विकिपीडिया hiwiki https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter मीडिया विशेष वार्ता सदस्य सदस्य वार्ता विकिपीडिया विकिपीडिया वार्ता चित्र चित्र वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता साँचा साँचा वार्ता सहायता सहायता वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता प्रवेशद्वार प्रवेशद्वार वार्ता TimedText TimedText talk मॉड्यूल मॉड्यूल वार्ता Event Event talk देवनागरी 0 58 6555730 6552777 2026-05-24T04:08:47Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555730 wikitext text/x-wiki {{Infobox writing system | name = देवनागरी | sample = Devanagari letters.svg | type = [[आबूगीदा]] | languages = [[अपभ्रंश]], [[अवधी भाषा|अवधी]], [[भीली भाषा|भीली]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]], [[बोडो भाषा|बोड़ो]], [[ब्रज भाषा|ब्रज]], [[छत्तीसगढ़ी भाषा|छत्तीसगढ़ी]], [[डोगरी भाषा|डोगरी]], [[गढ़वाली भाषा|गढ़वाली]], [[हरियाणवी भाषा|हरियाणवी]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[हिंदुस्तानी भाषा|हिंदुस्तानी]], [[कश्मीरी भाषा|कश्मीरी]], [[कोंकणी भाषा|कोंकणी]], [[कुमाऊँनी भाषा|कुमाऊँनी]], [[मगही भाषा|मगही]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[मराठी भाषा|मराठी]], [[मारवाड़ी भाषा|मारवाड़ी]], [[बंजारा भाषा]], [[मुंडारी भाषा|मुंडारी]], [[नेपाल भाषा|नेपाल (नेवारी)]], [[नेपाली भाषा|नेपाली]], [[पालि भाषा|पालि]], [[पहाड़ी भाषा|पहाड़ी]], [[प्राकृत]], [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी]], [[नागपुरी भाषा|सादरी (नागपुरी)]], [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]], [[संताली भाषा|संताली]], [[सराइकी भाषा |सराइकी]], [[शेरपा भाषा|शेरपा]], [[सिंधी भाषा|सिंधी]], [[सूरजापुरी भाषा|सूरजापुरी]] तथा अन्य और | time = 11वीं शताब्दी ई. – वर्तमान | official script = * {{IND}} * {{NPL}} * {{FIJ}} | fam1 = [[मिस्री चित्रलिपि]]<ref>Himelfarb, Elizabeth J. "First Alphabet Found in Egypt", Archaeology 53, Issue 1 (January/February 2000): 21.</ref> | fam2 = [[आदि-सीनाई लिपि|आदि-सीनाई]]{{efn|name=sem|ब्राह्मी लिपि का सीनाई मूल पूरी दुनिया में नहीं माना जाता है।}} | fam3 = [[फ़ोनीशियाई वर्णमाला|फ़ोनीशियाई]]{{efn|name=sem}} | fam4 = [[आरमेइक लिपि|अरामी]]{{sfn|Salomon|1996|p=378}}<ref name="Salomon 1995">{{Citation |last=Salomon |first=Richard |title=On The Origin Of The Early Indian Scripts: A Review Article. ''Journal of the American Oriental Society'' 115.2 (1995), 271–279 |url=https://indology.info/papers/salomon/ |access-date=27 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522210705/https://www.indology.info/papers/salomon/ |url-status=dead |archive-date=22 May 2019}}</ref>{{efn|name=sem}} | fam5 = [[ब्राह्मी लिपि|ब्राह्मी]] | fam6 = [[गुप्त लिपि|गुप्त]] | fam7 = [[सिद्धम लिपि|सिद्धम]]<ref name="daniels">{{Cite book |last=Daniels |first=P.T. |title=Language in South Asia |date=January 2008 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521786539 |editor-last=B. Kachru |location=Cambridge |pages=285–308 |chapter=Writing systems of major and minor languages |doi=10.1017/CBO9780511619069.017 |editor-last2=Y. Kachru |editor-last3=S. Sridhar}}</ref><ref name="masica">{{Cite book |last=Masica |first=Colin |title=The Indo-Aryan languages |date=1993 |page=143}}</ref> | fam8 = [[नागरी लिपि|नागरी]] | sisters = [[नन्दिनागरी]]<br />[[कैथी]]<br />[[गुजराती लिपि|गुजराती]]<br />[[मोड़ी लिपि|मोड़ी]] | children = | unicode = [https://www.unicode.org/charts/PDF/U0900.pdf U+0900–U+097F] Devanagari,<br />[https://www.unicode.org/charts/PDF/UA8E0.pdf U+A8E0–U+A8FF] Devanagari&nbsp;Extended,<br />[https://www.unicode.org/charts/PDF/U11B00.pdf U+11B00–11B5F] Devanagari&nbsp;Extended-A,<br />[https://www.unicode.org/charts/PDF/U1CD0.pdf U+1CD0–U+1CFF] Vedic&nbsp;Extensions | iso15924 = Deva | footnotes = {{notelist}} |direction=बाएँ से दाएँ}} {{देवनागरी साइडबार}} {{भारत में लिपियाँ}} [[चित्र:Rigveda MS2097.jpg|right|thumb|300px|'''देवनागरी लिपि''' में लिखी [[ऋग्वेद]] की [[पांडुलिपि]]।]] '''देवनागरी लिपि''' [[भारतीय उपमहाद्वीप]] में प्रयुक्त एक प्रमुख [[लिपि]] है। इसका उपयोग मुख्य रूप से [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[मराठी भाषा|मराठी]], [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]], [[पालि भाषा|पालि]], [[नेपाली भाषा|नेपाली]], [[कोंकणी भाषा|कोंकणी]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]] और [[बोड़ो भाषा|बोड़ो]] जैसी भाषाओं को लिखने के लिए किया जाता है। कुछ अन्य भाषाएँ, जैसे [[सिंधी भाषा|सिंधी]] और [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]], सीमित या वैकल्पिक रूप में भी देवनागरी में लिखी जाती हैं। यह लिपि प्राचीन [[ब्राह्मी लिपि]] पर आधारित है और बाएँ से दाएँ लिखी जाने वाली एक [[आबूगीदा]] प्रकार की लेखन प्रणाली है।<ref>{{Cite web|url=https://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?item_id=script_detail_use&key=Deva|title=ScriptSource - Devanagari (Nagari)|website=scriptsource.org|access-date=2022-05-21}}</ref> देवनागरी लिपि में अधिकतम 52 अक्षर हो सकते हैं, जिनमें लगभग 14 स्वर और 38 व्यंजन शामिल हैं। यह संख्या भाषाओं पर निर्भर करती है (हिंदी में 11 स्वर व 33 मूल व्यंजन)। स्वर और व्यंजन के अतिरिक्त कई संयुक्त व्यंजन (ligatures) और आधुनिक ध्वनियाँ जैसे क़, ख़, ग़, ज़, फ़, ड़, ढ़ आदि भी प्रयोग में आते हैं।। यह लिपि आज 100 से अधिक भाषाओं को लिखने के लिए प्रयुक्त होती है। देवनागरी का विकास ब्राह्मी से होकर [[गुप्त लिपि]] और [[नागरी लिपि]] के माध्यम से हुआ। इसका स्पष्ट और नियमित उपयोग लगभग 7वीं शताब्दी ईस्वी से देखा जाता है। इस लिपि की संरचना ध्वन्यात्मक है, अर्थात इसके अक्षर सामान्यतः भाषा के उच्चारण को दर्शाते हैं। [[रोमन लिपि]] के विपरीत देवनागरी में अक्षरों के बड़े और छोटे रूप (uppercase–lowercase) नहीं होते। देवनागरी की एक प्रमुख विशेषता अक्षरों के ऊपर चलने वाली क्षैतिज रेखा है, जिसे '''शिरोरेखा''' कहा जाता है। देवनागरी लिपि का रूप सामान्यतः चौकोर ढाँचे और संतुलित गोल आकृतियों के कारण पहचाना जाता है। देखने में यह अन्य भारतीय लिपियों, जैसे [[पूर्वी नागरी लिपि]] और [[गुरमुखी लिपि]], से अलग दिखाई देती है, किंतु इन लिपियों के साथ इसकी कई संरचनात्मक समानताएँ भी हैं क्योंकि इनका विकास भी प्राचीन ब्राह्मी परंपरा से ही हुआ है। वर्तमान समय में देवनागरी का उपयोग मुख्यतः [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[मराठी भाषा|मराठी]], [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]], [[पालि भाषा|पालि]], [[नेपाली भाषा|नेपाली]], [[कोंकणी भाषा|कोंकणी]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]] और [[बोड़ो भाषा|बोड़ो]] जैसी भाषाओं को लिखने के लिए किया जाता है। इसके अतिरिक्त कुछ अन्य भाषाओं के लिए भी इसका सीमित या वैकल्पिक उपयोग किया जाता है, तथा [[ककबरक भाषा|ककबरक]] के लिए देवनागरी के उपयोग का प्रस्ताव भी दिया गया है। == परिचय == अधिकतर भाषाओं की तरह देवनागरी भी बाएँ से दाएँ लिखी जाती है। प्रत्येक [[शब्द]] के ऊपर एक [[रेखा]] खिंची होती है (कुछ वर्णों के ऊपर रेखा नहीं होती), जिसे शिरोरेखा कहते हैं। देवनागरी का विकास [[ब्राह्मी लिपि]] से हुआ है। यह एक [[ध्वन्यात्मक लिप्यन्तरण|ध्वन्यात्मक लिपि]] है, जो वर्तमान समय में प्रचलित लिपियों (रोमन, अरबी, चीनी आदि) में सबसे अधिक वैज्ञानिक मानी जाती है। इससे वैज्ञानिक और व्यापक लिपि शायद केवल [[अंतर्राष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|अंतर्राष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला (अंध्वव)]] है। भारत की कई लिपियाँ देवनागरी से बहुत मिलती-जुलती हैं, जैसे बांग्ला, गुजराती, गुरमुखी आदि। कंप्यूटर प्रोग्रामों की सहायता से भारतीय लिपियों का परस्पर परिवर्तन बहुत आसान हो गया है। भारतीय भाषाओं के किसी भी शब्द या ध्वनि को देवनागरी लिपि में ज्यों का त्यों लिखा जा सकता है, और फिर लिखे पाठ को लगभग ‘हू-ब-हू’ [[उच्चारण]] किया जा सकता है। यह रोमन लिपि और अन्य कई लिपियों में सामान्यतः संभव नहीं होता, जब तक कि उनका विशेष मानकीकरण न किया जाए, जैसे [[आइट्राँस]], [[हण्टेरियन लिप्यन्तरण|हंटेरियन]] या [[अन्तर्राष्ट्रीय संस्कृत लिप्यन्तरण वर्णमाला|अंतर्राष्ट्रीय संस्कृत लिप्यंतरण वर्णमाला]]। इसमें कुल 52 अक्षर हैं, जिनमें लगभग 14 स्वर और 38 व्यंजन शामिल हैं। यह संख्या भाषाओं पर निर्भर करती है। अक्षरों की क्रम-विन्यास भी बहुत वैज्ञानिक है। स्वर, व्यंजन, कोमल–कठोर, [[महाप्राण और अल्पप्राण व्यंजन|महाप्राण और अल्पप्राण]], अनुनासिक्य–अंतस्थ–उष्म आदि वर्गीकरण भी वैज्ञानिक हैं। [[भारत]] तथा [[एशिया]] की अनेक लिपियों के संकेत देवनागरी से अलग हैं, लेकिन उच्चारण और वर्णक्रम आदि देवनागरी के समान हैं, क्योंकि वे सभी [[ब्राह्मी लिपि]] से उत्पन्न हुई हैं (उर्दू को छोड़कर)। इसलिए इन लिपियों का परस्पर लिप्यंतरण आसानी से किया जा सकता है। देवनागरी लेखन की दृष्टि से सरल, सौंदर्य की दृष्टि से सुंदर और वाचन की दृष्टि से सुपाठ्य है। == देवनागरी शब्द की व्युत्पत्ति == '''देवनागरी''' या '''नागरी''' नाम का प्रयोग "क्यों" प्रारंभ हुआ और इस का व्युत्पत्तिपरक प्रवृत्तिनिमित्त क्या था, यह अब तक पूर्णतः निश्चित नहीं है। '''(क)''' 'नागर' [[अपभ्रंश]] या [[गुजराती भाषा|गुजराती]] 'नागर' ब्राह्मणों से उस का संबंध बताया गया है परंतु दृढ़ प्रमाण के अभाव में यह मत संदिग्ध है। '''(ख)''' दक्षिण में इसका प्राचीन नाम "नंदिनागरी" था। हो सकता है कि "नंदिनागर" कोई स्थानसूचक हो और इस लिपि का उस से कुछ संबंध रहा हो। '''(ग)''' यह भी हो सकता है कि "नागर" जन इस में लिखा करते थे, अत: "नागरी" अभिधान पड़ा और जब [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] के ग्रंथ भी इस में लिखे जाने लगे तब "देवनागरी" भी कहा गया। '''(घ)''' सांकेतिक चिह्नों या देवताओं की उपासना में प्रयुक्त त्रिकोण, चक्र आदि संकेतचिह्नों को "देवनागर" कहते थे। कालांतर में नाम के प्रथमाक्षरों का उन से बोध होने लगा और जिस लिपि में उन को स्थान मिला - वह 'देवनागरी' या 'नागरी' कही गई। इन सब पक्षों के मूल में कल्पना का प्राधान्य है, निश्चयात्मक प्रमाण अनुपलब्ध हैं। == इतिहास == {{मुख्य|देवनागरी का इतिहास}} [[चित्र:MarathiShilalekhYear1109Found AtParalMaharashtraIndia.jpg|thumb| [[मुंबई]] के परेल नामक उपनगर में प्राप्त प्राचीन देवनागरी शिलालेख। यह सन् ११०९ ई॰ में बनाया गया था।]] [[चित्र:Varanasi Transparente.png|right|thumb|200px|[[वाराणसी]] में देवनागरी लिपि में लिखे विज्ञापन]] [[चित्र:PublicTransportinMumbaiTicketUsingDevnagari.jpg|thumb| मुंबई के सार्वजनिक यातायात के टिकट पर देवनागरी। ]] [[चित्र:Devnagari used in Melbourne Australia.jpg|thumb| [[मेलबॉर्न|मेलबर्न]] [[ऑस्ट्रेलिया]] की एक ट्राम पर देवनागरी लिपि]] देवनागरी, [[भारत]], [[नेपाल]], [[तिब्बत]] और [[दक्षिण पूर्व एशिया]] की लिपियों के [[ब्राह्मी लिपि]] परिवार का हिस्सा है।<ref>George Cardona and Danesh Jain (2003), The Indo-Aryan Languages, Routledge, {{ISBN|978-0415772945}}, pages 68–69</ref><ref name="fischer2004">{{Citation | title=A history of writing | author=Steven Roger Fischer | year=2004 | isbn=978-1-86189-167-9 | publisher=Reaktion Books | url=https://books.google.com/books?id=Ywo0M9OpbXoC | quote=(p. 110) "...&nbsp;an early branch of this, as of the fourth century&nbsp;CE, was the Gupta script, Brahmi's first main daughter. [...] The Gupta alphabet became the ancestor of most Indic scripts (usually through later Devanagari). [...] Beginning around AD&nbsp;600, Gupta inspired the important Nagari, Sarada, Tibetan and Pāḷi scripts. Nagari, of India's northwest, first appeared around AD&nbsp;633. Once fully developed in the eleventh century, Nagari had become Devanagari, or "heavenly Nagari", since it was now the main vehicle, out of several, for Sanskrit literature." | access-date=12 अप्रैल 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200307151643/https://books.google.com/books?id=Ywo0M9OpbXoC | archive-date=7 मार्च 2020 | url-status=live }}</ref> [[गुजरात]] से कुछ अभिलेख प्राप्त हुए हैं जिन की भाषा [[संस्कृत]] है और लिपि [[नागरी|नागरी लिपि]]। ये अभिलेख पहली ईसवी से लेकर चौथी ईसवी के कालखंड के हैं।<ref>[https://books.google.com/books?id=0bkMAAAAIAAJ Gazetteer of the Bombay Presidency] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200315120215/https://books.google.com/books?id=0bkMAAAAIAAJ |date=15 मार्च 2020 }} at Google Books, Rudradaman’s inscription from 1st through 4th century CE found in Gujarat, India, Stanford University Archives, pages 30–45, particularly Devanagari inscription on Jayadaman's coins pages 33–34</ref> ध्यातव्य है कि नागरी लिपि, देवनागरी से बहुत निकट है और देवनागरी का पूर्वरूप है। अतः ये अभिलेख इस बात के साक्ष्य हैं कि प्रथम शताब्दी में भी भारत में देवनागरी का उपयोग आरंभ हो चुका था। [[नागरी लिपि|नागरी]], [[सिद्धम]] और [[शारदा लिपि|शारदा]] तीनों ही [[ब्राह्मी लिपि|ब्राह्मी]] की वंशज हैं।<ref>Steven Roger Fischer (2004), [https://books.google.com/books?id=Ywo0M9OpbXoC A history of writing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200307151643/https://books.google.com/books?id=Ywo0M9OpbXoC|date=7 मार्च 2020}}, Reaktion Books, ISBN 978-1-86189-167-9, "(p. 110) "... an early branch of this, as of the fourth century CE, was the Gupta script, Brahmi's first main daughter. [...] The Gupta alphabet became the ancestor of most Indic scripts (usually through later Devanagari). [...] Beginning around AD ६००, Gupta inspired the important Nagari, Sarada, Tibetan and Pāḷi scripts. Nagari, of India's northwest, first appeared around AD ६३३. Once fully developed in the eleventh century, Nagari had become Devanagari, or "heavenly Nagari", since it was now the main vehicle, out of several, for Sanskrit literature.""</ref> [[रुद्रदमन का गिरनार शिलालेख|रुद्रदमन]] के शिलालेखों का समय प्रथम शताब्दी का समय है और इस की लिपि की देवनागरी से निकटता पहचानी जा सकती हैं। जबकि देवनागरी का जो वर्तमान मानक स्वरूप है, वैसी देवनागरी का उपयोग १००० ई॰ के पहले आरंभ हो चुका था। <ref>Richard Salomon (2014), Indian Epigraphy, Oxford University Press, ISBN 978-0195356663, pages 40–42</ref><ref>Krishna Chandra Sagar (1993), Foreign Influence on Ancient India, South Asia Books, ISBN 978-8172110284, page 137</ref> मध्यकाल के शिलालेखों के अध्ययन से स्पष्ट होता है कि नागरी से संबंधित लिपियों का बड़े पैमाने पर प्रसार होने लगा था। कहीं कहीं स्थानीय लिपि और नागरी लिपि दोनों में सूचनाएँ अंकित मिलतीं हैं। उदाहरण के लिए, ७वीं–८वीं शताब्दी के [[पट्टदकल्लु (मन्दिर परिसर)|पट्टदकल्लु मंदिर]] (कर्नाटक) के स्तंभ पर [[सिद्धमात्रिका]] और [[तेलुगू लिपि|तेलुगु]]-[[कन्नड़ लिपि|कन्नड़]] लिपि के आरंभिक रूप दोनों में ही सूचना लिखी हुई है। [[कांगड़ा]] (हिमाचल प्रदेश) के ज्वालामुखी अभिलेख में [[शारदा लिपि|शारदा]] और देवनागरी दोनों में लिखा हुआ है। <ref>Richard Salomon (2014), Indian Epigraphy, Oxford University Press, ISBN 978-0195356663, page 71</ref> ७वीं शताब्दी तक देवनागरी का नियमित रूप से उपयोग होना आरंभ हो गया था और लगभग १००० ई॰ तक देवनागरी का पूर्ण विकास हो गया था।<ref>Kathleen Kuiper (2010), The Culture of India, New York: The Rosen Publishing Group, ISBN 978-1615301492, page 83</ref><ref>Richard Salomon (2014), Indian Epigraphy, Oxford University Press, ISBN 978-0195356663, pages 40–42</ref> [[द्वारिका प्रसाद सक्सेना|डॉ॰ द्वारिका प्रसाद सक्सेना]] के अनुसार सर्वप्रथम देवनागरी लिपि का प्रयोग [[गुजरात]] के नरेश [[जयभट्ट]] (७००–८०० ई॰) के [[अभिलेख|शिलालेख]] में मिलता है। आठवीं शताब्दी में [[चित्रकूट]], नवीं में [[वडोदरा|बड़ौदा]] के ध्रुवराज भी अपने राज्यादेशों में इस लिपि का उपयोग किया हैं। ७५८ ई॰ का [[राष्ट्रकूट राजवंश|राष्ट्रकूट]] राजा [[दन्तिदुर्ग|दंतिदुर्ग]] का सामगढ़ [[ताम्रपट]] मिलता है जिस पर देवनागरी अंकित है। शिलाहारवंश के [[गंडारादित्य प्रथम]] के उत्कीर्ण लेख की [[लिपि]] देवनागरी है। इस का समय बारहवीं शताब्दी हैं। ग्यारहवीं शताब्दी के चोलराजा [[राजेन्द्र चोल प्रथम|राजेंद्र]] के सिक्के मिले हैं जिन पर देवनागरी लिपि अंकित है। [[राष्ट्रकूट राजवंश|राष्ट्रकूट]] राजा [[इन्द्र ३|इंद्रराज]] (दसवीं शताब्दी) के लेख में भी देवनागरी का व्यवहार किया है। प्रतिहार राजा [[महेन्द्रपाल प्रथम|महेंद्रपाल]] (८९१–९०७ ई॰) का दानपत्र भी देवनागरी लिपि में है। [[अलेक्ज़ैंडर कन्निघम|कनिंघम]] की पुस्तक में सबसे प्राचीन मुसलमानों सिक्के के रूप में [[महमूद ग़ज़नवी|महमूद गजनवी]] द्वारा चलाये गए [[चाँदी]] के सिक्के का वर्णन है जिस पर देवनागरी लिपि में [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] अंकित है। मुहम्मद विनसाम (११९२ - १२०५) के सिक्कों पर [[लक्ष्मी]] की मूर्ति के साथ देवनागरी लिपि का व्यवहार हुआ है। [[इल्तुतमिश|शम्सुद्दीन इल्तुतमिश]] (१२१० - १२३५) तथा अकबर के सिक्कों पर भी देवनागरी अंकित है। == भाषाविज्ञान की दृष्टि से देवनागरी लिपि == आधुनिक [[भाषाविज्ञान|भाषावैज्ञानिक]] दृष्टि से देवनागरी लिपि अक्षरात्मक (सिलैबिक) लिपि मानी जाती है। लिपि के विकाससोपानों की दृष्टि से "[[चित्रलिपि|चित्रात्मक]]", "भावात्मक" और "भावचित्रात्मक" लिपियों के अनंतर "[[अक्षरात्मक लिपि|अक्षरात्मक]]" स्तर की लिपियों का विकास माना जाता है। भारतीय भाषाविज्ञानविज्ञों के मत और दृष्टि से लिपि की अक्षरात्मक अवस्था के बाद वर्णात्मक अवस्था का विकास हुआ। सबसे विकसित अवस्था ध्वन्यात्मक (फोनेटिक) लिपि की मानी गयी है। "देवनागरी" को अक्षरात्मक इसलिए कहा जाता है कि इसके वर्ण-अक्षर (सिलेबिल) हैं - स्वर भी और व्यंजन भी। "क", "ख" आदि व्यंजन सस्वर हैं - अकारयुक्त हैं। वे केवल ध्वनियाँ नहीं हैं अपितु सस्वर अक्षर हैं। अत: यूनानी, रोमन आदि वर्णमालाएँ हैं परंतु यहाँ यह ध्यान रखने की बात है कि भारत की "ब्राह्मी" या "भारती" वर्णमाला की ध्वनियों में व्यंजनों का "[[पाणिनि]]" ने वर्णसमाम्नाय के १४ सूत्रों में जो स्वरूप परिचय दिया है, उस के विषय में "[[पतञ्जलि|पतंजलि]]" (द्वितीय शताब्दी ई॰ पू॰) ने यह स्पष्ट बता दिया है कि व्यंजनों में संनियोजित "अकार" स्वर का उपयोग केवल उच्चारण के उद्देश्य से है। वह तत्वतः वर्ण का अंग नहीं है। इस दृष्टि से विचार करते हुए कहा जा सकता है कि '''देवनागरी लिपि की वर्णमाला तत्वतः ध्वन्यात्मक है, अक्षरात्मक नहीं।''' == देवनागरी वर्णमाला == === '''स्वर''' === निम्नलिखित स्वर [[हिन्दी|आधुनिक मानक हिंदी]] के लिये दिए गए हैं। [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] में इन के उच्चारण थोड़े अलग होते हैं। {|align="center" border="2" ! '''वर्णाक्षर'''||'''“प” के साथ मात्रा'''||''' [[अन्तर्राष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|IPA]] उच्चारण'''||"प्" के साथ उच्चारण||'''[[अन्तर्राष्ट्रीय संस्कृत लिप्यन्तरण वर्णमाला|IAST]] समतुल्य'''|| हिन्दी में वर्णन |-align="center" | '''अ'''||प||{{IPA|/ ə /}}||{{IPA|/ pə /}}||a|| बीच का मध्य प्रसृत स्वर |-align="center" | '''आ'''||पा||{{IPA|/ αː / या / aː /}}||{{IPA|/ pɑː / या /paː/}}||ā|| दीर्घ विवृत पश्व प्रसृत स्वर |-align="center" | '''इ'''||पि||{{IPA|/ ɪ /}}||{{IPA|/ pɪ /}}||i|| ह्रस्व संवृत अग्र प्रसृत स्वर |-align="center" | '''ई'''||पी||{{IPA|/ iː /}}||{{IPA|/ piː /}}||ī|| दीर्घ संवृत अग्र प्रसृत स्वर |-align="center" | '''उ'''||पु||{{IPA|/ ʊ /}}||{{IPA|/ pʊ /}}||u|| ह्रस्व संवृत पश्व वर्तुल स्वर |-align="center" | '''ऊ'''||पू||{{IPA|/ uː /}}||{{IPA|/ puː /}}||ū|| दीर्घ संवृत पश्व वर्तुल स्वर |-align="center" | '''ए'''||पे||{{IPA|/ e: /}}||{{IPA|/ pe: /}}||e|| दीर्घ अर्धसंवृत अग्र प्रसृत स्वर |-align="center" | '''ऐ'''||पै||{{IPA|/ ɛ: /}}||{{IPA|/ pɛ: /}}||ai|| दीर्घ लगभग-विवृत अग्र प्रसृत स्वर |-align="center" | '''ओ'''||पो||{{IPA|/ ο: /}}||{{IPA|/ pο: /}}||o|| दीर्घ अर्धसंवृत पश्व वर्तुल स्वर |-align="center" | '''औ'''||पौ||{{IPA|/ ɔ: /}}||{{IPA|/ pɔ: /}}||au|| दीर्घ अर्धविवृत पश्व वर्तुल स्वर |- |} संस्कृत में '''ऐ''' दो स्वरों का युग्म होता है और "अ-इ" या "आ-इ" की तरह बोला जाता है। इसी तरह '''औ''' "अ-उ" या "आ-उ" की तरह बोला जाता है। इसके अलावा हिंदी और संस्कृत में— * ''' ऋ''' — आधुनिक हिंदी में "रि" की तरह * '''ॠ''' — केवल संस्कृत में * '''ऌ''' — केवल संस्कृत में * '''ॡ''' — केवल संस्कृत में * '''अं''' — ङ्, ञ्, ण्, न्, म् के लिये या स्वर का नासिकीकरण करने के लिये * '''अँ''' — स्वर का नासिकीकरण करने के लिये * '''अः''' — अघोष "ह्" (निःश्वास) के लिये * '''ऍ''' और '''ऑ''' — इन का उपयोग मराठी और कभी कभी हिंदी में अंग्रेज़ी शब्दों का निकटतम उच्चारण तथा लेखन करने के लिए किया जाता है। === '''व्यंजन''' === जब किसी स्वर प्रयोग नहीं हो, तो वहाँ पर 'अ' (अर्थात [[श्वा]] का स्वर) माना जाता है। स्वर के न होने को हलंत् अथवा [[विराम (चिन्ह)|विराम]] से दर्शाया जाता है। जैसे कि क्‌, ख्‌, ग्‌, घ्‌। जिन वर्णो को बोलने के लिए स्वर की सहायता लेनी पड़ती है उन्हें व्यंजन कहते है। दूसरे शब्दो में, व्यंजन उन वर्णों को कहते हैं, जिन के उच्चारण में स्वर वर्णों की सहायता ली जाती है। {|border="2" class=wikitable width=100% |+align="center" colspan="6"|स्पर्श (Plosives) |- !width=10%| !width=15%|[[:en:Unaspirated consonant|अल्पप्राण]]<br />[[:en:Voiceless consonant|अघोष]] !width=15%|[[:en:Aspirated consonant|महाप्राण]]<br />[[:en:Voiceless consonant|अघोष]] !width=15%|[[:en:Unaspirated consonant|अल्पप्राण]]<br />[[:en:Voiced consonant|घोष]] !width=15%|[[:en:Aspirated consonant|महाप्राण]]<br />[[:en:Voiced consonant|घोष]] !width=15%|[[:en:Nasal|नासिक्य]] |-align="center" |[[कण्ठ्य व्यंजन|कंठ्य]] |'''क''' {{IPA|/ kə /}}<br /> |'''ख''' {{IPA|/k<sup>h</sup>ə/}}<br /> |'''ग''' {{IPA|/ gə /}}<br /> |'''घ''' {{IPA|/g<sup>ɦ</sup>ə/}}<br /> |'''ङ''' {{IPA|/ŋə/}}<br /> |-align="center" |[[तालव्य व्यंजन|तालव्य]] |'''च''' {{IPA|/ tʃə /}}<br /> |'''छ''' {{IPA|/tʃ<sup>h</sup>ə/}}<br /> |'''ज''' {{IPA|/dʒə/}}<br /> |'''झ''' {{IPA|/dʒ<sup>ɦ</sup>ə/}}<br /> |'''ञ''' {{IPA|/ɲə/}}<br /> |-align="center" |[[मूर्धन्य व्यंजन|मूर्धन्य]] |'''ट''' {{IPA|/ ʈə /}}<br /> |'''ठ''' {{IPA|/ʈ<sup>h</sup>ə/}}<br /> |'''ड''' {{IPA|/ ɖə /}}<br /> |'''ढ''' {{IPA|/ɖ<sup>ɦ</sup>ə/}}<br /> |'''ण''' {{IPA|/ɳə/}}<br /> |-align="center" |[[दन्त्य व्यंजन|दंत्य]] |'''त''' {{IPA|/ t̪ə /}}<br /> |'''थ''' {{IPA|/t̪<sup>h</sup>ə/}}<br /> |'''द''' {{IPA|/ d̪ə /}}<br /> |'''ध''' {{IPA|/d̪<sup>ɦ</sup>ə/}}<br /> |'''न''' {{IPA|/nə/}}<br /> |-align="center" |[[:en:Labial consonant|ओष्ठ्य]] |'''प''' {{IPA|/ pə /}}<br /> |'''फ''' {{IPA|/p<sup>h</sup>ə/}}<br /> |'''ब''' {{IPA|/ bə /}}<br /> |'''भ''' {{IPA|/b<sup>ɦ</sup>ə/}}<br /> |'''म''' {{IPA|/mə/}}<br /> |} {|border="2" class=wikitable width=100% |+align="center" colspan="5"|स्पर्शरहित (Non-Plosives) |- !width=25%| !width=15%|[[तालव्य व्यंजन|तालव्य]] !width=15%|[[मूर्धन्य व्यंजन|मूर्धन्य]] !width=15%|[[दन्त्य व्यंजन|दंत्य]] !width=15%|[[मूर्धन्य व्यंजन|मूर्धन्य]]/<br />[[:en:Alveolar consonant|वर्त्स्य]] !width=15%|[[:en:Velar consonant|कंठोष्ठ्य]]/<br />[[:en:Glottal consonant|काकल्य]] |-align="center" |[[:en:Approximant|अंतस्थ]] |'''य''' {{IPA|/jə/}}<br /> |'''र''' {{IPA|/ rə /}}<br /> |'''ल''' {{IPA|/lə/}}<br /> |'''ळ''' {{IPA|/ɭə/}}<br /> |'''व''' {{IPA|/ ʋə /}}<br /> |-align="center" |[[:en:Sibilant|ऊष्म]]/<br />[[:en:Fricative consonant|संघर्षी]] |'''श''' {{IPA|/ʃə/}}<br /> |'''ष''' {{IPA|/ʂə/}}<br /> |'''स''' {{IPA|/sə/}}<br /> |'''ह''' {{IPA|/hə/}}<br /> |'''ः''' {{IPA|/ɦə/}} |} ;नोट करें— * इनमें से '''ळ''' (मूर्धन्य पार्श्विक अंतस्थ) एक अतिरिक्त व्यंजन है जिसका प्रयोग हिंदी में नहीं होता है। मराठी, वैदिक संस्कृत, कोंकणी, मेवाड़ी, हरियाणा और पश्चिमी उत्तर प्रदेश की खड़ी बोली इत्यादि में इसका प्रयोग किया जाता है। * संस्कृत में [[ष|'''ष''' का उच्चारण]] ऐसे होता था: जीभ की नोक को मूर्धा (मुँह की छत) की ओर उठाकर '''श''' जैसी आवाज़ करना। शुक्ल यजुर्वेद की माध्यंदिनी शाखा में कुछ वाक्यों में '''ष''' का उच्चारण '''श''' की तरह करना मान्य था। यदि यह 'ट्, ठ्, ड्, ढ्' ध्वनियों से पहले न आए तो इसका उच्चारण आजकल हिंदी में तालव्य (श) होता है। * हिंदी में '''ण''' का उच्चारण ज़्यादातर '''डँ''' की तरह होता है, यानि कि जीभ मुँह की छत को एक ज़ोरदार ठोकर मारती है। पर संस्कृत में ण का उच्चारण '''न''' की तरह बिना ठोकर मारे होता था, अंतर केवल इतना कि जीभ '''ण''' के समय मुँह की छत को छूती है। === नुक़्ता वाले व्यंजन === हिंदी भाषा में मुख्यतः [[अरबी भाषा|अरबी]] और [[फ़ारसी भाषा|फ़ारसी]] भाषाओं से आए शब्दों को देवनागरी में लिखने के लिये कुछ वर्णों के नीचे बिंदु लगे वर्णों का प्रयोग किया जाता है (जैसे क़, ज़ आदि)। परंतु संस्कृत, मराठी, नेपाली एवं अन्य भाषाओं को देवनागरी में लिखने में भी बिंदु का प्रयोग नहीं किया जाता है। {|border="2" |-align="center" |वर्णाक्षर ([[अंतर्राष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला]] उच्चारण) || उदाहरण || हिंदी में वर्णन || अंग्रेज़ी में वर्णन || अशुद्ध उच्चारण |-align="center" |[[क़]] (/q/) || क़म्ध || अघोष अलिजिह्वीय स्पर्श || Voiceless uvular stop ||  क (/k/) |-align="center" |[[ख़]] (/qʰ/) || ख़रीद || अघोष अलिजिह्वीय या कण्ठ्य संघर्षी || Voiceless uvular or velar fricative || ख (/k<sup>h</sup>/) |-align="center" | [[ग़]] (/ɣ/)|| ग़ैर || घोष अलिजिह्वीय या कण्ठ्य संघर्षी || Voiced uvular or velar fricative || ग (/g/) |-align="center" | [[ज़]] (/z/)|| ज़िंदगी || घोष वर्त्स्य संघर्षी || Voiced alveolar fricative || ज (/ɟ/) |-align="center" | [[झ़]] (/ʒ/)|| अझ़दहा || घोष तालव्य संघर्षी || Voiced palatal fricative || झ (/ɟʰ/) |-align="center" | [[ड़]] (/ ɽ /)|| पेड़ || अल्पप्राण मूर्धन्य उत्क्षिप्त || Unaspirated retroflex flap ||  - |-align="center" | [[ढ़]] (/ɽʰ/)|| पढ़ना || महाप्राण मूर्धन्य उत्क्षिप्त || Aspirated retroflex flap ||  - |-align="center" | [[त़]] (/θ/)|| उत़र || अघोष दन्त्य संघर्षी || Voiceless dental fricative || त (/t̪/) |-align="center" | [[द़]] (/ð/)|| अद़ान || घोष दन्त्य संघर्षी || Voiced dental fricative || द (/d̪/) |-align="center" | [[फ़]] (/f/)|| फ़र्क़ || अघोष दन्त्यौष्ठ्य संघर्षी || Voiceless labio-dental fricative || फ (/p<sup>h</sup>/) |-align="center" | [[य़]] (/ʎ/)|| फुलाय़ || घोष दन्त्यौष्ठ्य संघर्षी || Voiced labio-dental fricative || य (/y/) |} '''थ़''' का प्रयोग मुख्यतः पहाड़ी भाषाओं में होता है जैसे की डोगरी (की उत्तरी उपभाषाओं) में "आँसू" के लिए शब्द है "अथ़्रू"। हिंदी में '''ड़''' और '''ढ़''' व्यंजन फ़ारसी या अरबी से नहीं लिए गए हैं, न ही ये संस्कृत में पाये जाये हैं। असल में ये संस्कृत के साधारण '''ड/ट''' और '''ढ/ठ''' के बदले हुए रूप हैं। === विराम चिह्न, वैदिक चिह्न आदि === {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0; margin-left: 2em" |- !प्रतीक !नाम !कार्य |- |। || डंडा / खड़ी पाई / पूर्ण विराम || वाक्य का अंत बताने के लिए |- |॥ || दोहरा डंडा/ दोहरा दंड || इसका इस्तेमाल छंदात्मक ग्रंथों में छंदों को परिसीमित करने के लिए किया जाता है। गद्य में, दोहरे दंड का इस्तेमाल किसी पैराग्राफ़, कहानी या अनुभाग के अंत को चिह्नित करने के लिए किया जाता है. पदों और श्लोकों में भी दो दंड का प्रयोग होता है। |- |॰ || लाघव चिह्न &nbsp; || संक्षिप्तीकरण के लिये, जैसे— [[महात्मा गाँधी|मो॰ क॰ गाँधी]] |- |ॐ || [[ॐ|प्रणव]] , ओम || [[हिंदू धर्म]] का शुभ शब्द |- |प॑ || उदात्त || उच्चारण बताने के लिए वैदिक संस्कृत के कुछ ग्रंथों में प्रयुक्त |- |प॒ || अनुदात्त || उच्चारण बताने के लिए वैदिक संस्कृत के कुछ ग्रंथों में प्रयुक्त |} === देवनागरी अंक === [[देवनागरी अंक]] निम्न रूप में लिखे जाते हैं : {| class="prettytable" | '''देवनागरी अंक''' || ० || १ || २ || ३ || ४ || ५ || ६ || ७ || ८ || ९ |- | '''अंतर्राष्ट्रीय अंक''' || 0 || 1 || 2 || 3 || 4 || 5 || 6 || 7 || 8 || 9 |} ''नोट:'' आधुनिक देवनागरी में मुख्य रूप से भारतीय अंकों का अंतर्राष्ट्रीय रूप (0–9) का प्रयोग किया जाता है; देवनागरी अंक छोटे-मोटे कामों या पारंपरिक लेखन में ही प्रयुक्त होते हैं। === देवनागरी संयुक्ताक्षर === देवनागरी लिपि में दो व्यंजन का संयुक्ताक्षर निम्न रूप में लिखा जाता है : <div lang="und-Deva"> {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:15px" |- ! !!{{H:title|ka (IPA:kə)|क|dotted=no}} !!{{H:title|kha (IPA:kʰə)|ख|dotted=no}} !!|{{H:title|ga (IPA:ɡə)|ग|dotted=no}} !!{{H:title|gha (IPA:ɡʱə)|घ|dotted=no}} !!{{H:title|ṅa (IPA:ŋə)|ङ|dotted=no}} !!{{H:title|ca (IPA:cə)|च|dotted=no}} !!{{H:title|cha (IPA:cʰə)|छ|dotted=no}} !!{{H:title|ja (IPA:ɟə)|ज|dotted=no}} !!{{H:title|jha (IPA:ɟʱə)|झ|dotted=no}} !!{{H:title|ña (IPA:ɲə)|ञ|dotted=no}} !!{{H:title|ṭa (IPA:ʈə)|ट|dotted=no}} !!{{H:title|ṭha (IPA:ʈʰə)|ठ|dotted=no}} !!{{H:title|ḍa (IPA:ɖə)|ड|dotted=no}} !!{{H:title|ḍha (IPA:ɖʱə)|ढ|dotted=no}} !!{{H:title|ṇa (IPA:ɳə)|ण|dotted=no}} !!{{H:title|ta (IPA:t̪ə)|त|dotted=no}} !!{{H:title|tha (IPA:t̪ʰə)|थ|dotted=no}} !!{{H:title|da (IPA:d̪ə)|द|dotted=no}} !!{{H:title|dha (IPA:d̪ʱə)|ध|dotted=no}} !!{{Yes-No|{{H:title|na (IPA:n̪ə)|न|dotted=no}}}} !!{{H:title|pa (IPA:pə)|प|dotted=no}} !!{{H:title|pha (IPA:pʰə)|फ|dotted=no}} !!{{H:title|ba (IPA:bə)|ब|dotted=no}} !!{{H:title|bha (IPA:bʱə)|भ|dotted=no}} !!{{H:title|ma (IPA:mə)|म|dotted=no}} !!{{H:title|ya (IPA:jə)|य|dotted=no}} !!{{Yes-No|{{H:title|ra (IPA:rə)|र|dotted=no}}}} !!{{H:title|la (IPA:lə)|ल|dotted=no}} !!{{H:title|va (IPA:və)|व|dotted=no}} !!{{H:title|śa (IPA:ʃə)|श|dotted=no}} !!{{H:title|ṣa (IPA:ʂə)|ष|dotted=no}} !!{{H:title|sa (IPA:sə)|स|dotted=no}} !!{{H:title|ha (IPA:hə)|ह|dotted=no}} !!{{H:title|ḷa (IPA:ɭə)|ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|k (IPA:k)|क|dotted=no}} |{{H:title|kka (IPA:kkə)|क्क|dotted=no}} |{{H:title|kkha (IPA:kkʰə)|क्ख|dotted=no}} |{{H:title|kga (IPA:kɡə)|क्ग|dotted=no}} |{{H:title|kgha (IPA:kɡʱə)|क्घ|dotted=no}} |{{H:title|kṅa (IPA:kŋə)|क्ङ|dotted=no}} |{{H:title|kca (IPA:kcɕə)|क्च|dotted=no}} |{{H:title|kcha (IPA:kcɕʰə)|क्छ|dotted=no}} |{{H:title|kja (IPA:kɟʝə)|क्ज|dotted=no}} |{{H:title|kjha (IPA:kɟʝʱə)|क्झ|dotted=no}} |{{H:title|kña (IPA:kɲə)|क्ञ|dotted=no}} |{{H:title|kṭa (IPA:kʈə)|क्ट|dotted=no}} |{{H:title|kṭha (IPA:kʈʰə)|क्ठ|dotted=no}} |{{H:title|kḍa (IPA:kɖə)|क्ड|dotted=no}} |{{H:title|kḍha (IPA:kɖʱə)|क्ढ|dotted=no}} |{{H:title|kṇa (IPA:kɳə)|क्ण|dotted=no}} |[[wikt:क्त|{{H:title|kta (IPA:kt̪ə)|'''क्त'''|dotted=no}}]] |{{H:title|ktha (IPA:kt̪ʰə)|क्थ|dotted=no}} |{{H:title|kda (IPA:kd̪ə)|क्द|dotted=no}} |{{H:title|kdha (IPA:kd̪ʱə)|क्ध|dotted=no}} |{{H:title|kna (IPA:kn̪ə)|क्न|dotted=no}} |{{H:title|kpa (IPA:kpə)|क्प|dotted=no}} |{{H:title|kpha (IPA:kpʰə)|क्फ|dotted=no}} |{{H:title|kba (IPA:kbə)|क्ब|dotted=no}} |{{H:title|kbha (IPA:kbʱə)|क्भ|dotted=no}} |{{H:title|kma (IPA:kmə)|क्म|dotted=no}} |{{H:title|kya (IPA:kjə)|क्य|dotted=no}} |{{H:title|kra (IPA:krə)|क्र|dotted=no}} |{{H:title|kla (IPA:klə)|क्ल|dotted=no}} |{{H:title|kva (IPA:kvə)|क्व|dotted=no}} |{{H:title|kśa (IPA:kʃə)|क्श|dotted=no}} |[[wikt:क्ष|{{H:title|kṣa (IPA:kʂə)|'''क्ष'''|dotted=no}}]] |{{H:title|ksa (IPA:ksə)|क्स|dotted=no}} |{{H:title|kha (IPA:khə)|क्ह|dotted=no}} |{{H:title|kḷa (IPA:kɭə)|क्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|kh (IPA:kʰ)|ख|dotted=no}} |{{H:title|khka (IPA:kʰkə)|ख्क|dotted=no}} |{{H:title|khkha (IPA:kʰkʰə)|ख्ख|dotted=no}} |{{H:title|khga (IPA:kʰɡə)|ख्ग|dotted=no}} |{{H:title|khgha (IPA:kʰɡʱə)|ख्घ|dotted=no}} |{{H:title|khṅa (IPA:kʰŋə)|ख्ङ|dotted=no}} |{{H:title|khca (IPA:kʰcɕə)|ख्च|dotted=no}} |{{H:title|khcha (IPA:kʰcɕʰə)|ख्छ|dotted=no}} |{{H:title|khja (IPA:kʰɟʝə)|ख्ज|dotted=no}} |{{H:title|khjha (IPA:kʰɟʝʱə)|ख्झ|dotted=no}} |{{H:title|khña (IPA:kʰɲə)|ख्ञ|dotted=no}} |{{H:title|khṭa (IPA:kʰʈə)|ख्ट|dotted=no}} |{{H:title|khṭha (IPA:kʰʈʰə)|ख्ठ|dotted=no}} |{{H:title|khḍa (IPA:kʰɖə)|ख्ड|dotted=no}} |{{H:title|khḍha (IPA:kʰɖʱə)|ख्ढ|dotted=no}} |{{H:title|khṇa (IPA:kʰɳə)|ख्ण|dotted=no}} |{{H:title|khta (IPA:kʰt̪ə)|ख्त|dotted=no}} |{{H:title|khtha (IPA:kʰt̪ʰə)|ख्थ|dotted=no}} |{{H:title|khda (IPA:kʰd̪ə)|ख्द|dotted=no}} |{{H:title|khdha (IPA:kʰd̪ʱə)|ख्ध|dotted=no}} |{{H:title|khna (IPA:kʰn̪ə)|ख्न|dotted=no}} |{{H:title|khpa (IPA:kʰpə)|ख्प|dotted=no}} |{{H:title|khpha (IPA:kʰpʰə)|ख्फ|dotted=no}} |{{H:title|khba (IPA:kʰbə)|ख्ब|dotted=no}} |{{H:title|khbha (IPA:kʰbʱə)|ख्भ|dotted=no}} |{{H:title|khma (IPA:kʰmə)|ख्म|dotted=no}} |{{H:title|khya (IPA:kʰjə)|ख्य|dotted=no}} |{{H:title|khra (IPA:kʰrə)|ख्र|dotted=no}} |{{H:title|khla (IPA:kʰlə)|ख्ल|dotted=no}} |{{H:title|khva (IPA:kʰvə)|ख्व|dotted=no}} |{{H:title|khśa (IPA:kʰʃə)|ख्श|dotted=no}} |{{H:title|khṣa (IPA:kʰʂə)|ख्ष|dotted=no}} |{{H:title|khsa (IPA:kʰsə)|ख्स|dotted=no}} |{{H:title|khha (IPA:kʰhə)|ख्ह|dotted=no}} |{{H:title|khḷa (IPA:kʰɭə)|ख्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|g (IPA:ɡ)|ग|dotted=no}} |{{H:title|gka (IPA:ɡkə)|ग्क|dotted=no}} |{{H:title|gkha (IPA:ɡkʰə)|ग्ख|dotted=no}} |{{H:title|gga (IPA:ɡɡə)|ग्ग|dotted=no}} |{{H:title|ggha (IPA:ɡɡʱə)|ग्घ|dotted=no}} |{{H:title|gṅa (IPA:ɡŋə)|ग्ङ|dotted=no}} |{{H:title|gca (IPA:ɡcɕə)|ग्च|dotted=no}} |{{H:title|gcha (IPA:ɡcɕʰə)|ग्छ|dotted=no}} |{{H:title|gja (IPA:ɡɟʝə)|ग्ज|dotted=no}} |{{H:title|gjha (IPA:ɡɟʝʱə)|ग्झ|dotted=no}} |{{H:title|gña (IPA:ɡɲə)|ग्ञ|dotted=no}} |{{H:title|gṭa (IPA:ɡʈə)|ग्ट|dotted=no}} |{{H:title|gṭha (IPA:ɡʈʰə)|ग्ठ|dotted=no}} |{{H:title|gḍa (IPA:ɡɖə)|ग्ड|dotted=no}} |{{H:title|gḍha (IPA:ɡɖʱə)|ग्ढ|dotted=no}} |{{H:title|gṇa (IPA:ɡɳə)|ग्ण|dotted=no}} |{{H:title|gta (IPA:ɡt̪ə)|ग्त|dotted=no}} |{{H:title|gtha (IPA:ɡt̪ʰə)|ग्थ|dotted=no}} |{{H:title|gda (IPA:ɡd̪ə)|ग्द|dotted=no}} |{{H:title|gdha (IPA:ɡd̪ʱə)|ग्ध|dotted=no}} |{{H:title|gna (IPA:ɡn̪ə)|ग्न|dotted=no}} |{{H:title|gpa (IPA:ɡpə)|ग्प|dotted=no}} |{{H:title|gpha (IPA:ɡpʰə)|ग्फ|dotted=no}} |{{H:title|gba (IPA:ɡbə)|ग्ब|dotted=no}} |{{H:title|gbha (IPA:ɡbʱə)|ग्भ|dotted=no}} |{{H:title|gma (IPA:ɡmə)|ग्म|dotted=no}} |{{H:title|gya (IPA:ɡjə)|ग्य|dotted=no}} |{{H:title|gra (IPA:ɡrə)|ग्र|dotted=no}} |{{H:title|gla (IPA:ɡlə)|ग्ल|dotted=no}} |{{H:title|gva (IPA:ɡvə)|ग्व|dotted=no}} |{{H:title|gśa (IPA:ɡʃə)|ग्श|dotted=no}} |{{H:title|gṣa (IPA:ɡʂə)|ग्ष|dotted=no}} |{{H:title|gsa (IPA:ɡsə)|ग्स|dotted=no}} |{{H:title|gha (IPA:ɡhə)|ग्ह|dotted=no}} |{{H:title|gḷa (IPA:ɡɭə)|ग्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|gh (IPA:ɡʱ)|घ|dotted=no}} |{{H:title|ghka (IPA:ɡʱkə)|घ्क|dotted=no}} |{{H:title|ghkha (IPA:ɡʱkʰə)|घ्ख|dotted=no}} |{{H:title|ghga (IPA:ɡʱɡə)|घ्ग|dotted=no}} |{{H:title|ghgha (IPA:ɡʱɡʱə)|घ्घ|dotted=no}} |{{H:title|ghṅa (IPA:ɡʱŋə)|घ्ङ|dotted=no}} |{{H:title|ghca (IPA:ɡʱcɕə)|घ्च|dotted=no}} |{{H:title|ghcha (IPA:ɡʱcɕʰə)|घ्छ|dotted=no}} |{{H:title|ghja (IPA:ɡʱɟʝə)|घ्ज|dotted=no}} |{{H:title|ghjha (IPA:ɡʱɟʝʱə)|घ्झ|dotted=no}} |{{H:title|ghña (IPA:ɡʱɲə)|घ्ञ|dotted=no}} |{{H:title|ghṭa (IPA:ɡʱʈə)|घ्ट|dotted=no}} |{{H:title|ghṭha (IPA:ɡʱʈʰə)|घ्ठ|dotted=no}} |{{H:title|ghḍa (IPA:ɡʱɖə)|घ्ड|dotted=no}} |{{H:title|ghḍha (IPA:ɡʱɖʱə)|घ्ढ|dotted=no}} |{{H:title|ghṇa (IPA:ɡʱɳə)|घ्ण|dotted=no}} |{{H:title|ghta (IPA:ɡʱt̪ə)|घ्त|dotted=no}} |{{H:title|ghtha (IPA:ɡʱt̪ʰə)|घ्थ|dotted=no}} |{{H:title|ghda (IPA:ɡʱd̪ə)|घ्द|dotted=no}} |{{H:title|ghdha (IPA:ɡʱd̪ʱə)|घ्ध|dotted=no}} |{{H:title|ghna (IPA:ɡʱn̪ə)|घ्न|dotted=no}} |{{H:title|ghpa (IPA:ɡʱpə)|घ्प|dotted=no}} |{{H:title|ghpha (IPA:ɡʱpʰə)|घ्फ|dotted=no}} |{{H:title|ghba (IPA:ɡʱbə)|घ्ब|dotted=no}} |{{H:title|ghbha (IPA:ɡʱbʱə)|घ्भ|dotted=no}} |{{H:title|ghma (IPA:ɡʱmə)|घ्म|dotted=no}} |{{H:title|ghya (IPA:ɡʱjə)|घ्य|dotted=no}} |{{H:title|ghra (IPA:ɡʱrə)|घ्र|dotted=no}} |{{H:title|ghla (IPA:ɡʱlə)|घ्ल|dotted=no}} |{{H:title|ghva (IPA:ɡʱvə)|घ्व|dotted=no}} |{{H:title|ghśa (IPA:ɡʱʃə)|घ्श|dotted=no}} |{{H:title|ghṣa (IPA:ɡʱʂə)|घ्ष|dotted=no}} |{{H:title|ghsa (IPA:ɡʱsə)|घ्स|dotted=no}} |{{H:title|ghha (IPA:ɡʱhə)|घ्ह|dotted=no}} |{{H:title|ghḷa (IPA:ɡʱɭə)|घ्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|ṅ (IPA:ŋ)|ङ|dotted=no}} |{{H:title|ṅka (IPA:ŋkə)|ङ्क|dotted=no}} |{{H:title|ṅkha (IPA:ŋkʰə)|ङ्ख|dotted=no}} |{{H:title|ṅga (IPA:ŋɡə)|ङ्ग|dotted=no}} |{{H:title|ṅgha (IPA:ŋɡʱə)|ङ्घ|dotted=no}} |{{H:title|ṅṅa (IPA:ŋŋə)|ङ्ङ|dotted=no}} |{{H:title|ṅca (IPA:ŋcɕə)|ङ्च|dotted=no}} |{{H:title|ṅcha (IPA:ŋcɕʰə)|ङ्छ|dotted=no}} |{{H:title|ṅja (IPA:ŋɟʝə)|ङ्ज|dotted=no}} |{{H:title|ṅjha (IPA:ŋɟʝʱə)|ङ्झ|dotted=no}} |{{H:title|ṅña (IPA:ŋɲə)|ङ्ञ|dotted=no}} |{{H:title|ṅṭa (IPA:ŋʈə)|ङ्ट|dotted=no}} |{{H:title|ṅṭha (IPA:ŋʈʰə)|ङ्ठ|dotted=no}} |{{H:title|ṅḍa (IPA:ŋɖə)|ङ्ड|dotted=no}} |{{H:title|ṅḍha (IPA:ŋɖʱə)|ङ्ढ|dotted=no}} |{{H:title|ṅṇa (IPA:ŋɳə)|ङ्ण|dotted=no}} |{{H:title|ṅta (IPA:ŋt̪ə)|ङ्त|dotted=no}} |{{H:title|ṅtha (IPA:ŋt̪ʰə)|ङ्थ|dotted=no}} |{{H:title|ṅda (IPA:ŋd̪ə)|ङ्द|dotted=no}} |{{H:title|ṅdha (IPA:ŋd̪ʱə)|ङ्ध|dotted=no}} |{{H:title|ṅna (IPA:ŋn̪ə)|ङ्न|dotted=no}} |{{H:title|ṅpa (IPA:ŋpə)|ङ्प|dotted=no}} |{{H:title|ṅpha (IPA:ŋpʰə)|ङ्फ|dotted=no}} |{{H:title|ṅba (IPA:ŋbə)|ङ्ब|dotted=no}} |{{H:title|ṅbha (IPA:ŋbʱə)|ङ्भ|dotted=no}} |{{H:title|ṅma (IPA:ŋmə)|ङ्म|dotted=no}} |{{H:title|ṅya (IPA:ŋjə)|ङ्य|dotted=no}} |{{H:title|ṅra (IPA:ŋrə)|ङ्र|dotted=no}} |{{H:title|ṅla (IPA:ŋlə)|ङ्ल|dotted=no}} |{{H:title|ṅva (IPA:ŋvə)|ङ्व|dotted=no}} |{{H:title|ṅśa (IPA:ŋʃə)|ङ्श|dotted=no}} |{{H:title|ṅṣa (IPA:ŋʂə)|ङ्ष|dotted=no}} |{{H:title|ṅsa (IPA:ŋsə)|ङ्स|dotted=no}} |{{H:title|ṅha (IPA:ŋhə)|ङ्ह|dotted=no}} |{{H:title|ṅḷa (IPA:ŋɭə)|ङ्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|c (IPA:cɕ)|च|dotted=no}} |{{H:title|cka (IPA:cɕkə)|च्क|dotted=no}} |{{H:title|ckha (IPA:cɕkʰə)|च्ख|dotted=no}} |{{H:title|cga (IPA:cɕɡə)|च्ग|dotted=no}} |{{H:title|cgha (IPA:cɕɡʱə)|च्घ|dotted=no}} |{{H:title|cṅa (IPA:cɕŋə)|च्ङ|dotted=no}} |{{H:title|cca (IPA:cɕcɕə)|च्च|dotted=no}} |{{H:title|ccha (IPA:cɕcɕʰə)|च्छ|dotted=no}} |{{H:title|cja (IPA:cɕɟʝə)|च्ज|dotted=no}} |{{H:title|cjha (IPA:cɕɟʝʱə)|च्झ|dotted=no}} |{{H:title|cña (IPA:cɕɲə)|च्ञ|dotted=no}} |{{H:title|cṭa (IPA:cɕʈə)|च्ट|dotted=no}} |{{H:title|cṭha (IPA:cɕʈʰə)|च्ठ|dotted=no}} |{{H:title|cḍa (IPA:cɕɖə)|च्ड|dotted=no}} |{{H:title|cḍha (IPA:cɕɖʱə)|च्ढ|dotted=no}} |{{H:title|cṇa (IPA:cɕɳə)|च्ण|dotted=no}} |{{H:title|cta (IPA:cɕt̪ə)|च्त|dotted=no}} |{{H:title|ctha (IPA:cɕt̪ʰə)|च्थ|dotted=no}} |{{H:title|cda (IPA:cɕd̪ə)|च्द|dotted=no}} |{{H:title|cdha (IPA:cɕd̪ʱə)|च्ध|dotted=no}} |{{H:title|cna (IPA:cɕn̪ə)|च्न|dotted=no}} |{{H:title|cpa (IPA:cɕpə)|च्प|dotted=no}} |{{H:title|cpha (IPA:cɕpʰə)|च्फ|dotted=no}} |{{H:title|cba (IPA:cɕbə)|च्ब|dotted=no}} |{{H:title|cbha (IPA:cɕbʱə)|च्भ|dotted=no}} |{{H:title|cma (IPA:cɕmə)|च्म|dotted=no}} |{{H:title|cya (IPA:cɕjə)|च्य|dotted=no}} |{{H:title|cra (IPA:cɕrə)|च्र|dotted=no}} |{{H:title|cla (IPA:cɕlə)|च्ल|dotted=no}} |{{H:title|cva (IPA:cɕvə)|च्व|dotted=no}} |{{H:title|cśa (IPA:cɕʃə)|च्श|dotted=no}} |{{H:title|cṣa (IPA:cɕʂə)|च्ष|dotted=no}} |{{H:title|csa (IPA:cɕsə)|च्स|dotted=no}} |{{H:title|cha (IPA:cɕhə)|च्ह|dotted=no}} |{{H:title|cḷa (IPA:cɕɭə)|च्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|ch (IPA:cɕʰ)|छ|dotted=no}} |{{H:title|chka (IPA:cɕʰkə)|छ्क|dotted=no}} |{{H:title|chkha (IPA:cɕʰkʰə)|छ्ख|dotted=no}} |{{H:title|chga (IPA:cɕʰɡə)|छ्ग|dotted=no}} |{{H:title|chgha (IPA:cɕʰɡʱə)|छ्घ|dotted=no}} |{{H:title|chṅa (IPA:cɕʰŋə)|छ्ङ|dotted=no}} |{{H:title|chca (IPA:cɕʰcɕə)|छ्च|dotted=no}} |{{H:title|chcha (IPA:cɕʰcɕʰə)|छ्छ|dotted=no}} |{{H:title|chja (IPA:cɕʰɟʝə)|छ्ज|dotted=no}} |{{H:title|chjha (IPA:cɕʰɟʝʱə)|छ्झ|dotted=no}} |{{H:title|chña (IPA:cɕʰɲə)|छ्ञ|dotted=no}} |{{H:title|chṭa (IPA:cɕʰʈə)|छ्ट|dotted=no}} |{{H:title|chṭha (IPA:cɕʰʈʰə)|छ्ठ|dotted=no}} |{{H:title|chḍa (IPA:cɕʰɖə)|छ्ड|dotted=no}} |{{H:title|chḍha (IPA:cɕʰɖʱə)|छ्ढ|dotted=no}} |{{H:title|chṇa (IPA:cɕʰɳə)|छ्ण|dotted=no}} |{{H:title|chta (IPA:cɕʰt̪ə)|छ्त|dotted=no}} |{{H:title|chtha (IPA:cɕʰt̪ʰə)|छ्थ|dotted=no}} |{{H:title|chda (IPA:cɕʰd̪ə)|छ्द|dotted=no}} |{{H:title|chdha (IPA:cɕʰd̪ʱə)|छ्ध|dotted=no}} |{{H:title|chna (IPA:cɕʰn̪ə)|छ्न|dotted=no}} |{{H:title|chpa (IPA:cɕʰpə)|छ्प|dotted=no}} |{{H:title|chpha (IPA:cɕʰpʰə)|छ्फ|dotted=no}} |{{H:title|chba (IPA:cɕʰbə)|छ्ब|dotted=no}} |{{H:title|chbha (IPA:cɕʰbʱə)|छ्भ|dotted=no}} |{{H:title|chma (IPA:cɕʰmə)|छ्म|dotted=no}} |{{H:title|chya (IPA:cɕʰjə)|छ्य|dotted=no}} |{{H:title|chra (IPA:cɕʰrə)|छ्र|dotted=no}} |{{H:title|chla (IPA:cɕʰlə)|छ्ल|dotted=no}} |{{H:title|chva (IPA:cɕʰvə)|छ्व|dotted=no}} |{{H:title|chśa (IPA:cɕʰʃə)|छ्श|dotted=no}} |{{H:title|chṣa (IPA:cɕʰʂə)|छ्ष|dotted=no}} |{{H:title|chsa (IPA:cɕʰsə)|छ्स|dotted=no}} |{{H:title|chha (IPA:cɕʰhə)|छ्ह|dotted=no}} |{{H:title|chḷa (IPA:cɕʰɭə)|छ्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|j (IPA:ɟʝ)|ज|dotted=no}} |{{H:title|jka (IPA:ɟʝkə)|ज्क|dotted=no}} |{{H:title|jkha (IPA:ɟʝkʰə)|ज्ख|dotted=no}} |{{H:title|jga (IPA:ɟʝɡə)|ज्ग|dotted=no}} |{{H:title|jgha (IPA:ɟʝɡʱə)|ज्घ|dotted=no}} |{{H:title|jṅa (IPA:ɟʝŋə)|ज्ङ|dotted=no}} |{{H:title|jca (IPA:ɟʝcɕə)|ज्च|dotted=no}} |{{H:title|jcha (IPA:ɟʝcɕʰə)|ज्छ|dotted=no}} |{{H:title|jja (IPA:ɟʝɟʝə)|ज्ज|dotted=no}} |{{H:title|jjha (IPA:ɟʝɟʝʱə)|ज्झ|dotted=no}} |[[wikt:ज्ञ|{{H:title|jña (IPA:ɟʝɲə)|'''ज्ञ'''|dotted=no}}]] |{{H:title|jṭa (IPA:ɟʝʈə)|ज्ट|dotted=no}} |{{H:title|jṭha (IPA:ɟʝʈʰə)|ज्ठ|dotted=no}} |{{H:title|jḍa (IPA:ɟʝɖə)|ज्ड|dotted=no}} |{{H:title|jḍha (IPA:ɟʝɖʱə)|ज्ढ|dotted=no}} |{{H:title|jṇa (IPA:ɟʝɳə)|ज्ण|dotted=no}} |{{H:title|jta (IPA:ɟʝt̪ə)|ज्त|dotted=no}} |{{H:title|jtha (IPA:ɟʝt̪ʰə)|ज्थ|dotted=no}} |{{H:title|jda (IPA:ɟʝd̪ə)|ज्द|dotted=no}} |{{H:title|jdha (IPA:ɟʝd̪ʱə)|ज्ध|dotted=no}} |{{H:title|jna (IPA:ɟʝn̪ə)|ज्न|dotted=no}} |{{H:title|jpa (IPA:ɟʝpə)|ज्प|dotted=no}} |{{H:title|jpha (IPA:ɟʝpʰə)|ज्फ|dotted=no}} |{{H:title|jba (IPA:ɟʝbə)|ज्ब|dotted=no}} |{{H:title|jbha (IPA:ɟʝbʱə)|ज्भ|dotted=no}} |{{H:title|jma (IPA:ɟʝmə)|ज्म|dotted=no}} |{{H:title|jya (IPA:ɟʝjə)|ज्य|dotted=no}} |{{H:title|jra (IPA:ɟʝrə)|ज्र|dotted=no}} |{{H:title|jla (IPA:ɟʝlə)|ज्ल|dotted=no}} |{{H:title|jva (IPA:ɟʝvə)|ज्व|dotted=no}} |{{H:title|jśa (IPA:ɟʝʃə)|ज्श|dotted=no}} |{{H:title|jṣa (IPA:ɟʝʂə)|ज्ष|dotted=no}} |{{H:title|jsa (IPA:ɟʝsə)|ज्स|dotted=no}} |{{H:title|jha (IPA:ɟʝhə)|ज्ह|dotted=no}} |{{H:title|jḷa (IPA:ɟʝɭə)|ज्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|jh (IPA:ɟʝʱ)|झ|dotted=no}} |{{H:title|jhka (IPA:ɟʝʱkə)|झ्क|dotted=no}} |{{H:title|jhkha (IPA:ɟʝʱkʰə)|झ्ख|dotted=no}} |{{H:title|jhga (IPA:ɟʝʱɡə)|झ्ग|dotted=no}} |{{H:title|jhgha (IPA:ɟʝʱɡʱə)|झ्घ|dotted=no}} |{{H:title|jhṅa (IPA:ɟʝʱŋə)|झ्ङ|dotted=no}} |{{H:title|jhca (IPA:ɟʝʱcɕə)|झ्च|dotted=no}} |{{H:title|jhcha (IPA:ɟʝʱcɕʰə)|झ्छ|dotted=no}} |{{H:title|jhja (IPA:ɟʝʱɟʝə)|झ्ज|dotted=no}} |{{H:title|jhjha (IPA:ɟʝʱɟʝʱə)|झ्झ|dotted=no}} |{{H:title|jhña (IPA:ɟʝʱɲə)|झ्ञ|dotted=no}} |{{H:title|jhṭa (IPA:ɟʝʱʈə)|झ्ट|dotted=no}} |{{H:title|jhṭha (IPA:ɟʝʱʈʰə)|झ्ठ|dotted=no}} |{{H:title|jhḍa (IPA:ɟʝʱɖə)|झ्ड|dotted=no}} |{{H:title|jhḍha (IPA:ɟʝʱɖʱə)|झ्ढ|dotted=no}} |{{H:title|jhṇa (IPA:ɟʝʱɳə)|झ्ण|dotted=no}} |{{H:title|jhta (IPA:ɟʝʱt̪ə)|झ्त|dotted=no}} |{{H:title|jhtha (IPA:ɟʝʱt̪ʰə)|झ्थ|dotted=no}} |{{H:title|jhda (IPA:ɟʝʱd̪ə)|झ्द|dotted=no}} |{{H:title|jhdha (IPA:ɟʝʱd̪ʱə)|झ्ध|dotted=no}} |{{H:title|jhna (IPA:ɟʝʱn̪ə)|झ्न|dotted=no}} |{{H:title|jhpa (IPA:ɟʝʱpə)|झ्प|dotted=no}} |{{H:title|jhpha (IPA:ɟʝʱpʰə)|झ्फ|dotted=no}} |{{H:title|jhba (IPA:ɟʝʱbə)|झ्ब|dotted=no}} |{{H:title|jhbha (IPA:ɟʝʱbʱə)|झ्भ|dotted=no}} |{{H:title|jhma (IPA:ɟʝʱmə)|झ्म|dotted=no}} |{{H:title|jhya (IPA:ɟʝʱjə)|झ्य|dotted=no}} |{{H:title|jhra (IPA:ɟʝʱrə)|झ्र|dotted=no}} |{{H:title|jhla (IPA:ɟʝʱlə)|झ्ल|dotted=no}} |{{H:title|jhva (IPA:ɟʝʱvə)|झ्व|dotted=no}} |{{H:title|jhśa (IPA:ɟʝʱʃə)|झ्श|dotted=no}} |{{H:title|jhṣa (IPA:ɟʝʱʂə)|झ्ष|dotted=no}} |{{H:title|jhsa (IPA:ɟʝʱsə)|झ्स|dotted=no}} |{{H:title|jhha (IPA:ɟʝʱhə)|झ्ह|dotted=no}} |{{H:title|jhḷa (IPA:ɟʝʱɭə)|झ्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|ñ (IPA:ɲ)|ञ|dotted=no}} |{{H:title|ñka (IPA:ɲkə)|ञ्क|dotted=no}} |{{H:title|ñkha (IPA:ɲkʰə)|ञ्ख|dotted=no}} |{{H:title|ñga (IPA:ɲɡə)|ञ्ग|dotted=no}} |{{H:title|ñgha (IPA:ɲɡʱə)|ञ्घ|dotted=no}} |{{H:title|ñṅa (IPA:ɲŋə)|ञ्ङ|dotted=no}} |{{H:title|ñca (IPA:ɲcɕə)|ञ्च|dotted=no}} |{{H:title|ñcha (IPA:ɲcɕʰə)|ञ्छ|dotted=no}} |{{H:title|ñja (IPA:ɲɟʝə)|ञ्ज|dotted=no}} |{{H:title|ñjha (IPA:ɲɟʝʱə)|ञ्झ|dotted=no}} |{{H:title|ñña (IPA:ɲɲə)|ञ्ञ|dotted=no}} |{{H:title|ñṭa (IPA:ɲʈə)|ञ्ट|dotted=no}} |{{H:title|ñṭha (IPA:ɲʈʰə)|ञ्ठ|dotted=no}} |{{H:title|ñḍa (IPA:ɲɖə)|ञ्ड|dotted=no}} |{{H:title|ñḍha (IPA:ɲɖʱə)|ञ्ढ|dotted=no}} |{{H:title|ñṇa (IPA:ɲɳə)|ञ्ण|dotted=no}} |{{H:title|ñta (IPA:ɲt̪ə)|ञ्त|dotted=no}} |{{H:title|ñtha (IPA:ɲt̪ʰə)|ञ्थ|dotted=no}} |{{H:title|ñda (IPA:ɲd̪ə)|ञ्द|dotted=no}} |{{H:title|ñdha (IPA:ɲd̪ʱə)|ञ्ध|dotted=no}} |{{H:title|ñna (IPA:ɲn̪ə)|ञ्न|dotted=no}} |{{H:title|ñpa (IPA:ɲpə)|ञ्प|dotted=no}} |{{H:title|ñpha (IPA:ɲpʰə)|ञ्फ|dotted=no}} |{{H:title|ñba (IPA:ɲbə)|ञ्ब|dotted=no}} |{{H:title|ñbha (IPA:ɲbʱə)|ञ्भ|dotted=no}} |{{H:title|ñma (IPA:ɲmə)|ञ्म|dotted=no}} |{{H:title|ñya (IPA:ɲjə)|ञ्य|dotted=no}} |{{H:title|ñra (IPA:ɲrə)|ञ्र|dotted=no}} |{{H:title|ñla (IPA:ɲlə)|ञ्ल|dotted=no}} |{{H:title|ñva (IPA:ɲvə)|ञ्व|dotted=no}} |{{H:title|ñśa (IPA:ɲʃə)|ञ्श|dotted=no}} |{{H:title|ñṣa (IPA:ɲʂə)|ञ्ष|dotted=no}} |{{H:title|ñsa (IPA:ɲsə)|ञ्स|dotted=no}} |{{H:title|ñha (IPA:ɲhə)|ञ्ह|dotted=no}} |{{H:title|ñḷa (IPA:ɲɭə)|ञ्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|ṭ (IPA:ʈ)|ट|dotted=no}} |{{H:title|ṭka (IPA:ʈkə)|ट्क|dotted=no}} |{{H:title|ṭkha (IPA:ʈkʰə)|ट्ख|dotted=no}} |{{H:title|ṭga (IPA:ʈɡə)|ट्ग|dotted=no}} |{{H:title|ṭgha (IPA:ʈɡʱə)|ट्घ|dotted=no}} |{{H:title|ṭṅa (IPA:ʈŋə)|ट्ङ|dotted=no}} |{{H:title|ṭca (IPA:ʈcɕə)|ट्च|dotted=no}} |{{H:title|ṭcha (IPA:ʈcɕʰə)|ट्छ|dotted=no}} |{{H:title|ṭja (IPA:ʈɟʝə)|ट्ज|dotted=no}} |{{H:title|ṭjha (IPA:ʈɟʝʱə)|ट्झ|dotted=no}} |{{H:title|ṭña (IPA:ʈɲə)|ट्ञ|dotted=no}} |{{H:title|ṭṭa (IPA:ʈʈə)|'''ट्ट'''|dotted=no}} <!-- It appears to be irregular but doesn't have a page on Wiktionary --> |{{H:title|ṭṭha (IPA:ʈʈʰə)|'''ट्ठ'''|dotted=no}} <!-- It appears to be irregular but doesn't have a page on Wiktionary --> |{{H:title|ṭḍa (IPA:ʈɖə)|ट्ड|dotted=no}} |{{H:title|ṭḍha (IPA:ʈɖʱə)|ट्ढ|dotted=no}} |{{H:title|ṭṇa (IPA:ʈɳə)|ट्ण|dotted=no}} |{{H:title|ṭta (IPA:ʈt̪ə)|ट्त|dotted=no}} |{{H:title|ṭtha (IPA:ʈt̪ʰə)|ट्थ|dotted=no}} |{{H:title|ṭda (IPA:ʈd̪ə)|ट्द|dotted=no}} |{{H:title|ṭdha (IPA:ʈd̪ʱə)|ट्ध|dotted=no}} |{{H:title|ṭna (IPA:ʈn̪ə)|ट्न|dotted=no}} |{{H:title|ṭpa (IPA:ʈpə)|ट्प|dotted=no}} |{{H:title|ṭpha (IPA:ʈpʰə)|ट्फ|dotted=no}} |{{H:title|ṭba (IPA:ʈbə)|ट्ब|dotted=no}} |{{H:title|ṭbha (IPA:ʈbʱə)|ट्भ|dotted=no}} |{{H:title|ṭma (IPA:ʈmə)|ट्म|dotted=no}} |{{H:title|ṭya (IPA:ʈjə)|ट्य|dotted=no}} |{{H:title|ṭra (IPA:ʈrə)|ट्र|dotted=no}} |{{H:title|ṭla (IPA:ʈlə)|ट्ल|dotted=no}} |{{H:title|ṭva (IPA:ʈvə)|ट्व|dotted=no}} |{{H:title|ṭśa (IPA:ʈʃə)|ट्श|dotted=no}} |{{H:title|ṭṣa (IPA:ʈʂə)|ट्ष|dotted=no}} |{{H:title|ṭsa (IPA:ʈsə)|ट्स|dotted=no}} |{{H:title|ṭha (IPA:ʈhə)|ट्ह|dotted=no}} |{{H:title|ṭḷa (IPA:ʈɭə)|ट्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|ṭh (IPA:ʈʰ)|ठ|dotted=no}} |{{H:title|ṭhka (IPA:ʈʰkə)|ठ्क|dotted=no}} |{{H:title|ṭhkha (IPA:ʈʰkʰə)|ठ्ख|dotted=no}} |{{H:title|ṭhga (IPA:ʈʰɡə)|ठ्ग|dotted=no}} |{{H:title|ṭhgha (IPA:ʈʰɡʱə)|ठ्घ|dotted=no}} |{{H:title|ṭhṅa (IPA:ʈʰŋə)|ठ्ङ|dotted=no}} |{{H:title|ṭhca (IPA:ʈʰcɕə)|ठ्च|dotted=no}} |{{H:title|ṭhcha (IPA:ʈʰcɕʰə)|ठ्छ|dotted=no}} |{{H:title|ṭhja (IPA:ʈʰɟʝə)|ठ्ज|dotted=no}} |{{H:title|ṭhjha (IPA:ʈʰɟʝʱə)|ठ्झ|dotted=no}} |{{H:title|ṭhña (IPA:ʈʰɲə)|ठ्ञ|dotted=no}} |{{H:title|ṭhṭa (IPA:ʈʰʈə)|ठ्ट|dotted=no}} |{{H:title|ṭhṭha (IPA:ʈʰʈʰə)|'''ठ्ठ'''|dotted=no}} <!-- It appears to be irregular but doesn't have a page on Wiktionary --> |{{H:title|ṭhḍa (IPA:ʈʰɖə)|ठ्ड|dotted=no}} |{{H:title|ṭhḍha (IPA:ʈʰɖʱə)|ठ्ढ|dotted=no}} |{{H:title|ṭhṇa (IPA:ʈʰɳə)|ठ्ण|dotted=no}} |{{H:title|ṭhta (IPA:ʈʰt̪ə)|ठ्त|dotted=no}} |{{H:title|ṭhtha (IPA:ʈʰt̪ʰə)|ठ्थ|dotted=no}} |{{H:title|ṭhda (IPA:ʈʰd̪ə)|ठ्द|dotted=no}} |{{H:title|ṭhdha (IPA:ʈʰd̪ʱə)|ठ्ध|dotted=no}} |{{H:title|ṭhna (IPA:ʈʰn̪ə)|ठ्न|dotted=no}} |{{H:title|ṭhpa (IPA:ʈʰpə)|ठ्प|dotted=no}} |{{H:title|ṭhpha (IPA:ʈʰpʰə)|ठ्फ|dotted=no}} |{{H:title|ṭhba (IPA:ʈʰbə)|ठ्ब|dotted=no}} |{{H:title|ṭhbha (IPA:ʈʰbʱə)|ठ्भ|dotted=no}} |{{H:title|ṭhma (IPA:ʈʰmə)|ठ्म|dotted=no}} |{{H:title|ṭhya (IPA:ʈʰjə)|ठ्य|dotted=no}} |{{H:title|ṭhra (IPA:ʈʰrə)|ठ्र|dotted=no}} |{{H:title|ṭhla (IPA:ʈʰlə)|ठ्ल|dotted=no}} |{{H:title|ṭhva (IPA:ʈʰvə)|ठ्व|dotted=no}} |{{H:title|ṭhśa (IPA:ʈʰʃə)|ठ्श|dotted=no}} |{{H:title|ṭhṣa (IPA:ʈʰʂə)|ठ्ष|dotted=no}} |{{H:title|ṭhsa (IPA:ʈʰsə)|ठ्स|dotted=no}} |{{H:title|ṭhha (IPA:ʈʰhə)|ठ्ह|dotted=no}} |{{H:title|ṭhḷa (IPA:ʈʰɭə)|ठ्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|ḍ (IPA:ɖ)|ड|dotted=no}} |{{H:title|ḍka (IPA:ɖkə)|ड्क|dotted=no}} |{{H:title|ḍkha (IPA:ɖkʰə)|ड्ख|dotted=no}} |{{H:title|ḍga (IPA:ɖɡə)|ड्ग|dotted=no}} |{{H:title|ḍgha (IPA:ɖɡʱə)|ड्घ|dotted=no}} |{{H:title|ḍṅa (IPA:ɖŋə)|ड्ङ|dotted=no}} |{{H:title|ḍca (IPA:ɖcɕə)|ड्च|dotted=no}} |{{H:title|ḍcha (IPA:ɖcɕʰə)|ड्छ|dotted=no}} |{{H:title|ḍja (IPA:ɖɟʝə)|ड्ज|dotted=no}} |{{H:title|ḍjha (IPA:ɖɟʝʱə)|ड्झ|dotted=no}} |{{H:title|ḍña (IPA:ɖɲə)|ड्ञ|dotted=no}} |{{H:title|ḍṭa (IPA:ɖʈə)|ड्ट|dotted=no}} |{{H:title|ḍṭha (IPA:ɖʈʰə)|ड्ठ|dotted=no}} |{{H:title|ḍḍa (IPA:ɖɖə)|'''ड्ड'''|dotted=no}} |{{H:title|ḍḍha (IPA:ɖɖʱə)|'''ड्ढ'''|dotted=no}} |{{H:title|ḍṇa (IPA:ɖɳə)|ड्ण|dotted=no}} |{{H:title|ḍta (IPA:ɖt̪ə)|ड्त|dotted=no}} |{{H:title|ḍtha (IPA:ɖt̪ʰə)|ड्थ|dotted=no}} |{{H:title|ḍda (IPA:ɖd̪ə)|ड्द|dotted=no}} |{{H:title|ḍdha (IPA:ɖd̪ʱə)|ड्ध|dotted=no}} |{{H:title|ḍna (IPA:ɖn̪ə)|ड्न|dotted=no}} |{{H:title|ḍpa (IPA:ɖpə)|ड्प|dotted=no}} |{{H:title|ḍpha (IPA:ɖpʰə)|ड्फ|dotted=no}} |{{H:title|ḍba (IPA:ɖbə)|ड्ब|dotted=no}} |{{H:title|ḍbha (IPA:ɖbʱə)|ड्भ|dotted=no}} |{{H:title|ḍma (IPA:ɖmə)|ड्म|dotted=no}} |{{H:title|ḍya (IPA:ɖjə)|ड्य|dotted=no}} |{{H:title|ḍra (IPA:ɖrə)|ड्र|dotted=no}} |{{H:title|ḍla (IPA:ɖlə)|ड्ल|dotted=no}} |{{H:title|ḍva (IPA:ɖvə)|ड्व|dotted=no}} |{{H:title|ḍśa (IPA:ɖʃə)|ड्श|dotted=no}} |{{H:title|ḍṣa (IPA:ɖʂə)|ड्ष|dotted=no}} |{{H:title|ḍsa (IPA:ɖsə)|ड्स|dotted=no}} |{{H:title|ḍha (IPA:ɖhə)|ड्ह|dotted=no}} |{{H:title|ḍḷa (IPA:ɖɭə)|ड्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|ḍh (IPA:ɖʱ)|ढ|dotted=no}} |{{H:title|ḍhka (IPA:ɖʱkə)|ढ्क|dotted=no}} |{{H:title|ḍhkha (IPA:ɖʱkʰə)|ढ्ख|dotted=no}} |{{H:title|ḍhga (IPA:ɖʱɡə)|ढ्ग|dotted=no}} |{{H:title|ḍhgha (IPA:ɖʱɡʱə)|ढ्घ|dotted=no}} |{{H:title|ḍhṅa (IPA:ɖʱŋə)|ढ्ङ|dotted=no}} |{{H:title|ḍhca (IPA:ɖʱcɕə)|ढ्च|dotted=no}} |{{H:title|ḍhcha (IPA:ɖʱcɕʰə)|ढ्छ|dotted=no}} |{{H:title|ḍhja (IPA:ɖʱɟʝə)|ढ्ज|dotted=no}} |{{H:title|ḍhjha (IPA:ɖʱɟʝʱə)|ढ्झ|dotted=no}} |{{H:title|ḍhña (IPA:ɖʱɲə)|ढ्ञ|dotted=no}} |{{H:title|ḍhṭa (IPA:ɖʱʈə)|ढ्ट|dotted=no}} |{{H:title|ḍhṭha (IPA:ɖʱʈʰə)|ढ्ठ|dotted=no}} |{{H:title|ḍhḍa (IPA:ɖʱɖə)|ढ्ड|dotted=no}} |{{H:title|ḍhḍha (IPA:ɖʱɖʱə)|'''ढ्ढ'''|dotted=no}} |{{H:title|ḍhṇa (IPA:ɖʱɳə)|ढ्ण|dotted=no}} |{{H:title|ḍhta (IPA:ɖʱt̪ə)|ढ्त|dotted=no}} |{{H:title|ḍhtha (IPA:ɖʱt̪ʰə)|ढ्थ|dotted=no}} |{{H:title|ḍhda (IPA:ɖʱd̪ə)|ढ्द|dotted=no}} |{{H:title|ḍhdha (IPA:ɖʱd̪ʱə)|ढ्ध|dotted=no}} |{{H:title|ḍhna (IPA:ɖʱn̪ə)|ढ्न|dotted=no}} |{{H:title|ḍhpa (IPA:ɖʱpə)|ढ्प|dotted=no}} |{{H:title|ḍhpha (IPA:ɖʱpʰə)|ढ्फ|dotted=no}} |{{H:title|ḍhba (IPA:ɖʱbə)|ढ्ब|dotted=no}} |{{H:title|ḍhbha (IPA:ɖʱbʱə)|ढ्भ|dotted=no}} |{{H:title|ḍhma (IPA:ɖʱmə)|ढ्म|dotted=no}} |{{H:title|ḍhya (IPA:ɖʱjə)|ढ्य|dotted=no}} |{{H:title|ḍhra (IPA:ɖʱrə)|ढ्र|dotted=no}} |{{H:title|ḍhla (IPA:ɖʱlə)|ढ्ल|dotted=no}} |{{H:title|ḍhva (IPA:ɖʱvə)|ढ्व|dotted=no}} |{{H:title|ḍhśa (IPA:ɖʱʃə)|ढ्श|dotted=no}} |{{H:title|ḍhṣa (IPA:ɖʱʂə)|ढ्ष|dotted=no}} |{{H:title|ḍhsa (IPA:ɖʱsə)|ढ्स|dotted=no}} |{{H:title|ḍhha (IPA:ɖʱhə)|ढ्ह|dotted=no}} |{{H:title|ḍhḷa (IPA:ɖʱɭə)|ढ्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|ṇ (IPA:ɳ)|ण|dotted=no}} |{{H:title|ṇka (IPA:ɳkə)|ण्क|dotted=no}} |{{H:title|ṇkha (IPA:ɳkʰə)|ण्ख|dotted=no}} |{{H:title|ṇga (IPA:ɳɡə)|ण्ग|dotted=no}} |{{H:title|ṇgha (IPA:ɳɡʱə)|ण्घ|dotted=no}} |{{H:title|ṇṅa (IPA:ɳŋə)|ण्ङ|dotted=no}} |{{H:title|ṇca (IPA:ɳcɕə)|ण्च|dotted=no}} |{{H:title|ṇcha (IPA:ɳcɕʰə)|ण्छ|dotted=no}} |{{H:title|ṇja (IPA:ɳɟʝə)|ण्ज|dotted=no}} |{{H:title|ṇjha (IPA:ɳɟʝʱə)|ण्झ|dotted=no}} |{{H:title|ṇña (IPA:ɳɲə)|ण्ञ|dotted=no}} |{{H:title|ṇṭa (IPA:ɳʈə)|ण्ट|dotted=no}} |{{H:title|ṇṭha (IPA:ɳʈʰə)|ण्ठ|dotted=no}} |{{H:title|ṇḍa (IPA:ɳɖə)|ण्ड|dotted=no}} |{{H:title|ṇḍha (IPA:ɳɖʱə)|ण्ढ|dotted=no}} |{{H:title|ṇṇa (IPA:ɳɳə)|ण्ण|dotted=no}} |{{H:title|ṇta (IPA:ɳt̪ə)|ण्त|dotted=no}} |{{H:title|ṇtha (IPA:ɳt̪ʰə)|ण्थ|dotted=no}} |{{H:title|ṇda (IPA:ɳd̪ə)|ण्द|dotted=no}} |{{H:title|ṇdha (IPA:ɳd̪ʱə)|ण्ध|dotted=no}} |{{H:title|ṇna (IPA:ɳn̪ə)|ण्न|dotted=no}} |{{H:title|ṇpa (IPA:ɳpə)|ण्प|dotted=no}} |{{H:title|ṇpha (IPA:ɳpʰə)|ण्फ|dotted=no}} |{{H:title|ṇba (IPA:ɳbə)|ण्ब|dotted=no}} |{{H:title|ṇbha (IPA:ɳbʱə)|ण्भ|dotted=no}} |{{H:title|ṇma (IPA:ɳmə)|ण्म|dotted=no}} |{{H:title|ṇya (IPA:ɳjə)|ण्य|dotted=no}} |{{H:title|ṇra (IPA:ɳrə)|ण्र|dotted=no}} |{{H:title|ṇla (IPA:ɳlə)|ण्ल|dotted=no}} |{{H:title|ṇva (IPA:ɳvə)|ण्व|dotted=no}} |{{H:title|ṇśa (IPA:ɳʃə)|ण्श|dotted=no}} |{{H:title|ṇṣa (IPA:ɳʂə)|ण्ष|dotted=no}} |{{H:title|ṇsa (IPA:ɳsə)|ण्स|dotted=no}} |{{H:title|ṇha (IPA:ɳhə)|ण्ह|dotted=no}} |{{H:title|ṇḷa (IPA:ɳɭə)|ण्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|t (IPA:t̪)|त|dotted=no}} |{{H:title|tka (IPA:t̪kə)|त्क|dotted=no}} |{{H:title|tkha (IPA:t̪kʰə)|त्ख|dotted=no}} |{{H:title|tga (IPA:t̪ɡə)|त्ग|dotted=no}} |{{H:title|tgha (IPA:t̪ɡʱə)|त्घ|dotted=no}} |{{H:title|tṅa (IPA:t̪ŋə)|त्ङ|dotted=no}} |{{H:title|tca (IPA:t̪cɕə)|त्च|dotted=no}} |{{H:title|tcha (IPA:t̪cɕʰə)|त्छ|dotted=no}} |{{H:title|tja (IPA:t̪ɟʝə)|त्ज|dotted=no}} |{{H:title|tjha (IPA:t̪ɟʝʱə)|त्झ|dotted=no}} |{{H:title|tña (IPA:t̪ɲə)|त्ञ|dotted=no}} |{{H:title|tṭa (IPA:t̪ʈə)|त्ट|dotted=no}} |{{H:title|tṭha (IPA:t̪ʈʰə)|त्ठ|dotted=no}} |{{H:title|tḍa (IPA:t̪ɖə)|त्ड|dotted=no}} |{{H:title|tḍha (IPA:t̪ɖʱə)|त्ढ|dotted=no}} |{{H:title|tṇa (IPA:t̪ɳə)|त्ण|dotted=no}} |[[wikt:त्त|{{H:title|tta (IPA:t̪t̪ə)|'''त्त'''|dotted=no}}]] |{{H:title|ttha (IPA:t̪t̪ʰə)|त्थ|dotted=no}} |{{H:title|tda (IPA:t̪d̪ə)|त्द|dotted=no}} |{{H:title|tdha (IPA:t̪d̪ʱə)|त्ध|dotted=no}} |{{H:title|tna (IPA:t̪n̪ə)|त्न|dotted=no}} |{{H:title|tpa (IPA:t̪pə)|त्प|dotted=no}} |{{H:title|tpha (IPA:t̪pʰə)|त्फ|dotted=no}} |{{H:title|tba (IPA:t̪bə)|त्ब|dotted=no}} |{{H:title|tbha (IPA:t̪bʱə)|त्भ|dotted=no}} |{{H:title|tma (IPA:t̪mə)|त्म|dotted=no}} |{{H:title|tya (IPA:t̪jə)|त्य|dotted=no}} |{{H:title|tra (IPA:t̪rə)|'''त्र'''|dotted=no}} <!-- It is an irregular ligature but doesn't have a page on Wiktionary --> |{{H:title|tla (IPA:t̪lə)|त्ल|dotted=no}} |{{H:title|tva (IPA:t̪və)|त्व|dotted=no}} |{{H:title|tśa (IPA:t̪ʃə)|त्श|dotted=no}} |{{H:title|tṣa (IPA:t̪ʂə)|त्ष|dotted=no}} |{{H:title|tsa (IPA:t̪sə)|त्स|dotted=no}} |{{H:title|tha (IPA:t̪hə)|त्ह|dotted=no}} |{{H:title|tḷa (IPA:t̪ɭə)|त्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|th (IPA:t̪ʰ)|थ|dotted=no}} |{{H:title|thka (IPA:t̪ʰkə)|थ्क|dotted=no}} |{{H:title|thkha (IPA:t̪ʰkʰə)|थ्ख|dotted=no}} |{{H:title|thga (IPA:t̪ʰɡə)|थ्ग|dotted=no}} |{{H:title|thgha (IPA:t̪ʰɡʱə)|थ्घ|dotted=no}} |{{H:title|thṅa (IPA:t̪ʰŋə)|थ्ङ|dotted=no}} |{{H:title|thca (IPA:t̪ʰcɕə)|थ्च|dotted=no}} |{{H:title|thcha (IPA:t̪ʰcɕʰə)|थ्छ|dotted=no}} |{{H:title|thja (IPA:t̪ʰɟʝə)|थ्ज|dotted=no}} |{{H:title|thjha (IPA:t̪ʰɟʝʱə)|थ्झ|dotted=no}} |{{H:title|thña (IPA:t̪ʰɲə)|थ्ञ|dotted=no}} |{{H:title|thṭa (IPA:t̪ʰʈə)|थ्ट|dotted=no}} |{{H:title|thṭha (IPA:t̪ʰʈʰə)|थ्ठ|dotted=no}} |{{H:title|thḍa (IPA:t̪ʰɖə)|थ्ड|dotted=no}} |{{H:title|thḍha (IPA:t̪ʰɖʱə)|थ्ढ|dotted=no}} |{{H:title|thṇa (IPA:t̪ʰɳə)|थ्ण|dotted=no}} |{{H:title|thta (IPA:t̪ʰt̪ə)|थ्त|dotted=no}} |{{H:title|ththa (IPA:t̪ʰt̪ʰə)|थ्थ|dotted=no}} |{{H:title|thda (IPA:t̪ʰd̪ə)|थ्द|dotted=no}} |{{H:title|thdha (IPA:t̪ʰd̪ʱə)|थ्ध|dotted=no}} |{{H:title|thna (IPA:t̪ʰn̪ə)|थ्न|dotted=no}} |{{H:title|thpa (IPA:t̪ʰpə)|थ्प|dotted=no}} |{{H:title|thpha (IPA:t̪ʰpʰə)|थ्फ|dotted=no}} |{{H:title|thba (IPA:t̪ʰbə)|थ्ब|dotted=no}} |{{H:title|thbha (IPA:t̪ʰbʱə)|थ्भ|dotted=no}} |{{H:title|thma (IPA:t̪ʰmə)|थ्म|dotted=no}} |{{H:title|thya (IPA:t̪ʰjə)|थ्य|dotted=no}} |{{H:title|thra (IPA:t̪ʰrə)|थ्र|dotted=no}} |{{H:title|thla (IPA:t̪ʰlə)|थ्ल|dotted=no}} |{{H:title|thva (IPA:t̪ʰvə)|थ्व|dotted=no}} |{{H:title|thśa (IPA:t̪ʰʃə)|थ्श|dotted=no}} |{{H:title|thṣa (IPA:t̪ʰʂə)|थ्ष|dotted=no}} |{{H:title|thsa (IPA:t̪ʰsə)|थ्स|dotted=no}} |{{H:title|thha (IPA:t̪ʰhə)|थ्ह|dotted=no}} |{{H:title|thḷa (IPA:t̪ʰɭə)|थ्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|d (IPA:d̪)|द|dotted=no}} |{{H:title|dka (IPA:d̪kə)|द्क|dotted=no}} |{{H:title|dkha (IPA:d̪kʰə)|द्ख|dotted=no}} |{{H:title|dga (IPA:d̪ɡə)|द्ग|dotted=no}} |{{H:title|dgha (IPA:d̪ɡʱə)|द्घ|dotted=no}} |{{H:title|dṅa (IPA:d̪ŋə)|द्ङ|dotted=no}} |{{H:title|dca (IPA:d̪cɕə)|द्च|dotted=no}} |{{H:title|dcha (IPA:d̪cɕʰə)|द्छ|dotted=no}} |{{H:title|dja (IPA:d̪ɟʝə)|द्ज|dotted=no}} |{{H:title|djha (IPA:d̪ɟʝʱə)|द्झ|dotted=no}} |{{H:title|dña (IPA:d̪ɲə)|द्ञ|dotted=no}} |{{H:title|dṭa (IPA:d̪ʈə)|द्ट|dotted=no}} |{{H:title|dṭha (IPA:d̪ʈʰə)|द्ठ|dotted=no}} |{{H:title|dḍa (IPA:d̪ɖə)|द्ड|dotted=no}} |{{H:title|dḍha (IPA:d̪ɖʱə)|द्ढ|dotted=no}} |{{H:title|dṇa (IPA:d̪ɳə)|द्ण|dotted=no}} |{{H:title|dta (IPA:d̪t̪ə)|द्त|dotted=no}} |{{H:title|dtha (IPA:d̪t̪ʰə)|द्थ|dotted=no}} |[[wikt:द्द|{{H:title|dda (IPA:d̪d̪ə)|'''द्द'''|dotted=no}}]] |[[wikt:द्ध|{{H:title|ddha (IPA:d̪d̪ʱə)|'''द्ध'''|dotted=no}}]] |{{H:title|dna (IPA:d̪n̪ə)|द्न|dotted=no}} |{{H:title|dpa (IPA:d̪pə)|द्प|dotted=no}} |{{H:title|dpha (IPA:d̪pʰə)|द्फ|dotted=no}} |[[wikt:द्ब|{{H:title|dba (IPA:d̪bə)|'''द्ब'''|dotted=no}}]] |[[wikt:द्भ|{{H:title|dbha (IPA:d̪bʱə)|'''द्भ'''|dotted=no}}]] |[[wikt:द्म|{{H:title|dma (IPA:d̪mə)|'''द्म'''|dotted=no}}]] |[[wikt:द्य|{{H:title|dya (IPA:d̪jə)|'''द्य'''|dotted=no}}]] |{{H:title|dra (IPA:d̪rə)|द्र|dotted=no}} |{{H:title|dla (IPA:d̪lə)|द्ल|dotted=no}} |[[wikt:द्व|{{H:title|dva (IPA:d̪və)|'''द्व'''|dotted=no}}]] |{{H:title|dśa (IPA:d̪ʃə)|द्श|dotted=no}} |{{H:title|dṣa (IPA:d̪ʂə)|द्ष|dotted=no}} |{{H:title|dsa (IPA:d̪sə)|द्स|dotted=no}} |{{H:title|dha (IPA:d̪hə)|द्ह|dotted=no}} |{{H:title|dḷa (IPA:d̪ɭə)|द्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|dh (IPA:d̪ʱ)|ध|dotted=no}} |{{H:title|dhka (IPA:d̪ʱkə)|ध्क|dotted=no}} |{{H:title|dhkha (IPA:d̪ʱkʰə)|ध्ख|dotted=no}} |{{H:title|dhga (IPA:d̪ʱɡə)|ध्ग|dotted=no}} |{{H:title|dhgha (IPA:d̪ʱɡʱə)|ध्घ|dotted=no}} |{{H:title|dhṅa (IPA:d̪ʱŋə)|ध्ङ|dotted=no}} |{{H:title|dhca (IPA:d̪ʱcɕə)|ध्च|dotted=no}} |{{H:title|dhcha (IPA:d̪ʱcɕʰə)|ध्छ|dotted=no}} |{{H:title|dhja (IPA:d̪ʱɟʝə)|ध्ज|dotted=no}} |{{H:title|dhjha (IPA:d̪ʱɟʝʱə)|ध्झ|dotted=no}} |{{H:title|dhña (IPA:d̪ʱɲə)|ध्ञ|dotted=no}} |{{H:title|dhṭa (IPA:d̪ʱʈə)|ध्ट|dotted=no}} |{{H:title|dhṭha (IPA:d̪ʱʈʰə)|ध्ठ|dotted=no}} |{{H:title|dhḍa (IPA:d̪ʱɖə)|ध्ड|dotted=no}} |{{H:title|dhḍha (IPA:d̪ʱɖʱə)|ध्ढ|dotted=no}} |{{H:title|dhṇa (IPA:d̪ʱɳə)|ध्ण|dotted=no}} |{{H:title|dhta (IPA:d̪ʱt̪ə)|ध्त|dotted=no}} |{{H:title|dhtha (IPA:d̪ʱt̪ʰə)|ध्थ|dotted=no}} |{{H:title|dhda (IPA:d̪ʱd̪ə)|ध्द|dotted=no}} |{{H:title|dhdha (IPA:d̪ʱd̪ʱə)|ध्ध|dotted=no}} |{{H:title|dhna (IPA:d̪ʱn̪ə)|ध्न|dotted=no}} |{{H:title|dhpa (IPA:d̪ʱpə)|ध्प|dotted=no}} |{{H:title|dhpha (IPA:d̪ʱpʰə)|ध्फ|dotted=no}} |{{H:title|dhba (IPA:d̪ʱbə)|ध्ब|dotted=no}} |{{H:title|dhbha (IPA:d̪ʱbʱə)|ध्भ|dotted=no}} |{{H:title|dhma (IPA:d̪ʱmə)|ध्म|dotted=no}} |{{H:title|dhya (IPA:d̪ʱjə)|ध्य|dotted=no}} |{{H:title|dhra (IPA:d̪ʱrə)|ध्र|dotted=no}} |{{H:title|dhla (IPA:d̪ʱlə)|ध्ल|dotted=no}} |{{H:title|dhva (IPA:d̪ʱvə)|ध्व|dotted=no}} |{{H:title|dhśa (IPA:d̪ʱʃə)|ध्श|dotted=no}} |{{H:title|dhṣa (IPA:d̪ʱʂə)|ध्ष|dotted=no}} |{{H:title|dhsa (IPA:d̪ʱsə)|ध्स|dotted=no}} |{{H:title|dhha (IPA:d̪ʱhə)|ध्ह|dotted=no}} |{{H:title|dhḷa (IPA:d̪ʱɭə)|ध्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|n (IPA:n̪)|न|dotted=no}} |{{H:title|nka (IPA:n̪kə)|न्क|dotted=no}} |{{H:title|nkha (IPA:n̪kʰə)|न्ख|dotted=no}} |{{H:title|nga (IPA:n̪ɡə)|न्ग|dotted=no}} |{{H:title|ngha (IPA:n̪ɡʱə)|न्घ|dotted=no}} |{{H:title|nṅa (IPA:n̪ŋə)|न्ङ|dotted=no}} |{{H:title|nca (IPA:n̪cɕə)|न्च|dotted=no}} |{{H:title|ncha (IPA:n̪cɕʰə)|न्छ|dotted=no}} |{{H:title|nja (IPA:n̪ɟʝə)|न्ज|dotted=no}} |{{H:title|njha (IPA:n̪ɟʝʱə)|न्झ|dotted=no}} |{{H:title|nña (IPA:n̪ɲə)|न्ञ|dotted=no}} |{{H:title|nṭa (IPA:n̪ʈə)|न्ट|dotted=no}} |{{H:title|nṭha (IPA:n̪ʈʰə)|न्ठ|dotted=no}} |{{H:title|nḍa (IPA:n̪ɖə)|न्ड|dotted=no}} |{{H:title|nḍha (IPA:n̪ɖʱə)|न्ढ|dotted=no}} |{{H:title|nṇa (IPA:n̪ɳə)|न्ण|dotted=no}} |{{H:title|nta (IPA:n̪t̪ə)|न्त|dotted=no}} |{{H:title|ntha (IPA:n̪t̪ʰə)|न्थ|dotted=no}} |{{H:title|nda (IPA:n̪d̪ə)|न्द|dotted=no}} |{{H:title|ndha (IPA:n̪d̪ʱə)|न्ध|dotted=no}} |{{H:title|nna (IPA:n̪n̪ə)|न्न|dotted=no}} |{{H:title|npa (IPA:n̪pə)|न्प|dotted=no}} |{{H:title|npha (IPA:n̪pʰə)|न्फ|dotted=no}} |{{H:title|nba (IPA:n̪bə)|न्ब|dotted=no}} |{{H:title|nbha (IPA:n̪bʱə)|न्भ|dotted=no}} |{{H:title|nma (IPA:n̪mə)|न्म|dotted=no}} |{{H:title|nya (IPA:n̪jə)|न्य|dotted=no}} |{{H:title|nra (IPA:n̪rə)|न्र|dotted=no}} |{{H:title|nla (IPA:n̪lə)|न्ल|dotted=no}} |{{H:title|nva (IPA:n̪və)|न्व|dotted=no}} |{{H:title|nśa (IPA:n̪ʃə)|न्श|dotted=no}} |{{H:title|nṣa (IPA:n̪ʂə)|न्ष|dotted=no}} |{{H:title|nsa (IPA:n̪sə)|न्स|dotted=no}} |{{H:title|nha (IPA:n̪hə)|न्ह|dotted=no}} |{{H:title|nḷa (IPA:n̪ɭə)|न्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|p (IPA:p)|प|dotted=no}} |{{H:title|pka (IPA:pkə)|प्क|dotted=no}} |{{H:title|pkha (IPA:pkʰə)|प्ख|dotted=no}} |{{H:title|pga (IPA:pɡə)|प्ग|dotted=no}} |{{H:title|pgha (IPA:pɡʱə)|प्घ|dotted=no}} |{{H:title|pṅa (IPA:pŋə)|प्ङ|dotted=no}} |{{H:title|pca (IPA:pcɕə)|प्च|dotted=no}} |{{H:title|pcha (IPA:pcɕʰə)|प्छ|dotted=no}} |{{H:title|pja (IPA:pɟʝə)|प्ज|dotted=no}} |{{H:title|pjha (IPA:pɟʝʱə)|प्झ|dotted=no}} |{{H:title|pña (IPA:pɲə)|प्ञ|dotted=no}} |{{H:title|pṭa (IPA:pʈə)|प्ट|dotted=no}} |{{H:title|pṭha (IPA:pʈʰə)|प्ठ|dotted=no}} |{{H:title|pḍa (IPA:pɖə)|प्ड|dotted=no}} |{{H:title|pḍha (IPA:pɖʱə)|प्ढ|dotted=no}} |{{H:title|pṇa (IPA:pɳə)|प्ण|dotted=no}} |{{H:title|pta (IPA:pt̪ə)|प्त|dotted=no}} |{{H:title|ptha (IPA:pt̪ʰə)|प्थ|dotted=no}} |{{H:title|pda (IPA:pd̪ə)|प्द|dotted=no}} |{{H:title|pdha (IPA:pd̪ʱə)|प्ध|dotted=no}} |{{H:title|pna (IPA:pn̪ə)|प्न|dotted=no}} |{{H:title|ppa (IPA:ppə)|प्प|dotted=no}} |{{H:title|ppha (IPA:ppʰə)|प्फ|dotted=no}} |{{H:title|pba (IPA:pbə)|प्ब|dotted=no}} |{{H:title|pbha (IPA:pbʱə)|प्भ|dotted=no}} |{{H:title|pma (IPA:pmə)|प्म|dotted=no}} |{{H:title|pya (IPA:pjə)|प्य|dotted=no}} |{{H:title|pra (IPA:prə)|प्र|dotted=no}} |{{H:title|pla (IPA:plə)|प्ल|dotted=no}} |{{H:title|pva (IPA:pvə)|प्व|dotted=no}} |{{H:title|pśa (IPA:pʃə)|प्श|dotted=no}} |{{H:title|pṣa (IPA:pʂə)|प्ष|dotted=no}} |{{H:title|psa (IPA:psə)|प्स|dotted=no}} |{{H:title|pha (IPA:phə)|प्ह|dotted=no}} |{{H:title|pḷa (IPA:pɭə)|प्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|ph (IPA:pʰ)|फ|dotted=no}} |{{H:title|phka (IPA:pʰkə)|फ्क|dotted=no}} |{{H:title|phkha (IPA:pʰkʰə)|फ्ख|dotted=no}} |{{H:title|phga (IPA:pʰɡə)|फ्ग|dotted=no}} |{{H:title|phgha (IPA:pʰɡʱə)|फ्घ|dotted=no}} |{{H:title|phṅa (IPA:pʰŋə)|फ्ङ|dotted=no}} |{{H:title|phca (IPA:pʰcɕə)|फ्च|dotted=no}} |{{H:title|phcha (IPA:pʰcɕʰə)|फ्छ|dotted=no}} |{{H:title|phja (IPA:pʰɟʝə)|फ्ज|dotted=no}} |{{H:title|phjha (IPA:pʰɟʝʱə)|फ्झ|dotted=no}} |{{H:title|phña (IPA:pʰɲə)|फ्ञ|dotted=no}} |{{H:title|phṭa (IPA:pʰʈə)|फ्ट|dotted=no}} |{{H:title|phṭha (IPA:pʰʈʰə)|फ्ठ|dotted=no}} |{{H:title|phḍa (IPA:pʰɖə)|फ्ड|dotted=no}} |{{H:title|phḍha (IPA:pʰɖʱə)|फ्ढ|dotted=no}} |{{H:title|phṇa (IPA:pʰɳə)|फ्ण|dotted=no}} |{{H:title|phta (IPA:pʰt̪ə)|फ्त|dotted=no}} |{{H:title|phtha (IPA:pʰt̪ʰə)|फ्थ|dotted=no}} |{{H:title|phda (IPA:pʰd̪ə)|फ्द|dotted=no}} |{{H:title|phdha (IPA:pʰd̪ʱə)|फ्ध|dotted=no}} |{{H:title|phna (IPA:pʰn̪ə)|फ्न|dotted=no}} |{{H:title|phpa (IPA:pʰpə)|फ्प|dotted=no}} |{{H:title|phpha (IPA:pʰpʰə)|फ्फ|dotted=no}} |{{H:title|phba (IPA:pʰbə)|फ्ब|dotted=no}} |{{H:title|phbha (IPA:pʰbʱə)|फ्भ|dotted=no}} |{{H:title|phma (IPA:pʰmə)|फ्म|dotted=no}} |{{H:title|phya (IPA:pʰjə)|फ्य|dotted=no}} |{{H:title|phra (IPA:pʰrə)|फ्र|dotted=no}} |{{H:title|phla (IPA:pʰlə)|फ्ल|dotted=no}} |{{H:title|phva (IPA:pʰvə)|फ्व|dotted=no}} |{{H:title|phśa (IPA:pʰʃə)|फ्श|dotted=no}} |{{H:title|phṣa (IPA:pʰʂə)|फ्ष|dotted=no}} |{{H:title|phsa (IPA:pʰsə)|फ्स|dotted=no}} |{{H:title|phha (IPA:pʰhə)|फ्ह|dotted=no}} |{{H:title|phḷa (IPA:pʰɭə)|फ्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|b (IPA:b)|ब|dotted=no}} |{{H:title|bka (IPA:bkə)|ब्क|dotted=no}} |{{H:title|bkha (IPA:bkʰə)|ब्ख|dotted=no}} |{{H:title|bga (IPA:bɡə)|ब्ग|dotted=no}} |{{H:title|bgha (IPA:bɡʱə)|ब्घ|dotted=no}} |{{H:title|bṅa (IPA:bŋə)|ब्ङ|dotted=no}} |{{H:title|bca (IPA:bcɕə)|ब्च|dotted=no}} |{{H:title|bcha (IPA:bcɕʰə)|ब्छ|dotted=no}} |{{H:title|bja (IPA:bɟʝə)|ब्ज|dotted=no}} |{{H:title|bjha (IPA:bɟʝʱə)|ब्झ|dotted=no}} |{{H:title|bña (IPA:bɲə)|ब्ञ|dotted=no}} |{{H:title|bṭa (IPA:bʈə)|ब्ट|dotted=no}} |{{H:title|bṭha (IPA:bʈʰə)|ब्ठ|dotted=no}} |{{H:title|bḍa (IPA:bɖə)|ब्ड|dotted=no}} |{{H:title|bḍha (IPA:bɖʱə)|ब्ढ|dotted=no}} |{{H:title|bṇa (IPA:bɳə)|ब्ण|dotted=no}} |{{H:title|bta (IPA:bt̪ə)|ब्त|dotted=no}} |{{H:title|btha (IPA:bt̪ʰə)|ब्थ|dotted=no}} |{{H:title|bda (IPA:bd̪ə)|ब्द|dotted=no}} |{{H:title|bdha (IPA:bd̪ʱə)|ब्ध|dotted=no}} |{{H:title|bna (IPA:bn̪ə)|ब्न|dotted=no}} |{{H:title|bpa (IPA:bpə)|ब्प|dotted=no}} |{{H:title|bpha (IPA:bpʰə)|ब्फ|dotted=no}} |{{H:title|bba (IPA:bbə)|ब्ब|dotted=no}} |{{H:title|bbha (IPA:bbʱə)|ब्भ|dotted=no}} |{{H:title|bma (IPA:bmə)|ब्म|dotted=no}} |{{H:title|bya (IPA:bjə)|ब्य|dotted=no}} |{{H:title|bra (IPA:brə)|ब्र|dotted=no}} |{{H:title|bla (IPA:blə)|ब्ल|dotted=no}} |{{H:title|bva (IPA:bvə)|ब्व|dotted=no}} |{{H:title|bśa (IPA:bʃə)|ब्श|dotted=no}} |{{H:title|bṣa (IPA:bʂə)|ब्ष|dotted=no}} |{{H:title|bsa (IPA:bsə)|ब्स|dotted=no}} |{{H:title|bha (IPA:bhə)|ब्ह|dotted=no}} |{{H:title|bḷa (IPA:bɭə)|ब्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|bh (IPA:bʱ)|भ|dotted=no}} |{{H:title|bhka (IPA:bʱkə)|भ्क|dotted=no}} |{{H:title|bhkha (IPA:bʱkʰə)|भ्ख|dotted=no}} |{{H:title|bhga (IPA:bʱɡə)|भ्ग|dotted=no}} |{{H:title|bhgha (IPA:bʱɡʱə)|भ्घ|dotted=no}} |{{H:title|bhṅa (IPA:bʱŋə)|भ्ङ|dotted=no}} |{{H:title|bhca (IPA:bʱcɕə)|भ्च|dotted=no}} |{{H:title|bhcha (IPA:bʱcɕʰə)|भ्छ|dotted=no}} |{{H:title|bhja (IPA:bʱɟʝə)|भ्ज|dotted=no}} |{{H:title|bhjha (IPA:bʱɟʝʱə)|भ्झ|dotted=no}} |{{H:title|bhña (IPA:bʱɲə)|भ्ञ|dotted=no}} |{{H:title|bhṭa (IPA:bʱʈə)|भ्ट|dotted=no}} |{{H:title|bhṭha (IPA:bʱʈʰə)|भ्ठ|dotted=no}} |{{H:title|bhḍa (IPA:bʱɖə)|भ्ड|dotted=no}} |{{H:title|bhḍha (IPA:bʱɖʱə)|भ्ढ|dotted=no}} |{{H:title|bhṇa (IPA:bʱɳə)|भ्ण|dotted=no}} |{{H:title|bhta (IPA:bʱt̪ə)|भ्त|dotted=no}} |{{H:title|bhtha (IPA:bʱt̪ʰə)|भ्थ|dotted=no}} |{{H:title|bhda (IPA:bʱd̪ə)|भ्द|dotted=no}} |{{H:title|bhdha (IPA:bʱd̪ʱə)|भ्ध|dotted=no}} |{{H:title|bhna (IPA:bʱn̪ə)|भ्न|dotted=no}} |{{H:title|bhpa (IPA:bʱpə)|भ्प|dotted=no}} |{{H:title|bhpha (IPA:bʱpʰə)|भ्फ|dotted=no}} |{{H:title|bhba (IPA:bʱbə)|भ्ब|dotted=no}} |{{H:title|bhbha (IPA:bʱbʱə)|भ्भ|dotted=no}} |{{H:title|bhma (IPA:bʱmə)|भ्म|dotted=no}} |{{H:title|bhya (IPA:bʱjə)|भ्य|dotted=no}} |{{H:title|bhra (IPA:bʱrə)|भ्र|dotted=no}} |{{H:title|bhla (IPA:bʱlə)|भ्ल|dotted=no}} |{{H:title|bhva (IPA:bʱvə)|भ्व|dotted=no}} |{{H:title|bhśa (IPA:bʱʃə)|भ्श|dotted=no}} |{{H:title|bhṣa (IPA:bʱʂə)|भ्ष|dotted=no}} |{{H:title|bhsa (IPA:bʱsə)|भ्स|dotted=no}} |{{H:title|bhha (IPA:bʱhə)|भ्ह|dotted=no}} |{{H:title|bhḷa (IPA:bʱɭə)|भ्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|m (IPA:m)|म|dotted=no}} |{{H:title|mka (IPA:mkə)|म्क|dotted=no}} |{{H:title|mkha (IPA:mkʰə)|म्ख|dotted=no}} |{{H:title|mga (IPA:mɡə)|म्ग|dotted=no}} |{{H:title|mgha (IPA:mɡʱə)|म्घ|dotted=no}} |{{H:title|mṅa (IPA:mŋə)|म्ङ|dotted=no}} |{{H:title|mca (IPA:mcɕə)|म्च|dotted=no}} |{{H:title|mcha (IPA:mcɕʰə)|म्छ|dotted=no}} |{{H:title|mja (IPA:mɟʝə)|म्ज|dotted=no}} |{{H:title|mjha (IPA:mɟʝʱə)|म्झ|dotted=no}} |{{H:title|mña (IPA:mɲə)|म्ञ|dotted=no}} |{{H:title|mṭa (IPA:mʈə)|म्ट|dotted=no}} |{{H:title|mṭha (IPA:mʈʰə)|म्ठ|dotted=no}} |{{H:title|mḍa (IPA:mɖə)|म्ड|dotted=no}} |{{H:title|mḍha (IPA:mɖʱə)|म्ढ|dotted=no}} |{{H:title|mṇa (IPA:mɳə)|म्ण|dotted=no}} |{{H:title|mta (IPA:mt̪ə)|म्त|dotted=no}} |{{H:title|mtha (IPA:mt̪ʰə)|म्थ|dotted=no}} |{{H:title|mda (IPA:md̪ə)|म्द|dotted=no}} |{{H:title|mdha (IPA:md̪ʱə)|म्ध|dotted=no}} |{{H:title|mna (IPA:mn̪ə)|म्न|dotted=no}} |{{H:title|mpa (IPA:mpə)|म्प|dotted=no}} |{{H:title|mpha (IPA:mpʰə)|म्फ|dotted=no}} |{{H:title|mba (IPA:mbə)|म्ब|dotted=no}} |{{H:title|mbha (IPA:mbʱə)|म्भ|dotted=no}} |{{H:title|mma (IPA:mmə)|म्म|dotted=no}} |{{H:title|mya (IPA:mjə)|म्य|dotted=no}} |{{H:title|mra (IPA:mrə)|म्र|dotted=no}} |{{H:title|mla (IPA:mlə)|म्ल|dotted=no}} |{{H:title|mva (IPA:mvə)|म्व|dotted=no}} |{{H:title|mśa (IPA:mʃə)|म्श|dotted=no}} |{{H:title|mṣa (IPA:mʂə)|म्ष|dotted=no}} |{{H:title|msa (IPA:msə)|म्स|dotted=no}} |{{H:title|mha (IPA:mhə)|म्ह|dotted=no}} |{{H:title|mḷa (IPA:mɭə)|म्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|y (IPA:j)|य|dotted=no}} |{{H:title|yka (IPA:jkə)|य्क|dotted=no}} |{{H:title|ykha (IPA:jkʰə)|य्ख|dotted=no}} |{{H:title|yga (IPA:jɡə)|य्ग|dotted=no}} |{{H:title|ygha (IPA:jɡʱə)|य्घ|dotted=no}} |{{H:title|yṅa (IPA:jŋə)|य्ङ|dotted=no}} |{{H:title|yca (IPA:jcɕə)|य्च|dotted=no}} |{{H:title|ycha (IPA:jcɕʰə)|य्छ|dotted=no}} |{{H:title|yja (IPA:jɟʝə)|य्ज|dotted=no}} |{{H:title|yjha (IPA:jɟʝʱə)|य्झ|dotted=no}} |{{H:title|yña (IPA:jɲə)|य्ञ|dotted=no}} |{{H:title|yṭa (IPA:jʈə)|य्ट|dotted=no}} |{{H:title|yṭha (IPA:jʈʰə)|य्ठ|dotted=no}} |{{H:title|yḍa (IPA:jɖə)|य्ड|dotted=no}} |{{H:title|yḍha (IPA:jɖʱə)|य्ढ|dotted=no}} |{{H:title|yṇa (IPA:jɳə)|य्ण|dotted=no}} |{{H:title|yta (IPA:jt̪ə)|य्त|dotted=no}} |{{H:title|ytha (IPA:jt̪ʰə)|य्थ|dotted=no}} |{{H:title|yda (IPA:jd̪ə)|य्द|dotted=no}} |{{H:title|ydha (IPA:jd̪ʱə)|य्ध|dotted=no}} |{{H:title|yna (IPA:jn̪ə)|य्न|dotted=no}} |{{H:title|ypa (IPA:jpə)|य्प|dotted=no}} |{{H:title|ypha (IPA:jpʰə)|य्फ|dotted=no}} |{{H:title|yba (IPA:jbə)|य्ब|dotted=no}} |{{H:title|ybha (IPA:jbʱə)|य्भ|dotted=no}} |{{H:title|yma (IPA:jmə)|य्म|dotted=no}} |{{H:title|yya (IPA:jjə)|य्य|dotted=no}} |{{H:title|yra (IPA:jrə)|य्र|dotted=no}} |{{H:title|yla (IPA:jlə)|य्ल|dotted=no}} |{{H:title|yva (IPA:jvə)|य्व|dotted=no}} |{{H:title|yśa (IPA:jʃə)|य्श|dotted=no}} |{{H:title|yṣa (IPA:jʂə)|य्ष|dotted=no}} |{{H:title|ysa (IPA:jsə)|य्स|dotted=no}} |{{H:title|yha (IPA:jhə)|य्ह|dotted=no}} |{{H:title|yḷa (IPA:jɭə)|य्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|r (IPA:r)|र|dotted=no}} |{{H:title|rka (IPA:rkə)|र्क|dotted=no}} |{{H:title|rkha (IPA:rkʰə)|र्ख|dotted=no}} |{{H:title|rga (IPA:rɡə)|र्ग|dotted=no}} |{{H:title|rgha (IPA:rɡʱə)|र्घ|dotted=no}} |{{H:title|rṅa (IPA:rŋə)|र्ङ|dotted=no}} |{{H:title|rca (IPA:rcɕə)|र्च|dotted=no}} |{{H:title|rcha (IPA:rcɕʰə)|र्छ|dotted=no}} |{{H:title|rja (IPA:rɟʝə)|र्ज|dotted=no}} |{{H:title|rjha (IPA:rɟʝʱə)|र्झ|dotted=no}} |{{H:title|rña (IPA:rɲə)|र्ञ|dotted=no}} |{{H:title|rṭa (IPA:rʈə)|र्ट|dotted=no}} |{{H:title|rṭha (IPA:rʈʰə)|र्ठ|dotted=no}} |{{H:title|rḍa (IPA:rɖə)|र्ड|dotted=no}} |{{H:title|rḍha (IPA:rɖʱə)|र्ढ|dotted=no}} |{{H:title|rṇa (IPA:rɳə)|र्ण|dotted=no}} |{{H:title|rta (IPA:rt̪ə)|र्त|dotted=no}} |{{H:title|rtha (IPA:rt̪ʰə)|र्थ|dotted=no}} |{{H:title|rda (IPA:rd̪ə)|र्द|dotted=no}} |{{H:title|rdha (IPA:rd̪ʱə)|र्ध|dotted=no}} |{{H:title|rna (IPA:rn̪ə)|र्न|dotted=no}} |{{H:title|rpa (IPA:rpə)|र्प|dotted=no}} |{{H:title|rpha (IPA:rpʰə)|र्फ|dotted=no}} |{{H:title|rba (IPA:rbə)|र्ब|dotted=no}} |{{H:title|rbha (IPA:rbʱə)|र्भ|dotted=no}} |{{H:title|rma (IPA:rmə)|र्म|dotted=no}} |{{H:title|rya (IPA:rjə)|र्य|dotted=no}} |{{H:title|rra (IPA:rrə)|र्र|dotted=no}} |{{H:title|rla (IPA:rlə)|र्ल|dotted=no}} |{{H:title|rva (IPA:rvə)|र्व|dotted=no}} |{{H:title|rśa (IPA:rʃə)|र्श|dotted=no}} |{{H:title|rṣa (IPA:rʂə)|र्ष|dotted=no}} |{{H:title|rsa (IPA:rsə)|र्स|dotted=no}} |{{H:title|rha (IPA:rhə)|र्ह|dotted=no}} |{{H:title|rḷa (IPA:rɭə)|र्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|l (IPA:l)|ल|dotted=no}} |{{H:title|lka (IPA:lkə)|ल्क|dotted=no}} |{{H:title|lkha (IPA:lkʰə)|ल्ख|dotted=no}} |{{H:title|lga (IPA:lɡə)|ल्ग|dotted=no}} |{{H:title|lgha (IPA:lɡʱə)|ल्घ|dotted=no}} |{{H:title|lṅa (IPA:lŋə)|ल्ङ|dotted=no}} |{{H:title|lca (IPA:lcɕə)|ल्च|dotted=no}} |{{H:title|lcha (IPA:lcɕʰə)|ल्छ|dotted=no}} |{{H:title|lja (IPA:lɟʝə)|ल्ज|dotted=no}} |{{H:title|ljha (IPA:lɟʝʱə)|ल्झ|dotted=no}} |{{H:title|lña (IPA:lɲə)|ल्ञ|dotted=no}} |{{H:title|lṭa (IPA:lʈə)|ल्ट|dotted=no}} |{{H:title|lṭha (IPA:lʈʰə)|ल्ठ|dotted=no}} |{{H:title|lḍa (IPA:lɖə)|ल्ड|dotted=no}} |{{H:title|lḍha (IPA:lɖʱə)|ल्ढ|dotted=no}} |{{H:title|lṇa (IPA:lɳə)|ल्ण|dotted=no}} |{{H:title|lta (IPA:lt̪ə)|ल्त|dotted=no}} |{{H:title|ltha (IPA:lt̪ʰə)|ल्थ|dotted=no}} |{{H:title|lda (IPA:ld̪ə)|ल्द|dotted=no}} |{{H:title|ldha (IPA:ld̪ʱə)|ल्ध|dotted=no}} |{{H:title|lna (IPA:ln̪ə)|ल्न|dotted=no}} |{{H:title|lpa (IPA:lpə)|ल्प|dotted=no}} |{{H:title|lpha (IPA:lpʰə)|ल्फ|dotted=no}} |{{H:title|lba (IPA:lbə)|ल्ब|dotted=no}} |{{H:title|lbha (IPA:lbʱə)|ल्भ|dotted=no}} |{{H:title|lma (IPA:lmə)|ल्म|dotted=no}} |{{H:title|lya (IPA:ljə)|ल्य|dotted=no}} |{{H:title|lra (IPA:lrə)|ल्र|dotted=no}} |{{H:title|lla (IPA:llə)|ल्ल|dotted=no}} |{{H:title|lva (IPA:lvə)|ल्व|dotted=no}} |{{H:title|lśa (IPA:lʃə)|ल्श|dotted=no}} |{{H:title|lṣa (IPA:lʂə)|ल्ष|dotted=no}} |{{H:title|lsa (IPA:lsə)|ल्स|dotted=no}} |{{H:title|lha (IPA:lhə)|ल्ह|dotted=no}} |{{H:title|lḷa (IPA:lɭə)|ल्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|v (IPA:v)|व|dotted=no}} |{{H:title|vka (IPA:vkə)|व्क|dotted=no}} |{{H:title|vkha (IPA:vkʰə)|व्ख|dotted=no}} |{{H:title|vga (IPA:vɡə)|व्ग|dotted=no}} |{{H:title|vgha (IPA:vɡʱə)|व्घ|dotted=no}} |{{H:title|vṅa (IPA:vŋə)|व्ङ|dotted=no}} |{{H:title|vca (IPA:vcɕə)|व्च|dotted=no}} |{{H:title|vcha (IPA:vcɕʰə)|व्छ|dotted=no}} |{{H:title|vja (IPA:vɟʝə)|व्ज|dotted=no}} |{{H:title|vjha (IPA:vɟʝʱə)|व्झ|dotted=no}} |{{H:title|vña (IPA:vɲə)|व्ञ|dotted=no}} |{{H:title|vṭa (IPA:vʈə)|व्ट|dotted=no}} |{{H:title|vṭha (IPA:vʈʰə)|व्ठ|dotted=no}} |{{H:title|vḍa (IPA:vɖə)|व्ड|dotted=no}} |{{H:title|vḍha (IPA:vɖʱə)|व्ढ|dotted=no}} |{{H:title|vṇa (IPA:vɳə)|व्ण|dotted=no}} |{{H:title|vta (IPA:vt̪ə)|व्त|dotted=no}} |{{H:title|vtha (IPA:vt̪ʰə)|व्थ|dotted=no}} |{{H:title|vda (IPA:vd̪ə)|व्द|dotted=no}} |{{H:title|vdha (IPA:vd̪ʱə)|व्ध|dotted=no}} |{{H:title|vna (IPA:vn̪ə)|व्न|dotted=no}} |{{H:title|vpa (IPA:vpə)|व्प|dotted=no}} |{{H:title|vpha (IPA:vpʰə)|व्फ|dotted=no}} |{{H:title|vba (IPA:vbə)|व्ब|dotted=no}} |{{H:title|vbha (IPA:vbʱə)|व्भ|dotted=no}} |{{H:title|vma (IPA:vmə)|व्म|dotted=no}} |{{H:title|vya (IPA:vjə)|व्य|dotted=no}} |{{H:title|vra (IPA:vrə)|व्र|dotted=no}} |{{H:title|vla (IPA:vlə)|व्ल|dotted=no}} |{{H:title|vva (IPA:vvə)|व्व|dotted=no}} |{{H:title|vśa (IPA:vʃə)|व्श|dotted=no}} |{{H:title|vṣa (IPA:vʂə)|व्ष|dotted=no}} |{{H:title|vsa (IPA:vsə)|व्स|dotted=no}} |{{H:title|vha (IPA:vhə)|व्ह|dotted=no}} |{{H:title|vḷa (IPA:vɭə)|व्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|ś (IPA:ʃ)|श|dotted=no}} |{{H:title|śka (IPA:ʃkə)|श्क|dotted=no}} |{{H:title|śkha (IPA:ʃkʰə)|श्ख|dotted=no}} |{{H:title|śga (IPA:ʃɡə)|श्ग|dotted=no}} |{{H:title|śgha (IPA:ʃɡʱə)|श्घ|dotted=no}} |{{H:title|śṅa (IPA:ʃŋə)|श्ङ|dotted=no}} |{{H:title|śca (IPA:ʃcɕə)|श्च|dotted=no}} |{{H:title|ścha (IPA:ʃcɕʰə)|श्छ|dotted=no}} |{{H:title|śja (IPA:ʃɟʝə)|श्ज|dotted=no}} |{{H:title|śjha (IPA:ʃɟʝʱə)|श्झ|dotted=no}} |{{H:title|śña (IPA:ʃɲə)|श्ञ|dotted=no}} |{{H:title|śṭa (IPA:ʃʈə)|श्ट|dotted=no}} |{{H:title|śṭha (IPA:ʃʈʰə)|श्ठ|dotted=no}} |{{H:title|śḍa (IPA:ʃɖə)|श्ड|dotted=no}} |{{H:title|śḍha (IPA:ʃɖʱə)|श्ढ|dotted=no}} |{{H:title|śṇa (IPA:ʃɳə)|श्ण|dotted=no}} |{{H:title|śta (IPA:ʃt̪ə)|श्त|dotted=no}} |{{H:title|śtha (IPA:ʃt̪ʰə)|श्थ|dotted=no}} |{{H:title|śda (IPA:ʃd̪ə)|श्द|dotted=no}} |{{H:title|śdha (IPA:ʃd̪ʱə)|श्ध|dotted=no}} |{{H:title|śna (IPA:ʃn̪ə)|श्न|dotted=no}} |{{H:title|śpa (IPA:ʃpə)|श्प|dotted=no}} |{{H:title|śpha (IPA:ʃpʰə)|श्फ|dotted=no}} |{{H:title|śba (IPA:ʃbə)|श्ब|dotted=no}} |{{H:title|śbha (IPA:ʃbʱə)|श्भ|dotted=no}} |{{H:title|śma (IPA:ʃmə)|श्म|dotted=no}} |{{H:title|śya (IPA:ʃjə)|श्य|dotted=no}} |[[wikt:श्र|{{H:title|śra (IPA:ʃrə)|'''श्र'''|dotted=no}}]] |{{H:title|śla (IPA:ʃlə)|श्ल|dotted=no}} |{{H:title|śva (IPA:ʃvə)|श्व|dotted=no}} |{{H:title|śśa (IPA:ʃʃə)|श्श|dotted=no}} |{{H:title|śṣa (IPA:ʃʃə)|श्ष|dotted=no}} |{{H:title|śsa (IPA:ʃsə)|श्स|dotted=no}} |{{H:title|śha (IPA:ʃhə)|श्ह|dotted=no}} |{{H:title|śḷa (IPA:ʃɭə)|श्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|ṣ (IPA:ʂ)|ष|dotted=no}} |{{H:title|ṣka (IPA:ʃkə)|ष्क|dotted=no}} |{{H:title|ṣkha (IPA:ʃkʰə)|ष्ख|dotted=no}} |{{H:title|ṣga (IPA:ʃɡə)|ष्ग|dotted=no}} |{{H:title|ṣgha (IPA:ʃɡʱə)|ष्घ|dotted=no}} |{{H:title|ṣṅa (IPA:ʃŋə)|ष्ङ|dotted=no}} |{{H:title|ṣca (IPA:ʃcɕə)|ष्च|dotted=no}} |{{H:title|ṣcha (IPA:ʃcɕʰə)|ष्छ|dotted=no}} |{{H:title|ṣja (IPA:ʃɟʝə)|ष्ज|dotted=no}} |{{H:title|ṣjha (IPA:ʃɟʝʱə)|ष्झ|dotted=no}} |{{H:title|ṣña (IPA:ʃɲə)|ष्ञ|dotted=no}} |{{H:title|ṣṭa (IPA:ʃʈə)|ष्ट|dotted=no}} |{{H:title|ṣṭha (IPA:ʃʈʰə)|ष्ठ|dotted=no}} |{{H:title|ṣḍa (IPA:ʃɖə)|ष्ड|dotted=no}} |{{H:title|ṣḍha (IPA:ʃɖʱə)|ष्ढ|dotted=no}} |{{H:title|ṣṇa (IPA:ʃɳə)|ष्ण|dotted=no}} |{{H:title|ṣta (IPA:ʃt̪ə)|ष्त|dotted=no}} |{{H:title|ṣtha (IPA:ʃt̪ʰə)|ष्थ|dotted=no}} |{{H:title|ṣda (IPA:ʃd̪ə)|ष्द|dotted=no}} |{{H:title|ṣdha (IPA:ʃd̪ʱə)|ष्ध|dotted=no}} |{{H:title|ṣna (IPA:ʃn̪ə)|ष्न|dotted=no}} |{{H:title|ṣpa (IPA:ʃpə)|ष्प|dotted=no}} |{{H:title|ṣpha (IPA:ʃpʰə)|ष्फ|dotted=no}} |{{H:title|ṣba (IPA:ʃbə)|ष्ब|dotted=no}} |{{H:title|ṣbha (IPA:ʃbʱə)|ष्भ|dotted=no}} |{{H:title|ṣma (IPA:ʃmə)|ष्म|dotted=no}} |{{H:title|ṣya (IPA:ʃjə)|ष्य|dotted=no}} |{{H:title|ṣra (IPA:ʃrə)|ष्र|dotted=no}} |{{H:title|ṣla (IPA:ʃlə)|ष्ल|dotted=no}} |{{H:title|ṣva (IPA:ʃvə)|ष्व|dotted=no}} |{{H:title|ṣśa (IPA:ʃʃə)|ष्श|dotted=no}} |{{H:title|\1ṣa (IPA:ʃʃə)|ष्ष|dotted=no}} |{{H:title|ṣsa (IPA:ʃsə)|ष्स|dotted=no}} |{{H:title|ṣha (IPA:ʃhə)|ष्ह|dotted=no}} |{{H:title|ṣḷa (IPA:ʃɭə)|ष्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|s (IPA:s)|स|dotted=no}} |{{H:title|ska (IPA:skə)|स्क|dotted=no}} |{{H:title|skha (IPA:skʰə)|स्ख|dotted=no}} |{{H:title|sga (IPA:sɡə)|स्ग|dotted=no}} |{{H:title|sgha (IPA:sɡʱə)|स्घ|dotted=no}} |{{H:title|sṅa (IPA:sŋə)|स्ङ|dotted=no}} |{{H:title|sca (IPA:scɕə)|स्च|dotted=no}} |{{H:title|scha (IPA:scɕʰə)|स्छ|dotted=no}} |{{H:title|sja (IPA:sɟʝə)|स्ज|dotted=no}} |{{H:title|sjha (IPA:sɟʝʱə)|स्झ|dotted=no}} |{{H:title|sña (IPA:sɲə)|स्ञ|dotted=no}} |{{H:title|sṭa (IPA:sʈə)|स्ट|dotted=no}} |{{H:title|sṭha (IPA:sʈʰə)|स्ठ|dotted=no}} |{{H:title|sḍa (IPA:sɖə)|स्ड|dotted=no}} |{{H:title|sḍha (IPA:sɖʱə)|स्ढ|dotted=no}} |{{H:title|sṇa (IPA:sɳə)|स्ण|dotted=no}} |{{H:title|sta (IPA:st̪ə)|स्त|dotted=no}} |{{H:title|stha (IPA:st̪ʰə)|स्थ|dotted=no}} |{{H:title|sda (IPA:sd̪ə)|स्द|dotted=no}} |{{H:title|sdha (IPA:sd̪ʱə)|स्ध|dotted=no}} |{{H:title|sna (IPA:sn̪ə)|स्न|dotted=no}} |{{H:title|spa (IPA:spə)|स्प|dotted=no}} |{{H:title|spha (IPA:spʰə)|स्फ|dotted=no}} |{{H:title|sba (IPA:sbə)|स्ब|dotted=no}} |{{H:title|sbha (IPA:sbʱə)|स्भ|dotted=no}} |{{H:title|sma (IPA:smə)|स्म|dotted=no}} |{{H:title|sya (IPA:sjə)|स्य|dotted=no}} |{{H:title|sra (IPA:srə)|स्र|dotted=no}} |{{H:title|sla (IPA:slə)|स्ल|dotted=no}} |{{H:title|sva (IPA:svə)|स्व|dotted=no}} |{{H:title|sśa (IPA:sʃə)|स्श|dotted=no}} |{{H:title|sṣa (IPA:sʂə)|स्ष|dotted=no}} |{{H:title|ssa (IPA:ssə)|स्स|dotted=no}} |{{H:title|sha (IPA:shə)|स्ह|dotted=no}} |{{H:title|sḷa (IPA:sɭə)|स्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|h (IPA:h)|ह|dotted=no}} |{{H:title|hka (IPA:hkə)|ह्क|dotted=no}} |{{H:title|hkha (IPA:hkʰə)|ह्ख|dotted=no}} |{{H:title|hga (IPA:hɡə)|ह्ग|dotted=no}} |{{H:title|hgha (IPA:hɡʱə)|ह्घ|dotted=no}} |{{H:title|hṅa (IPA:hŋə)|ह्ङ|dotted=no}} |{{H:title|hca (IPA:hcɕə)|ह्च|dotted=no}} |{{H:title|hcha (IPA:hcɕʰə)|ह्छ|dotted=no}} |{{H:title|hja (IPA:hɟʝə)|ह्ज|dotted=no}} |{{H:title|hjha (IPA:hɟʝʱə)|ह्झ|dotted=no}} |{{H:title|hña (IPA:hɲə)|ह्ञ|dotted=no}} |{{H:title|hṭa (IPA:hʈə)|ह्ट|dotted=no}} |{{H:title|hṭha (IPA:hʈʰə)|ह्ठ|dotted=no}} |{{H:title|hḍa (IPA:hɖə)|ह्ड|dotted=no}} |{{H:title|hḍha (IPA:hɖʱə)|ह्ढ|dotted=no}} |{{H:title|hṇa (IPA:hɳə)|ह्ण|dotted=no}} |{{H:title|hta (IPA:ht̪ə)|ह्त|dotted=no}} |{{H:title|htha (IPA:ht̪ʰə)|ह्थ|dotted=no}} |{{H:title|hda (IPA:hd̪ə)|ह्द|dotted=no}} |{{H:title|hdha (IPA:hd̪ʱə)|ह्ध|dotted=no}} |{{H:title|hna (IPA:hn̪ə)|ह्न|dotted=no}} |{{H:title|hpa (IPA:hpə)|ह्प|dotted=no}} |{{H:title|hpha (IPA:hpʰə)|ह्फ|dotted=no}} |{{H:title|hba (IPA:hbə)|ह्ब|dotted=no}} |{{H:title|hbha (IPA:hbʱə)|ह्भ|dotted=no}} |[[wikt:ह्म|{{H:title|hma (IPA:hmə)|'''ह्म'''|dotted=no}}]] |[[wikt:ह्य|{{H:title|hya (IPA:hjə)|'''ह्य'''|dotted=no}}]] |{{H:title|hra (IPA:hrə)|ह्र|dotted=no}} |{{H:title|hla (IPA:hlə)|ह्ल|dotted=no}} |{{H:title|hva (IPA:hvə)|ह्व|dotted=no}} |{{H:title|hśa (IPA:hʃə)|ह्श|dotted=no}} |{{H:title|hṣa (IPA:hʂə)|ह्ष|dotted=no}} |{{H:title|hsa (IPA:hsə)|ह्स|dotted=no}} |{{H:title|hha (IPA:hhə)|ह्ह|dotted=no}} |{{H:title|hḷa (IPA:hɭə)|ह्ळ|dotted=no}} |- !{{H:title|ḷ (IPA:ɭ)|ळ|dotted=no}} |{{H:title|ḷka (IPA:ɭkə)|ळ्क|dotted=no}} |{{H:title|ḷkha (IPA:ɭkʰə)|ळ्ख|dotted=no}} |{{H:title|ḷga (IPA:ɭɡə)|ळ्ग|dotted=no}} |{{H:title|ḷgha (IPA:ɭɡʱə)|ळ्घ|dotted=no}} |{{H:title|ḷṅa (IPA:ɭŋə)|ळ्ङ|dotted=no}} |{{H:title|ḷca (IPA:ɭcɕə)|ळ्च|dotted=no}} |{{H:title|ḷcha (IPA:ɭcɕʰə)|ळ्छ|dotted=no}} |{{H:title|ḷja (IPA:ɭɟʝə)|ळ्ज|dotted=no}} |{{H:title|ḷjha (IPA:ɭɟʝʱə)|ळ्झ|dotted=no}} |{{H:title|ḷña (IPA:ɭɲə)|ळ्ञ|dotted=no}} |{{H:title|ḷṭa (IPA:ɭʈə)|ळ्ट|dotted=no}} |{{H:title|ḷṭha (IPA:ɭʈʰə)|ळ्ठ|dotted=no}} |{{H:title|ḷḍa (IPA:ɭɖə)|ळ्ड|dotted=no}} |{{H:title|ḷḍha (IPA:ɭɖʱə)|ळ्ढ|dotted=no}} |{{H:title|ḷṇa (IPA:ɭɳə)|ळ्ण|dotted=no}} |{{H:title|ḷta (IPA:ɭt̪ə)|ळ्त|dotted=no}} |{{H:title|ḷtha (IPA:ɭt̪ʰə)|ळ्थ|dotted=no}} |{{H:title|ḷda (IPA:ɭd̪ə)|ळ्द|dotted=no}} |{{H:title|ḷdha (IPA:ɭd̪ʱə)|ळ्ध|dotted=no}} |{{H:title|ḷna (IPA:ɭn̪ə)|ळ्न|dotted=no}} |{{H:title|ḷpa (IPA:ɭpə)|ळ्प|dotted=no}} |{{H:title|ḷpha (IPA:ɭpʰə)|ळ्फ|dotted=no}} |{{H:title|ḷba (IPA:ɭbə)|ळ्ब|dotted=no}} |{{H:title|ḷbha (IPA:ɭbʱə)|ळ्भ|dotted=no}} |{{H:title|ḷma (IPA:ɭmə)|ळ्म|dotted=no}} |{{H:title|ḷya (IPA:ɭjə)|ळ्य|dotted=no}} |{{H:title|ḷra (IPA:ɭrə)|ळ्र|dotted=no}} |{{H:title|ḷla (IPA:ɭlə)|ळ्ल|dotted=no}} |{{H:title|ḷva (IPA:ɭvə)|ळ्व|dotted=no}} |{{H:title|ḷśa (IPA:ɭʃə)|ळ्श|dotted=no}} |{{H:title|ḷṣa (IPA:ɭʂə)|ळ्ष|dotted=no}} |{{H:title|ḷsa (IPA:ɭsə)|ळ्स|dotted=no}} |{{H:title|ḷha (IPA:ɭhə)|ळ्ह|dotted=no}} |{{H:title|ḷḷa (IPA:ɭɭə)|ळ्ळ|dotted=no}} |} [[ब्राह्मी परिवार की लिपियाँ|ब्राह्मी परिवार की लिपियों]] में देवनागरी लिपि में सबसे अधिक संयुक्ताक्षर समर्थित हैं। डिजिटल उपकरणों पर [[छन्दस फॉण्ट|छंदस फ़ॉन्ट]] देवनागरी में बहुत संयुक्ताक्षर समर्थन हैं। [[चित्र:JanaSanskritSans ddhrya.svg|250px|thumb| '''द् + ध् + र् + य''' संयुक्ताक्षर]] === पुरानी देवनागरी === पुराने समय में प्रयुक्त हुई जाने वाली देवनागरी के कुछ वर्ण आधुनिक देवनागरी से भिन्न हैं। {| class="wikitable" |- ! आधुनिक देवनागरी !! पुरानी देवनागरी |- style="background: white" | [[चित्र:Devanagari a.svg|15px]] || [[चित्र:Devanagari a old.svg|15px]] |- style="background: white" | [[चित्र:Devanagari jh.svg|15px]] || [[चित्र:Devanagari jh old.svg|15px]] |- style="background: white" | [[चित्र:Devanagari nn.svg|15px]] || [[चित्र:Devanagari Ṇ (old).svg|15px]] |- style="background: white" | [[चित्र:Devanagari l old.svg|15px]] || [[चित्र:Devanagari l.svg|15px]] |} = देवनागरी लिपि के गुण = * भारतीय भाषाओं के लिये वर्णों की पूर्णता एवं संपन्नता (५२ वर्ण, न बहुत अधिक न बहुत कम)। * '''एक ध्वनि के लिये एक सांकेतिक चिह्न''' — जैसा बोलें वैसा लिखें। * '''लेखन और [[उच्चारण]] और में एकरुपता''' — जैसा लिखें, वैसे पढ़ें। * '''एक सांकेतिक चिह्न द्वारा केवल एक ध्वनि का निरूपण''' — जैसा लिखें वैसा पढ़ें। :उपरोक्त दोनों गुणों के कारण ब्राह्मी लिपि का उपयोग करने वाली सभी भारतीय भाषाएँ 'स्पेलिंग की समस्या' से मुक्त हैं। * '''स्वर और व्यंजन में तर्कसंगत एवं वैज्ञानिक क्रम-विन्यास''' — देवनागरी के वर्णों का क्रमविन्यास उनके उच्चारण के स्थान (ओष्ठ्य, दंत्य, तालव्य, मूर्धन्य आदि) को ध्यान में रखते हुए बनाया गया है। इसके अतिरिक्त वर्ण-क्रम के निर्धारण में [[भाषाविज्ञान|भाषा-विज्ञान]] के कई अन्य पहलुओ का भी ध्यान रखा गया है। देवनागरी की वर्णमाला (वास्तव में, ब्राह्मी से उत्पन्न सभी लिपियों की वर्णमालाएँ) एक अत्यंत तर्कपूर्ण ध्वन्यात्मक क्रम (phonetic order) में व्यवस्थित है। यह क्रम इतना तर्कपूर्ण है कि अंतर्राष्ट्रीय ध्वन्यात्मक संघ (IPA) ने [[अंतर्राष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला]] के निर्माण के लिये मामूली परिवर्तनों के साथ इसी क्रम को अंगीकार कर लिया। * '''वर्णों का [[प्रत्याहार]] रूप में उपयोग''' : [[माहेश्वर सूत्र]] में देवनागरी वर्णों को एक विशिष्ट क्रम में सजाया गया है। इसमें से किसी वर्ण से आरंभ करके किसी दूसरे वर्ण तक के वर्णसमूह को दो अक्षर का एक छोटा नाम दे दिया जाता है जिसे 'प्रत्याहार' कहते हैं। प्रत्याहार का प्रयोग करते हुए [[संधि (व्याकरण)|संधि]] आदि के नियम अत्यंत सरल और संक्षिप्त ढंग से दिए गये हैं (जैसे, ''आद् गुणः'') * देवनागरी लिपि के वर्णों का उपयोग [[संख्या|संख्याओं]] को निरूपित करने के लिये किया जाता रहा है। (देखिए [[कटपयादि]], [[भूतसंख्या पद्धति|भूतसंख्या]] तथा [[आर्यभट्ट की संख्यापद्धति]]) * '''मात्राओं की संख्या के आधार पर [[छंद|छंदों]] का वर्गीकरण''' : यह भारतीय लिपियों की अद्भुत विशेषता है कि किसी पद्य के लिखित रूप से मात्राओं और उनके क्रम को गिनकर बताया जा सकता है कि कौन सा छंद है। रोमन, अरबी एवं अन्य में यह गुण अप्राप्य है। * '''लिपि चिह्नों के नाम और ध्वनि में कोई अंतर नहीं''' (जैसे रोमन में अक्षर का नाम “बी” है और ध्वनि “ब” है) * '''लेखन और [[मुद्रण]] में एकरूपता''' (रोमन, अरबी और फ़ारसी में हस्तलिखित और मुद्रित रूप अलग-अलग हैं) * देवनागरी, 'स्माल लेटर" और 'कैपिटल लेटर' की अवैज्ञानिक व्यवस्था से मुक्त है। * '''मात्राओं का प्रयोग ''' [[चित्र:Devanagari matras.png|thumb|600px|center|'''क''' के उपर विभिन्न मात्राएँ लगाने के बाद का स्वरूप]] * '''अर्ध-अक्षर के रूप की सुगमता''' : खड़ी पाई को हटाकर, दायें से बायें क्रम में लिखकर तथा अर्द्ध अक्षर को ऊपर तथा उसके नीचे पूर्ण अक्षर को लिखकर, ऊपर नीचे क्रम में संयुक्ताक्षर बनाने की दो प्रकार की रीति प्रचलित है। * '''अन्य''' - बायें से दायें, शिरोरेखा, संयुक्ताक्षरों का प्रयोग, अधिकांश वर्णों में एक उर्ध्व-रेखा की प्रधानता, अनेक ध्वनियों को निरूपित करने की क्षमता आदि।<ref>{{Cite web |url=http://www.dsource.in/resource/devanagari-letterforms-history/devanagari_letterforms/characteristics_of_devanagari.html |title=History of Devanagari Letterforms |access-date=10 अप्रैल 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150414182327/http://www.dsource.in/resource/devanagari-letterforms-history/devanagari_letterforms/characteristics_of_devanagari.html |archive-date=14 अप्रैल 2015 |url-status=dead }}</ref> * भारतवर्ष के साहित्य में कुछ ऐसे रूप विकसित हुए हैं जो दायें-से-बायें अथवा बाये-से-दायें पढ़ने पर समान रहते हैं। उदाहरणस्वरूप [[केशव]]दास का एक [[सवैया]] लीजिए : :: ''माँ सस मोह सजै बन बीन, नवीन बजै सह मोस समा।'' <br /> :: ''मार लतानि बनावति सारि, रिसाति वनाबनि ताल रमा ॥'' :: ''मानव ही रहि मोरद मोद, दमोदर मोहि रही वनमा।'' <br /> :: ''माल बनी बल केसबदास, सदा बसकेल बनी बलमा ॥'' :इस [[सवैया]] की किसी भी पंक्ति को किसी ओर से भी पढिये, कोई अंतर नहीं पड़ेगा। :: ''सदा सील तुम सरद के दरस हर तरह खास। '' :: ''सखा हर तरह सरद के सर सम तुलसीदास॥'' ==देवनागरी लिपि के दोष== [[चित्र:Examples.of.complex.text.rendering.svg|right|thumb|300px|लेकिन लगभग सभी भारतीय लिपियों में '''छोटी इ या छोटी ए (ऎ) की मात्रा''' व्यंजन के पहले ही लगती है।]] *(१) कुल मिलाकर 403 टाइप होने के कारण [[टंकण]], [[मुद्रण]] में कठिनाई। किंतु आधुनिक मुद्रक तकनीक के लिए यह कोई समस्या नहीं है। *(२) कुछ लोग [[शिरोरेखा]] का प्रयोग अनावश्यक मानते हैं। *(३) अनावश्यक वर्ण (ऋ, ॠ, लृ, ॡ, ष)— बहुत से लोग इनका शुद्ध उच्चारण नहीं कर पाते। *(४) द्विरूप वर्ण (अ, ज्ञ, क्ष, त्र, छ, झ, ण, श) आदि को दो-दो प्रकार से लिखा जाता है। *(५) समरूप वर्ण (ख में र+व का, घ में ध का, म में भ का भ्रम होना)। *(६) वर्णों के संयुक्त करने की व्यवस्था एकसमान नहीं है। *(७) [[अनुस्वार]] एवं [[अनुनासिकीकरण|अनुनासिका]] के प्रयोग में एकरूपता का अभाव। *(८) त्वरापूर्ण लेखन नहीं क्योंकि लेखन में हाथ बार-बार उठाना पड़ता है। *(९) वर्णों के संयुक्तीकरण में र के प्रयोग को लेकर अनेक लोगों को भ्रम की स्थिति। *(११) इ की मात्रा (ि) का लेखन वर्ण के पहले, किंतु उच्चारण वर्ण के बाद। == देवनागरी पर महापुरुषों के विचार == [[विनोबा भावे|आचार्य विनोबा भावे]] संसार की अनेक लिपियों के जानकार थे। उनकी स्पष्ट धारणा थी कि देवनागरी लिपि भारत ही नहीं, संसार की सर्वाधिक वैज्ञानिक लिपि है। अगर भारत की सब भाषाओं के लिए इसका व्यवहार चल पड़े तो सारे भारतीय एक दूसरे के बिल्कुल नज़दीक आ जाएँगे। हिंदुस्तान की एकता में देवनागरी लिपि हिंदी से ही अधिक उपयोगी हो सकती है। [[एम ए अयंगार|मदभुशी अनंतशयनम अयंगार]] तो दक्षिण भारतीय भाषाओं के लिए भी देवनागरी की संभावना स्वीकार करते थे। [[सेठ गोविंद दास]] इसे राष्ट्रीय लिपि घोषित करने के पक्ष में थे। *(१) हिंदुस्तान की एकता के लिये हिंदी भाषा जितना काम देगी, उससे बहुत अधिक काम देवनागरी लिपि दे सकती है। ::— '''आचार्य विनोबा भावे''' *(२) देवनागरी किसी भी लिपि की तुलना में अधिक वैज्ञानिक एवं व्यवस्थित लिपि है। ::— '''सर विलियम जोन्स''' *(३) मानव मस्तिष्क से निकली हुई वर्णमालाओं में नागरी सबसे अधिक '''पूर्ण''' वर्णमाला है। ::— '''जान क्राइस्ट''' *(४) [[उर्दू भाषा|उर्दू]] लिखने के लिये देवनागरी लिपि अपनाने से उर्दू उत्कर्ष को प्राप्त होगी। ::— '''ख़ुशवंत सिंह''' *(५) The Devanagari alphabet is a splendid monument of phonological accuracy, in the sciences of language. <br /> ::— '''मोहन लाल विद्यार्थी''' - Indian Culture Through the Ages, p.&nbsp;61 *(६) एक सर्वमान्य लिपि स्वीकार करने से भारत की विभिन्न भाषाओं में जो ज्ञान का भंडार भरा है उसे प्राप्त करने का एक साधारण व्यक्ति को सहज ही अवसर प्राप्त होगा। हमारे लिए यदि कोई सर्व-मान्य लिपि स्वीकार करना संभव है तो वह देवनागरी है। ::— '''महोम्मेदाली करीम छागला''' *(७) प्राचीन भारत के महत्तम उपलब्धियों में से एक उसकी विलक्षण वर्णमाला है जिसमें प्रथम स्वर आते हैं और फिर व्यंजन जो सभी उत्पत्ति क्रम के अनुसार अत्यंत वैज्ञानिक ढंग से वर्गीकृत किये गए हैं। इस वर्णमाला का अविचारित रूप से वर्गीकृत तथा अपर्याप्त [[रोमन लिपि|रोमन वर्णमाला]] से, जो तीन हजार वर्षों से क्रमशः विकसित हो रही थी, पर्याप्त अंतर है। ::— '''आर्थर लेवेलिन बाशम''', "द वंडर दैट वाज इंडिया" के लेखक और इतिहासविद् == भारत के लिये देवनागरी का महत्त्व == {{pov}} {{मुख्य|भारत के लिये देवनागरी का महत्व}} बहुत से लोगों का विचार है कि भारत में अनेकों भाषाएँ होना कोई समस्या नहीं है जबकि उनकी लिपियाँ अलग-अलग होना बहुत बड़ी समस्या है। न्यायमूर्ति [[शारदा चरण मित्र]] (१८४८–१९१७) ने भारत जैसे विशाल बहुभाषा-भाषी और बहुजातीय राष्ट्र को एक सूत्र में बाँधने के उद्देश्य से ‘एक लिपि विस्तार परिषद’ की स्थापना की थी और परिषद की ओर से १९०७ में ‘देवनागर’ नामक मासिक पत्र निकाला था जो बीच में कुछ व्यवधान के बावजूद उनके जीवन पर्यंत अर्थात्‌ सन्‌ १९१७ तक निकलता रहा। [[महात्मा गाँधी|गाँधीजी]] ने १९४० में [[गुजराती भाषा]] की एक पुस्तक को देवनागरी लिपि में छपवाया और इसका उद्देश्य बताया था कि मेरा सपना है कि [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] से निकली हर भाषा की लिपि देवनागरी हो।<ref>{{Cite web |url=https://www.shabdankan.com/2017/09/jindi-diwas-gandhi-on-devanagari.html |title=देवनागरी की महत्ता पर बापू का पत्र |access-date=17 मई 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180517223405/https://www.shabdankan.com/2017/09/jindi-diwas-gandhi-on-devanagari.html |archive-date=17 मई 2018 |url-status=live }}</ref> : ''इस संस्करण को हिंदी में छापने के दो उद्देश्य हैं। मुख्य उद्देश्य यह है कि मैं जानना चाहता हूँ कि, गुजराती पढ़ने वालों को देवनागरी लिपि में पढ़ना कितना अच्छा लगता है। मैं जब दक्षिण अफ़्रीका में था तब से मेरा स्वप्न है कि संस्कृत से निकली हर भाषा की एक लिपि हो, और वह देवनागरी हो। पर यह अभी भी स्वप्न ही है। एक-लिपि के बारे में बातचीत तो खूब होती हैं, लेकिन वही ‘बिल्ली के गले में घंटी कौन बाँधे’ वाली बात है। कौन पहल करे! गुजराती कहेगा ‘हमारी लिपि तो बड़ी सुंदर सलोनी आसान है, इसे कैसे छोडूँगा?’ बीच में अभी एक नया पक्ष और निकल के आया है, वह ये, कुछ लोग कहते हैं कि देवनागरी ख़ुद ही अभी अधूरी है, कठिन है; मैं भी यह मानता हूँ कि इसमें सुधार होना चाहिए। लेकिन अगर हम हर चीज़ के बिलकुल ठीक हो जाने का इंतज़ार करते रहेंगे तो सब हाथ से जायेगा, न जग के रहोगे न जोगी बनोगे। अब हमें यह नहीं करना चाहिए। इसी आजमाइश के लिए हमने यह देवनागरी संस्करण निकाला है। अगर लोग यह (देवनागरी में गुजराती) पसंद करेंगे तो ‘नवजीवन पुस्तक’ और भाषाओं को भी देवनागरी में प्रकाशित करने का प्रयत्न करेगा।'' : ''इस साहस के पीछे दूसरा उद्देश्य यह है कि हिंदी पढ़ने वाली जनता गुजराती पुस्तक देवनागरी लिपि में पढ़ सके। मेरा अभिप्राय यह है कि अगर देवनागरी लिपि में गुजराती किताब छपेगी तो भाषा को सीखने में आने वाली आधी दिक्कतें तो ऐसे ही कम हो जाएँगी। : ''इस संस्करण को लोकप्रिय बनाने के लिए इसकी कीमत बहुत कम रखी गयी है, मुझे उम्मीद है कि इस साहस को गुजराती और हिंदी पढ़ने वाले सफल करेंगे।'' इसी प्रकार [[विनोबा भावे]] का विचार था कि : '' हिंदुस्तान की एकता के लिये [[हिंदी भाषा]] जितना काम देगी, उससे बहुत अधिक काम देवनागरी लिपि देगी। इसलिए मैं चाहता हूँ कि सभी भाषाएँ देवनागरी में भी लिखी जाएँ। सभी लिपियाँ चलें लेकिन साथ-साथ देवनागरी का भी प्रयोग किया जाये। विनोबा जी "नागरी ही" नहीं "नागरी भी" चाहते थे। उन्हीं की सद्प्रेरणा से 1975 में [[नागरी लिपि परिषद्|नागरी लिपि परिषद]] की स्थापना हुई।'' === विश्वलिपि के रूप में देवनागरी === बौद्ध संस्कृति से प्रभावित क्षेत्र नागरी के लिए नया नहीं है। [[चीन]] और [[जापान]] [[चित्रलिपि]] का व्यवहार करते हैं। इन चित्रों की संख्या बहुत अधिक होने के कारण भाषा सीखने में बहुत कठिनाई होती है। देववाणी की वाहिका होने के नाते देवनागरी भारत की सीमाओं से बाहर निकलकर चीन और जापान के लिए भी समुचित विकल्प दे सकती है। भारतीय मूल के लोग संसार में जहाँ-जहाँ भी रहते हैं, वे देवनागरी से परिचय रखते हैं, विशेषकर [[मॉरिशस]], [[सूरीनाम]], [[फ़िजी]], [[गयाना|गुयाना]], [[त्रिनिदाद]], [[टोबेगो]] आदि के लोग। इस तरह देवनागरी लिपि न केवल भारत के अंदर सारे प्रांतवासियों को प्रेम-बंधन में बाँधकर सीमोल्लंघन कर दक्षिण-पूर्व एशिया के पुराने वृहत्तर भारतीय परिवार को भी ‘बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय’ अनुप्राणित कर सकती है तथा विभिन्न देशों को एक अधिक सुचारू और वैज्ञानिक विकल्प प्रदान कर ‘विश्व नागरी’ की पदवी का दावा इक्कीसवीं सदी में कर सकती है। उस पर प्रसार लिपिगत साम्राज्यवाद और शोषण का माध्यम न होकर सत्य, अहिंसा, त्याग, संयम जैसे उदात्त मानवमूल्यों का संवाहक होगा, असत्‌ से सत्‌, तमस्‌ से ज्योति तथा मृत्यु से अमरता की दिशा में। देवनागरी एक भारतीय लिपि है जिसमें अनेक भारतीय भाषाएँ तथा कई विदेशी भाषाएँ लिखी जाती हैं। यह बायें से दायें लिखी जाती है। इसकी पहचान एक क्षैतिज रेखा से है जिसे ‘शिरोरेखा’ कहते हैं। संस्कृत, पालि, हिंदी, मराठी, कोंकणी, सिंधी, कश्मीरी, हरियाणवी, डोगरी, खस, नेपाल भाषा (तथा अन्य नेपाली भाषाएँ), तमांग भाषा, गढ़वाली, बोड़ो, अंगिका, मगही, भोजपुरी, नागपुरी, मैथिली, संथाली, राजस्थानी बघेली आदि भाषाएँ और स्थानीय बोलियाँ भी देवनागरी में लिखी जाती हैं। इसके अतिरिक्त कुछ स्थितियों में गुजराती, पंजाबी, बिष्णुपुरिया मणिपुरी, रोमानी और उर्दू भाषाएँ भी देवनागरी में लिखी जाती हैं। देवनागरी विश्व में सर्वाधिक प्रयुक्त लिपियों में से एक है। यह दक्षिण एशिया की १७० से अधिक भाषाओं को लिखने के लिए प्रयुक्त हो रही है। === लिपि-विहीन भाषाओं के लिये देवनागरी === {{मुख्य|लिपिविहीन भाषाओं के लिये देवनागरी}} दुनिया की कई भाषाओं के लिये देवनागरी सबसे अच्छा विकल्प हो सकती है क्योंकि यह यह बोलने की पूरी आज़ादी देता है। दुनिया की और किसी भी लिपि में यह नहीं हो सकता है। [[इंडोनेशिया]], [[वियतनाम]], [[अफ़्रीका]] आदि के लिये तो यही सबसे सही रहेगा। अष्टाध्यायी को देखकर कोई भी समझ सकता है की दुनिया में इससे अच्छी कोई भी लिपि नहीं है। अग‍र दुनिया पक्षपातरहित हो तो देवनागरी ही दुनिया की सर्वमान्य लिपि होगी क्योंकि यह पूर्णत: वैज्ञानिक है। [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] भाषा में वर्तनी (स्पेलिंग) की विकराल समस्या के कारगर समाधान के लिये देवनागरी पर आधारित [[देवग्रीक]] लिपि प्रस्तावित की गयी है। == देवनागरी लिपि में सुधार == देवनागरी का विकास उस युग में हुआ था जब लेखन हाथ से किया जाता था और लेखन के लिए [[शिलालेख|शिलाएँ]], [[ताड़पत्र]], [[चर्मपत्र]], [[भोजपत्र]], [[ताम्रपत्र]] आदि का ही प्रयोग होता था। किंतु लेखन प्रौद्योगिकी ने बहुत अधिक विकास किया और [[मुद्रणालय|प्रिंटिंग प्रेस]], [[टाइपराइटर]] आदि से होते हुए वह कंप्यूटर युग में पहुँच गयी है जहाँ बोलकर भी लिखना संभव हो गया है। जब प्रिंटिंग एवं टाइपिंग का युग आया तो देवनागरी के यंत्रीकरण में कुछ अतिरिक्त समस्याएँ सामने आयी जो रोमन में नहीं थीं। उदाहरण के लिए रोमन टाइपराइटर में अपेक्षाकृत कम कुंजियों की आवश्यकता पड़ती थी। देवनागरी में संयुक्ताक्षर की अवधारणा होने से भी बहुत अधिक कुंजियों की आवश्यकता पड़ रही थी। ध्यातव्य है कि ये समस्याएँ केवल देवनागरी में नहीं थी बल्कि रोमन और सिरिलिक को छोड़कर लगभग सभी लिपियों में थी। चीनी और उस परिवार की अन्य लिपियों में तो यह समस्या अपने गंभीरतम रूप में थी। इन सामयिक समस्याओं को ध्यान में रखते हुए अनेक विद्वानों और मनीषियों ने देवनागरी के सरलीकरण और मानकीकरण पर विचार किया और अपने सुझाव दिए। इनमें से अनेक सुझावों को क्रियान्वित नहीं किया जा सका या उन्हें अस्वीकार कर दिया गया। कहने की आवश्यकता नहीं है कि कंप्यूटर युग आने से (या प्रिंटिंग की नई तकनीकी आने से) देवनागरी से संबंधित सारी समस्याएँ स्वयं समाप्त हों गयीं। भारत के स्वाधीनता आंदोलनों में हिंदी को [[राष्ट्रभाषा]] का दर्जा प्राप्त होने के बाद लिपि के विकास व मानकीकरण हेतु कई व्यक्तिगत एवं संस्थागत प्रयास हुए। सर्वप्रथम [[मुंबई|बंबई (मुंबई)]] के [[महादेव गोविंद रानडे|महादेव गोविंद रानाड़े]] ने एक लिपि सुधार समिति का गठन किया। तदनंतर महाराष्ट्र साहित्य परिषद [[पुणे]] ने सुधार योजना तैयार की। सन १९०४ में [[बाल गंगाधर तिलक]] ने अपने [[केसरी (समाचारपत्र)|केसरी]] पत्र में देवनागरी लिपि के सुधार की चर्चा की। परिणामस्वरूप देवनागरी के टाइपों की संख्या १९० निर्धारित की गयी और इन्हें 'केसरी टाइप' कहा गया।<ref>{{Cite web |url=https://www.hindisahity.com/devnagri-lipi-%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A4%BF-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B8/ |title=देवनागरी लिपि का विकास |access-date=15 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607034811/https://www.hindisahity.com/devnagri-lipi-%e0%a4%a6%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%a8%e0%a4%be%e0%a4%97%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%b2%e0%a4%bf%e0%a4%aa%e0%a4%bf-%e0%a4%b5%e0%a4%bf%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b8/ |archive-date=7 जून 2019 |url-status=live }}</ref> आगे चलकर [[विनायक दामोदर सावरकर|सावरकर बंधुओं]] ने 'अ' की [[बारहखड़ी]] प्रयोग करने का सुझाव दिया ( अर्थात् 'ई' न लिखकर अ पर बड़ी ई की मात्रा लगायी जाय)। [[गोरख प्रसाद|डॉ॰ गोरख प्रसाद]] ने सुझाव दिया कि मात्राओं को व्यंजन के बाद दाहिने तरफ अलग से रखा जाय। [[श्यामसुन्दर दास|डॉ॰ श्यामसुंदर दास]] ने [[अनुस्वार]] के प्रयोग को व्यापक बनाकर देवनागरी के सरलीकरण के प्रयास किये (पंचमाक्षर के बदले अनुस्वार के प्रयोग)। इसी प्रकार श्रीनिवास का सुझाव था कि महाप्राण वर्ण के लिए अल्पप्राण के नीचे ऽ चिह्न लगाया जाय। १९४५ में [[काशी नागरी प्रचारिणी सभा]] द्वारा अ की बारहखड़ी और श्रीनिवास के सुझाव को अस्वीकार करने का निर्णय लिया गया।<ref>[https://books.google.co.in/books?op=lookup&id=dL9Fso0RHs4C&continue=https://books.google.co.in/books%3Fid%3DdL9Fso0RHs4C%26pg%3DPA54%26lpg%3DPA54%26dq%3D%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%258B%25E0%25A4%25B0%25E0%25A4%2596%25E0%25A4%25AA%25E0%25A5%258D%25E0%25A4%25B0%25E0%25A4%25B8%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25A6%2B%25E0%25A4%25A6%25E0%25A5%2587%25E0%25A4%25B5%25E0%25A4%25A8%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%2597%25E0%25A4%25B0%25E0%25A5%2580%26source%3Dbl%26ots%3DNcstSY8syn%26sig%3DACfU3U0bSoZ8h-hiKTlrx_VgTi0-SfSkkg%26hl%3Den%26sa%3DX Hindi for Competitive Examinations, पृष्ठ ५१ से ५६]</ref> देवनागरी के विकास में अनेक संस्थागत प्रयासों की भूमिका भी अत्यंत महत्त्वपूर्ण रही है। १९३५ में [[अखिल भारतीय हिंदी साहित्य सम्मेलन|हिंदी साहित्य सम्मेलन]] ने [[नागरी लिपि सुधार समिति]]<ref>[https://ia802800.us.archive.org/14/items/NaikTypoDevaV21971bOCR/Naik_TypoDeva_v2_1971b_OCR.pdf Notes on the works of Script Reforms]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> के माध्यम से 'अ' की बारहखड़ी और शिरोरेखा से संबंधित सुधार सुझाए। इसी प्रकार, १९४७ में [[नरेन्द्र देव|आचार्य नरेंद्र देव]] की अध्यक्षता में गठित एक समिति ने बारहखड़ी, मात्रा व्यवस्था, अनुस्वार व अनुनासिक से संबंधित महत्त्वपूर्ण सुझाव दिये। देवनागरी लिपि के विकास हेतु [[भारत सरकार]] के शिक्षा मंत्रालय ने कई स्तरों पर प्रयास किये हैं। सन् १९६६ में मानक देवनागरी वर्णमाला प्रकाशित की गई और १९६७ में ‘हिंदी वर्तनी का मानकीकरण’ प्रकाशित किया गया। १९८३ में ‘देवनागरी लिपि तथा हिंदी की वर्तनी का मानकीकरण’ प्रकाशित किया गया। == देवनागरी के संपादक व अन्य सॉफ़्टवेयर == '''[[विकिपीडिया:इण्टरनेट पर हिन्दी के साधन|इंटरनेट पर हिंदी के साधन]]''' देखिये। == देवनागरी से अन्य लिपियों में रूपांतरण == * [[आइट्राँस|ITRANS]] (iTrans) निरूपण, देवनागरी को लैटिन (रोमन) में परिवर्तित करने का आधुनिकतम और अक्षत (lossless) तरीका है। ([https://web.archive.org/web/20071220221814/http://www.aczoom.com/itrans/online/ Online Interface to iTrans]) * आजकल अनेक कंप्यूटर प्रोग्राम उपलब्ध हैं जिनकी सहायता से देवनागरी में लिखे पाठ को किसी भी [[भारतीय लिपियाँ|भारतीय लिपि]] में बदला जा सकता है। <ref>[http://aksharamukha.appspot.com/converter अक्षरमुख] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190824135537/http://aksharamukha.appspot.com/converter |date=24 अगस्त 2019 }} (लिपि परिवर्तक)</ref> * कुछ ऐसे भी कंप्यूटर प्रोग्राम हैं जिनकी सहायता से देवनागरी में लिखे पाठ को लातिनी (लैटिन), अरबी, चीनी, क्रिलिक, आईपीए (IPA) आदि में बदला जा सकता है। ([https://web.archive.org/web/20080103135148/http://demo.icu-project.org/icu-bin/translit ICU Transform Demo]) * [[यूनिकोड]] के पदार्पण के बाद देवनागरी का रोमनीकरण (romanization) अब अनावश्यक होता जा रहा है, क्योंकि धीरे-धीरे कंप्यूटर, स्मार्टफ़ोन तथा अन्य डिजिटल युक्तियों पर देवनागरी को (और अन्य लिपियों को भी) पूर्ण समर्थन मिलने लगा है। ==संगणक कुंजीपटल पर देवनागरी== {{मुख्य|देवनागरी टंकण}} [[चित्र:Devanagari INSCRIPT Keyboard.JPG|center|600px|thumb|[[इंस्क्रिप्ट]] कुंजीपटल पर देवनागरी वर्ण (Windows, Solaris, Java)]] <ref>Ram Narayan Ray</ref> == देवनागरी यूनिकोड == {{मुख्य|देवनागरी यूनिकोड खंड}} {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" style="font-size: large; border-collapse:collapse; width:100%" |- style="font-size: small; text-align:center;" | &nbsp; || 0 || 1 || 2 || 3 || 4 || 5 || 6 || 7 || 8 || 9 || A || B || C || D || E || F |- | style="font-size: small;" | U+090x | ऀ || ँ ||ं || ः || ऄ || अ || आ || इ || ई || उ || ऊ || ऋ || ऌ || ऍ || ऎ || ए |- | style="font-size: small;" | U+091x | ऐ || ऑ ||ऒ || ओ || औ || क || ख || ग || घ || ङ || च || छ || ज || झ || ञ || ट |- | style="font-size: small;" | U+092x | ठ || ड ||ढ || ण || त || थ || द || ध || न || ऩ || प || फ || ब || भ || म || य |- | style="font-size: small;" | U+093x |र || ऱ ||ल || ळ || ऴ || व || श || ष || स || ह || ऺ || ऻ || ़ || ऽ || ा || ि |- | style="font-size: small;" | U+094x |ी || ु ||ू || ृ || ॄ || ॅ || ॆ || े || ै || ॉ || ॊ || ो || ौ || ् || ॎ || ॏ |- | style="font-size: small;" | U+095x |ॐ || ॑ ||॒ || ॓ || ॔ || ॕ || ॖ || ॗ ||क़||ख़||ग़||ज़||ड़||ढ़||फ़||य़ |- | style="font-size: small;" | U+096x |ॠ || ॡ ||ॢ || ॣ || । || ॥ || ० || १ || २ || ३ || ४ || ५ || ६ || ७ || ८ || ९ |- | style="font-size: small;" | U+097x |॰ || ॱ || ॲ || ॳ || ॴ || ॵ || ॶ || ॷ || ॸ || ॹ || ॺ || ॻ || ॼ || ॽ || ॾ || ॿ |} == संदर्भ == {{reflist}} == इन्हें भी देखें == {{col-begin}} {{col-break}} * [[देवनागरी वर्णमाला]] * [[देवनागरी का इतिहास]] * [[देवनागरी यूनिकोड खण्ड|देवनागरी यूनिकोड खंड]] * [[नागरीप्रचारिणी सभा|नागरी प्रचारिणी सभा]] * [[नागरी संगम पत्रिका]] * [[नागरी एवं भारतीय भाषाएँ]] * [[गौरीदत्त]] - देवनागरी के महान प्रचारक * [[देवनागरी टंकण]] * [[विकिपीडिया:इण्टरनेट पर हिन्दी के साधन|हिंदी के साधन इंटरनेट पर]] {{col-break}} * [[हण्टेरियन लिप्यन्तरण|हंटेरियन लिप्यन्तरण]] * [[इंस्क्रिप्ट]] * [[इस्की]] (ISCII) * [[ब्राह्मी लिपि]] * [[ब्राह्मी परिवार की लिपियाँ]] * [[भारतीय लिपियाँ]] * [[नंदिनागरी]] * [[पूर्वी नागरी लिपि]] * [[भारतीय संख्या प्रणाली]] * [[श्वा]] (Schwa) {{col-end}} == बाहरी कड़ियाँ == {{विकिसूक्ति|देवनागरी}} * [https://web.archive.org/web/20070802213750/http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/images/brah11.gif ब्राह्मी-लिपि परिवार का वृक्ष] — इसमें ब्राह्मी से उत्पन्न लिपियों की समय-रेखा का चित्र दिया हुआ है। * [https://web.archive.org/web/20070802213736/http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/images/south1.gif पहलवी-ब्राह्मी लिपि से उत्पन्न दक्षिण-पूर्व एशिया की लिपियों की समय-रेखा] * [https://web.archive.org/web/20120504015152/http://prabhasakshi.com/ShowArticle.aspx?ArticleId=120502-125738-440010 हर ढाँचे में आसानी से ढल जाती है नागरी] (डॉ॰ जुबैदा हाशिम मुल्ला; 02 मई 2012) * [https://web.archive.org/web/20100202012030/http://tlt.its.psu.edu/suggestions/international/bylanguage/devanagarichart.html Unicode Entity Codes for the Devanāgarī Script] * https://web.archive.org/web/20030801223449/http://www.ancientscripts.com/devanagari.html * https://web.archive.org/web/20140901145421/http://www.unicode.org/charts/PDF/U0900.pdf * [https://web.archive.org/web/20120303231323/http://cs.jhu.edu/~habib/papers/LangIndPaper.pdf Language Independent Speech Compression using Devanagari Phonetics] * [https://web.archive.org/web/20110520222133/http://books.google.co.in/books?id=j3umF2zqe_wC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false राजभाषा हिंदी] (गूगल पुस्तक ; लेखक - भोलानाथ तिवारी) * [http://groups.google.co.in/group/technical-hindi/browse_thread/thread/c922140a950b0a53?hl=en अंग्रेज़ी भी देवनागरी में लिखें]{{Dead link|date=अक्तूबर 2023 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20110927060620/http://people.w3.org/rishida/scripts/pickers/devanagari/ '''Devanagari character picker v11'''] * [https://web.archive.org/web/20140920153028/https://sites.google.com/site/sanskrtavak/home/resources/sa-ja '''The Influence of Sanskrit on the Japanese Sound System'''] (James H. Buck, University of Georgia) * [http://www.academia.edu/3020947/Devanagari_lipi_Ora_sanganaka देवनागरी लिपि एवं संगणक] (अंबा कुलकर्णी, विभागाध्यक्ष, संस्कृत अध्ययन विभाग, हैदराबाद विश्वविद्यालय) * [https://www.chd.education.gov.in/sites/default/files/devanagarilipiandhindivartanikamankikaran.pdf देवनागरी लिपि एवं हिंदी वर्तनी का मानकीकरण]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} [[श्रेणी:देवनागरी]] [[श्रेणी:लिपि]] [[श्रेणी:हिंदी]] [[श्रेणी:हिन्दी]] [[श्रेणी:ब्राह्मी परिवार की लिपियाँ]] gr1e1hprnb33ljhgnnv897eiassdibm जन गण मन 0 98 6555570 6466441 2026-05-23T13:14:39Z ~2026-30839-44 926350 /* आधिकारिक हिन्दी संस्करण */ 6555570 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक राष्ट्रगान | image = Indian National Anthem - Upload Version-1.png | title = '''जन गण मन'''<br>জন গণ মন<br>Jana Gana Mana | transcription = ''जनगण के मनों के अधिनायक की जय हो''<br><em>Thou Art the Ruler of All Minds<em> | language = [[बंगाली भाषा|बंगाली]]<br>[[हिन्दी]] | image_size = | caption = ''जन गण मन'' के लिए संगीत पत्र | prefix = राष्ट्रीय | country = {{पताका|भारत}} | author = [[रबीन्द्रनाथ ठाकुर|रवीन्द्रनाथ टैगोर]] | composer = [[रबीन्द्रनाथ ठाकुर]] | lyrics_date = [[रबीन्द्रनाथ ठाकुर]], [[१९११]] | music_date = [[रबीन्द्रनाथ ठाकुर]], [[१९११]] | adopted = [[१९५०]] | until = | sound = Jana Gana Mana instrumental.ogg | sound_title = जन गण मन (धुन) }} '''जन गण मन''' ({{lang-bn|জন গণ মন}}, Jana Gana Mana), [[भारत]] का [[राष्ट्रगान]] है जो मूलतः [[बंगाली भाषा|बंगाली]] में गुरुदेव [[रबीन्द्रनाथ ठाकुर]] द्वारा लिखा गया था। भारत का [[वन्दे मातरम्|राष्ट्रीय गीत]] ''[[वन्दे मातरम्]]‌'' है। राष्ट्रगान के गायन की अवधि लगभग ५२ सेकेण्ड है। कुछ अवसरों पर राष्ट्रगान संक्षिप्त रूप में भी गाया जाता है, इसमें प्रथम तथा अन्तिम पंक्तियाँ ही बोलते हैं जिसमें लगभग २० सेकेण्ड का समय लगता है। संविधान सभा ने '''जन-गण-मन''' [[हिंदुस्तान|हिन्दुस्तान]] के राष्ट्रगान के रूप में २४ जनवरी १९५० को अपनाया था। इसे सर्वप्रथम २७ [[दिसंबर|दिसम्बर]] १९११ को [[कांग्रेस]] के [[कोलकाता|कलकत्ता]] अब दोनों भाषाओं में ([[बंगाली भाषा|बंगाली]] और [[हिन्दी]]) अधिवेशन में गाया गया था। पूरे गान में ५ पद हैं। ==गीत के बोल== ===बंगाली, देवनागरी एवं लातिन लिप्यन्तरण के साथ=== {| {{cquote|<poem>{{lang|bn|italics=no|জনগণমন-অধিনায়ক জয় হে ভারতভাগ্যবিধাতা! পঞ্জাব সিন্ধু গুজরাট মরাঠা দ্রাবিড় উৎকল বঙ্গ বিন্ধ্য হিমাচল যমুনা গঙ্গা উচ্ছলজলধিতরঙ্গ তব শুভ নামে জাগে, তব শুভ আশিষ মাগে, গাহে তব জয়গাথা। জনগণমঙ্গলদায়ক জয় হে ভারতভাগ্যবিধাতা! জয় হে, জয় হে, জয় হে, জয় জয় জয় জয় হে॥}}</poem>}} |} ===आधिकारिक हिन्दी संस्करण=== [[File:President Barack Obama with Prime Minister Manmohan Singh 2009-11-24.jpg|thumb|[[व्हाइट हाउस]] में भारत के राष्ट्रीय गान के समय [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के पूर्व राष्ट्रपति [[बराक ओबामा]] और पूर्व [[भारत का प्रधानमन्त्री|प्रधानमंत्री]] [[मनमोहन सिंह]]।]] {{cquote|<poem>जनगणमन-अधिनायक जय हे भारतभाग्यविधाता! पंजाब सिंध गुजरात मराठा द्राविड़ उत्कल बंग विंध्य हिमाचल यमुना गंगा उच्छलजलधितरंग तव शुभ नामे जागे, तव शुभ आशिष मागेे, गाहे तव जयगाथा। जनगणमंगलदायक जय हे भारतभाग्यविधाता! जय हे, जय हे, जय हे, जय जय जय जय हे॥</poem>}} === आधिकारिक रोमनीकरण संस्करण === {{cquote|<poem>Jana-gana-mana-adhinayaka, jaya he Bharata-bhagya-vidhata Panjaba-Sindha-Gujrata-Maharata- Dravida-Utkala-Vanga Vindhya-Himachala-Yamuna-Ganga Uchhala-Jaladhi-taranga Tava shubha name jage Tava shubha ashisha mage Gave tava jaya-gatha Jana-gana-mangala-dayaka jaya he Bharata-bhagya-vidhata. Jaya he! Jaya he! Jaya he! Jaya jaya jaya, jaya he!</poem>}} === आधिकारिक अंग्रेज़ी संस्करण === {{cquote|<poem>Thou art the ruler of the minds of all people, Thou Dispenser of India's destiny. Thy name rouses the hearts of Punjab, Sind, Gujrat and Maratha, Of Dravid, Orissa and Bengal. It echoes in the hills of the Vindhyas and Himalayas, Mingles in the music of Jamna and Ganges and is chanted by the waves of the Indian sea. They pray for Thy blessings and sing thy praise. The saving of all people waits in thy hand, Thou Dispenser of India's destiny, Victory, Victory, Victory to Thee.</poem>}} ===वाक्य-दर-वाक्य अर्थ=== <big>'''जनगणमन-अधिनायक जय हे भारतभाग्यविधाता!'''</big><br /> <small>जनगणमन:''जनगण के मन/सारे लोगों के मन''; अधिनायक:''शासक''; जय हे:''की जय हो''; भारतभाग्यविधाता:''भारत के भाग्य-विधाता(भाग्य निर्धारक) अर्थात् भगवान</small><br /> ''जन गण के मनों के उस अधिनायक की जय हो, जो भारत के भाग्यविधाता हैं!''<br/> <br /><br /> <big>'''पंजाब सिन्ध गुजरात मराठा द्राविड़ उत्कल बंग<br />विंध्य हिमाचल यमुना गंगा उच्छल जलधि तरंग'''</big><br /> <small>पंजाब:''पंजाब/पंजाब के लोग''; सिन्ध:''सिन्ध/सिन्धु नदी/सिन्धु के किनारे बसे लोग; गुजरात:''गुजरात व उसके लोग''; मराठा:''महाराष्ट्र/मराठी लोग''; द्राविड़:''दक्षिण भारत/द्राविड़ी लोग''; उत्कल:''उडीशा/उड़िया लोग''; बंग:''बंगाल/बंगाली लोग''<br />विन्ध्य:''विन्ध्यांचल पर्वत''; हिमाचल:''हिमालय/हिमाचल पर्वत श्रिंखला''; यमुना गंगा:''दोनों नदियाँ व गंगा-यमुना दोआब''; उच्छल-जलधि-तरंग:''मनमोहक/हृदयजाग्रुतकारी-समुद्री-तरंग या मनजागृतकारी तरंगें</small><br /> ''उनका नाम सुनते ही पंजाब सिन्ध गुजरात और मराठा, द्राविड़ उत्कल व बंगाल<br />एवं विन्ध्या हिमाचल व यमुना और गंगा पे बसे लोगों के हृदयों में मनजागृतकारी तरंगें भर उठती हैं''<br /> <br /><br /> <big>'''तव शुभ नामे जागे, तव शुभ आशिष मागे<br />गाहे तव जय गाथा'''</big><br /> <small>तव:''आपके/तुम्हारे''; शुभ:''पवित्र''; नामे:''नाम पे(भारतवर्ष)''; जागे:''जागते हैं''; आशिष:''आशीर्वाद''; मागे:''मांगते हैं''<br />गाहे:''गाते हैं''; तव:''आपकी ही/तेरी ही''; जयगाथा:''वजयगाथा(विजयों की कहानियां)</small><br /> ''सब तेरे पवित्र नाम पर जाग उठने हैं, सब तेरी पवित्र आशीर्वाद पाने की अभिलाशा रखते हैं<br />और सब तेरे ही जयगाथाओं का गान करते हैं''<br /> <br /><br /> <big>'''जनगणमंगलदायक जय हे भारतभाग्यविधाता!<br />जय हे, जय हे, जय हे, जय जय जय जय हे।।'''</big><br /> <small>जनगणमंगलदायक:''जनगण के मंगल-दाता/जनगण को सौभाग्य दालाने वाले; जय हे:''की जय हो''; भारतभाग्यविधाता:''भारत के भाग्य विधाता''<br />जय हे जय हे:''विजय हो, विजय हो''; जय जय जय जय हे:''सदा सर्वदा विजय हो</small><br /> ''जनगण के मंगल दायक की जय हो, हे भारत के भाग्यविधाता<br />विजय हो विजय हो विजय हो, तेरी सदा सर्वदा विजय हो'' <br /><br /> ===संक्षिप्त संस्करण=== उपरोक्‍त राष्‍ट्र गान का पूर्ण संस्‍करण है और इसकी कुल अवधि लगभग 52 सेकंड है। राष्‍ट्र गान की पहली और अंतिम पंक्तियों के साथ एक संक्षिप्‍त संस्‍करण भी कुछ विशिष्‍ट अवसरों पर बजाया जाता है। इसे इस प्रकार पढ़ा जाता है: {{cquote|<poem>जनगणमन-अधिनायक जय हे भारतभाग्यविधाता! जय हे, जय हे, जय हे, जय जय जय जय हे॥</poem>}} संक्षिप्‍त संस्‍करण को चलाने की अवधि लगभग 20 सेकंड है। जिन अवसरों पर इसका पूर्ण संस्‍करण या संक्षिप्‍त संस्‍करण चलाया जाए, उनकी जानकारी इन अनुदेशों में उपयुक्‍त स्‍थानों पर दी गई है। == मूल कविता के पाँचों पङ्क्तियाँ == {{मुख्य|भारत भाग्य बिधाता}} <center>{{cquote|<poem>'''जनगणमन-अधिनायक जय हे भारतभाग्यविधाता!''' '''पञ्जाब सिन्धु गुजरात मराठा द्राविड़ उत्कल बङ्ग''' '''विन्ध्य हिमाचल यमुना गङ्गा उच्छलजलधितरङ्ग''' '''तव शुभ नामे जागे, तव शुभ आशिष माँगेे,''' '''गाहे तव जयगाथा।''' '''जनगणमङ्गलदायक जय हे भारतभाग्यविधाता!''' '''जय हे, जय हे, जय हे, जय जय जय जय हे॥'''</poem> <poem>अहरह तव आह्वान प्रचारित, सुनि तव उदार वाणी हिन्दु बौद्ध सिख जैन पारसिक मुसलमान खृस्टानी पूरब पश्चिम आसे तव सिंहासन-पाशे प्रेमहार हय गाँथा। जनगण-ऐक्य-विधायक जय हे भारतभाग्यविधाता! जय हे, जय हे, जय हे, जय जय जय जय हे॥</poem> <poem>पतन-अभ्युदय-बन्धुर पन्था, युग युग धावित यात्री। हे चिरसारथि, तव रथचक्रे मुखरित पथ दिनरात्रि। दारुण विप्लव-माझे तव शङ्खध्वनि बाजे सङ्कटदुःखत्राता। जनगणपथपरिचायक जय हे भारतभाग्यविधाता! जय हे, जय हे, जय हे, जय जय जय जय हे॥</poem> <poem>घोरतिमिरघन निविड़ निशीथे पीड़ित मूर्छित देशे जाग्रत छिल तव अविचल मङ्गल नतनयने अनिमेषे। दुःस्वप्ने आतङ्के रक्षा करिले अङ्के स्नेहमयी तुमि माता। जनगणदुःखत्रायक जय हे भारतभाग्यविधाता! जय हे, जय हे, जय हे, जय जय जय जय हे॥</poem> <poem>रात्रि प्रभातिल, उदिल रविच्छवि पूर्व-उदयगिरिभाले – गाहे विहङ्गम, पूण्य समीरण नवजीवनरस ढाले। तव करुणारुणरागे निद्रित भारत जागे तव चरणे नत माथा। जय जय जय हे जय राजेश्वर भारतभाग्यविधाता! जय हे, जय हे, जय हे, जय जय जय जय हे॥</poem>}}</center> === हिन्दी अनुवाद === <center>{{cquote|हे! जन-जन के मन के शासक, भारत के भाग्य विधाता, आपकी जय हो! [[पंजाब|पञ्जाब]], [[सिंध|सिन्ध]], [[गुजरात]], [[मराठा साम्राज्य]] ([[महाराष्ट्र]]), [[द्रविड़]] ([[दक्षिण भारत]]), [[उत्कल साम्राज्य|उत्कल]] ([[ओडिशा|ओड़िशा]]) और [[बंगाल|बङ्गाल]], [[विन्ध्याचल पर्वत शृंखला|विन्ध्य]], [[हिमालय]], [[यमुना नदी|यमुना]] और [[गंगा नदी|गङ्गा]], तथा चारों ओर फेनयुक्ता तरङ्गा वाले [[हिन्द महासागर]]। आपके शुभ नाम को सुनकर जागें, आपका शुभ आशीर्वाद मांगें, और आपकी भव्य विजय का गान करें। हे! आप जो लोगों को कल्याण प्रदान करते हैं, भारत के भाग्य विधाता, आपकी जय हो! विजय, विजय, आपकी जय हो! आपकी पुकार निरन्तर सुनाई देती है, हम आपकी कृपापूर्ण पुकार पर ध्यान देते हैं [[हिन्दू]], [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]], [[सिख]], [[जैन धर्म|जैन]], [[भारत में पारसी धर्म|पारसी]], [[मुसलमान|मुस्लिम]] और [[ईसाई]], [[पूर्व]] और [[पश्चिम]] एक साथ, आपके सिंहासन के पास आते हैं और प्रेम की माला बुनते हैं। ओह! आप जो लोगों की एकता लाते हैं! भारत के भाग्य विधाता, आपकी जय हो! जय हो, आपकी जय हो! जीवन का मार्ग अत्यन्त उदास है, क्योंकि यह उतार-चढ़ाव से होकर गच्छन् करता है, किन्तु हम तीर्थयात्री वर्षों से इसका अनुसरण करते आ रहे हैं। हे! सनातन सारथी (अर्थात् [[कृष्ण|श्रीकृष्ण]]), आपके [[रथ]] के पहिए दिन-रात पथ पर गूँजते हैं। भीषण क्रान्ति के बीच आपका [[शंख|शङ्ख]] बजता है। आप हमें भय और दुःख से बचाते हैं। हे! आप जो लोगों को कष्टदायक पथ से गच्छित कराते हैं, आपकी जय हो, भारत के भाग्य विधाता! जय हो, जय हो, आपकी जय हो! सबसे उदास रातों में, जब पूरा देश रुग्ण और मूर्च्छित था, तब भी आपकी निरन्तर कृपा जागृत रही, आपकी झुकी हुई किन्तु नेत्रपलकें झपकाने वाली चक्षुओं के माध्यम से, बुरे सपनों और भय के माध्यम से, आपने हमें अपनी गोद में सुरक्षित रखा, हे प्रेममयी माँ हे! आपने लोगों के दुःखों को दूर किया है, आपकी जय हो, भारत के भाग्य विधाता! विजय, विजय, आपकी जय हो! रात बीत चुकी है, और सूर्य पूर्वी क्षितिज की पहाड़ियों पर उदय हो चुका है। पक्षी चहचहा रहे हैं, व एक सौम्य शुभ पवन नवजीवन का अमृत बरसा रही है। आपकी करुणा की आभा से, सोया हुआ भारत अब जाग रहा है। अब हम आपके चरणों में अपना सिर रखते हैं। हे! जय हो, जय हो, जय हो, हे सर्वोच्च सम्राट, जय हो आपकी, भारत के भाग्य विधाता की! जय हो, जय हो, जय हो आपकी!}}</center> ==राष्ट्रगान सम्बन्धित नियम व विधियाँ == ===राष्‍ट्र गान बजाना=== राष्ट्रगान बजाने के नियमों के आनुसार<ref>{{Cite web |url=http://knowindia.gov.in/hindi/knowindia/national_symbols.php?id=6 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=13 फ़रवरी 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151225004440/http://knowindia.gov.in/hindi/knowindia/national_symbols.php?id=6 |archive-date=25 दिसंबर 2015 |url-status=dead }}</ref>: #राष्‍ट्रगान का पूर्ण संस्‍करण निम्‍नलिखित अवसरों पर बजाया जाएगा: #*नागरिक और सैन्‍य अधिष्‍ठापन; #*जब राष्‍ट्र सलामी देता है (अर्थात इसका अर्थ है राष्‍ट्रपति या संबंधित राज्‍यों/संघ राज्‍य क्षेत्रों के अंदर राज्‍यपाल/लेफ्टिनेंट गवर्नर को विशेष अवसरों पर राष्‍ट्र गान के साथ [[राष्‍ट्रीय सलामी]] - सलामी शस्‍त्र प्रस्‍तुत किया जाता है); #*परेड के दौरान - चाहे उपरोक्‍त में संदर्भित विशिष्‍ट अतिथि उपस्थित हों या नहीं; #*औपचारिक राज्‍य कार्यक्रमों और सरकार द्वारा आयोजित अन्‍य कार्यक्रमों में [[राष्ट्रपति|राष्‍ट्रपति]] के आगमन पर और सामूहिक कार्यक्रमों में तथा इन कार्यक्रमों से उनके वापस जाने के अवसर पर ; #*ऑल इंडिया रेडियो पर राष्‍ट्रपति के राष्‍ट्र को संबोधन से तत्‍काल पूर्व और उसके पश्‍चात; #*राज्‍यपाल/लेफ्टिनेंट गवर्नर के उनके राज्‍य/संघ राज्‍य के अंदर औपचारिक राज्‍य कार्यक्रमों में आगमन पर तथा इन कार्यक्रमों से उनके वापस जाने के समय; #*जब [[राष्‍ट्रीय ध्‍वज]] को परेड में लाया जाए; #*जब रेजीमेंट के रंग प्रस्‍तुत किए जाते हैं; #*नौसेना के रंगों को फहराने के लिए। #जब राष्‍ट्र गान एक बैंड द्वारा बजाया जाता है तो राष्‍ट्र गान के पहले श्रोताओं की सहायता हेतु ड्रमों का एक क्रम बजाया जाएगा ताकि वे जान सकें कि अब राष्‍ट्र गान [[आरंभ|आरम्भ]] होने वाला है। अन्‍यथा इसके कुछ विशेष संकेत होने चाहिए कि अब राष्‍ट्र गान को बजाना [[आरंभ|आरम्भ]] होने वाला है। उदाहरण के लिए जब राष्‍ट्र गान बजाने से पहले एक विशेष प्रकार की धूमधाम की ध्‍वनि निकाली जाए या जब राष्‍ट्र गान के साथ सलामती की शुभकामनाएँ भेजी जाएँ या जब राष्‍ट्र गान गार्ड ऑफ ऑनर द्वारा दी जाने वाली राष्‍ट्रीय सलामी का भाग हो। मार्चिंग ड्रिल के [[संदर्भ|सन्दर्भ]] में रोल की अवधि धीमे मार्च में सात कदम होगी। यह रोल धीरे से [[आरंभ|आरम्भ]] होगा, ध्‍वनि के तेज स्‍तर तक जितना अधिक संभव हो ऊँचा उठेगा और तब धीरे से मूल कोमलता तक कम हो जाएगा, किन्‍तु सातवीं बीट तक सुनाई देने योग्‍य बना रहेगा। तब राष्‍ट्र गान [[आरंभ|आरम्भ]] करने से पहले एक बीट का विश्राम लिया जाएगा। #राष्‍ट्र गान का संक्षिप्‍त संस्‍करण मेस में सलामती की शुभकामना देते समय बजाया जाएगा। #राष्‍ट्र गान उन अन्‍य अवसरों पर बजाया जाएगा जिनके लिए [[भारत सरकार]] द्वारा विशेष आदेश जारी किए गए हैं। #आम तौर पर राष्‍ट्र गान [[प्रधानमन्त्री|प्रधानमंत्री]] के लिए नहीं बजाया जाएगा जबकि ऐसा विशेष अवसर हो सकते हैं जब इसे बजाया जाए। ===राष्‍ट्र गान को सामूहिक रूप से गाना=== #राष्‍ट्र गान का पूर्ण संस्‍करण निम्‍नलिखित अवसरों पर सामूहिक गान के साथ बजाया जाएगा: #*राष्‍ट्रीय ध्‍वज को फहराने के अवसर पर, सांस्‍कृतिक अवसरों पर या परेड के अलावा अन्‍य समारोह पूर्ण कार्यक्रमों में। (इसकी व्‍यवस्‍था एक कॉयर या पर्याप्‍त आकार के, उपयुक्‍त रूप से स्‍थापित तरीके से की जा सकती है, जिसे बैंड आदि के साथ इसके गाने का समन्‍वय करने के लिए प्रशिक्षित किया जाएगा। इसमें पर्याप्‍त सार्वजनिक श्रव्‍य प्रणाली होगी ताकि कॉयर के साथ मिलकर विभिन्‍न अवसरों पर जनसमूह गा सके); #*सरकारी या सार्वजनिक कार्यक्रम में राष्‍ट्रपति के आगमन के अवसर पर (परंतु औपचारिक राज्‍य कार्यक्रमों और सामूहिक कार्यक्रमों के अलावा) और इन कार्यक्रमों से उनके विदा होने के तत्‍काल पहले। #राष्‍ट्र गान को गाने के सभी अवसरों पर सामूहिक गान के साथ इसके पूर्ण संस्‍करण का उच्‍चारण किया जाएगा। #राष्‍ट्र गान उन अवसरों पर गाया जाए, जो पूरी तरह से समारोह के रूप में न हो, तथापि इनका कुछ महत्‍व हो, जिसमें मंत्रियों आदि की उपस्थिति शामिल है। इन अवसरों पर राष्‍ट्र गान को गाने के साथ (संगीत वाद्यों के साथ या इनके बिना) सामूहिक रूप से गायन वांछित होता है। #यह संभव नहीं है कि अवसरों की कोई एक सूची दी जाए, जिन अवसरों पर राष्‍ट्र गान को गाना (बजाने से अलग) गाने की अनुमति दी जा सकती है। परन्‍तु सामूहिक गान के साथ राष्‍ट्र गान को गाने पर तब तक कोई आपत्ति नहीं है जब तक इसे मातृ भूमि को सलामी देते हुए आदर के साथ गाया जाए और इसकी उचित ग‍रिमा को बनाए रखा जाए। #विद्यालयों में, दिन के कार्यों में राष्‍ट्र गान को सामूहिक रूप से गा कर आरंभ किया जा सकता है। विद्यालय के प्राधिकारियों को राष्‍ट्र गान के गायन को लोकप्रिय बनाने के लिए अपने कार्यक्रमों में पर्याप्‍त प्रावधान करने चाहिए तथा उन्‍हें छात्रों के बीच राष्‍ट्रीय ध्‍वज के प्रति सम्‍मान की भावना को प्रोत्‍साहन देना चाहिए। ===सामान्‍य=== जब राष्‍ट्र गान गाया या बजाया जाता है तो श्रोताओं को सावधान की मुद्रा में खड़े रहना चाहिए। यद्यपि जब किसी चल चित्र के भाग के रूप में राष्‍ट्र गान को किसी समाचार की गतिविधि या संक्षिप्‍त चलचित्र के दौरान बजाया जाए तो श्रोताओं से अपेक्षित नहीं है कि वे खड़े हो जाएं, क्‍योंकि उनके खड़े होने से फिल्‍म के प्रदर्शन में बाधा आएगी और एक असंतुलन और भ्रम पैदा होगा तथा राष्‍ट्र गान की गरिमा में वृद्धि नहीं होगी। जैसा कि राष्‍ट्र ध्‍वज को फहराने के मामले में होता है, यह लोगों की अच्‍छी भावना के लिए छोड दिया गया है कि वे राष्‍ट्र गान को गाते या बजाते समय किसी अनुचित गतिविधि में संलग्‍न नहीं हों। == विवाद == क्या किसी को कोई गीत गाने के लिये मजबूर किया जा सकता है अथवा नहीं? यह प्रश्न सर्वोच्च न्यायालय के समक्ष बिजोए एम्मानुएल वर्सेस केरल राज्य AIR 1980 SC 748 [3] नाम के एक वाद में उठाया गया। इस वाद में कुछ विद्यार्थियों को स्कूल से इसलिये निकाल दिया गया था क्योंकि इन्होने राष्ट्र-गान जन-गण-मन को गाने से मना कर दिया था। यह विद्यार्थी स्कूल में राष्ट्र-गान के समय इसके सम्मान में खड़े होते थे तथा इसका सम्मान करते थे पर गाते नहीं थे। गाने के लिये उन्होंने मना कर दिया था। सर्वोच्च न्यायालय ने इनकी याचिका स्वीकार कर इन्हें स्कूल को वापस लेने को कहा। सर्वोच्च न्यायालय का कहना है कि यदि कोई व्यक्ति राष्ट्र-गान का सम्मान तो करता है पर उसे गाता नहीं है तो इसका मतलब यह नहीं कि वह इसका अपमान कर रहा है। अत: इसे न गाने के लिये उस व्यक्ति को दण्डित या प्रताड़ित नहीं किया जा सकता। == यह भी देखें == * [[भारत भाग्य बिधाता]] * [[रबीन्द्रनाथ ठाकुर]] * [[वन्दे मातरम्]] — भारत का राष्ट्रीय गीत * [[बंकिमचन्द्र चट्टोपाध्याय|बङ्किमचन्द्र चट्टोपाध्याय]] * [[:en:Jana_Gana_Mana_(music_video)|जन गण मन वीडियो]] * ठाकुर की एक पूर्व कविता (''[[आमार शोनार बांग्ला]]'') को तत्पश्चात् [[बांग्लादेश]] के राष्ट्रगान के रूप में चुना गया था। * [[:en:Chitto_Jetha_Bhayshunyo|चित्त जेठा भयशून्य]] ({{Translation|जिधर मन निर्भय है... स्वतन्त्रता के उस स्वर्ग में, मेरे देश को जागने दो!}}) — [[रबीन्द्रनाथ ठाकुर]] की [[गीतांजलि]] की एक देशभक्ति कविता * [[तबे एकला चलो रे]] ({{Translation|तब अकेला चलते जाओ}})— [[रबीन्द्रनाथ ठाकुर]] की एक कविता और [[सुभाष चन्द्र बोस]] द्वारा प्रचारित * [[:en:Pydimarri_Venkata_Subba_Rao|पिड्डीमारी वेङ्कट सुब्बा राव]] द्वारा [[भारतीय राष्ट्रीय प्रतिज्ञा]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20090628003045/http://bharat.gov.in/knowindia/national_anthem.php भारत सरकार: राष्ट्रगान] * [https://web.archive.org/web/20101214021022/http://bharat.gov.in/myindia/images/jan.mp3 भारत सरकार: राष्ट्रगान (ऑडियो)] {{एशिया के राष्ट्रगान}} [[श्रेणी:देशभक्ति के गीत]] [[श्रेणी:एशिया के राष्ट्रगान]] [[श्रेणी:रबीन्द्रनाथ ठाकुर की कृतियाँ]] dxptkesio4mpwrxnmrzclk1wg3bkv7x इरान 0 818 6555880 10005 2026-05-24T09:37:05Z The Sorter 845290 [[ईरान]] तक का अनुप्रेषण हटाया 6555880 wikitext text/x-wiki {{शीह|अप्रचलित साँचा}} 0wo273urjtaohkgk0van5wldchvac7l परवेज़ मुशर्रफ़ 0 879 6555818 6448289 2026-05-24T08:20:58Z The Sorter 845290 6555818 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = परवेज़ मुशर्रफ़ | office = 10वें [[पाकिस्तान के राष्ट्रपति]] | native_name = {{lang|ur|{{unq|پرویز مشرف}}}} | image = Pervez Musharraf 2004 (cropped).jpg | caption = | predecessor = [[मोहम्मद रफ़ीक तरार]] | primeminister = [[ज़फरुल्लाह खान जमाली]]<br />[[चौधरी शुजात हुसेन]]<br />[[शौकत अज़ीज़]]<br />[[मुहम्मद मियां सूम्रो]] {{small|(Caretaker)}}<br />[[यूसुफ रज़ा गिलानी]] | successor = [[मुहम्मद मियां सूम्रो]] {{small|(Acting)}} | office2 = [[पाकिस्तान के रक्षा मंत्री]] | predecessor2 = [[नवाज़ शरीफ़]] | successor2 = [[राव सिकन्दर इकबाल]] | party = [[ऑल पाकिस्तान मुस्लिम लीग]] | office1 = [[पाकिस्तान के प्रधानमंत्री|मुख्य कार्यकारी, पाकिस्तान]] | predecessor1 = [[नवाज़ शरीफ़]] {{small|(प्रधानमंत्री)}} | president1 = [[मुहम्मद रफीक़ तरार]] | successor1 = [[ज़फरुल्लाह खान जमाली]] {{small|(प्रधानमंत्री)}} | birth_date = {{birth date and age|1943|8|11|df=y}} | death_date = {{मृत्यु तिथि एवं आयु|2023|02|05|1943|08|11}} | birth_place = [[बहरामपुरा बोदला, राजस्थान ]]<nowiki>, [[ब्रिटिश भारत]</nowiki> | death_place = | nationality = [[पाकिस्तानी]] | otherparty = [[पाकिस्तान मुस्लिम लीग]] (क्यू) | spouse = सेहबा मुशर्रफ़ | children = 2 | residence = | net_worth = {{PKRConvert|645|m}} (2013) | alma_mater = [[Forman Christian College]]<br />[[Pakistan Military Academy]]<br />[[Command and Staff College]]<br />[[National Defence University, Pakistan|National Defence University]]<br />[[Royal College of Defence Studies|Royal College of Defense]] | nickname = "Cowboy", "Mush", "Palloo" | allegiance = {{PAK}} | branch = {{army|पाक}} | serviceyears = 1961–2007 | rank = [[File:OF-9 Pakistan Army.svg|10px]][[File:US-O10 insignia.svg|30px]] [[जनरल]] | unit = [[Pakistan Army Regiment of Artillery|Regiment of Artillery]] | commands = [[I Corps (Pakistan)|I Corps]]<br />[[XII Corps (Pakistan)|XII Corps]]<br />[[Special Services Group]]<br>[[Director-general|DG]] [[Military operations]]<br>40th Army Division, Okara | battles = [[Indo-Pakistani War of 1965]]<br />[[Indo-Pakistani War of 1971]]<br />[[Siachen conflict]]<br />[[Kargil War]]<br />[[Civil war in Afghanistan (1996–2001)]]<br />[[1999 Pakistani coup d'état]]<br />[[2001–2002 India–Pakistan standoff|2001–2002 India-Pakistan standoff]]<br />[[War in North-West Pakistan]] | awards = [[File:Order of Excellence Nishan-e-Imtiaz.png|22px|border]] [[Nishan-e-Imtiaz]]<br />[[File:Medal of Good Conduct Tamgha-e-Basalat.png|22px|border]] [[Tamgha-e-Basalat]]<br />[[File:Star of Good Conduct Sitara-e-Basalat.png|22px|border]] [[Imtiazi Sanad]]<br />[[File:Spange des König-Abdulaziz-Ordens.png|22px|border]] [[Order of Abdulaziz al Saud|Order of al-Saud]] | relatives = [[असिम रजा]] (दामाद) | term_start = 20 जून 2001 | term_end = 18 अगस्त 2008 | term_start1 = 12 अक्टूबर 1999 | term_end1 = 21 नवम्बर 2002 | term_start2 = 12 अक्टूबर 1999 | term_end2 = 23 अक्टूबर 2002 | office3 = [[Chairman Joint Chiefs of Staff Committee|Chairman of the Joint Chiefs of Staff Committee]] | term_start3 = 8 अक्टूबर 1998 | term_end3 = 7 अक्टूबर 2001 | predecessor3 = [[जहांगीर करामत]] | successor3 = [[Aziz Khan (general)|Aziz Khan]] | office4 = [[Chief of Army Staff (Pakistan)|Chief of Army Staff]] | term_start4 = 6 अक्टूबर 1998 | term_end4 = 28 नवम्बर 2007 | predecessor4 = [[जहांगीर करामत]] | successor4 = [[असरफ परवेज कयानी]] }} '''परवेज़ मुशर्रफ़''' ({{Langx|ur|{{unq|پرویز مشرف}}}}; 11 अगस्त 1943 – 5 फ़रवरी 2023) [[पाकिस्तान]] के दसवें [[पाकिस्तान के राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] और [[सेना प्रमुख]] रह चुके थे। इन्होंने साल 1999 में [[नवाज़ शरीफ]] की [[लोकतन्त्र|लोकतान्त्रिक]] सरकार का [[तख्ता पलट]] कर [[पाकिस्तान]] की बागडोर संभाली और 20 जून, [[2001]] से 18 अगस्त 2008 तक पाकिस्तान के राष्ट्रपति रहे। 5 फरवरी 2023 को दुबई में निधन हो गया ।<ref>{{Cite web|url=https://www.zoomnews.in/hi/news-detail/former-president-of-pakistan-pervez-musharraf-passed-away-was-ill-for-a-long-time.html|title=पूर्व राष्ट्रपति परवेज मुशर्रफ का हुआ निधन|last=|first=|date=|website=[[जूम न्यूज]]|language=hi|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=2023-02-05}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == मुशर्रफ़ का जन्म [[दिल्ली|राजस्थान के जिला श्री गंगानगर के गांव बहरमपुरा बोदला]] में हुआ था। जो सादुल शहर के समीप स्थित है। [[भारत का विभाजन|भारत के विभाजन]] के बाद उनका परिवार [[कराची]] में जाकर बसा। == पाकिस्तान के सेनाध्यक्ष == अप्रैल से जून 1999 तक भारत और पाकिस्तान के बीच हुए [[कारगिल युद्ध]] के दौरान मुशर्रफ़ ही पाकिस्तान के सेना-प्रमुख थे। == पाकिस्तान के राष्ट्रपति == अक्टूबर 1999 में नवाज़ शरीफ़ ने जब मुशर्रफ़ को उनके पद से हटाने की कोशिश की तो मुशर्रफ़ के प्रति वफ़ादार जनरलों ने शरीफ़ का ही तख्ता पलट करके सरकार पर कब्जा कर लिया। [[मई 2000]] में [[पाकिस्तान का सर्वोच्च न्यायालय|पाकिस्तान के सर्वोच्च न्यायालय]] ने आदेश दिया कि पाकिस्तान में चुनाव कराए जाएं। मुशर्रफ़ ने जून 2001 में तत्कालीन राष्ट्रपति [[मोहम्मद रफीक तरार|रफीक़ तरार]] को हटा दिया व खुद राष्ट्रपति बन गए। [[अप्रैल 2002]] में उन्होंने राष्ट्रपति बने रहने के लिए [[जनमत-संग्रह]] कराया जिसका अधिकतर [[पाकिस्तान की राजनीति|राजनैतिक दलों]] ने बहिष्कार किया। अक्टूबर 2002 में पाकिस्तान में चुनाव हुए जिसमें मुशर्रफ़ का समर्थन करने वाली [[मुत्ताहिदा मजलिस-ए-अमाल]] पार्टी को बहुमत मिला। इनकी सहायता से मुशर्रफ़ ने [[पाकिस्तान का संविधान|पाकिस्तान के संविधान]] में कई परिवर्तन कराए जिनसे 1999 के तख्ता-पलट और मुशर्रफ़ के अन्य कई आदेशों को वैधानिक सम्मति मिल गई। {{तथ्य} मुशर्रफ़ के शासन के दौरान भारत पर उग्रवादी हमले बढ़े, लेकिन बाद में दोनों देशों के बीच शान्ति की बात-चीत भी आगे बढ़ी।{{तथ्य}} 2005 में [[परेड]] पत्रिका ने मुशर्रफ़ को दुनिया के 10 सबसे बुरे [[तानाशाह|तानाशाहों]] की सूची में शामिल किया। २४ नवम्बर २००७ को उन्होने सेना प्रमुख का पद त्याग दिया तथा असैन्य राष्ट्रपति के रूप में शपथ ली।{{तथ्य}} == पाकिस्तान के शासक के रूप में कार्यकाल के दौरान प्रमुख घटनाएं== === अमेरिका पर आतंकवादी हमला (9/11)=== [[11 सितम्बर 2001 के हमले]] के बाद जब [[संयुक्त राज्य अमरीका]] ने [[अफ़गानिस्तान]] और [[इराक़]] पर युद्ध शुरु किया तो मुशर्रफ़ ने अमेरिका का पूरा समर्थन किया। === नवाब बुग्ती हत्याकांड === [[नवाब अकबर खान बुगती]] पाकिस्तान के [[बलूचिस्तान]] प्रांत के एक राष्ट्रवादी नेता थे जो बलूचिस्तान को पाकिस्तान से अलग एक देश बनाने के लिए संघर्ष कर रहे थे। 2006 में बलूचिस्तान के कोहलू जिले में एक सैन्य कार्रवाई में अकबर बुगती और उनके कई सहयोगियों की हत्या कर दी गई थी। इस अभियान का आदेश जनरल [[परवेज़ मुशर्रफ]] ने दिया था जो तब देश के सैन्य प्रमुख और राष्ट्रपति दोनों थे।<ref name="nbt041213">{{cite web|url= http://hindi.economictimes.indiatimes.com/world/pakistan/Akbar-Khan-Bugtis-son-Talal-doubles-bounty-on-Pervez-Musharraf-head/articleshow/26847103.cms|title= बुगती के बेटे ने मुशर्रफ की हत्या पर इनाम दोगुना किया|publisher= नवभारत टाईम्स|date= 4 दिसम्बर 2013|accessdate= 5 दिसम्बर 2013|archive-date= 26 मार्च 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200326184729/http://hindi.economictimes.indiatimes.com/world/pakistan/Akbar-Khan-Bugtis-son-Talal-doubles-bounty-on-Pervez-Musharraf-head/articleshow/26847103.cms|url-status= dead}}</ref> === आपातकाल === मुशर्रफ ने पाकिस्तान में 2007 में [[आपातकाल]] लागू कर दिया।<ref name="nbt-rajdroh">{{cite web|url= http://hindi.economictimes.indiatimes.com/world/pakistan/musharraf-treason-case-to-begin-a-letter-to-supreme-court/articleshow/26001436.cms|title= मुशर्रफ पर राजद्रोह का केस शुरू करने के लिए सुप्रीम कोर्ट को लेटर|publisher= नवभारत टाईम्स|date= 19 नवम्बर 2013|accessdate= 5 दिसम्बर 2013 2013|archive-date= 26 मार्च 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200326190235/http://hindi.economictimes.indiatimes.com/world/pakistan/musharraf-treason-case-to-begin-a-letter-to-supreme-court/articleshow/26001436.cms|url-status= dead}}</ref> === बेनजीर भुट्टो की हत्या === [[बेनजीर भुट्टो]] दिसम्बर 2007 में [[रावलपिंडी]] में एक चुनावी रैली के बाद एक आत्मघाती हमले में मारी गई। मुशर्रफ पर उन्हें जरूरी सुरक्षा मुहैया नहीं कराने के आरोप लगे।<ref name="nbt-081013">{{cite web| url= http://hindi.economictimes.indiatimes.com/world/pakistan/pervez-musharraf-not-to-be-discharged-in-benazir-bhutto-murder-case/articleshow/23739125.cms| title= बेनजीर केस से नहीं हटेगा मुशर्रफ का नाम| publisher= नवभारत टाईम्स| date= 8 अक्टूबर 2013| accessdate= 5 दिसम्बर 2013| archive-date= 26 मार्च 2020| archive-url= https://web.archive.org/web/20200326191749/http://hindi.economictimes.indiatimes.com/world/pakistan/pervez-musharraf-not-to-be-discharged-in-benazir-bhutto-murder-case/articleshow/23739125.cms| url-status= dead}}</ref> === लाल मस्जिद पर हमला === मुशर्रफ के आदेश पर 2007 में [[लाल मस्जिद]] पर सैन्य कार्रवाई की गई [[लाल मस्जिद घेराबंदी|जिसमें]] लगभग 90 धार्मिक विद्यार्थियों की मृत्यु हो गई थी।<ref name="nbt-lal1">{{cite web | url= http://hindi.economictimes.indiatimes.com/world/pakistan/pakistan-court-grants-musharraf-bail-to-be-released-from-house-arrest/articleshow/25223920.cms | title= लाल मस्जिद मामले में मुशर्रफ को मिली जमानत | publisher= नवभारत टाईम्स | date= 4 नवम्बर 2013 2013 | accessdate= 5 दिसम्बर 2013 2013 | archive-date= 26 मार्च 2020 | archive-url= https://web.archive.org/web/20200326184730/http://hindi.economictimes.indiatimes.com/world/pakistan/pakistan-court-grants-musharraf-bail-to-be-released-from-house-arrest/articleshow/25223920.cms | url-status= dead }}</ref> === आगरा शिखर वार्ता === भारत के तत्कालीन प्रधानमंत्री श्री [[अटल बिहारी वाजपेयी]] के साथ आगरा में पाकिस्तान के राष्ट्राध्यक्ष के रूप में मुलाकात की। इस मुलाकात का [[भारत-पाकिस्तान सम्बन्ध|दोनों देशों के रिश्तों]] पर कोई खास असर नहीं पडा। === शीर्ष न्यायाधीश की बर्खास्तगी === 9 मार्च 2007 को उन्होंने शीर्ष न्यायाधीश [[इफ्तिखार मोहम्मद चौधरी]] को जबरन पदमुक्त कर दिया। उनके इस कदम के बाद समूचे पाकिस्तान में वकीलों ने मुशर्रफ के खिलाफ आंदोलन कर दिया। == शासन के अंत के बाद के प्रमुख घटनाक्रम == मुशर्रफ का शासन समाप्त होने के बाद उन्होंने कुछ समय के लिए देश छोड़ दिया। किंतु वापस आते ही उन पर कई मुकद्दमे चलाए गए और इन्हें गिरफ्तार कर लिया गया। === मुकद्दमे तथा गिरफ्तारी === पूर्व प्रधानमंत्री बेनजीर भुट्टो तथा बलूचिस्तान के राष्ट्रवादी नेता अकबर खान बुगती की हत्या तथा लाल मस्जिद की करवाई के सिलसिले में उन्हें गिरफ्तार किया गया।<ref name="nbt">{{cite web | url= http://hindi.economictimes.indiatimes.com/articleshow/20578495.cms | title= मुशर्रफ अरेस्ट, जुडिशल कस्टडी में भेजे गए | publisher= नवभारत टाईम्स | date= 13 जून 2013 | accessdate= 5 दिसम्बर 2013 2013 }}{{Dead link|date=अक्तूबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="nbt-lal2">{{cite web | url= http://hindi.economictimes.indiatimes.com/world/pakistan/musharraf-arrested-in-pakistan-over-red-mosque-case/articleshow/23921061.cms | title= लाल मस्जिद अभियान मामले में मुशर्रफ अरेस्ट | publisher= नवभारत टाईम्स | date= 10 अक्टूबर 2013 | accessdate= 5 दिसम्बर 2013 2013 | archive-date= 26 मार्च 2020 | archive-url= https://web.archive.org/web/20200326184731/http://hindi.economictimes.indiatimes.com/world/pakistan/musharraf-arrested-in-pakistan-over-red-mosque-case/articleshow/23921061.cms | url-status= dead }}</ref><ref name="nbt-270813">{{cite web | url= http://hindi.economictimes.indiatimes.com/world/pakistan/benazir-murder-case-court-adjourns-musharrafs-indictment-to-aug-20/articleshow/21657271.cms | title= बेनजीर हत्या: मुशर्रफ करेंगे आरोपों का सामना | publisher= नवभारत टाईम्स | date= 6 अगस्त 2013 | accessdate= 5 दिसम्बर 2013 | archive-date= 26 मार्च 2020 | archive-url= https://web.archive.org/web/20200326190234/http://hindi.economictimes.indiatimes.com/world/pakistan/benazir-murder-case-court-adjourns-musharrafs-indictment-to-aug-20/articleshow/21657271.cms | url-status= dead }}</ref> 2007 में आपातकाल के दौरान जजों को हिरासत में लिए जाने के मामले में भी केस चलाया गया।<ref name="nbt-180513">{{cite web | url= http://hindi.economictimes.indiatimes.com/world/pakistan/pak-anti-terrorism-court-extends-musharrafs-remand-by-14-days/articleshow/20126072.cms | title= मुशर्रफ की हिरासत 14 दिन बढ़ी | publisher= नवभारत टाईम्स | date= 18 मई 2013 | accessdate= 5 दिसम्बर 2013 | archive-date= 26 मार्च 2020 | archive-url= https://web.archive.org/web/20200326184727/http://hindi.economictimes.indiatimes.com/world/pakistan/pak-anti-terrorism-court-extends-musharrafs-remand-by-14-days/articleshow/20126072.cms | url-status= dead }}</ref> 2013 में नवाज शरीफ सरकार ने उन पर राजद्रोह का मुकद्दमा शुरू करने के लिए सुप्रीम कोर्ट से अनुरोध किया। पाकिस्तान में इस आरोप के सही साबित होने पर [[मृत्युदंड]] तक का प्रावधान है।<ref name="nbt-rajdroh"/> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:पाकिस्तान के तानाशाह]] [[श्रेणी:पाकिस्तान]] [[श्रेणी:पाकिस्तान के सेनाध्यक्ष]] [[श्रेणी:दिल्ली के लोग]] [[श्रेणी:1943 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:तख्तापलट करके सत्ता हासिल करने वाले नेता]] {{जीवनचरित-आधार}} fb3jvn6i2ewsuqhrv3kvn5o6jcpgaxg सदस्य वार्ता:Hemanshu~hiwiki 3 956 6555881 6318308 2026-05-24T09:37:16Z The Sorter 845290 6555881 wikitext text/x-wiki trying to send a message to myself What is my IP address?--[[सदस्य:203.115.74.83|203.115.74.83]] 21:02, 5 Mar 2004 (UTC) ---- Hi Hemanshu. I think the latest edit to [[भगवद्गीता]] is a copyright violation from [http://india-n-indian.com/ih/geeta/chapter6.html] but I don't speak Hindi so I don't know for sure. Could you look at it please? Thanks :) [[सदस्य:Angela|Angela]] 14:30, 21 Apr 2004 (UTC) Thanks for checking it. Why are user talk pages here the wrong color? Is it a known bug? [[सदस्य:Angela|Angela]] 02:27, 25 Apr 2004 (UTC) Greetings. I got a very odd piece of paper mail from India, but it is written in Hindi I believe, or anyhow it looks like Devangari font to me. I'm looking for someone who can look at it and tell me if it is important. Would it be possible for me to fax it to you? A full translation would likely be unnecessary, just the gist of it. I think it might be a chain letter or religious or political propaganda, but since it was addressed to me as head of the Wikimedia Foundation, I think I should at least try to find out what it says. :-) --[http://en.wikipedia.org/wiki/User:Jimbo_Wales Jimbo] ---- Hi Hemanshu, you are now an administrator at [[:gu:]] and [[:mr:]]. If you have any problems, let me know on my [[:en:user talk:Angela|talk page at en]], or leave a note on [[m:Requests for permissions]]. Good luck. [[सदस्य:Angela|Angela]] 21:32, 16 Jun 2004 (UTC) ---- Hi Hemanshu! how are u doing? Iam Shankar, from Bangalore, KARNATAKA and i would like to start a kannada edition of wikipedia! i want to know the unicode encoding and fonts required to bring up a startup page in kannada! i want the relevant fonts required to do so!u can contact me on my cell cell : 91-80-36744779 e-mail: shankarindia at yahoo.com and i will be glad u did! thanking u, regards Shankar ==Bureaucrat== I just realised you are not a bureaucrat here. I was quite surprised. I'd assumed you were one. You might want to consider it so you can make new sysops now that you're getting more users here. [[सदस्य:Angela|Angela]] 02:02, 24 Jul 2004 (UTC) :Following your [[m:Requests for permissions|request]], you are now a bureaucrat. You can make sysops using the [[Special:makesysop]] page. There are instructions on using this at [[m:Bureaucrat]]. If you have any problems, let me know on my [[:en:user talk:Angela|talk page at en]], or leave a note on [[m:Requests for permissions]]. Good luck. [[सदस्य:Angela|Angela]] 18:50, 25 Jul 2004 (UTC) == Question by Shree == Thank you for the welcome as well as the nomination for adminship. Let me know what's involved in adminship - I can't promise a daily login and updates - though I'll do what I can and when I can :-) [[सदस्य:Shree|श्री ]] : on WIn98 as well as WInXP - the URLS come up with %B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0 etc. instead of devanagari. Is there something I need to do to enabale the devanagari display. This makes it very difficult to directly go to a page and was the reason why initially I had 2 versions of pages with a redirect eg. sahaayataa for सहायता । It just made it easier to get to the pages directly though it was double the work in terms of having a redirect. Anyway, it might just be a limitation of the current version of IE on Windows or whatever. However, Netscape does not display the devanaagarii correctly and I had seen similar problems with Mozilla at that time. Let me know if you know of a workaround. :Also, is there a way to set the options so that all edits are not marked as minor and on the watchlist by default. I thought it used to be on the login options page but cannot find it anymore. :Thanks, [[सदस्य:Shree|श्री ]] १६:१८, ३१ Jul २००४ (UTC) :: Thanks for your reply. On win98 the URL still comes up as %A etc .. I haven't checked on Xp. Maybe it need Indian Locale or some such thing to work. No big deal though. :: Thanks for pointing me to special pages:preferences for changing the settings. I have changed my wikipedia skin now and am able to use the menu, tool bars etc. without the 'running away' bar - that was happening in monobook - which seems to be the default. :: Yes, you can make me an admin for this. Let me know of any guidelines you guys have setup so far. I can help translate / correct the commands etc. as many of them are still in English. Thanks! [[सदस्य:Shree|श्री ]] ०३:२१, ७ Aug २००४ (UTC) ==[[India]] redirecting to [[भारत]]== Dear Hemanshu: Does it not make sense to put a redirect on "India" to the article in Hindi? I had done that because the URL for the Hindi article was way too long, and http://hi.wikipedia.org/India seemed a good workaround.... [[सदस्य:Giridhar|Giridhar]] १४:१०, ११ नवम्बर २००४ (UTC) :: I support Giridhar's suggestion. It makes sense to have redirects to the hindi articles from common english words. [[सदस्य:Spundun|स्पंदन (Spundun)]] १९:२८, ११ नवम्बर २००४ (UTC) ==[[Eid ul-Fitr]] redirecting to [[ईद उल-फ़ित्र]]== Dear Hemanshu: Would you please advise me on the URL to give visitors to articles like this one (or the one on भारत above)? Setting up a Redirect was the only way I thought of, but obviously that does not seem to be the 'right' or 'preferred' way, since you have removed the Redirects on both the above article and this one. The URL for the Hindi article on Eid ul-Fitr takes the form http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%88%E0%A4%A6_..... it goes on forever in my IE6 (W98SE) browser. What URL can I give people? Regards [[सदस्य:Giridhar|Giridhar]] १७:५८, १५ नवम्बर २००४ (UTC) http://hi.wikipedia.org/wiki/ईद_उल-फ़ित्र should work. --[[सदस्य:Hemanshu|Hemanshu]] १८:१७, १५ नवम्बर २००४ (UTC) :Thanks! When I click on this URL, it goes to the right page without problem, but if I try to copy and paste it in a new browser window, I get http://hi.wikipedia.org/wiki/??_??-????? :Moreover, while it works fine when I send this URL to my yahoo address (from my gmail address), when I send it to my ISP's email (eth.net) address and read it in Outlook Express, I again get http://hi.wikipedia.org/wiki/??_??-????? :Clearly, then, http://hi.wikipedia.org/wiki/ईद_उल-फ़ित्र works in a limited set of cases. But http://hi.wikipedia.org/wiki/Eid_ul-Fitr (with a Redirect to [[ईद_उल-फ़ित्र]]) will work in EVERY case, would it not? :So why not retain the Redirects? They seem to be far more robust across platforms. Regards from Hyderabad [[सदस्य:Giridhar|Giridhar]] १८:५१, १५ नवम्बर २००४ (UTC) ==Redirects== Whether articles should be redirected from an English version is a difficult question. One potential problem is that if you allow redirects from the English version, people might come along and want to add redirects from their own language if that isn't English. It's quite possible you could end with redirects from 200 languages for every article, which would make the database download, particularly the titles list download, far larger than it ought to be. I don't know how you could prevent these redirects spiralling out of control since it would seem unfairly anglo-centric to allow English and not other languages. Such redirects do not exist on other Wikipedias even though languages like [[ja:]] and [[zh:]] have the same problem with long URLs. If people are searching an English word, they probably want an English language article; leading them from a title "India" to a page in a language they can't read is misleading and not helpful. If the main problem is that the URL for Hindi articles is not very pleasant to pass along, a technical solution should be found rather than manually adding redirects in the wrong language. For example, allowing people to link to either an ID number ''or'' a title would solve the ugly URLs issue without needing to bring in a different language. This already works for old versions of articles, but not yet for current versions. [http://hi.wikipedia.org?oldid=3287 hi.wikipedia.org?oldid=3287] for example. As far as I know, the current database schema work will make it possible to link to current versions in this way in future. [[सदस्य:Angela|ऍन्जला ([[:en:User:Angela|Angela]])]] १९:४३, १५ नवम्बर २००४ (UTC) :> if you allow redirects from the English version :: I was suggesting a Redirect from http://hi.wikipedia.org/wiki/Eid_ul-Fitr NOT http://en.wikipedia.org/wiki/Eid_ul-Fitr :::I realise that. I meant the English version of the title, not the English Wikipedia article. [[सदस्य:Angela|Angela]] :> If people are searching an English word, they probably want an English language article ::Quite right, but I'm hoping that if they wanted an English article, they'd go to en.wikipedia.org. The link on the hi.wikipedia.org is just to make life easier for cross-platform uses. :::And what about people searching through Google? They might be surprised to see a title in English with no English content. [[सदस्य:Angela|Angela]] ::<b>Hmm. I hadn't thought of that -- you're probably right, there.</b> :> allowing people to link to either an ID number or a title would solve the ugly URLs issue ::Absolutely! When might an elegant ID or 'title' solution become available? Meanwhile, can we use Redirects? Incidentally, it's not just about <i>ugly</i> URLs -- they just don't port across communication platforms. Even a relatively small set like IE, Mozilla, Yahoo, OE and Gmail is giving me headaches and junk characters, making the URLs utterly unusable. [[सदस्य:Giridhar|Giridhar]] २०:१४, १५ नवम्बर २००४ (UTC) :::It would probably be available early next year. I can't guarantee it though. I don't see how adding redirects now is a good idea when there will be a better solution in future. Once you've created these redirects, it's hard to get rid of them because you risk breaking external links, so you're stuck with them even when the better solution arrives. [[सदस्य:Angela|ऍन्जला ([[:en:User:Angela|Angela]])]] २०:२०, १५ नवम्बर २००४ (UTC) ::<b>Yes, "breaking external links" is a problem in all web-restructuring, is it not? Well, if 'early next year' is all one has to wait, then I can live with that. Meanwhile, I'll find workarounds -- <i>go to the article in English on Eid ul-Fitr and on that page, click the हिन्दी link to read that article in Hindi!</i> :)</b> ::<b>Meanwhile, many thanks for your patient responses!</b> Regards from Hyderabad [[सदस्य:Giridhar|Giridhar]] २०:३७, १५ नवम्बर २००४ (UTC) == Help for Dineshjk == Hi, See on your talk page on the Gujarati WP. [[सदस्य:Yann|Yann]] १८:५५, २० दिसम्बर २००४ (UTC) हिमांशु जी महाभारत पेज पर कोई तस्वीर आप जोड़ सकते हैं क्या == link to [[:en:Wikipedia:Administrators]] == * Hallo Hemanshu! I was searching a peage with [http://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:Allpages&namespace=4&from= All pages (विकिपीडिया namespace)] to be linked to [[:en:Wikipedia:Administrators]] but I could not find one. * Would be happy if you coud create it or link the appropriate page to [[:en:Wikipedia:Administrators]]. Thanks in advance. Best regards [[सदस्य:Gangleri|Gangleri]] ११:३७, २४ अप्रैल २००५ (UTC) == Bad title(s) == * Hallo Hemanshu! [http://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:Allpages&namespace=4&from= All pages (विकिपीडिया namespace)] shows a bad title / some bad titles: # [[विकिपीडिया:]] * Please contact a developer to clarify if the page(s) should be deleted. Best regards [[सदस्य:Gangleri|Gangleri]] ११:३७, २४ अप्रैल २००५ (UTC) == Help for ml: wiki == Hi, I have watched the tremendous progress that Hindi wiki achieved under your leadership. I appreciate your tireless efforts. We at Malayalam wiki is trying hard to be somewhere near you!. But there are miles to go. I came here to ask for a help. Our pages display numbers in malayalam instead of Arabic. The irony is that 99.9% of Malayalis cannot understand Malayalam numbers. Hence we want to change it to the normal Arabic numerals ie. 1,2,3,4 etc. I couldn't find the namespace related to numbers in the mediawiki interface. Can you help me to find it out. My question is which of the interfaces is related to numbers. It will be a great help if you guide me in this. Thank you.[[सदस्य:Manjithkaini|Manjithkaini]] ०५:३१, ६ अक्टूबर २००५ (UTC) == Devanāgarī script == Dear Hemanshu, I am working in the [http://meta.wikimedia.org/wiki/Test-wp/rmy Romany Wikipedia] (now in the test phase) and I would like to ask you some questions about the Devanāgarī script (we use there both Latin and Devanāgarī). Now many of the Romani (Gypsy) writings are in Latin, but the using of Devanāgarī is also gaining ground (since my ancestors left the Subcontinent in 11th century they wrote very few and in a variety of writing systems). The latter seems to be the most suited for this indo-aryan language, because it has most of the romani sounds and also it is our ancestors' writing [http://meta.wikimedia.org/wiki/Test-wp/rmy/Romano_lekhipen]. We think to make a wiki with 2 scripts like the serbian one. But here it would be a problem about the writing of three sounds. In the evolution of this language appeared new sounds previously unmarked in Devanāgarī and the other related writing systems (the same as those marked with nukta in hindi, I presume). One is "x" (''h'' aspirated), which seems to have been originally an ''ख'' (e.g. xaben-खाना-food). The other one is ''ts'' (something like in English ''cats''), which is also a change of older sound, like in the postposition ''-tsa'' (romentsa-रोमोंसे-with the roma). The third, ''zh'' (like ''s'' in ''pleasure'') is a newly aquired one. When we write on paper we use nukta or other sign to the letters ह, त and respectively ज. This is something informal, of course. But now, when we want to start a Wikipedia in our language, we would like very much to have appropriate letters for this sounds. That is why I would like to request an advice from you. Thanks, [[सदस्य:Desiphral|Desiphral]] 18:26, ६ दिसम्बर २००५ (UTC) ==Request== Hi Hemanshu! Some anonymous idiot under these IP addresses (128.113.18.228, 128.113.66.26, 128.113.18.207, 128.113.64.20) is continually vandalising this article: [[ईसा मसीह सत्य गिरजाघर]]. Can you please block him if he does that again? Thanks for your help. [[en:User:Phillip J|Phillip J]], {{CURRENTTIME}} {{CURRENTDAYNAME}} {{CURRENTDAY}} {{CURRENTMONTHNAMEGEN}} {{CURRENTYEAR}} (UTC) ==Some problem with template== Hemanshu, I have created a [[Template:देश सुचना तालिका]] for placing it as all the countries infobox . I have made it from the help [http:en.wikipedia.org/wiki/Template:Infobox_Country] but it does not look in the same fashion. One more thing, what is the criteria to be an admin here.I am also willing to be an admin here. Regards, [[en:User:Urshyam|Urshyam]] == Making Hindi Wikipedia more effective == Hi Hemanshu, The problem that I am having is that I am not able to clean up vandalism effectively because of unavailability of standard effective templates. Even the ''subst:vfd'' isn't a good idea as it creates a link to unrelated page and there's no way to bring the pages to notice of admins. I think that we first need to create templates that will solve this problem. And furthermore, I think that we need more admins. I think that [[सदस्य:Magicalsaumy]] will be a good idea. [http://tools.wikimedia.de/~interiot/cgi-bin/count_edits?user=Magicalsaumy&dbname=hiwiki_p See his contribs]. Although he is very new, he is a dedicated user. What do you think. [[सदस्य:अम्बुज.सक्सेना|अम्बुज.सक्सेना]] 20:14, १३ अप्रैल २००६ (UTC) :Just now I realized that his RfA is pending. Never got to see that page before. Anyway, I am giving my support to him. [[सदस्य:अम्बुज.सक्सेना|अम्बुज.सक्सेना]] 06:20, १४ अप्रैल २००६ (UTC) ==Guidelines for writing a Hindi article== Hi, as an admin, I have created a page listing recommendations for writing a good and proper article on Hindi wikipedia. I shall wait for 24 hours to hear suggestions/criticisms from the other admins, which are most welcome (I hope it is sufficient time), after which I shall post this message on the talk page of all active Hindi-wikipedians and Hindi-native-speakers on English wikipedia. <blockquote style='border: 1px solid blue; padding: 2em;'> '''Hindi wikipedia invites and welcomes Wikipedians to contribute for the casue of spreading knowledge and the Hindi language.''' This page contains guidelines for writing a wiki-article on any topic at the Hindi Wikipedia, with special recommendations for writing in Hindi (Note: The script/font-family for Hindi is '''Devanāgari'''; the script/font-system for English is '''Roman''' script, also, the Hindi spelling system is not completely standardized). This article is yet in English language (mostly), in order to encourage even non-native/foreign people who have learnt/are learning Hindi to contribute to the Hindi wikipedia, and native Hindi speakers who normally write in English. Recommendations: #Firstly for proper viewing, it is recommended to keep all links NOT-UNDERLINED. Otherwise the मात्रा below the Hindi alphabets might get partly hidden behind the underlines. For this, Please go to My Preferences (मेरी पसंद) at the top of the page, then click Misc., and then choose "underline links -> Never". Save your settings. Also, do not click yes for "justify paragraphs", otherwise on some browsers, the devanagari script will apear highly distorted. #All users are requested and encouraged to contribute articles here, especially, to create new articles on general topics. They are also encouraged to expand the existing articles, and improve upon them. A non-user can also do the same; it is recommended but not required to register yourself as a wikipedian user at the Hindi wikipedia. As far as possible, each article should be written with a Neutral Point of View (NPOV)—no nationalistic or partiality or hatred based articles are welcome. The articles should be based on ''facts''—and appropriate references should be provided as and where needed. See the English wiki's [[:en:Help:Contents/Editing_Wikipedia help page for editing in general]]. Almost all the general wiki-features are available for editing on Hindi wiki too. Guidelines for the content matter is mostly the same as given in English wiki. #Since the Hindi wiki is at its initial stages, users are welcome to take introduction and basic points from the English (or another) wikipedia's corresponding article and translate them for small articles. An in-page link to the English wiki's article will be deemed sufficient for references (a template might be created stating this). For longer articles, it is recommended to mention the references separately. #Since most computer users in India and elsewhere have the standard Western-type keyboard, it is best recommended (but not necessarily required) to use the virtual (software) keyboard like the one of [http://malayalamkeyboard.com/hindimozhi.htm Hindimozhi] or [http://bangla.name/isis/ of ISIS (Tavultesoft Keyman)]—for freewares. These are advantageous because the contemporary Hindi-speakers in India often write messages/chat using Hindi words but written in Roman (English) script, and the layout of these keyboards is quite the same that such people use. For example, using the "normal" keyboard with this software, typing ''ga'' would give ग and ''ghaa'' would give घा. #Create the article with its name written in Hindi (devanagari script). Always take care to include the nukta (dot below) for foreign / Urdu loanwords wherever it occurs in the standard spelling. For non-Indian names, use that spelling (for article name and other words) which is commonly encountered in Hindi newspapers, G.K.-books, Hindi-dubbed TV documentaries and Hollywood films and magazines. e.g., America-अमरीका (या अमेरिका), China-चीन, French-फ़्रांसिसी. For English acronyms/short-forms, use the initials in Roman script, and again create a full form in Hindi and redirect it to the short form. e.g. [[:en:International Phonetic Alphabet|IPA]] (अन्तर्राष्ट्रीय ध्वनि वर्णाक्षर); [[:en:United Nations Organization|UNO]] (संयुक्त राष्ट्र संघ). Doing the opposite is also fine. But creating the article with the Hindi short form, as सं०रा०सं०, is not recommended. Also, the article proper must be written with the proper nukta, as फ़ारसी, and then, a non-nukta (mis-)spellt version फारसी should preferably be created to redirect to the correct spelling. #Hindi wikipedia strongly recommends the users to write articles in everyday common Hindi (Hindustani or Hindi-Urdu, ie, बोलचाल वाली हिन्दी, which may include many loanwords from Persian and Arabic). The use of शुद्ध संस्कृतनिष्ठ हिन्दी is in general neither required nor recommended. E.g., use: वजह instead of कारण, ख़ास instead of विशेष, वगैरह instead of इत्यादि, लेकिन instead of परन्तु etc. However, for ''technical'' and ''specialized'' vocabulary, the use of शुद्ध संस्कृतनिष्ठ हिन्दी is recommended and usually mandatory. Thus: ''upper House of Parliament''—संसद का उच्च सदन, but not Urdu—मजिलिस का ऐवान-ए-बाला ; ''Foreign Minister''—विदेशमन्त्री, but not Urdu—वज़ीर-ए-ख़ारिजा ; ''knowledge/science''—ज्ञान/विज्ञान, but not इल्म. Use spoken Hindi's ये and वो instead of यह and वह / वे. Do not use the title of respect जी after names, it is unencyclopedic. Thus: कृष्ण / श्री कृष्ण but not कृष्ण जी. #English should be used sparingly, only when required or the corresponding शुद्ध हिन्दी word is too "difficult and not generally encountered", or if it is a proper name of non-Indian person/place/terminology, or if the user is highly unsure of the proper translation. It is recommended (but not required) that English-to-Hindi translation while writing articles, the [http://www.shabdkosh.com Shabdkosh online dictionry] should be used. For each English word, that alternative should be used which is generally encountered in everyday spoken Hindi, and also fits well into the context. Use of intelligent guesses for newly encountered words is also allowed, and so are tanslations encountered in Hindi-dubbed TV documentaries, Hollywood films, Hindi-translated books, etc. e.g., दमपिशाच for [[:en:Dementor]] (used in dubbed HP films). #If used, it is recommended to use the English words within the articles using the English (Roman) alphabets rather than devanagari. Such words should be italicized and not put in quotation marks. Preferably, there should be an in-page interwiki link (like :en:) on the word to the English wikipedia. If the word comes as an integral part of a sentence, so as not to break the continuity, the ''en:'' prefix should be hidden by writing the word again after the pipe sign (piped link). Thus, recommended: <code><nowiki>हैरी पॉटर ने ''[[:en:Pensieve|Pensieve]]'' के अन्दर ''[[:en:Little Hangleton|Little Hangleton]]'' गाँव में लॉर्ड वोल्डेमॉर्ट की माँ ''[[:en:Merope Gaunt|Merope Gaunt]]'' को देखा. ''[[:en:Resplendent Quetzal|Resplendent Quetzal]]'' पक्षी के ऊपर एक मेक्सिकन पादरी डा० ''[[:en:Pablo de la Llave|Pablo de la Llave]]'' ने काफ़ी शोध किया था.</nowiki></code> Whence, #*हैरी पॉटर ने ''[[:en:Pensieve|Pensieve]]'' के अन्दर ''[[:en:Little Hangleton|Little Hangleton]]'' गाँव में लॉर्ड वोल्डेमॉर्ट की माँ ''[[:en:Merope Gaunt|Merope Gaunt]]'' को देखा #*''[[:en:Resplendent Quetzal|Resplendent Quetzal]]'' पक्षी के ऊपर एक मेक्सिकन पादरी डा० ''[[:en:Pablo de la Llave|Pablo de la Llave]]'' ने काफ़ी शोध किया था #ALways start the first 1 or 2 lines of the article giving its definition (from any standard dictionary/other wiki) or suitable introduction. Thus, recommended: '''ललिता सहस्रनामन''' हिन्दू धर्मसुधारक [[आदि शंकराचार्य]] द्वारा रचित देवी [[दुर्गा]] को समर्पित एक पूजा-मन्त्र है, जिसे कई हिन्दू रोज़ श्रद्धा से जपते हैं । But not: '''ललिता सहस्रनामन''' मन्त्र जपने के लिये लड्डू-पेड़ा, ताम्बुल, सिन्दूर, लाल चुनरी के साथ नित्य इस मन्त्र का पाठ करें, तो जल्द ही गड़ा हुआ ख़जाना मिलेगा । Recommended: '''वैमानिक अभियान्त्रिकी''' ([[:en:Aeronautical engineering]]) [[विमान|विमानों]] ([[:en:Aircraft]]s) की अभिकल्पना, निर्माण और प्रचालन करने का विज्ञान, कला और कार्य है । But not: आजकल वैमानिक अभियान्त्रिकी के लिये देशभर में कई कॉलेज खुल गये हैं, जिनमें अग्रणी स्थान यूटोपिया स्थित लालू-यादव टेक्लिनक कॉलेज का है । #For names of countries, cities, places, languages, people, books, films, technical vocabulary, mythology, etc, start the article hence: <code><nowiki>1. The name in bold ('''अपोलो''') 2. starting parenthesis, then English name in Roman script, in-page interwiki-linked to English wiki ff. by semicolon ((अंग्रेज़ी : [[:en:Apollo]];) 3. The native name(s) if applicable in the italicized native script, preferably followed either by its italicized approximate Hindi pronunciation or non-italicized [[:en:Phonetic transcription|phonological transcription]] within //, ff. by closed parenthesis (यूनानी : ''Aπollων अप्पोलोन'')) 4. the rest of the definition or introduction (प्राचीन [[यूनानी धर्म]] (ग्रीक धर्म) और प्राचीन [[रोमन धर्म]] के सर्वोच्च देवता थे ।)</nowiki></code> For country names, only the standard short form of the name is needed in the first line. If there is a common name for a difficult word in Hindustani, also mention it. Whence: '''अपोलो''' (अंग्रेज़ी : [[:en:Apollo]]; यूनानी : ''Aπollων अप्पोलोन'') प्राचीन [[यूनानी धर्म]] (ग्रीक धर्म) और प्राचीन [[रोमन धर्म]] के सर्वोच्च देवता थे । If you don't give the interwiki English/another language link (which would be deemed to be the default reference), then you MUST provide an appropriate reference. #Please leave no article without an appropriate category. See the list of created categories [[:hi:%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:Categories here]]; you can also make a new category (pref. in Hindi). Please leave no article without at least '''ONE''' off page (like en:) interwiki link. E.g., the user can check the article name (say Apollo) on the finally redirected English page and append to the Hindi article (<code><nowiki>[[en:Appolo]])</nowiki></code>). These interlanguage links will help a bot to update all interwiki links for that article in all wikipedias. The category and the aforementioned link should be typed at the end of the article. If the article is very small, mention it as a stub/substub. #Use of templates is welcome. See the list of templates [[:hi:%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%A3%E0%A5%80:Templates|here]]. If creating a template, name it pref. in English. #Use पूर्णविराम ( । ) instead of a period (.) for ending statements. The पूर्णविराम, semicolon, colon and dash (but not comma) must come after one space after the word to prevent disambiguity. Use the international form of the Hindu-Arabic numerals (1,2,3 instead of १,२,३), as used by the Constitution and the Government of India (even for Hindi). There is no need to use the हलन्त at the end of Sanskrit words wherever it occurs. Hence, prefer: संसद over संसद्; अथर्वन over अथर्वन्. Use the proper quotation marks “” from the Insert toolbox, not "". Write dates as 2 मई 2006 (ईसवी or ईसापूर्व). Write time as 3:45 pm. #The use of '''ज़''' for the [[:en:voiced alveolar fricative]] (/z/, as in '''z'''oo, ro'''s'''e) is fundamentally wrong. Its nearest counterpart is the [[:en:voiceless alveolar fricative]] /s/ (as in '''s'''ea), and not Hindi ज ([[:en:voiced palatal plosive]]). Hence, it is suggested and recommended that for the sound /z/, whether it comes in English (etc.) spellings (z) for while pronunciation otherwise, should be transcribed as '''स़''' (स with a dot below, available in the Insert toolbox). Hence: Reason '''रीस़न''', not रीज़न ; Roses '''रोस़ेस़''', not रोज़ेज़. But common Hindi words borrowed from Persian/Arabic (so-called Urdu words) are allowed to continue with ज़ spelling. Thus: ज़रा, नज़र, तर्ज़. The [[:en:voiced postalveolar fricative]] (/ʒ/ as in trea'''s'''ure), inexistant in Hindi, can similarly be transcribed with '''श़'''. Thus: treasure '''ट्रॅश़र'''. The nukta (dot) available in the Insert toolbox can be combined with various consonants to suggest a more exact phonetic devanagari rendering of foreign sounds. E.g., Since phonetically, English Think and this are not equal to थिंक and दिस, a better transcription could be '''थ़िंक''' and '''द़िस'''. '''Please take care of the dot below in so-called Urdu words, otherwise the Hindi spelling is deemed incorrect'''. #For the following English vowels m'''e'''t, m'''a'''te, m'''a'''t, transcribe as मॅट (short vowel), मेट (not मेइट), मैट (not मॅट, as popular in Marathi). However in contemporary Hindi and here, it is acceptable to use ए instead of ऍ. Thus: अमेरिका is more popular than अमॅरिका. For c'''o'''t, c'''oa'''t, c'''au'''ght, transcribe as कॉट, कोट, कॉट (not कौट). Transcribe English /t/ and /d/ as ट and ड. #Use half-न before त, थ, द, ध, न, instead of anuswaar अं. Use half-म before प, फ, ब, भ, म. Use the anuswaar before all the rest of the consonants (not half-ङ, ञ, ण). If the मात्रा is not above the alphabet, use chandra-bindu, but only for '''nasalization'''. Thus: अन्दर, not अंदर ; अन्त, not अंत ; हिन्दी, not हिंदी ; सम्भव, not संभव ; पंचमी, not पञ्चमी ; अंडा, not अण्डा ; कंठ, not कण्ठ ; लैंड, not लैण्ड ; आँख, not आंख. However, both forms are acceptable in contemporary Hindi as well as here; the prec. are just recommendations. #When preceeded by another vowel, use the pure vowels instead of य (unless the य is clearly articulated while pronouncing). Thus : जाएँ, not जायें (not जावें) ; आएगा, not आयेगा . However, both forms are acceptable in contemporary Hindi as well as here. #Please pay careful attention to the masculine/feminine gender (and singular/plural) in adjectives and verbs, else the sentence becomes ungrammatical. For more information/suggestions/criticisms, please contact any one of the administrators of Hindi wiki [[:hi:%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:Administrators|here]], preferably [[:en:User:Magicalsaumy]]. The page can always be viewed [[:hi:http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:Guidelines_for_writing_in_Hindi|here]]. </blockquote> [[सदस्य:Magicalsaumy|Magicalsaumy (Cygnus — हंस)]] २२:२३, ४ जून २००६ (UTC) ==नमसकार== भदानी --[[सदस्य:Bhadani|Bhadani]] १४:०९, ५ जुलाई २००६ (UTC) ==Sysop== New candidate for Sysop: Mitul. Please support his candidature and promote him. [[सदस्य:Magicalsaumy|Magicalsaumy (Cygnus — हंस)]] २३:४८, ३१ जुलाई २००६ (UTC) ==‘मुंबई’ लख का नाम बदलाव== मैंने आज देखा कि कुछ समय पहले आपने ‘मुंबई’ लेख का नाम ‘बंबई’ में बदला। और आपने लेख में लिखा कि “हिन्दी भाषा में इस नगर को बम्बई नाम से ही जाना जाता ह ...” - क्या आप इसके लिए कोई संदर्भ/reference दें सकने हैं? मेरी जानकारी में इस शहर का नाम हिन्दी में भी ‘मुंबई’ है। हिन्दी समाचार पत्र (जैसे नवभारल टाईम्स) तथा हिन्दी टी. वी. चैनेल्स केवल ‘मुंबई’ नाम का उल्लेख करते हैं। कई भाषाओं की विकिपीडियाओं (उदाहरण के तौर पर गुजराती और तमिल) में इस शहर का नाम ‘मुंबई’ ही बताया गया है।कृपया उस पन्ने से संबंधित संवाद पन्ने पर इस बात की चर्चा करें। [[सदस्य:गजमुखु|गणेश श्रीराम]] ०७:५५, ७ अगस्त २००६ (UTC) ==हिन्दी विकिन्यूज प्रारंभिक सम्पादन के लिये== हिन्दी विकिन्यूज के प्रारम्भिक सम्पादन के लिये एक विनती की गयी है। आप अपने मन्तव्य से इसके औचित्य और अनौचित्य के बारे में प्रकाश डाले। आपका मत काफी उपयोगी है, मैं आपका अति आभारी रहुंगा। आप अपना मतदान यहां करे: [http://meta.wikimedia.org/wiki/Wikinews/Start_a_new_edition#Still_needs_more_signatures] बहुत बहुत धन्य्वाद्, [[सदस्य:श्याम]] १०:२९, ७ अक्टूबर २००६ (UTC) ==Help needed== नमस्कार My user page has been vandalized by [[User:Bakamanman]] who I 's impersonating me, and changed my user page twice [http://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%3ABakaman&diff=32577&oldid=31949] and [http://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:Bakaman&diff=next&oldid=32598] calling me "benchod". I'm not great at Hindi, but I know perfectly well what benchod means. Could you indefban the impersonator?[[User:Bakaman|बाकामान]] २१:१५, २८ अक्टूबर २००६ (UTC) ==प्रवेशद्वार:भूगोल== आदरणीय प्रबन्धक, कैसे हैं आप ? मैं ठीक हूं । मैने प्रवेशद्वार:भूगोल (साथ ही उसके उप-प्रवेशद्वार) बनाया हैं आपसे निवेदन हैं की आप मेरी सहायता करें, इसे ठीक से बनाने में मैंरी सहायता करें । इसे लेकर मैं बहुत उत्सुक हूं, धन्यवाद - [[सदस्य:Rajeevmass|राजीवमास]] १३:५४, १६ सितंबर २००७ (UTC) == /* Do you agree ,Kindly reply by email */ == == Do you agree ,Kindly reply by email == '''Increasing Burden of School Bags''' India had been a colony of Britain for more than two centuries. Although, we have become independent in terms of our own constitution, but still we are slave mentally and psychologically our attire is our own but the person within it is motivated by the British ideology. As we all know that today it is an era of cutthroat competition. So we can't deny the rapidly increasing importance of English language. At present English has become a global language. In the hour of liberalization, privatization and globalization English language has rooted firmly its footings in the mind of each and every citizen of the world. In order to be successful English has become necessary to be learned by all. English is not as simple as it appears to be become it is a complicated admixture of several European languages, such as- Greek, Latin, French, German, English etc. Thus it possesses approximately ten lack words. India is a developing country. Its population is more than 1000 million . Here we have lack of resources & production, so it has always been a challenge for us to educate all the citizens. Due to over population the competition is getting more complicated and horrible. As a matter of fact our competition is with the western countries where English is spoken in general. Therefore we, Indians being from rural and Hindi background, are quite unable to learn all these words. Though, we in no sphere of life, lag behind the Britishers but our main problem is of foreign language which is imposed not inculcated in our veins. I can claim that the Europeons will certainly face the same problem if Hindi is posed to them. Therefore, due to the increasing world over significance of English language we can't of avoid it. We have to learn it how to speak, how to write and how to make other people understand our feeling. Now the question that arises before us is what should be done to teach English to all the Indians in the simplest possible way? How can it be learnt by all? It seems next to impossible to learn 1000 000 words for every Indian. So I am inclined to create a modified English named after Rajeev Gandhi, which will include about 100 000 words and will also facilitate the Indians to interact with the foreigners in the easiest possible way. Reduction of words requires great consideration and strenuous efforts. We can drop out the undesired words, synonyms, undesired homonyms and homophones. I am determined to create an easily intelligible English, which will include our colloquial terms and the most essential words. As we see newspapers in English language are daily published across the country but very few people are able to read them and translate because the English used in these papers is complicated, vague and completely unintelligible for the common people. This way these newspapers remain beyond the reach of the billons of Indian. I think simple and easy English must be used in writing newspapers and magazines by doing so we will be able to reach the hearts of those people who are responsible to run bear and feed this country, until or unless we teach English to our farmers, laborers and commoners, the vision 2020 of developed India will surely break down. Today we boast of the fastest growing economy of India but the question is that “Is this economy able to provide bread to the needy ones?" No, money is getting accumulated in the bags of very few people who belong to the upper strata of the society and know the cruel ways how to exploit economically, culturally and sociably the innocent and ignorant people of this nation in the so called English fashion. Therefore in order to bring the farthest standing people into the mainstream of development we will have to teach them this Rajeev Gandhi English and students will learn it in play way method. Undoubtedly I can claim it will prove a boon for the general masses of this poor nation. It is a revolutionary step and will become a milestone in the history of human development. Written by: - Basant Balani rituraj4ug@yahoo.com --[[सदस्य:Ammbaanig|Ammbaanig]] १३:२४, २९ सितंबर २००७ (UTC) ==दिपावली की हार्दिक शुभकामनाएं== आदरणीय साथी, आपको और आपके परिवार के सदस्यों को दिपावली की हार्दिक शुभकामनाएं । इस नए साल में हम सब मिलकर , हिन्दी विकिपीडिया को और अधिक ऊंचाइयों तक ले जायेंगे --[[सदस्य:Rajeevmass|राजीवमास]] १३:२३, ८ नवम्बर २००७ (UTC) ==स्पाईडर मैन्== इसे ज़रा धिश्कियाओं करना रे भैय्या - [http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%A1%E0%A4%B0-%E0%A4%AE%E0%A5%88%E0%A4%A8]। [[सदस्य:Sir Nicholas de Mimsy-Porpington|Sir Nicholas de Mimsy-Porpington]] १५:०४, ९ दिसम्बर २००७ (UTC) ==विनंत्ति== लगता है अब राजीव मास वीकीपीडीया पर आयेगा नहीं। राजीव मास ओर पुर्णीमा वर्मन ने मीलकर वीकीपीडीयाको बहोत नुकशान कीया है । कम से कम सभासदोकी माफी मांगने आना चाहीये। [[विशेष:Contributions/59.184.170.88|59.184.170.88]] ०३:४१, १९ मार्च २००८ (UTC) ==स्वागत== राजीव मास तथा डमी रवी जैन ओर पुर्णीमा वर्मन अब कुछ ही दीन के महेमान है । नीचे दी गयी लीन्क से राजीव मास ओर पुर्णीमा वमन ने सभी प्रबंधक को माथे पर हाथ रखकर रोने जैसा कर दीया है । कृपया सोंचे पांच छ दीनोसें सभी प्रबंधक चुप हो गये है । लगता है पुरे संसार को यह कुकर्म मालुम पडेगा उसके बाद हीन्दी वीकीपीडीया के प्रबंधक को मालुम पडेगा । http://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:Jain&diff=next&oldid=172723 --[[सदस्य:Wiki146|वीकी]] १९:३७, १४ सितंबर २००८ (UTC) ==vkvora2001 का सच ढोल== हीन्दी वीकीपीडीया के उपरसे http://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:Contributions&limit=500&target=124.124.36.4 अंग्रेजी वीकीपीडीया के उपरसे http://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/124.124.36.4 उपरकी दो लीन्क देखें । आपका कर्तव्य होता है की राजीव मास ने रवी जैन नामका डमी खाता खोलकर वीकीपीडीया तथा व्हीकेव्होरा को कीतना नुकशान किया है इसका हीसाब करें । --[[सदस्य:Wiki146|वीकी]] १९:३८, १४ सितंबर २००८ (UTC) == Usurpation request == Hi Hemanshu, could you please usurp [[User:Shyam|my account]] with [[User:श्याम|श्याम]], as both are related to me. You can e-mail me or contact at any of my talk pages for any confirmations. Thanks, [[सदस्य:Shyam|Shyam]] १२:०६, १५ सितंबर २००८ (UTC) == Comment == Hi, Obviously this is in furtherance of the concerns I and others have brought to RFAR at the [http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia%3ARequests_for_arbitration&diff=246608027&oldid=246605652#Request_for_desysop_and_block_of_administrator_Hemanshu English Wikipedia]. I've taken another look, and note two things - a highly productive history of a good editor there and admin on the English Wikipedia and a lack of contact. My impression is you're reading this page, but not responding to comments on it. Can you just make sure that if/when people question edits there, you'll be able to respond well to any discussion and unblock requests by others, and maybe also drop a note [[en:User talk:MBisanz|here]] in reply to confirm that's all taken care of, or just let people know what the status quo is, and if all's okay. It matters :-) The other thing is, email per se isn't the important thing, so much as communication. It's the combination of no discussion of edits and no email/no posts to any user/no communication, that's a concern. In some of those edits, people have raised concerns needing attention. If possible, please ensure the communication concerns of other editors (if any) would be addressed quickly, or at any rate, please acknowledge you received this message. If you're taking a break, and switched email off to not be disturbed, and won't be editing a while, feel free to let others know, it's fine :) As an admin your responsiveness to other's views matters, because it is a role model for the community and other users. Please, do respond and discuss as part of editing, if such concerns come up. If you don't discuss edits even when users ask you to, then it is possible you might get blocked at the English Wikipedia, temporarily until communication's resolved, purely to avoid the situation where something is edited and questioned but then there's silence in response to any questions. Editing needs good care and part of that has got to be responsiveness if there's a query on the way. Adminship is not just about the tools, its about general conduct these days; it's part of admin policy and has been for a long time. I'd hate to see that happen, hopefully mentioning it will draw your attention, or at the least you won't end up in situations where your edits cause concern and you aren't aware of it. Apologies for this, and if you need to, or need any help at all whatsoever, please do email me [[Special:EmailUser/MBisanz]] without hesitation, and we'll sort it out more fully that way. If all is in fact okay and it's all good, or you're taking a break and just doing a bit well-intentioned housekeeping on the side - hope its a good one, and that this note is not a problem :) But please only engage in editing, if you'll be contactable and responsive for any discussions that might arise. Best :) '''[[User:MBisanz|<span style='color: #FFFF00;background-color: #0000FF;'>MBisanz</span>]]''' <sup>[[User talk:MBisanz|<span style='color: #FFA500;'>talk</span>]]</sup> 14:27, 20 October 2008 (UTC) ==[[करीमनगर जिला]]== :नमस्कार! मेरे हाल में बनाए गए उपरोक्त लेख व अन्य आदि में आपने कड़ियां डालीं। उनसे लेख सुधर गया है। हालांकि वे कड़ियां लाल से नीली होनी भी उतनी ही जरूरई हैं। खैर, जो उपरोक्त लेख के पर्यटन स्थल आपने लिंक बना दिए हैं, उनमें से किसी पर भी फिल्हाल लेख उपलब्ध नहीं हैं। वे तो शीर्षक होने से हाइलाइट तो होंगे ही लाल भी रहेंगे। तो मेरे विचार से आप किसी शिर्षक को कड़ी बनाने के स्थान पर यदिउ उसके नीचे <nowiki>{{main|लेख का नाम}}</nowiki> {{main|लेख का नाम}} :यह सांचा डाल दें, तो बेहतर होगा। इसके उदाहरण हेतु देखें, [[विदिशा]] इत्यादि। यह लेख यदि लाल भि रहें, तो उतने बुरे नहीं लगेंगे, व सुंदरता बनाए रखेंगे। शायद आप को यह सुझाव/ सलाह पसंद भी आए। यदि कोई संदेह या गलती हो, तो अवश्य बताएं।--<b>[[User:आशीष भटनागर|<font color="maroon">आशीष भटनागर</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:आशीष भटनागर |<font color="fuchsia">संदेश</font>]]</sup> १९:५८, ५ नवम्बर २००८ (UTC) ==Usurpation request== Hi, I'd like to have the user account [[User:Jack Phoenix]] on this wiki renamed because the account has been created by a vandal and has only been used for malicious, bad-faith edits and I'm trying to get my [http://toolserver.org/~vvv/sulutil.php?user=Jack%20Phoenix my unified account] completed. I'm a [[mw:Developers|MediaWiki developer]] and have previously used - and still use - the username [http://toolserver.org/~vvv/sulutil.php?user=Roosa Roosa] (please see my [[m:User:Roosa|Meta-Wiki]] userpage and [http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User%3ARoosa&diff=1351496&oldid=1119185 this diff] for more information). You can email me at <tt>jack[ at ]countervandalism[ dot ]net</tt>, replacing <tt>[ at ]</tt> with <tt>@</tt> and <tt>[ dot ]</tt> with <tt>.</tt> if you want to discuss this in further detail. Thanks in advance! --[[विशेष:Contributions/84.250.43.90|84.250.43.90]] १९:२३, २१ जनवरी २००९ (UTC) == निर्वाचित लेख == नमस्कार !<br /> हिन्दी विकीपीडिया पर सक्रिय प्रबंधकों की अत्यधिक कमी हो गई है। आप सभी से अनुरोध है, कि कृपया अपनी सुविधानुसार इसे पूरा करने का उद्योग करें। जो भी प्रबंधकगण हैं, वे कृपया यहां कुछ छोटे अंतराल पर भ्रमण व यथायोग्य योगदान देते रहें। ४ मार्च से निर्वाचित लेख बदला गया है व लखनऊ चुना गया है। हालांकि उसका चयन हो चुका है, फिर भि आप अपनी [[विकिपीडिया:निर्वाचित लेख उम्मीदवार ]] पर राय/सुझाव/समर्थन दें। इसके अलावा कृपया [[हुमायुं का मकबरा]] व [[भारत का ध्वज]] पर भी दृष्तिपात कर सुधार/सुझाव/समर्थन <big>'''शीघ्रातिशीघ्र'''</big> दें। अग्रिम धन्यवाद सहित अभिलाषी: == SUL Merge == Please kindly check [[:en:User_talk:Hemanshu#SUL_Merge]]. Thanks! -- [[सदस्य:NazarK|NazarK]] १४:११, २ जून २०१० (UTC) :The merge is [[Image:Yes_check.svg|15px]] '''Done''' with the help of [[सदस्य:आशीष_भटनागर]]. Thanks for the help! :) -- [[सदस्य:Nazar|Nazar]] १७:४५, २८ जून २०१० (UTC) ==प्रशासक== नमस्कार हिमांशु जी।<br /> मेरे पदोन्नत होने में सहायक होने और इस पद के लिये उपयुक्त समझने का अतीव धन्यवाद। मैं इस पद की गरिमा बनाये रखते हुए सदा ही कार्यशील रहूंगा।--<small><span style="border:1px solid #0000ff;padding:1px;">'''प्र:'''[[User:आशीष भटनागर|<b>आशीष भटनागर</b>]][[User_talk:आशीष भटनागर|<font style="color:#FF4F00;background:#4B0082;"> &nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> १२:४८, १४ जून २०१० (UTC) ==help== नमस्कार हिमांशु जी, क्या हिन्दी विकि पर ब्लाक्ड सदस्यों को उअन्के वार्ता पृष्ठ को संपादित करने के अधिकार को किस प्रकार से लाया जा सकता है अंग्रेजी विकि की तरह, साथ ही कुछ नये सदस्य ग्रुप किस प्रकार से लाये जा सकते है क्या आप इस संदर्भ में जानकारी रखते है-- <span style="background:#F0DC82; border:1px solid #FFD700;">[[चित्र:Admin logo.gif|30px|यह सदस्य हिन्दी विकिपीडीया के प्रबंधक है।]]<small>[[User:Mayurkumar |'''<font color="#FF4500">मयुर</font> <font color="#008000">कुमार</font>''']]</small> | <small>[[सदस्य वार्ता:Mayurkumar |<font color="#1C39BB">वार्ता</font>]]</small>&nbsp;</span> ०५:१०, ११ जुलाई २०१० (UTC) ==विकिनीतियाँ== नमस्कार हिमांशु जी, हिन्दी विकि पर सदस्यों के बहुमतिय समर्थन से '''[http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%A3%E0%A5%80:%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%81 विकिनीतियाँ]''' बनायी गयी है, इसके अन्तर्गत सुप्त या लम्बे समय से निष्क्रिय प्रबंधको को निष्क्रिय रहने तक प्रबंधन अधिकार से मुक्त किया जा रहा है। आप कृपया इन पालिसी को देखें एवं बताये कि क्या आप अभी सक्रिय होकर यहाँ कार्य करने के इच्छुक है--<span style="background:#F0DC82; border:1px solid #FFD700;">[[चित्र:Admin logo.gif|30px|यह सदस्य हिन्दी विकिपीडीया के प्रबंधक है।]][[User:Mayur |'''<font color="#FF4500">Ma</font><font color="#008000">yur</font>''']][[सदस्य वार्ता:Mayur |<font color="#1C39BB">(Talk</font>]]•[[special:EmailUser/mayur |<font color="#1C39BB">Email)</font>]]&nbsp;</span> ०९:३४, १४ अक्तूबर २०१० (UTC) ==यह देखें== कृपया [http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%9A%E0%A5%8C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2#.E0.A4.85.E0.A4.82.E0.A4.95_.E0.A4.B8.E0.A4.AE.E0.A5.8D.E0.A4.AC.E0.A4.A8.E0.A5.8D.E0.A4.A7.E0.A5.80_.E0.A4.9A.E0.A4.B0.E0.A5.8D.E0.A4.9A.E0.A4.BE यहाँ पर] चर्चा करें [[सदस्य:Bhawani Gautam|भवानी गौतम]] ०४:४२, २१ मई २०११ (UTC) ==Wikimedia Foundation== Hi Hemanshu, My name is Patricia. I'm working with the Wikimedia Foundation this summer to learn a bit about the histories of different Wikipedias. You can read a little about the project [http://meta.wikimedia.org/wiki/Research:WikiHistories_fellowship here] and [http://blog.wikimedia.org/2011/06/20/summer-fellowships-continued-wikihistories-fellows/ here]. You probably don't know this, but you were one of the first users to register on Hindi Wikipedia, making you one of the first active editors. I'm hoping you might we willing to talk with me about your work on the different projects. If you'd be willing to talk to with me please send me an email at hindiwikipedia@gmail.com or just leave a message on my talk page. Thanks so much! [[User:Cloudmessenger|Cloudmessenger]] ([[User talk:Cloudmessenger|वार्ता]]) 19:12, 5 जुलाई 2011 (UTC) == Some deletions == Hi Hemanshu, Could you please delete some useless local pages for images stored on Commons: [[विकिपीडिया:हटाने_के_लिये_मत#February_22]]. Thanks, [[User:Yann|Yann]] ([[User talk:Yann|वार्ता]]) 04:21, 28 जुलाई 2011 (UTC) * [[:चित्र:Krishna on a village temple wall, Umaria district, India.jpg]] * [[:चित्र:Childhood of Krishna, wall painting, Umaria district, India.jpg]] * [[:चित्र:Krishna statue, Chambal.jpg]] ==[[Wikipedia:Criteria for speedy deletion|Speedy deletion]] nomination of [[:साँचा:विकिपीडिया भाषाएं]]== [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] A tag has been placed on [[:साँचा:विकिपीडिया भाषाएं]], requesting that it be speedily deleted from Wikipedia. This has been done for the following reason: <center>''unused template(probably used for the main page earlier)''</center> Under the [[WP:CSD#General_criteria|criteria for speedy deletion]], articles that do not meet basic Wikipedia criteria may be deleted at any time. If you think that this notice was placed here in error, contest the deletion by clicking on the button labelled "Click here to contest this speedy deletion," which appears inside of the speedy deletion (<code><nowiki>{{db-...}}</nowiki></code>) tag (if no such tag exists, the page is no longer a speedy delete candidate). Doing so will take you to the talk page where you will find a pre-formatted place for you to explain why you believe the page should not be deleted. You can also visit the '''[[साँचा वार्ता:विकिपीडिया भाषाएं|the page's talk page directly]]''' to give your reasons, but be aware that once tagged for ''speedy'' deletion, if the page meets the criterion, it may be deleted without delay. Please do not remove the speedy deletion tag yourself, but don't hesitate to add information to the page that would render it more in conformance with Wikipedia's policies and guidelines. If the page is deleted, you can contact [[:Category:Wikipedia administrators who will provide copies of deleted articles|one of these administrators]] to request that the administrator [[Wikipedia:Userfication#Userfication_of_deleted_content|userfy]] the page or email a copy to you. <!-- Template:db-warn --> [[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 18:09, 1 दिसम्बर 2011 (UTC) == Your account will be renamed == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello, The developer team at Wikimedia is making some changes to how accounts work, as part of our on-going efforts to provide new and better tools for our users like cross-wiki notifications. These changes will mean you have the same account name everywhere. This will let us give you new features that will help you edit and discuss better, and allow more flexible user permissions for tools. One of the side-effects of this is that user accounts will now have to be unique across all 900 Wikimedia wikis. See [[m:Special:MyLanguage/Single User Login finalisation announcement|the announcement]] for more information. Unfortunately, your account clashes with another account also called Hemanshu. To make sure that both of you can use all Wikimedia projects in future, we have reserved the name Hemanshu~hiwiki that only you will have. If you like it, you don't have to do anything. If you do not like it, you can [[Special:GlobalRenameRequest|pick out a different name]]. Your account will still work as before, and you will be credited for all your edits made so far, but you will have to use the new account name when you log in. Sorry for the inconvenience. Yours,<br />[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan Peterzell]]<br />Community Liaison, Wikimedia Foundation </div> 01:56, 18 मार्च 2015 (UTC) <!-- SUL finalisation notification --> == Renamed == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr”> This account has been renamed as part of [[m:Special:MyLanguage/Single User Login finalisation announcement|single-user login finalisation]]. If you own this account you can [[{{#special:userlogin}}|log in using your previous username and password]] for more information. If you do not like this account's new name, you can choose your own using this form after logging in: [[{{#special:GlobalRenameRequest}}]]. -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) </div> 08:03, 19 अप्रैल 2015 (UTC) <!-- SUL post-rename notification --> == [[:विकिपीडिया:विकिपीडिया के दोस्त|विकिपीडिया:विकिपीडिया के दोस्त]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:विकिपीडिया:विकिपीडिया के दोस्त|विकिपीडिया:विकिपीडिया के दोस्त]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/अन्य/विकिपीडिया:विकिपीडिया के दोस्त|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/अन्य/विकिपीडिया:विकिपीडिया के दोस्त]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>पृष्ठ जिस उपयोग हेतु बनाया गया वह जारी नहीं , वर्तमान में इसका कोई सार्थक उपयोग नहीं हो रहा। इसकी लाल कड़ियाँ बर्बरता पृष्ठ बनाने के लिये अवसर दे रही हैं। --</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<b>[[User:सत्यम् मिश्र|<font color="#FF00FF">स</font><font color="#FF7E00">त्य</font><font color="#00A300">म्</font> <font color="#0A20F0">मिश्र</font>]]</b> <sup>[[User talk:सत्यम् मिश्र|<font color="#9932CC"> ''बातचीत''</font>]]</sup> 12:48, 20 जनवरी 2016 (UTC) == [[:साँचा:मध्य-आधार|साँचा:मध्य-आधार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:मध्य-आधार|साँचा:मध्य-आधार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। सा१ - अप्रयुक्त आधार सन्देश साँचा; किसी अन्य आधार सन्देश साँचे द्वारा प्रतिस्थापन की आवश्यकता नहीं है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<b>[[User:सत्यम् मिश्र|<font color="#FF00FF">स</font><font color="#FF7E00">त्य</font><font color="#00A300">म्</font> <font color="#0A20F0">मिश्र</font>]]</b> <sup>[[User talk:सत्यम् मिश्र|<font color="#9932CC"> ''बातचीत''</font>]]</sup> 07:11, 6 अगस्त 2016 (UTC) == [[:विकिपीडिया:Recent changes|विकिपीडिया:Recent changes]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपीडिया:Recent changes|विकिपीडिया:Recent changes]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:28, 1 दिसम्बर 2024 (UTC) == [[:विकिपीडिया:Deletion log|विकिपीडिया:Deletion log]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपीडिया:Deletion log|विकिपीडिया:Deletion log]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:38, 1 दिसम्बर 2024 (UTC) == [[:विकिपीडिया:Broken/रेफ़रन्स डेस्क|विकिपीडिया:Broken/रेफ़रन्स डेस्क]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपीडिया:Broken/रेफ़रन्स डेस्क|विकिपीडिया:Broken/रेफ़रन्स डेस्क]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:41, 1 दिसम्बर 2024 (UTC) == [[:विकिपीडिया:Bureaucrat log|विकिपीडिया:Bureaucrat log]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपीडिया:Bureaucrat log|विकिपीडिया:Bureaucrat log]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:42, 1 दिसम्बर 2024 (UTC) == [[:इरान|इरान]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:इरान|इरान]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित साँचा यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। tic5d0ch65gtsyy68dcr0sk9tzkmud0 विकिपीडिया:चौपाल 4 1001 6555572 6555470 2026-05-23T13:23:30Z The Sorter 845290 /* भ्रष्ट वर्तनी वाला शीर्षक */ नया अनुभाग 6555572 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Anthony Albanese के सही उच्चारण के संबंध में == विकिपीडिया के अंग्रेज़ी संस्कारण पर Albanese का उच्चारण "/ˌælbəˈniːzi/ ऐल-ब्अ-नी-ज़ी अथवा /ˈælbəniːz/ ऐल-ब्अ-नीज़" दिया गया है, अतः हिन्दी संस्करण पर भी उनका सही नाम का उच्चारण शामिल करें। स्रोत: https://en.wikipedia.org/wiki/Anthony_Albanese == Derbyshire के सही उच्चारण के संबंध में == Derbyshire का सही उच्चारण "डर्बीशायर" न होकर "ˈdɑː(ɹ).bɪ.ʃə(ɹ) {ड्आ (र्).बि.श्अ(र्)} = "डार्बिशर" प्रतीत हो रहा है। स्रोत: https://en.wiktionary.org/wiki/Derbyshire == Satyajit Rāy के सही वर्तनी == Satyajit Rāy को सत्यजित राय लिखा जाए। एक जगह पर "सत्यजीत" लिखा गया था, उसे "सत्यजित" लिखा जाए। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 13:59, 9 दिसम्बर 2025 (UTC) :यह कहाँ लिखा है? कृपया लिंक भेज दें ताकि एडमिन आपका मामला देख सकें। [[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:31, 9 दिसम्बर 2025 (UTC) ::[[सत्यजित राय|https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A4_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF]] ::वाक्य प्रयोग: सत्यजीत राय (२ मई १९२१–२३ अप्रैल १९९२) एक भारतीय फ़िल्म निर्देशक थे, जिन्हें २०वीं शताब्दी के सर्वोत्तम फ़िल्म निर्देशकों में गिना जाता है। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 02:53, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) :::yes [[विशेष:योगदान/&#126;2025-39710-56|&#126;2025-39710-56]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-39710-56|talk]]) 07:26, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) ::::तो तनिक इसे ठीक करें। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 07:36, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) :::::कर दिया। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:25, 15 दिसम्बर 2025 (UTC) == लिंक जोडें == मैने इस पृष्ठ https://simple.wikipedia.org/wiki/Minority_appeasement_in_India को हिन्दी में अनुवाद किया है और हिंदी वाला पृष्ठ [[भारत में अल्पसंख्यकों की तुष्टीकरण]] पर पढा जा सकता है, अब कोई उन दोनों को लिंक कीजिए [[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 16:38, 11 दिसम्बर 2025 (UTC) :मैने उसे स्वयं जोड दिया है -[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 20:41, 11 दिसम्बर 2025 (UTC) == विकिपीडिया का 25वें जन्मदिन समारोह, 15 जनवरी  == [[File:WP25 Anthem video - alternate cut.webm|300px|right|thumbtime=67]] नमस्ते विकिपीडिया के [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Wikipedia%2025%20Virtual%20Celebration 25वें जन्मदिन समारोह] में आपको आमंत्रित करना चाहता हूँ, जो [https://zonestamp.toolforge.org/1768492800 15 जनवरी को 16:00 UTC] पर हो रहा है। यह एक घंटे भर का वर्चुअल इवेंट होगा जिसमें ट्रिविया, पुरस्कार, संगीत प्रदर्शन, नाटक रीडिंग, संपादकों पर स्पॉटलाइट और विशेष अतिथि शामिल होंगे। इसे Eventyay और विकिपीडिया के यूट्यूब चैनल पर स्ट्रीम किया जाएगा। तारीख सेव करने और अपडेट पाने के लिए इवेंट के लिए रजिस्टर करें, और अगर आपके कोई सवाल हों तो मुझसे पूछें! –[[सदस्य:RASharma (WMF)|RASharma (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:RASharma (WMF)|वार्ता]]) 10:20, 12 दिसम्बर 2025 (UTC) == तुरन्त हस्तक्षेप अनुरोध == प्रिय साथी विकीमीडियन्स, मैं आप सभी से अत्यंत आग्रह और गंभीरता के साथ तत्काल सहायता की अपील कर रहा हूँ, ताकि विकीमीडिया ब्लॉग टीम द्वारा की गई एक लंबे समय से चली आ रही अन्यायपूर्ण स्थिति को सुधारा जा सके। 2014 से 2020 के बीच, विकीमीडिया के कुछ स्टाफ सदस्यों के प्रतिकूल और हतोत्साहित करने वाले रवैये के बावजूद, मैंने भारत ( [https://diff.wikimedia.org/2017/04/12/ashish-bhatnagar/ आशीष भटनागर जी] का ब्लॉग इंटरव्यू, [https://diff.wikimedia.org/2015/03/03/hindi-wiki-sammelan/ प्रथम हिन्दी विकि सम्मेलन की रिपोर्ट], आदि), म्यांमार, कोरिया, तुर्की, चेक गणराज्य आदि देशों की विकीमीडिया समुदायों और विकीमीडियन्स का परिचयात्मक दस्तावेज़ीकरण (प्रोफाइलिंग) करने का कार्य किया। मैंने स्वयं गहन शोध किया, प्रमुख और सक्रिय योगदानकर्ताओं की पहचान की, प्रश्नावलियाँ तैयार कीं, विस्तृत प्रोफाइल/साक्षात्कार लिखे और कुल मिलाकर 35 ब्लॉग पोस्ट तैयार कर प्रकाशित करवाईं। दुर्भाग्यवश, विकीमीडिया ब्लॉग टीम के कम से कम दो सदस्य जबरन और अनुचित रूप से लगभग 10 ब्लॉग पोस्टों की लेखकता (Authorship) अपने नाम से दर्शा रहे हैं, जबकि उन लेखों का संपूर्ण शोध, लेखन और सामग्री मेरी ओर से की गई थी। मैं आप सभी से विनम्र लेकिन सशक्त अनुरोध करता हूँ कि इस स्पष्ट अन्याय के विरुद्ध अपनी आवाज़ उठाएँ और यहाँ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Wikimedia_Blog#Credits मेरी अपील] के नीचे अपने विचार/टिप्पणियाँ दर्ज करें, ताकि सच्चाई सामने आ सके और वास्तविक लेखक को उसका उचित श्रेय मिल सके। आपका समर्थन न केवल मेरे लिए, बल्कि विकीमीडिया आंदोलन में पारदर्शिता, ईमानदारी और नैतिक मूल्यों की रक्षा के लिए भी अत्यंत आवश्यक है। आप सभी का अग्रिम धन्यवाद। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 07:27, 27 दिसम्बर 2025 (UTC) :बिना विश्वसनीय  स्रोत के, किसी भी विकिपीडिया पेज पर कोई वाक्य नहीं जोड़ा जा सकता, इसलिए कृपया मुझे बताएं कि आप किन पृष्ठों की बात कर रहे हैं?[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 08:03, 13 जनवरी 2026 (UTC) ::बांग्ला जी, आपका और हिन्दी विकिपीडिया समुदाय का धन्यवाद। वैसे कुछ अन्य विकिपीडिया के सज्जन पुरुषों के हस्तक्षेप के कारण [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Diff_(blog)#Blogpost_Credits समस्या सुलझ चुकी है] । [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 21:32, 16 जनवरी 2026 (UTC) == Istanbul का सही उच्चारण == "[[इस्तांबुल]]" लिखने से यह होगा कि इसका उच्चारण "इस्ताम्बुल" हो जाएगा, क्योंकि त के बाद में "ब" है, जिसके बाद "म" है (प, फ, ब, भ, म)। इसलिए "इस्तान्बुल" ही सही है। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 16:10, 28 दिसम्बर 2025 (UTC)Dimple323 :@[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] लेख के वार्ता पृष्ठ पर चर्चा करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 07:51, 7 जनवरी 2026 (UTC) == ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण का अनुरोध == नमस्ते, कृपया ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra की समीक्षा करें और यदि उपयुक्त हो तो इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित करें। ड्राफ्ट का लिंक: https://hi.wikipedia.org/wiki/ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra धन्यवाद। [[सदस्य:Supraconciencia|Supraconciencia]] ([[सदस्य वार्ता:Supraconciencia|वार्ता]]) 22:03, 8 जनवरी 2026 (UTC) == अनुरोध == मैं आप सभी से अनुरोध करता हूँ कि आप इस चर्चा में अपनी टिप्पणियाँ जोड़ें: <nowiki>https://hi.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया</nowiki>: पृष्ठ_हटाने_हेतु_चर्चा/लेख/ भारत में अल्पसंख्यकों का तुष्टिकरण# भारत में अल्पसंख्यकों का तुष्टिकरण ।-[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 03:58, 11 जनवरी 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप कार्यक्रम सूचना == सभी विकि साथियों को नववर्ष 2026 के लिए शुभकामनाएं। हम यूजर ग्रूप के जनवरी 2026 तक के कार्यों से संबंधित कुछ नए अपडेट साझा करना चाहते हैं: :अक्तूबर तथा नवंबर 2025 में आयोजित संपादनोत्सव के परिणाम घोषित हो चुके हैं: # [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्तूबर 2025|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्तूबर 2025]] - 2 अक्तूबर 2025 से 18 अक्तूबर 2025 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५|विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५]]- 1 नवंबर, 2025 से 14 नवंबर, 2025 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। :जनवरी में नई दिल्ली में दो ऑफ लाइन बैठक/कार्यशाला का आयोजन हो रहा है: # [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में अनुवाद और विकिपीडिया की भूमिका|विकिपीडिया:हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में अनुवाद और विकिपीडिया की भूमिका]] - 15 जनवरी 2026 को नई दिल्ली स्थित जवाहर लाल नेहरु विश्वविद्यालय में आयोजित सांस्थानिक प्रशिक्षण और भागिदारी कार्यशाला। # [[w:hi:विकिपीडिया:प्रबंधक बैठक/जनवरी 2026|प्रबंधक बैठक/जनवरी 2026]] - 16 जनवरी 2026 को नई दिल्ली में आयोजित प्रबंधक बैठक। : वर्ष 2026 के फरवरी तथा मार्च में दो गुणवत्ता बढ़ाने वाले संपादनोत्सव करने की योजना है: # [[w:hi:विकिपीडिया:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/फरवरी 2026|विकिपीडिया:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/फरवरी 2026]] – फरवरी 2026 में हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५]]- मार्च में हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव।:इन कार्यक्रमों में शामिल होने के लिए तथा इससे संबंधित कोई सुझाव देने के लिए सदस्यों का स्वागत है। : 15 जनवरी को जवाहरलाल नेहरु विश्वविद्यालय में आयोजित कार्यशाला में शामिल होने को इच्छुक दिल्ली तथा राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र के विकिपीडियनों का स्वागत हैं। आप आयोजन पृष्ठ पर अपना पंजीयन कराकर इस कार्यशाला में शामिल हो सकते हैं। :सादर- संपर्क सूत्र -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 18:49, 13 जनवरी 2026 (UTC) ==सहायता== मैं जब भी किसी लेख में संपादित करती करती हूँ तो स्रोत संपादित की जगह संपादित करें आता है जिस कारण मैं ठीक से आडिट नहीं कर पाती हूँ कृपया मेरी इस समस्या में सहायता करें। [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 06:14, 15 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] जी, आपको समस्या क्या आ रही है? वहाँ स्रोत सम्पादन और यथादृश्य समादिका (visual editor) के मध्य बदला जा सकता है। यदि आप स्रोत सम्पादन का उपयोग करना चाहें तो उचित बदलाव कर सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:19, 15 जनवरी 2026 (UTC) ::{{ping|संजीव कुमार}} लेकिन कहाँ और कैसे बदला जाएगा [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 06:21, 15 जनवरी 2026 (UTC) :::{{ping|संजीव कुमार}} जी कृपया मार्गदर्शन करें। 14:23, 16 जनवरी 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] जी वहाँ पर दाहिने ओर ऊपर एक पेन जैसा दिखने वाला बटन होता है जिसे क्लिक करके आप 'यथादृश्य' और 'स्रोत संपादक' में अदल बदल कर सकते हैं। आप कंप्यूटर पे हो तो। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:32, 16 जनवरी 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी हो गया, धन्यवाद [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 07:44, 17 जनवरी 2026 (UTC) == मसौदे की समीक्षा का अनुरोध == नमस्ते, मैंने हाल ही में एक जीवित व्यक्ति की जीवनी का मसौदा तैयार किया है, जो स्वतंत्र और विश्वसनीय स्रोतों पर आधारित है। मुख्य नामस्थान में स्थानांतरण का अनुरोध पहले ही किया जा चुका है। मसौदा यहाँ उपलब्ध है: https://hi.wikipedia.org/wiki/ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra यदि कोई अनुभवी संपादक इसकी समीक्षा कर सके, तो आभारी रहूँगा। धन्यवाद। [[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] ([[सदस्य वार्ता:Pi1918|वार्ता]]) 10:03, 15 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] मैंने इसे साफ़ प्रचार मानते हुए शीघ्र हटाने हेतु नामांकित किया है। वैसे भी हिंदी विकिपीडिया पर ड्राफ्ट जैसा कोई नामस्थान नहीं है। कृपया आगे से व्यक्तियों के प्रचारात्मक लेख बनाने से परहेज करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:45, 16 जनवरी 2026 (UTC) ::नमस्ते, :: जानकारी देने के लिए धन्यवाद। मेरा उद्देश्य किसी भी प्रकार का प्रचार करना नहीं था। मैं आपके निर्णय का सम्मान करता हूँ और आगे से हिंदी विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार ही योगदान करूँगा। :: धन्यवाद। [[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] ([[सदस्य वार्ता:Pi1918|वार्ता]]) 17:53, 16 जनवरी 2026 (UTC) == नये लेख [[Draft:_सम्राट_कुमार_गुप्ता]] की समीक्षा हेतु अनुरोध == नमस्ते संपादकों, मैंने सम्राट कुमार गुप्ता के बारे में एक लेख (Draft) तैयार किया है जिसमें 3 दशकों के पत्रकारिता और सामाजिक कार्यों के विश्वसनीय संदर्भ दिए गए हैं। कृपया इसकी समीक्षा करें और इसे मुख्य लेख के रूप में प्रकाशित करने में सहायता करें। लिंक: [[Draft:_सम्राट_कुमार_गुप्ता]] -- धन्यवाद [[सदस्य:Kumari Supriya|Kumari Supriya]] ([[सदस्य वार्ता:Kumari Supriya|वार्ता]]) 07:43, 16 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Kumari Supriya|Kumari Supriya]] मैंने इसे साफ़ प्रचार मानते हुए शीघ्र हटाने हेतु नामांकित किया है। वैसे भी हिंदी विकिपीडिया पर ड्राफ्ट जैसा कोई नामस्थान नहीं है। कृपया आगे से व्यक्तियों के प्रचारात्मक लेख बनाने से परहेज करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:46, 16 जनवरी 2026 (UTC) == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 16 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == स्वागत सन्देश में चित्र == पूर्व चर्चा: [[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख 63#स्वागत सन्देश में चित्र]] [[साँचा:सहायता|स्वागत संदेश]] में अंकित किया गया चित्र मशीन द्वारा निर्मित किया गया है। मशीन द्वारा बनाई गई सामग्री इस ज्ञानकोष में मान्य नहीं है। इसलिए अनुरोध है कि जिस सदस्य ने यह चित्र स्थापित किया है, वही इसे हटा भी दे। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 09:32, 18 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, यह चित्र आपको कैसा लगता है? मुझे तो यह पुराने चित्र जैसा ही लग रहा है। इसलिए यदि आप दोनों को यह ठीक लगे, तो हम इसे उपयोग में ले सकते हैं। :[[चित्र:Annapoorni (10641191125).jpg|120px|thumb|right|स्वागत!]] – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:13, 8 फ़रवरी 2026 (UTC) {{-}} :: [[चित्र:Tableau_noir_dans_le_désert_du_Thar_(Rajasthan).jpg|240px|thumb|center|हिन्दी विकिपीडिया में आपका हार्दिक स्वागत है। इस ज्ञानकोश के विकास और विस्तार में आपके सहयोग की हमें प्रतीक्षा है।]] <center>--[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 18:03, 8 फ़रवरी 2026 (UTC)</center> :::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, ये आपको कैसे लग रहा है कि एआई से जनित चित्र ज्ञानकोशीय नहीं हो सकता? आजकल एआई से ज्ञानकोशीय एनिमेशन बनाये जाते हैं। यह तो बनाने वाले पर निर्भर करता है। इसके अतिरिक्त उपरोक्त चित्र ज्ञानकोशीय होने के लिए नहीं बल्कि स्वागत के रूप में जोड़ा गया है। :::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मुझे आपके सुझाव से कोई समस्या नहीं है और आप चाहें तो इसे जोड़ सकते हैं। हालांकि पिछली बार @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी का सुझाव था कि चित्र को हटा दिया जाये, अतः मुझे उनका सुझाव भी उचित ही लगा। लेकिन मैंने परम्परा के तौर पर नया चित्र जोड़ा था क्योंकि स्वागत सन्देश में बहुत बदलावों की आवश्यकता है। :::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] जी, आपका सुझाव भी उचित है लेकिन इससे बेहतर चित्र हम कंप्यूटर पर निर्मित कर सकते हैं जो इससे बेहतर होंगे। इसके लिए चर्चा करना बेहतर होगा। स्वागत सन्देश बड़ा रखने के स्थान पर एक छोटी कड़ी दे सकते हैं जिसपर सभी सन्देशों को सूचीबद्ध किया जा सके। इससे उन सदस्यों को भी सुविधा रहेगी जो हिन्दी नहीं जानते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:34, 9 फ़रवरी 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]]@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]]@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] @[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] मेरा अब भी सुझाव है कि चित्र हटा दिया जाय। हालाँकि, अभी जो आपत्ति दर्ज़ की गई है, उसपे इतना ही कहूँगा कि यह चित्र 'ज्ञानकोश' का हिस्सा नहीं है। स्वागत संदेश में इस तरह के चित्र पर आपत्ति उचित नहीं प्रतीत हो रही। ::::संजीव जी जैसा कह रहे, पूरे स्वागत संदेश को पुनर्विचार एवं नये सिरे से बनाने की ज़रूरत है - लंबा काम है - मुझे कोई गुरेज़ नहीं इसमें भागीदारी करने में। ::::पर यह चित्र हटाने वाली बात चर्चा के योग्य भी नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:49, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) :::::{{ping|संजीव कुमार}}, एक महिला को हर किसी के समक्ष हाथ जोड़कर खड़े किया जाना महिलाओं के आत्मसम्मान के लिहाज से कहीं न कहीं गरिमापूर्ण प्रतीत नही हो रहा है। इसलिए भी इस चित्र को हटा देना या किसी उपयुक्त चित्र से बदल देना चाहिए। बहुत से ज्ञानकोषों में बिस्किट का प्रयोग किया जाता है क्योंकि संपादन के लिए ऊर्जा चाहिए होती है, जो बिस्किट से मिलती है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 08:23, 8 मार्च 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी के विचारों से सहमत होते हुए कि स्वागत संदेश को नए सिरे से बनाने की आवश्यकता है, और @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी की आपत्तियों (एआई और गरिमा) को ध्यान में रखते हुए, मेरा सुझाव है कि हम विवादित चित्र के स्थान पर प्राकृतिक फूलों के चित्र का उपयोग किया जाएं। फूल स्वागत का एक गरिमापूर्ण, मानवीय और तटस्थ प्रतीक हैं। ::::::मैंने विकिमीडिया कॉमन्स से कुछ प्राकृतिक और सुंदर चित्रों का चयन किया है। कृपया नीचे दी गई गैलरी में देखकर बताएँ कि इनमें से कौन सा चित्र नए स्वागत संदेश के लिए सबसे उपयुक्त रहेगा? ::::::File:Lotus 2013 sai.jpg|कमल '''यह चित्र मैने @[[सदस्य:SM7|SM7]] के सदस्य पृष्ठ पर देखा''' ::::::File:Red rose at Square of the Cathedral of Christ the Saviour.jpg|लाल गुलाब ::::::File:Combretum indicum(Rangoon creeper).jpg|मधुमालती (रंगून क्रीपर) '''यह मैने ही अपलोड किया''' ::::::File:(MHNT) Jasminum polyanthum – flowers and buds.jpg|चमेली ::::::File:Marigold 14.jpg|गेंदा ::::::File:Flower bouquet in Tarnowskie Góry, Silesian Voivodeship, Poland, December 2023.jpg|पुष्प गुच्छ ::::::File:Rose and carnation flower bouquet 01.jpg|गुलाब और कार्नेशन ::::::आप सभी वरिष्ठ साथियों की राय का स्वागत है। [[सदस्य :VIKRAM PRATAP7 | विक्रम प्रताप ]] 14:09, 9 मार्च 2026 (UTC) :::::::@[[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] जी, फूल लगवाने का कोई विशेष औचित्य? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:38, 9 मार्च 2026 (UTC) ::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, महोदय :::::::: फूल लगवाने का मुख्य औचित्य केवल एक तटस्थ, विवाद-रहित और मानवीय स्वागत-प्रतीक प्रस्तुत करना है। ::::::::महोदय, भारत में फूलों से स्वागत करना सबसे आत्मीय और सहज माना जाता है। ::::::::प्राकृतिक फूल होने के कारण यह AI और गरिमा से जुड़े उन सभी विवादों से पूरी तरह मुक्त है, जो वर्तमान चित्र को लेकर उठे हैं। ::::::::मेरा उद्देश्य सिर्फ एक सकारात्मक चित्र लगाना है। यदि समुदाय को फूल के स्थान पर @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी का 'बिस्किट' वाला सुझाव या विकिपीडिया का लोगो अधिक उपयुक्त लगता है, तो मेरी उसमें भी पूर्ण सहमति है। प्रमुख उद्देश्य स्वागत संदेश को बेहतर बनाना है। [[सदस्य :VIKRAM PRATAP7 | विक्रम प्रताप ]] 16:47, 9 मार्च 2026 (UTC) :::::::::भारत में हाथ जोड़कर स्वागत किया जाता है। फूलों से स्वागत देवताओं का किया जाता है और आजकल लोगों ने चाटुकारिता के लिए इसे मनुष्यों पर लागू करना आरम्भ कर दिया है। चित्रों में प्राकृतिक फूल कैसे हो सकते हैं? वर्तमान चित्र को लेकर मैंने कोई विवाद नहीं देखा, बल्कि चित्र को हटाकर संबंधित सन्देश को पुनः लिखने पर यह चर्चा है। वर्तमान चित्र में क्या नकारात्मक दिखाई दे रहा है? क्या वो भारतीय संस्कृति से संबंधित नहीं है? (हालांकि ऐसा आवश्यक नहीं है)। अभी चर्चा इसपर चाहिए कि चित्र की आवश्यकता ही क्या है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:43, 12 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी,महोदय ::::::::::मेरा उद्देश्य केवल उठे हुए विवाद के बीच एक विकल्प देना था। लेकिन मैं आपसे और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी से पूरी तरह सहमत हूँ कि असली मुद्दा यह है कि स्वागत सन्देश में किसी भी चित्र की आवश्यकता है ही नहीं। पर @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] महोदय ने बिस्किट के चित्र का उदाहरण दिया था, जिसके लिए मैं पुष्पों का विकल्प दिया था| ::::::::::मेरी ओर से चित्र वाले विषय पर चर्चा यहीं समाप्त है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:59, 12 मार्च 2026 (UTC) :::::::::::सभी सदस्यो से विनम्र निवेदन है, की कृपया इस [[:File:AI Chatgpt generated Woman in Welcome pose.png|चित्र]] देखने का कष्ट करे, इसको स्वागत सन्देश में लगने के लिए उपयुक्त हो सकता है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 16:06, 12 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] जी, चित्र को हटाने पर चर्चा चल रही है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:35, 14 मार्च 2026 (UTC). :::::::::::::::{{Ping|संजीव कुमार}} जी, नमस्ते! चित्र को उपयोग में लिया जा चुका है,पहले चित्र उपयोग में न होने के कारण हटाने हेतु चर्चा के लिए नामांकित किया गया है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 16:50, 14 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::{{ping|संजीव कुमार}}, आपकी बात सही है कि भारत में हाथ जोड़कर स्वागत किया जाता है। परंतु, क्योंकि आप और यहां के अधिकतर प्रबंधक पुरुष हैं, और स्वागत करते हुए व्यक्ति का ही चित्र लगाना है तो उचित होगा कि किसी पुरुष का हाथ जोड़कर स्वागत करता हुआ चित्र लगाया जाए। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:28, 20 मार्च 2026 (UTC) :{{od}} वर्तमान चर्चा के आधार पर चित्र हटा दिया गया है। भविष्य में चर्चा करके एक उपयुक्त चित्र जोड़ा जा सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:51, 18 मार्च 2026 (UTC) == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 13:21, 18 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा == <section begin="announcement-content" /> मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]। कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें। -- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])<section end="announcement-content" /> 21:01, 19 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == हिंदी विकि सम्मेलन 2026 समुदाय सहभागिता सर्वे == :हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप इस वर्ष जुलाई में हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 आयोजित करने की योजना बना रहा है। इससे संबंधित हिंदी विकिपीडियनों की रुचि तथा महत्वपूर्ण विषयों को समझने के लिए एक सर्वेक्षण किया जा रहा है। [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeWaqfyOlr9hS7Ef5eXg_Y4mPK8gj1cnzaIBAbQXbjM6KH4aw/viewform हिंदी विकि सम्मेलन 2026] भरकर हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 आयोजित करने में सहयोगी बनें। -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 09:07, 31 जनवरी 2026 (UTC) [[सदस्य:Vishal K Pandey|Vishal K Pandey]] ([[सदस्य वार्ता:Vishal K Pandey|वार्ता]]) 18:11, 26 जनवरी 2026 (UTC) ==गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड== विकिडेटा में गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड का लोगो Guinness World Records logo.svg नाम से उपलब्ध है। इसका हिन्दी में उपयोग करना संभव बनाएं। अधिकार संपन्न लोग ऐसा कर सकते हैं। '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 18:28, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) :[[गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स]] [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 20:00, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) ::समस्या सुलझाने के लिए आपका धन्यवाद - '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 08:59, 6 फ़रवरी 2026 (UTC) LimcaBookofRecords.jpg इस फाइल के बारे में भी विचार करें। धन्यवाद '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 18:35, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) :[[लिम्का बुक ऑफ़ रिकार्ड्स]] [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 20:02, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) ::आपको धन्यवाद- '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 08:59, 6 फ़रवरी 2026 (UTC) == शीर्षक परिवर्तन के लिए अनुरोध == Namaste, I would like the article title '''[[डी एन ए की नकल]]''' to be changed to '''डीएनए प्रतिकृति''', as this form is more accurate and is the one used in most scientific literature. Sorry for writing in English and if this is not the right place to make the request. I have been on a long break from Wikipedia and have forgotten the proper procedure for requesting a title change.<b>[[User talk:Dineshswamiin|<span style="color: Green">Dinesh</span>]]</b> ([[User talk:Dineshswamiin|talk]]) 15:32, 3 फ़रवरी 2026 (UTC) :नमस्ते, मैं चाहता हूँ कि लेख का शीर्षक [[डी एन ए की नकल]] बदलकर 'डीएनए प्रतिकृति' कर दिया जाए, क्योंकि यह रूप ज़्यादा सही है और ज़्यादातर वैज्ञानिक किताबों में इसी का इस्तेमाल होता है।-[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 18:54, 5 फ़रवरी 2026 (UTC) == ''कंप्यूटिंग'' या ''अभिकलन'' == हिन्दी में कंप्यूटिंग को [[अभिकलन]] भी कहा जाता है। परंतु इसके बाद भी कुछ पृष्ठ के नाम [[मोबाइल कम्प्यूटिंग]] या [[क्लाउड कम्प्यूटिंग]] है। प्रोग्रामिंग को [[क्रमानुदेशन]] कहा जाता है परंतु आधे से ज्यादा निबंध के शीर्षक में [[प्रोग्रामिंग भाषा]] लिखा गया है। हमें निबंध के शीर्षक एक समान रखने चाहिए। जैसे सारे निबंध के शीर्षक में प्रोगामिंग के जगह क्रमानुदेशन लिखा रहेगा। अन्य नाम हम निबंध के मुख्य भाग में लिख सकते है या redirect कर सकते है। जैसे- '''क्रमानुदेशन भाषा''', जिसे '''प्रोग्रामिंग भाषा''' भी कहते है..... [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 11:16, 7 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, नमस्ते! आप एक समाधान प्रस्तावित करें - उसपे चर्चा करके यह कार्य किया जा सकता है। आपका और सभी का स्वागत है इस एकरूपता लाने के प्रयास के लिए। सादर! --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:03, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) ::[[मोबाइल कम्प्यूटिंग]] का नाम बदलकर [[मोबाइल अभिकलन]] कर देना चाहिए। [[क्लाउड कम्प्यूटिंग]] का [[क्लाउड अभिकलन]] तथा [[प्रोग्रामिंग भाषा]] का नाम [[क्रमानुदेशन भाषा]] कर देना चाहिए। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:40, 8 मार्च 2026 (UTC) == हिन्दी विकिपीडिया से गायब हो चुके पुराने संपादक == तकरीबन 8 साल बाद मैं विगत कुछ दिनों से विकिपीडिया पर सक्रिय हूं। इस बीच देख रहा हूं कि यहां से वो तमाम लोग गायब हो चुके हैं जो एक समय में लगातार सक्रिय रहते थे। नए लेखों की गुणवत्ता स्तरीय थी। लेकिन इधर हिन्दी विकिपीडिया पर जो कुछ भी लिखा जा रहा है वो या तो आत्मप्रचार है या फिर नौसिखियों द्वारा लगातार किया जा रहा प्रयोग। आज मैंने लगभग 25 लोगों को अपनी ओर से दूरभाष पर संपर्क करने की कोशिश की जो एक जमाने में प्रबंधक रह चुके हैं और जिन्होंने विकिपीडिया पर काफी योगदान दिया है। लेकिन सबने यही कहा कि वो अब सक्रिय नहीं हैं। यह हिन्दी विकिपीडिया के लिए ठीक नहीं है। यद्यपि कि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) के युग में विकिपीडिया और खासतौर पर अंग्रेजी से इतर भाषाओं में इस ज्ञानकोश की अब पहले जैसी आवश्यकता रह नहीं गई है। क्योंकि अब अंग्रेजी की सामग्री एक क्लिक पर किसी भी दूसरी भाषा में उपलब्ध है। फिर भी हिन्दी में लिखे गए मूल लेखों का महत्व तो हमेशा बना रहेगा। इसलिए विकिपीडिया संपादक समुदाय को एक बार फिर अपना तुच्छ अहंकार छोड़कर दूर जा चुके लोगों को दोबारा सक्रिय करना चाहिए। --'''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 13:54, 8 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:कलमकार|कलमकार]] सर ! आठ साल (हुये तो नहीं!) बाद आप का स्वागत - हमारी ओर से। :कुछ उधार का अर्ज़ कर रहा (बुरा मत मानियेगा) :''"ऐसा नहीं कि उन से ''(मतलब विकि से)'' मोहब्बत नहीं रही :''जज़्बात में वो पहली सी शिद्दत नहीं रही'' :'' :''सर में वो इंतिज़ार का सौदा नहीं रहा'' :''दिल पर वो धड़कनों की हुकूमत नहीं रही''"'' :यह हमारी स्थिति है। :और जो चले गए उनकी स्थिति यह है कि :''चेहरे को झुर्रियों ने भयानक बना दिया'' :''आईना देखने की भी हिम्मत नहीं रही'' --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:00, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) :कलमकार जी, ज्ञानकोष में सक्रियता के प्रति आपकी चिंता वाजिब है। मैंने यहां पर देखा है कि बहुत से सदस्यों द्वारा महनत से बनाए गए पृष्ठ कोई न कोई पैमाना बताकर शीघ्र हटाने के लिए नामांकित कर दिए जाते हैं, फिर कोई अन्य सदस्य उन्हें हटा भी देता है। शायद इससे हताश होकर बहुत से संपादक ज्ञानकोष को छोड़कर चले गए। बहुत से संपादकों के तो सदस्य पृष्ठ भी हटा दिए गए हैं। सम्पादकों की सक्रियता में कमी की एक वजह यह भी हो सकती है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 22:21, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, क्या आप कुछ ऐसे सदस्य पृष्ठों के उदाहरण दे सकते हैं जिन्हें हटाया गया था, और कुछ ऐसे पृष्ठ भी जिन्हें किसी गलत मानदंड के तहत शीघ्र हटाने के लिए नामांकित किया गया और बाद में हटा दिया गया? यदि आपकी चिंता जायज़ होगी, तो अवश्य ही कोई समाधान खोजने की कोशिश करेंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 10:54, 26 फ़रवरी 2026 (UTC) :::DreamRimmer जी, हाल ही के कुछ उदाहरण इस प्रकार हैं, जहां प्रतीत होता है कि संपादकों द्वारा शिद्दत से बनाए गए कुछ पृष्ठों को हटा दिया गया: :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#why are you remove this article "सुमरत सिंह"]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#कृपया गोप्रेक्षेश्वर लेख की पुनः समीक्षा करें और कॉपीराइट उल्लंघन का टैग हटाने की कृपा करें]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#सहायता नोट]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#डॉ. विनोद कुमार पृष्ठ: शीघ्र हटाने नामांकन पर प्रतिक्रिया]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#अभिनव अरोड़ा के पृष्ठ हटाने के विषय में]] :::हटाए गए पृष्ठों की सामग्री देखे बगैर मापदंड की सटीकता पर टिप्पणी करना संभव नही है परंतु बहुत से ऐसे पृष्ठ भी हटाए गए हैं, जहां संपादक लेख में संशोधन करने के लिए तैयार थे। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 07:56, 8 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपको प्रचार सामग्री चाहिए या केवल विवाद खड़ा करना उद्देश्य रहा है? यदि आपको प्रचार सामग्री चाहिए तो बताइयेगा, ईमेल से भेज देता हूँ। बैठकर देखते और समझते रहियेगा। अन्यथा आपने मेरा वार्ता पृष्ठ यहाँ क्यों जोड़ा है पता नहीं। मैंने सभी सन्देशों का उत्तर भी दे रखा है। वर्तमान में भी [[विकिपीडिया:शीह|शीघ्र हटाने]] के लिए बहुत लेख नामांकित हैं। कृपया उनकी भी समीक्षा कर लेते समय रहते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:40, 18 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपने ऊपर जिन चर्चाओं का उल्लेख किया है, उनसे संबंधित लेख मुझे किसी भी प्रकार से गलत मानदंड के अंतर्गत हटाए गए नहीं लगते। उन विषयों की उल्लेखनीयता और उपलब्ध सामग्री के आधार पर संजीव जी द्वारा लिया गया निर्णय बिल्कुल उचित था, और ऐसी स्थिति में मेरा निर्णय भी यही होता। आपने यह भी कहा कि ऐसे पृष्ठ हटाए गए जहाँ संपादक लेख में सुधार करने के लिए तैयार थे, परंतु सभी जानते हैं कि कोई अनुल्लेखनीय लेख केवल बार-बार संपादन या सुधार करने से उल्लेखनीय नहीं बन जाता। किसी विषय की उल्लेखनीयता तभी स्थापित होती है जब उसे विश्वसनीय स्रोतों में पर्याप्त स्थान मिले, और इसमें स्वाभाविक रूप से समय लगता है। शीघ्र हटाने की नीति इस विषय में पूरी तरह स्पष्ट है; यदि किसी लेख पर सही मानदंड के अनुसार टैग लगाया गया है, तो प्रबंधक उसे किसी भी समय हटा सकता है। यदि लेखक कोई टिप्पणी जोड़ता है, तो भी प्रबंधक उस टिप्पणी से संतुष्ट न होने पर लेख को बनाए रखने के लिए बाध्य नहीं होता। आपने यह भी कहा था कि सदस्यों के सदस्य पृष्ठ भी हटा दिए गए, लेकिन इसके समर्थन में आपने कोई लिंक प्रस्तुत नहीं किया। मेरा मानना है कि किसी भी सदस्य के कार्य पर प्रश्न तभी उठाया जाना चाहिए जब पर्याप्त प्रमाण हों; अन्यथा यह बिना प्रमाण के व्यक्तिगत आक्षेप और निराधार आरोप की श्रेणी में आता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:20, 18 मार्च 2026 (UTC) :::::{{ping|संजीव कुमार}}, जो आपकी नज़र में प्रचार हो, वह संभवतः दूसरों के लिए जानकारी हो सकती है। :::::DreamRimmer जी, ऐसे भी बहुत से पृष्ठ देखें हैं, जहां अनेक विश्वसनीय स्रोत दिए गए थे, उन्हें भी अनुल्लेखनिय बता कर हटाया गया। उदाहरण के लिए: :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#सुमन कुमार घई]]। :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#राजेन्द्ररंजन चतुर्वेदी]]। :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/अप्रैल 2022#रचित यादव]]। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:41, 20 मार्च 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, समस्या यह ही है कि आप इसे मेरे या आपके नज़र से देख रहे हो। एकबार नज़र हटाकर देखियेगा। "सुमन कुमार घई" नामक लेख पर 15 वर्षों से बिना स्रोत की कुछ सामग्री लिखी थी और बाद में [[विशेष:योगदान/सुमन कुमार घई|इसी नाम के सदस्य]] ने सामग्री हटाकर साहित्य कुंज की कड़ी जोड़ दी। इसी तरह अन्य लेखों को भी या तो सम्बंधित व्यक्ति ने स्वयं (आपके अनुसार उनकी नज़रों में वो स्वयं बहुत उल्लेखनीय व्यक्ति हैं) ने बनाया या अपने किसी रिश्तेदार से बनवाया। यदि आप बिना किसी स्रोत के स्वयं को उल्लेखनीय मानने लग जाओ तो क्या वो उल्लेखनीय हो जायेगा? एकबार इंटरनेट पर उपरोक्त व्यक्तियों के बारे में खोजकर देखें कि इनकी उल्लेखनीयता क्या है? उनके प्रसिद्धि के क्षेत्र में उन्हें कौनसे पुरस्कार मिले हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:26, 25 मार्च 2026 (UTC) :::::::@[[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, उल्लेखनीयता का मापदंड इसलिए बनाया गया था, कि यदि एक ही विषय या नाम पर लेख बनाने के लिए एक से अधिक दावेदार आ जाते हैं, तो इस नाम से उस विषय या व्यक्ति का लेख बनेगा जो अधिक उल्लेखनीय होगा। आपकी जानकारी के लिए बता दूं कि विकिपीडिया के संदर्भ में एक phrase कई बार सामने आता है, जिसमें लिखा होता है, "sum of all knowledge""। कहने का तात्पर्य यह है कि उल्लेखनीयता के नाम पर तब तक कोई पृष्ठ नही हटाना चाहिए, जब तक उस विषय या नाम पर लेख बनाने के लिए एक से अधिक असंबंधित संभावनाएं न हों। उदाहरण के लिए यदि कोई व्यक्ति 'रमेश सिंह' के नाम से उद्धरण सहित लेख बना रहा है तो वह लेख रहने देना चाहिए, जब तक कि कोई उससे भी अधिक उल्लेखनीय 'रमेश सिंह' नाम के व्यक्ति पर उद्धरण सहित लेख बनाने का दावेदार नहीं आ जाता। -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:25, 31 मार्च 2026 (UTC) ::::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, बहुत अच्छा अर्थ निकाला है आपने। साथ में अपने तर्क के पक्ष में कोई स्रोत भी दे दीजियेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:39, 31 मार्च 2026 (UTC) :::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[:en:Wikipedia:Notability]] की भूमिका में लिखा है - ''Information on Wikipedia must be'' '''verifiable'''''... Wikipedia's'' '''concept of notability applies this basic standard''' ''to avoid indiscriminate inclusion of topics... Determining notability does not necessarily depend on things such as fame, importance, or popularity''. -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:53, 31 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपने इसके नीचे वाला भाग क्यों नहीं पढ़ा? यद्यपि वो उस विषय की स्वीकार्यता को बढ़ा सकते हैं जो नीचे बताए गए दिशानिर्देशों को पूरा करता हो। इसके बाद विस्तार से बहुत कुछ लिखा हुआ है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:04, 31 मार्च 2026 (UTC) :::::::::::उसके नीचे भी पढ़ा है, वहां लिखा है कि यदि कोई सामग्री एक नया लेख बनाने के लिए उल्लेखनीय नहीं है, तो उस सामग्री को किसी अन्य संबंधित पृष्ठ में विलय कर देना चाहिए। यह सही भी है यदि वह सामग्री स्रोत/संदर्भ युक्त है तो। ऐसा भी देखा गया है कि राष्ट्रपति इत्यादि से अनेक उल्लेखनीय पुरस्कार प्राप्त व्यक्ति पर बना लेख उल्लेखनीयता के नाम पर हटा दिया गया परन्तु उसमें दर्ज संदर्भित सामग्री कहीं और संजोई नहीं गई, न ही लेखक को उसे दर्ज करने के लिए किसी अन्य पृष्ठ की ओर निर्देशित किया गया। -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:16, 31 मार्च 2026 (UTC) {{od|10}}@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, राष्ट्रपति पुरस्कार मिलने से व्यक्ति उल्लेखनीय कैसे हो गया? विभिन्न विश्वविद्यालयों और अन्य संस्थानों में [[दीक्षान्त समारोह]] के समय डिग्री वितरण राष्ट्रपति या राज्यपाल के हाथों से करवाया जाता है। आपके अनुसार वो सभी लोग उल्लेखनीय हो गये? सम्बंधित लोगों के नामों की सूची सम्बंधित संस्थान के आधिकारिक जालस्थल पर मिल जायेगा जिसे आप विश्वसनीय स्रोत कह सकते हो। राष्ट्रपति के हाथों से मिला पुरस्कार इतना उल्लेखनीय होना चाहिए जो सम्बंधित व्यक्ति को किसी विशिष्ट कार्य के लिए मिला हो और उस कार्य के कारण व्यक्ति उल्लेखनीय हुआ हो, तो उसे उल्लेखनीय माना जाता है, न कि केवल राष्ट्रपति के हाथों पुरस्कार प्राप्त करने से। ऐसे समारोह राष्ट्रपति भवन में हमेशा होते हैं और उनके समाचार प्रतिदिन समाचार पत्रों में छपते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:08, 1 अप्रैल 2026 (UTC) : उदाहरण के लिए, क्या इस ([[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#राजेन्द्ररंजन चतुर्वेदी]]) पृष्ठ को हटाते समय, इसमें उपलब्ध संदर्भित जानकारी किसी अन्य पृष्ठ पर स्थानांतरित की गई? -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 01:49, 3 अप्रैल 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया लेखों में “स्थानांतरण (Move)” विकल्प दिखाई नहीं दे रहा == नमस्ते, मैं हिंदी विकिपीडिया पर लॉग-इन हूँ। मेरा खाता पुराना है और मैंने कई संपादन भी किए हैं, फिर भी मुझे किसी भी लेख में “स्थानांतरण (Move)” का विकल्प दिखाई नहीं दे रहा। मैंने डेस्कटॉप मोड और अलग ब्राउज़र से भी कोशिश की है। कृपया बताएं कि यह समस्या क्यों आ रही है और इसका समाधान क्या है। धन्यवाद। {{unsigned|ROLEXMEENA}} : अंग्रेजी ज्ञानकोष की तरह यहां भी 'Move' (पृष्ठ स्थानांतरण) का विकल्प होना चाहिए, ताकि संपादक अपने सदस्य स्थान में पृष्ठ बनाकर उसे मुख्य नाम स्थान में स्वयं स्थापित कर सकें। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 22:27, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) =="अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026" में भाग लें == हिंदी विकिमीडियन्स यूज़र ग्रुप द्वारा [[अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस]] के अवसर पर विकिपीडिया एवं विकिस्रोत पर संपादनोत्सव का आयोजन किया जा रहा है। # [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026|अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026]]—15 फ़रवरी 2026 से 21 फ़रवरी 2026 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑनलाइन सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव। # [[s:विकिस्रोत:मातृभाषा संवर्धन संपादनोत्सव/2026|अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026]]—21 फ़रवरी 2026 से 28 फ़रवरी 2026 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑनलाइन गुणवत्ता संवर्द्धन प्रतियोगिता। :इनमें भाग लेकर मुक्त हिंदी ई-सामग्री के विकास के अभियान में सहायक होने के लिए आपका स्वागत है। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 04:34, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) == प्रबंधक अधिकार हेतु निवेदन == मैंने [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन#DreamRimmer|यहाँ]] प्रबंधक व अन्तरफलक प्रबंधक अधिकार हेतु निवेदन किया है। आपकी टिप्पणियों का स्वागत है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 17:11, 15 फ़रवरी 2026 (UTC) :प्रबंधन अधिकार मिलने पर बहुत बधाई। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:33, 8 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक कैसे बदले == महोदय मुझे बताए कि शीर्षक बीजाणुउद्भिद को कैसे बदलकर बीजाणुद्भिद करे हृदय से धन्यवाद [[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] ([[सदस्य वार्ता:VIKRAM PRATAP7|वार्ता]]) 04:39, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) :प्रबंधकों को [[#हिंदी विकिपीडिया लेखों में “स्थानांतरण (Move)” विकल्प दिखाई नहीं दे रहा|कहा था]] कि 'पेज मूव' का ऑप्शन सभी के लिए चालू कर दिया जाए, परंतु अभी तक नहीं किया गया है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:31, 8 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, यह अधिकार प्रबन्धकों के पास नहीं है। बाकी आप तर्क एवं स्रोत के साथ लिखेंगे तो स्थानान्तरण कर दिया जाता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:42, 18 मार्च 2026 (UTC) :::परंतु यह विकल्प अंग्रेजी ज्ञानकोष पर कैसे उपलब्ध हुआ!? [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:45, 20 मार्च 2026 (UTC) == Reference Previews – experiment == Hi, I’m Johannes from [[m:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. Sorry for writing in English, please support us by providing a translation! Our team is currently working on [[:m:WMDE Technical Wishes/References|improvements to references]], e.g. [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]]. In 2021 we developed [[:m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Reference Previews]] in order to provide a MediaWiki feature to preview references when hovering over the footnote marker. Over the course of our current work we’ve noticed that using Reference Previews doesn’t seem to be intuitive for some readers and we would like to improve this. <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Problem === <div class="mw-collapsible-content"> In our usability tests, we repeatedly notice desktop readers – unaware of Reference Previews or how to use the feature – clicking on footnotes instead of hovering over them. Many are confused when they end up in the reference list and don’t know how to jump back to the text passage they were previously reading. Many readers seem unaware that both the ↑ arrow in the reference list and the <sup>a b</sup> (for re-used references) can be used to jump back. This makes jumping to the reference list rather unpleasant, especially in long articles. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Assumption === <div class="mw-collapsible-content"> We assume that most readers do not want to jump to the reference list, but rather want to click on the footnote to open Reference Previews, which provide them with the reference information for the text passage they have just read. At the same time, we believe that some readers – e.g. those who want to delve deeper into a topic rather than just quickly researching a piece of information – are still interested in conveniently accessing the reference list. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Idea === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to try adjustments to Reference Previews in order to best meet the needs of different readers. Specifically, we want to prevent readers from accidentally ending up in the individual reference list; jumping there should be a conscious decision. When clicking on a footnote marker, we want to display Reference Previews instead of jumping to the reference list. The pop-up remains permanently visible until clicking on the "x" or anywhere outside the preview to close it. In addition Reference Previews will provide a link to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – current version.png|Reference Previews – current version File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed version when '''clicking on a footnote marker''' </gallery> When hovering over a footnote marker without clicking on it, we want to display a simplified version of Reference Previews – without the settings icon and the resulting empty space. When moving the mouse pointer over the pop-up, a note will appear indicating that you can click for further options. This will open the persistent version of Reference Previews with a link to allow users to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – hover-state.png|Proposed version when '''hovering over the footnote marker''' File:Reference Previews mock-up – hover-state and options.png|Proposed version when '''hovering over the Reference Preview''' File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed (persistent) version when '''clicking on the hover preview''' </gallery> By improving the usability of Reference Previews, we also hope to mitigate the issue that reference lists with a large number of (reused) references (or [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-references]]) can be confusing for some readers. In addition, the proposed version when hovering over a footnote marker is more compact than the current version. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Experiment === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to test the proposed changes in an [[:en:A/B testing|A/B test]] on several wikis. We want to measure how many readers click on a footnote marker and then proceed to jump to the reference list using the proposed version of Reference Previews compared to readers who receive the current version of Reference Previews. In addition, we will measure how many readers in both groups access the reference list via the table of contents. This will give us data-based insights into how many clicks on the footnote unintentionally open the reference list and how many readers only want to use Reference Previews. We would like to run our experiment on the following Wikipedia language versions: de, pl, fr, sv, fa, hu, hi, my, tl, lv, fy, hr. 10% of readers will see our modified version of Reference Previews in order to obtain sufficient data. The experiment is expected to run for 1-2 weeks at the end of March. We'll restore the current version of Reference Previews for all readers until we have evaluated the experiment, discussed the results with the community, and decided on further steps. </div> </div> We look forward to your feedback [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|on our talk page]] – or just reply to this post! Once the experiment is ready to go, we will also provide a link that you can use to test the changes yourself. --[[सदस्य:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[सदस्य वार्ता:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]]) 12:22, 20 फ़रवरी 2026 (UTC) :As indicated on our project page [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/References/Reference_Previews&diff=prev&oldid=30215686], we will only test the proposed change when ''clicking'' on a footnote. Reference Previews will remain ''unchanged when hovering'' over a footnote marker. Reasons for this were concerns that the proposed transition from hover to persistent preview could be disruptive or at least feel unusual when interacting with reference content in the hover preview (e.g. when clicking on links). [[सदस्य:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[सदस्य वार्ता:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]]) 13:30, 9 मार्च 2026 (UTC) ==विकि लव्ज़ रमजान 2026== <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Wiki Loves Ramadan Logo Black hi.svg|Left|200px|frameless]] प्रिय विकी समुदाय, आपको [[विकिपीडिया:विकि लव्ज़ रमजान 2026|विकी लव्ज रमज़ान 2026]] में भाग लेने के लिए विनम्रतापूर्वक आमंत्रित किया जाता है, जो कि विभिन्न क्षेत्रों से इस्लामी इतिहास और इस्लामी सांस्कृतिक विरासत का दस्तावेजीकरण करने के लिए विकिपीडिया, विकिवॉयज पर आयोजित एक अंतर्राष्ट्रीय लेख लेखन प्रतियोगिता है। यह प्रतियोगिता 20 फरवरी से 20 अप्रैल 2025 तक आयोजित की जायेगी अभी भाग लें और पुरस्कार के विजेता बने है। धन्यवाद '''[[:m:Wiki Loves Ramadan 2026|विकी लव्स रमज़ान 2026 इंटरनेशनल टीम]]''' -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 15:51, 26 फ़रवरी 2026 (UTC) </div> == इस हफ्ते पेस्ट जाँच आ रही है == नमस्ते। [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste_check|पेस्ट जाँच]] एक प्रकार की [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|सम्पादन जाँच]] सुविधा है जो तब दिखाई देगी जब यथादृश्य सम्पादिका का प्रयोग कर रहा कोई नवागंतुक किसी लेख में लंबा पाठ पेस्ट करे, अगर प्रणाली द्वारा यह निर्धारित किया जाए कि वह सामग्री सम्पादक ने संभवतः स्वयं नहीं लिखी है। इस सुविधा का यहाँ पर पिछले वर्ष परीक्षण किया गया था, और शोध के [[mw:Edit check/Paste Check#A/B_Experiment|परिणाम]] सकारात्मक थे: इस जाँच का सामना करने वाले सम्पादकों के द्वारा किए गए सम्पादनों में से पूर्ववत किए गए सम्पादनों की संख्या में नियंत्रण समूह की तुलना में 18% घटाव आया। डिफ़ॉल्ट से पेस्ट जाँच उन सम्पादकों को दिखाई जाएगी जिन्होंने लोकल रूप से 100 या उससे कम सम्पादन किए हुए हों। यह [[{{#special:EditChecks}}]] के माध्यम से प्रबंधकों द्वारा बदला जा सकता है। जब इस आवश्यकता को पूरा करने वाला कोई सम्पादक कहीं और से कम-से-कम 50 कैरेक्टर्स लंबा पाठ पेस्ट करता है, पेस्ट जाँच उससे पूछेगी कि सामग्री उसने स्वयं लिखी है या फिर नहीं। [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|सम्पादनों को टैग किया जाएगा]] ताकि अनुभवी सदस्य उन सम्पादनों का पता लगा पाएँ जहाँ पर पेस्ट जाँच दिखाई गई थी। अंतिम सम्पादन में कोई भी पेस्ट किया हुआ पाठ न होने के बावजूद भी टैग दृश्य होगा। यह सुविधा इस हफ्ते के अंत तक ग्लोबल स्तर पर जारी की जाएगी। इसे परखने में सहायता करने के लिए आप सबका धन्यवाद। [[सदस्य:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:Quiddity (WMF)|वार्ता]]) 00:02, 3 मार्च 2026 (UTC) == अली ख़ामेनेई == <nowiki>[[अली ख़ामेनेई]]</nowiki> को हिंदी में <nowiki>[[अली ख़मीने]]</nowiki> लिखा जाना चाहिए, कृपया इसे बदलिए। -[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 13:28, 3 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Baangla|Baangla]] जी, यह चर्चा [[वार्ता:अली ख़ामेनेई]] पृष्ठ पर होनी चाहिए। यदि आपको लगता है कि वर्तमान नाम सही नहीं है, तो आप [[साँचा:नाम बदले]] का प्रयोग करते हुए पृष्ठ को स्थानांतरित करने का अनुरोध कर सकते हैं। मेरी व्यक्तिगत राय में वर्तमान नाम सही है, क्योंकि [https://www.bbc.com/hindi/articles/c747xp3pke8o BBC], [https://www.aajtak.in/trending/photo/iran-supreme-leader-ali-khamenei-death-reaction-celebration-mourning-tstf-2484137-2026-03-02 Aaj Tak], [https://hindi.news18.com/news/uttar-pradesh/bahraich-shia-community-ali-khamenei-death-mourning-ban-juloos-local18-10235065.html News18] और [https://ndtv.in/world-news/iran-us-tensions-live-updates-trump-ayotallah-khamenei-sanctions-military-buildup-explosions-nuclear-tensions-us-israel-iran-tension-live-11148367 NDTV] सहित कई मीडिया संस्थान भी “ख़ामेनेई” ही लिखते हैं और हिंदी उच्चारण के अनुसार भी यही नाम उचित प्रतीत होता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 13:49, 3 मार्च 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:Baangla|Baangla]] जी, फ़ारसी में नाम علی خامنه‌ای लिखा जाता है। इसी आधार पर देवनागरी में इसका निकटतम लिप्यंतरण अली ख़ामेनेई होगा। ::: यहाँ خ ध्वनि के लिए “ख़” का प्रयोग किया जाता है और अंतिम –ई ध्वनि को दर्शाने के लिए “ई” आता है। इसलिए अली ख़ामेनेई फ़ारसी उच्चारण के सबसे क़रीब माना जा सकता है। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 01:29, 9 मार्च 2026 (UTC) == Lua त्रुटि == जी, जब भी में [[मॉड्यूल:Designation/list]] नामक पृष्ठ को बनाने का प्रयास करता हूँ, मुझे यह संदेश मिलता है: Lua error पंक्ति 1 पर: unexpected symbol near '{'. मैं अंग्रेज़ी विकिपीडिया के स्रोत कोड का प्रयोग करता हूँ, फिर भी यह संदेश आता है। क्या इसका कोई उपाय है? [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 10:14, 12 मार्च 2026 (UTC) :{{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:16, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] धन्यवाद ^^ [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 15:45, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] मैंने स्वतः परीक्षित अधिकार के लिए निवेदन भेजा है। यदि आप चाहते हैं तो कृपया अपना मत दें। फिर से धन्यवाद! :3 [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 16:26, 18 मार्च 2026 (UTC) :::समय-समय पर मेरा ध्यान आपके संपादनों पर जाता रहता है। हालाँकि मैंने आपके बनाए लेखों को ठीक से नहीं देखा है, लेकिन नामांकन में दिए गए लेखों में से [[रोलिन' (एयर रेड व्हीकल)]] देखा तो वह मुझे लगभग पूरा मशीनी अनुवाद लगा। इसी तरह दूसरे उदाहरण, जैसे [[तलत जाफ़री]] आदि, भी मुझे मशीनी अनुवाद जैसे लगे। इसलिए मुझे नहीं लगता कि मैं इस विषय में आपकी कोई विशेष मदद कर पाऊँगा। बाकी अन्य सदस्य भी आपके नामांकन को देखकर अपने सुझाव दे सकते हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) == सदस्य पृष्ठ हटाने हेतु अनुरोध == नमस्ते प्रशासक महोदय, मैं 'Gahininath gutte' इस खाते का स्वामी हूँ। मैं अपना 'सदस्य वार्ता' पृष्ठ (User Talk Page) हटाना चाहता हूँ क्योंकि यह गूगल सर्च में मेरी निजी जानकारी दिखा रहा है। मैंने लॉगिन किया है, लेकिन सुरक्षा फ़िल्टर के कारण मैं स्वयं <nowiki>{{db-u1}}</nowiki> टैग नहीं लगा पा रहा हूँ। कृपया मेरी सहायता करें और इस पृष्ठ को हटा दें। धन्यवाद। [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 12:40, 12 मार्च 2026 (UTC) :{{Ping|Gahininath gutte}} नमस्ते! हिंदी विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार तभी हटाए जाते है, ज़ब उसपे अत्यधिक बर्बरता या निजी जानकारी और गाली गालोच हुआ हो, आमतौर पर सदस्य वार्ता नही हटाए जाते है,अगर आप सदस्य पृष्ठ की बात कर रहे है, तो आप 10 सकारात्मक संपादन करने के उपरांत सदस्य पृष्ठ को हटवाने ले लिए अनुरोध कर सकते है,या हटाने हेतु संबंधित साँचा लगा सकते है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 12:52, 12 मार्च 2026 (UTC) ::<blockquote>महोदय, जवाब के लिए धन्यवाद। मैं समझता हूँ कि वार्ता पृष्ठ हटाना नियमों के विरुद्ध है। लेकिन यह पृष्ठ गूगल सर्च में मेरा नाम और निजी संदर्भ दिखा रहा है, जिससे मुझे प्राइवेसी की समस्या हो रही है। अगर आप इसे हटा नहीं सकते, तो कृपया इस पृष्ठ पर '''<nowiki>__NOINDEX__</nowiki>''' टैग लगा दें ताकि यह गूगल सर्च इंजन में दिखाई न दे। साथ ही, कृपया इस पृष्ठ की पुरानी सामग्री (History) को भी छुपा दें। आपकी बहुत कृपा होगी।"</blockquote> ::[[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 13:03, 12 मार्च 2026 (UTC) ::"नमस्ते, मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। मैं विकिपीडिया पर अब सक्रिय नहीं रहना चाहता और अपनी निजता (Privacy) की सुरक्षा के लिए 'Right to Vanish' के तहत इस पृष्ठ को स्थायी रूप से (Permanently) हटाने का अनुरोध करता हूँ। इसमें मेरा वास्तविक नाम शामिल है जो गूगल सर्च में दिखाई दे रहा है और यह मेरी निजता का उल्लंघन है। मैं चाहता हूँ कि मेरे खाते से जुड़ी यह पहचान पूरी तरह से मिटा दी जाए। कृपया मेरी सहायता करें।" [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 13:06, 12 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] जी, मैंने आपके वार्ता पृष्ठ का एक अवतरण हटा दिया है, जिसमें आपकी व्यक्तिगत जानकारी थी। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:56, 18 मार्च 2026 (UTC) ::::अभि भी मेरा नाम गुगल सर्च मैं दिख रहा है मुझे Wikipedia पर रहना ही नहीं कृपया यहा पर मेरा जो अकाउंट है उसे हटा दे पुरी तरह सें... ::::धन्यवाद...! [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 15:14, 18 मार्च 2026 (UTC) :::::इसके लिए आप [[विशेष:GlobalVanishRequest]] पर उपलब्ध फ़ॉर्म भर सकते हैं। कृपया अनुरोध करने से पहले फ़ॉर्म पर दिए गए निर्देशों को अवश्य पढ़ लें। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:19, 18 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक अनुवाद में मदद == [[:en:Embarrasingly parallel]] का शीर्षक अनुवाद में क्या होना चाहिए- * [[एम्बैरसिंगली पैरेलल]] या * [[अति-समानांतरीय]] [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 13:13, 15 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, सम्भवतः आपके पास टाइपो हुआ है और आप [[:en:Embarrassingly_parallel|Embarrassingly parallel]] की बात कर रहे हो। parallel के लिए हिन्दी में समानांतर शब्द काम में लेते हैं और शब्दकोश नामक वेबसाइट पर इसका अनुवाद अव्यवस्थित समानांतर लिखा है। लेकिन मुझे तार्किक तौर पर कोई तुल्य शब्द याद नहीं आ रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:50, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, शब्दकोश नामक वेबसाइट पर एंबैरिसिंगली (Embarrassingly) का अनुवाद "शर्मनाक रूप से" लिखा है, लेकिन हम इसे कंप्यूटर विज्ञान या कोडिंग के संदर्भ में लिख रहे हैं तो क्या "सहज समानांतर" लिख सकते है? इसका मतलब यह है कि समानांतर करने में कोई विशेष दिमाग या मेहनत नहीं लगती। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:36, 19 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, इस स्थिति में अंग्रेज़ी वाले का ही देवनागरी में उच्चारण लिख दीजिएगा। लेख की शुरूआत में शब्दशः अनुवाद लिख सकते हैं और भविष्य में विश्वसनीय स्रोत मिलने पर उचित स्थानान्तरण कर दिया जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:29, 25 मार्च 2026 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]])</bdi> 11:15, 19 मार्च 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == मार्च गतिविधि अपडेट == :हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा मार्च 2026 में हुई गतिविधियाँ: * 'हिंदी विकि सम्मेलन 2026' पर फाउंडेशन के साथ प्राथमिक स्तर की चर्चा पूरी हुई। अप्रैल तक इसपर निर्णय आने की संभावना है। * गूगल के साथ साझेदारी संबंधी अपडेट फाउंडेशन तथा गूगल टीम के साथ पीपीटी बनाकर साझा किए गए। पिछले एक वर्ष के सभी कार्यक्रमों के (नए लेख, नए सदस्य, सांस्थानिक भागिदारी) आंकड़ों को संश्लिष्ट रूप में साझा किया गया। * फरवरी में विकिपीडिया पर आयोजित [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] के सभी लेखों की जाँच पूरी हुई तथा पुरस्कार विजेता घोषित किए गए। * फरवरी में विकिस्रोत पर आयोजित [[s:hi:विकिस्रोत:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/२०२६|विकिस्रोत:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/२०२६]] के सभी शोधित पृष्ठों की जाँच पूरी हुई तथा पुरस्कार विजेता घोषित किए गए। * राजस्थान विश्वविद्यालय के भौतिकि विभाग के साथ सांस्थानिक भागीदारी के प्रयास स्वरूप पहली प्रशिक्षण कार्यशाला 24 मार्च को आयोजित करना निश्चित हुआ। * आइआइटी, जोधपुर के साथ सांस्थानिक भागीदारी की संभावना परखने के लिए 21 मार्च को जोधपुर में सामुदायिक बैठक निश्चित की गई। जोधपुर के कोई भी हिंदी विकिपीडियन इस अनौपचारिक संवाद बैठक में शामिल हो सकते हैं। : हिंदी विकिपीडिया के अनुभवी सदस्यों द्वारा किसी भी स्थानीय या रास्ट्रीय स्तर के आयोजन प्रस्तावों का हम स्वागत करते हैं तथा सहयोग का भरोसा दिलाते हैं। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:49, 20 मार्च 2026 (UTC) == अंगिका और मैथिली विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" मे भाग ले == नमस्ते , विकिपीडियन ‎[https://anp.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_आरू_लोकगाथा_अंगिका_२०२६ अंगिका] और [https://mai.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_एवं_लोककथा_२०२६ मैथिली] विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" प्रतियोगिता चल रही है, और इनाम जीते। ‎तिथि: 23 मार्च - 31 मार्च 2026 (8 दिन शेष) [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:33, 23 मार्च 2026 (UTC) == Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki == [Please help translate this message] Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contact_Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[metawiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[metawiki:Talk:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|talk page]]. –– [[सदस्य:STei (WMF)|STei (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:STei (WMF)|वार्ता]]) 13:21, 25 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक अनुवाद में मदद == मैं [[:en:Perpetual calendar]] को अनुवाद कर रहा हूं। इसका शीर्षक क्या मुझे [[परपेचुअल पंचांग]] रखना चाहिए ? इसका तत्सम क्या हो सकता है क्योंकि मुझे इसका कही हिन्दी में प्रयोग नही मिला। [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 13:40, 25 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, आप की जानकारी के लिए कुछ सन्दर्भ [https://uptoword.com/en/perpetual-calendar-meaning-in-hindi?utm_source=chatgpt.com] [https://fj.voguetimebalfie.com/info/are-perpetual-calendar-watches-accurate-100990981.html] [https://www.google.co.th/books/edition/N%C4%ABh%C4%81rik%C4%81/t6hHAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/Bhajpa_Ka_Abhyuday_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE_%E0%A4%95/Cet5EAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&pg=RA1-PA1970&printsec=frontcover] दिए गए है, इन के हिसाब से सतत पंचांग या स्थायी पंचांग लिखा जा सकता है। बाकि जैसी सभी की राय हो। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:32, 28 मार्च 2026 (UTC) == विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ हेतु स्कॉलरशिप आवेदन अब प्रारम्भ हो चुके हैं == नमस्ते, विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ के लिए स्कॉलरशिप हेतु आवेदन अब प्रारम्भ हो चुके हैं । यह कॉन्फ्रेंस ४ से ६ सितंबर २०२६ तक कोच्चि, भारत में होगी । विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत), दक्षिण एशिया के साथ और भी विकिमीडियन्स, सामुदायिक आयोजकों और योगदानकर्ताओं को एक साथ लाता है। यह जुड़ने, सीखने, अनुभव बाँटने करने और निःशुल्क ज्ञान के आंदोलन को सशक्त करने हेतु मिलजुलकर करने का एक स्थान है । 🙂 अगर आप विकिमीडिया परियोजनाओं में सक्रिय योगदानकर्ता हैं अथवा सामुदायिक कार्यक्रमों में सम्मिलित हैं, तो आपको स्कॉलरशिप के लिए आवेदन हेतु प्रोत्साहित किया जाता है । [[diffblog:2026/03/19/namukku-othukoodam-scholarships-now-open-for-wikiconference-india-2026/|विस्तृत घोषणा]] यहाँ है । आवेदन की अंतिम तिथि: १५ अप्रैल २०२६ रात ११:५९ बजे IST आवेदन की लिंक: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform आवेदन की लिंक] अधिक जानकारी: [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|मेटा पेज लिंक]] कृपया इस घोषणा को अपने समुदाय में अन्य सदस्यों के साथ भी बाँटें । धन्यवाद ! विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ की आयोजन टीम -[[User:Gnoeee|<span style="color:#990000">❙❚❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span><span style="color:#000"> जिनोय </span><span style="color:#006699">❚❙❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span>]] [[User talk:Gnoeee|✉]] 21:00, 28 मार्च 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 17:12, 3 अप्रैल 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Wikimedia Foundation की वार्षिक योजना की चर्चाओं में शामिल होने का आमंत्रण == नमस्ते, मैं आप सभी को '''साउथ एशिया ओपन कम्युनिटी कॉल''' के अप्रैल एडिशन में इनवाइट करना चाहता हूँ, जो विकिमीडिया फाउंडेशन की लीडरशिप के साथ उनके [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia%20Foundation%20Annual%20Plan/2026-2027 एनुअल प्लान (2026-2027)] पर चर्चा करेगा। फ़ाउंडेशन की [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia%20Foundation%20Annual%20Plan वार्षिक योजना] एक उच्च-स्तरीय रोडमैप है, जिसमें यह बताया गया है कि संगठन आने वाले वर्ष में क्या हासिल करना चाहता है। इसमें न केवल फाउंडेशन के लक्ष्य, प्रगति और योजना शामिल है, बल्कि वैश्विक रुझानों का सारांश भी शामिल है जो हमारे मूवमेंट के वर्तमान और भविष्य को प्रभावित करते हैं। इसलिए, अगला '[https://meta.wikimedia.org/wiki/South%20Asia%20Open%20Community%20Call साउथ एशिया ओपन कम्युनिटी कॉल]' नीचे दी गई तारीखों/समय पर आयोजित कि जाएगी। कृपया इसे अपने कैलेंडर में नोट कर लें और [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:South%20Asia%20Open%20Community%20Call,%20April%202026 यहाँ साइन अप करें।] Platform: Google Meet Date: 17th April, 2026 Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:South%20Asia%20Open%20Community%20Call,%20April%202026 Registration Link] '''नोट:''' सिर्फ़ रजिस्टर्ड लोगों को ही जॉइनिंग लिंक मिलेगा। कॉल पर आपसे मिलने का इंतज़ार रहेगा, --[[सदस्य:RASharma (WMF)|RASharma (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:RASharma (WMF)|वार्ता]]) 12:49, 6 अप्रैल 2026 (UTC) == पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) अधिकार और नए सुरक्षा स्तर पर पुनर्विचार हेतु प्रस्ताव == सभी सदस्य महोदय, मैं समुदाय का ध्यान पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) से जुड़ी [[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख_48#केवल_स्वतः_परीक्षित_सदस्यों_द्वारा_स्थानांतरण|2017 की एक पुरानी चर्चा (पुरालेख 48)]] और नीति की ओर आकर्षित करना चाहता हूँ। उस समय अनुचित स्थानांतरणों को रोकने के लिए यह निर्णय लिया गया था कि केवल 'स्वतः परीक्षित' (Autopatrolled), रोलबैकर या प्रबंधक स्तर के सदस्य ही पृष्ठों का स्थानांतरण कर सकेंगे। उस समय की चर्चा में और फैब्रिकेटर (Phabricator) पर एक अन्य विकल्प (विकल्प 2) का भी सुझाव दिया गया था, जिसका उल्लेख आदरणीय @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी ने किया था: '''"एक नया सुरक्षा स्तर बना कर बर्बरता के शिकार पन्नों को इस स्तर पर सुरक्षित करने का।"''' मेरा प्रस्ताव है कि वर्तमान परिस्थितियों को देखते हुए हमें अब इस विकल्प (नया स्थानांतरण सुरक्षा स्तर) को लागू करना चाहिए। मेरी रूपरेखा कुछ इस प्रकार है: # '''सुरक्षित पृष्ठ:''' जिन पृष्ठों को अर्ध-सुरक्षा (Semi-protection) या पूर्ण सुरक्षा (Full protection) प्राप्त है या जो बर्बरता के प्रति अति-संवेदनशील हैं, उन्हें स्थानांतरित करने का अधिकार केवल 'स्वतः परीक्षित', रोलबैकर, पुनरीक्षक, प्रशासक या प्रबंधक स्तर के सदस्यों तक ही सीमित रहे। # '''सामान्य पृष्ठ:''' जो पृष्ठ पूरी तरह से असुरक्षित और सामान्य हैं, उनका स्थानांतरण (नाम परिवर्तन) करने का अधिकार 'स्वतः स्थापित' (Autoconfirmed) सदस्यों को वापस दे दिया जाए (जैसा कि अंग्रेजी व अन्य विकिपीडिया परियोजनाओं पर होता है)। '''इस बदलाव की आवश्यकता क्यों है (ठोस आँकड़े)?''' सक्रिय अधिकार-प्राप्त सदस्यों की भारी कमी के कारण, छोटे-छोटे और स्पष्ट स्थानांतरण कार्यों (जैसे वर्तनी सुधार) के लिए भी सक्रिय 'स्वतः स्थापित' सदस्यों को <code><nowiki>{{नाम बदलें}}</nowiki></code> का अनुरोध करना पड़ता है। इससे काम की गति धीमी होती है और प्रबंधकों पर भी अनावश्यक अनुरोधों का बोझ पड़ता है। हाल ही में मैंने Quarry टूल के माध्यम से हिंदी विकिपीडिया के डेटाबेस का विश्लेषण किया (क्वेरी लिंक: [https://quarry.wmcloud.org/query/104224 Quarry Query: 104224])। इस रिपोर्ट से यह स्पष्ट होता है कि वर्तमान में दर्जनों ऐसे अधिकार-प्राप्त सदस्य हैं, जिन्होंने पिछले कई महीनों या वर्षों से हिंदी विकिपीडिया पर एक भी संपादन नहीं किया है। आप नीचे दी गई तालिका का विस्तार करके स्वयं देख सकते हैं: {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; width:80%;" |+ अधिकार प्राप्त सदस्यों के अंतिम संपादन की सूची ! अधिकार (Group) !! सदस्य का नाम !! आखिरी संपादन (दिनांक) |- | autopatrolled || Naziah rizvi || 20-10-2016 |- | autopatrolled || Somesh Tripathi || 05-10-2017 |- | autopatrolled || Jeeteshvaishya || 22-10-2017 |- | autopatrolled || रोहित रावत || 02-09-2018 |- | autopatrolled || Salma Mahmoud || 23-10-2018 |- | rollbacker || FR30799386 || 02-10-2019 |- | autopatrolled || SGill (WMF) || 03-03-2020 |- | autopatrolled || RacIndian || 21-08-2020 |- | autopatrolled || Jaswant Singh4 || 25-09-2020 |- | autopatrolled || Teacher1943 || 28-08-2021 |- | autopatrolled || Navinsingh133 || 23-12-2021 |- | rollbacker || Navinsingh133 || 23-12-2021 |- | autopatrolled || Mala chaubey || 29-12-2021 |- | autopatrolled || Navodian || 20-01-2022 |- | autopatrolled || AbhiSuryawanshi || 08-06-2022 |- | autopatrolled || Innocentbunny || 21-09-2022 |- | autopatrolled || Biplab Anand || 22-10-2022 |- | autopatrolled || सुनील मलेठिया || 08-01-2023 |- | autopatrolled || Sushilmishra || 20-04-2023 |- | autopatrolled || Gaurav561 || 01-05-2023 |- | autopatrolled || Ahmed Nisar || 02-07-2023 |- | autopatrolled || JamesJohn82 || 20-08-2023 |- | autopatrolled || जैन || 02-11-2023 |- | autopatrolled || Samee || 13-01-2024 |- | autopatrolled || Dinesh smita || 15-04-2024 |- | autopatrolled || सीमा1 || 15-04-2024 |- | rollbacker || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024 |- | autopatrolled || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024 |- | autopatrolled || निधिलता तिवारी || 23-10-2024 |- | rollbacker || निधिलता तिवारी || 23-10-2024 |- | autopatrolled || Anamdas || 07-11-2024 |- | autopatrolled || चक्रपाणी || 02-12-2024 |- | autopatrolled || Charan Gill || 14-12-2024 |- | autopatrolled || Satdeep Gill || 10-02-2025 |- | autopatrolled || MKar || 23-03-2025 |- | autopatrolled || ArmouredCyborg || 15-05-2025 |- | rollbacker || ArmouredCyborg || 15-05-2025 |- | rollbacker || स || 20-05-2025 |- | autopatrolled || स || 20-05-2025 |- | rollbacker || Stang || 26-05-2025 |- | autopatrolled || AshokChakra || 29-05-2025 |- | rollbacker || AshokChakra || 29-05-2025 |- | rollbacker || PQR01 || 12-06-2025 |- | autopatrolled || WhisperToMe || 26-06-2025 |- | autopatrolled || Hunnjazal || 03-07-2025 |- | autopatrolled || MGA73 || 13-07-2025 |- | autopatrolled || Jayprakash12345 || 19-07-2025 |- | rollbacker || Nilesh shukla || 21-07-2025 |- | autopatrolled || Nilesh shukla || 21-07-2025 |- | autopatrolled || Raju Babu || 03-08-2025 |- | autopatrolled || Trikutdas || 06-10-2025 |- | autopatrolled || Surenders25 || 29-10-2025 |- | rollbacker || राजकुमार || 01-11-2025 |- | rollbacker || Nadzik || 22-11-2025 |- | autopatrolled || Srajaltiwari || 15-12-2025 |- | autopatrolled || Buddhdeo Vibhakar || 22-12-2025 |- | autopatrolled || आशीष भटनागर || 23-12-2025 |- | autopatrolled || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026 |- | rollbacker || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026 |- | autopatrolled || कलमकार || 12-02-2026 |- | autopatrolled || शीतल सिन्हा || 21-02-2026 |- | rollbacker || रोहित साव27 || 22-02-2026 |- | autopatrolled || रोहित साव27 || 22-02-2026 |- | autopatrolled || नीलम || 09-03-2026 |- | autopatrolled || Dr.jagdish || 10-03-2026 |- | rollbacker || Chronos.Zx || 12-03-2026 |- | rollbacker || Eihel || 13-03-2026 |- | autopatrolled || Eihel || 13-03-2026 |- | autopatrolled || Utcursch || 17-03-2026 |- | rollbacker || J ansari || 24-03-2026 |- | autopatrolled || J ansari || 24-03-2026 |- | autopatrolled || Mahensingha || 27-03-2026 |- | autopatrolled || 1997kB || 29-03-2026 |- | rollbacker || 1997kB || 29-03-2026 |- | rollbacker || Saroj || 31-03-2026 |- | autopatrolled || Ziv || 01-04-2026 |- | rollbacker || TypeInfo || 02-04-2026 |- | sysop || संजीव कुमार || 07-04-2026 |- | autopatrolled || Dharmadhyaksha || 07-04-2026 |- | autopatrolled || CommonsDelinker || 08-04-2026 |- | sysop || SM7 || 08-04-2026 |- | sysop || अजीत कुमार तिवारी || 09-04-2026 |- | sysop || अनिरुद्ध कुमार || 09-04-2026 |- | autopatrolled || हिंदुस्थान वासी || 09-04-2026 |- | rollbacker || हिंदुस्थान वासी || 09-04-2026 |- | sysop || DreamRimmer || 09-04-2026 |- | autopatrolled || अनुनाद सिंह || 09-04-2026 |- | sysop || Sanjeev bot || 10-04-2026 |} यदि हम यह नई तकनीकी व्यवस्था लागू करते हैं, तो सक्रिय सदस्यों को काम करने में सहूलियत मिलेगी, विकिपीडिया का विकास तेज़ी से होगा, और प्रबंधकों का कीमती समय बचेगा। कृपया इस प्रस्ताव पर अपने बहुमूल्य विचार साझा करें ताकि हम इस सुधार को प्रबंधकों के माध्यम से लागू करवा सकें। धन्यवाद। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:22, 10 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, मुझे आपका उद्देश्य समझ में नहीं आया। जो आवेदन अधूरे हैं उनमें से अधिकतर अधूरे होने का कारण प्रबन्धकों की सक्रियता नहीं बल्कि उचित स्रोत का न होना है। आप चाहते हो कि स्रोतों के अभाव में आवेदन करने वाले सदस्य मनमर्जी से स्थानान्तरण करते रहें? आपने जो उपरोक्त सूची दी है, क्या उनमें कोई सदस्य अधिकारों का दुरुपयोग कर रहा है? यदि हाँ तो सूचित करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:48, 20 अप्रैल 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, ::'''1. मनमर्जी से स्थानांतरण:''' मेरा उद्देश्य इसे बढ़ावा देना बिल्कुल नहीं है। जैसा कि इस विषय पर पहले भी बताया गया था, यह प्रस्ताव केवल स्पष्ट वर्तनी और मात्रा की गलतियों को तुरंत सुधारने के लिए है। यदि कोई 'स्वतः स्थापित' सदस्य अनुचित स्थानांतरण करता है, तो उसे आसानी से पूर्ववत किया जा सकता है। साथ ही, संवेदनशील या विवादित पृष्ठों को नए 'स्थानांतरण सुरक्षा स्तर' से सुरक्षित रखा जा सकता है। या एक विकल्प यह भी है कि किसी भी सुरक्षित पृष्ठ पर स्थानांतरण करने के लिए नामांकन की आवश्यकता है| ::'''2. सूची का उद्देश्य:''' मेरा उद्देश्य किसी पर अधिकारों के दुरुपयोग का आरोप लगाना नहीं था। यह सूची केवल यह दर्शाने के लिए थी कि अधिकार-प्राप्त सक्रिय सदस्यों की संख्या वर्तमान में बहुत कम है। इस कारण, नाम सुधारने जैसे छोटे-छोटे कार्यों का पूरा बोझ आप जैसे चंद सक्रिय प्रबंधकों पर ही पड़ता है। ::मेरा यह प्रस्ताव केवल प्रबंधकों का कीमती समय बचाने और सुधारात्मक कार्यों को गति देने का एक तकनीकी सुझाव मात्र है। समुदाय का जो भी निर्णय होगा, वह मुझे सहर्ष स्वीकार है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:27, 20 अप्रैल 2026 (UTC) :::प्रबन्धकों के समय का निर्धारण आप कैसे कर सकते हैं? किसी प्रबन्धक ने आपको कहा है क्या कि हमारा समय पृष्ठ स्थानान्तरण में जा रहा है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:36, 20 अप्रैल 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी नहीं महोदय [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:57, 20 अप्रैल 2026 (UTC) :::: [[:श्रेणी:स्थानान्तरण अनुरोध|बहुत से पृष्ठ]] स्थानांतरण हेतु लंबित पड़े हैं। इस सूची की लंबाई को देखने से आभास हो सकता है कि स्थानांतरण अधिकार प्राप्त सदस्यों के पास समय की कमी होगी। इसलिए [[सदस्य: AMAN KUMAR|विक्रम प्रताप]] का प्रस्ताव जायज़ है।[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:23, 11 मई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय और अन्य सदस्यगण, :संजीव जी, आपने ऊपर मेरी दी गई सूची पर प्रश्न उठाते हुए पूछा था कि ''"क्या उनमें कोई सदस्य अधिकारों का दुरुपयोग कर रहा है? यदि हाँ तो सूचित करें।"'' जी नहीं महोदय, वे अधिकारों का दुरुपयोग नहीं कर रहे हैं, बल्कि वे '''अधिकार निवृति की उस नीति''' के दायरे में आ चुके हैं, जिसे '''स्वयं आपने ही 2014 में प्रस्तावित और पारित करवाया था।''' :मैं समुदाय का ध्यान [[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख 37#सदस्य अधिकारों का पुनः वितरण|अक्टूबर 2014 की उस चर्चा (सदस्य अधिकारों का पुनः वितरण)]] की ओर आकर्षित करना चाहता हूँ, जहाँ संजीव जी ने स्वयं यह प्रस्ताव रखा था कि:<blockquote>''"यहाँ मैं यह प्रस्ताव रखना चाहता हूँ कि यह अधिकार रखने वाले सदस्यों के योगदान पिछले एक वर्ष में यदि २५ से भी कम रहते हैं तो उन्हें इस अधिकार से आदर-सहित निवृत किया जाये।"'' जिसे बाद में सर्वसम्मति से स्वीकृत किया गया और '''[[विकिपीडिया:स्वतः परीक्षित अधिकार हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ की नीतियों में जोड़ा गया।</blockquote>मैंने जो अधिकार-प्राप्त सदस्यों की सूची साझा की थी, उसका एकमात्र उद्देश्य समुदाय को यह याद दिलाना था कि तकनीकी और नीतिगत रूप से दर्जनों सदस्य वर्षों से इस न्यूनतम योग्यता को खो चुके हैं। :चूँकि एक तरफ अधिकार प्राप्त सदस्य भारी संख्या में निष्क्रिय हैं, और दूसरी तरफ बहुत से पृष्ठ स्थानांतरण हेतु लंबित पड़े हैं, इसलिए मेरा यह प्रस्ताव है कि: या तो सक्रिय सदस्यों को यह अधिकार देने की प्रक्रिया को सुचारू बनाया जाए, या फिर पृष्ठ स्थानांतरण के लिए एक नया 'स्थानांतरण सुरक्षा स्तर' लागू किया जाए ताकि पेंडिंग काम जल्दी निपट सकें। :समुदाय के सभी सदस्यों से अनुरोध है कि कृपया इस नीतिगत सुधार के प्रस्ताव पर अपने विचार साझा करें। '''कृपया अपने समर्थन अथवा विरोध में एक पंक्ति की टिप्पणी जरूर लिखें जिससे आपके मत का महत्व समझा जा सके।''' :आशा है समुदाय और प्रबंधकगण इस स्थापित नीति और वर्तमान आवश्यकता पर गौर करेंगे।[[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:30, 17 मई 2026 (UTC) ==== समर्थन ==== * {{समर्थन}} – प्रस्तावक के रूप में। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:30, 17 मई 2026 (UTC) ==== विरोध ==== * '''प्रबल विरोध''': कृपया सदस्य अधिकार और स्थानान्तरण की चर्चा का मिश्रण न करें। मेरा अधिकार मुक्ति वाला प्रस्ताव रखने का कारण सम्भावित दुरुपयोग अथवा खाते का हैकिंग का शिकार होना था। जो सदस्य सक्रिय नहीं हैं, उन्हें समय-समय पर अधिकार मुक्त किया जाता है, अतः इन्हें भी अधिकार (उपकरण) मुक्त कर दिया जायेगा। इसके अतिरिक्त स्थानान्तरण के प्रस्तावों को देखते हुये आपने वो संख्या नहीं दी जो प्रबंधकों की अनुपलब्धता का शिकार हुये हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:10, 21 मई 2026 (UTC) ==== टिप्पणी ==== इसका कोड <syntaxhighlight lang="mysql"> SELECT ug.ug_group AS 'अधिकार (Group)', u.user_name AS 'सदस्य का नाम', MAX(r.rev_timestamp) AS 'आखिरी संपादन (YYYYMMDD)' FROM user u JOIN user_groups ug ON u.user_id = ug.ug_user JOIN actor a ON u.user_id = a.actor_user JOIN revision_userindex r ON a.actor_id = r.rev_actor WHERE ug.ug_group IN ('autopatrolled', 'rollbacker', 'editor', 'sysop', 'bureaucrat') GROUP BY u.user_name, ug.ug_group ORDER BY MAX(r.rev_timestamp) ASC; </syntaxhighlight> तथा नई सूची निम्नवत है: {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; width:80%;" |+ अधिकार प्राप्त सदस्यों के अंतिम संपादन की सूची |- ! अधिकार (Group) !! सदस्य का नाम !! आखिरी संपादन (तारीख और समय) |- | autopatrolled || Naziah rizvi || 20-10-2016 15:24:17 |- | autopatrolled || Somesh Tripathi || 05-10-2017 21:06:42 |- | autopatrolled || Jeeteshvaishya || 22-10-2017 11:43:07 |- | autopatrolled || रोहित रावत || 02-09-2018 14:11:58 |- | autopatrolled || Salma Mahmoud || 23-10-2018 08:49:50 |- | rollbacker || FR30799386 || 02-10-2019 09:15:19 |- | autopatrolled || SGill (WMF) || 03-03-2020 17:57:10 |- | autopatrolled || RacIndian || 21-08-2020 15:14:57 |- | autopatrolled || Jaswant Singh4 || 25-09-2020 19:40:54 |- | autopatrolled || Teacher1943 || 28-08-2021 04:32:05 |- | rollbacker || Navinsingh133 || 23-12-2021 11:27:25 |- | autopatrolled || Navinsingh133 || 23-12-2021 11:27:25 |- | autopatrolled || Mala chaubey || 29-12-2021 11:22:41 |- | autopatrolled || Navodian || 20-01-2022 09:44:35 |- | autopatrolled || AbhiSuryawanshi || 08-06-2022 15:14:50 |- | autopatrolled || Innocentbunny || 21-09-2022 05:34:19 |- | autopatrolled || Biplab Anand || 22-10-2022 02:04:30 |- | autopatrolled || सुनील मलेठिया || 08-01-2023 02:02:45 |- | autopatrolled || Sushilmishra || 20-04-2023 13:04:24 |- | autopatrolled || Gaurav561 || 01-05-2023 16:26:08 |- | autopatrolled || Ahmed Nisar || 02-07-2023 08:30:24 |- | autopatrolled || JamesJohn82 || 20-08-2023 00:07:50 |- | autopatrolled || जैन || 02-11-2023 17:08:39 |- | autopatrolled || Samee || 13-01-2024 10:39:51 |- | autopatrolled || Dinesh smita || 15-04-2024 09:23:34 |- | autopatrolled || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024 09:50:42 |- | rollbacker || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024 09:50:42 |- | autopatrolled || निधिलता तिवारी || 23-10-2024 18:24:09 |- | rollbacker || निधिलता तिवारी || 23-10-2024 18:24:09 |- | autopatrolled || Anamdas || 07-11-2024 12:26:10 |- | autopatrolled || चक्रपाणी || 02-12-2024 07:06:54 |- | autopatrolled || Charan Gill || 14-12-2024 05:06:05 |- | autopatrolled || Satdeep Gill || 10-02-2025 15:59:05 |- | autopatrolled || MKar || 23-03-2025 17:21:30 |- | rollbacker || ArmouredCyborg || 15-05-2025 16:18:21 |- | autopatrolled || ArmouredCyborg || 15-05-2025 16:18:21 |- | rollbacker || स || 20-05-2025 17:14:23 |- | autopatrolled || स || 20-05-2025 17:14:23 |- | rollbacker || Stang || 26-05-2025 07:35:15 |- | rollbacker || AshokChakra || 29-05-2025 06:40:13 |- | autopatrolled || AshokChakra || 29-05-2025 06:40:13 |- | rollbacker || PQR01 || 12-06-2025 05:47:19 |- | autopatrolled || WhisperToMe || 26-06-2025 19:37:46 |- | autopatrolled || Hunnjazal || 03-07-2025 15:18:35 |- | autopatrolled || MGA73 || 13-07-2025 20:10:59 |- | autopatrolled || Jayprakash12345 || 19-07-2025 15:13:28 |- | rollbacker || Nilesh shukla || 21-07-2025 11:39:34 |- | autopatrolled || Nilesh shukla || 21-07-2025 11:39:34 |- | autopatrolled || Raju Babu || 03-08-2025 01:57:05 |- | autopatrolled || Trikutdas || 06-10-2025 15:08:19 |- | autopatrolled || Surenders25 || 29-10-2025 12:53:31 |- | rollbacker || राजकुमार || 01-11-2025 03:44:24 |- | rollbacker || Nadzik || 22-11-2025 19:09:55 |- | autopatrolled || Srajaltiwari || 15-12-2025 15:02:23 |- | autopatrolled || Buddhdeo Vibhakar || 22-12-2025 11:19:22 |- | autopatrolled || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026 13:51:19 |- | rollbacker || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026 13:51:19 |- | autopatrolled || कलमकार || 12-02-2026 17:59:22 |- | rollbacker || रोहित साव27 || 22-02-2026 19:15:09 |- | autopatrolled || रोहित साव27 || 22-02-2026 19:15:09 |- | autopatrolled || Dr.jagdish || 10-03-2026 16:26:17 |- | rollbacker || Eihel || 13-03-2026 13:30:30 |- | autopatrolled || Eihel || 13-03-2026 13:30:30 |- | autopatrolled || Utcursch || 17-03-2026 13:17:10 |- | autopatrolled || Mahensingha || 27-03-2026 19:53:05 |- | autopatrolled || 1997kB || 29-03-2026 06:33:50 |- | rollbacker || 1997kB || 29-03-2026 06:33:50 |- | autopatrolled || Dharmadhyaksha || 07-04-2026 13:52:15 |- | autopatrolled || सीमा1 || 14-04-2026 12:16:40 |- | autopatrolled || शीतल सिन्हा || 14-04-2026 13:02:22 |- | autopatrolled || नीलम || 22-04-2026 11:42:50 |- | autopatrolled || आशीष भटनागर || 05-05-2026 11:27:30 |- | autopatrolled || Ziv || 06-05-2026 02:52:45 |- | rollbacker || J ansari || 09-05-2026 15:51:16 |- | autopatrolled || J ansari || 09-05-2026 15:51:16 |- | rollbacker || TypeInfo || 11-05-2026 15:12:23 |- | sysop || अजीत कुमार तिवारी || 13-05-2026 09:24:04 |- | rollbacker || Chronos.Zx || 13-05-2026 12:06:54 |- | autopatrolled || हिंदुस्थान वासी || 15-05-2026 09:12:23 |- | rollbacker || हिंदुस्थान वासी || 15-05-2026 09:12:23 |- | sysop || SM7 || 16-05-2026 04:04:05 |- | sysop || संजीव कुमार || 16-05-2026 05:44:59 |- | sysop || अनिरुद्ध कुमार || 16-05-2026 07:29:01 |- | autopatrolled || CommonsDelinker || 16-05-2026 13:07:13 |- | sysop || DreamRimmer || 16-05-2026 14:48:15 |- | sysop || Sanjeev bot || 17-05-2026 00:01:04 |- | rollbacker || Saroj || 17-05-2026 08:56:02 |- | autopatrolled || चाहर धर्मेंद्र || 17-05-2026 08:58:37 |} [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:43, 17 मई 2026 (UTC) : प्रयुक्त कोड <syntaxhighlight lang="mysql" line="1"> WITH TargetUsers AS ( -- लक्षित अधिकारों वाले सदस्यों और उनकी आईडी का चयन SELECT u.user_id, u.user_name, ug.ug_group, a.actor_id FROM user u JOIN user_groups ug ON u.user_id = ug.ug_user JOIN actor a ON u.user_id = a.actor_user WHERE ug.ug_group IN ('autopatrolled', 'rollbacker', 'editor', 'sysop', 'bureaucrat') ), NumberedEdits AS ( -- प्रत्येक संपादन को नंबर देना और पिछले 1 वर्ष (365 दिन) के कुल संपादनों की गणना करना SELECT tu.ug_group, tu.user_name, r.rev_timestamp, ROW_NUMBER() OVER(PARTITION BY tu.user_name, tu.ug_group ORDER BY r.rev_timestamp DESC) as rn, COUNT(CASE WHEN r.rev_timestamp >= DATE_FORMAT(NOW() - INTERVAL 1 YEAR, '%Y%m%d%H%i%s') THEN 1 END) OVER(PARTITION BY tu.user_name, tu.ug_group) as edits_last_year FROM TargetUsers tu JOIN revision_userindex r ON tu.actor_id = r.rev_actor ) -- अंतिम परिणाम: 25वाँ संपादन और पिछले 1 साल के संपादनों की कुल संख्या SELECT ug_group AS 'अधिकार (Group)', user_name AS 'सदस्य का नाम', MAX(edits_last_year) AS 'पिछले 1 साल में संपादन', MAX(CASE WHEN rn = 1 THEN rev_timestamp END) AS 'आखिरी संपादन (Latest)', MAX(CASE WHEN rn = 25 THEN rev_timestamp END) AS '25वाँ संपादन (25th Edit)' FROM NumberedEdits WHERE rn <= 25 GROUP BY ug_group, user_name ORDER BY MAX(CASE WHEN rn = 1 THEN rev_timestamp END) ASC; </syntaxhighlight> जांच करें [https://quarry.wmcloud.org/query/105358 यहां पर] :{| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; width:80%;" |+ अधिकार प्राप्त सदस्यों की संपादन सक्रियता सूची (नवीन) |- ! अधिकार(Group) !! सदस्य का नाम !! पिछले 1 साल में संपादन !! आखिरी संपादन (Latest) !! 25वाँ संपादन (25th Edit) |- | autopatrolled || Naziah rizvi || 0 || 20-10-2016 15:24:17 || 25-08-2016 12:17:10 |- | autopatrolled || Somesh Tripathi || 0 || 05-10-2017 21:06:42 || 13-08-2016 14:49:34 |- | autopatrolled || Jeeteshvaishya || 0 || 22-10-2017 11:43:07 || 07-10-2017 11:55:41 |- | autopatrolled || रोहित रावत || 0 || 02-09-2018 14:11:58 || 31-08-2018 10:45:38 |- | autopatrolled || Salma Mahmoud || 0 || 23-10-2018 08:49:50 || 23-10-2018 00:31:30 |- | rollbacker || FR30799386 || 0 || 02-10-2019 09:15:19 || 02-09-2019 06:08:41 |- | autopatrolled || SGill (WMF) || 0 || 03-03-2020 17:57:10 || 01-07-2017 10:37:59 |- | autopatrolled || RacIndian || 0 || 21-08-2020 15:14:57 || 31-05-2016 05:48:17 |- | autopatrolled || Jaswant Singh4 || 0 || 25-09-2020 19:40:54 || 24-07-2020 17:36:01 |- | autopatrolled || Teacher1943 || 0 || 28-08-2021 04:32:05 || 22-06-2021 13:13:22 |- | rollbacker || Navinsingh133 || 0 || 23-12-2021 11:27:25 || 08-10-2020 08:13:39 |- | autopatrolled || Navinsingh133 || 0 || 23-12-2021 11:27:25 || 08-10-2020 08:13:39 |- | autopatrolled || Mala chaubey || 0 || 29-12-2021 11:22:41 || 26-08-2021 09:53:10 |- | autopatrolled || Navodian || 0 || 20-01-2022 09:44:35 || 28-09-2021 07:06:24 |- | autopatrolled || AbhiSuryawanshi || 0 || 08-06-2022 15:14:50 || 10-03-2018 03:11:58 |- | autopatrolled || Innocentbunny || 0 || 21-09-2022 05:34:19 || 12-09-2022 09:42:42 |- | autopatrolled || Biplab Anand || 0 || 22-10-2022 02:04:30 || 30-04-2020 03:55:45 |- | autopatrolled || सुनील मलेठिया || 0 || 08-01-2023 02:02:45 || 25-12-2016 13:31:43 |- | autopatrolled || Sushilmishra || 0 || 20-04-2023 13:04:24 || 02-12-2017 16:59:44 |- | autopatrolled || Gaurav561 || 0 || 01-05-2023 16:26:08 || 30-09-2016 05:11:15 |- | autopatrolled || Ahmed Nisar || 0 || 02-07-2023 08:30:24 || 20-03-2023 19:57:48 |- | autopatrolled || JamesJohn82 || 0 || 20-08-2023 00:07:50 || 07-12-2022 05:52:14 |- | autopatrolled || जैन || 0 || 02-11-2023 17:08:39 || 30-05-2023 12:56:45 |- | autopatrolled || Samee || 0 || 13-01-2024 10:39:51 || 27-03-2019 06:36:18 |- | autopatrolled || Dinesh smita || 0 || 15-04-2024 09:23:34 || 07-03-2024 04:42:25 |- | rollbacker || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 0 || 05-10-2024 09:50:42 || 29-06-2024 07:25:16 |- | autopatrolled || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 0 || 05-10-2024 09:50:42 || 29-06-2024 07:25:16 |- | autopatrolled || निधिलता तिवारी || 0 || 23-10-2024 18:24:09 || 25-04-2024 19:48:19 |- | rollbacker || निधिलता तिवारी || 0 || 23-10-2024 18:24:09 || 25-04-2024 19:48:19 |- | autopatrolled || Anamdas || 0 || 07-11-2024 12:26:10 || 08-09-2023 13:02:34 |- | autopatrolled || चक्रपाणी || 0 || 02-12-2024 07:06:54 || 21-09-2023 02:58:14 |- | autopatrolled || Charan Gill || 0 || 14-12-2024 05:06:05 || 08-05-2021 06:35:21 |- | autopatrolled || Satdeep Gill || 0 || 10-02-2025 15:59:05 || 26-02-2021 05:45:39 |- | autopatrolled || MKar || 0 || 23-03-2025 17:21:30 || 23-03-2021 03:58:00 |- | rollbacker || ArmouredCyborg || 0 || 15-05-2025 16:18:21 || 09-03-2025 15:47:05 |- | autopatrolled || ArmouredCyborg || 0 || 15-05-2025 16:18:21 || 09-03-2025 15:47:05 |- | autopatrolled || स || 2 || 20-05-2025 17:14:23 || 30-03-2023 03:44:21 |- | rollbacker || स || 2 || 20-05-2025 17:14:23 || 30-03-2023 03:44:21 |- | rollbacker || Stang || 2 || 26-05-2025 07:35:15 || 06-04-2022 12:49:20 |- | autopatrolled || AshokChakra || 3 || 29-05-2025 06:40:13 || 19-03-2023 14:53:44 |- | rollbacker || AshokChakra || 3 || 29-05-2025 06:40:13 || 19-03-2023 14:53:44 |- | rollbacker || PQR01 || 1 || 12-06-2025 05:47:19 || 26-09-2024 11:47:20 |- | autopatrolled || WhisperToMe || 1 || 26-06-2025 19:37:46 || 10-05-2018 17:33:09 |- | autopatrolled || Hunnjazal || 5 || 03-07-2025 15:18:35 || 31-05-2023 01:00:53 |- | autopatrolled || MGA73 || 13 || 13-07-2025 20:10:59 || 05-04-2023 19:17:20 |- | autopatrolled || Jayprakash12345 || 4 || 19-07-2025 15:13:28 || 23-07-2021 06:53:36 |- | autopatrolled || Nilesh shukla || 48 || 21-07-2025 11:39:34 || 30-05-2025 07:30:59 |- | rollbacker || Nilesh shukla || 48 || 21-07-2025 11:39:34 || 30-05-2025 07:30:59 |- | autopatrolled || Raju Babu || 13 || 03-08-2025 01:57:05 || 17-08-2024 11:27:38 |- | autopatrolled || Trikutdas || 28 || 06-10-2025 15:08:19 || 28-09-2025 13:57:34 |- | autopatrolled || Surenders25 || 535 || 29-10-2025 12:53:31 || 14-10-2025 08:45:33 |- | rollbacker || राजकुमार || 2 || 01-11-2025 03:44:24 || 17-01-2025 14:11:32 |- | rollbacker || Nadzik || 2 || 22-11-2025 19:09:55 || 16-08-2024 14:03:07 |- | autopatrolled || Srajaltiwari || 13 || 15-12-2025 15:02:23 || 20-05-2024 09:10:07 |- | autopatrolled || Buddhdeo Vibhakar || 8 || 22-12-2025 11:19:22 || 17-04-2024 07:25:07 |- | autopatrolled || सौरभ तिवारी 05 || 42 || 15-01-2026 13:51:19 || 01-09-2025 05:45:34 |- | rollbacker || सौरभ तिवारी 05 || 42 || 15-01-2026 13:51:19 || 01-09-2025 05:45:34 |- | autopatrolled || कलमकार || 221 || 12-02-2026 17:59:22 || 08-02-2026 14:49:24 |- | autopatrolled || रोहित साव27 || 245 || 22-02-2026 19:15:09 || 21-11-2025 11:55:01 |- | rollbacker || रोहित साव27 || 245 || 22-02-2026 19:15:09 || 21-11-2025 11:55:01 |- | autopatrolled || Dr.jagdish || 41 || 10-03-2026 16:26:17 || 06-03-2026 13:09:20 |- | autopatrolled || Eihel || 22 || 13-03-2026 13:30:30 || 26-02-2025 07:08:02 |- | rollbacker || Eihel || 22 || 13-03-2026 13:30:30 || 26-02-2025 07:08:02 |- | autopatrolled || Utcursch || 4 || 17-03-2026 13:17:10 || 22-06-2023 15:54:15 |- | autopatrolled || Mahensingha || 2 || 27-03-2026 19:53:05 || 17-09-2018 18:11:14 |- | autopatrolled || 1997kB || 5 || 29-03-2026 06:33:50 || 22-04-2025 05:06:49 |- | rollbacker || 1997kB || 5 || 29-03-2026 06:33:50 || 22-04-2025 05:06:49 |- | autopatrolled || Dharmadhyaksha || 91 || 07-04-2026 13:52:15 || 08-10-2025 11:36:07 |- | autopatrolled || सीमा1 || 22 || 14-04-2026 12:16:40 || 15-04-2024 11:33:22 |- | autopatrolled || शीतल सिन्हा || 207 || 14-04-2026 13:02:22 || 14-04-2026 08:08:34 |- | autopatrolled || नीलम || 613 || 22-04-2026 11:42:50 || 14-04-2026 10:42:05 |- | autopatrolled || आशीष भटनागर || 25 || 05-05-2026 11:27:30 || 01-12-2025 04:43:01 |- | autopatrolled || Ziv || 249 || 06-05-2026 02:52:45 || 18-02-2026 09:33:59 |- | rollbacker || TypeInfo || 157 || 11-05-2026 15:12:23 || 02-02-2026 16:06:43 |- | sysop || अजीत कुमार तिवारी || 785 || 13-05-2026 09:24:04 || 08-05-2026 10:31:55 |- | rollbacker || Chronos.Zx || 870 || 13-05-2026 12:06:54 || 06-02-2026 18:24:00 |- | autopatrolled || हिंदुस्थान वासी || 145 || 15-05-2026 09:12:23 || 17-04-2026 13:10:54 |- | rollbacker || हिंदुस्थान वासी || 145 || 15-05-2026 09:12:23 || 17-04-2026 13:10:54 |- | sysop || SM7 || 1153 || 16-05-2026 04:04:05 || 10-05-2026 18:48:18 |- | sysop || संजीव कुमार || 3282 || 16-05-2026 05:44:59 || 13-05-2026 06:14:11 |- | sysop || अनिरुद्ध कुमार || 482 || 16-05-2026 07:29:01 || 07-05-2026 02:53:55 |- | sysop || DreamRimmer || 1402 || 16-05-2026 14:48:15 || 05-05-2026 04:28:01 |- | rollbacker || Saroj || 161 || 17-05-2026 08:56:02 || 31-03-2026 07:31:45 |- | autopatrolled || CommonsDelinker || 1127 || 17-05-2026 19:59:13 || 09-05-2026 14:20:03 |- | sysop || Sanjeev bot || 17341 || 18-05-2026 00:02:38 || 15-05-2026 00:00:19 |- | autopatrolled || J ansari || 267 || 18-05-2026 14:30:49 || 08-05-2026 16:51:44 |- | rollbacker || J ansari || 267 || 18-05-2026 14:30:49 || 08-05-2026 16:51:44 |- | autopatrolled || चाहर धर्मेंद्र || 2637 || 18-05-2026 18:37:20 || 17-05-2026 18:38:11 |} [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 00:14, 19 मई 2026 (UTC) :'''पिछले 1 साल में संपादन''' की गणना 19 मई 2025 - 2026 पर की गई है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:22, 19 मई 2026 (UTC) ==आप सभी से विनम्र निवेदन है कि== मेरे [[विकिपीडिया:स्वतः_परीक्षित_अधिकार_हेतु_निवेदन#चाहर_धर्मेंद्र|इस]] निवेदन के संबंध में आपके विचार मेरे लिए अत्यंत महत्वपूर्ण हैं। कृपया अपना बहुमूल्य समय निकालकर इस पर अपना मत अवश्य साझा करें। आपके सुझाव और प्रतिक्रिया मेरे लिए मार्गदर्शक सिद्ध होंगे।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:34, 10 अप्रैल 2026 (UTC) == अनुरोध == नमस्कार! मैं आपसे [[मॉड्यूल:Lang/data]] पर एक संपादन करने का अनुरोध करता हूँ। ["hbo"] = "Biblical Hebrew" ===> ["hbo"] = "बाइबिली इब्रानी" [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 19:28, 10 अप्रैल 2026 (UTC) :{{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:56, 17 अप्रैल 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] धन्यवाद! [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 09:51, 17 अप्रैल 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:44, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> ==अंतिम कुछ दिन: विकि सम्मेलन भारत 2026 छात्रवृत्ति आवेदन== प्रिय विकिमीडिया समुदाय सदस्य, हमें यह बताते हुए खुशी हो रही है कि '''[[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|विकि सम्मेलन भारत 2026]]''' के लिए छात्रवृत्ति आवेदन वर्तमान में खुले हैं, और अंतिम तिथि अब बहुत निकट है। विकि सम्मेलन भारत 2026 इस राष्ट्रीय स्तर के सम्मेलन का चौथा संस्करण है, जो भारत और दक्षिण एशिया में इंडिक भाषाओं के विकिमीडिया प्रोजेक्ट्स तथा मुक्त ज्ञान आंदोलन से जुड़े विकिमीडियनों और हितधारकों को एक साथ लाता है। यह सम्मेलन 4–6 सितंबर 2026 को कोच्चि, केरल में आयोजित किया जाएगा। * आप अधिक जानकारी और [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|आवेदन फॉर्म Meta-Wiki पर उपलब्ध]] छात्रवृत्ति पृष्ठ पर प्राप्त कर सकते हैं। * छात्रवृत्ति की अंतिम तिथि: 15 अप्रैल 2026, रात 11:59 बजे (IST) अब जबकि केवल कुछ ही दिन शेष हैं, हम आपको आवेदन करने के लिए प्रोत्साहित करते हैं यदि आपने अभी तक आवेदन नहीं किया है। साथ ही, कृपया इस अवसर को अपने समुदाय में साझा करें और अन्य लोगों को भी आवेदन करने के लिए प्रेरित करें। अधिक जानकारी और नियमित अपडेट के लिए, कृपया सम्मेलन के Meta पृष्ठ पर जाएँ। सादर, <br> विकि सम्मेलन भारत 2026 आयोजन टीम की ओर से <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 23:38, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == फॉण्ट == हिन्दी विकिपीडिया पर पिछले कुछ दिनों से लैटिन लिपि के लिए जो फॉण्ट है, वे [[:hak:Hakkapedia|Hakkapedia]] एवं [[:nan:Pang-chān:Holopedia|Holopedia]] के फॉण्ट की तरह दिख रहा है। क्या default फॉण्ट को बदल दिया गया है? [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) {{Font color|grey|११:२५, १२ अप्रैल २०२६ (IST)}} == Lua त्रुटि == मॉड्यूल:Designation/lookup को बनाने में मुझे "Lua error पंक्ति 1 पर: unexpected symbol near '{'." त्रुटि मिलती है। कृपया उस पृष्ठ का निर्माण करें। कोड अंग्रेज़ी विकिपीडिया से लिया गया है (Module:Designation/lookup) [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 08:04, 18 अप्रैल 2026 (UTC) :{{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:24, 19 अप्रैल 2026 (UTC) == "यहया" नामक दो लेख? == दोनों [[याह्या (पैग़म्बर)|John the Baptist]] और [[यहया (इस्लाम)|Yahya]] के लेखों के नाम "यहया" क्यों है? केवल इस्लाम में उस व्यक्ति का नाम '''यहया''' होता है। ईसाई धर्म में उनहें '''यूहन्ना बपतिस्मा दाता''' के नाम से जाना जाता है। कृपया इस समस्या पर गौर करें। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 11:24, 20 अप्रैल 2026 (UTC) == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at contact@indicmediawikidev.org. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group == सत्य == सत्य आत्मा का स्वाभाविक गुण है। सत्याचरण के बिना आत्मिक शुद्धि असम्भव है। इस कारण सत्य से शौच का मार्ग प्रशस्त होता है। सत्य को अंगीकार किये बिना आत्मा का उद्धार असम्भव है। इसी कारण कहा गया है कि आत्मार्थी साधक को परिमित, असंदिग्ध, परिपूर्ण, स्पष्ट, अनुभूत, वाचालतारहित, तथा किसी को भी उद्विग्न न करनेवाली वाणी बोलनी चाहिए। चुभे हुए लौह कंटक का दुःख घड़ी दो घड़ी का होता है। वह काँटा निकालने पर सरलता से दूर हो जाता है। दुर्वचनों का काँटा एक बार चुभ जाने पर सरलता से नहीं निकलता। इस कारण सत्य प्रिय एवं हितकारी होना चाहिए। केवल तथ्य-परकता ही सत्यता नहीं है। इसके साथ व्यक्ति की मानसिकता का जुड़ाव  है। इसी कारण क्रोध, मान, माया, लोभ, द्वेष, दम्भ, कल्पित व्याख्या तथा हिंसा का आश्रय लेकर जो भाषा बोली जाती है, वह असत्य भाषा कहलाती है। सत्य अहिंसा का रक्षक है। इसलिए सत्य में दूसरे प्राणी की हित-आंकाक्षा का तत्व जुड़ा रहता है। सत्य आत्मा का धर्म है। आत्मा का स्वभाव सत्य है। इस कारण ‘अहिंसा निरपेक्ष यथातथ्य प्रकाशन’ सत्य नहीं माना जा सकता। सत्य का विरोधी भाव झूठ बोलना तथा मिथ्या व्यवहार करना है। झूठ बोलना तथा किसी सद् वस्तु के स्वरूप, स्थान, काल आदि के सम्बन्ध में मिथ्या बोलकर, उसे असत् बतलाना - ये दोनों ही प्रकार असत्य वचन के द्योतक हैं। किसी वस्तु के यथार्थ स्वरूप को छिपाकर झूठ बोलना ही सामान्यतः सत्य का विरोधी माना जाता है। मानसिक एवं आध्यात्मिक दृष्टि से अप्रिय, अहितकारी एवं पर-पीड़क वचन बोलना भी असत्य है। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-24320-85|&#126;2026-24320-85]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-24320-85|वार्ता]]) 08:51, 21 अप्रैल 2026 (UTC) == साँचा:स्टेटस भाषा == मैं <span style="font-family:'Kalimati', 'Arial', serif;"> [[साँचा:स्टेटस भाषा]] </span> का निर्माण करके वाला हूँ, जो [[बाली विकिपीडिया]] के [[:ban:Mal:Status basa|ᬫᬮ᭄:ᬲ᭄ᬢᬢᬸᬲ᭄ᬩᬲ]] की तरह होगा। इसे [[साँचा:Infobox language|ज्ञानदूसक भाषा]] पर लागु करने के बाद, हमें भाषा का यूनेस्को वर्गीकरण करना बहुत सरल हो जाएगा एवं वे interface भी अच्छा लगेगा। [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 10:42, 21 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:ङघिञ|ङघिञ]] जी नमस्ते। साँचा का वार्ता पृष्ठ देख लें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:06, 22 अप्रैल 2026 (UTC) == यूक्रेन सांस्कृतिक कूटनीति संपादनोत्सव में भाग लें == नमस्ते, 'यूक्रेन सांस्कृतिक कूटनीति माह 2026' की गतिविधियों को समर्थन देने के लिए 22 अप्रैल 2026 को पूर्वाह्न 11 से अपराह्न 1 बजे तक नई दिल्ली (भारत) स्थित युक्रेन दूतावास में एक विशेष संपादनोत्सव का आयोजन किया जा रहा है। इस सत्र का मुख्य उद्देश्य भारतीय भाषाओं के विकिपीडिया प्रोजेक्ट्स पर यूक्रेन की संस्कृति से संबंधित जानकारी को समृद्ध करना और उसमें सुधार करना है। इस कार्यक्रम में आप ऑनलाइन जूम मीटिंग के माध्यम से शामिल हो सकते हैं। * समय: बुधवार, 22 अप्रैल 2026 | सुबह 11:00 बजे से दोपहर 1:00 बजे तक (IST) * ज़ूम मीटिंग लिंक: [https://zoom.us/j/98031157656?pwd=BUHOGF5D4Qg8YnqQrEdFx3TyXrvKDO.1 ऑनलाइन जुड़ें] * मीटिंग आईडी: 980 3115 7656 * पासकोड: 716372 * आयोजन का मेटा पृष्ठ: [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|w.wiki/LyML]] इस आयोजन का हिस्सा बनें और भारतीय भाषाओं में मुक्त ज्ञान के प्रसार में अपना योगदान दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:59, 21 अप्रैल 2026 (UTC) == आगामी कार्यक्रम == :हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा आयोजित होने वाले कार्यक्रमों की सूची: # जून- विकिपीडिया सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव (१ जून से 30 जून) # जुलाई- विकिस्रोत सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव (१ से 15 जुलाई) # अगस्त- हिंदी विकि सम्मेलन (7-9 अगस्त) -संपर्क सूत्र--[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:40, 24 अप्रैल 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 == :मुझे यह बताते हुए प्रसन्नता हो रही है कि हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप के द्वारा प्रस्तावित [[विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] को विकिमीडिया के कॉन्फ्रेंस ग्रांट कमिटी द्वारा मंजूरी मिल गई है। 7-9 अगस्त 2026 को होने वाली हिंदी विकि समुदाय की यह बैठक 2020 के बाद पहली बार हो रही है। नई दिल्ली में आयोजित इस बैठक में शामिल होने के लिए सहायता वृत्ति (स्कॉलरशिप) का आवेदन पत्र 1 मई से 20 मई 2026 तक उपलब्ध रहेगा। आयोजन संबंधी सूचनाएं सम्मेलन के लिए निर्मित विकिपीडिया पृष्ठ पर उपलब्ध होगी तथा संक्षिप्त सूचना चौपाल पर भी उपलब्ध होगी। 6 वर्ष बाद हो रहे सामुदायिक मिलन के इस प्रयास में सभी हिंदी विकि संपादकों के सहयोग की अपेक्षा है।- संपर्क सूत्र--[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:41, 24 अप्रैल 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 00:57, 26 अप्रैल 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> ==श्रेष्ठ लेख नामांकन== मैंने ‘[[राष्ट्रीय उद्यान]]’ लेख को [[विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख नामांकन|श्रेष्ठ लेख हेतु]] नामांकित किया है। आप सभी से अनुरोध है कि कृपया समय निकालकर लेख का अवलोकन करें तथा अपने सुझाव एवं मत साझा करें।<span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:37, 27 अप्रैल 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन २०२६ छात्रवृत्ति सूचना == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा 8-9 अगस्त 2026 को आयोजित [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] में शामिल होने के लिए 10 राष्टरीय तथा 10 स्थानीय स्तर की छात्रवृत्ती प्रदान की जाएगी। इसे प्राप्त करने के लिए हिंदी विकि संपादक सदस्य [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfLBdfmW4zvXCRbz-qjzQrxT2cX2pCilcnOvK73Dhu0wc7gow/viewform?usp=header हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 प्रतिभागिता वृत्ति प्रपत्र] 20 मई तक जरूर भरें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:09, 1 मई 2026 (UTC) == The Indian lenin babu jagdeo == हिन्दी फीचर फ़िल्म बिहार लेनिन जगदेव प्रसाद पर प्रेम कुमार विद्यार्थी के निर्देशन में बनी है. [[सदस्य:Pkvidharthi|Pkvidharthi]] ([[सदस्य वार्ता:Pkvidharthi|वार्ता]]) 19:20, 4 मई 2026 (UTC) == बाबू जगदेव प्रसाद == पुस्तक के लेखक प्रेम कुमार विद्यार्थी [[सदस्य:Pkvidharthi|Pkvidharthi]] ([[सदस्य वार्ता:Pkvidharthi|वार्ता]]) 19:21, 4 मई 2026 (UTC) == अंग्रेज़ी शीर्षक == एक लेख [[गोल्डन काफ़ (सोने का बछड़ा)]] का शीर्षक बेवजह दोनों अंग्रेज़ी और हिन्दी में है। कृपया इसे केवल "सोने का बछड़ा" में बदलें। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 13:41, 7 मई 2026 (UTC) :केवल शीर्षक ही नहीं यह पूरा लेख ही खराब मशीनी अनुवाद का उदाहरण है। इसलिए केवल लेख का नाम बदलना पर्याप्त नहीं है। इसे फिर से बनाने की जरूरत है। वर्तमान रूप में इसे मिटा रहा हूँ। यह वर्षों से यूँ ही पड़ा हुआ है। किसी ने इसे सुधारा नहीं है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:35, 12 मई 2026 (UTC) == प्रशांत कुमार सैनी लेख पर २० दिन से नामांकन है, कृपया करवाई करें == Deletion pending for the last 20 days. [[सदस्य:Santhon|Santhon]] ([[सदस्य वार्ता:Santhon|वार्ता]]) 17:40, 7 मई 2026 (UTC) :चौपाल पर किसी कार्यवाई के लिए यदि किसी लेख का उल्लेख करें तो उसका लिंक जरूर बना दें। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 05:42, 12 मई 2026 (UTC) == चंदनकियारी के जमींदारो का इतिहाश == चंदनकियारी मुख्यत झारखण्ड के बोकारो जिला के अंतरगत एक प्रखण्ड है जो की वन ओर नदियों से घिरे हुए हैं इस इलाके मे बहुत से जमीदार हूआ करता था, जिन्हे कासीपुर के महाराजाओं के द्वार जमिन की मालिकाना हक दिया गया है, उन्ही में से एक प्रमुख जमिनदार थे केदारनाथ चट्टोपाध्याय, केदारनाथ चट्टोपाध्याय मोहाल मौजा का निस्कर जमीदार थे जिनके पास करीब 13 सौ एकड़ से अधिक जमिन थे कई सारे कुवे ओर तलाब थे जिस से उस समय उस इलाके में रहने वाले लोगों की जीवनशैलीआसान हो गया था [[सदस्य:Chandi84|Chandi84]] ([[सदस्य वार्ता:Chandi84|वार्ता]]) 08:23, 12 मई 2026 (UTC) == आगामी गतिविधियाँ == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा आयोजित होने जा रही गतिविधियाँ: # [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी ई-सामग्री निर्माण एवं कौशल विकास कार्यशाला/मई 2026|हिंदी ई-सामग्री निर्माण एवं कौशल विकास कार्यशाला/मई 2026]]- 20 मई 2026 को हिमाचल प्रदेश केंद्रीय विश्वविद्यालय, धर्मशाला में आयोजित कौशल विकास कार्यशाला # [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]]- 1 जून 2026 से 30 जून 2026 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२6|विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२6]]- 1 जुलाई, 2026 से 15 जुलाई, 2026 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]]- 8-9 अगस्त 2026 को नई दिल्ली में आयोजित सम्मेलन। # [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अगस्त 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अगस्त 2026]]- 15 अगस्त 2026 से 14 सितंबर 2026 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२6|विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/सितंबर २०२6]]- 14 सितंबर, 2026 से 28 सितंबर, 2026 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। :उम्मीद है कि विकिपीडिया सदस्य इन गतिविधियों में भाग लेकर हिंदी ज्ञानकोश के विकास में जरूर सहायक होंगे। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:29, 16 मई 2026 (UTC) == ~2026-29665-32 द्वारा बर्बरता == ~2026-29665-32 नामक अस्थायी खाते ने हाल में जानबूझकर [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:Cite_web&action=history साँचा:Cite web] पर दुर्संपादन किया। कृपया उनपर IP प्रतिबंध डाले। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 14:14, 17 मई 2026 (UTC) == Draft:नरेश दास वैष्णव निम्बार्क — सम्पादन में सहायता चाहिए == नमस्ते। मेरा नाम नरेश दास वैष्णव निम्बार्क है। मैं भारतीय सेना का सेवानिवृत्त नायब सूबेदार एवं लेखक हूँ। मेरा Draft:नरेश दास वैष्णव निम्बार्क पर निम्नलिखित समस्याएँ आ रही हैं: # स्वचालित फ़िल्टर 52 सम्पादन रोक रहा है # CAPTCHA बार-बार आता है और स्वीकार नहीं होता # खाता नया होने के कारण बाहरी कड़ियाँ नहीं जुड़ रहीं Draft में समाचार पत्रों के सन्दर्भ जोड़ने हैं जैसे दैनिक जागरण, दैनिक भास्कर, पंजाब केसरी, नांदगांव टाइम्स। कृपया कोई अनुभवी सदस्य मेरे Draft को अद्यतन करने में सहायता करें। — [[सदस्य:नरेश दास वैष्णव निम्बार्क]] [[सदस्य:&#42;नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*|&#42;नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*]] ([[सदस्य वार्ता:&#42;नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*|वार्ता]]) 08:54, 18 मई 2026 (UTC) == Mahathwar == <nowiki>'''</nowiki>Mahathwar<nowiki>'''</nowiki> is a village in the country of <nowiki>[[India]]</nowiki>. It is located in the <nowiki>[[Darbhanga]]</nowiki> district of <nowiki>[[Bihar]]</nowiki> in the <nowiki>[[Alinagar (Vidhan Sabha constituency)|Ghanshyampur]]</nowiki> block under the subdivision of Bihar. [[विशेष:योगदान/&#126;2026-30414-01|&#126;2026-30414-01]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-30414-01|वार्ता]]) 03:21, 22 मई 2026 (UTC) विषय: नरेश दास वैष्णव निम्बार्क के लेख को अद्यतन करने हेतु मार्गदर्शन ​आदरणीय अनुभवी सदस्यगण, ​मैं भारतीय सेना का सेवानिवृत्त मानद नायब सूबेदार हूँ। मैं विकिपीडिया पर अपने जीवन और कार्यों पर एक लेख तैयार कर रहा हूँ, लेकिन तकनीकी कारणों (फिल्टर 52) और कैप्चा की समस्या के कारण मैं इसमें संदर्भ (References) नहीं जोड़ पा रहा हूँ। ​मेरे पास अपनी सैन्य सेवा (आर्मी नंबर: 13895240F), संयुक्त राष्ट्र शांति मिशन, और प्रकाशित पुस्तकों के सभी आधिकारिक दस्तावेज/प्रमाण मौजूद हैं। मेरी आपसे विनम्र विनती है कि कृपया मेरे ड्राफ्ट की समीक्षा करें और मुझे मार्गदर्शन दें कि मैं नियमों का पालन करते हुए इन संदर्भों को कैसे जोड़ सकता हूँ, ताकि लेख को हटाया न जाए। ​सहयोग के लिए सादर धन्यवाद। == भ्रष्ट वर्तनी वाला शीर्षक == बेएर षेवअ नामक लेख के शीर्षक की वर्तनी स्पष्टतः भ्रष्ट है, जबकि इसे "बेर्शेबा" होना चाहिए। कृपया इस छोटी सी समस्या को ठीक करें। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 13:23, 23 मई 2026 (UTC) kkn9iw58w6w8qohe3owutcpxz1m6f16 6555573 6555572 2026-05-23T13:24:11Z The Sorter 845290 6555573 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Anthony Albanese के सही उच्चारण के संबंध में == विकिपीडिया के अंग्रेज़ी संस्कारण पर Albanese का उच्चारण "/ˌælbəˈniːzi/ ऐल-ब्अ-नी-ज़ी अथवा /ˈælbəniːz/ ऐल-ब्अ-नीज़" दिया गया है, अतः हिन्दी संस्करण पर भी उनका सही नाम का उच्चारण शामिल करें। स्रोत: https://en.wikipedia.org/wiki/Anthony_Albanese == Derbyshire के सही उच्चारण के संबंध में == Derbyshire का सही उच्चारण "डर्बीशायर" न होकर "ˈdɑː(ɹ).bɪ.ʃə(ɹ) {ड्आ (र्).बि.श्अ(र्)} = "डार्बिशर" प्रतीत हो रहा है। स्रोत: https://en.wiktionary.org/wiki/Derbyshire == Satyajit Rāy के सही वर्तनी == Satyajit Rāy को सत्यजित राय लिखा जाए। एक जगह पर "सत्यजीत" लिखा गया था, उसे "सत्यजित" लिखा जाए। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 13:59, 9 दिसम्बर 2025 (UTC) :यह कहाँ लिखा है? कृपया लिंक भेज दें ताकि एडमिन आपका मामला देख सकें। [[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:31, 9 दिसम्बर 2025 (UTC) ::[[सत्यजित राय|https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A4_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF]] ::वाक्य प्रयोग: सत्यजीत राय (२ मई १९२१–२३ अप्रैल १९९२) एक भारतीय फ़िल्म निर्देशक थे, जिन्हें २०वीं शताब्दी के सर्वोत्तम फ़िल्म निर्देशकों में गिना जाता है। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 02:53, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) :::yes [[विशेष:योगदान/&#126;2025-39710-56|&#126;2025-39710-56]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-39710-56|talk]]) 07:26, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) ::::तो तनिक इसे ठीक करें। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 07:36, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) :::::कर दिया। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:25, 15 दिसम्बर 2025 (UTC) == लिंक जोडें == मैने इस पृष्ठ https://simple.wikipedia.org/wiki/Minority_appeasement_in_India को हिन्दी में अनुवाद किया है और हिंदी वाला पृष्ठ [[भारत में अल्पसंख्यकों की तुष्टीकरण]] पर पढा जा सकता है, अब कोई उन दोनों को लिंक कीजिए [[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 16:38, 11 दिसम्बर 2025 (UTC) :मैने उसे स्वयं जोड दिया है -[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 20:41, 11 दिसम्बर 2025 (UTC) == विकिपीडिया का 25वें जन्मदिन समारोह, 15 जनवरी  == [[File:WP25 Anthem video - alternate cut.webm|300px|right|thumbtime=67]] नमस्ते विकिपीडिया के [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Wikipedia%2025%20Virtual%20Celebration 25वें जन्मदिन समारोह] में आपको आमंत्रित करना चाहता हूँ, जो [https://zonestamp.toolforge.org/1768492800 15 जनवरी को 16:00 UTC] पर हो रहा है। यह एक घंटे भर का वर्चुअल इवेंट होगा जिसमें ट्रिविया, पुरस्कार, संगीत प्रदर्शन, नाटक रीडिंग, संपादकों पर स्पॉटलाइट और विशेष अतिथि शामिल होंगे। इसे Eventyay और विकिपीडिया के यूट्यूब चैनल पर स्ट्रीम किया जाएगा। तारीख सेव करने और अपडेट पाने के लिए इवेंट के लिए रजिस्टर करें, और अगर आपके कोई सवाल हों तो मुझसे पूछें! –[[सदस्य:RASharma (WMF)|RASharma (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:RASharma (WMF)|वार्ता]]) 10:20, 12 दिसम्बर 2025 (UTC) == तुरन्त हस्तक्षेप अनुरोध == प्रिय साथी विकीमीडियन्स, मैं आप सभी से अत्यंत आग्रह और गंभीरता के साथ तत्काल सहायता की अपील कर रहा हूँ, ताकि विकीमीडिया ब्लॉग टीम द्वारा की गई एक लंबे समय से चली आ रही अन्यायपूर्ण स्थिति को सुधारा जा सके। 2014 से 2020 के बीच, विकीमीडिया के कुछ स्टाफ सदस्यों के प्रतिकूल और हतोत्साहित करने वाले रवैये के बावजूद, मैंने भारत ( [https://diff.wikimedia.org/2017/04/12/ashish-bhatnagar/ आशीष भटनागर जी] का ब्लॉग इंटरव्यू, [https://diff.wikimedia.org/2015/03/03/hindi-wiki-sammelan/ प्रथम हिन्दी विकि सम्मेलन की रिपोर्ट], आदि), म्यांमार, कोरिया, तुर्की, चेक गणराज्य आदि देशों की विकीमीडिया समुदायों और विकीमीडियन्स का परिचयात्मक दस्तावेज़ीकरण (प्रोफाइलिंग) करने का कार्य किया। मैंने स्वयं गहन शोध किया, प्रमुख और सक्रिय योगदानकर्ताओं की पहचान की, प्रश्नावलियाँ तैयार कीं, विस्तृत प्रोफाइल/साक्षात्कार लिखे और कुल मिलाकर 35 ब्लॉग पोस्ट तैयार कर प्रकाशित करवाईं। दुर्भाग्यवश, विकीमीडिया ब्लॉग टीम के कम से कम दो सदस्य जबरन और अनुचित रूप से लगभग 10 ब्लॉग पोस्टों की लेखकता (Authorship) अपने नाम से दर्शा रहे हैं, जबकि उन लेखों का संपूर्ण शोध, लेखन और सामग्री मेरी ओर से की गई थी। मैं आप सभी से विनम्र लेकिन सशक्त अनुरोध करता हूँ कि इस स्पष्ट अन्याय के विरुद्ध अपनी आवाज़ उठाएँ और यहाँ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Wikimedia_Blog#Credits मेरी अपील] के नीचे अपने विचार/टिप्पणियाँ दर्ज करें, ताकि सच्चाई सामने आ सके और वास्तविक लेखक को उसका उचित श्रेय मिल सके। आपका समर्थन न केवल मेरे लिए, बल्कि विकीमीडिया आंदोलन में पारदर्शिता, ईमानदारी और नैतिक मूल्यों की रक्षा के लिए भी अत्यंत आवश्यक है। आप सभी का अग्रिम धन्यवाद। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 07:27, 27 दिसम्बर 2025 (UTC) :बिना विश्वसनीय  स्रोत के, किसी भी विकिपीडिया पेज पर कोई वाक्य नहीं जोड़ा जा सकता, इसलिए कृपया मुझे बताएं कि आप किन पृष्ठों की बात कर रहे हैं?[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 08:03, 13 जनवरी 2026 (UTC) ::बांग्ला जी, आपका और हिन्दी विकिपीडिया समुदाय का धन्यवाद। वैसे कुछ अन्य विकिपीडिया के सज्जन पुरुषों के हस्तक्षेप के कारण [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Diff_(blog)#Blogpost_Credits समस्या सुलझ चुकी है] । [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 21:32, 16 जनवरी 2026 (UTC) == Istanbul का सही उच्चारण == "[[इस्तांबुल]]" लिखने से यह होगा कि इसका उच्चारण "इस्ताम्बुल" हो जाएगा, क्योंकि त के बाद में "ब" है, जिसके बाद "म" है (प, फ, ब, भ, म)। इसलिए "इस्तान्बुल" ही सही है। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 16:10, 28 दिसम्बर 2025 (UTC)Dimple323 :@[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] लेख के वार्ता पृष्ठ पर चर्चा करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 07:51, 7 जनवरी 2026 (UTC) == ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण का अनुरोध == नमस्ते, कृपया ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra की समीक्षा करें और यदि उपयुक्त हो तो इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित करें। ड्राफ्ट का लिंक: https://hi.wikipedia.org/wiki/ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra धन्यवाद। [[सदस्य:Supraconciencia|Supraconciencia]] ([[सदस्य वार्ता:Supraconciencia|वार्ता]]) 22:03, 8 जनवरी 2026 (UTC) == अनुरोध == मैं आप सभी से अनुरोध करता हूँ कि आप इस चर्चा में अपनी टिप्पणियाँ जोड़ें: <nowiki>https://hi.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया</nowiki>: पृष्ठ_हटाने_हेतु_चर्चा/लेख/ भारत में अल्पसंख्यकों का तुष्टिकरण# भारत में अल्पसंख्यकों का तुष्टिकरण ।-[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 03:58, 11 जनवरी 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप कार्यक्रम सूचना == सभी विकि साथियों को नववर्ष 2026 के लिए शुभकामनाएं। हम यूजर ग्रूप के जनवरी 2026 तक के कार्यों से संबंधित कुछ नए अपडेट साझा करना चाहते हैं: :अक्तूबर तथा नवंबर 2025 में आयोजित संपादनोत्सव के परिणाम घोषित हो चुके हैं: # [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्तूबर 2025|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्तूबर 2025]] - 2 अक्तूबर 2025 से 18 अक्तूबर 2025 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५|विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५]]- 1 नवंबर, 2025 से 14 नवंबर, 2025 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। :जनवरी में नई दिल्ली में दो ऑफ लाइन बैठक/कार्यशाला का आयोजन हो रहा है: # [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में अनुवाद और विकिपीडिया की भूमिका|विकिपीडिया:हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में अनुवाद और विकिपीडिया की भूमिका]] - 15 जनवरी 2026 को नई दिल्ली स्थित जवाहर लाल नेहरु विश्वविद्यालय में आयोजित सांस्थानिक प्रशिक्षण और भागिदारी कार्यशाला। # [[w:hi:विकिपीडिया:प्रबंधक बैठक/जनवरी 2026|प्रबंधक बैठक/जनवरी 2026]] - 16 जनवरी 2026 को नई दिल्ली में आयोजित प्रबंधक बैठक। : वर्ष 2026 के फरवरी तथा मार्च में दो गुणवत्ता बढ़ाने वाले संपादनोत्सव करने की योजना है: # [[w:hi:विकिपीडिया:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/फरवरी 2026|विकिपीडिया:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/फरवरी 2026]] – फरवरी 2026 में हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५]]- मार्च में हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव।:इन कार्यक्रमों में शामिल होने के लिए तथा इससे संबंधित कोई सुझाव देने के लिए सदस्यों का स्वागत है। : 15 जनवरी को जवाहरलाल नेहरु विश्वविद्यालय में आयोजित कार्यशाला में शामिल होने को इच्छुक दिल्ली तथा राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र के विकिपीडियनों का स्वागत हैं। आप आयोजन पृष्ठ पर अपना पंजीयन कराकर इस कार्यशाला में शामिल हो सकते हैं। :सादर- संपर्क सूत्र -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 18:49, 13 जनवरी 2026 (UTC) ==सहायता== मैं जब भी किसी लेख में संपादित करती करती हूँ तो स्रोत संपादित की जगह संपादित करें आता है जिस कारण मैं ठीक से आडिट नहीं कर पाती हूँ कृपया मेरी इस समस्या में सहायता करें। [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 06:14, 15 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] जी, आपको समस्या क्या आ रही है? वहाँ स्रोत सम्पादन और यथादृश्य समादिका (visual editor) के मध्य बदला जा सकता है। यदि आप स्रोत सम्पादन का उपयोग करना चाहें तो उचित बदलाव कर सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:19, 15 जनवरी 2026 (UTC) ::{{ping|संजीव कुमार}} लेकिन कहाँ और कैसे बदला जाएगा [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 06:21, 15 जनवरी 2026 (UTC) :::{{ping|संजीव कुमार}} जी कृपया मार्गदर्शन करें। 14:23, 16 जनवरी 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] जी वहाँ पर दाहिने ओर ऊपर एक पेन जैसा दिखने वाला बटन होता है जिसे क्लिक करके आप 'यथादृश्य' और 'स्रोत संपादक' में अदल बदल कर सकते हैं। आप कंप्यूटर पे हो तो। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:32, 16 जनवरी 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी हो गया, धन्यवाद [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 07:44, 17 जनवरी 2026 (UTC) == मसौदे की समीक्षा का अनुरोध == नमस्ते, मैंने हाल ही में एक जीवित व्यक्ति की जीवनी का मसौदा तैयार किया है, जो स्वतंत्र और विश्वसनीय स्रोतों पर आधारित है। मुख्य नामस्थान में स्थानांतरण का अनुरोध पहले ही किया जा चुका है। मसौदा यहाँ उपलब्ध है: https://hi.wikipedia.org/wiki/ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra यदि कोई अनुभवी संपादक इसकी समीक्षा कर सके, तो आभारी रहूँगा। धन्यवाद। [[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] ([[सदस्य वार्ता:Pi1918|वार्ता]]) 10:03, 15 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] मैंने इसे साफ़ प्रचार मानते हुए शीघ्र हटाने हेतु नामांकित किया है। वैसे भी हिंदी विकिपीडिया पर ड्राफ्ट जैसा कोई नामस्थान नहीं है। कृपया आगे से व्यक्तियों के प्रचारात्मक लेख बनाने से परहेज करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:45, 16 जनवरी 2026 (UTC) ::नमस्ते, :: जानकारी देने के लिए धन्यवाद। मेरा उद्देश्य किसी भी प्रकार का प्रचार करना नहीं था। मैं आपके निर्णय का सम्मान करता हूँ और आगे से हिंदी विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार ही योगदान करूँगा। :: धन्यवाद। [[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] ([[सदस्य वार्ता:Pi1918|वार्ता]]) 17:53, 16 जनवरी 2026 (UTC) == नये लेख [[Draft:_सम्राट_कुमार_गुप्ता]] की समीक्षा हेतु अनुरोध == नमस्ते संपादकों, मैंने सम्राट कुमार गुप्ता के बारे में एक लेख (Draft) तैयार किया है जिसमें 3 दशकों के पत्रकारिता और सामाजिक कार्यों के विश्वसनीय संदर्भ दिए गए हैं। कृपया इसकी समीक्षा करें और इसे मुख्य लेख के रूप में प्रकाशित करने में सहायता करें। लिंक: [[Draft:_सम्राट_कुमार_गुप्ता]] -- धन्यवाद [[सदस्य:Kumari Supriya|Kumari Supriya]] ([[सदस्य वार्ता:Kumari Supriya|वार्ता]]) 07:43, 16 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Kumari Supriya|Kumari Supriya]] मैंने इसे साफ़ प्रचार मानते हुए शीघ्र हटाने हेतु नामांकित किया है। वैसे भी हिंदी विकिपीडिया पर ड्राफ्ट जैसा कोई नामस्थान नहीं है। कृपया आगे से व्यक्तियों के प्रचारात्मक लेख बनाने से परहेज करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:46, 16 जनवरी 2026 (UTC) == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 16 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == स्वागत सन्देश में चित्र == पूर्व चर्चा: [[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख 63#स्वागत सन्देश में चित्र]] [[साँचा:सहायता|स्वागत संदेश]] में अंकित किया गया चित्र मशीन द्वारा निर्मित किया गया है। मशीन द्वारा बनाई गई सामग्री इस ज्ञानकोष में मान्य नहीं है। इसलिए अनुरोध है कि जिस सदस्य ने यह चित्र स्थापित किया है, वही इसे हटा भी दे। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 09:32, 18 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, यह चित्र आपको कैसा लगता है? मुझे तो यह पुराने चित्र जैसा ही लग रहा है। इसलिए यदि आप दोनों को यह ठीक लगे, तो हम इसे उपयोग में ले सकते हैं। :[[चित्र:Annapoorni (10641191125).jpg|120px|thumb|right|स्वागत!]] – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:13, 8 फ़रवरी 2026 (UTC) {{-}} :: [[चित्र:Tableau_noir_dans_le_désert_du_Thar_(Rajasthan).jpg|240px|thumb|center|हिन्दी विकिपीडिया में आपका हार्दिक स्वागत है। इस ज्ञानकोश के विकास और विस्तार में आपके सहयोग की हमें प्रतीक्षा है।]] <center>--[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 18:03, 8 फ़रवरी 2026 (UTC)</center> :::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, ये आपको कैसे लग रहा है कि एआई से जनित चित्र ज्ञानकोशीय नहीं हो सकता? आजकल एआई से ज्ञानकोशीय एनिमेशन बनाये जाते हैं। यह तो बनाने वाले पर निर्भर करता है। इसके अतिरिक्त उपरोक्त चित्र ज्ञानकोशीय होने के लिए नहीं बल्कि स्वागत के रूप में जोड़ा गया है। :::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मुझे आपके सुझाव से कोई समस्या नहीं है और आप चाहें तो इसे जोड़ सकते हैं। हालांकि पिछली बार @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी का सुझाव था कि चित्र को हटा दिया जाये, अतः मुझे उनका सुझाव भी उचित ही लगा। लेकिन मैंने परम्परा के तौर पर नया चित्र जोड़ा था क्योंकि स्वागत सन्देश में बहुत बदलावों की आवश्यकता है। :::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] जी, आपका सुझाव भी उचित है लेकिन इससे बेहतर चित्र हम कंप्यूटर पर निर्मित कर सकते हैं जो इससे बेहतर होंगे। इसके लिए चर्चा करना बेहतर होगा। स्वागत सन्देश बड़ा रखने के स्थान पर एक छोटी कड़ी दे सकते हैं जिसपर सभी सन्देशों को सूचीबद्ध किया जा सके। इससे उन सदस्यों को भी सुविधा रहेगी जो हिन्दी नहीं जानते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:34, 9 फ़रवरी 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]]@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]]@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] @[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] मेरा अब भी सुझाव है कि चित्र हटा दिया जाय। हालाँकि, अभी जो आपत्ति दर्ज़ की गई है, उसपे इतना ही कहूँगा कि यह चित्र 'ज्ञानकोश' का हिस्सा नहीं है। स्वागत संदेश में इस तरह के चित्र पर आपत्ति उचित नहीं प्रतीत हो रही। ::::संजीव जी जैसा कह रहे, पूरे स्वागत संदेश को पुनर्विचार एवं नये सिरे से बनाने की ज़रूरत है - लंबा काम है - मुझे कोई गुरेज़ नहीं इसमें भागीदारी करने में। ::::पर यह चित्र हटाने वाली बात चर्चा के योग्य भी नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:49, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) :::::{{ping|संजीव कुमार}}, एक महिला को हर किसी के समक्ष हाथ जोड़कर खड़े किया जाना महिलाओं के आत्मसम्मान के लिहाज से कहीं न कहीं गरिमापूर्ण प्रतीत नही हो रहा है। इसलिए भी इस चित्र को हटा देना या किसी उपयुक्त चित्र से बदल देना चाहिए। बहुत से ज्ञानकोषों में बिस्किट का प्रयोग किया जाता है क्योंकि संपादन के लिए ऊर्जा चाहिए होती है, जो बिस्किट से मिलती है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 08:23, 8 मार्च 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी के विचारों से सहमत होते हुए कि स्वागत संदेश को नए सिरे से बनाने की आवश्यकता है, और @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी की आपत्तियों (एआई और गरिमा) को ध्यान में रखते हुए, मेरा सुझाव है कि हम विवादित चित्र के स्थान पर प्राकृतिक फूलों के चित्र का उपयोग किया जाएं। फूल स्वागत का एक गरिमापूर्ण, मानवीय और तटस्थ प्रतीक हैं। ::::::मैंने विकिमीडिया कॉमन्स से कुछ प्राकृतिक और सुंदर चित्रों का चयन किया है। कृपया नीचे दी गई गैलरी में देखकर बताएँ कि इनमें से कौन सा चित्र नए स्वागत संदेश के लिए सबसे उपयुक्त रहेगा? ::::::File:Lotus 2013 sai.jpg|कमल '''यह चित्र मैने @[[सदस्य:SM7|SM7]] के सदस्य पृष्ठ पर देखा''' ::::::File:Red rose at Square of the Cathedral of Christ the Saviour.jpg|लाल गुलाब ::::::File:Combretum indicum(Rangoon creeper).jpg|मधुमालती (रंगून क्रीपर) '''यह मैने ही अपलोड किया''' ::::::File:(MHNT) Jasminum polyanthum – flowers and buds.jpg|चमेली ::::::File:Marigold 14.jpg|गेंदा ::::::File:Flower bouquet in Tarnowskie Góry, Silesian Voivodeship, Poland, December 2023.jpg|पुष्प गुच्छ ::::::File:Rose and carnation flower bouquet 01.jpg|गुलाब और कार्नेशन ::::::आप सभी वरिष्ठ साथियों की राय का स्वागत है। [[सदस्य :VIKRAM PRATAP7 | विक्रम प्रताप ]] 14:09, 9 मार्च 2026 (UTC) :::::::@[[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] जी, फूल लगवाने का कोई विशेष औचित्य? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:38, 9 मार्च 2026 (UTC) ::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, महोदय :::::::: फूल लगवाने का मुख्य औचित्य केवल एक तटस्थ, विवाद-रहित और मानवीय स्वागत-प्रतीक प्रस्तुत करना है। ::::::::महोदय, भारत में फूलों से स्वागत करना सबसे आत्मीय और सहज माना जाता है। ::::::::प्राकृतिक फूल होने के कारण यह AI और गरिमा से जुड़े उन सभी विवादों से पूरी तरह मुक्त है, जो वर्तमान चित्र को लेकर उठे हैं। ::::::::मेरा उद्देश्य सिर्फ एक सकारात्मक चित्र लगाना है। यदि समुदाय को फूल के स्थान पर @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी का 'बिस्किट' वाला सुझाव या विकिपीडिया का लोगो अधिक उपयुक्त लगता है, तो मेरी उसमें भी पूर्ण सहमति है। प्रमुख उद्देश्य स्वागत संदेश को बेहतर बनाना है। [[सदस्य :VIKRAM PRATAP7 | विक्रम प्रताप ]] 16:47, 9 मार्च 2026 (UTC) :::::::::भारत में हाथ जोड़कर स्वागत किया जाता है। फूलों से स्वागत देवताओं का किया जाता है और आजकल लोगों ने चाटुकारिता के लिए इसे मनुष्यों पर लागू करना आरम्भ कर दिया है। चित्रों में प्राकृतिक फूल कैसे हो सकते हैं? वर्तमान चित्र को लेकर मैंने कोई विवाद नहीं देखा, बल्कि चित्र को हटाकर संबंधित सन्देश को पुनः लिखने पर यह चर्चा है। वर्तमान चित्र में क्या नकारात्मक दिखाई दे रहा है? क्या वो भारतीय संस्कृति से संबंधित नहीं है? (हालांकि ऐसा आवश्यक नहीं है)। अभी चर्चा इसपर चाहिए कि चित्र की आवश्यकता ही क्या है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:43, 12 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी,महोदय ::::::::::मेरा उद्देश्य केवल उठे हुए विवाद के बीच एक विकल्प देना था। लेकिन मैं आपसे और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी से पूरी तरह सहमत हूँ कि असली मुद्दा यह है कि स्वागत सन्देश में किसी भी चित्र की आवश्यकता है ही नहीं। पर @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] महोदय ने बिस्किट के चित्र का उदाहरण दिया था, जिसके लिए मैं पुष्पों का विकल्प दिया था| ::::::::::मेरी ओर से चित्र वाले विषय पर चर्चा यहीं समाप्त है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:59, 12 मार्च 2026 (UTC) :::::::::::सभी सदस्यो से विनम्र निवेदन है, की कृपया इस [[:File:AI Chatgpt generated Woman in Welcome pose.png|चित्र]] देखने का कष्ट करे, इसको स्वागत सन्देश में लगने के लिए उपयुक्त हो सकता है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 16:06, 12 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] जी, चित्र को हटाने पर चर्चा चल रही है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:35, 14 मार्च 2026 (UTC). :::::::::::::::{{Ping|संजीव कुमार}} जी, नमस्ते! चित्र को उपयोग में लिया जा चुका है,पहले चित्र उपयोग में न होने के कारण हटाने हेतु चर्चा के लिए नामांकित किया गया है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 16:50, 14 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::{{ping|संजीव कुमार}}, आपकी बात सही है कि भारत में हाथ जोड़कर स्वागत किया जाता है। परंतु, क्योंकि आप और यहां के अधिकतर प्रबंधक पुरुष हैं, और स्वागत करते हुए व्यक्ति का ही चित्र लगाना है तो उचित होगा कि किसी पुरुष का हाथ जोड़कर स्वागत करता हुआ चित्र लगाया जाए। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:28, 20 मार्च 2026 (UTC) :{{od}} वर्तमान चर्चा के आधार पर चित्र हटा दिया गया है। भविष्य में चर्चा करके एक उपयुक्त चित्र जोड़ा जा सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:51, 18 मार्च 2026 (UTC) == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 13:21, 18 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा == <section begin="announcement-content" /> मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]। कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें। -- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])<section end="announcement-content" /> 21:01, 19 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == हिंदी विकि सम्मेलन 2026 समुदाय सहभागिता सर्वे == :हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप इस वर्ष जुलाई में हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 आयोजित करने की योजना बना रहा है। इससे संबंधित हिंदी विकिपीडियनों की रुचि तथा महत्वपूर्ण विषयों को समझने के लिए एक सर्वेक्षण किया जा रहा है। [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeWaqfyOlr9hS7Ef5eXg_Y4mPK8gj1cnzaIBAbQXbjM6KH4aw/viewform हिंदी विकि सम्मेलन 2026] भरकर हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 आयोजित करने में सहयोगी बनें। -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 09:07, 31 जनवरी 2026 (UTC) [[सदस्य:Vishal K Pandey|Vishal K Pandey]] ([[सदस्य वार्ता:Vishal K Pandey|वार्ता]]) 18:11, 26 जनवरी 2026 (UTC) ==गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड== विकिडेटा में गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड का लोगो Guinness World Records logo.svg नाम से उपलब्ध है। इसका हिन्दी में उपयोग करना संभव बनाएं। अधिकार संपन्न लोग ऐसा कर सकते हैं। '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 18:28, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) :[[गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स]] [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 20:00, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) ::समस्या सुलझाने के लिए आपका धन्यवाद - '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 08:59, 6 फ़रवरी 2026 (UTC) LimcaBookofRecords.jpg इस फाइल के बारे में भी विचार करें। धन्यवाद '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 18:35, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) :[[लिम्का बुक ऑफ़ रिकार्ड्स]] [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 20:02, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) ::आपको धन्यवाद- '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 08:59, 6 फ़रवरी 2026 (UTC) == शीर्षक परिवर्तन के लिए अनुरोध == Namaste, I would like the article title '''[[डी एन ए की नकल]]''' to be changed to '''डीएनए प्रतिकृति''', as this form is more accurate and is the one used in most scientific literature. Sorry for writing in English and if this is not the right place to make the request. I have been on a long break from Wikipedia and have forgotten the proper procedure for requesting a title change.<b>[[User talk:Dineshswamiin|<span style="color: Green">Dinesh</span>]]</b> ([[User talk:Dineshswamiin|talk]]) 15:32, 3 फ़रवरी 2026 (UTC) :नमस्ते, मैं चाहता हूँ कि लेख का शीर्षक [[डी एन ए की नकल]] बदलकर 'डीएनए प्रतिकृति' कर दिया जाए, क्योंकि यह रूप ज़्यादा सही है और ज़्यादातर वैज्ञानिक किताबों में इसी का इस्तेमाल होता है।-[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 18:54, 5 फ़रवरी 2026 (UTC) == ''कंप्यूटिंग'' या ''अभिकलन'' == हिन्दी में कंप्यूटिंग को [[अभिकलन]] भी कहा जाता है। परंतु इसके बाद भी कुछ पृष्ठ के नाम [[मोबाइल कम्प्यूटिंग]] या [[क्लाउड कम्प्यूटिंग]] है। प्रोग्रामिंग को [[क्रमानुदेशन]] कहा जाता है परंतु आधे से ज्यादा निबंध के शीर्षक में [[प्रोग्रामिंग भाषा]] लिखा गया है। हमें निबंध के शीर्षक एक समान रखने चाहिए। जैसे सारे निबंध के शीर्षक में प्रोगामिंग के जगह क्रमानुदेशन लिखा रहेगा। अन्य नाम हम निबंध के मुख्य भाग में लिख सकते है या redirect कर सकते है। जैसे- '''क्रमानुदेशन भाषा''', जिसे '''प्रोग्रामिंग भाषा''' भी कहते है..... [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 11:16, 7 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, नमस्ते! आप एक समाधान प्रस्तावित करें - उसपे चर्चा करके यह कार्य किया जा सकता है। आपका और सभी का स्वागत है इस एकरूपता लाने के प्रयास के लिए। सादर! --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:03, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) ::[[मोबाइल कम्प्यूटिंग]] का नाम बदलकर [[मोबाइल अभिकलन]] कर देना चाहिए। [[क्लाउड कम्प्यूटिंग]] का [[क्लाउड अभिकलन]] तथा [[प्रोग्रामिंग भाषा]] का नाम [[क्रमानुदेशन भाषा]] कर देना चाहिए। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:40, 8 मार्च 2026 (UTC) == हिन्दी विकिपीडिया से गायब हो चुके पुराने संपादक == तकरीबन 8 साल बाद मैं विगत कुछ दिनों से विकिपीडिया पर सक्रिय हूं। इस बीच देख रहा हूं कि यहां से वो तमाम लोग गायब हो चुके हैं जो एक समय में लगातार सक्रिय रहते थे। नए लेखों की गुणवत्ता स्तरीय थी। लेकिन इधर हिन्दी विकिपीडिया पर जो कुछ भी लिखा जा रहा है वो या तो आत्मप्रचार है या फिर नौसिखियों द्वारा लगातार किया जा रहा प्रयोग। आज मैंने लगभग 25 लोगों को अपनी ओर से दूरभाष पर संपर्क करने की कोशिश की जो एक जमाने में प्रबंधक रह चुके हैं और जिन्होंने विकिपीडिया पर काफी योगदान दिया है। लेकिन सबने यही कहा कि वो अब सक्रिय नहीं हैं। यह हिन्दी विकिपीडिया के लिए ठीक नहीं है। यद्यपि कि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) के युग में विकिपीडिया और खासतौर पर अंग्रेजी से इतर भाषाओं में इस ज्ञानकोश की अब पहले जैसी आवश्यकता रह नहीं गई है। क्योंकि अब अंग्रेजी की सामग्री एक क्लिक पर किसी भी दूसरी भाषा में उपलब्ध है। फिर भी हिन्दी में लिखे गए मूल लेखों का महत्व तो हमेशा बना रहेगा। इसलिए विकिपीडिया संपादक समुदाय को एक बार फिर अपना तुच्छ अहंकार छोड़कर दूर जा चुके लोगों को दोबारा सक्रिय करना चाहिए। --'''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 13:54, 8 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:कलमकार|कलमकार]] सर ! आठ साल (हुये तो नहीं!) बाद आप का स्वागत - हमारी ओर से। :कुछ उधार का अर्ज़ कर रहा (बुरा मत मानियेगा) :''"ऐसा नहीं कि उन से ''(मतलब विकि से)'' मोहब्बत नहीं रही :''जज़्बात में वो पहली सी शिद्दत नहीं रही'' :'' :''सर में वो इंतिज़ार का सौदा नहीं रहा'' :''दिल पर वो धड़कनों की हुकूमत नहीं रही''"'' :यह हमारी स्थिति है। :और जो चले गए उनकी स्थिति यह है कि :''चेहरे को झुर्रियों ने भयानक बना दिया'' :''आईना देखने की भी हिम्मत नहीं रही'' --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:00, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) :कलमकार जी, ज्ञानकोष में सक्रियता के प्रति आपकी चिंता वाजिब है। मैंने यहां पर देखा है कि बहुत से सदस्यों द्वारा महनत से बनाए गए पृष्ठ कोई न कोई पैमाना बताकर शीघ्र हटाने के लिए नामांकित कर दिए जाते हैं, फिर कोई अन्य सदस्य उन्हें हटा भी देता है। शायद इससे हताश होकर बहुत से संपादक ज्ञानकोष को छोड़कर चले गए। बहुत से संपादकों के तो सदस्य पृष्ठ भी हटा दिए गए हैं। सम्पादकों की सक्रियता में कमी की एक वजह यह भी हो सकती है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 22:21, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, क्या आप कुछ ऐसे सदस्य पृष्ठों के उदाहरण दे सकते हैं जिन्हें हटाया गया था, और कुछ ऐसे पृष्ठ भी जिन्हें किसी गलत मानदंड के तहत शीघ्र हटाने के लिए नामांकित किया गया और बाद में हटा दिया गया? यदि आपकी चिंता जायज़ होगी, तो अवश्य ही कोई समाधान खोजने की कोशिश करेंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 10:54, 26 फ़रवरी 2026 (UTC) :::DreamRimmer जी, हाल ही के कुछ उदाहरण इस प्रकार हैं, जहां प्रतीत होता है कि संपादकों द्वारा शिद्दत से बनाए गए कुछ पृष्ठों को हटा दिया गया: :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#why are you remove this article "सुमरत सिंह"]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#कृपया गोप्रेक्षेश्वर लेख की पुनः समीक्षा करें और कॉपीराइट उल्लंघन का टैग हटाने की कृपा करें]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#सहायता नोट]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#डॉ. विनोद कुमार पृष्ठ: शीघ्र हटाने नामांकन पर प्रतिक्रिया]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#अभिनव अरोड़ा के पृष्ठ हटाने के विषय में]] :::हटाए गए पृष्ठों की सामग्री देखे बगैर मापदंड की सटीकता पर टिप्पणी करना संभव नही है परंतु बहुत से ऐसे पृष्ठ भी हटाए गए हैं, जहां संपादक लेख में संशोधन करने के लिए तैयार थे। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 07:56, 8 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपको प्रचार सामग्री चाहिए या केवल विवाद खड़ा करना उद्देश्य रहा है? यदि आपको प्रचार सामग्री चाहिए तो बताइयेगा, ईमेल से भेज देता हूँ। बैठकर देखते और समझते रहियेगा। अन्यथा आपने मेरा वार्ता पृष्ठ यहाँ क्यों जोड़ा है पता नहीं। मैंने सभी सन्देशों का उत्तर भी दे रखा है। वर्तमान में भी [[विकिपीडिया:शीह|शीघ्र हटाने]] के लिए बहुत लेख नामांकित हैं। कृपया उनकी भी समीक्षा कर लेते समय रहते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:40, 18 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपने ऊपर जिन चर्चाओं का उल्लेख किया है, उनसे संबंधित लेख मुझे किसी भी प्रकार से गलत मानदंड के अंतर्गत हटाए गए नहीं लगते। उन विषयों की उल्लेखनीयता और उपलब्ध सामग्री के आधार पर संजीव जी द्वारा लिया गया निर्णय बिल्कुल उचित था, और ऐसी स्थिति में मेरा निर्णय भी यही होता। आपने यह भी कहा कि ऐसे पृष्ठ हटाए गए जहाँ संपादक लेख में सुधार करने के लिए तैयार थे, परंतु सभी जानते हैं कि कोई अनुल्लेखनीय लेख केवल बार-बार संपादन या सुधार करने से उल्लेखनीय नहीं बन जाता। किसी विषय की उल्लेखनीयता तभी स्थापित होती है जब उसे विश्वसनीय स्रोतों में पर्याप्त स्थान मिले, और इसमें स्वाभाविक रूप से समय लगता है। शीघ्र हटाने की नीति इस विषय में पूरी तरह स्पष्ट है; यदि किसी लेख पर सही मानदंड के अनुसार टैग लगाया गया है, तो प्रबंधक उसे किसी भी समय हटा सकता है। यदि लेखक कोई टिप्पणी जोड़ता है, तो भी प्रबंधक उस टिप्पणी से संतुष्ट न होने पर लेख को बनाए रखने के लिए बाध्य नहीं होता। आपने यह भी कहा था कि सदस्यों के सदस्य पृष्ठ भी हटा दिए गए, लेकिन इसके समर्थन में आपने कोई लिंक प्रस्तुत नहीं किया। मेरा मानना है कि किसी भी सदस्य के कार्य पर प्रश्न तभी उठाया जाना चाहिए जब पर्याप्त प्रमाण हों; अन्यथा यह बिना प्रमाण के व्यक्तिगत आक्षेप और निराधार आरोप की श्रेणी में आता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:20, 18 मार्च 2026 (UTC) :::::{{ping|संजीव कुमार}}, जो आपकी नज़र में प्रचार हो, वह संभवतः दूसरों के लिए जानकारी हो सकती है। :::::DreamRimmer जी, ऐसे भी बहुत से पृष्ठ देखें हैं, जहां अनेक विश्वसनीय स्रोत दिए गए थे, उन्हें भी अनुल्लेखनिय बता कर हटाया गया। उदाहरण के लिए: :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#सुमन कुमार घई]]। :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#राजेन्द्ररंजन चतुर्वेदी]]। :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/अप्रैल 2022#रचित यादव]]। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:41, 20 मार्च 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, समस्या यह ही है कि आप इसे मेरे या आपके नज़र से देख रहे हो। एकबार नज़र हटाकर देखियेगा। "सुमन कुमार घई" नामक लेख पर 15 वर्षों से बिना स्रोत की कुछ सामग्री लिखी थी और बाद में [[विशेष:योगदान/सुमन कुमार घई|इसी नाम के सदस्य]] ने सामग्री हटाकर साहित्य कुंज की कड़ी जोड़ दी। इसी तरह अन्य लेखों को भी या तो सम्बंधित व्यक्ति ने स्वयं (आपके अनुसार उनकी नज़रों में वो स्वयं बहुत उल्लेखनीय व्यक्ति हैं) ने बनाया या अपने किसी रिश्तेदार से बनवाया। यदि आप बिना किसी स्रोत के स्वयं को उल्लेखनीय मानने लग जाओ तो क्या वो उल्लेखनीय हो जायेगा? एकबार इंटरनेट पर उपरोक्त व्यक्तियों के बारे में खोजकर देखें कि इनकी उल्लेखनीयता क्या है? उनके प्रसिद्धि के क्षेत्र में उन्हें कौनसे पुरस्कार मिले हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:26, 25 मार्च 2026 (UTC) :::::::@[[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, उल्लेखनीयता का मापदंड इसलिए बनाया गया था, कि यदि एक ही विषय या नाम पर लेख बनाने के लिए एक से अधिक दावेदार आ जाते हैं, तो इस नाम से उस विषय या व्यक्ति का लेख बनेगा जो अधिक उल्लेखनीय होगा। आपकी जानकारी के लिए बता दूं कि विकिपीडिया के संदर्भ में एक phrase कई बार सामने आता है, जिसमें लिखा होता है, "sum of all knowledge""। कहने का तात्पर्य यह है कि उल्लेखनीयता के नाम पर तब तक कोई पृष्ठ नही हटाना चाहिए, जब तक उस विषय या नाम पर लेख बनाने के लिए एक से अधिक असंबंधित संभावनाएं न हों। उदाहरण के लिए यदि कोई व्यक्ति 'रमेश सिंह' के नाम से उद्धरण सहित लेख बना रहा है तो वह लेख रहने देना चाहिए, जब तक कि कोई उससे भी अधिक उल्लेखनीय 'रमेश सिंह' नाम के व्यक्ति पर उद्धरण सहित लेख बनाने का दावेदार नहीं आ जाता। -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:25, 31 मार्च 2026 (UTC) ::::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, बहुत अच्छा अर्थ निकाला है आपने। साथ में अपने तर्क के पक्ष में कोई स्रोत भी दे दीजियेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:39, 31 मार्च 2026 (UTC) :::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[:en:Wikipedia:Notability]] की भूमिका में लिखा है - ''Information on Wikipedia must be'' '''verifiable'''''... Wikipedia's'' '''concept of notability applies this basic standard''' ''to avoid indiscriminate inclusion of topics... Determining notability does not necessarily depend on things such as fame, importance, or popularity''. -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:53, 31 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपने इसके नीचे वाला भाग क्यों नहीं पढ़ा? यद्यपि वो उस विषय की स्वीकार्यता को बढ़ा सकते हैं जो नीचे बताए गए दिशानिर्देशों को पूरा करता हो। इसके बाद विस्तार से बहुत कुछ लिखा हुआ है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:04, 31 मार्च 2026 (UTC) :::::::::::उसके नीचे भी पढ़ा है, वहां लिखा है कि यदि कोई सामग्री एक नया लेख बनाने के लिए उल्लेखनीय नहीं है, तो उस सामग्री को किसी अन्य संबंधित पृष्ठ में विलय कर देना चाहिए। यह सही भी है यदि वह सामग्री स्रोत/संदर्भ युक्त है तो। ऐसा भी देखा गया है कि राष्ट्रपति इत्यादि से अनेक उल्लेखनीय पुरस्कार प्राप्त व्यक्ति पर बना लेख उल्लेखनीयता के नाम पर हटा दिया गया परन्तु उसमें दर्ज संदर्भित सामग्री कहीं और संजोई नहीं गई, न ही लेखक को उसे दर्ज करने के लिए किसी अन्य पृष्ठ की ओर निर्देशित किया गया। -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:16, 31 मार्च 2026 (UTC) {{od|10}}@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, राष्ट्रपति पुरस्कार मिलने से व्यक्ति उल्लेखनीय कैसे हो गया? विभिन्न विश्वविद्यालयों और अन्य संस्थानों में [[दीक्षान्त समारोह]] के समय डिग्री वितरण राष्ट्रपति या राज्यपाल के हाथों से करवाया जाता है। आपके अनुसार वो सभी लोग उल्लेखनीय हो गये? सम्बंधित लोगों के नामों की सूची सम्बंधित संस्थान के आधिकारिक जालस्थल पर मिल जायेगा जिसे आप विश्वसनीय स्रोत कह सकते हो। राष्ट्रपति के हाथों से मिला पुरस्कार इतना उल्लेखनीय होना चाहिए जो सम्बंधित व्यक्ति को किसी विशिष्ट कार्य के लिए मिला हो और उस कार्य के कारण व्यक्ति उल्लेखनीय हुआ हो, तो उसे उल्लेखनीय माना जाता है, न कि केवल राष्ट्रपति के हाथों पुरस्कार प्राप्त करने से। ऐसे समारोह राष्ट्रपति भवन में हमेशा होते हैं और उनके समाचार प्रतिदिन समाचार पत्रों में छपते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:08, 1 अप्रैल 2026 (UTC) : उदाहरण के लिए, क्या इस ([[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#राजेन्द्ररंजन चतुर्वेदी]]) पृष्ठ को हटाते समय, इसमें उपलब्ध संदर्भित जानकारी किसी अन्य पृष्ठ पर स्थानांतरित की गई? -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 01:49, 3 अप्रैल 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया लेखों में “स्थानांतरण (Move)” विकल्प दिखाई नहीं दे रहा == नमस्ते, मैं हिंदी विकिपीडिया पर लॉग-इन हूँ। मेरा खाता पुराना है और मैंने कई संपादन भी किए हैं, फिर भी मुझे किसी भी लेख में “स्थानांतरण (Move)” का विकल्प दिखाई नहीं दे रहा। मैंने डेस्कटॉप मोड और अलग ब्राउज़र से भी कोशिश की है। कृपया बताएं कि यह समस्या क्यों आ रही है और इसका समाधान क्या है। धन्यवाद। {{unsigned|ROLEXMEENA}} : अंग्रेजी ज्ञानकोष की तरह यहां भी 'Move' (पृष्ठ स्थानांतरण) का विकल्प होना चाहिए, ताकि संपादक अपने सदस्य स्थान में पृष्ठ बनाकर उसे मुख्य नाम स्थान में स्वयं स्थापित कर सकें। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 22:27, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) =="अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026" में भाग लें == हिंदी विकिमीडियन्स यूज़र ग्रुप द्वारा [[अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस]] के अवसर पर विकिपीडिया एवं विकिस्रोत पर संपादनोत्सव का आयोजन किया जा रहा है। # [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026|अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026]]—15 फ़रवरी 2026 से 21 फ़रवरी 2026 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑनलाइन सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव। # [[s:विकिस्रोत:मातृभाषा संवर्धन संपादनोत्सव/2026|अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026]]—21 फ़रवरी 2026 से 28 फ़रवरी 2026 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑनलाइन गुणवत्ता संवर्द्धन प्रतियोगिता। :इनमें भाग लेकर मुक्त हिंदी ई-सामग्री के विकास के अभियान में सहायक होने के लिए आपका स्वागत है। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 04:34, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) == प्रबंधक अधिकार हेतु निवेदन == मैंने [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन#DreamRimmer|यहाँ]] प्रबंधक व अन्तरफलक प्रबंधक अधिकार हेतु निवेदन किया है। आपकी टिप्पणियों का स्वागत है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 17:11, 15 फ़रवरी 2026 (UTC) :प्रबंधन अधिकार मिलने पर बहुत बधाई। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:33, 8 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक कैसे बदले == महोदय मुझे बताए कि शीर्षक बीजाणुउद्भिद को कैसे बदलकर बीजाणुद्भिद करे हृदय से धन्यवाद [[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] ([[सदस्य वार्ता:VIKRAM PRATAP7|वार्ता]]) 04:39, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) :प्रबंधकों को [[#हिंदी विकिपीडिया लेखों में “स्थानांतरण (Move)” विकल्प दिखाई नहीं दे रहा|कहा था]] कि 'पेज मूव' का ऑप्शन सभी के लिए चालू कर दिया जाए, परंतु अभी तक नहीं किया गया है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:31, 8 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, यह अधिकार प्रबन्धकों के पास नहीं है। बाकी आप तर्क एवं स्रोत के साथ लिखेंगे तो स्थानान्तरण कर दिया जाता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:42, 18 मार्च 2026 (UTC) :::परंतु यह विकल्प अंग्रेजी ज्ञानकोष पर कैसे उपलब्ध हुआ!? [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:45, 20 मार्च 2026 (UTC) == Reference Previews – experiment == Hi, I’m Johannes from [[m:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. Sorry for writing in English, please support us by providing a translation! Our team is currently working on [[:m:WMDE Technical Wishes/References|improvements to references]], e.g. [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]]. In 2021 we developed [[:m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Reference Previews]] in order to provide a MediaWiki feature to preview references when hovering over the footnote marker. Over the course of our current work we’ve noticed that using Reference Previews doesn’t seem to be intuitive for some readers and we would like to improve this. <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Problem === <div class="mw-collapsible-content"> In our usability tests, we repeatedly notice desktop readers – unaware of Reference Previews or how to use the feature – clicking on footnotes instead of hovering over them. Many are confused when they end up in the reference list and don’t know how to jump back to the text passage they were previously reading. Many readers seem unaware that both the ↑ arrow in the reference list and the <sup>a b</sup> (for re-used references) can be used to jump back. This makes jumping to the reference list rather unpleasant, especially in long articles. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Assumption === <div class="mw-collapsible-content"> We assume that most readers do not want to jump to the reference list, but rather want to click on the footnote to open Reference Previews, which provide them with the reference information for the text passage they have just read. At the same time, we believe that some readers – e.g. those who want to delve deeper into a topic rather than just quickly researching a piece of information – are still interested in conveniently accessing the reference list. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Idea === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to try adjustments to Reference Previews in order to best meet the needs of different readers. Specifically, we want to prevent readers from accidentally ending up in the individual reference list; jumping there should be a conscious decision. When clicking on a footnote marker, we want to display Reference Previews instead of jumping to the reference list. The pop-up remains permanently visible until clicking on the "x" or anywhere outside the preview to close it. In addition Reference Previews will provide a link to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – current version.png|Reference Previews – current version File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed version when '''clicking on a footnote marker''' </gallery> When hovering over a footnote marker without clicking on it, we want to display a simplified version of Reference Previews – without the settings icon and the resulting empty space. When moving the mouse pointer over the pop-up, a note will appear indicating that you can click for further options. This will open the persistent version of Reference Previews with a link to allow users to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – hover-state.png|Proposed version when '''hovering over the footnote marker''' File:Reference Previews mock-up – hover-state and options.png|Proposed version when '''hovering over the Reference Preview''' File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed (persistent) version when '''clicking on the hover preview''' </gallery> By improving the usability of Reference Previews, we also hope to mitigate the issue that reference lists with a large number of (reused) references (or [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-references]]) can be confusing for some readers. In addition, the proposed version when hovering over a footnote marker is more compact than the current version. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Experiment === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to test the proposed changes in an [[:en:A/B testing|A/B test]] on several wikis. We want to measure how many readers click on a footnote marker and then proceed to jump to the reference list using the proposed version of Reference Previews compared to readers who receive the current version of Reference Previews. In addition, we will measure how many readers in both groups access the reference list via the table of contents. This will give us data-based insights into how many clicks on the footnote unintentionally open the reference list and how many readers only want to use Reference Previews. We would like to run our experiment on the following Wikipedia language versions: de, pl, fr, sv, fa, hu, hi, my, tl, lv, fy, hr. 10% of readers will see our modified version of Reference Previews in order to obtain sufficient data. The experiment is expected to run for 1-2 weeks at the end of March. We'll restore the current version of Reference Previews for all readers until we have evaluated the experiment, discussed the results with the community, and decided on further steps. </div> </div> We look forward to your feedback [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|on our talk page]] – or just reply to this post! Once the experiment is ready to go, we will also provide a link that you can use to test the changes yourself. --[[सदस्य:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[सदस्य वार्ता:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]]) 12:22, 20 फ़रवरी 2026 (UTC) :As indicated on our project page [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/References/Reference_Previews&diff=prev&oldid=30215686], we will only test the proposed change when ''clicking'' on a footnote. Reference Previews will remain ''unchanged when hovering'' over a footnote marker. Reasons for this were concerns that the proposed transition from hover to persistent preview could be disruptive or at least feel unusual when interacting with reference content in the hover preview (e.g. when clicking on links). [[सदस्य:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[सदस्य वार्ता:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]]) 13:30, 9 मार्च 2026 (UTC) ==विकि लव्ज़ रमजान 2026== <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Wiki Loves Ramadan Logo Black hi.svg|Left|200px|frameless]] प्रिय विकी समुदाय, आपको [[विकिपीडिया:विकि लव्ज़ रमजान 2026|विकी लव्ज रमज़ान 2026]] में भाग लेने के लिए विनम्रतापूर्वक आमंत्रित किया जाता है, जो कि विभिन्न क्षेत्रों से इस्लामी इतिहास और इस्लामी सांस्कृतिक विरासत का दस्तावेजीकरण करने के लिए विकिपीडिया, विकिवॉयज पर आयोजित एक अंतर्राष्ट्रीय लेख लेखन प्रतियोगिता है। यह प्रतियोगिता 20 फरवरी से 20 अप्रैल 2025 तक आयोजित की जायेगी अभी भाग लें और पुरस्कार के विजेता बने है। धन्यवाद '''[[:m:Wiki Loves Ramadan 2026|विकी लव्स रमज़ान 2026 इंटरनेशनल टीम]]''' -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 15:51, 26 फ़रवरी 2026 (UTC) </div> == इस हफ्ते पेस्ट जाँच आ रही है == नमस्ते। [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste_check|पेस्ट जाँच]] एक प्रकार की [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|सम्पादन जाँच]] सुविधा है जो तब दिखाई देगी जब यथादृश्य सम्पादिका का प्रयोग कर रहा कोई नवागंतुक किसी लेख में लंबा पाठ पेस्ट करे, अगर प्रणाली द्वारा यह निर्धारित किया जाए कि वह सामग्री सम्पादक ने संभवतः स्वयं नहीं लिखी है। इस सुविधा का यहाँ पर पिछले वर्ष परीक्षण किया गया था, और शोध के [[mw:Edit check/Paste Check#A/B_Experiment|परिणाम]] सकारात्मक थे: इस जाँच का सामना करने वाले सम्पादकों के द्वारा किए गए सम्पादनों में से पूर्ववत किए गए सम्पादनों की संख्या में नियंत्रण समूह की तुलना में 18% घटाव आया। डिफ़ॉल्ट से पेस्ट जाँच उन सम्पादकों को दिखाई जाएगी जिन्होंने लोकल रूप से 100 या उससे कम सम्पादन किए हुए हों। यह [[{{#special:EditChecks}}]] के माध्यम से प्रबंधकों द्वारा बदला जा सकता है। जब इस आवश्यकता को पूरा करने वाला कोई सम्पादक कहीं और से कम-से-कम 50 कैरेक्टर्स लंबा पाठ पेस्ट करता है, पेस्ट जाँच उससे पूछेगी कि सामग्री उसने स्वयं लिखी है या फिर नहीं। [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|सम्पादनों को टैग किया जाएगा]] ताकि अनुभवी सदस्य उन सम्पादनों का पता लगा पाएँ जहाँ पर पेस्ट जाँच दिखाई गई थी। अंतिम सम्पादन में कोई भी पेस्ट किया हुआ पाठ न होने के बावजूद भी टैग दृश्य होगा। यह सुविधा इस हफ्ते के अंत तक ग्लोबल स्तर पर जारी की जाएगी। इसे परखने में सहायता करने के लिए आप सबका धन्यवाद। [[सदस्य:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:Quiddity (WMF)|वार्ता]]) 00:02, 3 मार्च 2026 (UTC) == अली ख़ामेनेई == <nowiki>[[अली ख़ामेनेई]]</nowiki> को हिंदी में <nowiki>[[अली ख़मीने]]</nowiki> लिखा जाना चाहिए, कृपया इसे बदलिए। -[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 13:28, 3 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Baangla|Baangla]] जी, यह चर्चा [[वार्ता:अली ख़ामेनेई]] पृष्ठ पर होनी चाहिए। यदि आपको लगता है कि वर्तमान नाम सही नहीं है, तो आप [[साँचा:नाम बदले]] का प्रयोग करते हुए पृष्ठ को स्थानांतरित करने का अनुरोध कर सकते हैं। मेरी व्यक्तिगत राय में वर्तमान नाम सही है, क्योंकि [https://www.bbc.com/hindi/articles/c747xp3pke8o BBC], [https://www.aajtak.in/trending/photo/iran-supreme-leader-ali-khamenei-death-reaction-celebration-mourning-tstf-2484137-2026-03-02 Aaj Tak], [https://hindi.news18.com/news/uttar-pradesh/bahraich-shia-community-ali-khamenei-death-mourning-ban-juloos-local18-10235065.html News18] और [https://ndtv.in/world-news/iran-us-tensions-live-updates-trump-ayotallah-khamenei-sanctions-military-buildup-explosions-nuclear-tensions-us-israel-iran-tension-live-11148367 NDTV] सहित कई मीडिया संस्थान भी “ख़ामेनेई” ही लिखते हैं और हिंदी उच्चारण के अनुसार भी यही नाम उचित प्रतीत होता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 13:49, 3 मार्च 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:Baangla|Baangla]] जी, फ़ारसी में नाम علی خامنه‌ای लिखा जाता है। इसी आधार पर देवनागरी में इसका निकटतम लिप्यंतरण अली ख़ामेनेई होगा। ::: यहाँ خ ध्वनि के लिए “ख़” का प्रयोग किया जाता है और अंतिम –ई ध्वनि को दर्शाने के लिए “ई” आता है। इसलिए अली ख़ामेनेई फ़ारसी उच्चारण के सबसे क़रीब माना जा सकता है। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 01:29, 9 मार्च 2026 (UTC) == Lua त्रुटि == जी, जब भी में [[मॉड्यूल:Designation/list]] नामक पृष्ठ को बनाने का प्रयास करता हूँ, मुझे यह संदेश मिलता है: Lua error पंक्ति 1 पर: unexpected symbol near '{'. मैं अंग्रेज़ी विकिपीडिया के स्रोत कोड का प्रयोग करता हूँ, फिर भी यह संदेश आता है। क्या इसका कोई उपाय है? [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 10:14, 12 मार्च 2026 (UTC) :{{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:16, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] धन्यवाद ^^ [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 15:45, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] मैंने स्वतः परीक्षित अधिकार के लिए निवेदन भेजा है। यदि आप चाहते हैं तो कृपया अपना मत दें। फिर से धन्यवाद! :3 [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 16:26, 18 मार्च 2026 (UTC) :::समय-समय पर मेरा ध्यान आपके संपादनों पर जाता रहता है। हालाँकि मैंने आपके बनाए लेखों को ठीक से नहीं देखा है, लेकिन नामांकन में दिए गए लेखों में से [[रोलिन' (एयर रेड व्हीकल)]] देखा तो वह मुझे लगभग पूरा मशीनी अनुवाद लगा। इसी तरह दूसरे उदाहरण, जैसे [[तलत जाफ़री]] आदि, भी मुझे मशीनी अनुवाद जैसे लगे। इसलिए मुझे नहीं लगता कि मैं इस विषय में आपकी कोई विशेष मदद कर पाऊँगा। बाकी अन्य सदस्य भी आपके नामांकन को देखकर अपने सुझाव दे सकते हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) == सदस्य पृष्ठ हटाने हेतु अनुरोध == नमस्ते प्रशासक महोदय, मैं 'Gahininath gutte' इस खाते का स्वामी हूँ। मैं अपना 'सदस्य वार्ता' पृष्ठ (User Talk Page) हटाना चाहता हूँ क्योंकि यह गूगल सर्च में मेरी निजी जानकारी दिखा रहा है। मैंने लॉगिन किया है, लेकिन सुरक्षा फ़िल्टर के कारण मैं स्वयं <nowiki>{{db-u1}}</nowiki> टैग नहीं लगा पा रहा हूँ। कृपया मेरी सहायता करें और इस पृष्ठ को हटा दें। धन्यवाद। [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 12:40, 12 मार्च 2026 (UTC) :{{Ping|Gahininath gutte}} नमस्ते! हिंदी विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार तभी हटाए जाते है, ज़ब उसपे अत्यधिक बर्बरता या निजी जानकारी और गाली गालोच हुआ हो, आमतौर पर सदस्य वार्ता नही हटाए जाते है,अगर आप सदस्य पृष्ठ की बात कर रहे है, तो आप 10 सकारात्मक संपादन करने के उपरांत सदस्य पृष्ठ को हटवाने ले लिए अनुरोध कर सकते है,या हटाने हेतु संबंधित साँचा लगा सकते है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 12:52, 12 मार्च 2026 (UTC) ::<blockquote>महोदय, जवाब के लिए धन्यवाद। मैं समझता हूँ कि वार्ता पृष्ठ हटाना नियमों के विरुद्ध है। लेकिन यह पृष्ठ गूगल सर्च में मेरा नाम और निजी संदर्भ दिखा रहा है, जिससे मुझे प्राइवेसी की समस्या हो रही है। अगर आप इसे हटा नहीं सकते, तो कृपया इस पृष्ठ पर '''<nowiki>__NOINDEX__</nowiki>''' टैग लगा दें ताकि यह गूगल सर्च इंजन में दिखाई न दे। साथ ही, कृपया इस पृष्ठ की पुरानी सामग्री (History) को भी छुपा दें। आपकी बहुत कृपा होगी।"</blockquote> ::[[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 13:03, 12 मार्च 2026 (UTC) ::"नमस्ते, मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। मैं विकिपीडिया पर अब सक्रिय नहीं रहना चाहता और अपनी निजता (Privacy) की सुरक्षा के लिए 'Right to Vanish' के तहत इस पृष्ठ को स्थायी रूप से (Permanently) हटाने का अनुरोध करता हूँ। इसमें मेरा वास्तविक नाम शामिल है जो गूगल सर्च में दिखाई दे रहा है और यह मेरी निजता का उल्लंघन है। मैं चाहता हूँ कि मेरे खाते से जुड़ी यह पहचान पूरी तरह से मिटा दी जाए। कृपया मेरी सहायता करें।" [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 13:06, 12 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] जी, मैंने आपके वार्ता पृष्ठ का एक अवतरण हटा दिया है, जिसमें आपकी व्यक्तिगत जानकारी थी। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:56, 18 मार्च 2026 (UTC) ::::अभि भी मेरा नाम गुगल सर्च मैं दिख रहा है मुझे Wikipedia पर रहना ही नहीं कृपया यहा पर मेरा जो अकाउंट है उसे हटा दे पुरी तरह सें... ::::धन्यवाद...! [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 15:14, 18 मार्च 2026 (UTC) :::::इसके लिए आप [[विशेष:GlobalVanishRequest]] पर उपलब्ध फ़ॉर्म भर सकते हैं। कृपया अनुरोध करने से पहले फ़ॉर्म पर दिए गए निर्देशों को अवश्य पढ़ लें। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:19, 18 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक अनुवाद में मदद == [[:en:Embarrasingly parallel]] का शीर्षक अनुवाद में क्या होना चाहिए- * [[एम्बैरसिंगली पैरेलल]] या * [[अति-समानांतरीय]] [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 13:13, 15 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, सम्भवतः आपके पास टाइपो हुआ है और आप [[:en:Embarrassingly_parallel|Embarrassingly parallel]] की बात कर रहे हो। parallel के लिए हिन्दी में समानांतर शब्द काम में लेते हैं और शब्दकोश नामक वेबसाइट पर इसका अनुवाद अव्यवस्थित समानांतर लिखा है। लेकिन मुझे तार्किक तौर पर कोई तुल्य शब्द याद नहीं आ रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:50, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, शब्दकोश नामक वेबसाइट पर एंबैरिसिंगली (Embarrassingly) का अनुवाद "शर्मनाक रूप से" लिखा है, लेकिन हम इसे कंप्यूटर विज्ञान या कोडिंग के संदर्भ में लिख रहे हैं तो क्या "सहज समानांतर" लिख सकते है? इसका मतलब यह है कि समानांतर करने में कोई विशेष दिमाग या मेहनत नहीं लगती। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:36, 19 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, इस स्थिति में अंग्रेज़ी वाले का ही देवनागरी में उच्चारण लिख दीजिएगा। लेख की शुरूआत में शब्दशः अनुवाद लिख सकते हैं और भविष्य में विश्वसनीय स्रोत मिलने पर उचित स्थानान्तरण कर दिया जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:29, 25 मार्च 2026 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]])</bdi> 11:15, 19 मार्च 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == मार्च गतिविधि अपडेट == :हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा मार्च 2026 में हुई गतिविधियाँ: * 'हिंदी विकि सम्मेलन 2026' पर फाउंडेशन के साथ प्राथमिक स्तर की चर्चा पूरी हुई। अप्रैल तक इसपर निर्णय आने की संभावना है। * गूगल के साथ साझेदारी संबंधी अपडेट फाउंडेशन तथा गूगल टीम के साथ पीपीटी बनाकर साझा किए गए। पिछले एक वर्ष के सभी कार्यक्रमों के (नए लेख, नए सदस्य, सांस्थानिक भागिदारी) आंकड़ों को संश्लिष्ट रूप में साझा किया गया। * फरवरी में विकिपीडिया पर आयोजित [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] के सभी लेखों की जाँच पूरी हुई तथा पुरस्कार विजेता घोषित किए गए। * फरवरी में विकिस्रोत पर आयोजित [[s:hi:विकिस्रोत:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/२०२६|विकिस्रोत:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/२०२६]] के सभी शोधित पृष्ठों की जाँच पूरी हुई तथा पुरस्कार विजेता घोषित किए गए। * राजस्थान विश्वविद्यालय के भौतिकि विभाग के साथ सांस्थानिक भागीदारी के प्रयास स्वरूप पहली प्रशिक्षण कार्यशाला 24 मार्च को आयोजित करना निश्चित हुआ। * आइआइटी, जोधपुर के साथ सांस्थानिक भागीदारी की संभावना परखने के लिए 21 मार्च को जोधपुर में सामुदायिक बैठक निश्चित की गई। जोधपुर के कोई भी हिंदी विकिपीडियन इस अनौपचारिक संवाद बैठक में शामिल हो सकते हैं। : हिंदी विकिपीडिया के अनुभवी सदस्यों द्वारा किसी भी स्थानीय या रास्ट्रीय स्तर के आयोजन प्रस्तावों का हम स्वागत करते हैं तथा सहयोग का भरोसा दिलाते हैं। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:49, 20 मार्च 2026 (UTC) == अंगिका और मैथिली विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" मे भाग ले == नमस्ते , विकिपीडियन ‎[https://anp.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_आरू_लोकगाथा_अंगिका_२०२६ अंगिका] और [https://mai.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_एवं_लोककथा_२०२६ मैथिली] विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" प्रतियोगिता चल रही है, और इनाम जीते। ‎तिथि: 23 मार्च - 31 मार्च 2026 (8 दिन शेष) [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:33, 23 मार्च 2026 (UTC) == Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki == [Please help translate this message] Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contact_Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[metawiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[metawiki:Talk:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|talk page]]. –– [[सदस्य:STei (WMF)|STei (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:STei (WMF)|वार्ता]]) 13:21, 25 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक अनुवाद में मदद == मैं [[:en:Perpetual calendar]] को अनुवाद कर रहा हूं। इसका शीर्षक क्या मुझे [[परपेचुअल पंचांग]] रखना चाहिए ? इसका तत्सम क्या हो सकता है क्योंकि मुझे इसका कही हिन्दी में प्रयोग नही मिला। [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 13:40, 25 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, आप की जानकारी के लिए कुछ सन्दर्भ [https://uptoword.com/en/perpetual-calendar-meaning-in-hindi?utm_source=chatgpt.com] [https://fj.voguetimebalfie.com/info/are-perpetual-calendar-watches-accurate-100990981.html] [https://www.google.co.th/books/edition/N%C4%ABh%C4%81rik%C4%81/t6hHAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/Bhajpa_Ka_Abhyuday_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE_%E0%A4%95/Cet5EAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&pg=RA1-PA1970&printsec=frontcover] दिए गए है, इन के हिसाब से सतत पंचांग या स्थायी पंचांग लिखा जा सकता है। बाकि जैसी सभी की राय हो। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:32, 28 मार्च 2026 (UTC) == विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ हेतु स्कॉलरशिप आवेदन अब प्रारम्भ हो चुके हैं == नमस्ते, विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ के लिए स्कॉलरशिप हेतु आवेदन अब प्रारम्भ हो चुके हैं । यह कॉन्फ्रेंस ४ से ६ सितंबर २०२६ तक कोच्चि, भारत में होगी । विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत), दक्षिण एशिया के साथ और भी विकिमीडियन्स, सामुदायिक आयोजकों और योगदानकर्ताओं को एक साथ लाता है। यह जुड़ने, सीखने, अनुभव बाँटने करने और निःशुल्क ज्ञान के आंदोलन को सशक्त करने हेतु मिलजुलकर करने का एक स्थान है । 🙂 अगर आप विकिमीडिया परियोजनाओं में सक्रिय योगदानकर्ता हैं अथवा सामुदायिक कार्यक्रमों में सम्मिलित हैं, तो आपको स्कॉलरशिप के लिए आवेदन हेतु प्रोत्साहित किया जाता है । [[diffblog:2026/03/19/namukku-othukoodam-scholarships-now-open-for-wikiconference-india-2026/|विस्तृत घोषणा]] यहाँ है । आवेदन की अंतिम तिथि: १५ अप्रैल २०२६ रात ११:५९ बजे IST आवेदन की लिंक: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform आवेदन की लिंक] अधिक जानकारी: [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|मेटा पेज लिंक]] कृपया इस घोषणा को अपने समुदाय में अन्य सदस्यों के साथ भी बाँटें । धन्यवाद ! विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ की आयोजन टीम -[[User:Gnoeee|<span style="color:#990000">❙❚❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span><span style="color:#000"> जिनोय </span><span style="color:#006699">❚❙❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span>]] [[User talk:Gnoeee|✉]] 21:00, 28 मार्च 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 17:12, 3 अप्रैल 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Wikimedia Foundation की वार्षिक योजना की चर्चाओं में शामिल होने का आमंत्रण == नमस्ते, मैं आप सभी को '''साउथ एशिया ओपन कम्युनिटी कॉल''' के अप्रैल एडिशन में इनवाइट करना चाहता हूँ, जो विकिमीडिया फाउंडेशन की लीडरशिप के साथ उनके [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia%20Foundation%20Annual%20Plan/2026-2027 एनुअल प्लान (2026-2027)] पर चर्चा करेगा। फ़ाउंडेशन की [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia%20Foundation%20Annual%20Plan वार्षिक योजना] एक उच्च-स्तरीय रोडमैप है, जिसमें यह बताया गया है कि संगठन आने वाले वर्ष में क्या हासिल करना चाहता है। इसमें न केवल फाउंडेशन के लक्ष्य, प्रगति और योजना शामिल है, बल्कि वैश्विक रुझानों का सारांश भी शामिल है जो हमारे मूवमेंट के वर्तमान और भविष्य को प्रभावित करते हैं। इसलिए, अगला '[https://meta.wikimedia.org/wiki/South%20Asia%20Open%20Community%20Call साउथ एशिया ओपन कम्युनिटी कॉल]' नीचे दी गई तारीखों/समय पर आयोजित कि जाएगी। कृपया इसे अपने कैलेंडर में नोट कर लें और [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:South%20Asia%20Open%20Community%20Call,%20April%202026 यहाँ साइन अप करें।] Platform: Google Meet Date: 17th April, 2026 Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:South%20Asia%20Open%20Community%20Call,%20April%202026 Registration Link] '''नोट:''' सिर्फ़ रजिस्टर्ड लोगों को ही जॉइनिंग लिंक मिलेगा। कॉल पर आपसे मिलने का इंतज़ार रहेगा, --[[सदस्य:RASharma (WMF)|RASharma (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:RASharma (WMF)|वार्ता]]) 12:49, 6 अप्रैल 2026 (UTC) == पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) अधिकार और नए सुरक्षा स्तर पर पुनर्विचार हेतु प्रस्ताव == सभी सदस्य महोदय, मैं समुदाय का ध्यान पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) से जुड़ी [[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख_48#केवल_स्वतः_परीक्षित_सदस्यों_द्वारा_स्थानांतरण|2017 की एक पुरानी चर्चा (पुरालेख 48)]] और नीति की ओर आकर्षित करना चाहता हूँ। उस समय अनुचित स्थानांतरणों को रोकने के लिए यह निर्णय लिया गया था कि केवल 'स्वतः परीक्षित' (Autopatrolled), रोलबैकर या प्रबंधक स्तर के सदस्य ही पृष्ठों का स्थानांतरण कर सकेंगे। उस समय की चर्चा में और फैब्रिकेटर (Phabricator) पर एक अन्य विकल्प (विकल्प 2) का भी सुझाव दिया गया था, जिसका उल्लेख आदरणीय @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी ने किया था: '''"एक नया सुरक्षा स्तर बना कर बर्बरता के शिकार पन्नों को इस स्तर पर सुरक्षित करने का।"''' मेरा प्रस्ताव है कि वर्तमान परिस्थितियों को देखते हुए हमें अब इस विकल्प (नया स्थानांतरण सुरक्षा स्तर) को लागू करना चाहिए। मेरी रूपरेखा कुछ इस प्रकार है: # '''सुरक्षित पृष्ठ:''' जिन पृष्ठों को अर्ध-सुरक्षा (Semi-protection) या पूर्ण सुरक्षा (Full protection) प्राप्त है या जो बर्बरता के प्रति अति-संवेदनशील हैं, उन्हें स्थानांतरित करने का अधिकार केवल 'स्वतः परीक्षित', रोलबैकर, पुनरीक्षक, प्रशासक या प्रबंधक स्तर के सदस्यों तक ही सीमित रहे। # '''सामान्य पृष्ठ:''' जो पृष्ठ पूरी तरह से असुरक्षित और सामान्य हैं, उनका स्थानांतरण (नाम परिवर्तन) करने का अधिकार 'स्वतः स्थापित' (Autoconfirmed) सदस्यों को वापस दे दिया जाए (जैसा कि अंग्रेजी व अन्य विकिपीडिया परियोजनाओं पर होता है)। '''इस बदलाव की आवश्यकता क्यों है (ठोस आँकड़े)?''' सक्रिय अधिकार-प्राप्त सदस्यों की भारी कमी के कारण, छोटे-छोटे और स्पष्ट स्थानांतरण कार्यों (जैसे वर्तनी सुधार) के लिए भी सक्रिय 'स्वतः स्थापित' सदस्यों को <code><nowiki>{{नाम बदलें}}</nowiki></code> का अनुरोध करना पड़ता है। इससे काम की गति धीमी होती है और प्रबंधकों पर भी अनावश्यक अनुरोधों का बोझ पड़ता है। हाल ही में मैंने Quarry टूल के माध्यम से हिंदी विकिपीडिया के डेटाबेस का विश्लेषण किया (क्वेरी लिंक: [https://quarry.wmcloud.org/query/104224 Quarry Query: 104224])। इस रिपोर्ट से यह स्पष्ट होता है कि वर्तमान में दर्जनों ऐसे अधिकार-प्राप्त सदस्य हैं, जिन्होंने पिछले कई महीनों या वर्षों से हिंदी विकिपीडिया पर एक भी संपादन नहीं किया है। आप नीचे दी गई तालिका का विस्तार करके स्वयं देख सकते हैं: {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; width:80%;" |+ अधिकार प्राप्त सदस्यों के अंतिम संपादन की सूची ! अधिकार (Group) !! सदस्य का नाम !! आखिरी संपादन (दिनांक) |- | autopatrolled || Naziah rizvi || 20-10-2016 |- | autopatrolled || Somesh Tripathi || 05-10-2017 |- | autopatrolled || Jeeteshvaishya || 22-10-2017 |- | autopatrolled || रोहित रावत || 02-09-2018 |- | autopatrolled || Salma Mahmoud || 23-10-2018 |- | rollbacker || FR30799386 || 02-10-2019 |- | autopatrolled || SGill (WMF) || 03-03-2020 |- | autopatrolled || RacIndian || 21-08-2020 |- | autopatrolled || Jaswant Singh4 || 25-09-2020 |- | autopatrolled || Teacher1943 || 28-08-2021 |- | autopatrolled || Navinsingh133 || 23-12-2021 |- | rollbacker || Navinsingh133 || 23-12-2021 |- | autopatrolled || Mala chaubey || 29-12-2021 |- | autopatrolled || Navodian || 20-01-2022 |- | autopatrolled || AbhiSuryawanshi || 08-06-2022 |- | autopatrolled || Innocentbunny || 21-09-2022 |- | autopatrolled || Biplab Anand || 22-10-2022 |- | autopatrolled || सुनील मलेठिया || 08-01-2023 |- | autopatrolled || Sushilmishra || 20-04-2023 |- | autopatrolled || Gaurav561 || 01-05-2023 |- | autopatrolled || Ahmed Nisar || 02-07-2023 |- | autopatrolled || JamesJohn82 || 20-08-2023 |- | autopatrolled || जैन || 02-11-2023 |- | autopatrolled || Samee || 13-01-2024 |- | autopatrolled || Dinesh smita || 15-04-2024 |- | autopatrolled || सीमा1 || 15-04-2024 |- | rollbacker || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024 |- | autopatrolled || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024 |- | autopatrolled || निधिलता तिवारी || 23-10-2024 |- | rollbacker || निधिलता तिवारी || 23-10-2024 |- | autopatrolled || Anamdas || 07-11-2024 |- | autopatrolled || चक्रपाणी || 02-12-2024 |- | autopatrolled || Charan Gill || 14-12-2024 |- | autopatrolled || Satdeep Gill || 10-02-2025 |- | autopatrolled || MKar || 23-03-2025 |- | autopatrolled || ArmouredCyborg || 15-05-2025 |- | rollbacker || ArmouredCyborg || 15-05-2025 |- | rollbacker || स || 20-05-2025 |- | autopatrolled || स || 20-05-2025 |- | rollbacker || Stang || 26-05-2025 |- | autopatrolled || AshokChakra || 29-05-2025 |- | rollbacker || AshokChakra || 29-05-2025 |- | rollbacker || PQR01 || 12-06-2025 |- | autopatrolled || WhisperToMe || 26-06-2025 |- | autopatrolled || Hunnjazal || 03-07-2025 |- | autopatrolled || MGA73 || 13-07-2025 |- | autopatrolled || Jayprakash12345 || 19-07-2025 |- | rollbacker || Nilesh shukla || 21-07-2025 |- | autopatrolled || Nilesh shukla || 21-07-2025 |- | autopatrolled || Raju Babu || 03-08-2025 |- | autopatrolled || Trikutdas || 06-10-2025 |- | autopatrolled || Surenders25 || 29-10-2025 |- | rollbacker || राजकुमार || 01-11-2025 |- | rollbacker || Nadzik || 22-11-2025 |- | autopatrolled || Srajaltiwari || 15-12-2025 |- | autopatrolled || Buddhdeo Vibhakar || 22-12-2025 |- | autopatrolled || आशीष भटनागर || 23-12-2025 |- | autopatrolled || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026 |- | rollbacker || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026 |- | autopatrolled || कलमकार || 12-02-2026 |- | autopatrolled || शीतल सिन्हा || 21-02-2026 |- | rollbacker || रोहित साव27 || 22-02-2026 |- | autopatrolled || रोहित साव27 || 22-02-2026 |- | autopatrolled || नीलम || 09-03-2026 |- | autopatrolled || Dr.jagdish || 10-03-2026 |- | rollbacker || Chronos.Zx || 12-03-2026 |- | rollbacker || Eihel || 13-03-2026 |- | autopatrolled || Eihel || 13-03-2026 |- | autopatrolled || Utcursch || 17-03-2026 |- | rollbacker || J ansari || 24-03-2026 |- | autopatrolled || J ansari || 24-03-2026 |- | autopatrolled || Mahensingha || 27-03-2026 |- | autopatrolled || 1997kB || 29-03-2026 |- | rollbacker || 1997kB || 29-03-2026 |- | rollbacker || Saroj || 31-03-2026 |- | autopatrolled || Ziv || 01-04-2026 |- | rollbacker || TypeInfo || 02-04-2026 |- | sysop || संजीव कुमार || 07-04-2026 |- | autopatrolled || Dharmadhyaksha || 07-04-2026 |- | autopatrolled || CommonsDelinker || 08-04-2026 |- | sysop || SM7 || 08-04-2026 |- | sysop || अजीत कुमार तिवारी || 09-04-2026 |- | sysop || अनिरुद्ध कुमार || 09-04-2026 |- | autopatrolled || हिंदुस्थान वासी || 09-04-2026 |- | rollbacker || हिंदुस्थान वासी || 09-04-2026 |- | sysop || DreamRimmer || 09-04-2026 |- | autopatrolled || अनुनाद सिंह || 09-04-2026 |- | sysop || Sanjeev bot || 10-04-2026 |} यदि हम यह नई तकनीकी व्यवस्था लागू करते हैं, तो सक्रिय सदस्यों को काम करने में सहूलियत मिलेगी, विकिपीडिया का विकास तेज़ी से होगा, और प्रबंधकों का कीमती समय बचेगा। कृपया इस प्रस्ताव पर अपने बहुमूल्य विचार साझा करें ताकि हम इस सुधार को प्रबंधकों के माध्यम से लागू करवा सकें। धन्यवाद। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:22, 10 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, मुझे आपका उद्देश्य समझ में नहीं आया। जो आवेदन अधूरे हैं उनमें से अधिकतर अधूरे होने का कारण प्रबन्धकों की सक्रियता नहीं बल्कि उचित स्रोत का न होना है। आप चाहते हो कि स्रोतों के अभाव में आवेदन करने वाले सदस्य मनमर्जी से स्थानान्तरण करते रहें? आपने जो उपरोक्त सूची दी है, क्या उनमें कोई सदस्य अधिकारों का दुरुपयोग कर रहा है? यदि हाँ तो सूचित करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:48, 20 अप्रैल 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, ::'''1. मनमर्जी से स्थानांतरण:''' मेरा उद्देश्य इसे बढ़ावा देना बिल्कुल नहीं है। जैसा कि इस विषय पर पहले भी बताया गया था, यह प्रस्ताव केवल स्पष्ट वर्तनी और मात्रा की गलतियों को तुरंत सुधारने के लिए है। यदि कोई 'स्वतः स्थापित' सदस्य अनुचित स्थानांतरण करता है, तो उसे आसानी से पूर्ववत किया जा सकता है। साथ ही, संवेदनशील या विवादित पृष्ठों को नए 'स्थानांतरण सुरक्षा स्तर' से सुरक्षित रखा जा सकता है। या एक विकल्प यह भी है कि किसी भी सुरक्षित पृष्ठ पर स्थानांतरण करने के लिए नामांकन की आवश्यकता है| ::'''2. सूची का उद्देश्य:''' मेरा उद्देश्य किसी पर अधिकारों के दुरुपयोग का आरोप लगाना नहीं था। यह सूची केवल यह दर्शाने के लिए थी कि अधिकार-प्राप्त सक्रिय सदस्यों की संख्या वर्तमान में बहुत कम है। इस कारण, नाम सुधारने जैसे छोटे-छोटे कार्यों का पूरा बोझ आप जैसे चंद सक्रिय प्रबंधकों पर ही पड़ता है। ::मेरा यह प्रस्ताव केवल प्रबंधकों का कीमती समय बचाने और सुधारात्मक कार्यों को गति देने का एक तकनीकी सुझाव मात्र है। समुदाय का जो भी निर्णय होगा, वह मुझे सहर्ष स्वीकार है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:27, 20 अप्रैल 2026 (UTC) :::प्रबन्धकों के समय का निर्धारण आप कैसे कर सकते हैं? किसी प्रबन्धक ने आपको कहा है क्या कि हमारा समय पृष्ठ स्थानान्तरण में जा रहा है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:36, 20 अप्रैल 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी नहीं महोदय [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:57, 20 अप्रैल 2026 (UTC) :::: [[:श्रेणी:स्थानान्तरण अनुरोध|बहुत से पृष्ठ]] स्थानांतरण हेतु लंबित पड़े हैं। इस सूची की लंबाई को देखने से आभास हो सकता है कि स्थानांतरण अधिकार प्राप्त सदस्यों के पास समय की कमी होगी। इसलिए [[सदस्य: AMAN KUMAR|विक्रम प्रताप]] का प्रस्ताव जायज़ है।[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:23, 11 मई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय और अन्य सदस्यगण, :संजीव जी, आपने ऊपर मेरी दी गई सूची पर प्रश्न उठाते हुए पूछा था कि ''"क्या उनमें कोई सदस्य अधिकारों का दुरुपयोग कर रहा है? यदि हाँ तो सूचित करें।"'' जी नहीं महोदय, वे अधिकारों का दुरुपयोग नहीं कर रहे हैं, बल्कि वे '''अधिकार निवृति की उस नीति''' के दायरे में आ चुके हैं, जिसे '''स्वयं आपने ही 2014 में प्रस्तावित और पारित करवाया था।''' :मैं समुदाय का ध्यान [[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख 37#सदस्य अधिकारों का पुनः वितरण|अक्टूबर 2014 की उस चर्चा (सदस्य अधिकारों का पुनः वितरण)]] की ओर आकर्षित करना चाहता हूँ, जहाँ संजीव जी ने स्वयं यह प्रस्ताव रखा था कि:<blockquote>''"यहाँ मैं यह प्रस्ताव रखना चाहता हूँ कि यह अधिकार रखने वाले सदस्यों के योगदान पिछले एक वर्ष में यदि २५ से भी कम रहते हैं तो उन्हें इस अधिकार से आदर-सहित निवृत किया जाये।"'' जिसे बाद में सर्वसम्मति से स्वीकृत किया गया और '''[[विकिपीडिया:स्वतः परीक्षित अधिकार हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ की नीतियों में जोड़ा गया।</blockquote>मैंने जो अधिकार-प्राप्त सदस्यों की सूची साझा की थी, उसका एकमात्र उद्देश्य समुदाय को यह याद दिलाना था कि तकनीकी और नीतिगत रूप से दर्जनों सदस्य वर्षों से इस न्यूनतम योग्यता को खो चुके हैं। :चूँकि एक तरफ अधिकार प्राप्त सदस्य भारी संख्या में निष्क्रिय हैं, और दूसरी तरफ बहुत से पृष्ठ स्थानांतरण हेतु लंबित पड़े हैं, इसलिए मेरा यह प्रस्ताव है कि: या तो सक्रिय सदस्यों को यह अधिकार देने की प्रक्रिया को सुचारू बनाया जाए, या फिर पृष्ठ स्थानांतरण के लिए एक नया 'स्थानांतरण सुरक्षा स्तर' लागू किया जाए ताकि पेंडिंग काम जल्दी निपट सकें। :समुदाय के सभी सदस्यों से अनुरोध है कि कृपया इस नीतिगत सुधार के प्रस्ताव पर अपने विचार साझा करें। '''कृपया अपने समर्थन अथवा विरोध में एक पंक्ति की टिप्पणी जरूर लिखें जिससे आपके मत का महत्व समझा जा सके।''' :आशा है समुदाय और प्रबंधकगण इस स्थापित नीति और वर्तमान आवश्यकता पर गौर करेंगे।[[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:30, 17 मई 2026 (UTC) ==== समर्थन ==== * {{समर्थन}} – प्रस्तावक के रूप में। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:30, 17 मई 2026 (UTC) ==== विरोध ==== * '''प्रबल विरोध''': कृपया सदस्य अधिकार और स्थानान्तरण की चर्चा का मिश्रण न करें। मेरा अधिकार मुक्ति वाला प्रस्ताव रखने का कारण सम्भावित दुरुपयोग अथवा खाते का हैकिंग का शिकार होना था। जो सदस्य सक्रिय नहीं हैं, उन्हें समय-समय पर अधिकार मुक्त किया जाता है, अतः इन्हें भी अधिकार (उपकरण) मुक्त कर दिया जायेगा। इसके अतिरिक्त स्थानान्तरण के प्रस्तावों को देखते हुये आपने वो संख्या नहीं दी जो प्रबंधकों की अनुपलब्धता का शिकार हुये हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:10, 21 मई 2026 (UTC) ==== टिप्पणी ==== इसका कोड <syntaxhighlight lang="mysql"> SELECT ug.ug_group AS 'अधिकार (Group)', u.user_name AS 'सदस्य का नाम', MAX(r.rev_timestamp) AS 'आखिरी संपादन (YYYYMMDD)' FROM user u JOIN user_groups ug ON u.user_id = ug.ug_user JOIN actor a ON u.user_id = a.actor_user JOIN revision_userindex r ON a.actor_id = r.rev_actor WHERE ug.ug_group IN ('autopatrolled', 'rollbacker', 'editor', 'sysop', 'bureaucrat') GROUP BY u.user_name, ug.ug_group ORDER BY MAX(r.rev_timestamp) ASC; </syntaxhighlight> तथा नई सूची निम्नवत है: {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; width:80%;" |+ अधिकार प्राप्त सदस्यों के अंतिम संपादन की सूची |- ! अधिकार (Group) !! सदस्य का नाम !! आखिरी संपादन (तारीख और समय) |- | autopatrolled || Naziah rizvi || 20-10-2016 15:24:17 |- | autopatrolled || Somesh Tripathi || 05-10-2017 21:06:42 |- | autopatrolled || Jeeteshvaishya || 22-10-2017 11:43:07 |- | autopatrolled || रोहित रावत || 02-09-2018 14:11:58 |- | autopatrolled || Salma Mahmoud || 23-10-2018 08:49:50 |- | rollbacker || FR30799386 || 02-10-2019 09:15:19 |- | autopatrolled || SGill (WMF) || 03-03-2020 17:57:10 |- | autopatrolled || RacIndian || 21-08-2020 15:14:57 |- | autopatrolled || Jaswant Singh4 || 25-09-2020 19:40:54 |- | autopatrolled || Teacher1943 || 28-08-2021 04:32:05 |- | rollbacker || Navinsingh133 || 23-12-2021 11:27:25 |- | autopatrolled || Navinsingh133 || 23-12-2021 11:27:25 |- | autopatrolled || Mala chaubey || 29-12-2021 11:22:41 |- | autopatrolled || Navodian || 20-01-2022 09:44:35 |- | autopatrolled || AbhiSuryawanshi || 08-06-2022 15:14:50 |- | autopatrolled || Innocentbunny || 21-09-2022 05:34:19 |- | autopatrolled || Biplab Anand || 22-10-2022 02:04:30 |- | autopatrolled || सुनील मलेठिया || 08-01-2023 02:02:45 |- | autopatrolled || Sushilmishra || 20-04-2023 13:04:24 |- | autopatrolled || Gaurav561 || 01-05-2023 16:26:08 |- | autopatrolled || Ahmed Nisar || 02-07-2023 08:30:24 |- | autopatrolled || JamesJohn82 || 20-08-2023 00:07:50 |- | autopatrolled || जैन || 02-11-2023 17:08:39 |- | autopatrolled || Samee || 13-01-2024 10:39:51 |- | autopatrolled || Dinesh smita || 15-04-2024 09:23:34 |- | autopatrolled || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024 09:50:42 |- | rollbacker || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024 09:50:42 |- | autopatrolled || निधिलता तिवारी || 23-10-2024 18:24:09 |- | rollbacker || निधिलता तिवारी || 23-10-2024 18:24:09 |- | autopatrolled || Anamdas || 07-11-2024 12:26:10 |- | autopatrolled || चक्रपाणी || 02-12-2024 07:06:54 |- | autopatrolled || Charan Gill || 14-12-2024 05:06:05 |- | autopatrolled || Satdeep Gill || 10-02-2025 15:59:05 |- | autopatrolled || MKar || 23-03-2025 17:21:30 |- | rollbacker || ArmouredCyborg || 15-05-2025 16:18:21 |- | autopatrolled || ArmouredCyborg || 15-05-2025 16:18:21 |- | rollbacker || स || 20-05-2025 17:14:23 |- | autopatrolled || स || 20-05-2025 17:14:23 |- | rollbacker || Stang || 26-05-2025 07:35:15 |- | rollbacker || AshokChakra || 29-05-2025 06:40:13 |- | autopatrolled || AshokChakra || 29-05-2025 06:40:13 |- | rollbacker || PQR01 || 12-06-2025 05:47:19 |- | autopatrolled || WhisperToMe || 26-06-2025 19:37:46 |- | autopatrolled || Hunnjazal || 03-07-2025 15:18:35 |- | autopatrolled || MGA73 || 13-07-2025 20:10:59 |- | autopatrolled || Jayprakash12345 || 19-07-2025 15:13:28 |- | rollbacker || Nilesh shukla || 21-07-2025 11:39:34 |- | autopatrolled || Nilesh shukla || 21-07-2025 11:39:34 |- | autopatrolled || Raju Babu || 03-08-2025 01:57:05 |- | autopatrolled || Trikutdas || 06-10-2025 15:08:19 |- | autopatrolled || Surenders25 || 29-10-2025 12:53:31 |- | rollbacker || राजकुमार || 01-11-2025 03:44:24 |- | rollbacker || Nadzik || 22-11-2025 19:09:55 |- | autopatrolled || Srajaltiwari || 15-12-2025 15:02:23 |- | autopatrolled || Buddhdeo Vibhakar || 22-12-2025 11:19:22 |- | autopatrolled || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026 13:51:19 |- | rollbacker || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026 13:51:19 |- | autopatrolled || कलमकार || 12-02-2026 17:59:22 |- | rollbacker || रोहित साव27 || 22-02-2026 19:15:09 |- | autopatrolled || रोहित साव27 || 22-02-2026 19:15:09 |- | autopatrolled || Dr.jagdish || 10-03-2026 16:26:17 |- | rollbacker || Eihel || 13-03-2026 13:30:30 |- | autopatrolled || Eihel || 13-03-2026 13:30:30 |- | autopatrolled || Utcursch || 17-03-2026 13:17:10 |- | autopatrolled || Mahensingha || 27-03-2026 19:53:05 |- | autopatrolled || 1997kB || 29-03-2026 06:33:50 |- | rollbacker || 1997kB || 29-03-2026 06:33:50 |- | autopatrolled || Dharmadhyaksha || 07-04-2026 13:52:15 |- | autopatrolled || सीमा1 || 14-04-2026 12:16:40 |- | autopatrolled || शीतल सिन्हा || 14-04-2026 13:02:22 |- | autopatrolled || नीलम || 22-04-2026 11:42:50 |- | autopatrolled || आशीष भटनागर || 05-05-2026 11:27:30 |- | autopatrolled || Ziv || 06-05-2026 02:52:45 |- | rollbacker || J ansari || 09-05-2026 15:51:16 |- | autopatrolled || J ansari || 09-05-2026 15:51:16 |- | rollbacker || TypeInfo || 11-05-2026 15:12:23 |- | sysop || अजीत कुमार तिवारी || 13-05-2026 09:24:04 |- | rollbacker || Chronos.Zx || 13-05-2026 12:06:54 |- | autopatrolled || हिंदुस्थान वासी || 15-05-2026 09:12:23 |- | rollbacker || हिंदुस्थान वासी || 15-05-2026 09:12:23 |- | sysop || SM7 || 16-05-2026 04:04:05 |- | sysop || संजीव कुमार || 16-05-2026 05:44:59 |- | sysop || अनिरुद्ध कुमार || 16-05-2026 07:29:01 |- | autopatrolled || CommonsDelinker || 16-05-2026 13:07:13 |- | sysop || DreamRimmer || 16-05-2026 14:48:15 |- | sysop || Sanjeev bot || 17-05-2026 00:01:04 |- | rollbacker || Saroj || 17-05-2026 08:56:02 |- | autopatrolled || चाहर धर्मेंद्र || 17-05-2026 08:58:37 |} [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:43, 17 मई 2026 (UTC) : प्रयुक्त कोड <syntaxhighlight lang="mysql" line="1"> WITH TargetUsers AS ( -- लक्षित अधिकारों वाले सदस्यों और उनकी आईडी का चयन SELECT u.user_id, u.user_name, ug.ug_group, a.actor_id FROM user u JOIN user_groups ug ON u.user_id = ug.ug_user JOIN actor a ON u.user_id = a.actor_user WHERE ug.ug_group IN ('autopatrolled', 'rollbacker', 'editor', 'sysop', 'bureaucrat') ), NumberedEdits AS ( -- प्रत्येक संपादन को नंबर देना और पिछले 1 वर्ष (365 दिन) के कुल संपादनों की गणना करना SELECT tu.ug_group, tu.user_name, r.rev_timestamp, ROW_NUMBER() OVER(PARTITION BY tu.user_name, tu.ug_group ORDER BY r.rev_timestamp DESC) as rn, COUNT(CASE WHEN r.rev_timestamp >= DATE_FORMAT(NOW() - INTERVAL 1 YEAR, '%Y%m%d%H%i%s') THEN 1 END) OVER(PARTITION BY tu.user_name, tu.ug_group) as edits_last_year FROM TargetUsers tu JOIN revision_userindex r ON tu.actor_id = r.rev_actor ) -- अंतिम परिणाम: 25वाँ संपादन और पिछले 1 साल के संपादनों की कुल संख्या SELECT ug_group AS 'अधिकार (Group)', user_name AS 'सदस्य का नाम', MAX(edits_last_year) AS 'पिछले 1 साल में संपादन', MAX(CASE WHEN rn = 1 THEN rev_timestamp END) AS 'आखिरी संपादन (Latest)', MAX(CASE WHEN rn = 25 THEN rev_timestamp END) AS '25वाँ संपादन (25th Edit)' FROM NumberedEdits WHERE rn <= 25 GROUP BY ug_group, user_name ORDER BY MAX(CASE WHEN rn = 1 THEN rev_timestamp END) ASC; </syntaxhighlight> जांच करें [https://quarry.wmcloud.org/query/105358 यहां पर] :{| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; width:80%;" |+ अधिकार प्राप्त सदस्यों की संपादन सक्रियता सूची (नवीन) |- ! अधिकार(Group) !! सदस्य का नाम !! पिछले 1 साल में संपादन !! आखिरी संपादन (Latest) !! 25वाँ संपादन (25th Edit) |- | autopatrolled || Naziah rizvi || 0 || 20-10-2016 15:24:17 || 25-08-2016 12:17:10 |- | autopatrolled || Somesh Tripathi || 0 || 05-10-2017 21:06:42 || 13-08-2016 14:49:34 |- | autopatrolled || Jeeteshvaishya || 0 || 22-10-2017 11:43:07 || 07-10-2017 11:55:41 |- | autopatrolled || रोहित रावत || 0 || 02-09-2018 14:11:58 || 31-08-2018 10:45:38 |- | autopatrolled || Salma Mahmoud || 0 || 23-10-2018 08:49:50 || 23-10-2018 00:31:30 |- | rollbacker || FR30799386 || 0 || 02-10-2019 09:15:19 || 02-09-2019 06:08:41 |- | autopatrolled || SGill (WMF) || 0 || 03-03-2020 17:57:10 || 01-07-2017 10:37:59 |- | autopatrolled || RacIndian || 0 || 21-08-2020 15:14:57 || 31-05-2016 05:48:17 |- | autopatrolled || Jaswant Singh4 || 0 || 25-09-2020 19:40:54 || 24-07-2020 17:36:01 |- | autopatrolled || Teacher1943 || 0 || 28-08-2021 04:32:05 || 22-06-2021 13:13:22 |- | rollbacker || Navinsingh133 || 0 || 23-12-2021 11:27:25 || 08-10-2020 08:13:39 |- | autopatrolled || Navinsingh133 || 0 || 23-12-2021 11:27:25 || 08-10-2020 08:13:39 |- | autopatrolled || Mala chaubey || 0 || 29-12-2021 11:22:41 || 26-08-2021 09:53:10 |- | autopatrolled || Navodian || 0 || 20-01-2022 09:44:35 || 28-09-2021 07:06:24 |- | autopatrolled || AbhiSuryawanshi || 0 || 08-06-2022 15:14:50 || 10-03-2018 03:11:58 |- | autopatrolled || Innocentbunny || 0 || 21-09-2022 05:34:19 || 12-09-2022 09:42:42 |- | autopatrolled || Biplab Anand || 0 || 22-10-2022 02:04:30 || 30-04-2020 03:55:45 |- | autopatrolled || सुनील मलेठिया || 0 || 08-01-2023 02:02:45 || 25-12-2016 13:31:43 |- | autopatrolled || Sushilmishra || 0 || 20-04-2023 13:04:24 || 02-12-2017 16:59:44 |- | autopatrolled || Gaurav561 || 0 || 01-05-2023 16:26:08 || 30-09-2016 05:11:15 |- | autopatrolled || Ahmed Nisar || 0 || 02-07-2023 08:30:24 || 20-03-2023 19:57:48 |- | autopatrolled || JamesJohn82 || 0 || 20-08-2023 00:07:50 || 07-12-2022 05:52:14 |- | autopatrolled || जैन || 0 || 02-11-2023 17:08:39 || 30-05-2023 12:56:45 |- | autopatrolled || Samee || 0 || 13-01-2024 10:39:51 || 27-03-2019 06:36:18 |- | autopatrolled || Dinesh smita || 0 || 15-04-2024 09:23:34 || 07-03-2024 04:42:25 |- | rollbacker || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 0 || 05-10-2024 09:50:42 || 29-06-2024 07:25:16 |- | autopatrolled || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 0 || 05-10-2024 09:50:42 || 29-06-2024 07:25:16 |- | autopatrolled || निधिलता तिवारी || 0 || 23-10-2024 18:24:09 || 25-04-2024 19:48:19 |- | rollbacker || निधिलता तिवारी || 0 || 23-10-2024 18:24:09 || 25-04-2024 19:48:19 |- | autopatrolled || Anamdas || 0 || 07-11-2024 12:26:10 || 08-09-2023 13:02:34 |- | autopatrolled || चक्रपाणी || 0 || 02-12-2024 07:06:54 || 21-09-2023 02:58:14 |- | autopatrolled || Charan Gill || 0 || 14-12-2024 05:06:05 || 08-05-2021 06:35:21 |- | autopatrolled || Satdeep Gill || 0 || 10-02-2025 15:59:05 || 26-02-2021 05:45:39 |- | autopatrolled || MKar || 0 || 23-03-2025 17:21:30 || 23-03-2021 03:58:00 |- | rollbacker || ArmouredCyborg || 0 || 15-05-2025 16:18:21 || 09-03-2025 15:47:05 |- | autopatrolled || ArmouredCyborg || 0 || 15-05-2025 16:18:21 || 09-03-2025 15:47:05 |- | autopatrolled || स || 2 || 20-05-2025 17:14:23 || 30-03-2023 03:44:21 |- | rollbacker || स || 2 || 20-05-2025 17:14:23 || 30-03-2023 03:44:21 |- | rollbacker || Stang || 2 || 26-05-2025 07:35:15 || 06-04-2022 12:49:20 |- | autopatrolled || AshokChakra || 3 || 29-05-2025 06:40:13 || 19-03-2023 14:53:44 |- | rollbacker || AshokChakra || 3 || 29-05-2025 06:40:13 || 19-03-2023 14:53:44 |- | rollbacker || PQR01 || 1 || 12-06-2025 05:47:19 || 26-09-2024 11:47:20 |- | autopatrolled || WhisperToMe || 1 || 26-06-2025 19:37:46 || 10-05-2018 17:33:09 |- | autopatrolled || Hunnjazal || 5 || 03-07-2025 15:18:35 || 31-05-2023 01:00:53 |- | autopatrolled || MGA73 || 13 || 13-07-2025 20:10:59 || 05-04-2023 19:17:20 |- | autopatrolled || Jayprakash12345 || 4 || 19-07-2025 15:13:28 || 23-07-2021 06:53:36 |- | autopatrolled || Nilesh shukla || 48 || 21-07-2025 11:39:34 || 30-05-2025 07:30:59 |- | rollbacker || Nilesh shukla || 48 || 21-07-2025 11:39:34 || 30-05-2025 07:30:59 |- | autopatrolled || Raju Babu || 13 || 03-08-2025 01:57:05 || 17-08-2024 11:27:38 |- | autopatrolled || Trikutdas || 28 || 06-10-2025 15:08:19 || 28-09-2025 13:57:34 |- | autopatrolled || Surenders25 || 535 || 29-10-2025 12:53:31 || 14-10-2025 08:45:33 |- | rollbacker || राजकुमार || 2 || 01-11-2025 03:44:24 || 17-01-2025 14:11:32 |- | rollbacker || Nadzik || 2 || 22-11-2025 19:09:55 || 16-08-2024 14:03:07 |- | autopatrolled || Srajaltiwari || 13 || 15-12-2025 15:02:23 || 20-05-2024 09:10:07 |- | autopatrolled || Buddhdeo Vibhakar || 8 || 22-12-2025 11:19:22 || 17-04-2024 07:25:07 |- | autopatrolled || सौरभ तिवारी 05 || 42 || 15-01-2026 13:51:19 || 01-09-2025 05:45:34 |- | rollbacker || सौरभ तिवारी 05 || 42 || 15-01-2026 13:51:19 || 01-09-2025 05:45:34 |- | autopatrolled || कलमकार || 221 || 12-02-2026 17:59:22 || 08-02-2026 14:49:24 |- | autopatrolled || रोहित साव27 || 245 || 22-02-2026 19:15:09 || 21-11-2025 11:55:01 |- | rollbacker || रोहित साव27 || 245 || 22-02-2026 19:15:09 || 21-11-2025 11:55:01 |- | autopatrolled || Dr.jagdish || 41 || 10-03-2026 16:26:17 || 06-03-2026 13:09:20 |- | autopatrolled || Eihel || 22 || 13-03-2026 13:30:30 || 26-02-2025 07:08:02 |- | rollbacker || Eihel || 22 || 13-03-2026 13:30:30 || 26-02-2025 07:08:02 |- | autopatrolled || Utcursch || 4 || 17-03-2026 13:17:10 || 22-06-2023 15:54:15 |- | autopatrolled || Mahensingha || 2 || 27-03-2026 19:53:05 || 17-09-2018 18:11:14 |- | autopatrolled || 1997kB || 5 || 29-03-2026 06:33:50 || 22-04-2025 05:06:49 |- | rollbacker || 1997kB || 5 || 29-03-2026 06:33:50 || 22-04-2025 05:06:49 |- | autopatrolled || Dharmadhyaksha || 91 || 07-04-2026 13:52:15 || 08-10-2025 11:36:07 |- | autopatrolled || सीमा1 || 22 || 14-04-2026 12:16:40 || 15-04-2024 11:33:22 |- | autopatrolled || शीतल सिन्हा || 207 || 14-04-2026 13:02:22 || 14-04-2026 08:08:34 |- | autopatrolled || नीलम || 613 || 22-04-2026 11:42:50 || 14-04-2026 10:42:05 |- | autopatrolled || आशीष भटनागर || 25 || 05-05-2026 11:27:30 || 01-12-2025 04:43:01 |- | autopatrolled || Ziv || 249 || 06-05-2026 02:52:45 || 18-02-2026 09:33:59 |- | rollbacker || TypeInfo || 157 || 11-05-2026 15:12:23 || 02-02-2026 16:06:43 |- | sysop || अजीत कुमार तिवारी || 785 || 13-05-2026 09:24:04 || 08-05-2026 10:31:55 |- | rollbacker || Chronos.Zx || 870 || 13-05-2026 12:06:54 || 06-02-2026 18:24:00 |- | autopatrolled || हिंदुस्थान वासी || 145 || 15-05-2026 09:12:23 || 17-04-2026 13:10:54 |- | rollbacker || हिंदुस्थान वासी || 145 || 15-05-2026 09:12:23 || 17-04-2026 13:10:54 |- | sysop || SM7 || 1153 || 16-05-2026 04:04:05 || 10-05-2026 18:48:18 |- | sysop || संजीव कुमार || 3282 || 16-05-2026 05:44:59 || 13-05-2026 06:14:11 |- | sysop || अनिरुद्ध कुमार || 482 || 16-05-2026 07:29:01 || 07-05-2026 02:53:55 |- | sysop || DreamRimmer || 1402 || 16-05-2026 14:48:15 || 05-05-2026 04:28:01 |- | rollbacker || Saroj || 161 || 17-05-2026 08:56:02 || 31-03-2026 07:31:45 |- | autopatrolled || CommonsDelinker || 1127 || 17-05-2026 19:59:13 || 09-05-2026 14:20:03 |- | sysop || Sanjeev bot || 17341 || 18-05-2026 00:02:38 || 15-05-2026 00:00:19 |- | autopatrolled || J ansari || 267 || 18-05-2026 14:30:49 || 08-05-2026 16:51:44 |- | rollbacker || J ansari || 267 || 18-05-2026 14:30:49 || 08-05-2026 16:51:44 |- | autopatrolled || चाहर धर्मेंद्र || 2637 || 18-05-2026 18:37:20 || 17-05-2026 18:38:11 |} [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 00:14, 19 मई 2026 (UTC) :'''पिछले 1 साल में संपादन''' की गणना 19 मई 2025 - 2026 पर की गई है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:22, 19 मई 2026 (UTC) ==आप सभी से विनम्र निवेदन है कि== मेरे [[विकिपीडिया:स्वतः_परीक्षित_अधिकार_हेतु_निवेदन#चाहर_धर्मेंद्र|इस]] निवेदन के संबंध में आपके विचार मेरे लिए अत्यंत महत्वपूर्ण हैं। कृपया अपना बहुमूल्य समय निकालकर इस पर अपना मत अवश्य साझा करें। आपके सुझाव और प्रतिक्रिया मेरे लिए मार्गदर्शक सिद्ध होंगे।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:34, 10 अप्रैल 2026 (UTC) == अनुरोध == नमस्कार! मैं आपसे [[मॉड्यूल:Lang/data]] पर एक संपादन करने का अनुरोध करता हूँ। ["hbo"] = "Biblical Hebrew" ===> ["hbo"] = "बाइबिली इब्रानी" [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 19:28, 10 अप्रैल 2026 (UTC) :{{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:56, 17 अप्रैल 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] धन्यवाद! [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 09:51, 17 अप्रैल 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:44, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> ==अंतिम कुछ दिन: विकि सम्मेलन भारत 2026 छात्रवृत्ति आवेदन== प्रिय विकिमीडिया समुदाय सदस्य, हमें यह बताते हुए खुशी हो रही है कि '''[[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|विकि सम्मेलन भारत 2026]]''' के लिए छात्रवृत्ति आवेदन वर्तमान में खुले हैं, और अंतिम तिथि अब बहुत निकट है। विकि सम्मेलन भारत 2026 इस राष्ट्रीय स्तर के सम्मेलन का चौथा संस्करण है, जो भारत और दक्षिण एशिया में इंडिक भाषाओं के विकिमीडिया प्रोजेक्ट्स तथा मुक्त ज्ञान आंदोलन से जुड़े विकिमीडियनों और हितधारकों को एक साथ लाता है। यह सम्मेलन 4–6 सितंबर 2026 को कोच्चि, केरल में आयोजित किया जाएगा। * आप अधिक जानकारी और [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|आवेदन फॉर्म Meta-Wiki पर उपलब्ध]] छात्रवृत्ति पृष्ठ पर प्राप्त कर सकते हैं। * छात्रवृत्ति की अंतिम तिथि: 15 अप्रैल 2026, रात 11:59 बजे (IST) अब जबकि केवल कुछ ही दिन शेष हैं, हम आपको आवेदन करने के लिए प्रोत्साहित करते हैं यदि आपने अभी तक आवेदन नहीं किया है। साथ ही, कृपया इस अवसर को अपने समुदाय में साझा करें और अन्य लोगों को भी आवेदन करने के लिए प्रेरित करें। अधिक जानकारी और नियमित अपडेट के लिए, कृपया सम्मेलन के Meta पृष्ठ पर जाएँ। सादर, <br> विकि सम्मेलन भारत 2026 आयोजन टीम की ओर से <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 23:38, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == फॉण्ट == हिन्दी विकिपीडिया पर पिछले कुछ दिनों से लैटिन लिपि के लिए जो फॉण्ट है, वे [[:hak:Hakkapedia|Hakkapedia]] एवं [[:nan:Pang-chān:Holopedia|Holopedia]] के फॉण्ट की तरह दिख रहा है। क्या default फॉण्ट को बदल दिया गया है? [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) {{Font color|grey|११:२५, १२ अप्रैल २०२६ (IST)}} == Lua त्रुटि == मॉड्यूल:Designation/lookup को बनाने में मुझे "Lua error पंक्ति 1 पर: unexpected symbol near '{'." त्रुटि मिलती है। कृपया उस पृष्ठ का निर्माण करें। कोड अंग्रेज़ी विकिपीडिया से लिया गया है (Module:Designation/lookup) [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 08:04, 18 अप्रैल 2026 (UTC) :{{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:24, 19 अप्रैल 2026 (UTC) == "यहया" नामक दो लेख? == दोनों [[याह्या (पैग़म्बर)|John the Baptist]] और [[यहया (इस्लाम)|Yahya]] के लेखों के नाम "यहया" क्यों है? केवल इस्लाम में उस व्यक्ति का नाम '''यहया''' होता है। ईसाई धर्म में उनहें '''यूहन्ना बपतिस्मा दाता''' के नाम से जाना जाता है। कृपया इस समस्या पर गौर करें। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 11:24, 20 अप्रैल 2026 (UTC) == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at contact@indicmediawikidev.org. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group == सत्य == सत्य आत्मा का स्वाभाविक गुण है। सत्याचरण के बिना आत्मिक शुद्धि असम्भव है। इस कारण सत्य से शौच का मार्ग प्रशस्त होता है। सत्य को अंगीकार किये बिना आत्मा का उद्धार असम्भव है। इसी कारण कहा गया है कि आत्मार्थी साधक को परिमित, असंदिग्ध, परिपूर्ण, स्पष्ट, अनुभूत, वाचालतारहित, तथा किसी को भी उद्विग्न न करनेवाली वाणी बोलनी चाहिए। चुभे हुए लौह कंटक का दुःख घड़ी दो घड़ी का होता है। वह काँटा निकालने पर सरलता से दूर हो जाता है। दुर्वचनों का काँटा एक बार चुभ जाने पर सरलता से नहीं निकलता। इस कारण सत्य प्रिय एवं हितकारी होना चाहिए। केवल तथ्य-परकता ही सत्यता नहीं है। इसके साथ व्यक्ति की मानसिकता का जुड़ाव  है। इसी कारण क्रोध, मान, माया, लोभ, द्वेष, दम्भ, कल्पित व्याख्या तथा हिंसा का आश्रय लेकर जो भाषा बोली जाती है, वह असत्य भाषा कहलाती है। सत्य अहिंसा का रक्षक है। इसलिए सत्य में दूसरे प्राणी की हित-आंकाक्षा का तत्व जुड़ा रहता है। सत्य आत्मा का धर्म है। आत्मा का स्वभाव सत्य है। इस कारण ‘अहिंसा निरपेक्ष यथातथ्य प्रकाशन’ सत्य नहीं माना जा सकता। सत्य का विरोधी भाव झूठ बोलना तथा मिथ्या व्यवहार करना है। झूठ बोलना तथा किसी सद् वस्तु के स्वरूप, स्थान, काल आदि के सम्बन्ध में मिथ्या बोलकर, उसे असत् बतलाना - ये दोनों ही प्रकार असत्य वचन के द्योतक हैं। किसी वस्तु के यथार्थ स्वरूप को छिपाकर झूठ बोलना ही सामान्यतः सत्य का विरोधी माना जाता है। मानसिक एवं आध्यात्मिक दृष्टि से अप्रिय, अहितकारी एवं पर-पीड़क वचन बोलना भी असत्य है। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-24320-85|&#126;2026-24320-85]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-24320-85|वार्ता]]) 08:51, 21 अप्रैल 2026 (UTC) == साँचा:स्टेटस भाषा == मैं <span style="font-family:'Kalimati', 'Arial', serif;"> [[साँचा:स्टेटस भाषा]] </span> का निर्माण करके वाला हूँ, जो [[बाली विकिपीडिया]] के [[:ban:Mal:Status basa|ᬫᬮ᭄:ᬲ᭄ᬢᬢᬸᬲ᭄ᬩᬲ]] की तरह होगा। इसे [[साँचा:Infobox language|ज्ञानदूसक भाषा]] पर लागु करने के बाद, हमें भाषा का यूनेस्को वर्गीकरण करना बहुत सरल हो जाएगा एवं वे interface भी अच्छा लगेगा। [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 10:42, 21 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:ङघिञ|ङघिञ]] जी नमस्ते। साँचा का वार्ता पृष्ठ देख लें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:06, 22 अप्रैल 2026 (UTC) == यूक्रेन सांस्कृतिक कूटनीति संपादनोत्सव में भाग लें == नमस्ते, 'यूक्रेन सांस्कृतिक कूटनीति माह 2026' की गतिविधियों को समर्थन देने के लिए 22 अप्रैल 2026 को पूर्वाह्न 11 से अपराह्न 1 बजे तक नई दिल्ली (भारत) स्थित युक्रेन दूतावास में एक विशेष संपादनोत्सव का आयोजन किया जा रहा है। इस सत्र का मुख्य उद्देश्य भारतीय भाषाओं के विकिपीडिया प्रोजेक्ट्स पर यूक्रेन की संस्कृति से संबंधित जानकारी को समृद्ध करना और उसमें सुधार करना है। इस कार्यक्रम में आप ऑनलाइन जूम मीटिंग के माध्यम से शामिल हो सकते हैं। * समय: बुधवार, 22 अप्रैल 2026 | सुबह 11:00 बजे से दोपहर 1:00 बजे तक (IST) * ज़ूम मीटिंग लिंक: [https://zoom.us/j/98031157656?pwd=BUHOGF5D4Qg8YnqQrEdFx3TyXrvKDO.1 ऑनलाइन जुड़ें] * मीटिंग आईडी: 980 3115 7656 * पासकोड: 716372 * आयोजन का मेटा पृष्ठ: [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|w.wiki/LyML]] इस आयोजन का हिस्सा बनें और भारतीय भाषाओं में मुक्त ज्ञान के प्रसार में अपना योगदान दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:59, 21 अप्रैल 2026 (UTC) == आगामी कार्यक्रम == :हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा आयोजित होने वाले कार्यक्रमों की सूची: # जून- विकिपीडिया सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव (१ जून से 30 जून) # जुलाई- विकिस्रोत सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव (१ से 15 जुलाई) # अगस्त- हिंदी विकि सम्मेलन (7-9 अगस्त) -संपर्क सूत्र--[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:40, 24 अप्रैल 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 == :मुझे यह बताते हुए प्रसन्नता हो रही है कि हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप के द्वारा प्रस्तावित [[विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] को विकिमीडिया के कॉन्फ्रेंस ग्रांट कमिटी द्वारा मंजूरी मिल गई है। 7-9 अगस्त 2026 को होने वाली हिंदी विकि समुदाय की यह बैठक 2020 के बाद पहली बार हो रही है। नई दिल्ली में आयोजित इस बैठक में शामिल होने के लिए सहायता वृत्ति (स्कॉलरशिप) का आवेदन पत्र 1 मई से 20 मई 2026 तक उपलब्ध रहेगा। आयोजन संबंधी सूचनाएं सम्मेलन के लिए निर्मित विकिपीडिया पृष्ठ पर उपलब्ध होगी तथा संक्षिप्त सूचना चौपाल पर भी उपलब्ध होगी। 6 वर्ष बाद हो रहे सामुदायिक मिलन के इस प्रयास में सभी हिंदी विकि संपादकों के सहयोग की अपेक्षा है।- संपर्क सूत्र--[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:41, 24 अप्रैल 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 00:57, 26 अप्रैल 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> ==श्रेष्ठ लेख नामांकन== मैंने ‘[[राष्ट्रीय उद्यान]]’ लेख को [[विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख नामांकन|श्रेष्ठ लेख हेतु]] नामांकित किया है। आप सभी से अनुरोध है कि कृपया समय निकालकर लेख का अवलोकन करें तथा अपने सुझाव एवं मत साझा करें।<span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:37, 27 अप्रैल 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन २०२६ छात्रवृत्ति सूचना == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा 8-9 अगस्त 2026 को आयोजित [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] में शामिल होने के लिए 10 राष्टरीय तथा 10 स्थानीय स्तर की छात्रवृत्ती प्रदान की जाएगी। इसे प्राप्त करने के लिए हिंदी विकि संपादक सदस्य [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfLBdfmW4zvXCRbz-qjzQrxT2cX2pCilcnOvK73Dhu0wc7gow/viewform?usp=header हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 प्रतिभागिता वृत्ति प्रपत्र] 20 मई तक जरूर भरें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:09, 1 मई 2026 (UTC) == The Indian lenin babu jagdeo == हिन्दी फीचर फ़िल्म बिहार लेनिन जगदेव प्रसाद पर प्रेम कुमार विद्यार्थी के निर्देशन में बनी है. [[सदस्य:Pkvidharthi|Pkvidharthi]] ([[सदस्य वार्ता:Pkvidharthi|वार्ता]]) 19:20, 4 मई 2026 (UTC) == बाबू जगदेव प्रसाद == पुस्तक के लेखक प्रेम कुमार विद्यार्थी [[सदस्य:Pkvidharthi|Pkvidharthi]] ([[सदस्य वार्ता:Pkvidharthi|वार्ता]]) 19:21, 4 मई 2026 (UTC) == अंग्रेज़ी शीर्षक == एक लेख [[गोल्डन काफ़ (सोने का बछड़ा)]] का शीर्षक बेवजह दोनों अंग्रेज़ी और हिन्दी में है। कृपया इसे केवल "सोने का बछड़ा" में बदलें। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 13:41, 7 मई 2026 (UTC) :केवल शीर्षक ही नहीं यह पूरा लेख ही खराब मशीनी अनुवाद का उदाहरण है। इसलिए केवल लेख का नाम बदलना पर्याप्त नहीं है। इसे फिर से बनाने की जरूरत है। वर्तमान रूप में इसे मिटा रहा हूँ। यह वर्षों से यूँ ही पड़ा हुआ है। किसी ने इसे सुधारा नहीं है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:35, 12 मई 2026 (UTC) == प्रशांत कुमार सैनी लेख पर २० दिन से नामांकन है, कृपया करवाई करें == Deletion pending for the last 20 days. [[सदस्य:Santhon|Santhon]] ([[सदस्य वार्ता:Santhon|वार्ता]]) 17:40, 7 मई 2026 (UTC) :चौपाल पर किसी कार्यवाई के लिए यदि किसी लेख का उल्लेख करें तो उसका लिंक जरूर बना दें। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 05:42, 12 मई 2026 (UTC) == चंदनकियारी के जमींदारो का इतिहाश == चंदनकियारी मुख्यत झारखण्ड के बोकारो जिला के अंतरगत एक प्रखण्ड है जो की वन ओर नदियों से घिरे हुए हैं इस इलाके मे बहुत से जमीदार हूआ करता था, जिन्हे कासीपुर के महाराजाओं के द्वार जमिन की मालिकाना हक दिया गया है, उन्ही में से एक प्रमुख जमिनदार थे केदारनाथ चट्टोपाध्याय, केदारनाथ चट्टोपाध्याय मोहाल मौजा का निस्कर जमीदार थे जिनके पास करीब 13 सौ एकड़ से अधिक जमिन थे कई सारे कुवे ओर तलाब थे जिस से उस समय उस इलाके में रहने वाले लोगों की जीवनशैलीआसान हो गया था [[सदस्य:Chandi84|Chandi84]] ([[सदस्य वार्ता:Chandi84|वार्ता]]) 08:23, 12 मई 2026 (UTC) == आगामी गतिविधियाँ == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा आयोजित होने जा रही गतिविधियाँ: # [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी ई-सामग्री निर्माण एवं कौशल विकास कार्यशाला/मई 2026|हिंदी ई-सामग्री निर्माण एवं कौशल विकास कार्यशाला/मई 2026]]- 20 मई 2026 को हिमाचल प्रदेश केंद्रीय विश्वविद्यालय, धर्मशाला में आयोजित कौशल विकास कार्यशाला # [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]]- 1 जून 2026 से 30 जून 2026 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२6|विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२6]]- 1 जुलाई, 2026 से 15 जुलाई, 2026 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]]- 8-9 अगस्त 2026 को नई दिल्ली में आयोजित सम्मेलन। # [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अगस्त 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अगस्त 2026]]- 15 अगस्त 2026 से 14 सितंबर 2026 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२6|विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/सितंबर २०२6]]- 14 सितंबर, 2026 से 28 सितंबर, 2026 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। :उम्मीद है कि विकिपीडिया सदस्य इन गतिविधियों में भाग लेकर हिंदी ज्ञानकोश के विकास में जरूर सहायक होंगे। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:29, 16 मई 2026 (UTC) == ~2026-29665-32 द्वारा बर्बरता == ~2026-29665-32 नामक अस्थायी खाते ने हाल में जानबूझकर [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:Cite_web&action=history साँचा:Cite web] पर दुर्संपादन किया। कृपया उनपर IP प्रतिबंध डाले। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 14:14, 17 मई 2026 (UTC) == Draft:नरेश दास वैष्णव निम्बार्क — सम्पादन में सहायता चाहिए == नमस्ते। मेरा नाम नरेश दास वैष्णव निम्बार्क है। मैं भारतीय सेना का सेवानिवृत्त नायब सूबेदार एवं लेखक हूँ। मेरा Draft:नरेश दास वैष्णव निम्बार्क पर निम्नलिखित समस्याएँ आ रही हैं: # स्वचालित फ़िल्टर 52 सम्पादन रोक रहा है # CAPTCHA बार-बार आता है और स्वीकार नहीं होता # खाता नया होने के कारण बाहरी कड़ियाँ नहीं जुड़ रहीं Draft में समाचार पत्रों के सन्दर्भ जोड़ने हैं जैसे दैनिक जागरण, दैनिक भास्कर, पंजाब केसरी, नांदगांव टाइम्स। कृपया कोई अनुभवी सदस्य मेरे Draft को अद्यतन करने में सहायता करें। — [[सदस्य:नरेश दास वैष्णव निम्बार्क]] [[सदस्य:&#42;नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*|&#42;नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*]] ([[सदस्य वार्ता:&#42;नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*|वार्ता]]) 08:54, 18 मई 2026 (UTC) == Mahathwar == <nowiki>'''</nowiki>Mahathwar<nowiki>'''</nowiki> is a village in the country of <nowiki>[[India]]</nowiki>. It is located in the <nowiki>[[Darbhanga]]</nowiki> district of <nowiki>[[Bihar]]</nowiki> in the <nowiki>[[Alinagar (Vidhan Sabha constituency)|Ghanshyampur]]</nowiki> block under the subdivision of Bihar. [[विशेष:योगदान/&#126;2026-30414-01|&#126;2026-30414-01]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-30414-01|वार्ता]]) 03:21, 22 मई 2026 (UTC) विषय: नरेश दास वैष्णव निम्बार्क के लेख को अद्यतन करने हेतु मार्गदर्शन ​आदरणीय अनुभवी सदस्यगण, ​मैं भारतीय सेना का सेवानिवृत्त मानद नायब सूबेदार हूँ। मैं विकिपीडिया पर अपने जीवन और कार्यों पर एक लेख तैयार कर रहा हूँ, लेकिन तकनीकी कारणों (फिल्टर 52) और कैप्चा की समस्या के कारण मैं इसमें संदर्भ (References) नहीं जोड़ पा रहा हूँ। ​मेरे पास अपनी सैन्य सेवा (आर्मी नंबर: 13895240F), संयुक्त राष्ट्र शांति मिशन, और प्रकाशित पुस्तकों के सभी आधिकारिक दस्तावेज/प्रमाण मौजूद हैं। मेरी आपसे विनम्र विनती है कि कृपया मेरे ड्राफ्ट की समीक्षा करें और मुझे मार्गदर्शन दें कि मैं नियमों का पालन करते हुए इन संदर्भों को कैसे जोड़ सकता हूँ, ताकि लेख को हटाया न जाए। ​सहयोग के लिए सादर धन्यवाद। == भ्रष्ट वर्तनी वाला शीर्षक == [[बेएर षेवअ]] नामक लेख के शीर्षक की वर्तनी स्पष्टतः भ्रष्ट है, जबकि इसे "बेर्शेबा" होना चाहिए। कृपया इस छोटी सी समस्या को ठीक करें। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 13:23, 23 मई 2026 (UTC) mi1mg2d4sx3dzktytrvjy9if8hwur15 6555587 6555573 2026-05-23T15:00:57Z ~2026-29558-88 925150 /* विकिपीडिया के नियमानुसार अनुरोध किया */ नया अनुभाग 6555587 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Anthony Albanese के सही उच्चारण के संबंध में == विकिपीडिया के अंग्रेज़ी संस्कारण पर Albanese का उच्चारण "/ˌælbəˈniːzi/ ऐल-ब्अ-नी-ज़ी अथवा /ˈælbəniːz/ ऐल-ब्अ-नीज़" दिया गया है, अतः हिन्दी संस्करण पर भी उनका सही नाम का उच्चारण शामिल करें। स्रोत: https://en.wikipedia.org/wiki/Anthony_Albanese == Derbyshire के सही उच्चारण के संबंध में == Derbyshire का सही उच्चारण "डर्बीशायर" न होकर "ˈdɑː(ɹ).bɪ.ʃə(ɹ) {ड्आ (र्).बि.श्अ(र्)} = "डार्बिशर" प्रतीत हो रहा है। स्रोत: https://en.wiktionary.org/wiki/Derbyshire == Satyajit Rāy के सही वर्तनी == Satyajit Rāy को सत्यजित राय लिखा जाए। एक जगह पर "सत्यजीत" लिखा गया था, उसे "सत्यजित" लिखा जाए। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 13:59, 9 दिसम्बर 2025 (UTC) :यह कहाँ लिखा है? कृपया लिंक भेज दें ताकि एडमिन आपका मामला देख सकें। [[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:31, 9 दिसम्बर 2025 (UTC) ::[[सत्यजित राय|https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A4_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF]] ::वाक्य प्रयोग: सत्यजीत राय (२ मई १९२१–२३ अप्रैल १९९२) एक भारतीय फ़िल्म निर्देशक थे, जिन्हें २०वीं शताब्दी के सर्वोत्तम फ़िल्म निर्देशकों में गिना जाता है। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 02:53, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) :::yes [[विशेष:योगदान/&#126;2025-39710-56|&#126;2025-39710-56]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-39710-56|talk]]) 07:26, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) ::::तो तनिक इसे ठीक करें। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 07:36, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) :::::कर दिया। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:25, 15 दिसम्बर 2025 (UTC) == लिंक जोडें == मैने इस पृष्ठ https://simple.wikipedia.org/wiki/Minority_appeasement_in_India को हिन्दी में अनुवाद किया है और हिंदी वाला पृष्ठ [[भारत में अल्पसंख्यकों की तुष्टीकरण]] पर पढा जा सकता है, अब कोई उन दोनों को लिंक कीजिए [[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 16:38, 11 दिसम्बर 2025 (UTC) :मैने उसे स्वयं जोड दिया है -[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 20:41, 11 दिसम्बर 2025 (UTC) == विकिपीडिया का 25वें जन्मदिन समारोह, 15 जनवरी  == [[File:WP25 Anthem video - alternate cut.webm|300px|right|thumbtime=67]] नमस्ते विकिपीडिया के [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Wikipedia%2025%20Virtual%20Celebration 25वें जन्मदिन समारोह] में आपको आमंत्रित करना चाहता हूँ, जो [https://zonestamp.toolforge.org/1768492800 15 जनवरी को 16:00 UTC] पर हो रहा है। यह एक घंटे भर का वर्चुअल इवेंट होगा जिसमें ट्रिविया, पुरस्कार, संगीत प्रदर्शन, नाटक रीडिंग, संपादकों पर स्पॉटलाइट और विशेष अतिथि शामिल होंगे। इसे Eventyay और विकिपीडिया के यूट्यूब चैनल पर स्ट्रीम किया जाएगा। तारीख सेव करने और अपडेट पाने के लिए इवेंट के लिए रजिस्टर करें, और अगर आपके कोई सवाल हों तो मुझसे पूछें! –[[सदस्य:RASharma (WMF)|RASharma (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:RASharma (WMF)|वार्ता]]) 10:20, 12 दिसम्बर 2025 (UTC) == तुरन्त हस्तक्षेप अनुरोध == प्रिय साथी विकीमीडियन्स, मैं आप सभी से अत्यंत आग्रह और गंभीरता के साथ तत्काल सहायता की अपील कर रहा हूँ, ताकि विकीमीडिया ब्लॉग टीम द्वारा की गई एक लंबे समय से चली आ रही अन्यायपूर्ण स्थिति को सुधारा जा सके। 2014 से 2020 के बीच, विकीमीडिया के कुछ स्टाफ सदस्यों के प्रतिकूल और हतोत्साहित करने वाले रवैये के बावजूद, मैंने भारत ( [https://diff.wikimedia.org/2017/04/12/ashish-bhatnagar/ आशीष भटनागर जी] का ब्लॉग इंटरव्यू, [https://diff.wikimedia.org/2015/03/03/hindi-wiki-sammelan/ प्रथम हिन्दी विकि सम्मेलन की रिपोर्ट], आदि), म्यांमार, कोरिया, तुर्की, चेक गणराज्य आदि देशों की विकीमीडिया समुदायों और विकीमीडियन्स का परिचयात्मक दस्तावेज़ीकरण (प्रोफाइलिंग) करने का कार्य किया। मैंने स्वयं गहन शोध किया, प्रमुख और सक्रिय योगदानकर्ताओं की पहचान की, प्रश्नावलियाँ तैयार कीं, विस्तृत प्रोफाइल/साक्षात्कार लिखे और कुल मिलाकर 35 ब्लॉग पोस्ट तैयार कर प्रकाशित करवाईं। दुर्भाग्यवश, विकीमीडिया ब्लॉग टीम के कम से कम दो सदस्य जबरन और अनुचित रूप से लगभग 10 ब्लॉग पोस्टों की लेखकता (Authorship) अपने नाम से दर्शा रहे हैं, जबकि उन लेखों का संपूर्ण शोध, लेखन और सामग्री मेरी ओर से की गई थी। मैं आप सभी से विनम्र लेकिन सशक्त अनुरोध करता हूँ कि इस स्पष्ट अन्याय के विरुद्ध अपनी आवाज़ उठाएँ और यहाँ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Wikimedia_Blog#Credits मेरी अपील] के नीचे अपने विचार/टिप्पणियाँ दर्ज करें, ताकि सच्चाई सामने आ सके और वास्तविक लेखक को उसका उचित श्रेय मिल सके। आपका समर्थन न केवल मेरे लिए, बल्कि विकीमीडिया आंदोलन में पारदर्शिता, ईमानदारी और नैतिक मूल्यों की रक्षा के लिए भी अत्यंत आवश्यक है। आप सभी का अग्रिम धन्यवाद। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 07:27, 27 दिसम्बर 2025 (UTC) :बिना विश्वसनीय  स्रोत के, किसी भी विकिपीडिया पेज पर कोई वाक्य नहीं जोड़ा जा सकता, इसलिए कृपया मुझे बताएं कि आप किन पृष्ठों की बात कर रहे हैं?[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 08:03, 13 जनवरी 2026 (UTC) ::बांग्ला जी, आपका और हिन्दी विकिपीडिया समुदाय का धन्यवाद। वैसे कुछ अन्य विकिपीडिया के सज्जन पुरुषों के हस्तक्षेप के कारण [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Diff_(blog)#Blogpost_Credits समस्या सुलझ चुकी है] । [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 21:32, 16 जनवरी 2026 (UTC) == Istanbul का सही उच्चारण == "[[इस्तांबुल]]" लिखने से यह होगा कि इसका उच्चारण "इस्ताम्बुल" हो जाएगा, क्योंकि त के बाद में "ब" है, जिसके बाद "म" है (प, फ, ब, भ, म)। इसलिए "इस्तान्बुल" ही सही है। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 16:10, 28 दिसम्बर 2025 (UTC)Dimple323 :@[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] लेख के वार्ता पृष्ठ पर चर्चा करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 07:51, 7 जनवरी 2026 (UTC) == ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण का अनुरोध == नमस्ते, कृपया ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra की समीक्षा करें और यदि उपयुक्त हो तो इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित करें। ड्राफ्ट का लिंक: https://hi.wikipedia.org/wiki/ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra धन्यवाद। [[सदस्य:Supraconciencia|Supraconciencia]] ([[सदस्य वार्ता:Supraconciencia|वार्ता]]) 22:03, 8 जनवरी 2026 (UTC) == अनुरोध == मैं आप सभी से अनुरोध करता हूँ कि आप इस चर्चा में अपनी टिप्पणियाँ जोड़ें: <nowiki>https://hi.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया</nowiki>: पृष्ठ_हटाने_हेतु_चर्चा/लेख/ भारत में अल्पसंख्यकों का तुष्टिकरण# भारत में अल्पसंख्यकों का तुष्टिकरण ।-[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 03:58, 11 जनवरी 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप कार्यक्रम सूचना == सभी विकि साथियों को नववर्ष 2026 के लिए शुभकामनाएं। हम यूजर ग्रूप के जनवरी 2026 तक के कार्यों से संबंधित कुछ नए अपडेट साझा करना चाहते हैं: :अक्तूबर तथा नवंबर 2025 में आयोजित संपादनोत्सव के परिणाम घोषित हो चुके हैं: # [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्तूबर 2025|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्तूबर 2025]] - 2 अक्तूबर 2025 से 18 अक्तूबर 2025 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५|विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५]]- 1 नवंबर, 2025 से 14 नवंबर, 2025 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। :जनवरी में नई दिल्ली में दो ऑफ लाइन बैठक/कार्यशाला का आयोजन हो रहा है: # [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में अनुवाद और विकिपीडिया की भूमिका|विकिपीडिया:हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में अनुवाद और विकिपीडिया की भूमिका]] - 15 जनवरी 2026 को नई दिल्ली स्थित जवाहर लाल नेहरु विश्वविद्यालय में आयोजित सांस्थानिक प्रशिक्षण और भागिदारी कार्यशाला। # [[w:hi:विकिपीडिया:प्रबंधक बैठक/जनवरी 2026|प्रबंधक बैठक/जनवरी 2026]] - 16 जनवरी 2026 को नई दिल्ली में आयोजित प्रबंधक बैठक। : वर्ष 2026 के फरवरी तथा मार्च में दो गुणवत्ता बढ़ाने वाले संपादनोत्सव करने की योजना है: # [[w:hi:विकिपीडिया:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/फरवरी 2026|विकिपीडिया:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/फरवरी 2026]] – फरवरी 2026 में हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५]]- मार्च में हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव।:इन कार्यक्रमों में शामिल होने के लिए तथा इससे संबंधित कोई सुझाव देने के लिए सदस्यों का स्वागत है। : 15 जनवरी को जवाहरलाल नेहरु विश्वविद्यालय में आयोजित कार्यशाला में शामिल होने को इच्छुक दिल्ली तथा राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र के विकिपीडियनों का स्वागत हैं। आप आयोजन पृष्ठ पर अपना पंजीयन कराकर इस कार्यशाला में शामिल हो सकते हैं। :सादर- संपर्क सूत्र -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 18:49, 13 जनवरी 2026 (UTC) ==सहायता== मैं जब भी किसी लेख में संपादित करती करती हूँ तो स्रोत संपादित की जगह संपादित करें आता है जिस कारण मैं ठीक से आडिट नहीं कर पाती हूँ कृपया मेरी इस समस्या में सहायता करें। [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 06:14, 15 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] जी, आपको समस्या क्या आ रही है? वहाँ स्रोत सम्पादन और यथादृश्य समादिका (visual editor) के मध्य बदला जा सकता है। यदि आप स्रोत सम्पादन का उपयोग करना चाहें तो उचित बदलाव कर सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:19, 15 जनवरी 2026 (UTC) ::{{ping|संजीव कुमार}} लेकिन कहाँ और कैसे बदला जाएगा [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 06:21, 15 जनवरी 2026 (UTC) :::{{ping|संजीव कुमार}} जी कृपया मार्गदर्शन करें। 14:23, 16 जनवरी 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] जी वहाँ पर दाहिने ओर ऊपर एक पेन जैसा दिखने वाला बटन होता है जिसे क्लिक करके आप 'यथादृश्य' और 'स्रोत संपादक' में अदल बदल कर सकते हैं। आप कंप्यूटर पे हो तो। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:32, 16 जनवरी 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी हो गया, धन्यवाद [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 07:44, 17 जनवरी 2026 (UTC) == मसौदे की समीक्षा का अनुरोध == नमस्ते, मैंने हाल ही में एक जीवित व्यक्ति की जीवनी का मसौदा तैयार किया है, जो स्वतंत्र और विश्वसनीय स्रोतों पर आधारित है। मुख्य नामस्थान में स्थानांतरण का अनुरोध पहले ही किया जा चुका है। मसौदा यहाँ उपलब्ध है: https://hi.wikipedia.org/wiki/ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra यदि कोई अनुभवी संपादक इसकी समीक्षा कर सके, तो आभारी रहूँगा। धन्यवाद। [[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] ([[सदस्य वार्ता:Pi1918|वार्ता]]) 10:03, 15 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] मैंने इसे साफ़ प्रचार मानते हुए शीघ्र हटाने हेतु नामांकित किया है। वैसे भी हिंदी विकिपीडिया पर ड्राफ्ट जैसा कोई नामस्थान नहीं है। कृपया आगे से व्यक्तियों के प्रचारात्मक लेख बनाने से परहेज करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:45, 16 जनवरी 2026 (UTC) ::नमस्ते, :: जानकारी देने के लिए धन्यवाद। मेरा उद्देश्य किसी भी प्रकार का प्रचार करना नहीं था। मैं आपके निर्णय का सम्मान करता हूँ और आगे से हिंदी विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार ही योगदान करूँगा। :: धन्यवाद। [[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] ([[सदस्य वार्ता:Pi1918|वार्ता]]) 17:53, 16 जनवरी 2026 (UTC) == नये लेख [[Draft:_सम्राट_कुमार_गुप्ता]] की समीक्षा हेतु अनुरोध == नमस्ते संपादकों, मैंने सम्राट कुमार गुप्ता के बारे में एक लेख (Draft) तैयार किया है जिसमें 3 दशकों के पत्रकारिता और सामाजिक कार्यों के विश्वसनीय संदर्भ दिए गए हैं। कृपया इसकी समीक्षा करें और इसे मुख्य लेख के रूप में प्रकाशित करने में सहायता करें। लिंक: [[Draft:_सम्राट_कुमार_गुप्ता]] -- धन्यवाद [[सदस्य:Kumari Supriya|Kumari Supriya]] ([[सदस्य वार्ता:Kumari Supriya|वार्ता]]) 07:43, 16 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Kumari Supriya|Kumari Supriya]] मैंने इसे साफ़ प्रचार मानते हुए शीघ्र हटाने हेतु नामांकित किया है। वैसे भी हिंदी विकिपीडिया पर ड्राफ्ट जैसा कोई नामस्थान नहीं है। कृपया आगे से व्यक्तियों के प्रचारात्मक लेख बनाने से परहेज करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:46, 16 जनवरी 2026 (UTC) == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 16 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == स्वागत सन्देश में चित्र == पूर्व चर्चा: [[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख 63#स्वागत सन्देश में चित्र]] [[साँचा:सहायता|स्वागत संदेश]] में अंकित किया गया चित्र मशीन द्वारा निर्मित किया गया है। मशीन द्वारा बनाई गई सामग्री इस ज्ञानकोष में मान्य नहीं है। इसलिए अनुरोध है कि जिस सदस्य ने यह चित्र स्थापित किया है, वही इसे हटा भी दे। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 09:32, 18 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, यह चित्र आपको कैसा लगता है? मुझे तो यह पुराने चित्र जैसा ही लग रहा है। इसलिए यदि आप दोनों को यह ठीक लगे, तो हम इसे उपयोग में ले सकते हैं। :[[चित्र:Annapoorni (10641191125).jpg|120px|thumb|right|स्वागत!]] – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:13, 8 फ़रवरी 2026 (UTC) {{-}} :: [[चित्र:Tableau_noir_dans_le_désert_du_Thar_(Rajasthan).jpg|240px|thumb|center|हिन्दी विकिपीडिया में आपका हार्दिक स्वागत है। इस ज्ञानकोश के विकास और विस्तार में आपके सहयोग की हमें प्रतीक्षा है।]] <center>--[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 18:03, 8 फ़रवरी 2026 (UTC)</center> :::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, ये आपको कैसे लग रहा है कि एआई से जनित चित्र ज्ञानकोशीय नहीं हो सकता? आजकल एआई से ज्ञानकोशीय एनिमेशन बनाये जाते हैं। यह तो बनाने वाले पर निर्भर करता है। इसके अतिरिक्त उपरोक्त चित्र ज्ञानकोशीय होने के लिए नहीं बल्कि स्वागत के रूप में जोड़ा गया है। :::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मुझे आपके सुझाव से कोई समस्या नहीं है और आप चाहें तो इसे जोड़ सकते हैं। हालांकि पिछली बार @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी का सुझाव था कि चित्र को हटा दिया जाये, अतः मुझे उनका सुझाव भी उचित ही लगा। लेकिन मैंने परम्परा के तौर पर नया चित्र जोड़ा था क्योंकि स्वागत सन्देश में बहुत बदलावों की आवश्यकता है। :::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] जी, आपका सुझाव भी उचित है लेकिन इससे बेहतर चित्र हम कंप्यूटर पर निर्मित कर सकते हैं जो इससे बेहतर होंगे। इसके लिए चर्चा करना बेहतर होगा। स्वागत सन्देश बड़ा रखने के स्थान पर एक छोटी कड़ी दे सकते हैं जिसपर सभी सन्देशों को सूचीबद्ध किया जा सके। इससे उन सदस्यों को भी सुविधा रहेगी जो हिन्दी नहीं जानते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:34, 9 फ़रवरी 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]]@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]]@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] @[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] मेरा अब भी सुझाव है कि चित्र हटा दिया जाय। हालाँकि, अभी जो आपत्ति दर्ज़ की गई है, उसपे इतना ही कहूँगा कि यह चित्र 'ज्ञानकोश' का हिस्सा नहीं है। स्वागत संदेश में इस तरह के चित्र पर आपत्ति उचित नहीं प्रतीत हो रही। ::::संजीव जी जैसा कह रहे, पूरे स्वागत संदेश को पुनर्विचार एवं नये सिरे से बनाने की ज़रूरत है - लंबा काम है - मुझे कोई गुरेज़ नहीं इसमें भागीदारी करने में। ::::पर यह चित्र हटाने वाली बात चर्चा के योग्य भी नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:49, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) :::::{{ping|संजीव कुमार}}, एक महिला को हर किसी के समक्ष हाथ जोड़कर खड़े किया जाना महिलाओं के आत्मसम्मान के लिहाज से कहीं न कहीं गरिमापूर्ण प्रतीत नही हो रहा है। इसलिए भी इस चित्र को हटा देना या किसी उपयुक्त चित्र से बदल देना चाहिए। बहुत से ज्ञानकोषों में बिस्किट का प्रयोग किया जाता है क्योंकि संपादन के लिए ऊर्जा चाहिए होती है, जो बिस्किट से मिलती है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 08:23, 8 मार्च 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी के विचारों से सहमत होते हुए कि स्वागत संदेश को नए सिरे से बनाने की आवश्यकता है, और @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी की आपत्तियों (एआई और गरिमा) को ध्यान में रखते हुए, मेरा सुझाव है कि हम विवादित चित्र के स्थान पर प्राकृतिक फूलों के चित्र का उपयोग किया जाएं। फूल स्वागत का एक गरिमापूर्ण, मानवीय और तटस्थ प्रतीक हैं। ::::::मैंने विकिमीडिया कॉमन्स से कुछ प्राकृतिक और सुंदर चित्रों का चयन किया है। कृपया नीचे दी गई गैलरी में देखकर बताएँ कि इनमें से कौन सा चित्र नए स्वागत संदेश के लिए सबसे उपयुक्त रहेगा? ::::::File:Lotus 2013 sai.jpg|कमल '''यह चित्र मैने @[[सदस्य:SM7|SM7]] के सदस्य पृष्ठ पर देखा''' ::::::File:Red rose at Square of the Cathedral of Christ the Saviour.jpg|लाल गुलाब ::::::File:Combretum indicum(Rangoon creeper).jpg|मधुमालती (रंगून क्रीपर) '''यह मैने ही अपलोड किया''' ::::::File:(MHNT) Jasminum polyanthum – flowers and buds.jpg|चमेली ::::::File:Marigold 14.jpg|गेंदा ::::::File:Flower bouquet in Tarnowskie Góry, Silesian Voivodeship, Poland, December 2023.jpg|पुष्प गुच्छ ::::::File:Rose and carnation flower bouquet 01.jpg|गुलाब और कार्नेशन ::::::आप सभी वरिष्ठ साथियों की राय का स्वागत है। [[सदस्य :VIKRAM PRATAP7 | विक्रम प्रताप ]] 14:09, 9 मार्च 2026 (UTC) :::::::@[[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] जी, फूल लगवाने का कोई विशेष औचित्य? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:38, 9 मार्च 2026 (UTC) ::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, महोदय :::::::: फूल लगवाने का मुख्य औचित्य केवल एक तटस्थ, विवाद-रहित और मानवीय स्वागत-प्रतीक प्रस्तुत करना है। ::::::::महोदय, भारत में फूलों से स्वागत करना सबसे आत्मीय और सहज माना जाता है। ::::::::प्राकृतिक फूल होने के कारण यह AI और गरिमा से जुड़े उन सभी विवादों से पूरी तरह मुक्त है, जो वर्तमान चित्र को लेकर उठे हैं। ::::::::मेरा उद्देश्य सिर्फ एक सकारात्मक चित्र लगाना है। यदि समुदाय को फूल के स्थान पर @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी का 'बिस्किट' वाला सुझाव या विकिपीडिया का लोगो अधिक उपयुक्त लगता है, तो मेरी उसमें भी पूर्ण सहमति है। प्रमुख उद्देश्य स्वागत संदेश को बेहतर बनाना है। [[सदस्य :VIKRAM PRATAP7 | विक्रम प्रताप ]] 16:47, 9 मार्च 2026 (UTC) :::::::::भारत में हाथ जोड़कर स्वागत किया जाता है। फूलों से स्वागत देवताओं का किया जाता है और आजकल लोगों ने चाटुकारिता के लिए इसे मनुष्यों पर लागू करना आरम्भ कर दिया है। चित्रों में प्राकृतिक फूल कैसे हो सकते हैं? वर्तमान चित्र को लेकर मैंने कोई विवाद नहीं देखा, बल्कि चित्र को हटाकर संबंधित सन्देश को पुनः लिखने पर यह चर्चा है। वर्तमान चित्र में क्या नकारात्मक दिखाई दे रहा है? क्या वो भारतीय संस्कृति से संबंधित नहीं है? (हालांकि ऐसा आवश्यक नहीं है)। अभी चर्चा इसपर चाहिए कि चित्र की आवश्यकता ही क्या है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:43, 12 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी,महोदय ::::::::::मेरा उद्देश्य केवल उठे हुए विवाद के बीच एक विकल्प देना था। लेकिन मैं आपसे और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी से पूरी तरह सहमत हूँ कि असली मुद्दा यह है कि स्वागत सन्देश में किसी भी चित्र की आवश्यकता है ही नहीं। पर @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] महोदय ने बिस्किट के चित्र का उदाहरण दिया था, जिसके लिए मैं पुष्पों का विकल्प दिया था| ::::::::::मेरी ओर से चित्र वाले विषय पर चर्चा यहीं समाप्त है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:59, 12 मार्च 2026 (UTC) :::::::::::सभी सदस्यो से विनम्र निवेदन है, की कृपया इस [[:File:AI Chatgpt generated Woman in Welcome pose.png|चित्र]] देखने का कष्ट करे, इसको स्वागत सन्देश में लगने के लिए उपयुक्त हो सकता है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 16:06, 12 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] जी, चित्र को हटाने पर चर्चा चल रही है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:35, 14 मार्च 2026 (UTC). :::::::::::::::{{Ping|संजीव कुमार}} जी, नमस्ते! चित्र को उपयोग में लिया जा चुका है,पहले चित्र उपयोग में न होने के कारण हटाने हेतु चर्चा के लिए नामांकित किया गया है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 16:50, 14 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::{{ping|संजीव कुमार}}, आपकी बात सही है कि भारत में हाथ जोड़कर स्वागत किया जाता है। परंतु, क्योंकि आप और यहां के अधिकतर प्रबंधक पुरुष हैं, और स्वागत करते हुए व्यक्ति का ही चित्र लगाना है तो उचित होगा कि किसी पुरुष का हाथ जोड़कर स्वागत करता हुआ चित्र लगाया जाए। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:28, 20 मार्च 2026 (UTC) :{{od}} वर्तमान चर्चा के आधार पर चित्र हटा दिया गया है। भविष्य में चर्चा करके एक उपयुक्त चित्र जोड़ा जा सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:51, 18 मार्च 2026 (UTC) == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 13:21, 18 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा == <section begin="announcement-content" /> मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]। कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें। -- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])<section end="announcement-content" /> 21:01, 19 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == हिंदी विकि सम्मेलन 2026 समुदाय सहभागिता सर्वे == :हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप इस वर्ष जुलाई में हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 आयोजित करने की योजना बना रहा है। इससे संबंधित हिंदी विकिपीडियनों की रुचि तथा महत्वपूर्ण विषयों को समझने के लिए एक सर्वेक्षण किया जा रहा है। [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeWaqfyOlr9hS7Ef5eXg_Y4mPK8gj1cnzaIBAbQXbjM6KH4aw/viewform हिंदी विकि सम्मेलन 2026] भरकर हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 आयोजित करने में सहयोगी बनें। -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 09:07, 31 जनवरी 2026 (UTC) [[सदस्य:Vishal K Pandey|Vishal K Pandey]] ([[सदस्य वार्ता:Vishal K Pandey|वार्ता]]) 18:11, 26 जनवरी 2026 (UTC) ==गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड== विकिडेटा में गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड का लोगो Guinness World Records logo.svg नाम से उपलब्ध है। इसका हिन्दी में उपयोग करना संभव बनाएं। अधिकार संपन्न लोग ऐसा कर सकते हैं। '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 18:28, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) :[[गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स]] [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 20:00, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) ::समस्या सुलझाने के लिए आपका धन्यवाद - '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 08:59, 6 फ़रवरी 2026 (UTC) LimcaBookofRecords.jpg इस फाइल के बारे में भी विचार करें। धन्यवाद '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 18:35, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) :[[लिम्का बुक ऑफ़ रिकार्ड्स]] [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 20:02, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) ::आपको धन्यवाद- '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 08:59, 6 फ़रवरी 2026 (UTC) == शीर्षक परिवर्तन के लिए अनुरोध == Namaste, I would like the article title '''[[डी एन ए की नकल]]''' to be changed to '''डीएनए प्रतिकृति''', as this form is more accurate and is the one used in most scientific literature. Sorry for writing in English and if this is not the right place to make the request. I have been on a long break from Wikipedia and have forgotten the proper procedure for requesting a title change.<b>[[User talk:Dineshswamiin|<span style="color: Green">Dinesh</span>]]</b> ([[User talk:Dineshswamiin|talk]]) 15:32, 3 फ़रवरी 2026 (UTC) :नमस्ते, मैं चाहता हूँ कि लेख का शीर्षक [[डी एन ए की नकल]] बदलकर 'डीएनए प्रतिकृति' कर दिया जाए, क्योंकि यह रूप ज़्यादा सही है और ज़्यादातर वैज्ञानिक किताबों में इसी का इस्तेमाल होता है।-[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 18:54, 5 फ़रवरी 2026 (UTC) == ''कंप्यूटिंग'' या ''अभिकलन'' == हिन्दी में कंप्यूटिंग को [[अभिकलन]] भी कहा जाता है। परंतु इसके बाद भी कुछ पृष्ठ के नाम [[मोबाइल कम्प्यूटिंग]] या [[क्लाउड कम्प्यूटिंग]] है। प्रोग्रामिंग को [[क्रमानुदेशन]] कहा जाता है परंतु आधे से ज्यादा निबंध के शीर्षक में [[प्रोग्रामिंग भाषा]] लिखा गया है। हमें निबंध के शीर्षक एक समान रखने चाहिए। जैसे सारे निबंध के शीर्षक में प्रोगामिंग के जगह क्रमानुदेशन लिखा रहेगा। अन्य नाम हम निबंध के मुख्य भाग में लिख सकते है या redirect कर सकते है। जैसे- '''क्रमानुदेशन भाषा''', जिसे '''प्रोग्रामिंग भाषा''' भी कहते है..... [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 11:16, 7 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, नमस्ते! आप एक समाधान प्रस्तावित करें - उसपे चर्चा करके यह कार्य किया जा सकता है। आपका और सभी का स्वागत है इस एकरूपता लाने के प्रयास के लिए। सादर! --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:03, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) ::[[मोबाइल कम्प्यूटिंग]] का नाम बदलकर [[मोबाइल अभिकलन]] कर देना चाहिए। [[क्लाउड कम्प्यूटिंग]] का [[क्लाउड अभिकलन]] तथा [[प्रोग्रामिंग भाषा]] का नाम [[क्रमानुदेशन भाषा]] कर देना चाहिए। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:40, 8 मार्च 2026 (UTC) == हिन्दी विकिपीडिया से गायब हो चुके पुराने संपादक == तकरीबन 8 साल बाद मैं विगत कुछ दिनों से विकिपीडिया पर सक्रिय हूं। इस बीच देख रहा हूं कि यहां से वो तमाम लोग गायब हो चुके हैं जो एक समय में लगातार सक्रिय रहते थे। नए लेखों की गुणवत्ता स्तरीय थी। लेकिन इधर हिन्दी विकिपीडिया पर जो कुछ भी लिखा जा रहा है वो या तो आत्मप्रचार है या फिर नौसिखियों द्वारा लगातार किया जा रहा प्रयोग। आज मैंने लगभग 25 लोगों को अपनी ओर से दूरभाष पर संपर्क करने की कोशिश की जो एक जमाने में प्रबंधक रह चुके हैं और जिन्होंने विकिपीडिया पर काफी योगदान दिया है। लेकिन सबने यही कहा कि वो अब सक्रिय नहीं हैं। यह हिन्दी विकिपीडिया के लिए ठीक नहीं है। यद्यपि कि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) के युग में विकिपीडिया और खासतौर पर अंग्रेजी से इतर भाषाओं में इस ज्ञानकोश की अब पहले जैसी आवश्यकता रह नहीं गई है। क्योंकि अब अंग्रेजी की सामग्री एक क्लिक पर किसी भी दूसरी भाषा में उपलब्ध है। फिर भी हिन्दी में लिखे गए मूल लेखों का महत्व तो हमेशा बना रहेगा। इसलिए विकिपीडिया संपादक समुदाय को एक बार फिर अपना तुच्छ अहंकार छोड़कर दूर जा चुके लोगों को दोबारा सक्रिय करना चाहिए। --'''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 13:54, 8 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:कलमकार|कलमकार]] सर ! आठ साल (हुये तो नहीं!) बाद आप का स्वागत - हमारी ओर से। :कुछ उधार का अर्ज़ कर रहा (बुरा मत मानियेगा) :''"ऐसा नहीं कि उन से ''(मतलब विकि से)'' मोहब्बत नहीं रही :''जज़्बात में वो पहली सी शिद्दत नहीं रही'' :'' :''सर में वो इंतिज़ार का सौदा नहीं रहा'' :''दिल पर वो धड़कनों की हुकूमत नहीं रही''"'' :यह हमारी स्थिति है। :और जो चले गए उनकी स्थिति यह है कि :''चेहरे को झुर्रियों ने भयानक बना दिया'' :''आईना देखने की भी हिम्मत नहीं रही'' --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:00, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) :कलमकार जी, ज्ञानकोष में सक्रियता के प्रति आपकी चिंता वाजिब है। मैंने यहां पर देखा है कि बहुत से सदस्यों द्वारा महनत से बनाए गए पृष्ठ कोई न कोई पैमाना बताकर शीघ्र हटाने के लिए नामांकित कर दिए जाते हैं, फिर कोई अन्य सदस्य उन्हें हटा भी देता है। शायद इससे हताश होकर बहुत से संपादक ज्ञानकोष को छोड़कर चले गए। बहुत से संपादकों के तो सदस्य पृष्ठ भी हटा दिए गए हैं। सम्पादकों की सक्रियता में कमी की एक वजह यह भी हो सकती है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 22:21, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, क्या आप कुछ ऐसे सदस्य पृष्ठों के उदाहरण दे सकते हैं जिन्हें हटाया गया था, और कुछ ऐसे पृष्ठ भी जिन्हें किसी गलत मानदंड के तहत शीघ्र हटाने के लिए नामांकित किया गया और बाद में हटा दिया गया? यदि आपकी चिंता जायज़ होगी, तो अवश्य ही कोई समाधान खोजने की कोशिश करेंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 10:54, 26 फ़रवरी 2026 (UTC) :::DreamRimmer जी, हाल ही के कुछ उदाहरण इस प्रकार हैं, जहां प्रतीत होता है कि संपादकों द्वारा शिद्दत से बनाए गए कुछ पृष्ठों को हटा दिया गया: :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#why are you remove this article "सुमरत सिंह"]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#कृपया गोप्रेक्षेश्वर लेख की पुनः समीक्षा करें और कॉपीराइट उल्लंघन का टैग हटाने की कृपा करें]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#सहायता नोट]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#डॉ. विनोद कुमार पृष्ठ: शीघ्र हटाने नामांकन पर प्रतिक्रिया]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#अभिनव अरोड़ा के पृष्ठ हटाने के विषय में]] :::हटाए गए पृष्ठों की सामग्री देखे बगैर मापदंड की सटीकता पर टिप्पणी करना संभव नही है परंतु बहुत से ऐसे पृष्ठ भी हटाए गए हैं, जहां संपादक लेख में संशोधन करने के लिए तैयार थे। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 07:56, 8 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपको प्रचार सामग्री चाहिए या केवल विवाद खड़ा करना उद्देश्य रहा है? यदि आपको प्रचार सामग्री चाहिए तो बताइयेगा, ईमेल से भेज देता हूँ। बैठकर देखते और समझते रहियेगा। अन्यथा आपने मेरा वार्ता पृष्ठ यहाँ क्यों जोड़ा है पता नहीं। मैंने सभी सन्देशों का उत्तर भी दे रखा है। वर्तमान में भी [[विकिपीडिया:शीह|शीघ्र हटाने]] के लिए बहुत लेख नामांकित हैं। कृपया उनकी भी समीक्षा कर लेते समय रहते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:40, 18 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपने ऊपर जिन चर्चाओं का उल्लेख किया है, उनसे संबंधित लेख मुझे किसी भी प्रकार से गलत मानदंड के अंतर्गत हटाए गए नहीं लगते। उन विषयों की उल्लेखनीयता और उपलब्ध सामग्री के आधार पर संजीव जी द्वारा लिया गया निर्णय बिल्कुल उचित था, और ऐसी स्थिति में मेरा निर्णय भी यही होता। आपने यह भी कहा कि ऐसे पृष्ठ हटाए गए जहाँ संपादक लेख में सुधार करने के लिए तैयार थे, परंतु सभी जानते हैं कि कोई अनुल्लेखनीय लेख केवल बार-बार संपादन या सुधार करने से उल्लेखनीय नहीं बन जाता। किसी विषय की उल्लेखनीयता तभी स्थापित होती है जब उसे विश्वसनीय स्रोतों में पर्याप्त स्थान मिले, और इसमें स्वाभाविक रूप से समय लगता है। शीघ्र हटाने की नीति इस विषय में पूरी तरह स्पष्ट है; यदि किसी लेख पर सही मानदंड के अनुसार टैग लगाया गया है, तो प्रबंधक उसे किसी भी समय हटा सकता है। यदि लेखक कोई टिप्पणी जोड़ता है, तो भी प्रबंधक उस टिप्पणी से संतुष्ट न होने पर लेख को बनाए रखने के लिए बाध्य नहीं होता। आपने यह भी कहा था कि सदस्यों के सदस्य पृष्ठ भी हटा दिए गए, लेकिन इसके समर्थन में आपने कोई लिंक प्रस्तुत नहीं किया। मेरा मानना है कि किसी भी सदस्य के कार्य पर प्रश्न तभी उठाया जाना चाहिए जब पर्याप्त प्रमाण हों; अन्यथा यह बिना प्रमाण के व्यक्तिगत आक्षेप और निराधार आरोप की श्रेणी में आता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:20, 18 मार्च 2026 (UTC) :::::{{ping|संजीव कुमार}}, जो आपकी नज़र में प्रचार हो, वह संभवतः दूसरों के लिए जानकारी हो सकती है। :::::DreamRimmer जी, ऐसे भी बहुत से पृष्ठ देखें हैं, जहां अनेक विश्वसनीय स्रोत दिए गए थे, उन्हें भी अनुल्लेखनिय बता कर हटाया गया। उदाहरण के लिए: :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#सुमन कुमार घई]]। :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#राजेन्द्ररंजन चतुर्वेदी]]। :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/अप्रैल 2022#रचित यादव]]। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:41, 20 मार्च 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, समस्या यह ही है कि आप इसे मेरे या आपके नज़र से देख रहे हो। एकबार नज़र हटाकर देखियेगा। "सुमन कुमार घई" नामक लेख पर 15 वर्षों से बिना स्रोत की कुछ सामग्री लिखी थी और बाद में [[विशेष:योगदान/सुमन कुमार घई|इसी नाम के सदस्य]] ने सामग्री हटाकर साहित्य कुंज की कड़ी जोड़ दी। इसी तरह अन्य लेखों को भी या तो सम्बंधित व्यक्ति ने स्वयं (आपके अनुसार उनकी नज़रों में वो स्वयं बहुत उल्लेखनीय व्यक्ति हैं) ने बनाया या अपने किसी रिश्तेदार से बनवाया। यदि आप बिना किसी स्रोत के स्वयं को उल्लेखनीय मानने लग जाओ तो क्या वो उल्लेखनीय हो जायेगा? एकबार इंटरनेट पर उपरोक्त व्यक्तियों के बारे में खोजकर देखें कि इनकी उल्लेखनीयता क्या है? उनके प्रसिद्धि के क्षेत्र में उन्हें कौनसे पुरस्कार मिले हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:26, 25 मार्च 2026 (UTC) :::::::@[[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, उल्लेखनीयता का मापदंड इसलिए बनाया गया था, कि यदि एक ही विषय या नाम पर लेख बनाने के लिए एक से अधिक दावेदार आ जाते हैं, तो इस नाम से उस विषय या व्यक्ति का लेख बनेगा जो अधिक उल्लेखनीय होगा। आपकी जानकारी के लिए बता दूं कि विकिपीडिया के संदर्भ में एक phrase कई बार सामने आता है, जिसमें लिखा होता है, "sum of all knowledge""। कहने का तात्पर्य यह है कि उल्लेखनीयता के नाम पर तब तक कोई पृष्ठ नही हटाना चाहिए, जब तक उस विषय या नाम पर लेख बनाने के लिए एक से अधिक असंबंधित संभावनाएं न हों। उदाहरण के लिए यदि कोई व्यक्ति 'रमेश सिंह' के नाम से उद्धरण सहित लेख बना रहा है तो वह लेख रहने देना चाहिए, जब तक कि कोई उससे भी अधिक उल्लेखनीय 'रमेश सिंह' नाम के व्यक्ति पर उद्धरण सहित लेख बनाने का दावेदार नहीं आ जाता। -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:25, 31 मार्च 2026 (UTC) ::::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, बहुत अच्छा अर्थ निकाला है आपने। साथ में अपने तर्क के पक्ष में कोई स्रोत भी दे दीजियेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:39, 31 मार्च 2026 (UTC) :::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[:en:Wikipedia:Notability]] की भूमिका में लिखा है - ''Information on Wikipedia must be'' '''verifiable'''''... Wikipedia's'' '''concept of notability applies this basic standard''' ''to avoid indiscriminate inclusion of topics... Determining notability does not necessarily depend on things such as fame, importance, or popularity''. -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:53, 31 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपने इसके नीचे वाला भाग क्यों नहीं पढ़ा? यद्यपि वो उस विषय की स्वीकार्यता को बढ़ा सकते हैं जो नीचे बताए गए दिशानिर्देशों को पूरा करता हो। इसके बाद विस्तार से बहुत कुछ लिखा हुआ है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:04, 31 मार्च 2026 (UTC) :::::::::::उसके नीचे भी पढ़ा है, वहां लिखा है कि यदि कोई सामग्री एक नया लेख बनाने के लिए उल्लेखनीय नहीं है, तो उस सामग्री को किसी अन्य संबंधित पृष्ठ में विलय कर देना चाहिए। यह सही भी है यदि वह सामग्री स्रोत/संदर्भ युक्त है तो। ऐसा भी देखा गया है कि राष्ट्रपति इत्यादि से अनेक उल्लेखनीय पुरस्कार प्राप्त व्यक्ति पर बना लेख उल्लेखनीयता के नाम पर हटा दिया गया परन्तु उसमें दर्ज संदर्भित सामग्री कहीं और संजोई नहीं गई, न ही लेखक को उसे दर्ज करने के लिए किसी अन्य पृष्ठ की ओर निर्देशित किया गया। -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:16, 31 मार्च 2026 (UTC) {{od|10}}@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, राष्ट्रपति पुरस्कार मिलने से व्यक्ति उल्लेखनीय कैसे हो गया? विभिन्न विश्वविद्यालयों और अन्य संस्थानों में [[दीक्षान्त समारोह]] के समय डिग्री वितरण राष्ट्रपति या राज्यपाल के हाथों से करवाया जाता है। आपके अनुसार वो सभी लोग उल्लेखनीय हो गये? सम्बंधित लोगों के नामों की सूची सम्बंधित संस्थान के आधिकारिक जालस्थल पर मिल जायेगा जिसे आप विश्वसनीय स्रोत कह सकते हो। राष्ट्रपति के हाथों से मिला पुरस्कार इतना उल्लेखनीय होना चाहिए जो सम्बंधित व्यक्ति को किसी विशिष्ट कार्य के लिए मिला हो और उस कार्य के कारण व्यक्ति उल्लेखनीय हुआ हो, तो उसे उल्लेखनीय माना जाता है, न कि केवल राष्ट्रपति के हाथों पुरस्कार प्राप्त करने से। ऐसे समारोह राष्ट्रपति भवन में हमेशा होते हैं और उनके समाचार प्रतिदिन समाचार पत्रों में छपते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:08, 1 अप्रैल 2026 (UTC) : उदाहरण के लिए, क्या इस ([[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#राजेन्द्ररंजन चतुर्वेदी]]) पृष्ठ को हटाते समय, इसमें उपलब्ध संदर्भित जानकारी किसी अन्य पृष्ठ पर स्थानांतरित की गई? -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 01:49, 3 अप्रैल 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया लेखों में “स्थानांतरण (Move)” विकल्प दिखाई नहीं दे रहा == नमस्ते, मैं हिंदी विकिपीडिया पर लॉग-इन हूँ। मेरा खाता पुराना है और मैंने कई संपादन भी किए हैं, फिर भी मुझे किसी भी लेख में “स्थानांतरण (Move)” का विकल्प दिखाई नहीं दे रहा। मैंने डेस्कटॉप मोड और अलग ब्राउज़र से भी कोशिश की है। कृपया बताएं कि यह समस्या क्यों आ रही है और इसका समाधान क्या है। धन्यवाद। {{unsigned|ROLEXMEENA}} : अंग्रेजी ज्ञानकोष की तरह यहां भी 'Move' (पृष्ठ स्थानांतरण) का विकल्प होना चाहिए, ताकि संपादक अपने सदस्य स्थान में पृष्ठ बनाकर उसे मुख्य नाम स्थान में स्वयं स्थापित कर सकें। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 22:27, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) =="अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026" में भाग लें == हिंदी विकिमीडियन्स यूज़र ग्रुप द्वारा [[अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस]] के अवसर पर विकिपीडिया एवं विकिस्रोत पर संपादनोत्सव का आयोजन किया जा रहा है। # [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026|अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026]]—15 फ़रवरी 2026 से 21 फ़रवरी 2026 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑनलाइन सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव। # [[s:विकिस्रोत:मातृभाषा संवर्धन संपादनोत्सव/2026|अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026]]—21 फ़रवरी 2026 से 28 फ़रवरी 2026 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑनलाइन गुणवत्ता संवर्द्धन प्रतियोगिता। :इनमें भाग लेकर मुक्त हिंदी ई-सामग्री के विकास के अभियान में सहायक होने के लिए आपका स्वागत है। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 04:34, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) == प्रबंधक अधिकार हेतु निवेदन == मैंने [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन#DreamRimmer|यहाँ]] प्रबंधक व अन्तरफलक प्रबंधक अधिकार हेतु निवेदन किया है। आपकी टिप्पणियों का स्वागत है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 17:11, 15 फ़रवरी 2026 (UTC) :प्रबंधन अधिकार मिलने पर बहुत बधाई। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:33, 8 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक कैसे बदले == महोदय मुझे बताए कि शीर्षक बीजाणुउद्भिद को कैसे बदलकर बीजाणुद्भिद करे हृदय से धन्यवाद [[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] ([[सदस्य वार्ता:VIKRAM PRATAP7|वार्ता]]) 04:39, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) :प्रबंधकों को [[#हिंदी विकिपीडिया लेखों में “स्थानांतरण (Move)” विकल्प दिखाई नहीं दे रहा|कहा था]] कि 'पेज मूव' का ऑप्शन सभी के लिए चालू कर दिया जाए, परंतु अभी तक नहीं किया गया है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:31, 8 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, यह अधिकार प्रबन्धकों के पास नहीं है। बाकी आप तर्क एवं स्रोत के साथ लिखेंगे तो स्थानान्तरण कर दिया जाता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:42, 18 मार्च 2026 (UTC) :::परंतु यह विकल्प अंग्रेजी ज्ञानकोष पर कैसे उपलब्ध हुआ!? [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:45, 20 मार्च 2026 (UTC) == Reference Previews – experiment == Hi, I’m Johannes from [[m:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. Sorry for writing in English, please support us by providing a translation! Our team is currently working on [[:m:WMDE Technical Wishes/References|improvements to references]], e.g. [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]]. In 2021 we developed [[:m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Reference Previews]] in order to provide a MediaWiki feature to preview references when hovering over the footnote marker. Over the course of our current work we’ve noticed that using Reference Previews doesn’t seem to be intuitive for some readers and we would like to improve this. <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Problem === <div class="mw-collapsible-content"> In our usability tests, we repeatedly notice desktop readers – unaware of Reference Previews or how to use the feature – clicking on footnotes instead of hovering over them. Many are confused when they end up in the reference list and don’t know how to jump back to the text passage they were previously reading. Many readers seem unaware that both the ↑ arrow in the reference list and the <sup>a b</sup> (for re-used references) can be used to jump back. This makes jumping to the reference list rather unpleasant, especially in long articles. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Assumption === <div class="mw-collapsible-content"> We assume that most readers do not want to jump to the reference list, but rather want to click on the footnote to open Reference Previews, which provide them with the reference information for the text passage they have just read. At the same time, we believe that some readers – e.g. those who want to delve deeper into a topic rather than just quickly researching a piece of information – are still interested in conveniently accessing the reference list. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Idea === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to try adjustments to Reference Previews in order to best meet the needs of different readers. Specifically, we want to prevent readers from accidentally ending up in the individual reference list; jumping there should be a conscious decision. When clicking on a footnote marker, we want to display Reference Previews instead of jumping to the reference list. The pop-up remains permanently visible until clicking on the "x" or anywhere outside the preview to close it. In addition Reference Previews will provide a link to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – current version.png|Reference Previews – current version File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed version when '''clicking on a footnote marker''' </gallery> When hovering over a footnote marker without clicking on it, we want to display a simplified version of Reference Previews – without the settings icon and the resulting empty space. When moving the mouse pointer over the pop-up, a note will appear indicating that you can click for further options. This will open the persistent version of Reference Previews with a link to allow users to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – hover-state.png|Proposed version when '''hovering over the footnote marker''' File:Reference Previews mock-up – hover-state and options.png|Proposed version when '''hovering over the Reference Preview''' File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed (persistent) version when '''clicking on the hover preview''' </gallery> By improving the usability of Reference Previews, we also hope to mitigate the issue that reference lists with a large number of (reused) references (or [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-references]]) can be confusing for some readers. In addition, the proposed version when hovering over a footnote marker is more compact than the current version. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Experiment === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to test the proposed changes in an [[:en:A/B testing|A/B test]] on several wikis. We want to measure how many readers click on a footnote marker and then proceed to jump to the reference list using the proposed version of Reference Previews compared to readers who receive the current version of Reference Previews. In addition, we will measure how many readers in both groups access the reference list via the table of contents. This will give us data-based insights into how many clicks on the footnote unintentionally open the reference list and how many readers only want to use Reference Previews. We would like to run our experiment on the following Wikipedia language versions: de, pl, fr, sv, fa, hu, hi, my, tl, lv, fy, hr. 10% of readers will see our modified version of Reference Previews in order to obtain sufficient data. The experiment is expected to run for 1-2 weeks at the end of March. We'll restore the current version of Reference Previews for all readers until we have evaluated the experiment, discussed the results with the community, and decided on further steps. </div> </div> We look forward to your feedback [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|on our talk page]] – or just reply to this post! Once the experiment is ready to go, we will also provide a link that you can use to test the changes yourself. --[[सदस्य:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[सदस्य वार्ता:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]]) 12:22, 20 फ़रवरी 2026 (UTC) :As indicated on our project page [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/References/Reference_Previews&diff=prev&oldid=30215686], we will only test the proposed change when ''clicking'' on a footnote. Reference Previews will remain ''unchanged when hovering'' over a footnote marker. Reasons for this were concerns that the proposed transition from hover to persistent preview could be disruptive or at least feel unusual when interacting with reference content in the hover preview (e.g. when clicking on links). [[सदस्य:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[सदस्य वार्ता:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]]) 13:30, 9 मार्च 2026 (UTC) ==विकि लव्ज़ रमजान 2026== <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Wiki Loves Ramadan Logo Black hi.svg|Left|200px|frameless]] प्रिय विकी समुदाय, आपको [[विकिपीडिया:विकि लव्ज़ रमजान 2026|विकी लव्ज रमज़ान 2026]] में भाग लेने के लिए विनम्रतापूर्वक आमंत्रित किया जाता है, जो कि विभिन्न क्षेत्रों से इस्लामी इतिहास और इस्लामी सांस्कृतिक विरासत का दस्तावेजीकरण करने के लिए विकिपीडिया, विकिवॉयज पर आयोजित एक अंतर्राष्ट्रीय लेख लेखन प्रतियोगिता है। यह प्रतियोगिता 20 फरवरी से 20 अप्रैल 2025 तक आयोजित की जायेगी अभी भाग लें और पुरस्कार के विजेता बने है। धन्यवाद '''[[:m:Wiki Loves Ramadan 2026|विकी लव्स रमज़ान 2026 इंटरनेशनल टीम]]''' -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 15:51, 26 फ़रवरी 2026 (UTC) </div> == इस हफ्ते पेस्ट जाँच आ रही है == नमस्ते। [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste_check|पेस्ट जाँच]] एक प्रकार की [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|सम्पादन जाँच]] सुविधा है जो तब दिखाई देगी जब यथादृश्य सम्पादिका का प्रयोग कर रहा कोई नवागंतुक किसी लेख में लंबा पाठ पेस्ट करे, अगर प्रणाली द्वारा यह निर्धारित किया जाए कि वह सामग्री सम्पादक ने संभवतः स्वयं नहीं लिखी है। इस सुविधा का यहाँ पर पिछले वर्ष परीक्षण किया गया था, और शोध के [[mw:Edit check/Paste Check#A/B_Experiment|परिणाम]] सकारात्मक थे: इस जाँच का सामना करने वाले सम्पादकों के द्वारा किए गए सम्पादनों में से पूर्ववत किए गए सम्पादनों की संख्या में नियंत्रण समूह की तुलना में 18% घटाव आया। डिफ़ॉल्ट से पेस्ट जाँच उन सम्पादकों को दिखाई जाएगी जिन्होंने लोकल रूप से 100 या उससे कम सम्पादन किए हुए हों। यह [[{{#special:EditChecks}}]] के माध्यम से प्रबंधकों द्वारा बदला जा सकता है। जब इस आवश्यकता को पूरा करने वाला कोई सम्पादक कहीं और से कम-से-कम 50 कैरेक्टर्स लंबा पाठ पेस्ट करता है, पेस्ट जाँच उससे पूछेगी कि सामग्री उसने स्वयं लिखी है या फिर नहीं। [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|सम्पादनों को टैग किया जाएगा]] ताकि अनुभवी सदस्य उन सम्पादनों का पता लगा पाएँ जहाँ पर पेस्ट जाँच दिखाई गई थी। अंतिम सम्पादन में कोई भी पेस्ट किया हुआ पाठ न होने के बावजूद भी टैग दृश्य होगा। यह सुविधा इस हफ्ते के अंत तक ग्लोबल स्तर पर जारी की जाएगी। इसे परखने में सहायता करने के लिए आप सबका धन्यवाद। [[सदस्य:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:Quiddity (WMF)|वार्ता]]) 00:02, 3 मार्च 2026 (UTC) == अली ख़ामेनेई == <nowiki>[[अली ख़ामेनेई]]</nowiki> को हिंदी में <nowiki>[[अली ख़मीने]]</nowiki> लिखा जाना चाहिए, कृपया इसे बदलिए। -[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 13:28, 3 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Baangla|Baangla]] जी, यह चर्चा [[वार्ता:अली ख़ामेनेई]] पृष्ठ पर होनी चाहिए। यदि आपको लगता है कि वर्तमान नाम सही नहीं है, तो आप [[साँचा:नाम बदले]] का प्रयोग करते हुए पृष्ठ को स्थानांतरित करने का अनुरोध कर सकते हैं। मेरी व्यक्तिगत राय में वर्तमान नाम सही है, क्योंकि [https://www.bbc.com/hindi/articles/c747xp3pke8o BBC], [https://www.aajtak.in/trending/photo/iran-supreme-leader-ali-khamenei-death-reaction-celebration-mourning-tstf-2484137-2026-03-02 Aaj Tak], [https://hindi.news18.com/news/uttar-pradesh/bahraich-shia-community-ali-khamenei-death-mourning-ban-juloos-local18-10235065.html News18] और [https://ndtv.in/world-news/iran-us-tensions-live-updates-trump-ayotallah-khamenei-sanctions-military-buildup-explosions-nuclear-tensions-us-israel-iran-tension-live-11148367 NDTV] सहित कई मीडिया संस्थान भी “ख़ामेनेई” ही लिखते हैं और हिंदी उच्चारण के अनुसार भी यही नाम उचित प्रतीत होता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 13:49, 3 मार्च 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:Baangla|Baangla]] जी, फ़ारसी में नाम علی خامنه‌ای लिखा जाता है। इसी आधार पर देवनागरी में इसका निकटतम लिप्यंतरण अली ख़ामेनेई होगा। ::: यहाँ خ ध्वनि के लिए “ख़” का प्रयोग किया जाता है और अंतिम –ई ध्वनि को दर्शाने के लिए “ई” आता है। इसलिए अली ख़ामेनेई फ़ारसी उच्चारण के सबसे क़रीब माना जा सकता है। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 01:29, 9 मार्च 2026 (UTC) == Lua त्रुटि == जी, जब भी में [[मॉड्यूल:Designation/list]] नामक पृष्ठ को बनाने का प्रयास करता हूँ, मुझे यह संदेश मिलता है: Lua error पंक्ति 1 पर: unexpected symbol near '{'. मैं अंग्रेज़ी विकिपीडिया के स्रोत कोड का प्रयोग करता हूँ, फिर भी यह संदेश आता है। क्या इसका कोई उपाय है? [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 10:14, 12 मार्च 2026 (UTC) :{{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:16, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] धन्यवाद ^^ [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 15:45, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] मैंने स्वतः परीक्षित अधिकार के लिए निवेदन भेजा है। यदि आप चाहते हैं तो कृपया अपना मत दें। फिर से धन्यवाद! :3 [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 16:26, 18 मार्च 2026 (UTC) :::समय-समय पर मेरा ध्यान आपके संपादनों पर जाता रहता है। हालाँकि मैंने आपके बनाए लेखों को ठीक से नहीं देखा है, लेकिन नामांकन में दिए गए लेखों में से [[रोलिन' (एयर रेड व्हीकल)]] देखा तो वह मुझे लगभग पूरा मशीनी अनुवाद लगा। इसी तरह दूसरे उदाहरण, जैसे [[तलत जाफ़री]] आदि, भी मुझे मशीनी अनुवाद जैसे लगे। इसलिए मुझे नहीं लगता कि मैं इस विषय में आपकी कोई विशेष मदद कर पाऊँगा। बाकी अन्य सदस्य भी आपके नामांकन को देखकर अपने सुझाव दे सकते हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) == सदस्य पृष्ठ हटाने हेतु अनुरोध == नमस्ते प्रशासक महोदय, मैं 'Gahininath gutte' इस खाते का स्वामी हूँ। मैं अपना 'सदस्य वार्ता' पृष्ठ (User Talk Page) हटाना चाहता हूँ क्योंकि यह गूगल सर्च में मेरी निजी जानकारी दिखा रहा है। मैंने लॉगिन किया है, लेकिन सुरक्षा फ़िल्टर के कारण मैं स्वयं <nowiki>{{db-u1}}</nowiki> टैग नहीं लगा पा रहा हूँ। कृपया मेरी सहायता करें और इस पृष्ठ को हटा दें। धन्यवाद। [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 12:40, 12 मार्च 2026 (UTC) :{{Ping|Gahininath gutte}} नमस्ते! हिंदी विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार तभी हटाए जाते है, ज़ब उसपे अत्यधिक बर्बरता या निजी जानकारी और गाली गालोच हुआ हो, आमतौर पर सदस्य वार्ता नही हटाए जाते है,अगर आप सदस्य पृष्ठ की बात कर रहे है, तो आप 10 सकारात्मक संपादन करने के उपरांत सदस्य पृष्ठ को हटवाने ले लिए अनुरोध कर सकते है,या हटाने हेतु संबंधित साँचा लगा सकते है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 12:52, 12 मार्च 2026 (UTC) ::<blockquote>महोदय, जवाब के लिए धन्यवाद। मैं समझता हूँ कि वार्ता पृष्ठ हटाना नियमों के विरुद्ध है। लेकिन यह पृष्ठ गूगल सर्च में मेरा नाम और निजी संदर्भ दिखा रहा है, जिससे मुझे प्राइवेसी की समस्या हो रही है। अगर आप इसे हटा नहीं सकते, तो कृपया इस पृष्ठ पर '''<nowiki>__NOINDEX__</nowiki>''' टैग लगा दें ताकि यह गूगल सर्च इंजन में दिखाई न दे। साथ ही, कृपया इस पृष्ठ की पुरानी सामग्री (History) को भी छुपा दें। आपकी बहुत कृपा होगी।"</blockquote> ::[[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 13:03, 12 मार्च 2026 (UTC) ::"नमस्ते, मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। मैं विकिपीडिया पर अब सक्रिय नहीं रहना चाहता और अपनी निजता (Privacy) की सुरक्षा के लिए 'Right to Vanish' के तहत इस पृष्ठ को स्थायी रूप से (Permanently) हटाने का अनुरोध करता हूँ। इसमें मेरा वास्तविक नाम शामिल है जो गूगल सर्च में दिखाई दे रहा है और यह मेरी निजता का उल्लंघन है। मैं चाहता हूँ कि मेरे खाते से जुड़ी यह पहचान पूरी तरह से मिटा दी जाए। कृपया मेरी सहायता करें।" [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 13:06, 12 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] जी, मैंने आपके वार्ता पृष्ठ का एक अवतरण हटा दिया है, जिसमें आपकी व्यक्तिगत जानकारी थी। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:56, 18 मार्च 2026 (UTC) ::::अभि भी मेरा नाम गुगल सर्च मैं दिख रहा है मुझे Wikipedia पर रहना ही नहीं कृपया यहा पर मेरा जो अकाउंट है उसे हटा दे पुरी तरह सें... ::::धन्यवाद...! [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 15:14, 18 मार्च 2026 (UTC) :::::इसके लिए आप [[विशेष:GlobalVanishRequest]] पर उपलब्ध फ़ॉर्म भर सकते हैं। कृपया अनुरोध करने से पहले फ़ॉर्म पर दिए गए निर्देशों को अवश्य पढ़ लें। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:19, 18 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक अनुवाद में मदद == [[:en:Embarrasingly parallel]] का शीर्षक अनुवाद में क्या होना चाहिए- * [[एम्बैरसिंगली पैरेलल]] या * [[अति-समानांतरीय]] [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 13:13, 15 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, सम्भवतः आपके पास टाइपो हुआ है और आप [[:en:Embarrassingly_parallel|Embarrassingly parallel]] की बात कर रहे हो। parallel के लिए हिन्दी में समानांतर शब्द काम में लेते हैं और शब्दकोश नामक वेबसाइट पर इसका अनुवाद अव्यवस्थित समानांतर लिखा है। लेकिन मुझे तार्किक तौर पर कोई तुल्य शब्द याद नहीं आ रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:50, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, शब्दकोश नामक वेबसाइट पर एंबैरिसिंगली (Embarrassingly) का अनुवाद "शर्मनाक रूप से" लिखा है, लेकिन हम इसे कंप्यूटर विज्ञान या कोडिंग के संदर्भ में लिख रहे हैं तो क्या "सहज समानांतर" लिख सकते है? इसका मतलब यह है कि समानांतर करने में कोई विशेष दिमाग या मेहनत नहीं लगती। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:36, 19 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, इस स्थिति में अंग्रेज़ी वाले का ही देवनागरी में उच्चारण लिख दीजिएगा। लेख की शुरूआत में शब्दशः अनुवाद लिख सकते हैं और भविष्य में विश्वसनीय स्रोत मिलने पर उचित स्थानान्तरण कर दिया जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:29, 25 मार्च 2026 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]])</bdi> 11:15, 19 मार्च 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == मार्च गतिविधि अपडेट == :हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा मार्च 2026 में हुई गतिविधियाँ: * 'हिंदी विकि सम्मेलन 2026' पर फाउंडेशन के साथ प्राथमिक स्तर की चर्चा पूरी हुई। अप्रैल तक इसपर निर्णय आने की संभावना है। * गूगल के साथ साझेदारी संबंधी अपडेट फाउंडेशन तथा गूगल टीम के साथ पीपीटी बनाकर साझा किए गए। पिछले एक वर्ष के सभी कार्यक्रमों के (नए लेख, नए सदस्य, सांस्थानिक भागिदारी) आंकड़ों को संश्लिष्ट रूप में साझा किया गया। * फरवरी में विकिपीडिया पर आयोजित [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] के सभी लेखों की जाँच पूरी हुई तथा पुरस्कार विजेता घोषित किए गए। * फरवरी में विकिस्रोत पर आयोजित [[s:hi:विकिस्रोत:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/२०२६|विकिस्रोत:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/२०२६]] के सभी शोधित पृष्ठों की जाँच पूरी हुई तथा पुरस्कार विजेता घोषित किए गए। * राजस्थान विश्वविद्यालय के भौतिकि विभाग के साथ सांस्थानिक भागीदारी के प्रयास स्वरूप पहली प्रशिक्षण कार्यशाला 24 मार्च को आयोजित करना निश्चित हुआ। * आइआइटी, जोधपुर के साथ सांस्थानिक भागीदारी की संभावना परखने के लिए 21 मार्च को जोधपुर में सामुदायिक बैठक निश्चित की गई। जोधपुर के कोई भी हिंदी विकिपीडियन इस अनौपचारिक संवाद बैठक में शामिल हो सकते हैं। : हिंदी विकिपीडिया के अनुभवी सदस्यों द्वारा किसी भी स्थानीय या रास्ट्रीय स्तर के आयोजन प्रस्तावों का हम स्वागत करते हैं तथा सहयोग का भरोसा दिलाते हैं। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:49, 20 मार्च 2026 (UTC) == अंगिका और मैथिली विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" मे भाग ले == नमस्ते , विकिपीडियन ‎[https://anp.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_आरू_लोकगाथा_अंगिका_२०२६ अंगिका] और [https://mai.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_एवं_लोककथा_२०२६ मैथिली] विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" प्रतियोगिता चल रही है, और इनाम जीते। ‎तिथि: 23 मार्च - 31 मार्च 2026 (8 दिन शेष) [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:33, 23 मार्च 2026 (UTC) == Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki == [Please help translate this message] Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contact_Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[metawiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[metawiki:Talk:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|talk page]]. –– [[सदस्य:STei (WMF)|STei (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:STei (WMF)|वार्ता]]) 13:21, 25 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक अनुवाद में मदद == मैं [[:en:Perpetual calendar]] को अनुवाद कर रहा हूं। इसका शीर्षक क्या मुझे [[परपेचुअल पंचांग]] रखना चाहिए ? इसका तत्सम क्या हो सकता है क्योंकि मुझे इसका कही हिन्दी में प्रयोग नही मिला। [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 13:40, 25 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, आप की जानकारी के लिए कुछ सन्दर्भ [https://uptoword.com/en/perpetual-calendar-meaning-in-hindi?utm_source=chatgpt.com] [https://fj.voguetimebalfie.com/info/are-perpetual-calendar-watches-accurate-100990981.html] [https://www.google.co.th/books/edition/N%C4%ABh%C4%81rik%C4%81/t6hHAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/Bhajpa_Ka_Abhyuday_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE_%E0%A4%95/Cet5EAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&pg=RA1-PA1970&printsec=frontcover] दिए गए है, इन के हिसाब से सतत पंचांग या स्थायी पंचांग लिखा जा सकता है। बाकि जैसी सभी की राय हो। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:32, 28 मार्च 2026 (UTC) == विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ हेतु स्कॉलरशिप आवेदन अब प्रारम्भ हो चुके हैं == नमस्ते, विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ के लिए स्कॉलरशिप हेतु आवेदन अब प्रारम्भ हो चुके हैं । यह कॉन्फ्रेंस ४ से ६ सितंबर २०२६ तक कोच्चि, भारत में होगी । विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत), दक्षिण एशिया के साथ और भी विकिमीडियन्स, सामुदायिक आयोजकों और योगदानकर्ताओं को एक साथ लाता है। यह जुड़ने, सीखने, अनुभव बाँटने करने और निःशुल्क ज्ञान के आंदोलन को सशक्त करने हेतु मिलजुलकर करने का एक स्थान है । 🙂 अगर आप विकिमीडिया परियोजनाओं में सक्रिय योगदानकर्ता हैं अथवा सामुदायिक कार्यक्रमों में सम्मिलित हैं, तो आपको स्कॉलरशिप के लिए आवेदन हेतु प्रोत्साहित किया जाता है । [[diffblog:2026/03/19/namukku-othukoodam-scholarships-now-open-for-wikiconference-india-2026/|विस्तृत घोषणा]] यहाँ है । आवेदन की अंतिम तिथि: १५ अप्रैल २०२६ रात ११:५९ बजे IST आवेदन की लिंक: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform आवेदन की लिंक] अधिक जानकारी: [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|मेटा पेज लिंक]] कृपया इस घोषणा को अपने समुदाय में अन्य सदस्यों के साथ भी बाँटें । धन्यवाद ! विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ की आयोजन टीम -[[User:Gnoeee|<span style="color:#990000">❙❚❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span><span style="color:#000"> जिनोय </span><span style="color:#006699">❚❙❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span>]] [[User talk:Gnoeee|✉]] 21:00, 28 मार्च 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 17:12, 3 अप्रैल 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Wikimedia Foundation की वार्षिक योजना की चर्चाओं में शामिल होने का आमंत्रण == नमस्ते, मैं आप सभी को '''साउथ एशिया ओपन कम्युनिटी कॉल''' के अप्रैल एडिशन में इनवाइट करना चाहता हूँ, जो विकिमीडिया फाउंडेशन की लीडरशिप के साथ उनके [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia%20Foundation%20Annual%20Plan/2026-2027 एनुअल प्लान (2026-2027)] पर चर्चा करेगा। फ़ाउंडेशन की [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia%20Foundation%20Annual%20Plan वार्षिक योजना] एक उच्च-स्तरीय रोडमैप है, जिसमें यह बताया गया है कि संगठन आने वाले वर्ष में क्या हासिल करना चाहता है। इसमें न केवल फाउंडेशन के लक्ष्य, प्रगति और योजना शामिल है, बल्कि वैश्विक रुझानों का सारांश भी शामिल है जो हमारे मूवमेंट के वर्तमान और भविष्य को प्रभावित करते हैं। इसलिए, अगला '[https://meta.wikimedia.org/wiki/South%20Asia%20Open%20Community%20Call साउथ एशिया ओपन कम्युनिटी कॉल]' नीचे दी गई तारीखों/समय पर आयोजित कि जाएगी। कृपया इसे अपने कैलेंडर में नोट कर लें और [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:South%20Asia%20Open%20Community%20Call,%20April%202026 यहाँ साइन अप करें।] Platform: Google Meet Date: 17th April, 2026 Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:South%20Asia%20Open%20Community%20Call,%20April%202026 Registration Link] '''नोट:''' सिर्फ़ रजिस्टर्ड लोगों को ही जॉइनिंग लिंक मिलेगा। कॉल पर आपसे मिलने का इंतज़ार रहेगा, --[[सदस्य:RASharma (WMF)|RASharma (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:RASharma (WMF)|वार्ता]]) 12:49, 6 अप्रैल 2026 (UTC) == पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) अधिकार और नए सुरक्षा स्तर पर पुनर्विचार हेतु प्रस्ताव == सभी सदस्य महोदय, मैं समुदाय का ध्यान पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) से जुड़ी [[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख_48#केवल_स्वतः_परीक्षित_सदस्यों_द्वारा_स्थानांतरण|2017 की एक पुरानी चर्चा (पुरालेख 48)]] और नीति की ओर आकर्षित करना चाहता हूँ। उस समय अनुचित स्थानांतरणों को रोकने के लिए यह निर्णय लिया गया था कि केवल 'स्वतः परीक्षित' (Autopatrolled), रोलबैकर या प्रबंधक स्तर के सदस्य ही पृष्ठों का स्थानांतरण कर सकेंगे। उस समय की चर्चा में और फैब्रिकेटर (Phabricator) पर एक अन्य विकल्प (विकल्प 2) का भी सुझाव दिया गया था, जिसका उल्लेख आदरणीय @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी ने किया था: '''"एक नया सुरक्षा स्तर बना कर बर्बरता के शिकार पन्नों को इस स्तर पर सुरक्षित करने का।"''' मेरा प्रस्ताव है कि वर्तमान परिस्थितियों को देखते हुए हमें अब इस विकल्प (नया स्थानांतरण सुरक्षा स्तर) को लागू करना चाहिए। मेरी रूपरेखा कुछ इस प्रकार है: # '''सुरक्षित पृष्ठ:''' जिन पृष्ठों को अर्ध-सुरक्षा (Semi-protection) या पूर्ण सुरक्षा (Full protection) प्राप्त है या जो बर्बरता के प्रति अति-संवेदनशील हैं, उन्हें स्थानांतरित करने का अधिकार केवल 'स्वतः परीक्षित', रोलबैकर, पुनरीक्षक, प्रशासक या प्रबंधक स्तर के सदस्यों तक ही सीमित रहे। # '''सामान्य पृष्ठ:''' जो पृष्ठ पूरी तरह से असुरक्षित और सामान्य हैं, उनका स्थानांतरण (नाम परिवर्तन) करने का अधिकार 'स्वतः स्थापित' (Autoconfirmed) सदस्यों को वापस दे दिया जाए (जैसा कि अंग्रेजी व अन्य विकिपीडिया परियोजनाओं पर होता है)। '''इस बदलाव की आवश्यकता क्यों है (ठोस आँकड़े)?''' सक्रिय अधिकार-प्राप्त सदस्यों की भारी कमी के कारण, छोटे-छोटे और स्पष्ट स्थानांतरण कार्यों (जैसे वर्तनी सुधार) के लिए भी सक्रिय 'स्वतः स्थापित' सदस्यों को <code><nowiki>{{नाम बदलें}}</nowiki></code> का अनुरोध करना पड़ता है। इससे काम की गति धीमी होती है और प्रबंधकों पर भी अनावश्यक अनुरोधों का बोझ पड़ता है। हाल ही में मैंने Quarry टूल के माध्यम से हिंदी विकिपीडिया के डेटाबेस का विश्लेषण किया (क्वेरी लिंक: [https://quarry.wmcloud.org/query/104224 Quarry Query: 104224])। इस रिपोर्ट से यह स्पष्ट होता है कि वर्तमान में दर्जनों ऐसे अधिकार-प्राप्त सदस्य हैं, जिन्होंने पिछले कई महीनों या वर्षों से हिंदी विकिपीडिया पर एक भी संपादन नहीं किया है। आप नीचे दी गई तालिका का विस्तार करके स्वयं देख सकते हैं: {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; width:80%;" |+ अधिकार प्राप्त सदस्यों के अंतिम संपादन की सूची ! अधिकार (Group) !! सदस्य का नाम !! आखिरी संपादन (दिनांक) |- | autopatrolled || Naziah rizvi || 20-10-2016 |- | autopatrolled || Somesh Tripathi || 05-10-2017 |- | autopatrolled || Jeeteshvaishya || 22-10-2017 |- | autopatrolled || रोहित रावत || 02-09-2018 |- | autopatrolled || Salma Mahmoud || 23-10-2018 |- | rollbacker || FR30799386 || 02-10-2019 |- | autopatrolled || SGill (WMF) || 03-03-2020 |- | autopatrolled || RacIndian || 21-08-2020 |- | autopatrolled || Jaswant Singh4 || 25-09-2020 |- | autopatrolled || Teacher1943 || 28-08-2021 |- | autopatrolled || Navinsingh133 || 23-12-2021 |- | rollbacker || Navinsingh133 || 23-12-2021 |- | autopatrolled || Mala chaubey || 29-12-2021 |- | autopatrolled || Navodian || 20-01-2022 |- | autopatrolled || AbhiSuryawanshi || 08-06-2022 |- | autopatrolled || Innocentbunny || 21-09-2022 |- | autopatrolled || Biplab Anand || 22-10-2022 |- | autopatrolled || सुनील मलेठिया || 08-01-2023 |- | autopatrolled || Sushilmishra || 20-04-2023 |- | autopatrolled || Gaurav561 || 01-05-2023 |- | autopatrolled || Ahmed Nisar || 02-07-2023 |- | autopatrolled || JamesJohn82 || 20-08-2023 |- | autopatrolled || जैन || 02-11-2023 |- | autopatrolled || Samee || 13-01-2024 |- | autopatrolled || Dinesh smita || 15-04-2024 |- | autopatrolled || सीमा1 || 15-04-2024 |- | rollbacker || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024 |- | autopatrolled || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024 |- | autopatrolled || निधिलता तिवारी || 23-10-2024 |- | rollbacker || निधिलता तिवारी || 23-10-2024 |- | autopatrolled || Anamdas || 07-11-2024 |- | autopatrolled || चक्रपाणी || 02-12-2024 |- | autopatrolled || Charan Gill || 14-12-2024 |- | autopatrolled || Satdeep Gill || 10-02-2025 |- | autopatrolled || MKar || 23-03-2025 |- | autopatrolled || ArmouredCyborg || 15-05-2025 |- | rollbacker || ArmouredCyborg || 15-05-2025 |- | rollbacker || स || 20-05-2025 |- | autopatrolled || स || 20-05-2025 |- | rollbacker || Stang || 26-05-2025 |- | autopatrolled || AshokChakra || 29-05-2025 |- | rollbacker || AshokChakra || 29-05-2025 |- | rollbacker || PQR01 || 12-06-2025 |- | autopatrolled || WhisperToMe || 26-06-2025 |- | autopatrolled || Hunnjazal || 03-07-2025 |- | autopatrolled || MGA73 || 13-07-2025 |- | autopatrolled || Jayprakash12345 || 19-07-2025 |- | rollbacker || Nilesh shukla || 21-07-2025 |- | autopatrolled || Nilesh shukla || 21-07-2025 |- | autopatrolled || Raju Babu || 03-08-2025 |- | autopatrolled || Trikutdas || 06-10-2025 |- | autopatrolled || Surenders25 || 29-10-2025 |- | rollbacker || राजकुमार || 01-11-2025 |- | rollbacker || Nadzik || 22-11-2025 |- | autopatrolled || Srajaltiwari || 15-12-2025 |- | autopatrolled || Buddhdeo Vibhakar || 22-12-2025 |- | autopatrolled || आशीष भटनागर || 23-12-2025 |- | autopatrolled || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026 |- | rollbacker || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026 |- | autopatrolled || कलमकार || 12-02-2026 |- | autopatrolled || शीतल सिन्हा || 21-02-2026 |- | rollbacker || रोहित साव27 || 22-02-2026 |- | autopatrolled || रोहित साव27 || 22-02-2026 |- | autopatrolled || नीलम || 09-03-2026 |- | autopatrolled || Dr.jagdish || 10-03-2026 |- | rollbacker || Chronos.Zx || 12-03-2026 |- | rollbacker || Eihel || 13-03-2026 |- | autopatrolled || Eihel || 13-03-2026 |- | autopatrolled || Utcursch || 17-03-2026 |- | rollbacker || J ansari || 24-03-2026 |- | autopatrolled || J ansari || 24-03-2026 |- | autopatrolled || Mahensingha || 27-03-2026 |- | autopatrolled || 1997kB || 29-03-2026 |- | rollbacker || 1997kB || 29-03-2026 |- | rollbacker || Saroj || 31-03-2026 |- | autopatrolled || Ziv || 01-04-2026 |- | rollbacker || TypeInfo || 02-04-2026 |- | sysop || संजीव कुमार || 07-04-2026 |- | autopatrolled || Dharmadhyaksha || 07-04-2026 |- | autopatrolled || CommonsDelinker || 08-04-2026 |- | sysop || SM7 || 08-04-2026 |- | sysop || अजीत कुमार तिवारी || 09-04-2026 |- | sysop || अनिरुद्ध कुमार || 09-04-2026 |- | autopatrolled || हिंदुस्थान वासी || 09-04-2026 |- | rollbacker || हिंदुस्थान वासी || 09-04-2026 |- | sysop || DreamRimmer || 09-04-2026 |- | autopatrolled || अनुनाद सिंह || 09-04-2026 |- | sysop || Sanjeev bot || 10-04-2026 |} यदि हम यह नई तकनीकी व्यवस्था लागू करते हैं, तो सक्रिय सदस्यों को काम करने में सहूलियत मिलेगी, विकिपीडिया का विकास तेज़ी से होगा, और प्रबंधकों का कीमती समय बचेगा। कृपया इस प्रस्ताव पर अपने बहुमूल्य विचार साझा करें ताकि हम इस सुधार को प्रबंधकों के माध्यम से लागू करवा सकें। धन्यवाद। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:22, 10 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, मुझे आपका उद्देश्य समझ में नहीं आया। जो आवेदन अधूरे हैं उनमें से अधिकतर अधूरे होने का कारण प्रबन्धकों की सक्रियता नहीं बल्कि उचित स्रोत का न होना है। आप चाहते हो कि स्रोतों के अभाव में आवेदन करने वाले सदस्य मनमर्जी से स्थानान्तरण करते रहें? आपने जो उपरोक्त सूची दी है, क्या उनमें कोई सदस्य अधिकारों का दुरुपयोग कर रहा है? यदि हाँ तो सूचित करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:48, 20 अप्रैल 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, ::'''1. मनमर्जी से स्थानांतरण:''' मेरा उद्देश्य इसे बढ़ावा देना बिल्कुल नहीं है। जैसा कि इस विषय पर पहले भी बताया गया था, यह प्रस्ताव केवल स्पष्ट वर्तनी और मात्रा की गलतियों को तुरंत सुधारने के लिए है। यदि कोई 'स्वतः स्थापित' सदस्य अनुचित स्थानांतरण करता है, तो उसे आसानी से पूर्ववत किया जा सकता है। साथ ही, संवेदनशील या विवादित पृष्ठों को नए 'स्थानांतरण सुरक्षा स्तर' से सुरक्षित रखा जा सकता है। या एक विकल्प यह भी है कि किसी भी सुरक्षित पृष्ठ पर स्थानांतरण करने के लिए नामांकन की आवश्यकता है| ::'''2. सूची का उद्देश्य:''' मेरा उद्देश्य किसी पर अधिकारों के दुरुपयोग का आरोप लगाना नहीं था। यह सूची केवल यह दर्शाने के लिए थी कि अधिकार-प्राप्त सक्रिय सदस्यों की संख्या वर्तमान में बहुत कम है। इस कारण, नाम सुधारने जैसे छोटे-छोटे कार्यों का पूरा बोझ आप जैसे चंद सक्रिय प्रबंधकों पर ही पड़ता है। ::मेरा यह प्रस्ताव केवल प्रबंधकों का कीमती समय बचाने और सुधारात्मक कार्यों को गति देने का एक तकनीकी सुझाव मात्र है। समुदाय का जो भी निर्णय होगा, वह मुझे सहर्ष स्वीकार है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:27, 20 अप्रैल 2026 (UTC) :::प्रबन्धकों के समय का निर्धारण आप कैसे कर सकते हैं? किसी प्रबन्धक ने आपको कहा है क्या कि हमारा समय पृष्ठ स्थानान्तरण में जा रहा है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:36, 20 अप्रैल 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी नहीं महोदय [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:57, 20 अप्रैल 2026 (UTC) :::: [[:श्रेणी:स्थानान्तरण अनुरोध|बहुत से पृष्ठ]] स्थानांतरण हेतु लंबित पड़े हैं। इस सूची की लंबाई को देखने से आभास हो सकता है कि स्थानांतरण अधिकार प्राप्त सदस्यों के पास समय की कमी होगी। इसलिए [[सदस्य: AMAN KUMAR|विक्रम प्रताप]] का प्रस्ताव जायज़ है।[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:23, 11 मई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय और अन्य सदस्यगण, :संजीव जी, आपने ऊपर मेरी दी गई सूची पर प्रश्न उठाते हुए पूछा था कि ''"क्या उनमें कोई सदस्य अधिकारों का दुरुपयोग कर रहा है? यदि हाँ तो सूचित करें।"'' जी नहीं महोदय, वे अधिकारों का दुरुपयोग नहीं कर रहे हैं, बल्कि वे '''अधिकार निवृति की उस नीति''' के दायरे में आ चुके हैं, जिसे '''स्वयं आपने ही 2014 में प्रस्तावित और पारित करवाया था।''' :मैं समुदाय का ध्यान [[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख 37#सदस्य अधिकारों का पुनः वितरण|अक्टूबर 2014 की उस चर्चा (सदस्य अधिकारों का पुनः वितरण)]] की ओर आकर्षित करना चाहता हूँ, जहाँ संजीव जी ने स्वयं यह प्रस्ताव रखा था कि:<blockquote>''"यहाँ मैं यह प्रस्ताव रखना चाहता हूँ कि यह अधिकार रखने वाले सदस्यों के योगदान पिछले एक वर्ष में यदि २५ से भी कम रहते हैं तो उन्हें इस अधिकार से आदर-सहित निवृत किया जाये।"'' जिसे बाद में सर्वसम्मति से स्वीकृत किया गया और '''[[विकिपीडिया:स्वतः परीक्षित अधिकार हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ की नीतियों में जोड़ा गया।</blockquote>मैंने जो अधिकार-प्राप्त सदस्यों की सूची साझा की थी, उसका एकमात्र उद्देश्य समुदाय को यह याद दिलाना था कि तकनीकी और नीतिगत रूप से दर्जनों सदस्य वर्षों से इस न्यूनतम योग्यता को खो चुके हैं। :चूँकि एक तरफ अधिकार प्राप्त सदस्य भारी संख्या में निष्क्रिय हैं, और दूसरी तरफ बहुत से पृष्ठ स्थानांतरण हेतु लंबित पड़े हैं, इसलिए मेरा यह प्रस्ताव है कि: या तो सक्रिय सदस्यों को यह अधिकार देने की प्रक्रिया को सुचारू बनाया जाए, या फिर पृष्ठ स्थानांतरण के लिए एक नया 'स्थानांतरण सुरक्षा स्तर' लागू किया जाए ताकि पेंडिंग काम जल्दी निपट सकें। :समुदाय के सभी सदस्यों से अनुरोध है कि कृपया इस नीतिगत सुधार के प्रस्ताव पर अपने विचार साझा करें। '''कृपया अपने समर्थन अथवा विरोध में एक पंक्ति की टिप्पणी जरूर लिखें जिससे आपके मत का महत्व समझा जा सके।''' :आशा है समुदाय और प्रबंधकगण इस स्थापित नीति और वर्तमान आवश्यकता पर गौर करेंगे।[[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:30, 17 मई 2026 (UTC) ==== समर्थन ==== * {{समर्थन}} – प्रस्तावक के रूप में। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:30, 17 मई 2026 (UTC) ==== विरोध ==== * '''प्रबल विरोध''': कृपया सदस्य अधिकार और स्थानान्तरण की चर्चा का मिश्रण न करें। मेरा अधिकार मुक्ति वाला प्रस्ताव रखने का कारण सम्भावित दुरुपयोग अथवा खाते का हैकिंग का शिकार होना था। जो सदस्य सक्रिय नहीं हैं, उन्हें समय-समय पर अधिकार मुक्त किया जाता है, अतः इन्हें भी अधिकार (उपकरण) मुक्त कर दिया जायेगा। इसके अतिरिक्त स्थानान्तरण के प्रस्तावों को देखते हुये आपने वो संख्या नहीं दी जो प्रबंधकों की अनुपलब्धता का शिकार हुये हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:10, 21 मई 2026 (UTC) ==== टिप्पणी ==== इसका कोड <syntaxhighlight lang="mysql"> SELECT ug.ug_group AS 'अधिकार (Group)', u.user_name AS 'सदस्य का नाम', MAX(r.rev_timestamp) AS 'आखिरी संपादन (YYYYMMDD)' FROM user u JOIN user_groups ug ON u.user_id = ug.ug_user JOIN actor a ON u.user_id = a.actor_user JOIN revision_userindex r ON a.actor_id = r.rev_actor WHERE ug.ug_group IN ('autopatrolled', 'rollbacker', 'editor', 'sysop', 'bureaucrat') GROUP BY u.user_name, ug.ug_group ORDER BY MAX(r.rev_timestamp) ASC; </syntaxhighlight> तथा नई सूची निम्नवत है: {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; width:80%;" |+ अधिकार प्राप्त सदस्यों के अंतिम संपादन की सूची |- ! अधिकार (Group) !! सदस्य का नाम !! आखिरी संपादन (तारीख और समय) |- | autopatrolled || Naziah rizvi || 20-10-2016 15:24:17 |- | autopatrolled || Somesh Tripathi || 05-10-2017 21:06:42 |- | autopatrolled || Jeeteshvaishya || 22-10-2017 11:43:07 |- | autopatrolled || रोहित रावत || 02-09-2018 14:11:58 |- | autopatrolled || Salma Mahmoud || 23-10-2018 08:49:50 |- | rollbacker || FR30799386 || 02-10-2019 09:15:19 |- | autopatrolled || SGill (WMF) || 03-03-2020 17:57:10 |- | autopatrolled || RacIndian || 21-08-2020 15:14:57 |- | autopatrolled || Jaswant Singh4 || 25-09-2020 19:40:54 |- | autopatrolled || Teacher1943 || 28-08-2021 04:32:05 |- | rollbacker || Navinsingh133 || 23-12-2021 11:27:25 |- | autopatrolled || Navinsingh133 || 23-12-2021 11:27:25 |- | autopatrolled || Mala chaubey || 29-12-2021 11:22:41 |- | autopatrolled || Navodian || 20-01-2022 09:44:35 |- | autopatrolled || AbhiSuryawanshi || 08-06-2022 15:14:50 |- | autopatrolled || Innocentbunny || 21-09-2022 05:34:19 |- | autopatrolled || Biplab Anand || 22-10-2022 02:04:30 |- | autopatrolled || सुनील मलेठिया || 08-01-2023 02:02:45 |- | autopatrolled || Sushilmishra || 20-04-2023 13:04:24 |- | autopatrolled || Gaurav561 || 01-05-2023 16:26:08 |- | autopatrolled || Ahmed Nisar || 02-07-2023 08:30:24 |- | autopatrolled || JamesJohn82 || 20-08-2023 00:07:50 |- | autopatrolled || जैन || 02-11-2023 17:08:39 |- | autopatrolled || Samee || 13-01-2024 10:39:51 |- | autopatrolled || Dinesh smita || 15-04-2024 09:23:34 |- | autopatrolled || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024 09:50:42 |- | rollbacker || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024 09:50:42 |- | autopatrolled || निधिलता तिवारी || 23-10-2024 18:24:09 |- | rollbacker || निधिलता तिवारी || 23-10-2024 18:24:09 |- | autopatrolled || Anamdas || 07-11-2024 12:26:10 |- | autopatrolled || चक्रपाणी || 02-12-2024 07:06:54 |- | autopatrolled || Charan Gill || 14-12-2024 05:06:05 |- | autopatrolled || Satdeep Gill || 10-02-2025 15:59:05 |- | autopatrolled || MKar || 23-03-2025 17:21:30 |- | rollbacker || ArmouredCyborg || 15-05-2025 16:18:21 |- | autopatrolled || ArmouredCyborg || 15-05-2025 16:18:21 |- | rollbacker || स || 20-05-2025 17:14:23 |- | autopatrolled || स || 20-05-2025 17:14:23 |- | rollbacker || Stang || 26-05-2025 07:35:15 |- | rollbacker || AshokChakra || 29-05-2025 06:40:13 |- | autopatrolled || AshokChakra || 29-05-2025 06:40:13 |- | rollbacker || PQR01 || 12-06-2025 05:47:19 |- | autopatrolled || WhisperToMe || 26-06-2025 19:37:46 |- | autopatrolled || Hunnjazal || 03-07-2025 15:18:35 |- | autopatrolled || MGA73 || 13-07-2025 20:10:59 |- | autopatrolled || Jayprakash12345 || 19-07-2025 15:13:28 |- | rollbacker || Nilesh shukla || 21-07-2025 11:39:34 |- | autopatrolled || Nilesh shukla || 21-07-2025 11:39:34 |- | autopatrolled || Raju Babu || 03-08-2025 01:57:05 |- | autopatrolled || Trikutdas || 06-10-2025 15:08:19 |- | autopatrolled || Surenders25 || 29-10-2025 12:53:31 |- | rollbacker || राजकुमार || 01-11-2025 03:44:24 |- | rollbacker || Nadzik || 22-11-2025 19:09:55 |- | autopatrolled || Srajaltiwari || 15-12-2025 15:02:23 |- | autopatrolled || Buddhdeo Vibhakar || 22-12-2025 11:19:22 |- | autopatrolled || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026 13:51:19 |- | rollbacker || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026 13:51:19 |- | autopatrolled || कलमकार || 12-02-2026 17:59:22 |- | rollbacker || रोहित साव27 || 22-02-2026 19:15:09 |- | autopatrolled || रोहित साव27 || 22-02-2026 19:15:09 |- | autopatrolled || Dr.jagdish || 10-03-2026 16:26:17 |- | rollbacker || Eihel || 13-03-2026 13:30:30 |- | autopatrolled || Eihel || 13-03-2026 13:30:30 |- | autopatrolled || Utcursch || 17-03-2026 13:17:10 |- | autopatrolled || Mahensingha || 27-03-2026 19:53:05 |- | autopatrolled || 1997kB || 29-03-2026 06:33:50 |- | rollbacker || 1997kB || 29-03-2026 06:33:50 |- | autopatrolled || Dharmadhyaksha || 07-04-2026 13:52:15 |- | autopatrolled || सीमा1 || 14-04-2026 12:16:40 |- | autopatrolled || शीतल सिन्हा || 14-04-2026 13:02:22 |- | autopatrolled || नीलम || 22-04-2026 11:42:50 |- | autopatrolled || आशीष भटनागर || 05-05-2026 11:27:30 |- | autopatrolled || Ziv || 06-05-2026 02:52:45 |- | rollbacker || J ansari || 09-05-2026 15:51:16 |- | autopatrolled || J ansari || 09-05-2026 15:51:16 |- | rollbacker || TypeInfo || 11-05-2026 15:12:23 |- | sysop || अजीत कुमार तिवारी || 13-05-2026 09:24:04 |- | rollbacker || Chronos.Zx || 13-05-2026 12:06:54 |- | autopatrolled || हिंदुस्थान वासी || 15-05-2026 09:12:23 |- | rollbacker || हिंदुस्थान वासी || 15-05-2026 09:12:23 |- | sysop || SM7 || 16-05-2026 04:04:05 |- | sysop || संजीव कुमार || 16-05-2026 05:44:59 |- | sysop || अनिरुद्ध कुमार || 16-05-2026 07:29:01 |- | autopatrolled || CommonsDelinker || 16-05-2026 13:07:13 |- | sysop || DreamRimmer || 16-05-2026 14:48:15 |- | sysop || Sanjeev bot || 17-05-2026 00:01:04 |- | rollbacker || Saroj || 17-05-2026 08:56:02 |- | autopatrolled || चाहर धर्मेंद्र || 17-05-2026 08:58:37 |} [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:43, 17 मई 2026 (UTC) : प्रयुक्त कोड <syntaxhighlight lang="mysql" line="1"> WITH TargetUsers AS ( -- लक्षित अधिकारों वाले सदस्यों और उनकी आईडी का चयन SELECT u.user_id, u.user_name, ug.ug_group, a.actor_id FROM user u JOIN user_groups ug ON u.user_id = ug.ug_user JOIN actor a ON u.user_id = a.actor_user WHERE ug.ug_group IN ('autopatrolled', 'rollbacker', 'editor', 'sysop', 'bureaucrat') ), NumberedEdits AS ( -- प्रत्येक संपादन को नंबर देना और पिछले 1 वर्ष (365 दिन) के कुल संपादनों की गणना करना SELECT tu.ug_group, tu.user_name, r.rev_timestamp, ROW_NUMBER() OVER(PARTITION BY tu.user_name, tu.ug_group ORDER BY r.rev_timestamp DESC) as rn, COUNT(CASE WHEN r.rev_timestamp >= DATE_FORMAT(NOW() - INTERVAL 1 YEAR, '%Y%m%d%H%i%s') THEN 1 END) OVER(PARTITION BY tu.user_name, tu.ug_group) as edits_last_year FROM TargetUsers tu JOIN revision_userindex r ON tu.actor_id = r.rev_actor ) -- अंतिम परिणाम: 25वाँ संपादन और पिछले 1 साल के संपादनों की कुल संख्या SELECT ug_group AS 'अधिकार (Group)', user_name AS 'सदस्य का नाम', MAX(edits_last_year) AS 'पिछले 1 साल में संपादन', MAX(CASE WHEN rn = 1 THEN rev_timestamp END) AS 'आखिरी संपादन (Latest)', MAX(CASE WHEN rn = 25 THEN rev_timestamp END) AS '25वाँ संपादन (25th Edit)' FROM NumberedEdits WHERE rn <= 25 GROUP BY ug_group, user_name ORDER BY MAX(CASE WHEN rn = 1 THEN rev_timestamp END) ASC; </syntaxhighlight> जांच करें [https://quarry.wmcloud.org/query/105358 यहां पर] :{| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; width:80%;" |+ अधिकार प्राप्त सदस्यों की संपादन सक्रियता सूची (नवीन) |- ! अधिकार(Group) !! सदस्य का नाम !! पिछले 1 साल में संपादन !! आखिरी संपादन (Latest) !! 25वाँ संपादन (25th Edit) |- | autopatrolled || Naziah rizvi || 0 || 20-10-2016 15:24:17 || 25-08-2016 12:17:10 |- | autopatrolled || Somesh Tripathi || 0 || 05-10-2017 21:06:42 || 13-08-2016 14:49:34 |- | autopatrolled || Jeeteshvaishya || 0 || 22-10-2017 11:43:07 || 07-10-2017 11:55:41 |- | autopatrolled || रोहित रावत || 0 || 02-09-2018 14:11:58 || 31-08-2018 10:45:38 |- | autopatrolled || Salma Mahmoud || 0 || 23-10-2018 08:49:50 || 23-10-2018 00:31:30 |- | rollbacker || FR30799386 || 0 || 02-10-2019 09:15:19 || 02-09-2019 06:08:41 |- | autopatrolled || SGill (WMF) || 0 || 03-03-2020 17:57:10 || 01-07-2017 10:37:59 |- | autopatrolled || RacIndian || 0 || 21-08-2020 15:14:57 || 31-05-2016 05:48:17 |- | autopatrolled || Jaswant Singh4 || 0 || 25-09-2020 19:40:54 || 24-07-2020 17:36:01 |- | autopatrolled || Teacher1943 || 0 || 28-08-2021 04:32:05 || 22-06-2021 13:13:22 |- | rollbacker || Navinsingh133 || 0 || 23-12-2021 11:27:25 || 08-10-2020 08:13:39 |- | autopatrolled || Navinsingh133 || 0 || 23-12-2021 11:27:25 || 08-10-2020 08:13:39 |- | autopatrolled || Mala chaubey || 0 || 29-12-2021 11:22:41 || 26-08-2021 09:53:10 |- | autopatrolled || Navodian || 0 || 20-01-2022 09:44:35 || 28-09-2021 07:06:24 |- | autopatrolled || AbhiSuryawanshi || 0 || 08-06-2022 15:14:50 || 10-03-2018 03:11:58 |- | autopatrolled || Innocentbunny || 0 || 21-09-2022 05:34:19 || 12-09-2022 09:42:42 |- | autopatrolled || Biplab Anand || 0 || 22-10-2022 02:04:30 || 30-04-2020 03:55:45 |- | autopatrolled || सुनील मलेठिया || 0 || 08-01-2023 02:02:45 || 25-12-2016 13:31:43 |- | autopatrolled || Sushilmishra || 0 || 20-04-2023 13:04:24 || 02-12-2017 16:59:44 |- | autopatrolled || Gaurav561 || 0 || 01-05-2023 16:26:08 || 30-09-2016 05:11:15 |- | autopatrolled || Ahmed Nisar || 0 || 02-07-2023 08:30:24 || 20-03-2023 19:57:48 |- | autopatrolled || JamesJohn82 || 0 || 20-08-2023 00:07:50 || 07-12-2022 05:52:14 |- | autopatrolled || जैन || 0 || 02-11-2023 17:08:39 || 30-05-2023 12:56:45 |- | autopatrolled || Samee || 0 || 13-01-2024 10:39:51 || 27-03-2019 06:36:18 |- | autopatrolled || Dinesh smita || 0 || 15-04-2024 09:23:34 || 07-03-2024 04:42:25 |- | rollbacker || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 0 || 05-10-2024 09:50:42 || 29-06-2024 07:25:16 |- | autopatrolled || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 0 || 05-10-2024 09:50:42 || 29-06-2024 07:25:16 |- | autopatrolled || निधिलता तिवारी || 0 || 23-10-2024 18:24:09 || 25-04-2024 19:48:19 |- | rollbacker || निधिलता तिवारी || 0 || 23-10-2024 18:24:09 || 25-04-2024 19:48:19 |- | autopatrolled || Anamdas || 0 || 07-11-2024 12:26:10 || 08-09-2023 13:02:34 |- | autopatrolled || चक्रपाणी || 0 || 02-12-2024 07:06:54 || 21-09-2023 02:58:14 |- | autopatrolled || Charan Gill || 0 || 14-12-2024 05:06:05 || 08-05-2021 06:35:21 |- | autopatrolled || Satdeep Gill || 0 || 10-02-2025 15:59:05 || 26-02-2021 05:45:39 |- | autopatrolled || MKar || 0 || 23-03-2025 17:21:30 || 23-03-2021 03:58:00 |- | rollbacker || ArmouredCyborg || 0 || 15-05-2025 16:18:21 || 09-03-2025 15:47:05 |- | autopatrolled || ArmouredCyborg || 0 || 15-05-2025 16:18:21 || 09-03-2025 15:47:05 |- | autopatrolled || स || 2 || 20-05-2025 17:14:23 || 30-03-2023 03:44:21 |- | rollbacker || स || 2 || 20-05-2025 17:14:23 || 30-03-2023 03:44:21 |- | rollbacker || Stang || 2 || 26-05-2025 07:35:15 || 06-04-2022 12:49:20 |- | autopatrolled || AshokChakra || 3 || 29-05-2025 06:40:13 || 19-03-2023 14:53:44 |- | rollbacker || AshokChakra || 3 || 29-05-2025 06:40:13 || 19-03-2023 14:53:44 |- | rollbacker || PQR01 || 1 || 12-06-2025 05:47:19 || 26-09-2024 11:47:20 |- | autopatrolled || WhisperToMe || 1 || 26-06-2025 19:37:46 || 10-05-2018 17:33:09 |- | autopatrolled || Hunnjazal || 5 || 03-07-2025 15:18:35 || 31-05-2023 01:00:53 |- | autopatrolled || MGA73 || 13 || 13-07-2025 20:10:59 || 05-04-2023 19:17:20 |- | autopatrolled || Jayprakash12345 || 4 || 19-07-2025 15:13:28 || 23-07-2021 06:53:36 |- | autopatrolled || Nilesh shukla || 48 || 21-07-2025 11:39:34 || 30-05-2025 07:30:59 |- | rollbacker || Nilesh shukla || 48 || 21-07-2025 11:39:34 || 30-05-2025 07:30:59 |- | autopatrolled || Raju Babu || 13 || 03-08-2025 01:57:05 || 17-08-2024 11:27:38 |- | autopatrolled || Trikutdas || 28 || 06-10-2025 15:08:19 || 28-09-2025 13:57:34 |- | autopatrolled || Surenders25 || 535 || 29-10-2025 12:53:31 || 14-10-2025 08:45:33 |- | rollbacker || राजकुमार || 2 || 01-11-2025 03:44:24 || 17-01-2025 14:11:32 |- | rollbacker || Nadzik || 2 || 22-11-2025 19:09:55 || 16-08-2024 14:03:07 |- | autopatrolled || Srajaltiwari || 13 || 15-12-2025 15:02:23 || 20-05-2024 09:10:07 |- | autopatrolled || Buddhdeo Vibhakar || 8 || 22-12-2025 11:19:22 || 17-04-2024 07:25:07 |- | autopatrolled || सौरभ तिवारी 05 || 42 || 15-01-2026 13:51:19 || 01-09-2025 05:45:34 |- | rollbacker || सौरभ तिवारी 05 || 42 || 15-01-2026 13:51:19 || 01-09-2025 05:45:34 |- | autopatrolled || कलमकार || 221 || 12-02-2026 17:59:22 || 08-02-2026 14:49:24 |- | autopatrolled || रोहित साव27 || 245 || 22-02-2026 19:15:09 || 21-11-2025 11:55:01 |- | rollbacker || रोहित साव27 || 245 || 22-02-2026 19:15:09 || 21-11-2025 11:55:01 |- | autopatrolled || Dr.jagdish || 41 || 10-03-2026 16:26:17 || 06-03-2026 13:09:20 |- | autopatrolled || Eihel || 22 || 13-03-2026 13:30:30 || 26-02-2025 07:08:02 |- | rollbacker || Eihel || 22 || 13-03-2026 13:30:30 || 26-02-2025 07:08:02 |- | autopatrolled || Utcursch || 4 || 17-03-2026 13:17:10 || 22-06-2023 15:54:15 |- | autopatrolled || Mahensingha || 2 || 27-03-2026 19:53:05 || 17-09-2018 18:11:14 |- | autopatrolled || 1997kB || 5 || 29-03-2026 06:33:50 || 22-04-2025 05:06:49 |- | rollbacker || 1997kB || 5 || 29-03-2026 06:33:50 || 22-04-2025 05:06:49 |- | autopatrolled || Dharmadhyaksha || 91 || 07-04-2026 13:52:15 || 08-10-2025 11:36:07 |- | autopatrolled || सीमा1 || 22 || 14-04-2026 12:16:40 || 15-04-2024 11:33:22 |- | autopatrolled || शीतल सिन्हा || 207 || 14-04-2026 13:02:22 || 14-04-2026 08:08:34 |- | autopatrolled || नीलम || 613 || 22-04-2026 11:42:50 || 14-04-2026 10:42:05 |- | autopatrolled || आशीष भटनागर || 25 || 05-05-2026 11:27:30 || 01-12-2025 04:43:01 |- | autopatrolled || Ziv || 249 || 06-05-2026 02:52:45 || 18-02-2026 09:33:59 |- | rollbacker || TypeInfo || 157 || 11-05-2026 15:12:23 || 02-02-2026 16:06:43 |- | sysop || अजीत कुमार तिवारी || 785 || 13-05-2026 09:24:04 || 08-05-2026 10:31:55 |- | rollbacker || Chronos.Zx || 870 || 13-05-2026 12:06:54 || 06-02-2026 18:24:00 |- | autopatrolled || हिंदुस्थान वासी || 145 || 15-05-2026 09:12:23 || 17-04-2026 13:10:54 |- | rollbacker || हिंदुस्थान वासी || 145 || 15-05-2026 09:12:23 || 17-04-2026 13:10:54 |- | sysop || SM7 || 1153 || 16-05-2026 04:04:05 || 10-05-2026 18:48:18 |- | sysop || संजीव कुमार || 3282 || 16-05-2026 05:44:59 || 13-05-2026 06:14:11 |- | sysop || अनिरुद्ध कुमार || 482 || 16-05-2026 07:29:01 || 07-05-2026 02:53:55 |- | sysop || DreamRimmer || 1402 || 16-05-2026 14:48:15 || 05-05-2026 04:28:01 |- | rollbacker || Saroj || 161 || 17-05-2026 08:56:02 || 31-03-2026 07:31:45 |- | autopatrolled || CommonsDelinker || 1127 || 17-05-2026 19:59:13 || 09-05-2026 14:20:03 |- | sysop || Sanjeev bot || 17341 || 18-05-2026 00:02:38 || 15-05-2026 00:00:19 |- | autopatrolled || J ansari || 267 || 18-05-2026 14:30:49 || 08-05-2026 16:51:44 |- | rollbacker || J ansari || 267 || 18-05-2026 14:30:49 || 08-05-2026 16:51:44 |- | autopatrolled || चाहर धर्मेंद्र || 2637 || 18-05-2026 18:37:20 || 17-05-2026 18:38:11 |} [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 00:14, 19 मई 2026 (UTC) :'''पिछले 1 साल में संपादन''' की गणना 19 मई 2025 - 2026 पर की गई है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:22, 19 मई 2026 (UTC) ==आप सभी से विनम्र निवेदन है कि== मेरे [[विकिपीडिया:स्वतः_परीक्षित_अधिकार_हेतु_निवेदन#चाहर_धर्मेंद्र|इस]] निवेदन के संबंध में आपके विचार मेरे लिए अत्यंत महत्वपूर्ण हैं। कृपया अपना बहुमूल्य समय निकालकर इस पर अपना मत अवश्य साझा करें। आपके सुझाव और प्रतिक्रिया मेरे लिए मार्गदर्शक सिद्ध होंगे।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:34, 10 अप्रैल 2026 (UTC) == अनुरोध == नमस्कार! मैं आपसे [[मॉड्यूल:Lang/data]] पर एक संपादन करने का अनुरोध करता हूँ। ["hbo"] = "Biblical Hebrew" ===> ["hbo"] = "बाइबिली इब्रानी" [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 19:28, 10 अप्रैल 2026 (UTC) :{{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:56, 17 अप्रैल 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] धन्यवाद! [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 09:51, 17 अप्रैल 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:44, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> ==अंतिम कुछ दिन: विकि सम्मेलन भारत 2026 छात्रवृत्ति आवेदन== प्रिय विकिमीडिया समुदाय सदस्य, हमें यह बताते हुए खुशी हो रही है कि '''[[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|विकि सम्मेलन भारत 2026]]''' के लिए छात्रवृत्ति आवेदन वर्तमान में खुले हैं, और अंतिम तिथि अब बहुत निकट है। विकि सम्मेलन भारत 2026 इस राष्ट्रीय स्तर के सम्मेलन का चौथा संस्करण है, जो भारत और दक्षिण एशिया में इंडिक भाषाओं के विकिमीडिया प्रोजेक्ट्स तथा मुक्त ज्ञान आंदोलन से जुड़े विकिमीडियनों और हितधारकों को एक साथ लाता है। यह सम्मेलन 4–6 सितंबर 2026 को कोच्चि, केरल में आयोजित किया जाएगा। * आप अधिक जानकारी और [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|आवेदन फॉर्म Meta-Wiki पर उपलब्ध]] छात्रवृत्ति पृष्ठ पर प्राप्त कर सकते हैं। * छात्रवृत्ति की अंतिम तिथि: 15 अप्रैल 2026, रात 11:59 बजे (IST) अब जबकि केवल कुछ ही दिन शेष हैं, हम आपको आवेदन करने के लिए प्रोत्साहित करते हैं यदि आपने अभी तक आवेदन नहीं किया है। साथ ही, कृपया इस अवसर को अपने समुदाय में साझा करें और अन्य लोगों को भी आवेदन करने के लिए प्रेरित करें। अधिक जानकारी और नियमित अपडेट के लिए, कृपया सम्मेलन के Meta पृष्ठ पर जाएँ। सादर, <br> विकि सम्मेलन भारत 2026 आयोजन टीम की ओर से <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 23:38, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == फॉण्ट == हिन्दी विकिपीडिया पर पिछले कुछ दिनों से लैटिन लिपि के लिए जो फॉण्ट है, वे [[:hak:Hakkapedia|Hakkapedia]] एवं [[:nan:Pang-chān:Holopedia|Holopedia]] के फॉण्ट की तरह दिख रहा है। क्या default फॉण्ट को बदल दिया गया है? [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) {{Font color|grey|११:२५, १२ अप्रैल २०२६ (IST)}} == Lua त्रुटि == मॉड्यूल:Designation/lookup को बनाने में मुझे "Lua error पंक्ति 1 पर: unexpected symbol near '{'." त्रुटि मिलती है। कृपया उस पृष्ठ का निर्माण करें। कोड अंग्रेज़ी विकिपीडिया से लिया गया है (Module:Designation/lookup) [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 08:04, 18 अप्रैल 2026 (UTC) :{{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:24, 19 अप्रैल 2026 (UTC) == "यहया" नामक दो लेख? == दोनों [[याह्या (पैग़म्बर)|John the Baptist]] और [[यहया (इस्लाम)|Yahya]] के लेखों के नाम "यहया" क्यों है? केवल इस्लाम में उस व्यक्ति का नाम '''यहया''' होता है। ईसाई धर्म में उनहें '''यूहन्ना बपतिस्मा दाता''' के नाम से जाना जाता है। कृपया इस समस्या पर गौर करें। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 11:24, 20 अप्रैल 2026 (UTC) == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at contact@indicmediawikidev.org. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group == सत्य == सत्य आत्मा का स्वाभाविक गुण है। सत्याचरण के बिना आत्मिक शुद्धि असम्भव है। इस कारण सत्य से शौच का मार्ग प्रशस्त होता है। सत्य को अंगीकार किये बिना आत्मा का उद्धार असम्भव है। इसी कारण कहा गया है कि आत्मार्थी साधक को परिमित, असंदिग्ध, परिपूर्ण, स्पष्ट, अनुभूत, वाचालतारहित, तथा किसी को भी उद्विग्न न करनेवाली वाणी बोलनी चाहिए। चुभे हुए लौह कंटक का दुःख घड़ी दो घड़ी का होता है। वह काँटा निकालने पर सरलता से दूर हो जाता है। दुर्वचनों का काँटा एक बार चुभ जाने पर सरलता से नहीं निकलता। इस कारण सत्य प्रिय एवं हितकारी होना चाहिए। केवल तथ्य-परकता ही सत्यता नहीं है। इसके साथ व्यक्ति की मानसिकता का जुड़ाव  है। इसी कारण क्रोध, मान, माया, लोभ, द्वेष, दम्भ, कल्पित व्याख्या तथा हिंसा का आश्रय लेकर जो भाषा बोली जाती है, वह असत्य भाषा कहलाती है। सत्य अहिंसा का रक्षक है। इसलिए सत्य में दूसरे प्राणी की हित-आंकाक्षा का तत्व जुड़ा रहता है। सत्य आत्मा का धर्म है। आत्मा का स्वभाव सत्य है। इस कारण ‘अहिंसा निरपेक्ष यथातथ्य प्रकाशन’ सत्य नहीं माना जा सकता। सत्य का विरोधी भाव झूठ बोलना तथा मिथ्या व्यवहार करना है। झूठ बोलना तथा किसी सद् वस्तु के स्वरूप, स्थान, काल आदि के सम्बन्ध में मिथ्या बोलकर, उसे असत् बतलाना - ये दोनों ही प्रकार असत्य वचन के द्योतक हैं। किसी वस्तु के यथार्थ स्वरूप को छिपाकर झूठ बोलना ही सामान्यतः सत्य का विरोधी माना जाता है। मानसिक एवं आध्यात्मिक दृष्टि से अप्रिय, अहितकारी एवं पर-पीड़क वचन बोलना भी असत्य है। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-24320-85|&#126;2026-24320-85]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-24320-85|वार्ता]]) 08:51, 21 अप्रैल 2026 (UTC) == साँचा:स्टेटस भाषा == मैं <span style="font-family:'Kalimati', 'Arial', serif;"> [[साँचा:स्टेटस भाषा]] </span> का निर्माण करके वाला हूँ, जो [[बाली विकिपीडिया]] के [[:ban:Mal:Status basa|ᬫᬮ᭄:ᬲ᭄ᬢᬢᬸᬲ᭄ᬩᬲ]] की तरह होगा। इसे [[साँचा:Infobox language|ज्ञानदूसक भाषा]] पर लागु करने के बाद, हमें भाषा का यूनेस्को वर्गीकरण करना बहुत सरल हो जाएगा एवं वे interface भी अच्छा लगेगा। [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 10:42, 21 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:ङघिञ|ङघिञ]] जी नमस्ते। साँचा का वार्ता पृष्ठ देख लें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:06, 22 अप्रैल 2026 (UTC) == यूक्रेन सांस्कृतिक कूटनीति संपादनोत्सव में भाग लें == नमस्ते, 'यूक्रेन सांस्कृतिक कूटनीति माह 2026' की गतिविधियों को समर्थन देने के लिए 22 अप्रैल 2026 को पूर्वाह्न 11 से अपराह्न 1 बजे तक नई दिल्ली (भारत) स्थित युक्रेन दूतावास में एक विशेष संपादनोत्सव का आयोजन किया जा रहा है। इस सत्र का मुख्य उद्देश्य भारतीय भाषाओं के विकिपीडिया प्रोजेक्ट्स पर यूक्रेन की संस्कृति से संबंधित जानकारी को समृद्ध करना और उसमें सुधार करना है। इस कार्यक्रम में आप ऑनलाइन जूम मीटिंग के माध्यम से शामिल हो सकते हैं। * समय: बुधवार, 22 अप्रैल 2026 | सुबह 11:00 बजे से दोपहर 1:00 बजे तक (IST) * ज़ूम मीटिंग लिंक: [https://zoom.us/j/98031157656?pwd=BUHOGF5D4Qg8YnqQrEdFx3TyXrvKDO.1 ऑनलाइन जुड़ें] * मीटिंग आईडी: 980 3115 7656 * पासकोड: 716372 * आयोजन का मेटा पृष्ठ: [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|w.wiki/LyML]] इस आयोजन का हिस्सा बनें और भारतीय भाषाओं में मुक्त ज्ञान के प्रसार में अपना योगदान दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:59, 21 अप्रैल 2026 (UTC) == आगामी कार्यक्रम == :हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा आयोजित होने वाले कार्यक्रमों की सूची: # जून- विकिपीडिया सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव (१ जून से 30 जून) # जुलाई- विकिस्रोत सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव (१ से 15 जुलाई) # अगस्त- हिंदी विकि सम्मेलन (7-9 अगस्त) -संपर्क सूत्र--[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:40, 24 अप्रैल 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 == :मुझे यह बताते हुए प्रसन्नता हो रही है कि हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप के द्वारा प्रस्तावित [[विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] को विकिमीडिया के कॉन्फ्रेंस ग्रांट कमिटी द्वारा मंजूरी मिल गई है। 7-9 अगस्त 2026 को होने वाली हिंदी विकि समुदाय की यह बैठक 2020 के बाद पहली बार हो रही है। नई दिल्ली में आयोजित इस बैठक में शामिल होने के लिए सहायता वृत्ति (स्कॉलरशिप) का आवेदन पत्र 1 मई से 20 मई 2026 तक उपलब्ध रहेगा। आयोजन संबंधी सूचनाएं सम्मेलन के लिए निर्मित विकिपीडिया पृष्ठ पर उपलब्ध होगी तथा संक्षिप्त सूचना चौपाल पर भी उपलब्ध होगी। 6 वर्ष बाद हो रहे सामुदायिक मिलन के इस प्रयास में सभी हिंदी विकि संपादकों के सहयोग की अपेक्षा है।- संपर्क सूत्र--[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:41, 24 अप्रैल 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 00:57, 26 अप्रैल 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> ==श्रेष्ठ लेख नामांकन== मैंने ‘[[राष्ट्रीय उद्यान]]’ लेख को [[विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख नामांकन|श्रेष्ठ लेख हेतु]] नामांकित किया है। आप सभी से अनुरोध है कि कृपया समय निकालकर लेख का अवलोकन करें तथा अपने सुझाव एवं मत साझा करें।<span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:37, 27 अप्रैल 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन २०२६ छात्रवृत्ति सूचना == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा 8-9 अगस्त 2026 को आयोजित [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] में शामिल होने के लिए 10 राष्टरीय तथा 10 स्थानीय स्तर की छात्रवृत्ती प्रदान की जाएगी। इसे प्राप्त करने के लिए हिंदी विकि संपादक सदस्य [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfLBdfmW4zvXCRbz-qjzQrxT2cX2pCilcnOvK73Dhu0wc7gow/viewform?usp=header हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 प्रतिभागिता वृत्ति प्रपत्र] 20 मई तक जरूर भरें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:09, 1 मई 2026 (UTC) == The Indian lenin babu jagdeo == हिन्दी फीचर फ़िल्म बिहार लेनिन जगदेव प्रसाद पर प्रेम कुमार विद्यार्थी के निर्देशन में बनी है. [[सदस्य:Pkvidharthi|Pkvidharthi]] ([[सदस्य वार्ता:Pkvidharthi|वार्ता]]) 19:20, 4 मई 2026 (UTC) == बाबू जगदेव प्रसाद == पुस्तक के लेखक प्रेम कुमार विद्यार्थी [[सदस्य:Pkvidharthi|Pkvidharthi]] ([[सदस्य वार्ता:Pkvidharthi|वार्ता]]) 19:21, 4 मई 2026 (UTC) == अंग्रेज़ी शीर्षक == एक लेख [[गोल्डन काफ़ (सोने का बछड़ा)]] का शीर्षक बेवजह दोनों अंग्रेज़ी और हिन्दी में है। कृपया इसे केवल "सोने का बछड़ा" में बदलें। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 13:41, 7 मई 2026 (UTC) :केवल शीर्षक ही नहीं यह पूरा लेख ही खराब मशीनी अनुवाद का उदाहरण है। इसलिए केवल लेख का नाम बदलना पर्याप्त नहीं है। इसे फिर से बनाने की जरूरत है। वर्तमान रूप में इसे मिटा रहा हूँ। यह वर्षों से यूँ ही पड़ा हुआ है। किसी ने इसे सुधारा नहीं है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:35, 12 मई 2026 (UTC) == प्रशांत कुमार सैनी लेख पर २० दिन से नामांकन है, कृपया करवाई करें == Deletion pending for the last 20 days. [[सदस्य:Santhon|Santhon]] ([[सदस्य वार्ता:Santhon|वार्ता]]) 17:40, 7 मई 2026 (UTC) :चौपाल पर किसी कार्यवाई के लिए यदि किसी लेख का उल्लेख करें तो उसका लिंक जरूर बना दें। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 05:42, 12 मई 2026 (UTC) == चंदनकियारी के जमींदारो का इतिहाश == चंदनकियारी मुख्यत झारखण्ड के बोकारो जिला के अंतरगत एक प्रखण्ड है जो की वन ओर नदियों से घिरे हुए हैं इस इलाके मे बहुत से जमीदार हूआ करता था, जिन्हे कासीपुर के महाराजाओं के द्वार जमिन की मालिकाना हक दिया गया है, उन्ही में से एक प्रमुख जमिनदार थे केदारनाथ चट्टोपाध्याय, केदारनाथ चट्टोपाध्याय मोहाल मौजा का निस्कर जमीदार थे जिनके पास करीब 13 सौ एकड़ से अधिक जमिन थे कई सारे कुवे ओर तलाब थे जिस से उस समय उस इलाके में रहने वाले लोगों की जीवनशैलीआसान हो गया था [[सदस्य:Chandi84|Chandi84]] ([[सदस्य वार्ता:Chandi84|वार्ता]]) 08:23, 12 मई 2026 (UTC) == आगामी गतिविधियाँ == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा आयोजित होने जा रही गतिविधियाँ: # [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी ई-सामग्री निर्माण एवं कौशल विकास कार्यशाला/मई 2026|हिंदी ई-सामग्री निर्माण एवं कौशल विकास कार्यशाला/मई 2026]]- 20 मई 2026 को हिमाचल प्रदेश केंद्रीय विश्वविद्यालय, धर्मशाला में आयोजित कौशल विकास कार्यशाला # [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]]- 1 जून 2026 से 30 जून 2026 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२6|विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२6]]- 1 जुलाई, 2026 से 15 जुलाई, 2026 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]]- 8-9 अगस्त 2026 को नई दिल्ली में आयोजित सम्मेलन। # [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अगस्त 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अगस्त 2026]]- 15 अगस्त 2026 से 14 सितंबर 2026 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२6|विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/सितंबर २०२6]]- 14 सितंबर, 2026 से 28 सितंबर, 2026 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। :उम्मीद है कि विकिपीडिया सदस्य इन गतिविधियों में भाग लेकर हिंदी ज्ञानकोश के विकास में जरूर सहायक होंगे। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:29, 16 मई 2026 (UTC) == ~2026-29665-32 द्वारा बर्बरता == ~2026-29665-32 नामक अस्थायी खाते ने हाल में जानबूझकर [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:Cite_web&action=history साँचा:Cite web] पर दुर्संपादन किया। कृपया उनपर IP प्रतिबंध डाले। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 14:14, 17 मई 2026 (UTC) == Draft:नरेश दास वैष्णव निम्बार्क — सम्पादन में सहायता चाहिए == नमस्ते। मेरा नाम नरेश दास वैष्णव निम्बार्क है। मैं भारतीय सेना का सेवानिवृत्त नायब सूबेदार एवं लेखक हूँ। मेरा Draft:नरेश दास वैष्णव निम्बार्क पर निम्नलिखित समस्याएँ आ रही हैं: # स्वचालित फ़िल्टर 52 सम्पादन रोक रहा है # CAPTCHA बार-बार आता है और स्वीकार नहीं होता # खाता नया होने के कारण बाहरी कड़ियाँ नहीं जुड़ रहीं Draft में समाचार पत्रों के सन्दर्भ जोड़ने हैं जैसे दैनिक जागरण, दैनिक भास्कर, पंजाब केसरी, नांदगांव टाइम्स। कृपया कोई अनुभवी सदस्य मेरे Draft को अद्यतन करने में सहायता करें। — [[सदस्य:नरेश दास वैष्णव निम्बार्क]] [[सदस्य:&#42;नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*|&#42;नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*]] ([[सदस्य वार्ता:&#42;नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*|वार्ता]]) 08:54, 18 मई 2026 (UTC) == Mahathwar == <nowiki>'''</nowiki>Mahathwar<nowiki>'''</nowiki> is a village in the country of <nowiki>[[India]]</nowiki>. It is located in the <nowiki>[[Darbhanga]]</nowiki> district of <nowiki>[[Bihar]]</nowiki> in the <nowiki>[[Alinagar (Vidhan Sabha constituency)|Ghanshyampur]]</nowiki> block under the subdivision of Bihar. [[विशेष:योगदान/&#126;2026-30414-01|&#126;2026-30414-01]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-30414-01|वार्ता]]) 03:21, 22 मई 2026 (UTC) विषय: नरेश दास वैष्णव निम्बार्क के लेख को अद्यतन करने हेतु मार्गदर्शन ​आदरणीय अनुभवी सदस्यगण, ​मैं भारतीय सेना का सेवानिवृत्त मानद नायब सूबेदार हूँ। मैं विकिपीडिया पर अपने जीवन और कार्यों पर एक लेख तैयार कर रहा हूँ, लेकिन तकनीकी कारणों (फिल्टर 52) और कैप्चा की समस्या के कारण मैं इसमें संदर्भ (References) नहीं जोड़ पा रहा हूँ। ​मेरे पास अपनी सैन्य सेवा (आर्मी नंबर: 13895240F), संयुक्त राष्ट्र शांति मिशन, और प्रकाशित पुस्तकों के सभी आधिकारिक दस्तावेज/प्रमाण मौजूद हैं। मेरी आपसे विनम्र विनती है कि कृपया मेरे ड्राफ्ट की समीक्षा करें और मुझे मार्गदर्शन दें कि मैं नियमों का पालन करते हुए इन संदर्भों को कैसे जोड़ सकता हूँ, ताकि लेख को हटाया न जाए। ​सहयोग के लिए सादर धन्यवाद। == भ्रष्ट वर्तनी वाला शीर्षक == [[बेएर षेवअ]] नामक लेख के शीर्षक की वर्तनी स्पष्टतः भ्रष्ट है, जबकि इसे "बेर्शेबा" होना चाहिए। कृपया इस छोटी सी समस्या को ठीक करें। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 13:23, 23 मई 2026 (UTC) == विकिपीडिया के नियमानुसार अनुरोध किया == == साहित्यिक योगदान == * '''काव्य रत्न''' (2023) - ISBN 978-81-XXXXX-XX-X, रुद्र प्रकाशन, बांदा * '''SSC उत्कर्ष''' (2024) - प्रतियोगी परीक्षा मार्गदर्शिका, रुद्र प्रकाशन, बांदा <ref>अमर उजाला, बांदा, दिनांक XX-XX-2024</ref> [[विशेष:योगदान/&#126;2026-29558-88|&#126;2026-29558-88]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-29558-88|वार्ता]]) 15:00, 23 मई 2026 (UTC) 980zp1kbbwtxlg8euvsmz6331gzvrr7 6555796 6555587 2026-05-24T07:20:04Z Anop Singh Negi 926509 /* Pahadi Food - Sugandh Pahadon Ki */ नया अनुभाग 6555796 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Anthony Albanese के सही उच्चारण के संबंध में == विकिपीडिया के अंग्रेज़ी संस्कारण पर Albanese का उच्चारण "/ˌælbəˈniːzi/ ऐल-ब्अ-नी-ज़ी अथवा /ˈælbəniːz/ ऐल-ब्अ-नीज़" दिया गया है, अतः हिन्दी संस्करण पर भी उनका सही नाम का उच्चारण शामिल करें। स्रोत: https://en.wikipedia.org/wiki/Anthony_Albanese == Derbyshire के सही उच्चारण के संबंध में == Derbyshire का सही उच्चारण "डर्बीशायर" न होकर "ˈdɑː(ɹ).bɪ.ʃə(ɹ) {ड्आ (र्).बि.श्अ(र्)} = "डार्बिशर" प्रतीत हो रहा है। स्रोत: https://en.wiktionary.org/wiki/Derbyshire == Satyajit Rāy के सही वर्तनी == Satyajit Rāy को सत्यजित राय लिखा जाए। एक जगह पर "सत्यजीत" लिखा गया था, उसे "सत्यजित" लिखा जाए। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 13:59, 9 दिसम्बर 2025 (UTC) :यह कहाँ लिखा है? कृपया लिंक भेज दें ताकि एडमिन आपका मामला देख सकें। [[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:31, 9 दिसम्बर 2025 (UTC) ::[[सत्यजित राय|https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A4_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF]] ::वाक्य प्रयोग: सत्यजीत राय (२ मई १९२१–२३ अप्रैल १९९२) एक भारतीय फ़िल्म निर्देशक थे, जिन्हें २०वीं शताब्दी के सर्वोत्तम फ़िल्म निर्देशकों में गिना जाता है। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 02:53, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) :::yes [[विशेष:योगदान/&#126;2025-39710-56|&#126;2025-39710-56]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-39710-56|talk]]) 07:26, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) ::::तो तनिक इसे ठीक करें। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 07:36, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) :::::कर दिया। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:25, 15 दिसम्बर 2025 (UTC) == लिंक जोडें == मैने इस पृष्ठ https://simple.wikipedia.org/wiki/Minority_appeasement_in_India को हिन्दी में अनुवाद किया है और हिंदी वाला पृष्ठ [[भारत में अल्पसंख्यकों की तुष्टीकरण]] पर पढा जा सकता है, अब कोई उन दोनों को लिंक कीजिए [[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 16:38, 11 दिसम्बर 2025 (UTC) :मैने उसे स्वयं जोड दिया है -[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 20:41, 11 दिसम्बर 2025 (UTC) == विकिपीडिया का 25वें जन्मदिन समारोह, 15 जनवरी  == [[File:WP25 Anthem video - alternate cut.webm|300px|right|thumbtime=67]] नमस्ते विकिपीडिया के [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Wikipedia%2025%20Virtual%20Celebration 25वें जन्मदिन समारोह] में आपको आमंत्रित करना चाहता हूँ, जो [https://zonestamp.toolforge.org/1768492800 15 जनवरी को 16:00 UTC] पर हो रहा है। यह एक घंटे भर का वर्चुअल इवेंट होगा जिसमें ट्रिविया, पुरस्कार, संगीत प्रदर्शन, नाटक रीडिंग, संपादकों पर स्पॉटलाइट और विशेष अतिथि शामिल होंगे। इसे Eventyay और विकिपीडिया के यूट्यूब चैनल पर स्ट्रीम किया जाएगा। तारीख सेव करने और अपडेट पाने के लिए इवेंट के लिए रजिस्टर करें, और अगर आपके कोई सवाल हों तो मुझसे पूछें! –[[सदस्य:RASharma (WMF)|RASharma (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:RASharma (WMF)|वार्ता]]) 10:20, 12 दिसम्बर 2025 (UTC) == तुरन्त हस्तक्षेप अनुरोध == प्रिय साथी विकीमीडियन्स, मैं आप सभी से अत्यंत आग्रह और गंभीरता के साथ तत्काल सहायता की अपील कर रहा हूँ, ताकि विकीमीडिया ब्लॉग टीम द्वारा की गई एक लंबे समय से चली आ रही अन्यायपूर्ण स्थिति को सुधारा जा सके। 2014 से 2020 के बीच, विकीमीडिया के कुछ स्टाफ सदस्यों के प्रतिकूल और हतोत्साहित करने वाले रवैये के बावजूद, मैंने भारत ( [https://diff.wikimedia.org/2017/04/12/ashish-bhatnagar/ आशीष भटनागर जी] का ब्लॉग इंटरव्यू, [https://diff.wikimedia.org/2015/03/03/hindi-wiki-sammelan/ प्रथम हिन्दी विकि सम्मेलन की रिपोर्ट], आदि), म्यांमार, कोरिया, तुर्की, चेक गणराज्य आदि देशों की विकीमीडिया समुदायों और विकीमीडियन्स का परिचयात्मक दस्तावेज़ीकरण (प्रोफाइलिंग) करने का कार्य किया। मैंने स्वयं गहन शोध किया, प्रमुख और सक्रिय योगदानकर्ताओं की पहचान की, प्रश्नावलियाँ तैयार कीं, विस्तृत प्रोफाइल/साक्षात्कार लिखे और कुल मिलाकर 35 ब्लॉग पोस्ट तैयार कर प्रकाशित करवाईं। दुर्भाग्यवश, विकीमीडिया ब्लॉग टीम के कम से कम दो सदस्य जबरन और अनुचित रूप से लगभग 10 ब्लॉग पोस्टों की लेखकता (Authorship) अपने नाम से दर्शा रहे हैं, जबकि उन लेखों का संपूर्ण शोध, लेखन और सामग्री मेरी ओर से की गई थी। मैं आप सभी से विनम्र लेकिन सशक्त अनुरोध करता हूँ कि इस स्पष्ट अन्याय के विरुद्ध अपनी आवाज़ उठाएँ और यहाँ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Wikimedia_Blog#Credits मेरी अपील] के नीचे अपने विचार/टिप्पणियाँ दर्ज करें, ताकि सच्चाई सामने आ सके और वास्तविक लेखक को उसका उचित श्रेय मिल सके। आपका समर्थन न केवल मेरे लिए, बल्कि विकीमीडिया आंदोलन में पारदर्शिता, ईमानदारी और नैतिक मूल्यों की रक्षा के लिए भी अत्यंत आवश्यक है। आप सभी का अग्रिम धन्यवाद। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 07:27, 27 दिसम्बर 2025 (UTC) :बिना विश्वसनीय  स्रोत के, किसी भी विकिपीडिया पेज पर कोई वाक्य नहीं जोड़ा जा सकता, इसलिए कृपया मुझे बताएं कि आप किन पृष्ठों की बात कर रहे हैं?[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 08:03, 13 जनवरी 2026 (UTC) ::बांग्ला जी, आपका और हिन्दी विकिपीडिया समुदाय का धन्यवाद। वैसे कुछ अन्य विकिपीडिया के सज्जन पुरुषों के हस्तक्षेप के कारण [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Diff_(blog)#Blogpost_Credits समस्या सुलझ चुकी है] । [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 21:32, 16 जनवरी 2026 (UTC) == Istanbul का सही उच्चारण == "[[इस्तांबुल]]" लिखने से यह होगा कि इसका उच्चारण "इस्ताम्बुल" हो जाएगा, क्योंकि त के बाद में "ब" है, जिसके बाद "म" है (प, फ, ब, भ, म)। इसलिए "इस्तान्बुल" ही सही है। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 16:10, 28 दिसम्बर 2025 (UTC)Dimple323 :@[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] लेख के वार्ता पृष्ठ पर चर्चा करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 07:51, 7 जनवरी 2026 (UTC) == ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण का अनुरोध == नमस्ते, कृपया ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra की समीक्षा करें और यदि उपयुक्त हो तो इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित करें। ड्राफ्ट का लिंक: https://hi.wikipedia.org/wiki/ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra धन्यवाद। [[सदस्य:Supraconciencia|Supraconciencia]] ([[सदस्य वार्ता:Supraconciencia|वार्ता]]) 22:03, 8 जनवरी 2026 (UTC) == अनुरोध == मैं आप सभी से अनुरोध करता हूँ कि आप इस चर्चा में अपनी टिप्पणियाँ जोड़ें: <nowiki>https://hi.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया</nowiki>: पृष्ठ_हटाने_हेतु_चर्चा/लेख/ भारत में अल्पसंख्यकों का तुष्टिकरण# भारत में अल्पसंख्यकों का तुष्टिकरण ।-[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 03:58, 11 जनवरी 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप कार्यक्रम सूचना == सभी विकि साथियों को नववर्ष 2026 के लिए शुभकामनाएं। हम यूजर ग्रूप के जनवरी 2026 तक के कार्यों से संबंधित कुछ नए अपडेट साझा करना चाहते हैं: :अक्तूबर तथा नवंबर 2025 में आयोजित संपादनोत्सव के परिणाम घोषित हो चुके हैं: # [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्तूबर 2025|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्तूबर 2025]] - 2 अक्तूबर 2025 से 18 अक्तूबर 2025 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५|विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५]]- 1 नवंबर, 2025 से 14 नवंबर, 2025 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। :जनवरी में नई दिल्ली में दो ऑफ लाइन बैठक/कार्यशाला का आयोजन हो रहा है: # [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में अनुवाद और विकिपीडिया की भूमिका|विकिपीडिया:हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में अनुवाद और विकिपीडिया की भूमिका]] - 15 जनवरी 2026 को नई दिल्ली स्थित जवाहर लाल नेहरु विश्वविद्यालय में आयोजित सांस्थानिक प्रशिक्षण और भागिदारी कार्यशाला। # [[w:hi:विकिपीडिया:प्रबंधक बैठक/जनवरी 2026|प्रबंधक बैठक/जनवरी 2026]] - 16 जनवरी 2026 को नई दिल्ली में आयोजित प्रबंधक बैठक। : वर्ष 2026 के फरवरी तथा मार्च में दो गुणवत्ता बढ़ाने वाले संपादनोत्सव करने की योजना है: # [[w:hi:विकिपीडिया:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/फरवरी 2026|विकिपीडिया:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/फरवरी 2026]] – फरवरी 2026 में हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५]]- मार्च में हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव।:इन कार्यक्रमों में शामिल होने के लिए तथा इससे संबंधित कोई सुझाव देने के लिए सदस्यों का स्वागत है। : 15 जनवरी को जवाहरलाल नेहरु विश्वविद्यालय में आयोजित कार्यशाला में शामिल होने को इच्छुक दिल्ली तथा राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र के विकिपीडियनों का स्वागत हैं। आप आयोजन पृष्ठ पर अपना पंजीयन कराकर इस कार्यशाला में शामिल हो सकते हैं। :सादर- संपर्क सूत्र -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 18:49, 13 जनवरी 2026 (UTC) ==सहायता== मैं जब भी किसी लेख में संपादित करती करती हूँ तो स्रोत संपादित की जगह संपादित करें आता है जिस कारण मैं ठीक से आडिट नहीं कर पाती हूँ कृपया मेरी इस समस्या में सहायता करें। [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 06:14, 15 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] जी, आपको समस्या क्या आ रही है? वहाँ स्रोत सम्पादन और यथादृश्य समादिका (visual editor) के मध्य बदला जा सकता है। यदि आप स्रोत सम्पादन का उपयोग करना चाहें तो उचित बदलाव कर सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:19, 15 जनवरी 2026 (UTC) ::{{ping|संजीव कुमार}} लेकिन कहाँ और कैसे बदला जाएगा [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 06:21, 15 जनवरी 2026 (UTC) :::{{ping|संजीव कुमार}} जी कृपया मार्गदर्शन करें। 14:23, 16 जनवरी 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] जी वहाँ पर दाहिने ओर ऊपर एक पेन जैसा दिखने वाला बटन होता है जिसे क्लिक करके आप 'यथादृश्य' और 'स्रोत संपादक' में अदल बदल कर सकते हैं। आप कंप्यूटर पे हो तो। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:32, 16 जनवरी 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी हो गया, धन्यवाद [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 07:44, 17 जनवरी 2026 (UTC) == मसौदे की समीक्षा का अनुरोध == नमस्ते, मैंने हाल ही में एक जीवित व्यक्ति की जीवनी का मसौदा तैयार किया है, जो स्वतंत्र और विश्वसनीय स्रोतों पर आधारित है। मुख्य नामस्थान में स्थानांतरण का अनुरोध पहले ही किया जा चुका है। मसौदा यहाँ उपलब्ध है: https://hi.wikipedia.org/wiki/ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra यदि कोई अनुभवी संपादक इसकी समीक्षा कर सके, तो आभारी रहूँगा। धन्यवाद। [[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] ([[सदस्य वार्ता:Pi1918|वार्ता]]) 10:03, 15 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] मैंने इसे साफ़ प्रचार मानते हुए शीघ्र हटाने हेतु नामांकित किया है। वैसे भी हिंदी विकिपीडिया पर ड्राफ्ट जैसा कोई नामस्थान नहीं है। कृपया आगे से व्यक्तियों के प्रचारात्मक लेख बनाने से परहेज करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:45, 16 जनवरी 2026 (UTC) ::नमस्ते, :: जानकारी देने के लिए धन्यवाद। मेरा उद्देश्य किसी भी प्रकार का प्रचार करना नहीं था। मैं आपके निर्णय का सम्मान करता हूँ और आगे से हिंदी विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार ही योगदान करूँगा। :: धन्यवाद। [[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] ([[सदस्य वार्ता:Pi1918|वार्ता]]) 17:53, 16 जनवरी 2026 (UTC) == नये लेख [[Draft:_सम्राट_कुमार_गुप्ता]] की समीक्षा हेतु अनुरोध == नमस्ते संपादकों, मैंने सम्राट कुमार गुप्ता के बारे में एक लेख (Draft) तैयार किया है जिसमें 3 दशकों के पत्रकारिता और सामाजिक कार्यों के विश्वसनीय संदर्भ दिए गए हैं। कृपया इसकी समीक्षा करें और इसे मुख्य लेख के रूप में प्रकाशित करने में सहायता करें। लिंक: [[Draft:_सम्राट_कुमार_गुप्ता]] -- धन्यवाद [[सदस्य:Kumari Supriya|Kumari Supriya]] ([[सदस्य वार्ता:Kumari Supriya|वार्ता]]) 07:43, 16 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Kumari Supriya|Kumari Supriya]] मैंने इसे साफ़ प्रचार मानते हुए शीघ्र हटाने हेतु नामांकित किया है। वैसे भी हिंदी विकिपीडिया पर ड्राफ्ट जैसा कोई नामस्थान नहीं है। कृपया आगे से व्यक्तियों के प्रचारात्मक लेख बनाने से परहेज करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:46, 16 जनवरी 2026 (UTC) == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 16 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == स्वागत सन्देश में चित्र == पूर्व चर्चा: [[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख 63#स्वागत सन्देश में चित्र]] [[साँचा:सहायता|स्वागत संदेश]] में अंकित किया गया चित्र मशीन द्वारा निर्मित किया गया है। मशीन द्वारा बनाई गई सामग्री इस ज्ञानकोष में मान्य नहीं है। इसलिए अनुरोध है कि जिस सदस्य ने यह चित्र स्थापित किया है, वही इसे हटा भी दे। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 09:32, 18 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, यह चित्र आपको कैसा लगता है? मुझे तो यह पुराने चित्र जैसा ही लग रहा है। इसलिए यदि आप दोनों को यह ठीक लगे, तो हम इसे उपयोग में ले सकते हैं। :[[चित्र:Annapoorni (10641191125).jpg|120px|thumb|right|स्वागत!]] – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:13, 8 फ़रवरी 2026 (UTC) {{-}} :: [[चित्र:Tableau_noir_dans_le_désert_du_Thar_(Rajasthan).jpg|240px|thumb|center|हिन्दी विकिपीडिया में आपका हार्दिक स्वागत है। इस ज्ञानकोश के विकास और विस्तार में आपके सहयोग की हमें प्रतीक्षा है।]] <center>--[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 18:03, 8 फ़रवरी 2026 (UTC)</center> :::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, ये आपको कैसे लग रहा है कि एआई से जनित चित्र ज्ञानकोशीय नहीं हो सकता? आजकल एआई से ज्ञानकोशीय एनिमेशन बनाये जाते हैं। यह तो बनाने वाले पर निर्भर करता है। इसके अतिरिक्त उपरोक्त चित्र ज्ञानकोशीय होने के लिए नहीं बल्कि स्वागत के रूप में जोड़ा गया है। :::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मुझे आपके सुझाव से कोई समस्या नहीं है और आप चाहें तो इसे जोड़ सकते हैं। हालांकि पिछली बार @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी का सुझाव था कि चित्र को हटा दिया जाये, अतः मुझे उनका सुझाव भी उचित ही लगा। लेकिन मैंने परम्परा के तौर पर नया चित्र जोड़ा था क्योंकि स्वागत सन्देश में बहुत बदलावों की आवश्यकता है। :::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] जी, आपका सुझाव भी उचित है लेकिन इससे बेहतर चित्र हम कंप्यूटर पर निर्मित कर सकते हैं जो इससे बेहतर होंगे। इसके लिए चर्चा करना बेहतर होगा। स्वागत सन्देश बड़ा रखने के स्थान पर एक छोटी कड़ी दे सकते हैं जिसपर सभी सन्देशों को सूचीबद्ध किया जा सके। इससे उन सदस्यों को भी सुविधा रहेगी जो हिन्दी नहीं जानते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:34, 9 फ़रवरी 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]]@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]]@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] @[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] मेरा अब भी सुझाव है कि चित्र हटा दिया जाय। हालाँकि, अभी जो आपत्ति दर्ज़ की गई है, उसपे इतना ही कहूँगा कि यह चित्र 'ज्ञानकोश' का हिस्सा नहीं है। स्वागत संदेश में इस तरह के चित्र पर आपत्ति उचित नहीं प्रतीत हो रही। ::::संजीव जी जैसा कह रहे, पूरे स्वागत संदेश को पुनर्विचार एवं नये सिरे से बनाने की ज़रूरत है - लंबा काम है - मुझे कोई गुरेज़ नहीं इसमें भागीदारी करने में। ::::पर यह चित्र हटाने वाली बात चर्चा के योग्य भी नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:49, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) :::::{{ping|संजीव कुमार}}, एक महिला को हर किसी के समक्ष हाथ जोड़कर खड़े किया जाना महिलाओं के आत्मसम्मान के लिहाज से कहीं न कहीं गरिमापूर्ण प्रतीत नही हो रहा है। इसलिए भी इस चित्र को हटा देना या किसी उपयुक्त चित्र से बदल देना चाहिए। बहुत से ज्ञानकोषों में बिस्किट का प्रयोग किया जाता है क्योंकि संपादन के लिए ऊर्जा चाहिए होती है, जो बिस्किट से मिलती है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 08:23, 8 मार्च 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी के विचारों से सहमत होते हुए कि स्वागत संदेश को नए सिरे से बनाने की आवश्यकता है, और @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी की आपत्तियों (एआई और गरिमा) को ध्यान में रखते हुए, मेरा सुझाव है कि हम विवादित चित्र के स्थान पर प्राकृतिक फूलों के चित्र का उपयोग किया जाएं। फूल स्वागत का एक गरिमापूर्ण, मानवीय और तटस्थ प्रतीक हैं। ::::::मैंने विकिमीडिया कॉमन्स से कुछ प्राकृतिक और सुंदर चित्रों का चयन किया है। कृपया नीचे दी गई गैलरी में देखकर बताएँ कि इनमें से कौन सा चित्र नए स्वागत संदेश के लिए सबसे उपयुक्त रहेगा? ::::::File:Lotus 2013 sai.jpg|कमल '''यह चित्र मैने @[[सदस्य:SM7|SM7]] के सदस्य पृष्ठ पर देखा''' ::::::File:Red rose at Square of the Cathedral of Christ the Saviour.jpg|लाल गुलाब ::::::File:Combretum indicum(Rangoon creeper).jpg|मधुमालती (रंगून क्रीपर) '''यह मैने ही अपलोड किया''' ::::::File:(MHNT) Jasminum polyanthum – flowers and buds.jpg|चमेली ::::::File:Marigold 14.jpg|गेंदा ::::::File:Flower bouquet in Tarnowskie Góry, Silesian Voivodeship, Poland, December 2023.jpg|पुष्प गुच्छ ::::::File:Rose and carnation flower bouquet 01.jpg|गुलाब और कार्नेशन ::::::आप सभी वरिष्ठ साथियों की राय का स्वागत है। [[सदस्य :VIKRAM PRATAP7 | विक्रम प्रताप ]] 14:09, 9 मार्च 2026 (UTC) :::::::@[[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] जी, फूल लगवाने का कोई विशेष औचित्य? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:38, 9 मार्च 2026 (UTC) ::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, महोदय :::::::: फूल लगवाने का मुख्य औचित्य केवल एक तटस्थ, विवाद-रहित और मानवीय स्वागत-प्रतीक प्रस्तुत करना है। ::::::::महोदय, भारत में फूलों से स्वागत करना सबसे आत्मीय और सहज माना जाता है। ::::::::प्राकृतिक फूल होने के कारण यह AI और गरिमा से जुड़े उन सभी विवादों से पूरी तरह मुक्त है, जो वर्तमान चित्र को लेकर उठे हैं। ::::::::मेरा उद्देश्य सिर्फ एक सकारात्मक चित्र लगाना है। यदि समुदाय को फूल के स्थान पर @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी का 'बिस्किट' वाला सुझाव या विकिपीडिया का लोगो अधिक उपयुक्त लगता है, तो मेरी उसमें भी पूर्ण सहमति है। प्रमुख उद्देश्य स्वागत संदेश को बेहतर बनाना है। [[सदस्य :VIKRAM PRATAP7 | विक्रम प्रताप ]] 16:47, 9 मार्च 2026 (UTC) :::::::::भारत में हाथ जोड़कर स्वागत किया जाता है। फूलों से स्वागत देवताओं का किया जाता है और आजकल लोगों ने चाटुकारिता के लिए इसे मनुष्यों पर लागू करना आरम्भ कर दिया है। चित्रों में प्राकृतिक फूल कैसे हो सकते हैं? वर्तमान चित्र को लेकर मैंने कोई विवाद नहीं देखा, बल्कि चित्र को हटाकर संबंधित सन्देश को पुनः लिखने पर यह चर्चा है। वर्तमान चित्र में क्या नकारात्मक दिखाई दे रहा है? क्या वो भारतीय संस्कृति से संबंधित नहीं है? (हालांकि ऐसा आवश्यक नहीं है)। अभी चर्चा इसपर चाहिए कि चित्र की आवश्यकता ही क्या है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:43, 12 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी,महोदय ::::::::::मेरा उद्देश्य केवल उठे हुए विवाद के बीच एक विकल्प देना था। लेकिन मैं आपसे और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी से पूरी तरह सहमत हूँ कि असली मुद्दा यह है कि स्वागत सन्देश में किसी भी चित्र की आवश्यकता है ही नहीं। पर @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] महोदय ने बिस्किट के चित्र का उदाहरण दिया था, जिसके लिए मैं पुष्पों का विकल्प दिया था| ::::::::::मेरी ओर से चित्र वाले विषय पर चर्चा यहीं समाप्त है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:59, 12 मार्च 2026 (UTC) :::::::::::सभी सदस्यो से विनम्र निवेदन है, की कृपया इस [[:File:AI Chatgpt generated Woman in Welcome pose.png|चित्र]] देखने का कष्ट करे, इसको स्वागत सन्देश में लगने के लिए उपयुक्त हो सकता है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 16:06, 12 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] जी, चित्र को हटाने पर चर्चा चल रही है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:35, 14 मार्च 2026 (UTC). :::::::::::::::{{Ping|संजीव कुमार}} जी, नमस्ते! चित्र को उपयोग में लिया जा चुका है,पहले चित्र उपयोग में न होने के कारण हटाने हेतु चर्चा के लिए नामांकित किया गया है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 16:50, 14 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::{{ping|संजीव कुमार}}, आपकी बात सही है कि भारत में हाथ जोड़कर स्वागत किया जाता है। परंतु, क्योंकि आप और यहां के अधिकतर प्रबंधक पुरुष हैं, और स्वागत करते हुए व्यक्ति का ही चित्र लगाना है तो उचित होगा कि किसी पुरुष का हाथ जोड़कर स्वागत करता हुआ चित्र लगाया जाए। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:28, 20 मार्च 2026 (UTC) :{{od}} वर्तमान चर्चा के आधार पर चित्र हटा दिया गया है। भविष्य में चर्चा करके एक उपयुक्त चित्र जोड़ा जा सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:51, 18 मार्च 2026 (UTC) == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 13:21, 18 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा == <section begin="announcement-content" /> मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]। कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें। -- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])<section end="announcement-content" /> 21:01, 19 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == हिंदी विकि सम्मेलन 2026 समुदाय सहभागिता सर्वे == :हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप इस वर्ष जुलाई में हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 आयोजित करने की योजना बना रहा है। इससे संबंधित हिंदी विकिपीडियनों की रुचि तथा महत्वपूर्ण विषयों को समझने के लिए एक सर्वेक्षण किया जा रहा है। [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeWaqfyOlr9hS7Ef5eXg_Y4mPK8gj1cnzaIBAbQXbjM6KH4aw/viewform हिंदी विकि सम्मेलन 2026] भरकर हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 आयोजित करने में सहयोगी बनें। -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 09:07, 31 जनवरी 2026 (UTC) [[सदस्य:Vishal K Pandey|Vishal K Pandey]] ([[सदस्य वार्ता:Vishal K Pandey|वार्ता]]) 18:11, 26 जनवरी 2026 (UTC) ==गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड== विकिडेटा में गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड का लोगो Guinness World Records logo.svg नाम से उपलब्ध है। इसका हिन्दी में उपयोग करना संभव बनाएं। अधिकार संपन्न लोग ऐसा कर सकते हैं। '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 18:28, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) :[[गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स]] [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 20:00, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) ::समस्या सुलझाने के लिए आपका धन्यवाद - '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 08:59, 6 फ़रवरी 2026 (UTC) LimcaBookofRecords.jpg इस फाइल के बारे में भी विचार करें। धन्यवाद '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 18:35, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) :[[लिम्का बुक ऑफ़ रिकार्ड्स]] [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 20:02, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) ::आपको धन्यवाद- '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 08:59, 6 फ़रवरी 2026 (UTC) == शीर्षक परिवर्तन के लिए अनुरोध == Namaste, I would like the article title '''[[डी एन ए की नकल]]''' to be changed to '''डीएनए प्रतिकृति''', as this form is more accurate and is the one used in most scientific literature. Sorry for writing in English and if this is not the right place to make the request. I have been on a long break from Wikipedia and have forgotten the proper procedure for requesting a title change.<b>[[User talk:Dineshswamiin|<span style="color: Green">Dinesh</span>]]</b> ([[User talk:Dineshswamiin|talk]]) 15:32, 3 फ़रवरी 2026 (UTC) :नमस्ते, मैं चाहता हूँ कि लेख का शीर्षक [[डी एन ए की नकल]] बदलकर 'डीएनए प्रतिकृति' कर दिया जाए, क्योंकि यह रूप ज़्यादा सही है और ज़्यादातर वैज्ञानिक किताबों में इसी का इस्तेमाल होता है।-[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 18:54, 5 फ़रवरी 2026 (UTC) == ''कंप्यूटिंग'' या ''अभिकलन'' == हिन्दी में कंप्यूटिंग को [[अभिकलन]] भी कहा जाता है। परंतु इसके बाद भी कुछ पृष्ठ के नाम [[मोबाइल कम्प्यूटिंग]] या [[क्लाउड कम्प्यूटिंग]] है। प्रोग्रामिंग को [[क्रमानुदेशन]] कहा जाता है परंतु आधे से ज्यादा निबंध के शीर्षक में [[प्रोग्रामिंग भाषा]] लिखा गया है। हमें निबंध के शीर्षक एक समान रखने चाहिए। जैसे सारे निबंध के शीर्षक में प्रोगामिंग के जगह क्रमानुदेशन लिखा रहेगा। अन्य नाम हम निबंध के मुख्य भाग में लिख सकते है या redirect कर सकते है। जैसे- '''क्रमानुदेशन भाषा''', जिसे '''प्रोग्रामिंग भाषा''' भी कहते है..... [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 11:16, 7 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, नमस्ते! आप एक समाधान प्रस्तावित करें - उसपे चर्चा करके यह कार्य किया जा सकता है। आपका और सभी का स्वागत है इस एकरूपता लाने के प्रयास के लिए। सादर! --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:03, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) ::[[मोबाइल कम्प्यूटिंग]] का नाम बदलकर [[मोबाइल अभिकलन]] कर देना चाहिए। [[क्लाउड कम्प्यूटिंग]] का [[क्लाउड अभिकलन]] तथा [[प्रोग्रामिंग भाषा]] का नाम [[क्रमानुदेशन भाषा]] कर देना चाहिए। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:40, 8 मार्च 2026 (UTC) == हिन्दी विकिपीडिया से गायब हो चुके पुराने संपादक == तकरीबन 8 साल बाद मैं विगत कुछ दिनों से विकिपीडिया पर सक्रिय हूं। इस बीच देख रहा हूं कि यहां से वो तमाम लोग गायब हो चुके हैं जो एक समय में लगातार सक्रिय रहते थे। नए लेखों की गुणवत्ता स्तरीय थी। लेकिन इधर हिन्दी विकिपीडिया पर जो कुछ भी लिखा जा रहा है वो या तो आत्मप्रचार है या फिर नौसिखियों द्वारा लगातार किया जा रहा प्रयोग। आज मैंने लगभग 25 लोगों को अपनी ओर से दूरभाष पर संपर्क करने की कोशिश की जो एक जमाने में प्रबंधक रह चुके हैं और जिन्होंने विकिपीडिया पर काफी योगदान दिया है। लेकिन सबने यही कहा कि वो अब सक्रिय नहीं हैं। यह हिन्दी विकिपीडिया के लिए ठीक नहीं है। यद्यपि कि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) के युग में विकिपीडिया और खासतौर पर अंग्रेजी से इतर भाषाओं में इस ज्ञानकोश की अब पहले जैसी आवश्यकता रह नहीं गई है। क्योंकि अब अंग्रेजी की सामग्री एक क्लिक पर किसी भी दूसरी भाषा में उपलब्ध है। फिर भी हिन्दी में लिखे गए मूल लेखों का महत्व तो हमेशा बना रहेगा। इसलिए विकिपीडिया संपादक समुदाय को एक बार फिर अपना तुच्छ अहंकार छोड़कर दूर जा चुके लोगों को दोबारा सक्रिय करना चाहिए। --'''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 13:54, 8 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:कलमकार|कलमकार]] सर ! आठ साल (हुये तो नहीं!) बाद आप का स्वागत - हमारी ओर से। :कुछ उधार का अर्ज़ कर रहा (बुरा मत मानियेगा) :''"ऐसा नहीं कि उन से ''(मतलब विकि से)'' मोहब्बत नहीं रही :''जज़्बात में वो पहली सी शिद्दत नहीं रही'' :'' :''सर में वो इंतिज़ार का सौदा नहीं रहा'' :''दिल पर वो धड़कनों की हुकूमत नहीं रही''"'' :यह हमारी स्थिति है। :और जो चले गए उनकी स्थिति यह है कि :''चेहरे को झुर्रियों ने भयानक बना दिया'' :''आईना देखने की भी हिम्मत नहीं रही'' --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:00, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) :कलमकार जी, ज्ञानकोष में सक्रियता के प्रति आपकी चिंता वाजिब है। मैंने यहां पर देखा है कि बहुत से सदस्यों द्वारा महनत से बनाए गए पृष्ठ कोई न कोई पैमाना बताकर शीघ्र हटाने के लिए नामांकित कर दिए जाते हैं, फिर कोई अन्य सदस्य उन्हें हटा भी देता है। शायद इससे हताश होकर बहुत से संपादक ज्ञानकोष को छोड़कर चले गए। बहुत से संपादकों के तो सदस्य पृष्ठ भी हटा दिए गए हैं। सम्पादकों की सक्रियता में कमी की एक वजह यह भी हो सकती है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 22:21, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, क्या आप कुछ ऐसे सदस्य पृष्ठों के उदाहरण दे सकते हैं जिन्हें हटाया गया था, और कुछ ऐसे पृष्ठ भी जिन्हें किसी गलत मानदंड के तहत शीघ्र हटाने के लिए नामांकित किया गया और बाद में हटा दिया गया? यदि आपकी चिंता जायज़ होगी, तो अवश्य ही कोई समाधान खोजने की कोशिश करेंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 10:54, 26 फ़रवरी 2026 (UTC) :::DreamRimmer जी, हाल ही के कुछ उदाहरण इस प्रकार हैं, जहां प्रतीत होता है कि संपादकों द्वारा शिद्दत से बनाए गए कुछ पृष्ठों को हटा दिया गया: :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#why are you remove this article "सुमरत सिंह"]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#कृपया गोप्रेक्षेश्वर लेख की पुनः समीक्षा करें और कॉपीराइट उल्लंघन का टैग हटाने की कृपा करें]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#सहायता नोट]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#डॉ. विनोद कुमार पृष्ठ: शीघ्र हटाने नामांकन पर प्रतिक्रिया]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#अभिनव अरोड़ा के पृष्ठ हटाने के विषय में]] :::हटाए गए पृष्ठों की सामग्री देखे बगैर मापदंड की सटीकता पर टिप्पणी करना संभव नही है परंतु बहुत से ऐसे पृष्ठ भी हटाए गए हैं, जहां संपादक लेख में संशोधन करने के लिए तैयार थे। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 07:56, 8 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपको प्रचार सामग्री चाहिए या केवल विवाद खड़ा करना उद्देश्य रहा है? यदि आपको प्रचार सामग्री चाहिए तो बताइयेगा, ईमेल से भेज देता हूँ। बैठकर देखते और समझते रहियेगा। अन्यथा आपने मेरा वार्ता पृष्ठ यहाँ क्यों जोड़ा है पता नहीं। मैंने सभी सन्देशों का उत्तर भी दे रखा है। वर्तमान में भी [[विकिपीडिया:शीह|शीघ्र हटाने]] के लिए बहुत लेख नामांकित हैं। कृपया उनकी भी समीक्षा कर लेते समय रहते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:40, 18 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपने ऊपर जिन चर्चाओं का उल्लेख किया है, उनसे संबंधित लेख मुझे किसी भी प्रकार से गलत मानदंड के अंतर्गत हटाए गए नहीं लगते। उन विषयों की उल्लेखनीयता और उपलब्ध सामग्री के आधार पर संजीव जी द्वारा लिया गया निर्णय बिल्कुल उचित था, और ऐसी स्थिति में मेरा निर्णय भी यही होता। आपने यह भी कहा कि ऐसे पृष्ठ हटाए गए जहाँ संपादक लेख में सुधार करने के लिए तैयार थे, परंतु सभी जानते हैं कि कोई अनुल्लेखनीय लेख केवल बार-बार संपादन या सुधार करने से उल्लेखनीय नहीं बन जाता। किसी विषय की उल्लेखनीयता तभी स्थापित होती है जब उसे विश्वसनीय स्रोतों में पर्याप्त स्थान मिले, और इसमें स्वाभाविक रूप से समय लगता है। शीघ्र हटाने की नीति इस विषय में पूरी तरह स्पष्ट है; यदि किसी लेख पर सही मानदंड के अनुसार टैग लगाया गया है, तो प्रबंधक उसे किसी भी समय हटा सकता है। यदि लेखक कोई टिप्पणी जोड़ता है, तो भी प्रबंधक उस टिप्पणी से संतुष्ट न होने पर लेख को बनाए रखने के लिए बाध्य नहीं होता। आपने यह भी कहा था कि सदस्यों के सदस्य पृष्ठ भी हटा दिए गए, लेकिन इसके समर्थन में आपने कोई लिंक प्रस्तुत नहीं किया। मेरा मानना है कि किसी भी सदस्य के कार्य पर प्रश्न तभी उठाया जाना चाहिए जब पर्याप्त प्रमाण हों; अन्यथा यह बिना प्रमाण के व्यक्तिगत आक्षेप और निराधार आरोप की श्रेणी में आता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:20, 18 मार्च 2026 (UTC) :::::{{ping|संजीव कुमार}}, जो आपकी नज़र में प्रचार हो, वह संभवतः दूसरों के लिए जानकारी हो सकती है। :::::DreamRimmer जी, ऐसे भी बहुत से पृष्ठ देखें हैं, जहां अनेक विश्वसनीय स्रोत दिए गए थे, उन्हें भी अनुल्लेखनिय बता कर हटाया गया। उदाहरण के लिए: :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#सुमन कुमार घई]]। :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#राजेन्द्ररंजन चतुर्वेदी]]। :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/अप्रैल 2022#रचित यादव]]। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:41, 20 मार्च 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, समस्या यह ही है कि आप इसे मेरे या आपके नज़र से देख रहे हो। एकबार नज़र हटाकर देखियेगा। "सुमन कुमार घई" नामक लेख पर 15 वर्षों से बिना स्रोत की कुछ सामग्री लिखी थी और बाद में [[विशेष:योगदान/सुमन कुमार घई|इसी नाम के सदस्य]] ने सामग्री हटाकर साहित्य कुंज की कड़ी जोड़ दी। इसी तरह अन्य लेखों को भी या तो सम्बंधित व्यक्ति ने स्वयं (आपके अनुसार उनकी नज़रों में वो स्वयं बहुत उल्लेखनीय व्यक्ति हैं) ने बनाया या अपने किसी रिश्तेदार से बनवाया। यदि आप बिना किसी स्रोत के स्वयं को उल्लेखनीय मानने लग जाओ तो क्या वो उल्लेखनीय हो जायेगा? एकबार इंटरनेट पर उपरोक्त व्यक्तियों के बारे में खोजकर देखें कि इनकी उल्लेखनीयता क्या है? उनके प्रसिद्धि के क्षेत्र में उन्हें कौनसे पुरस्कार मिले हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:26, 25 मार्च 2026 (UTC) :::::::@[[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, उल्लेखनीयता का मापदंड इसलिए बनाया गया था, कि यदि एक ही विषय या नाम पर लेख बनाने के लिए एक से अधिक दावेदार आ जाते हैं, तो इस नाम से उस विषय या व्यक्ति का लेख बनेगा जो अधिक उल्लेखनीय होगा। आपकी जानकारी के लिए बता दूं कि विकिपीडिया के संदर्भ में एक phrase कई बार सामने आता है, जिसमें लिखा होता है, "sum of all knowledge""। कहने का तात्पर्य यह है कि उल्लेखनीयता के नाम पर तब तक कोई पृष्ठ नही हटाना चाहिए, जब तक उस विषय या नाम पर लेख बनाने के लिए एक से अधिक असंबंधित संभावनाएं न हों। उदाहरण के लिए यदि कोई व्यक्ति 'रमेश सिंह' के नाम से उद्धरण सहित लेख बना रहा है तो वह लेख रहने देना चाहिए, जब तक कि कोई उससे भी अधिक उल्लेखनीय 'रमेश सिंह' नाम के व्यक्ति पर उद्धरण सहित लेख बनाने का दावेदार नहीं आ जाता। -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:25, 31 मार्च 2026 (UTC) ::::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, बहुत अच्छा अर्थ निकाला है आपने। साथ में अपने तर्क के पक्ष में कोई स्रोत भी दे दीजियेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:39, 31 मार्च 2026 (UTC) :::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[:en:Wikipedia:Notability]] की भूमिका में लिखा है - ''Information on Wikipedia must be'' '''verifiable'''''... Wikipedia's'' '''concept of notability applies this basic standard''' ''to avoid indiscriminate inclusion of topics... Determining notability does not necessarily depend on things such as fame, importance, or popularity''. -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:53, 31 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपने इसके नीचे वाला भाग क्यों नहीं पढ़ा? यद्यपि वो उस विषय की स्वीकार्यता को बढ़ा सकते हैं जो नीचे बताए गए दिशानिर्देशों को पूरा करता हो। इसके बाद विस्तार से बहुत कुछ लिखा हुआ है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:04, 31 मार्च 2026 (UTC) :::::::::::उसके नीचे भी पढ़ा है, वहां लिखा है कि यदि कोई सामग्री एक नया लेख बनाने के लिए उल्लेखनीय नहीं है, तो उस सामग्री को किसी अन्य संबंधित पृष्ठ में विलय कर देना चाहिए। यह सही भी है यदि वह सामग्री स्रोत/संदर्भ युक्त है तो। ऐसा भी देखा गया है कि राष्ट्रपति इत्यादि से अनेक उल्लेखनीय पुरस्कार प्राप्त व्यक्ति पर बना लेख उल्लेखनीयता के नाम पर हटा दिया गया परन्तु उसमें दर्ज संदर्भित सामग्री कहीं और संजोई नहीं गई, न ही लेखक को उसे दर्ज करने के लिए किसी अन्य पृष्ठ की ओर निर्देशित किया गया। -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:16, 31 मार्च 2026 (UTC) {{od|10}}@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, राष्ट्रपति पुरस्कार मिलने से व्यक्ति उल्लेखनीय कैसे हो गया? विभिन्न विश्वविद्यालयों और अन्य संस्थानों में [[दीक्षान्त समारोह]] के समय डिग्री वितरण राष्ट्रपति या राज्यपाल के हाथों से करवाया जाता है। आपके अनुसार वो सभी लोग उल्लेखनीय हो गये? सम्बंधित लोगों के नामों की सूची सम्बंधित संस्थान के आधिकारिक जालस्थल पर मिल जायेगा जिसे आप विश्वसनीय स्रोत कह सकते हो। राष्ट्रपति के हाथों से मिला पुरस्कार इतना उल्लेखनीय होना चाहिए जो सम्बंधित व्यक्ति को किसी विशिष्ट कार्य के लिए मिला हो और उस कार्य के कारण व्यक्ति उल्लेखनीय हुआ हो, तो उसे उल्लेखनीय माना जाता है, न कि केवल राष्ट्रपति के हाथों पुरस्कार प्राप्त करने से। ऐसे समारोह राष्ट्रपति भवन में हमेशा होते हैं और उनके समाचार प्रतिदिन समाचार पत्रों में छपते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:08, 1 अप्रैल 2026 (UTC) : उदाहरण के लिए, क्या इस ([[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#राजेन्द्ररंजन चतुर्वेदी]]) पृष्ठ को हटाते समय, इसमें उपलब्ध संदर्भित जानकारी किसी अन्य पृष्ठ पर स्थानांतरित की गई? -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 01:49, 3 अप्रैल 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया लेखों में “स्थानांतरण (Move)” विकल्प दिखाई नहीं दे रहा == नमस्ते, मैं हिंदी विकिपीडिया पर लॉग-इन हूँ। मेरा खाता पुराना है और मैंने कई संपादन भी किए हैं, फिर भी मुझे किसी भी लेख में “स्थानांतरण (Move)” का विकल्प दिखाई नहीं दे रहा। मैंने डेस्कटॉप मोड और अलग ब्राउज़र से भी कोशिश की है। कृपया बताएं कि यह समस्या क्यों आ रही है और इसका समाधान क्या है। धन्यवाद। {{unsigned|ROLEXMEENA}} : अंग्रेजी ज्ञानकोष की तरह यहां भी 'Move' (पृष्ठ स्थानांतरण) का विकल्प होना चाहिए, ताकि संपादक अपने सदस्य स्थान में पृष्ठ बनाकर उसे मुख्य नाम स्थान में स्वयं स्थापित कर सकें। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 22:27, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) =="अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026" में भाग लें == हिंदी विकिमीडियन्स यूज़र ग्रुप द्वारा [[अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस]] के अवसर पर विकिपीडिया एवं विकिस्रोत पर संपादनोत्सव का आयोजन किया जा रहा है। # [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026|अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026]]—15 फ़रवरी 2026 से 21 फ़रवरी 2026 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑनलाइन सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव। # [[s:विकिस्रोत:मातृभाषा संवर्धन संपादनोत्सव/2026|अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026]]—21 फ़रवरी 2026 से 28 फ़रवरी 2026 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑनलाइन गुणवत्ता संवर्द्धन प्रतियोगिता। :इनमें भाग लेकर मुक्त हिंदी ई-सामग्री के विकास के अभियान में सहायक होने के लिए आपका स्वागत है। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 04:34, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) == प्रबंधक अधिकार हेतु निवेदन == मैंने [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन#DreamRimmer|यहाँ]] प्रबंधक व अन्तरफलक प्रबंधक अधिकार हेतु निवेदन किया है। आपकी टिप्पणियों का स्वागत है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 17:11, 15 फ़रवरी 2026 (UTC) :प्रबंधन अधिकार मिलने पर बहुत बधाई। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:33, 8 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक कैसे बदले == महोदय मुझे बताए कि शीर्षक बीजाणुउद्भिद को कैसे बदलकर बीजाणुद्भिद करे हृदय से धन्यवाद [[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] ([[सदस्य वार्ता:VIKRAM PRATAP7|वार्ता]]) 04:39, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) :प्रबंधकों को [[#हिंदी विकिपीडिया लेखों में “स्थानांतरण (Move)” विकल्प दिखाई नहीं दे रहा|कहा था]] कि 'पेज मूव' का ऑप्शन सभी के लिए चालू कर दिया जाए, परंतु अभी तक नहीं किया गया है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:31, 8 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, यह अधिकार प्रबन्धकों के पास नहीं है। बाकी आप तर्क एवं स्रोत के साथ लिखेंगे तो स्थानान्तरण कर दिया जाता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:42, 18 मार्च 2026 (UTC) :::परंतु यह विकल्प अंग्रेजी ज्ञानकोष पर कैसे उपलब्ध हुआ!? [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:45, 20 मार्च 2026 (UTC) == Reference Previews – experiment == Hi, I’m Johannes from [[m:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. Sorry for writing in English, please support us by providing a translation! Our team is currently working on [[:m:WMDE Technical Wishes/References|improvements to references]], e.g. [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]]. In 2021 we developed [[:m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Reference Previews]] in order to provide a MediaWiki feature to preview references when hovering over the footnote marker. Over the course of our current work we’ve noticed that using Reference Previews doesn’t seem to be intuitive for some readers and we would like to improve this. <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Problem === <div class="mw-collapsible-content"> In our usability tests, we repeatedly notice desktop readers – unaware of Reference Previews or how to use the feature – clicking on footnotes instead of hovering over them. Many are confused when they end up in the reference list and don’t know how to jump back to the text passage they were previously reading. Many readers seem unaware that both the ↑ arrow in the reference list and the <sup>a b</sup> (for re-used references) can be used to jump back. This makes jumping to the reference list rather unpleasant, especially in long articles. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Assumption === <div class="mw-collapsible-content"> We assume that most readers do not want to jump to the reference list, but rather want to click on the footnote to open Reference Previews, which provide them with the reference information for the text passage they have just read. At the same time, we believe that some readers – e.g. those who want to delve deeper into a topic rather than just quickly researching a piece of information – are still interested in conveniently accessing the reference list. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Idea === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to try adjustments to Reference Previews in order to best meet the needs of different readers. Specifically, we want to prevent readers from accidentally ending up in the individual reference list; jumping there should be a conscious decision. When clicking on a footnote marker, we want to display Reference Previews instead of jumping to the reference list. The pop-up remains permanently visible until clicking on the "x" or anywhere outside the preview to close it. In addition Reference Previews will provide a link to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – current version.png|Reference Previews – current version File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed version when '''clicking on a footnote marker''' </gallery> When hovering over a footnote marker without clicking on it, we want to display a simplified version of Reference Previews – without the settings icon and the resulting empty space. When moving the mouse pointer over the pop-up, a note will appear indicating that you can click for further options. This will open the persistent version of Reference Previews with a link to allow users to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – hover-state.png|Proposed version when '''hovering over the footnote marker''' File:Reference Previews mock-up – hover-state and options.png|Proposed version when '''hovering over the Reference Preview''' File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed (persistent) version when '''clicking on the hover preview''' </gallery> By improving the usability of Reference Previews, we also hope to mitigate the issue that reference lists with a large number of (reused) references (or [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-references]]) can be confusing for some readers. In addition, the proposed version when hovering over a footnote marker is more compact than the current version. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Experiment === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to test the proposed changes in an [[:en:A/B testing|A/B test]] on several wikis. We want to measure how many readers click on a footnote marker and then proceed to jump to the reference list using the proposed version of Reference Previews compared to readers who receive the current version of Reference Previews. In addition, we will measure how many readers in both groups access the reference list via the table of contents. This will give us data-based insights into how many clicks on the footnote unintentionally open the reference list and how many readers only want to use Reference Previews. We would like to run our experiment on the following Wikipedia language versions: de, pl, fr, sv, fa, hu, hi, my, tl, lv, fy, hr. 10% of readers will see our modified version of Reference Previews in order to obtain sufficient data. The experiment is expected to run for 1-2 weeks at the end of March. We'll restore the current version of Reference Previews for all readers until we have evaluated the experiment, discussed the results with the community, and decided on further steps. </div> </div> We look forward to your feedback [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|on our talk page]] – or just reply to this post! Once the experiment is ready to go, we will also provide a link that you can use to test the changes yourself. --[[सदस्य:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[सदस्य वार्ता:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]]) 12:22, 20 फ़रवरी 2026 (UTC) :As indicated on our project page [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/References/Reference_Previews&diff=prev&oldid=30215686], we will only test the proposed change when ''clicking'' on a footnote. Reference Previews will remain ''unchanged when hovering'' over a footnote marker. Reasons for this were concerns that the proposed transition from hover to persistent preview could be disruptive or at least feel unusual when interacting with reference content in the hover preview (e.g. when clicking on links). [[सदस्य:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[सदस्य वार्ता:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]]) 13:30, 9 मार्च 2026 (UTC) ==विकि लव्ज़ रमजान 2026== <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Wiki Loves Ramadan Logo Black hi.svg|Left|200px|frameless]] प्रिय विकी समुदाय, आपको [[विकिपीडिया:विकि लव्ज़ रमजान 2026|विकी लव्ज रमज़ान 2026]] में भाग लेने के लिए विनम्रतापूर्वक आमंत्रित किया जाता है, जो कि विभिन्न क्षेत्रों से इस्लामी इतिहास और इस्लामी सांस्कृतिक विरासत का दस्तावेजीकरण करने के लिए विकिपीडिया, विकिवॉयज पर आयोजित एक अंतर्राष्ट्रीय लेख लेखन प्रतियोगिता है। यह प्रतियोगिता 20 फरवरी से 20 अप्रैल 2025 तक आयोजित की जायेगी अभी भाग लें और पुरस्कार के विजेता बने है। धन्यवाद '''[[:m:Wiki Loves Ramadan 2026|विकी लव्स रमज़ान 2026 इंटरनेशनल टीम]]''' -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 15:51, 26 फ़रवरी 2026 (UTC) </div> == इस हफ्ते पेस्ट जाँच आ रही है == नमस्ते। [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste_check|पेस्ट जाँच]] एक प्रकार की [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|सम्पादन जाँच]] सुविधा है जो तब दिखाई देगी जब यथादृश्य सम्पादिका का प्रयोग कर रहा कोई नवागंतुक किसी लेख में लंबा पाठ पेस्ट करे, अगर प्रणाली द्वारा यह निर्धारित किया जाए कि वह सामग्री सम्पादक ने संभवतः स्वयं नहीं लिखी है। इस सुविधा का यहाँ पर पिछले वर्ष परीक्षण किया गया था, और शोध के [[mw:Edit check/Paste Check#A/B_Experiment|परिणाम]] सकारात्मक थे: इस जाँच का सामना करने वाले सम्पादकों के द्वारा किए गए सम्पादनों में से पूर्ववत किए गए सम्पादनों की संख्या में नियंत्रण समूह की तुलना में 18% घटाव आया। डिफ़ॉल्ट से पेस्ट जाँच उन सम्पादकों को दिखाई जाएगी जिन्होंने लोकल रूप से 100 या उससे कम सम्पादन किए हुए हों। यह [[{{#special:EditChecks}}]] के माध्यम से प्रबंधकों द्वारा बदला जा सकता है। जब इस आवश्यकता को पूरा करने वाला कोई सम्पादक कहीं और से कम-से-कम 50 कैरेक्टर्स लंबा पाठ पेस्ट करता है, पेस्ट जाँच उससे पूछेगी कि सामग्री उसने स्वयं लिखी है या फिर नहीं। [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|सम्पादनों को टैग किया जाएगा]] ताकि अनुभवी सदस्य उन सम्पादनों का पता लगा पाएँ जहाँ पर पेस्ट जाँच दिखाई गई थी। अंतिम सम्पादन में कोई भी पेस्ट किया हुआ पाठ न होने के बावजूद भी टैग दृश्य होगा। यह सुविधा इस हफ्ते के अंत तक ग्लोबल स्तर पर जारी की जाएगी। इसे परखने में सहायता करने के लिए आप सबका धन्यवाद। [[सदस्य:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:Quiddity (WMF)|वार्ता]]) 00:02, 3 मार्च 2026 (UTC) == अली ख़ामेनेई == <nowiki>[[अली ख़ामेनेई]]</nowiki> को हिंदी में <nowiki>[[अली ख़मीने]]</nowiki> लिखा जाना चाहिए, कृपया इसे बदलिए। -[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 13:28, 3 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Baangla|Baangla]] जी, यह चर्चा [[वार्ता:अली ख़ामेनेई]] पृष्ठ पर होनी चाहिए। यदि आपको लगता है कि वर्तमान नाम सही नहीं है, तो आप [[साँचा:नाम बदले]] का प्रयोग करते हुए पृष्ठ को स्थानांतरित करने का अनुरोध कर सकते हैं। मेरी व्यक्तिगत राय में वर्तमान नाम सही है, क्योंकि [https://www.bbc.com/hindi/articles/c747xp3pke8o BBC], [https://www.aajtak.in/trending/photo/iran-supreme-leader-ali-khamenei-death-reaction-celebration-mourning-tstf-2484137-2026-03-02 Aaj Tak], [https://hindi.news18.com/news/uttar-pradesh/bahraich-shia-community-ali-khamenei-death-mourning-ban-juloos-local18-10235065.html News18] और [https://ndtv.in/world-news/iran-us-tensions-live-updates-trump-ayotallah-khamenei-sanctions-military-buildup-explosions-nuclear-tensions-us-israel-iran-tension-live-11148367 NDTV] सहित कई मीडिया संस्थान भी “ख़ामेनेई” ही लिखते हैं और हिंदी उच्चारण के अनुसार भी यही नाम उचित प्रतीत होता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 13:49, 3 मार्च 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:Baangla|Baangla]] जी, फ़ारसी में नाम علی خامنه‌ای लिखा जाता है। इसी आधार पर देवनागरी में इसका निकटतम लिप्यंतरण अली ख़ामेनेई होगा। ::: यहाँ خ ध्वनि के लिए “ख़” का प्रयोग किया जाता है और अंतिम –ई ध्वनि को दर्शाने के लिए “ई” आता है। इसलिए अली ख़ामेनेई फ़ारसी उच्चारण के सबसे क़रीब माना जा सकता है। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 01:29, 9 मार्च 2026 (UTC) == Lua त्रुटि == जी, जब भी में [[मॉड्यूल:Designation/list]] नामक पृष्ठ को बनाने का प्रयास करता हूँ, मुझे यह संदेश मिलता है: Lua error पंक्ति 1 पर: unexpected symbol near '{'. मैं अंग्रेज़ी विकिपीडिया के स्रोत कोड का प्रयोग करता हूँ, फिर भी यह संदेश आता है। क्या इसका कोई उपाय है? [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 10:14, 12 मार्च 2026 (UTC) :{{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:16, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] धन्यवाद ^^ [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 15:45, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] मैंने स्वतः परीक्षित अधिकार के लिए निवेदन भेजा है। यदि आप चाहते हैं तो कृपया अपना मत दें। फिर से धन्यवाद! :3 [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 16:26, 18 मार्च 2026 (UTC) :::समय-समय पर मेरा ध्यान आपके संपादनों पर जाता रहता है। हालाँकि मैंने आपके बनाए लेखों को ठीक से नहीं देखा है, लेकिन नामांकन में दिए गए लेखों में से [[रोलिन' (एयर रेड व्हीकल)]] देखा तो वह मुझे लगभग पूरा मशीनी अनुवाद लगा। इसी तरह दूसरे उदाहरण, जैसे [[तलत जाफ़री]] आदि, भी मुझे मशीनी अनुवाद जैसे लगे। इसलिए मुझे नहीं लगता कि मैं इस विषय में आपकी कोई विशेष मदद कर पाऊँगा। बाकी अन्य सदस्य भी आपके नामांकन को देखकर अपने सुझाव दे सकते हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) == सदस्य पृष्ठ हटाने हेतु अनुरोध == नमस्ते प्रशासक महोदय, मैं 'Gahininath gutte' इस खाते का स्वामी हूँ। मैं अपना 'सदस्य वार्ता' पृष्ठ (User Talk Page) हटाना चाहता हूँ क्योंकि यह गूगल सर्च में मेरी निजी जानकारी दिखा रहा है। मैंने लॉगिन किया है, लेकिन सुरक्षा फ़िल्टर के कारण मैं स्वयं <nowiki>{{db-u1}}</nowiki> टैग नहीं लगा पा रहा हूँ। कृपया मेरी सहायता करें और इस पृष्ठ को हटा दें। धन्यवाद। [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 12:40, 12 मार्च 2026 (UTC) :{{Ping|Gahininath gutte}} नमस्ते! हिंदी विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार तभी हटाए जाते है, ज़ब उसपे अत्यधिक बर्बरता या निजी जानकारी और गाली गालोच हुआ हो, आमतौर पर सदस्य वार्ता नही हटाए जाते है,अगर आप सदस्य पृष्ठ की बात कर रहे है, तो आप 10 सकारात्मक संपादन करने के उपरांत सदस्य पृष्ठ को हटवाने ले लिए अनुरोध कर सकते है,या हटाने हेतु संबंधित साँचा लगा सकते है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 12:52, 12 मार्च 2026 (UTC) ::<blockquote>महोदय, जवाब के लिए धन्यवाद। मैं समझता हूँ कि वार्ता पृष्ठ हटाना नियमों के विरुद्ध है। लेकिन यह पृष्ठ गूगल सर्च में मेरा नाम और निजी संदर्भ दिखा रहा है, जिससे मुझे प्राइवेसी की समस्या हो रही है। अगर आप इसे हटा नहीं सकते, तो कृपया इस पृष्ठ पर '''<nowiki>__NOINDEX__</nowiki>''' टैग लगा दें ताकि यह गूगल सर्च इंजन में दिखाई न दे। साथ ही, कृपया इस पृष्ठ की पुरानी सामग्री (History) को भी छुपा दें। आपकी बहुत कृपा होगी।"</blockquote> ::[[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 13:03, 12 मार्च 2026 (UTC) ::"नमस्ते, मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। मैं विकिपीडिया पर अब सक्रिय नहीं रहना चाहता और अपनी निजता (Privacy) की सुरक्षा के लिए 'Right to Vanish' के तहत इस पृष्ठ को स्थायी रूप से (Permanently) हटाने का अनुरोध करता हूँ। इसमें मेरा वास्तविक नाम शामिल है जो गूगल सर्च में दिखाई दे रहा है और यह मेरी निजता का उल्लंघन है। मैं चाहता हूँ कि मेरे खाते से जुड़ी यह पहचान पूरी तरह से मिटा दी जाए। कृपया मेरी सहायता करें।" [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 13:06, 12 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] जी, मैंने आपके वार्ता पृष्ठ का एक अवतरण हटा दिया है, जिसमें आपकी व्यक्तिगत जानकारी थी। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:56, 18 मार्च 2026 (UTC) ::::अभि भी मेरा नाम गुगल सर्च मैं दिख रहा है मुझे Wikipedia पर रहना ही नहीं कृपया यहा पर मेरा जो अकाउंट है उसे हटा दे पुरी तरह सें... ::::धन्यवाद...! [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 15:14, 18 मार्च 2026 (UTC) :::::इसके लिए आप [[विशेष:GlobalVanishRequest]] पर उपलब्ध फ़ॉर्म भर सकते हैं। कृपया अनुरोध करने से पहले फ़ॉर्म पर दिए गए निर्देशों को अवश्य पढ़ लें। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:19, 18 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक अनुवाद में मदद == [[:en:Embarrasingly parallel]] का शीर्षक अनुवाद में क्या होना चाहिए- * [[एम्बैरसिंगली पैरेलल]] या * [[अति-समानांतरीय]] [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 13:13, 15 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, सम्भवतः आपके पास टाइपो हुआ है और आप [[:en:Embarrassingly_parallel|Embarrassingly parallel]] की बात कर रहे हो। parallel के लिए हिन्दी में समानांतर शब्द काम में लेते हैं और शब्दकोश नामक वेबसाइट पर इसका अनुवाद अव्यवस्थित समानांतर लिखा है। लेकिन मुझे तार्किक तौर पर कोई तुल्य शब्द याद नहीं आ रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:50, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, शब्दकोश नामक वेबसाइट पर एंबैरिसिंगली (Embarrassingly) का अनुवाद "शर्मनाक रूप से" लिखा है, लेकिन हम इसे कंप्यूटर विज्ञान या कोडिंग के संदर्भ में लिख रहे हैं तो क्या "सहज समानांतर" लिख सकते है? इसका मतलब यह है कि समानांतर करने में कोई विशेष दिमाग या मेहनत नहीं लगती। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:36, 19 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, इस स्थिति में अंग्रेज़ी वाले का ही देवनागरी में उच्चारण लिख दीजिएगा। लेख की शुरूआत में शब्दशः अनुवाद लिख सकते हैं और भविष्य में विश्वसनीय स्रोत मिलने पर उचित स्थानान्तरण कर दिया जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:29, 25 मार्च 2026 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]])</bdi> 11:15, 19 मार्च 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == मार्च गतिविधि अपडेट == :हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा मार्च 2026 में हुई गतिविधियाँ: * 'हिंदी विकि सम्मेलन 2026' पर फाउंडेशन के साथ प्राथमिक स्तर की चर्चा पूरी हुई। अप्रैल तक इसपर निर्णय आने की संभावना है। * गूगल के साथ साझेदारी संबंधी अपडेट फाउंडेशन तथा गूगल टीम के साथ पीपीटी बनाकर साझा किए गए। पिछले एक वर्ष के सभी कार्यक्रमों के (नए लेख, नए सदस्य, सांस्थानिक भागिदारी) आंकड़ों को संश्लिष्ट रूप में साझा किया गया। * फरवरी में विकिपीडिया पर आयोजित [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] के सभी लेखों की जाँच पूरी हुई तथा पुरस्कार विजेता घोषित किए गए। * फरवरी में विकिस्रोत पर आयोजित [[s:hi:विकिस्रोत:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/२०२६|विकिस्रोत:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/२०२६]] के सभी शोधित पृष्ठों की जाँच पूरी हुई तथा पुरस्कार विजेता घोषित किए गए। * राजस्थान विश्वविद्यालय के भौतिकि विभाग के साथ सांस्थानिक भागीदारी के प्रयास स्वरूप पहली प्रशिक्षण कार्यशाला 24 मार्च को आयोजित करना निश्चित हुआ। * आइआइटी, जोधपुर के साथ सांस्थानिक भागीदारी की संभावना परखने के लिए 21 मार्च को जोधपुर में सामुदायिक बैठक निश्चित की गई। जोधपुर के कोई भी हिंदी विकिपीडियन इस अनौपचारिक संवाद बैठक में शामिल हो सकते हैं। : हिंदी विकिपीडिया के अनुभवी सदस्यों द्वारा किसी भी स्थानीय या रास्ट्रीय स्तर के आयोजन प्रस्तावों का हम स्वागत करते हैं तथा सहयोग का भरोसा दिलाते हैं। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:49, 20 मार्च 2026 (UTC) == अंगिका और मैथिली विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" मे भाग ले == नमस्ते , विकिपीडियन ‎[https://anp.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_आरू_लोकगाथा_अंगिका_२०२६ अंगिका] और [https://mai.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_एवं_लोककथा_२०२६ मैथिली] विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" प्रतियोगिता चल रही है, और इनाम जीते। ‎तिथि: 23 मार्च - 31 मार्च 2026 (8 दिन शेष) [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:33, 23 मार्च 2026 (UTC) == Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki == [Please help translate this message] Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contact_Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[metawiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[metawiki:Talk:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|talk page]]. –– [[सदस्य:STei (WMF)|STei (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:STei (WMF)|वार्ता]]) 13:21, 25 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक अनुवाद में मदद == मैं [[:en:Perpetual calendar]] को अनुवाद कर रहा हूं। इसका शीर्षक क्या मुझे [[परपेचुअल पंचांग]] रखना चाहिए ? इसका तत्सम क्या हो सकता है क्योंकि मुझे इसका कही हिन्दी में प्रयोग नही मिला। [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 13:40, 25 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, आप की जानकारी के लिए कुछ सन्दर्भ [https://uptoword.com/en/perpetual-calendar-meaning-in-hindi?utm_source=chatgpt.com] [https://fj.voguetimebalfie.com/info/are-perpetual-calendar-watches-accurate-100990981.html] [https://www.google.co.th/books/edition/N%C4%ABh%C4%81rik%C4%81/t6hHAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/Bhajpa_Ka_Abhyuday_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE_%E0%A4%95/Cet5EAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&pg=RA1-PA1970&printsec=frontcover] दिए गए है, इन के हिसाब से सतत पंचांग या स्थायी पंचांग लिखा जा सकता है। बाकि जैसी सभी की राय हो। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:32, 28 मार्च 2026 (UTC) == विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ हेतु स्कॉलरशिप आवेदन अब प्रारम्भ हो चुके हैं == नमस्ते, विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ के लिए स्कॉलरशिप हेतु आवेदन अब प्रारम्भ हो चुके हैं । यह कॉन्फ्रेंस ४ से ६ सितंबर २०२६ तक कोच्चि, भारत में होगी । विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत), दक्षिण एशिया के साथ और भी विकिमीडियन्स, सामुदायिक आयोजकों और योगदानकर्ताओं को एक साथ लाता है। यह जुड़ने, सीखने, अनुभव बाँटने करने और निःशुल्क ज्ञान के आंदोलन को सशक्त करने हेतु मिलजुलकर करने का एक स्थान है । 🙂 अगर आप विकिमीडिया परियोजनाओं में सक्रिय योगदानकर्ता हैं अथवा सामुदायिक कार्यक्रमों में सम्मिलित हैं, तो आपको स्कॉलरशिप के लिए आवेदन हेतु प्रोत्साहित किया जाता है । [[diffblog:2026/03/19/namukku-othukoodam-scholarships-now-open-for-wikiconference-india-2026/|विस्तृत घोषणा]] यहाँ है । आवेदन की अंतिम तिथि: १५ अप्रैल २०२६ रात ११:५९ बजे IST आवेदन की लिंक: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform आवेदन की लिंक] अधिक जानकारी: [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|मेटा पेज लिंक]] कृपया इस घोषणा को अपने समुदाय में अन्य सदस्यों के साथ भी बाँटें । धन्यवाद ! विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ की आयोजन टीम -[[User:Gnoeee|<span style="color:#990000">❙❚❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span><span style="color:#000"> जिनोय </span><span style="color:#006699">❚❙❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span>]] [[User talk:Gnoeee|✉]] 21:00, 28 मार्च 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 17:12, 3 अप्रैल 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Wikimedia Foundation की वार्षिक योजना की चर्चाओं में शामिल होने का आमंत्रण == नमस्ते, मैं आप सभी को '''साउथ एशिया ओपन कम्युनिटी कॉल''' के अप्रैल एडिशन में इनवाइट करना चाहता हूँ, जो विकिमीडिया फाउंडेशन की लीडरशिप के साथ उनके [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia%20Foundation%20Annual%20Plan/2026-2027 एनुअल प्लान (2026-2027)] पर चर्चा करेगा। फ़ाउंडेशन की [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia%20Foundation%20Annual%20Plan वार्षिक योजना] एक उच्च-स्तरीय रोडमैप है, जिसमें यह बताया गया है कि संगठन आने वाले वर्ष में क्या हासिल करना चाहता है। इसमें न केवल फाउंडेशन के लक्ष्य, प्रगति और योजना शामिल है, बल्कि वैश्विक रुझानों का सारांश भी शामिल है जो हमारे मूवमेंट के वर्तमान और भविष्य को प्रभावित करते हैं। इसलिए, अगला '[https://meta.wikimedia.org/wiki/South%20Asia%20Open%20Community%20Call साउथ एशिया ओपन कम्युनिटी कॉल]' नीचे दी गई तारीखों/समय पर आयोजित कि जाएगी। कृपया इसे अपने कैलेंडर में नोट कर लें और [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:South%20Asia%20Open%20Community%20Call,%20April%202026 यहाँ साइन अप करें।] Platform: Google Meet Date: 17th April, 2026 Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:South%20Asia%20Open%20Community%20Call,%20April%202026 Registration Link] '''नोट:''' सिर्फ़ रजिस्टर्ड लोगों को ही जॉइनिंग लिंक मिलेगा। कॉल पर आपसे मिलने का इंतज़ार रहेगा, --[[सदस्य:RASharma (WMF)|RASharma (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:RASharma (WMF)|वार्ता]]) 12:49, 6 अप्रैल 2026 (UTC) == पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) अधिकार और नए सुरक्षा स्तर पर पुनर्विचार हेतु प्रस्ताव == सभी सदस्य महोदय, मैं समुदाय का ध्यान पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) से जुड़ी [[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख_48#केवल_स्वतः_परीक्षित_सदस्यों_द्वारा_स्थानांतरण|2017 की एक पुरानी चर्चा (पुरालेख 48)]] और नीति की ओर आकर्षित करना चाहता हूँ। उस समय अनुचित स्थानांतरणों को रोकने के लिए यह निर्णय लिया गया था कि केवल 'स्वतः परीक्षित' (Autopatrolled), रोलबैकर या प्रबंधक स्तर के सदस्य ही पृष्ठों का स्थानांतरण कर सकेंगे। उस समय की चर्चा में और फैब्रिकेटर (Phabricator) पर एक अन्य विकल्प (विकल्प 2) का भी सुझाव दिया गया था, जिसका उल्लेख आदरणीय @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी ने किया था: '''"एक नया सुरक्षा स्तर बना कर बर्बरता के शिकार पन्नों को इस स्तर पर सुरक्षित करने का।"''' मेरा प्रस्ताव है कि वर्तमान परिस्थितियों को देखते हुए हमें अब इस विकल्प (नया स्थानांतरण सुरक्षा स्तर) को लागू करना चाहिए। मेरी रूपरेखा कुछ इस प्रकार है: # '''सुरक्षित पृष्ठ:''' जिन पृष्ठों को अर्ध-सुरक्षा (Semi-protection) या पूर्ण सुरक्षा (Full protection) प्राप्त है या जो बर्बरता के प्रति अति-संवेदनशील हैं, उन्हें स्थानांतरित करने का अधिकार केवल 'स्वतः परीक्षित', रोलबैकर, पुनरीक्षक, प्रशासक या प्रबंधक स्तर के सदस्यों तक ही सीमित रहे। # '''सामान्य पृष्ठ:''' जो पृष्ठ पूरी तरह से असुरक्षित और सामान्य हैं, उनका स्थानांतरण (नाम परिवर्तन) करने का अधिकार 'स्वतः स्थापित' (Autoconfirmed) सदस्यों को वापस दे दिया जाए (जैसा कि अंग्रेजी व अन्य विकिपीडिया परियोजनाओं पर होता है)। '''इस बदलाव की आवश्यकता क्यों है (ठोस आँकड़े)?''' सक्रिय अधिकार-प्राप्त सदस्यों की भारी कमी के कारण, छोटे-छोटे और स्पष्ट स्थानांतरण कार्यों (जैसे वर्तनी सुधार) के लिए भी सक्रिय 'स्वतः स्थापित' सदस्यों को <code><nowiki>{{नाम बदलें}}</nowiki></code> का अनुरोध करना पड़ता है। इससे काम की गति धीमी होती है और प्रबंधकों पर भी अनावश्यक अनुरोधों का बोझ पड़ता है। हाल ही में मैंने Quarry टूल के माध्यम से हिंदी विकिपीडिया के डेटाबेस का विश्लेषण किया (क्वेरी लिंक: [https://quarry.wmcloud.org/query/104224 Quarry Query: 104224])। इस रिपोर्ट से यह स्पष्ट होता है कि वर्तमान में दर्जनों ऐसे अधिकार-प्राप्त सदस्य हैं, जिन्होंने पिछले कई महीनों या वर्षों से हिंदी विकिपीडिया पर एक भी संपादन नहीं किया है। आप नीचे दी गई तालिका का विस्तार करके स्वयं देख सकते हैं: {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; width:80%;" |+ अधिकार प्राप्त सदस्यों के अंतिम संपादन की सूची ! अधिकार (Group) !! सदस्य का नाम !! आखिरी संपादन (दिनांक) |- | autopatrolled || Naziah rizvi || 20-10-2016 |- | autopatrolled || Somesh Tripathi || 05-10-2017 |- | autopatrolled || Jeeteshvaishya || 22-10-2017 |- | autopatrolled || रोहित रावत || 02-09-2018 |- | autopatrolled || Salma Mahmoud || 23-10-2018 |- | rollbacker || FR30799386 || 02-10-2019 |- | autopatrolled || SGill (WMF) || 03-03-2020 |- | autopatrolled || RacIndian || 21-08-2020 |- | autopatrolled || Jaswant Singh4 || 25-09-2020 |- | autopatrolled || Teacher1943 || 28-08-2021 |- | autopatrolled || Navinsingh133 || 23-12-2021 |- | rollbacker || Navinsingh133 || 23-12-2021 |- | autopatrolled || Mala chaubey || 29-12-2021 |- | autopatrolled || Navodian || 20-01-2022 |- | autopatrolled || AbhiSuryawanshi || 08-06-2022 |- | autopatrolled || Innocentbunny || 21-09-2022 |- | autopatrolled || Biplab Anand || 22-10-2022 |- | autopatrolled || सुनील मलेठिया || 08-01-2023 |- | autopatrolled || Sushilmishra || 20-04-2023 |- | autopatrolled || Gaurav561 || 01-05-2023 |- | autopatrolled || Ahmed Nisar || 02-07-2023 |- | autopatrolled || JamesJohn82 || 20-08-2023 |- | autopatrolled || जैन || 02-11-2023 |- | autopatrolled || Samee || 13-01-2024 |- | autopatrolled || Dinesh smita || 15-04-2024 |- | autopatrolled || सीमा1 || 15-04-2024 |- | rollbacker || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024 |- | autopatrolled || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024 |- | autopatrolled || निधिलता तिवारी || 23-10-2024 |- | rollbacker || निधिलता तिवारी || 23-10-2024 |- | autopatrolled || Anamdas || 07-11-2024 |- | autopatrolled || चक्रपाणी || 02-12-2024 |- | autopatrolled || Charan Gill || 14-12-2024 |- | autopatrolled || Satdeep Gill || 10-02-2025 |- | autopatrolled || MKar || 23-03-2025 |- | autopatrolled || ArmouredCyborg || 15-05-2025 |- | rollbacker || ArmouredCyborg || 15-05-2025 |- | rollbacker || स || 20-05-2025 |- | autopatrolled || स || 20-05-2025 |- | rollbacker || Stang || 26-05-2025 |- | autopatrolled || AshokChakra || 29-05-2025 |- | rollbacker || AshokChakra || 29-05-2025 |- | rollbacker || PQR01 || 12-06-2025 |- | autopatrolled || WhisperToMe || 26-06-2025 |- | autopatrolled || Hunnjazal || 03-07-2025 |- | autopatrolled || MGA73 || 13-07-2025 |- | autopatrolled || Jayprakash12345 || 19-07-2025 |- | rollbacker || Nilesh shukla || 21-07-2025 |- | autopatrolled || Nilesh shukla || 21-07-2025 |- | autopatrolled || Raju Babu || 03-08-2025 |- | autopatrolled || Trikutdas || 06-10-2025 |- | autopatrolled || Surenders25 || 29-10-2025 |- | rollbacker || राजकुमार || 01-11-2025 |- | rollbacker || Nadzik || 22-11-2025 |- | autopatrolled || Srajaltiwari || 15-12-2025 |- | autopatrolled || Buddhdeo Vibhakar || 22-12-2025 |- | autopatrolled || आशीष भटनागर || 23-12-2025 |- | autopatrolled || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026 |- | rollbacker || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026 |- | autopatrolled || कलमकार || 12-02-2026 |- | autopatrolled || शीतल सिन्हा || 21-02-2026 |- | rollbacker || रोहित साव27 || 22-02-2026 |- | autopatrolled || रोहित साव27 || 22-02-2026 |- | autopatrolled || नीलम || 09-03-2026 |- | autopatrolled || Dr.jagdish || 10-03-2026 |- | rollbacker || Chronos.Zx || 12-03-2026 |- | rollbacker || Eihel || 13-03-2026 |- | autopatrolled || Eihel || 13-03-2026 |- | autopatrolled || Utcursch || 17-03-2026 |- | rollbacker || J ansari || 24-03-2026 |- | autopatrolled || J ansari || 24-03-2026 |- | autopatrolled || Mahensingha || 27-03-2026 |- | autopatrolled || 1997kB || 29-03-2026 |- | rollbacker || 1997kB || 29-03-2026 |- | rollbacker || Saroj || 31-03-2026 |- | autopatrolled || Ziv || 01-04-2026 |- | rollbacker || TypeInfo || 02-04-2026 |- | sysop || संजीव कुमार || 07-04-2026 |- | autopatrolled || Dharmadhyaksha || 07-04-2026 |- | autopatrolled || CommonsDelinker || 08-04-2026 |- | sysop || SM7 || 08-04-2026 |- | sysop || अजीत कुमार तिवारी || 09-04-2026 |- | sysop || अनिरुद्ध कुमार || 09-04-2026 |- | autopatrolled || हिंदुस्थान वासी || 09-04-2026 |- | rollbacker || हिंदुस्थान वासी || 09-04-2026 |- | sysop || DreamRimmer || 09-04-2026 |- | autopatrolled || अनुनाद सिंह || 09-04-2026 |- | sysop || Sanjeev bot || 10-04-2026 |} यदि हम यह नई तकनीकी व्यवस्था लागू करते हैं, तो सक्रिय सदस्यों को काम करने में सहूलियत मिलेगी, विकिपीडिया का विकास तेज़ी से होगा, और प्रबंधकों का कीमती समय बचेगा। कृपया इस प्रस्ताव पर अपने बहुमूल्य विचार साझा करें ताकि हम इस सुधार को प्रबंधकों के माध्यम से लागू करवा सकें। धन्यवाद। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:22, 10 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, मुझे आपका उद्देश्य समझ में नहीं आया। जो आवेदन अधूरे हैं उनमें से अधिकतर अधूरे होने का कारण प्रबन्धकों की सक्रियता नहीं बल्कि उचित स्रोत का न होना है। आप चाहते हो कि स्रोतों के अभाव में आवेदन करने वाले सदस्य मनमर्जी से स्थानान्तरण करते रहें? आपने जो उपरोक्त सूची दी है, क्या उनमें कोई सदस्य अधिकारों का दुरुपयोग कर रहा है? यदि हाँ तो सूचित करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:48, 20 अप्रैल 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, ::'''1. मनमर्जी से स्थानांतरण:''' मेरा उद्देश्य इसे बढ़ावा देना बिल्कुल नहीं है। जैसा कि इस विषय पर पहले भी बताया गया था, यह प्रस्ताव केवल स्पष्ट वर्तनी और मात्रा की गलतियों को तुरंत सुधारने के लिए है। यदि कोई 'स्वतः स्थापित' सदस्य अनुचित स्थानांतरण करता है, तो उसे आसानी से पूर्ववत किया जा सकता है। साथ ही, संवेदनशील या विवादित पृष्ठों को नए 'स्थानांतरण सुरक्षा स्तर' से सुरक्षित रखा जा सकता है। या एक विकल्प यह भी है कि किसी भी सुरक्षित पृष्ठ पर स्थानांतरण करने के लिए नामांकन की आवश्यकता है| ::'''2. सूची का उद्देश्य:''' मेरा उद्देश्य किसी पर अधिकारों के दुरुपयोग का आरोप लगाना नहीं था। यह सूची केवल यह दर्शाने के लिए थी कि अधिकार-प्राप्त सक्रिय सदस्यों की संख्या वर्तमान में बहुत कम है। इस कारण, नाम सुधारने जैसे छोटे-छोटे कार्यों का पूरा बोझ आप जैसे चंद सक्रिय प्रबंधकों पर ही पड़ता है। ::मेरा यह प्रस्ताव केवल प्रबंधकों का कीमती समय बचाने और सुधारात्मक कार्यों को गति देने का एक तकनीकी सुझाव मात्र है। समुदाय का जो भी निर्णय होगा, वह मुझे सहर्ष स्वीकार है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:27, 20 अप्रैल 2026 (UTC) :::प्रबन्धकों के समय का निर्धारण आप कैसे कर सकते हैं? किसी प्रबन्धक ने आपको कहा है क्या कि हमारा समय पृष्ठ स्थानान्तरण में जा रहा है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:36, 20 अप्रैल 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी नहीं महोदय [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:57, 20 अप्रैल 2026 (UTC) :::: [[:श्रेणी:स्थानान्तरण अनुरोध|बहुत से पृष्ठ]] स्थानांतरण हेतु लंबित पड़े हैं। इस सूची की लंबाई को देखने से आभास हो सकता है कि स्थानांतरण अधिकार प्राप्त सदस्यों के पास समय की कमी होगी। इसलिए [[सदस्य: AMAN KUMAR|विक्रम प्रताप]] का प्रस्ताव जायज़ है।[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:23, 11 मई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय और अन्य सदस्यगण, :संजीव जी, आपने ऊपर मेरी दी गई सूची पर प्रश्न उठाते हुए पूछा था कि ''"क्या उनमें कोई सदस्य अधिकारों का दुरुपयोग कर रहा है? यदि हाँ तो सूचित करें।"'' जी नहीं महोदय, वे अधिकारों का दुरुपयोग नहीं कर रहे हैं, बल्कि वे '''अधिकार निवृति की उस नीति''' के दायरे में आ चुके हैं, जिसे '''स्वयं आपने ही 2014 में प्रस्तावित और पारित करवाया था।''' :मैं समुदाय का ध्यान [[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख 37#सदस्य अधिकारों का पुनः वितरण|अक्टूबर 2014 की उस चर्चा (सदस्य अधिकारों का पुनः वितरण)]] की ओर आकर्षित करना चाहता हूँ, जहाँ संजीव जी ने स्वयं यह प्रस्ताव रखा था कि:<blockquote>''"यहाँ मैं यह प्रस्ताव रखना चाहता हूँ कि यह अधिकार रखने वाले सदस्यों के योगदान पिछले एक वर्ष में यदि २५ से भी कम रहते हैं तो उन्हें इस अधिकार से आदर-सहित निवृत किया जाये।"'' जिसे बाद में सर्वसम्मति से स्वीकृत किया गया और '''[[विकिपीडिया:स्वतः परीक्षित अधिकार हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ की नीतियों में जोड़ा गया।</blockquote>मैंने जो अधिकार-प्राप्त सदस्यों की सूची साझा की थी, उसका एकमात्र उद्देश्य समुदाय को यह याद दिलाना था कि तकनीकी और नीतिगत रूप से दर्जनों सदस्य वर्षों से इस न्यूनतम योग्यता को खो चुके हैं। :चूँकि एक तरफ अधिकार प्राप्त सदस्य भारी संख्या में निष्क्रिय हैं, और दूसरी तरफ बहुत से पृष्ठ स्थानांतरण हेतु लंबित पड़े हैं, इसलिए मेरा यह प्रस्ताव है कि: या तो सक्रिय सदस्यों को यह अधिकार देने की प्रक्रिया को सुचारू बनाया जाए, या फिर पृष्ठ स्थानांतरण के लिए एक नया 'स्थानांतरण सुरक्षा स्तर' लागू किया जाए ताकि पेंडिंग काम जल्दी निपट सकें। :समुदाय के सभी सदस्यों से अनुरोध है कि कृपया इस नीतिगत सुधार के प्रस्ताव पर अपने विचार साझा करें। '''कृपया अपने समर्थन अथवा विरोध में एक पंक्ति की टिप्पणी जरूर लिखें जिससे आपके मत का महत्व समझा जा सके।''' :आशा है समुदाय और प्रबंधकगण इस स्थापित नीति और वर्तमान आवश्यकता पर गौर करेंगे।[[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:30, 17 मई 2026 (UTC) ==== समर्थन ==== * {{समर्थन}} – प्रस्तावक के रूप में। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:30, 17 मई 2026 (UTC) ==== विरोध ==== * '''प्रबल विरोध''': कृपया सदस्य अधिकार और स्थानान्तरण की चर्चा का मिश्रण न करें। मेरा अधिकार मुक्ति वाला प्रस्ताव रखने का कारण सम्भावित दुरुपयोग अथवा खाते का हैकिंग का शिकार होना था। जो सदस्य सक्रिय नहीं हैं, उन्हें समय-समय पर अधिकार मुक्त किया जाता है, अतः इन्हें भी अधिकार (उपकरण) मुक्त कर दिया जायेगा। इसके अतिरिक्त स्थानान्तरण के प्रस्तावों को देखते हुये आपने वो संख्या नहीं दी जो प्रबंधकों की अनुपलब्धता का शिकार हुये हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:10, 21 मई 2026 (UTC) ==== टिप्पणी ==== इसका कोड <syntaxhighlight lang="mysql"> SELECT ug.ug_group AS 'अधिकार (Group)', u.user_name AS 'सदस्य का नाम', MAX(r.rev_timestamp) AS 'आखिरी संपादन (YYYYMMDD)' FROM user u JOIN user_groups ug ON u.user_id = ug.ug_user JOIN actor a ON u.user_id = a.actor_user JOIN revision_userindex r ON a.actor_id = r.rev_actor WHERE ug.ug_group IN ('autopatrolled', 'rollbacker', 'editor', 'sysop', 'bureaucrat') GROUP BY u.user_name, ug.ug_group ORDER BY MAX(r.rev_timestamp) ASC; </syntaxhighlight> तथा नई सूची निम्नवत है: {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; width:80%;" |+ अधिकार प्राप्त सदस्यों के अंतिम संपादन की सूची |- ! अधिकार (Group) !! सदस्य का नाम !! आखिरी संपादन (तारीख और समय) |- | autopatrolled || Naziah rizvi || 20-10-2016 15:24:17 |- | autopatrolled || Somesh Tripathi || 05-10-2017 21:06:42 |- | autopatrolled || Jeeteshvaishya || 22-10-2017 11:43:07 |- | autopatrolled || रोहित रावत || 02-09-2018 14:11:58 |- | autopatrolled || Salma Mahmoud || 23-10-2018 08:49:50 |- | rollbacker || FR30799386 || 02-10-2019 09:15:19 |- | autopatrolled || SGill (WMF) || 03-03-2020 17:57:10 |- | autopatrolled || RacIndian || 21-08-2020 15:14:57 |- | autopatrolled || Jaswant Singh4 || 25-09-2020 19:40:54 |- | autopatrolled || Teacher1943 || 28-08-2021 04:32:05 |- | rollbacker || Navinsingh133 || 23-12-2021 11:27:25 |- | autopatrolled || Navinsingh133 || 23-12-2021 11:27:25 |- | autopatrolled || Mala chaubey || 29-12-2021 11:22:41 |- | autopatrolled || Navodian || 20-01-2022 09:44:35 |- | autopatrolled || AbhiSuryawanshi || 08-06-2022 15:14:50 |- | autopatrolled || Innocentbunny || 21-09-2022 05:34:19 |- | autopatrolled || Biplab Anand || 22-10-2022 02:04:30 |- | autopatrolled || सुनील मलेठिया || 08-01-2023 02:02:45 |- | autopatrolled || Sushilmishra || 20-04-2023 13:04:24 |- | autopatrolled || Gaurav561 || 01-05-2023 16:26:08 |- | autopatrolled || Ahmed Nisar || 02-07-2023 08:30:24 |- | autopatrolled || JamesJohn82 || 20-08-2023 00:07:50 |- | autopatrolled || जैन || 02-11-2023 17:08:39 |- | autopatrolled || Samee || 13-01-2024 10:39:51 |- | autopatrolled || Dinesh smita || 15-04-2024 09:23:34 |- | autopatrolled || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024 09:50:42 |- | rollbacker || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024 09:50:42 |- | autopatrolled || निधिलता तिवारी || 23-10-2024 18:24:09 |- | rollbacker || निधिलता तिवारी || 23-10-2024 18:24:09 |- | autopatrolled || Anamdas || 07-11-2024 12:26:10 |- | autopatrolled || चक्रपाणी || 02-12-2024 07:06:54 |- | autopatrolled || Charan Gill || 14-12-2024 05:06:05 |- | autopatrolled || Satdeep Gill || 10-02-2025 15:59:05 |- | autopatrolled || MKar || 23-03-2025 17:21:30 |- | rollbacker || ArmouredCyborg || 15-05-2025 16:18:21 |- | autopatrolled || ArmouredCyborg || 15-05-2025 16:18:21 |- | rollbacker || स || 20-05-2025 17:14:23 |- | autopatrolled || स || 20-05-2025 17:14:23 |- | rollbacker || Stang || 26-05-2025 07:35:15 |- | rollbacker || AshokChakra || 29-05-2025 06:40:13 |- | autopatrolled || AshokChakra || 29-05-2025 06:40:13 |- | rollbacker || PQR01 || 12-06-2025 05:47:19 |- | autopatrolled || WhisperToMe || 26-06-2025 19:37:46 |- | autopatrolled || Hunnjazal || 03-07-2025 15:18:35 |- | autopatrolled || MGA73 || 13-07-2025 20:10:59 |- | autopatrolled || Jayprakash12345 || 19-07-2025 15:13:28 |- | rollbacker || Nilesh shukla || 21-07-2025 11:39:34 |- | autopatrolled || Nilesh shukla || 21-07-2025 11:39:34 |- | autopatrolled || Raju Babu || 03-08-2025 01:57:05 |- | autopatrolled || Trikutdas || 06-10-2025 15:08:19 |- | autopatrolled || Surenders25 || 29-10-2025 12:53:31 |- | rollbacker || राजकुमार || 01-11-2025 03:44:24 |- | rollbacker || Nadzik || 22-11-2025 19:09:55 |- | autopatrolled || Srajaltiwari || 15-12-2025 15:02:23 |- | autopatrolled || Buddhdeo Vibhakar || 22-12-2025 11:19:22 |- | autopatrolled || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026 13:51:19 |- | rollbacker || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026 13:51:19 |- | autopatrolled || कलमकार || 12-02-2026 17:59:22 |- | rollbacker || रोहित साव27 || 22-02-2026 19:15:09 |- | autopatrolled || रोहित साव27 || 22-02-2026 19:15:09 |- | autopatrolled || Dr.jagdish || 10-03-2026 16:26:17 |- | rollbacker || Eihel || 13-03-2026 13:30:30 |- | autopatrolled || Eihel || 13-03-2026 13:30:30 |- | autopatrolled || Utcursch || 17-03-2026 13:17:10 |- | autopatrolled || Mahensingha || 27-03-2026 19:53:05 |- | autopatrolled || 1997kB || 29-03-2026 06:33:50 |- | rollbacker || 1997kB || 29-03-2026 06:33:50 |- | autopatrolled || Dharmadhyaksha || 07-04-2026 13:52:15 |- | autopatrolled || सीमा1 || 14-04-2026 12:16:40 |- | autopatrolled || शीतल सिन्हा || 14-04-2026 13:02:22 |- | autopatrolled || नीलम || 22-04-2026 11:42:50 |- | autopatrolled || आशीष भटनागर || 05-05-2026 11:27:30 |- | autopatrolled || Ziv || 06-05-2026 02:52:45 |- | rollbacker || J ansari || 09-05-2026 15:51:16 |- | autopatrolled || J ansari || 09-05-2026 15:51:16 |- | rollbacker || TypeInfo || 11-05-2026 15:12:23 |- | sysop || अजीत कुमार तिवारी || 13-05-2026 09:24:04 |- | rollbacker || Chronos.Zx || 13-05-2026 12:06:54 |- | autopatrolled || हिंदुस्थान वासी || 15-05-2026 09:12:23 |- | rollbacker || हिंदुस्थान वासी || 15-05-2026 09:12:23 |- | sysop || SM7 || 16-05-2026 04:04:05 |- | sysop || संजीव कुमार || 16-05-2026 05:44:59 |- | sysop || अनिरुद्ध कुमार || 16-05-2026 07:29:01 |- | autopatrolled || CommonsDelinker || 16-05-2026 13:07:13 |- | sysop || DreamRimmer || 16-05-2026 14:48:15 |- | sysop || Sanjeev bot || 17-05-2026 00:01:04 |- | rollbacker || Saroj || 17-05-2026 08:56:02 |- | autopatrolled || चाहर धर्मेंद्र || 17-05-2026 08:58:37 |} [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:43, 17 मई 2026 (UTC) : प्रयुक्त कोड <syntaxhighlight lang="mysql" line="1"> WITH TargetUsers AS ( -- लक्षित अधिकारों वाले सदस्यों और उनकी आईडी का चयन SELECT u.user_id, u.user_name, ug.ug_group, a.actor_id FROM user u JOIN user_groups ug ON u.user_id = ug.ug_user JOIN actor a ON u.user_id = a.actor_user WHERE ug.ug_group IN ('autopatrolled', 'rollbacker', 'editor', 'sysop', 'bureaucrat') ), NumberedEdits AS ( -- प्रत्येक संपादन को नंबर देना और पिछले 1 वर्ष (365 दिन) के कुल संपादनों की गणना करना SELECT tu.ug_group, tu.user_name, r.rev_timestamp, ROW_NUMBER() OVER(PARTITION BY tu.user_name, tu.ug_group ORDER BY r.rev_timestamp DESC) as rn, COUNT(CASE WHEN r.rev_timestamp >= DATE_FORMAT(NOW() - INTERVAL 1 YEAR, '%Y%m%d%H%i%s') THEN 1 END) OVER(PARTITION BY tu.user_name, tu.ug_group) as edits_last_year FROM TargetUsers tu JOIN revision_userindex r ON tu.actor_id = r.rev_actor ) -- अंतिम परिणाम: 25वाँ संपादन और पिछले 1 साल के संपादनों की कुल संख्या SELECT ug_group AS 'अधिकार (Group)', user_name AS 'सदस्य का नाम', MAX(edits_last_year) AS 'पिछले 1 साल में संपादन', MAX(CASE WHEN rn = 1 THEN rev_timestamp END) AS 'आखिरी संपादन (Latest)', MAX(CASE WHEN rn = 25 THEN rev_timestamp END) AS '25वाँ संपादन (25th Edit)' FROM NumberedEdits WHERE rn <= 25 GROUP BY ug_group, user_name ORDER BY MAX(CASE WHEN rn = 1 THEN rev_timestamp END) ASC; </syntaxhighlight> जांच करें [https://quarry.wmcloud.org/query/105358 यहां पर] :{| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; width:80%;" |+ अधिकार प्राप्त सदस्यों की संपादन सक्रियता सूची (नवीन) |- ! अधिकार(Group) !! सदस्य का नाम !! पिछले 1 साल में संपादन !! आखिरी संपादन (Latest) !! 25वाँ संपादन (25th Edit) |- | autopatrolled || Naziah rizvi || 0 || 20-10-2016 15:24:17 || 25-08-2016 12:17:10 |- | autopatrolled || Somesh Tripathi || 0 || 05-10-2017 21:06:42 || 13-08-2016 14:49:34 |- | autopatrolled || Jeeteshvaishya || 0 || 22-10-2017 11:43:07 || 07-10-2017 11:55:41 |- | autopatrolled || रोहित रावत || 0 || 02-09-2018 14:11:58 || 31-08-2018 10:45:38 |- | autopatrolled || Salma Mahmoud || 0 || 23-10-2018 08:49:50 || 23-10-2018 00:31:30 |- | rollbacker || FR30799386 || 0 || 02-10-2019 09:15:19 || 02-09-2019 06:08:41 |- | autopatrolled || SGill (WMF) || 0 || 03-03-2020 17:57:10 || 01-07-2017 10:37:59 |- | autopatrolled || RacIndian || 0 || 21-08-2020 15:14:57 || 31-05-2016 05:48:17 |- | autopatrolled || Jaswant Singh4 || 0 || 25-09-2020 19:40:54 || 24-07-2020 17:36:01 |- | autopatrolled || Teacher1943 || 0 || 28-08-2021 04:32:05 || 22-06-2021 13:13:22 |- | rollbacker || Navinsingh133 || 0 || 23-12-2021 11:27:25 || 08-10-2020 08:13:39 |- | autopatrolled || Navinsingh133 || 0 || 23-12-2021 11:27:25 || 08-10-2020 08:13:39 |- | autopatrolled || Mala chaubey || 0 || 29-12-2021 11:22:41 || 26-08-2021 09:53:10 |- | autopatrolled || Navodian || 0 || 20-01-2022 09:44:35 || 28-09-2021 07:06:24 |- | autopatrolled || AbhiSuryawanshi || 0 || 08-06-2022 15:14:50 || 10-03-2018 03:11:58 |- | autopatrolled || Innocentbunny || 0 || 21-09-2022 05:34:19 || 12-09-2022 09:42:42 |- | autopatrolled || Biplab Anand || 0 || 22-10-2022 02:04:30 || 30-04-2020 03:55:45 |- | autopatrolled || सुनील मलेठिया || 0 || 08-01-2023 02:02:45 || 25-12-2016 13:31:43 |- | autopatrolled || Sushilmishra || 0 || 20-04-2023 13:04:24 || 02-12-2017 16:59:44 |- | autopatrolled || Gaurav561 || 0 || 01-05-2023 16:26:08 || 30-09-2016 05:11:15 |- | autopatrolled || Ahmed Nisar || 0 || 02-07-2023 08:30:24 || 20-03-2023 19:57:48 |- | autopatrolled || JamesJohn82 || 0 || 20-08-2023 00:07:50 || 07-12-2022 05:52:14 |- | autopatrolled || जैन || 0 || 02-11-2023 17:08:39 || 30-05-2023 12:56:45 |- | autopatrolled || Samee || 0 || 13-01-2024 10:39:51 || 27-03-2019 06:36:18 |- | autopatrolled || Dinesh smita || 0 || 15-04-2024 09:23:34 || 07-03-2024 04:42:25 |- | rollbacker || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 0 || 05-10-2024 09:50:42 || 29-06-2024 07:25:16 |- | autopatrolled || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 0 || 05-10-2024 09:50:42 || 29-06-2024 07:25:16 |- | autopatrolled || निधिलता तिवारी || 0 || 23-10-2024 18:24:09 || 25-04-2024 19:48:19 |- | rollbacker || निधिलता तिवारी || 0 || 23-10-2024 18:24:09 || 25-04-2024 19:48:19 |- | autopatrolled || Anamdas || 0 || 07-11-2024 12:26:10 || 08-09-2023 13:02:34 |- | autopatrolled || चक्रपाणी || 0 || 02-12-2024 07:06:54 || 21-09-2023 02:58:14 |- | autopatrolled || Charan Gill || 0 || 14-12-2024 05:06:05 || 08-05-2021 06:35:21 |- | autopatrolled || Satdeep Gill || 0 || 10-02-2025 15:59:05 || 26-02-2021 05:45:39 |- | autopatrolled || MKar || 0 || 23-03-2025 17:21:30 || 23-03-2021 03:58:00 |- | rollbacker || ArmouredCyborg || 0 || 15-05-2025 16:18:21 || 09-03-2025 15:47:05 |- | autopatrolled || ArmouredCyborg || 0 || 15-05-2025 16:18:21 || 09-03-2025 15:47:05 |- | autopatrolled || स || 2 || 20-05-2025 17:14:23 || 30-03-2023 03:44:21 |- | rollbacker || स || 2 || 20-05-2025 17:14:23 || 30-03-2023 03:44:21 |- | rollbacker || Stang || 2 || 26-05-2025 07:35:15 || 06-04-2022 12:49:20 |- | autopatrolled || AshokChakra || 3 || 29-05-2025 06:40:13 || 19-03-2023 14:53:44 |- | rollbacker || AshokChakra || 3 || 29-05-2025 06:40:13 || 19-03-2023 14:53:44 |- | rollbacker || PQR01 || 1 || 12-06-2025 05:47:19 || 26-09-2024 11:47:20 |- | autopatrolled || WhisperToMe || 1 || 26-06-2025 19:37:46 || 10-05-2018 17:33:09 |- | autopatrolled || Hunnjazal || 5 || 03-07-2025 15:18:35 || 31-05-2023 01:00:53 |- | autopatrolled || MGA73 || 13 || 13-07-2025 20:10:59 || 05-04-2023 19:17:20 |- | autopatrolled || Jayprakash12345 || 4 || 19-07-2025 15:13:28 || 23-07-2021 06:53:36 |- | autopatrolled || Nilesh shukla || 48 || 21-07-2025 11:39:34 || 30-05-2025 07:30:59 |- | rollbacker || Nilesh shukla || 48 || 21-07-2025 11:39:34 || 30-05-2025 07:30:59 |- | autopatrolled || Raju Babu || 13 || 03-08-2025 01:57:05 || 17-08-2024 11:27:38 |- | autopatrolled || Trikutdas || 28 || 06-10-2025 15:08:19 || 28-09-2025 13:57:34 |- | autopatrolled || Surenders25 || 535 || 29-10-2025 12:53:31 || 14-10-2025 08:45:33 |- | rollbacker || राजकुमार || 2 || 01-11-2025 03:44:24 || 17-01-2025 14:11:32 |- | rollbacker || Nadzik || 2 || 22-11-2025 19:09:55 || 16-08-2024 14:03:07 |- | autopatrolled || Srajaltiwari || 13 || 15-12-2025 15:02:23 || 20-05-2024 09:10:07 |- | autopatrolled || Buddhdeo Vibhakar || 8 || 22-12-2025 11:19:22 || 17-04-2024 07:25:07 |- | autopatrolled || सौरभ तिवारी 05 || 42 || 15-01-2026 13:51:19 || 01-09-2025 05:45:34 |- | rollbacker || सौरभ तिवारी 05 || 42 || 15-01-2026 13:51:19 || 01-09-2025 05:45:34 |- | autopatrolled || कलमकार || 221 || 12-02-2026 17:59:22 || 08-02-2026 14:49:24 |- | autopatrolled || रोहित साव27 || 245 || 22-02-2026 19:15:09 || 21-11-2025 11:55:01 |- | rollbacker || रोहित साव27 || 245 || 22-02-2026 19:15:09 || 21-11-2025 11:55:01 |- | autopatrolled || Dr.jagdish || 41 || 10-03-2026 16:26:17 || 06-03-2026 13:09:20 |- | autopatrolled || Eihel || 22 || 13-03-2026 13:30:30 || 26-02-2025 07:08:02 |- | rollbacker || Eihel || 22 || 13-03-2026 13:30:30 || 26-02-2025 07:08:02 |- | autopatrolled || Utcursch || 4 || 17-03-2026 13:17:10 || 22-06-2023 15:54:15 |- | autopatrolled || Mahensingha || 2 || 27-03-2026 19:53:05 || 17-09-2018 18:11:14 |- | autopatrolled || 1997kB || 5 || 29-03-2026 06:33:50 || 22-04-2025 05:06:49 |- | rollbacker || 1997kB || 5 || 29-03-2026 06:33:50 || 22-04-2025 05:06:49 |- | autopatrolled || Dharmadhyaksha || 91 || 07-04-2026 13:52:15 || 08-10-2025 11:36:07 |- | autopatrolled || सीमा1 || 22 || 14-04-2026 12:16:40 || 15-04-2024 11:33:22 |- | autopatrolled || शीतल सिन्हा || 207 || 14-04-2026 13:02:22 || 14-04-2026 08:08:34 |- | autopatrolled || नीलम || 613 || 22-04-2026 11:42:50 || 14-04-2026 10:42:05 |- | autopatrolled || आशीष भटनागर || 25 || 05-05-2026 11:27:30 || 01-12-2025 04:43:01 |- | autopatrolled || Ziv || 249 || 06-05-2026 02:52:45 || 18-02-2026 09:33:59 |- | rollbacker || TypeInfo || 157 || 11-05-2026 15:12:23 || 02-02-2026 16:06:43 |- | sysop || अजीत कुमार तिवारी || 785 || 13-05-2026 09:24:04 || 08-05-2026 10:31:55 |- | rollbacker || Chronos.Zx || 870 || 13-05-2026 12:06:54 || 06-02-2026 18:24:00 |- | autopatrolled || हिंदुस्थान वासी || 145 || 15-05-2026 09:12:23 || 17-04-2026 13:10:54 |- | rollbacker || हिंदुस्थान वासी || 145 || 15-05-2026 09:12:23 || 17-04-2026 13:10:54 |- | sysop || SM7 || 1153 || 16-05-2026 04:04:05 || 10-05-2026 18:48:18 |- | sysop || संजीव कुमार || 3282 || 16-05-2026 05:44:59 || 13-05-2026 06:14:11 |- | sysop || अनिरुद्ध कुमार || 482 || 16-05-2026 07:29:01 || 07-05-2026 02:53:55 |- | sysop || DreamRimmer || 1402 || 16-05-2026 14:48:15 || 05-05-2026 04:28:01 |- | rollbacker || Saroj || 161 || 17-05-2026 08:56:02 || 31-03-2026 07:31:45 |- | autopatrolled || CommonsDelinker || 1127 || 17-05-2026 19:59:13 || 09-05-2026 14:20:03 |- | sysop || Sanjeev bot || 17341 || 18-05-2026 00:02:38 || 15-05-2026 00:00:19 |- | autopatrolled || J ansari || 267 || 18-05-2026 14:30:49 || 08-05-2026 16:51:44 |- | rollbacker || J ansari || 267 || 18-05-2026 14:30:49 || 08-05-2026 16:51:44 |- | autopatrolled || चाहर धर्मेंद्र || 2637 || 18-05-2026 18:37:20 || 17-05-2026 18:38:11 |} [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 00:14, 19 मई 2026 (UTC) :'''पिछले 1 साल में संपादन''' की गणना 19 मई 2025 - 2026 पर की गई है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:22, 19 मई 2026 (UTC) ==आप सभी से विनम्र निवेदन है कि== मेरे [[विकिपीडिया:स्वतः_परीक्षित_अधिकार_हेतु_निवेदन#चाहर_धर्मेंद्र|इस]] निवेदन के संबंध में आपके विचार मेरे लिए अत्यंत महत्वपूर्ण हैं। कृपया अपना बहुमूल्य समय निकालकर इस पर अपना मत अवश्य साझा करें। आपके सुझाव और प्रतिक्रिया मेरे लिए मार्गदर्शक सिद्ध होंगे।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:34, 10 अप्रैल 2026 (UTC) == अनुरोध == नमस्कार! मैं आपसे [[मॉड्यूल:Lang/data]] पर एक संपादन करने का अनुरोध करता हूँ। ["hbo"] = "Biblical Hebrew" ===> ["hbo"] = "बाइबिली इब्रानी" [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 19:28, 10 अप्रैल 2026 (UTC) :{{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:56, 17 अप्रैल 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] धन्यवाद! [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 09:51, 17 अप्रैल 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:44, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> ==अंतिम कुछ दिन: विकि सम्मेलन भारत 2026 छात्रवृत्ति आवेदन== प्रिय विकिमीडिया समुदाय सदस्य, हमें यह बताते हुए खुशी हो रही है कि '''[[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|विकि सम्मेलन भारत 2026]]''' के लिए छात्रवृत्ति आवेदन वर्तमान में खुले हैं, और अंतिम तिथि अब बहुत निकट है। विकि सम्मेलन भारत 2026 इस राष्ट्रीय स्तर के सम्मेलन का चौथा संस्करण है, जो भारत और दक्षिण एशिया में इंडिक भाषाओं के विकिमीडिया प्रोजेक्ट्स तथा मुक्त ज्ञान आंदोलन से जुड़े विकिमीडियनों और हितधारकों को एक साथ लाता है। यह सम्मेलन 4–6 सितंबर 2026 को कोच्चि, केरल में आयोजित किया जाएगा। * आप अधिक जानकारी और [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|आवेदन फॉर्म Meta-Wiki पर उपलब्ध]] छात्रवृत्ति पृष्ठ पर प्राप्त कर सकते हैं। * छात्रवृत्ति की अंतिम तिथि: 15 अप्रैल 2026, रात 11:59 बजे (IST) अब जबकि केवल कुछ ही दिन शेष हैं, हम आपको आवेदन करने के लिए प्रोत्साहित करते हैं यदि आपने अभी तक आवेदन नहीं किया है। साथ ही, कृपया इस अवसर को अपने समुदाय में साझा करें और अन्य लोगों को भी आवेदन करने के लिए प्रेरित करें। अधिक जानकारी और नियमित अपडेट के लिए, कृपया सम्मेलन के Meta पृष्ठ पर जाएँ। सादर, <br> विकि सम्मेलन भारत 2026 आयोजन टीम की ओर से <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 23:38, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == फॉण्ट == हिन्दी विकिपीडिया पर पिछले कुछ दिनों से लैटिन लिपि के लिए जो फॉण्ट है, वे [[:hak:Hakkapedia|Hakkapedia]] एवं [[:nan:Pang-chān:Holopedia|Holopedia]] के फॉण्ट की तरह दिख रहा है। क्या default फॉण्ट को बदल दिया गया है? [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) {{Font color|grey|११:२५, १२ अप्रैल २०२६ (IST)}} == Lua त्रुटि == मॉड्यूल:Designation/lookup को बनाने में मुझे "Lua error पंक्ति 1 पर: unexpected symbol near '{'." त्रुटि मिलती है। कृपया उस पृष्ठ का निर्माण करें। कोड अंग्रेज़ी विकिपीडिया से लिया गया है (Module:Designation/lookup) [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 08:04, 18 अप्रैल 2026 (UTC) :{{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:24, 19 अप्रैल 2026 (UTC) == "यहया" नामक दो लेख? == दोनों [[याह्या (पैग़म्बर)|John the Baptist]] और [[यहया (इस्लाम)|Yahya]] के लेखों के नाम "यहया" क्यों है? केवल इस्लाम में उस व्यक्ति का नाम '''यहया''' होता है। ईसाई धर्म में उनहें '''यूहन्ना बपतिस्मा दाता''' के नाम से जाना जाता है। कृपया इस समस्या पर गौर करें। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 11:24, 20 अप्रैल 2026 (UTC) == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at contact@indicmediawikidev.org. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group == सत्य == सत्य आत्मा का स्वाभाविक गुण है। सत्याचरण के बिना आत्मिक शुद्धि असम्भव है। इस कारण सत्य से शौच का मार्ग प्रशस्त होता है। सत्य को अंगीकार किये बिना आत्मा का उद्धार असम्भव है। इसी कारण कहा गया है कि आत्मार्थी साधक को परिमित, असंदिग्ध, परिपूर्ण, स्पष्ट, अनुभूत, वाचालतारहित, तथा किसी को भी उद्विग्न न करनेवाली वाणी बोलनी चाहिए। चुभे हुए लौह कंटक का दुःख घड़ी दो घड़ी का होता है। वह काँटा निकालने पर सरलता से दूर हो जाता है। दुर्वचनों का काँटा एक बार चुभ जाने पर सरलता से नहीं निकलता। इस कारण सत्य प्रिय एवं हितकारी होना चाहिए। केवल तथ्य-परकता ही सत्यता नहीं है। इसके साथ व्यक्ति की मानसिकता का जुड़ाव  है। इसी कारण क्रोध, मान, माया, लोभ, द्वेष, दम्भ, कल्पित व्याख्या तथा हिंसा का आश्रय लेकर जो भाषा बोली जाती है, वह असत्य भाषा कहलाती है। सत्य अहिंसा का रक्षक है। इसलिए सत्य में दूसरे प्राणी की हित-आंकाक्षा का तत्व जुड़ा रहता है। सत्य आत्मा का धर्म है। आत्मा का स्वभाव सत्य है। इस कारण ‘अहिंसा निरपेक्ष यथातथ्य प्रकाशन’ सत्य नहीं माना जा सकता। सत्य का विरोधी भाव झूठ बोलना तथा मिथ्या व्यवहार करना है। झूठ बोलना तथा किसी सद् वस्तु के स्वरूप, स्थान, काल आदि के सम्बन्ध में मिथ्या बोलकर, उसे असत् बतलाना - ये दोनों ही प्रकार असत्य वचन के द्योतक हैं। किसी वस्तु के यथार्थ स्वरूप को छिपाकर झूठ बोलना ही सामान्यतः सत्य का विरोधी माना जाता है। मानसिक एवं आध्यात्मिक दृष्टि से अप्रिय, अहितकारी एवं पर-पीड़क वचन बोलना भी असत्य है। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-24320-85|&#126;2026-24320-85]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-24320-85|वार्ता]]) 08:51, 21 अप्रैल 2026 (UTC) == साँचा:स्टेटस भाषा == मैं <span style="font-family:'Kalimati', 'Arial', serif;"> [[साँचा:स्टेटस भाषा]] </span> का निर्माण करके वाला हूँ, जो [[बाली विकिपीडिया]] के [[:ban:Mal:Status basa|ᬫᬮ᭄:ᬲ᭄ᬢᬢᬸᬲ᭄ᬩᬲ]] की तरह होगा। इसे [[साँचा:Infobox language|ज्ञानदूसक भाषा]] पर लागु करने के बाद, हमें भाषा का यूनेस्को वर्गीकरण करना बहुत सरल हो जाएगा एवं वे interface भी अच्छा लगेगा। [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 10:42, 21 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:ङघिञ|ङघिञ]] जी नमस्ते। साँचा का वार्ता पृष्ठ देख लें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:06, 22 अप्रैल 2026 (UTC) == यूक्रेन सांस्कृतिक कूटनीति संपादनोत्सव में भाग लें == नमस्ते, 'यूक्रेन सांस्कृतिक कूटनीति माह 2026' की गतिविधियों को समर्थन देने के लिए 22 अप्रैल 2026 को पूर्वाह्न 11 से अपराह्न 1 बजे तक नई दिल्ली (भारत) स्थित युक्रेन दूतावास में एक विशेष संपादनोत्सव का आयोजन किया जा रहा है। इस सत्र का मुख्य उद्देश्य भारतीय भाषाओं के विकिपीडिया प्रोजेक्ट्स पर यूक्रेन की संस्कृति से संबंधित जानकारी को समृद्ध करना और उसमें सुधार करना है। इस कार्यक्रम में आप ऑनलाइन जूम मीटिंग के माध्यम से शामिल हो सकते हैं। * समय: बुधवार, 22 अप्रैल 2026 | सुबह 11:00 बजे से दोपहर 1:00 बजे तक (IST) * ज़ूम मीटिंग लिंक: [https://zoom.us/j/98031157656?pwd=BUHOGF5D4Qg8YnqQrEdFx3TyXrvKDO.1 ऑनलाइन जुड़ें] * मीटिंग आईडी: 980 3115 7656 * पासकोड: 716372 * आयोजन का मेटा पृष्ठ: [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|w.wiki/LyML]] इस आयोजन का हिस्सा बनें और भारतीय भाषाओं में मुक्त ज्ञान के प्रसार में अपना योगदान दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:59, 21 अप्रैल 2026 (UTC) == आगामी कार्यक्रम == :हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा आयोजित होने वाले कार्यक्रमों की सूची: # जून- विकिपीडिया सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव (१ जून से 30 जून) # जुलाई- विकिस्रोत सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव (१ से 15 जुलाई) # अगस्त- हिंदी विकि सम्मेलन (7-9 अगस्त) -संपर्क सूत्र--[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:40, 24 अप्रैल 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 == :मुझे यह बताते हुए प्रसन्नता हो रही है कि हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप के द्वारा प्रस्तावित [[विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] को विकिमीडिया के कॉन्फ्रेंस ग्रांट कमिटी द्वारा मंजूरी मिल गई है। 7-9 अगस्त 2026 को होने वाली हिंदी विकि समुदाय की यह बैठक 2020 के बाद पहली बार हो रही है। नई दिल्ली में आयोजित इस बैठक में शामिल होने के लिए सहायता वृत्ति (स्कॉलरशिप) का आवेदन पत्र 1 मई से 20 मई 2026 तक उपलब्ध रहेगा। आयोजन संबंधी सूचनाएं सम्मेलन के लिए निर्मित विकिपीडिया पृष्ठ पर उपलब्ध होगी तथा संक्षिप्त सूचना चौपाल पर भी उपलब्ध होगी। 6 वर्ष बाद हो रहे सामुदायिक मिलन के इस प्रयास में सभी हिंदी विकि संपादकों के सहयोग की अपेक्षा है।- संपर्क सूत्र--[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:41, 24 अप्रैल 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 00:57, 26 अप्रैल 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> ==श्रेष्ठ लेख नामांकन== मैंने ‘[[राष्ट्रीय उद्यान]]’ लेख को [[विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख नामांकन|श्रेष्ठ लेख हेतु]] नामांकित किया है। आप सभी से अनुरोध है कि कृपया समय निकालकर लेख का अवलोकन करें तथा अपने सुझाव एवं मत साझा करें।<span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:37, 27 अप्रैल 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन २०२६ छात्रवृत्ति सूचना == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा 8-9 अगस्त 2026 को आयोजित [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] में शामिल होने के लिए 10 राष्टरीय तथा 10 स्थानीय स्तर की छात्रवृत्ती प्रदान की जाएगी। इसे प्राप्त करने के लिए हिंदी विकि संपादक सदस्य [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfLBdfmW4zvXCRbz-qjzQrxT2cX2pCilcnOvK73Dhu0wc7gow/viewform?usp=header हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 प्रतिभागिता वृत्ति प्रपत्र] 20 मई तक जरूर भरें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:09, 1 मई 2026 (UTC) == The Indian lenin babu jagdeo == हिन्दी फीचर फ़िल्म बिहार लेनिन जगदेव प्रसाद पर प्रेम कुमार विद्यार्थी के निर्देशन में बनी है. [[सदस्य:Pkvidharthi|Pkvidharthi]] ([[सदस्य वार्ता:Pkvidharthi|वार्ता]]) 19:20, 4 मई 2026 (UTC) == बाबू जगदेव प्रसाद == पुस्तक के लेखक प्रेम कुमार विद्यार्थी [[सदस्य:Pkvidharthi|Pkvidharthi]] ([[सदस्य वार्ता:Pkvidharthi|वार्ता]]) 19:21, 4 मई 2026 (UTC) == अंग्रेज़ी शीर्षक == एक लेख [[गोल्डन काफ़ (सोने का बछड़ा)]] का शीर्षक बेवजह दोनों अंग्रेज़ी और हिन्दी में है। कृपया इसे केवल "सोने का बछड़ा" में बदलें। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 13:41, 7 मई 2026 (UTC) :केवल शीर्षक ही नहीं यह पूरा लेख ही खराब मशीनी अनुवाद का उदाहरण है। इसलिए केवल लेख का नाम बदलना पर्याप्त नहीं है। इसे फिर से बनाने की जरूरत है। वर्तमान रूप में इसे मिटा रहा हूँ। यह वर्षों से यूँ ही पड़ा हुआ है। किसी ने इसे सुधारा नहीं है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:35, 12 मई 2026 (UTC) == प्रशांत कुमार सैनी लेख पर २० दिन से नामांकन है, कृपया करवाई करें == Deletion pending for the last 20 days. [[सदस्य:Santhon|Santhon]] ([[सदस्य वार्ता:Santhon|वार्ता]]) 17:40, 7 मई 2026 (UTC) :चौपाल पर किसी कार्यवाई के लिए यदि किसी लेख का उल्लेख करें तो उसका लिंक जरूर बना दें। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 05:42, 12 मई 2026 (UTC) == चंदनकियारी के जमींदारो का इतिहाश == चंदनकियारी मुख्यत झारखण्ड के बोकारो जिला के अंतरगत एक प्रखण्ड है जो की वन ओर नदियों से घिरे हुए हैं इस इलाके मे बहुत से जमीदार हूआ करता था, जिन्हे कासीपुर के महाराजाओं के द्वार जमिन की मालिकाना हक दिया गया है, उन्ही में से एक प्रमुख जमिनदार थे केदारनाथ चट्टोपाध्याय, केदारनाथ चट्टोपाध्याय मोहाल मौजा का निस्कर जमीदार थे जिनके पास करीब 13 सौ एकड़ से अधिक जमिन थे कई सारे कुवे ओर तलाब थे जिस से उस समय उस इलाके में रहने वाले लोगों की जीवनशैलीआसान हो गया था [[सदस्य:Chandi84|Chandi84]] ([[सदस्य वार्ता:Chandi84|वार्ता]]) 08:23, 12 मई 2026 (UTC) == आगामी गतिविधियाँ == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा आयोजित होने जा रही गतिविधियाँ: # [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी ई-सामग्री निर्माण एवं कौशल विकास कार्यशाला/मई 2026|हिंदी ई-सामग्री निर्माण एवं कौशल विकास कार्यशाला/मई 2026]]- 20 मई 2026 को हिमाचल प्रदेश केंद्रीय विश्वविद्यालय, धर्मशाला में आयोजित कौशल विकास कार्यशाला # [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]]- 1 जून 2026 से 30 जून 2026 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२6|विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२6]]- 1 जुलाई, 2026 से 15 जुलाई, 2026 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]]- 8-9 अगस्त 2026 को नई दिल्ली में आयोजित सम्मेलन। # [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अगस्त 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अगस्त 2026]]- 15 अगस्त 2026 से 14 सितंबर 2026 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२6|विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/सितंबर २०२6]]- 14 सितंबर, 2026 से 28 सितंबर, 2026 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। :उम्मीद है कि विकिपीडिया सदस्य इन गतिविधियों में भाग लेकर हिंदी ज्ञानकोश के विकास में जरूर सहायक होंगे। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:29, 16 मई 2026 (UTC) == ~2026-29665-32 द्वारा बर्बरता == ~2026-29665-32 नामक अस्थायी खाते ने हाल में जानबूझकर [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:Cite_web&action=history साँचा:Cite web] पर दुर्संपादन किया। कृपया उनपर IP प्रतिबंध डाले। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 14:14, 17 मई 2026 (UTC) == Draft:नरेश दास वैष्णव निम्बार्क — सम्पादन में सहायता चाहिए == नमस्ते। मेरा नाम नरेश दास वैष्णव निम्बार्क है। मैं भारतीय सेना का सेवानिवृत्त नायब सूबेदार एवं लेखक हूँ। मेरा Draft:नरेश दास वैष्णव निम्बार्क पर निम्नलिखित समस्याएँ आ रही हैं: # स्वचालित फ़िल्टर 52 सम्पादन रोक रहा है # CAPTCHA बार-बार आता है और स्वीकार नहीं होता # खाता नया होने के कारण बाहरी कड़ियाँ नहीं जुड़ रहीं Draft में समाचार पत्रों के सन्दर्भ जोड़ने हैं जैसे दैनिक जागरण, दैनिक भास्कर, पंजाब केसरी, नांदगांव टाइम्स। कृपया कोई अनुभवी सदस्य मेरे Draft को अद्यतन करने में सहायता करें। — [[सदस्य:नरेश दास वैष्णव निम्बार्क]] [[सदस्य:&#42;नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*|&#42;नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*]] ([[सदस्य वार्ता:&#42;नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*|वार्ता]]) 08:54, 18 मई 2026 (UTC) == Mahathwar == <nowiki>'''</nowiki>Mahathwar<nowiki>'''</nowiki> is a village in the country of <nowiki>[[India]]</nowiki>. It is located in the <nowiki>[[Darbhanga]]</nowiki> district of <nowiki>[[Bihar]]</nowiki> in the <nowiki>[[Alinagar (Vidhan Sabha constituency)|Ghanshyampur]]</nowiki> block under the subdivision of Bihar. [[विशेष:योगदान/&#126;2026-30414-01|&#126;2026-30414-01]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-30414-01|वार्ता]]) 03:21, 22 मई 2026 (UTC) विषय: नरेश दास वैष्णव निम्बार्क के लेख को अद्यतन करने हेतु मार्गदर्शन ​आदरणीय अनुभवी सदस्यगण, ​मैं भारतीय सेना का सेवानिवृत्त मानद नायब सूबेदार हूँ। मैं विकिपीडिया पर अपने जीवन और कार्यों पर एक लेख तैयार कर रहा हूँ, लेकिन तकनीकी कारणों (फिल्टर 52) और कैप्चा की समस्या के कारण मैं इसमें संदर्भ (References) नहीं जोड़ पा रहा हूँ। ​मेरे पास अपनी सैन्य सेवा (आर्मी नंबर: 13895240F), संयुक्त राष्ट्र शांति मिशन, और प्रकाशित पुस्तकों के सभी आधिकारिक दस्तावेज/प्रमाण मौजूद हैं। मेरी आपसे विनम्र विनती है कि कृपया मेरे ड्राफ्ट की समीक्षा करें और मुझे मार्गदर्शन दें कि मैं नियमों का पालन करते हुए इन संदर्भों को कैसे जोड़ सकता हूँ, ताकि लेख को हटाया न जाए। ​सहयोग के लिए सादर धन्यवाद। == भ्रष्ट वर्तनी वाला शीर्षक == [[बेएर षेवअ]] नामक लेख के शीर्षक की वर्तनी स्पष्टतः भ्रष्ट है, जबकि इसे "बेर्शेबा" होना चाहिए। कृपया इस छोटी सी समस्या को ठीक करें। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 13:23, 23 मई 2026 (UTC) == विकिपीडिया के नियमानुसार अनुरोध किया == == साहित्यिक योगदान == * '''काव्य रत्न''' (2023) - ISBN 978-81-XXXXX-XX-X, रुद्र प्रकाशन, बांदा * '''SSC उत्कर्ष''' (2024) - प्रतियोगी परीक्षा मार्गदर्शिका, रुद्र प्रकाशन, बांदा <ref>अमर उजाला, बांदा, दिनांक XX-XX-2024</ref> [[विशेष:योगदान/&#126;2026-29558-88|&#126;2026-29558-88]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-29558-88|वार्ता]]) 15:00, 23 मई 2026 (UTC) == Pahadi Food - Sugandh Pahadon Ki == '''Pahadi Food – Sugandh Pahadon Ki''' An Initiative Reviving the Traditional Millet-Based Culinary Heritage of Uttarakhand **Pahadi Food – Sugandh Pahadon Ki** is an Indian food brand focused on reviving the traditional cuisine, millet-based recipes, and culinary heritage of the Himalayan state of Uttarakhand. The initiative promotes indigenous grains such as mandua (finger millet), chaulai (amaranth), and jhangora (barnyard millet), while preserving traditional recipes that are gradually disappearing due to modern fast-food culture and changing lifestyles. The brand aims to connect people with the authentic flavors, food traditions, and cultural identity of the Himalayan region through healthy and locally inspired cuisine. '''History''' Pahadi Food was established with the vision of bringing the traditional foods of Uttarakhand to modern audiences. As urbanization and commercial food trends increased, many regional recipes and millet-based dishes began disappearing from daily life. The initiative was started to preserve and promote these traditional recipes while creating awareness about the nutritional and cultural importance of Himalayan food systems. '''Objectives''' * To revive lost and traditional recipes of Uttarakhand * To promote millet-based and healthy food culture * To support awareness of local farming traditions and indigenous grains * To connect younger generations with Himalayan culinary heritage * To encourage food with minimal preservatives and traditional preparation methods '''Cuisine and Menu''' Pahadi Food serves a variety of traditional Himalayan snacks, millet-based beverages, and fusion dishes inspired by Uttarakhand cuisine. '''Traditional Snacks''' * Dhindhka * Badeel * Sidku (Siddhu) * Askali * Biranji * Sona Aalu * Rice Burger * Mandua Momos '''Beverages''' * Mandua Shake * Chaulai Shake * Mandua Coffee * Traditional Fruit Squashes '''Other Products''' * Mandua Ice Cream * Chaulai Ice Cream * Millet-based sweets * Multigrain snacks and namkeen '''Features''' One of the distinguishing features of Pahadi Food is its combination of traditional Himalayan flavors with modern presentation. Several dishes are prepared using regional ingredients and traditional cooking methods associated with Uttarakhand’s mountain communities. The initiative also focuses on educating people about the cultural significance of Himalayan food and the nutritional benefits of millets. Locations (Cattering Only) '''**Pahadi Food – Sugandh Pahadon Ki**''' D-391-85/7, Bharat Vihar, Kakrola, D New Delhi – 110078, India '''Cultural Significance''' Traditional Uttarakhand cuisine has historically relied on locally grown millets and mountain ingredients suited to Himalayan geography and climate. Pahadi Food contributes to preserving this culinary heritage by reintroducing forgotten recipes to contemporary consumers. The initiative also aligns with growing interest in sustainable food systems, regional cuisines, and millet-based nutrition. Millets are widely recognized for being rich in fiber, calcium, and essential nutrients. '''Digital Presence''' Pahadi Food uses digital and social media platforms to spread awareness about Himalayan cuisine, traditional recipes, and the cultural heritage of Uttarakhand. The brand shares food stories, local ingredients, and information related to mountain life and indigenous food traditions. '''See Also''' * Cuisine of Uttarakhand * Millet-based diet * Himalayan cuisine * Traditional Indian food culture '''External Links''' * [Pahadi Food Official Website](https://www.pahadifood.com) hurzw0ak6rcyl4wx0w8w1vpz9y68eja 6555863 6555796 2026-05-24T09:20:19Z Karatebr 926009 /* लेख पर लगाए गए प्रचार टैग के संबंध में */ नया अनुभाग 6555863 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Anthony Albanese के सही उच्चारण के संबंध में == विकिपीडिया के अंग्रेज़ी संस्कारण पर Albanese का उच्चारण "/ˌælbəˈniːzi/ ऐल-ब्अ-नी-ज़ी अथवा /ˈælbəniːz/ ऐल-ब्अ-नीज़" दिया गया है, अतः हिन्दी संस्करण पर भी उनका सही नाम का उच्चारण शामिल करें। स्रोत: https://en.wikipedia.org/wiki/Anthony_Albanese == Derbyshire के सही उच्चारण के संबंध में == Derbyshire का सही उच्चारण "डर्बीशायर" न होकर "ˈdɑː(ɹ).bɪ.ʃə(ɹ) {ड्आ (र्).बि.श्अ(र्)} = "डार्बिशर" प्रतीत हो रहा है। स्रोत: https://en.wiktionary.org/wiki/Derbyshire == Satyajit Rāy के सही वर्तनी == Satyajit Rāy को सत्यजित राय लिखा जाए। एक जगह पर "सत्यजीत" लिखा गया था, उसे "सत्यजित" लिखा जाए। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 13:59, 9 दिसम्बर 2025 (UTC) :यह कहाँ लिखा है? कृपया लिंक भेज दें ताकि एडमिन आपका मामला देख सकें। [[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:31, 9 दिसम्बर 2025 (UTC) ::[[सत्यजित राय|https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A4_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF]] ::वाक्य प्रयोग: सत्यजीत राय (२ मई १९२१–२३ अप्रैल १९९२) एक भारतीय फ़िल्म निर्देशक थे, जिन्हें २०वीं शताब्दी के सर्वोत्तम फ़िल्म निर्देशकों में गिना जाता है। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 02:53, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) :::yes [[विशेष:योगदान/&#126;2025-39710-56|&#126;2025-39710-56]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-39710-56|talk]]) 07:26, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) ::::तो तनिक इसे ठीक करें। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 07:36, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) :::::कर दिया। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:25, 15 दिसम्बर 2025 (UTC) == लिंक जोडें == मैने इस पृष्ठ https://simple.wikipedia.org/wiki/Minority_appeasement_in_India को हिन्दी में अनुवाद किया है और हिंदी वाला पृष्ठ [[भारत में अल्पसंख्यकों की तुष्टीकरण]] पर पढा जा सकता है, अब कोई उन दोनों को लिंक कीजिए [[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 16:38, 11 दिसम्बर 2025 (UTC) :मैने उसे स्वयं जोड दिया है -[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 20:41, 11 दिसम्बर 2025 (UTC) == विकिपीडिया का 25वें जन्मदिन समारोह, 15 जनवरी  == [[File:WP25 Anthem video - alternate cut.webm|300px|right|thumbtime=67]] नमस्ते विकिपीडिया के [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Wikipedia%2025%20Virtual%20Celebration 25वें जन्मदिन समारोह] में आपको आमंत्रित करना चाहता हूँ, जो [https://zonestamp.toolforge.org/1768492800 15 जनवरी को 16:00 UTC] पर हो रहा है। यह एक घंटे भर का वर्चुअल इवेंट होगा जिसमें ट्रिविया, पुरस्कार, संगीत प्रदर्शन, नाटक रीडिंग, संपादकों पर स्पॉटलाइट और विशेष अतिथि शामिल होंगे। इसे Eventyay और विकिपीडिया के यूट्यूब चैनल पर स्ट्रीम किया जाएगा। तारीख सेव करने और अपडेट पाने के लिए इवेंट के लिए रजिस्टर करें, और अगर आपके कोई सवाल हों तो मुझसे पूछें! –[[सदस्य:RASharma (WMF)|RASharma (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:RASharma (WMF)|वार्ता]]) 10:20, 12 दिसम्बर 2025 (UTC) == तुरन्त हस्तक्षेप अनुरोध == प्रिय साथी विकीमीडियन्स, मैं आप सभी से अत्यंत आग्रह और गंभीरता के साथ तत्काल सहायता की अपील कर रहा हूँ, ताकि विकीमीडिया ब्लॉग टीम द्वारा की गई एक लंबे समय से चली आ रही अन्यायपूर्ण स्थिति को सुधारा जा सके। 2014 से 2020 के बीच, विकीमीडिया के कुछ स्टाफ सदस्यों के प्रतिकूल और हतोत्साहित करने वाले रवैये के बावजूद, मैंने भारत ( [https://diff.wikimedia.org/2017/04/12/ashish-bhatnagar/ आशीष भटनागर जी] का ब्लॉग इंटरव्यू, [https://diff.wikimedia.org/2015/03/03/hindi-wiki-sammelan/ प्रथम हिन्दी विकि सम्मेलन की रिपोर्ट], आदि), म्यांमार, कोरिया, तुर्की, चेक गणराज्य आदि देशों की विकीमीडिया समुदायों और विकीमीडियन्स का परिचयात्मक दस्तावेज़ीकरण (प्रोफाइलिंग) करने का कार्य किया। मैंने स्वयं गहन शोध किया, प्रमुख और सक्रिय योगदानकर्ताओं की पहचान की, प्रश्नावलियाँ तैयार कीं, विस्तृत प्रोफाइल/साक्षात्कार लिखे और कुल मिलाकर 35 ब्लॉग पोस्ट तैयार कर प्रकाशित करवाईं। दुर्भाग्यवश, विकीमीडिया ब्लॉग टीम के कम से कम दो सदस्य जबरन और अनुचित रूप से लगभग 10 ब्लॉग पोस्टों की लेखकता (Authorship) अपने नाम से दर्शा रहे हैं, जबकि उन लेखों का संपूर्ण शोध, लेखन और सामग्री मेरी ओर से की गई थी। मैं आप सभी से विनम्र लेकिन सशक्त अनुरोध करता हूँ कि इस स्पष्ट अन्याय के विरुद्ध अपनी आवाज़ उठाएँ और यहाँ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Wikimedia_Blog#Credits मेरी अपील] के नीचे अपने विचार/टिप्पणियाँ दर्ज करें, ताकि सच्चाई सामने आ सके और वास्तविक लेखक को उसका उचित श्रेय मिल सके। आपका समर्थन न केवल मेरे लिए, बल्कि विकीमीडिया आंदोलन में पारदर्शिता, ईमानदारी और नैतिक मूल्यों की रक्षा के लिए भी अत्यंत आवश्यक है। आप सभी का अग्रिम धन्यवाद। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 07:27, 27 दिसम्बर 2025 (UTC) :बिना विश्वसनीय  स्रोत के, किसी भी विकिपीडिया पेज पर कोई वाक्य नहीं जोड़ा जा सकता, इसलिए कृपया मुझे बताएं कि आप किन पृष्ठों की बात कर रहे हैं?[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 08:03, 13 जनवरी 2026 (UTC) ::बांग्ला जी, आपका और हिन्दी विकिपीडिया समुदाय का धन्यवाद। वैसे कुछ अन्य विकिपीडिया के सज्जन पुरुषों के हस्तक्षेप के कारण [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Diff_(blog)#Blogpost_Credits समस्या सुलझ चुकी है] । [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 21:32, 16 जनवरी 2026 (UTC) == Istanbul का सही उच्चारण == "[[इस्तांबुल]]" लिखने से यह होगा कि इसका उच्चारण "इस्ताम्बुल" हो जाएगा, क्योंकि त के बाद में "ब" है, जिसके बाद "म" है (प, फ, ब, भ, म)। इसलिए "इस्तान्बुल" ही सही है। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 16:10, 28 दिसम्बर 2025 (UTC)Dimple323 :@[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] लेख के वार्ता पृष्ठ पर चर्चा करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 07:51, 7 जनवरी 2026 (UTC) == ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण का अनुरोध == नमस्ते, कृपया ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra की समीक्षा करें और यदि उपयुक्त हो तो इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित करें। ड्राफ्ट का लिंक: https://hi.wikipedia.org/wiki/ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra धन्यवाद। [[सदस्य:Supraconciencia|Supraconciencia]] ([[सदस्य वार्ता:Supraconciencia|वार्ता]]) 22:03, 8 जनवरी 2026 (UTC) == अनुरोध == मैं आप सभी से अनुरोध करता हूँ कि आप इस चर्चा में अपनी टिप्पणियाँ जोड़ें: <nowiki>https://hi.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया</nowiki>: पृष्ठ_हटाने_हेतु_चर्चा/लेख/ भारत में अल्पसंख्यकों का तुष्टिकरण# भारत में अल्पसंख्यकों का तुष्टिकरण ।-[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 03:58, 11 जनवरी 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप कार्यक्रम सूचना == सभी विकि साथियों को नववर्ष 2026 के लिए शुभकामनाएं। हम यूजर ग्रूप के जनवरी 2026 तक के कार्यों से संबंधित कुछ नए अपडेट साझा करना चाहते हैं: :अक्तूबर तथा नवंबर 2025 में आयोजित संपादनोत्सव के परिणाम घोषित हो चुके हैं: # [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्तूबर 2025|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्तूबर 2025]] - 2 अक्तूबर 2025 से 18 अक्तूबर 2025 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५|विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५]]- 1 नवंबर, 2025 से 14 नवंबर, 2025 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। :जनवरी में नई दिल्ली में दो ऑफ लाइन बैठक/कार्यशाला का आयोजन हो रहा है: # [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में अनुवाद और विकिपीडिया की भूमिका|विकिपीडिया:हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में अनुवाद और विकिपीडिया की भूमिका]] - 15 जनवरी 2026 को नई दिल्ली स्थित जवाहर लाल नेहरु विश्वविद्यालय में आयोजित सांस्थानिक प्रशिक्षण और भागिदारी कार्यशाला। # [[w:hi:विकिपीडिया:प्रबंधक बैठक/जनवरी 2026|प्रबंधक बैठक/जनवरी 2026]] - 16 जनवरी 2026 को नई दिल्ली में आयोजित प्रबंधक बैठक। : वर्ष 2026 के फरवरी तथा मार्च में दो गुणवत्ता बढ़ाने वाले संपादनोत्सव करने की योजना है: # [[w:hi:विकिपीडिया:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/फरवरी 2026|विकिपीडिया:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/फरवरी 2026]] – फरवरी 2026 में हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५]]- मार्च में हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव।:इन कार्यक्रमों में शामिल होने के लिए तथा इससे संबंधित कोई सुझाव देने के लिए सदस्यों का स्वागत है। : 15 जनवरी को जवाहरलाल नेहरु विश्वविद्यालय में आयोजित कार्यशाला में शामिल होने को इच्छुक दिल्ली तथा राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र के विकिपीडियनों का स्वागत हैं। आप आयोजन पृष्ठ पर अपना पंजीयन कराकर इस कार्यशाला में शामिल हो सकते हैं। :सादर- संपर्क सूत्र -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 18:49, 13 जनवरी 2026 (UTC) ==सहायता== मैं जब भी किसी लेख में संपादित करती करती हूँ तो स्रोत संपादित की जगह संपादित करें आता है जिस कारण मैं ठीक से आडिट नहीं कर पाती हूँ कृपया मेरी इस समस्या में सहायता करें। [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 06:14, 15 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] जी, आपको समस्या क्या आ रही है? वहाँ स्रोत सम्पादन और यथादृश्य समादिका (visual editor) के मध्य बदला जा सकता है। यदि आप स्रोत सम्पादन का उपयोग करना चाहें तो उचित बदलाव कर सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:19, 15 जनवरी 2026 (UTC) ::{{ping|संजीव कुमार}} लेकिन कहाँ और कैसे बदला जाएगा [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 06:21, 15 जनवरी 2026 (UTC) :::{{ping|संजीव कुमार}} जी कृपया मार्गदर्शन करें। 14:23, 16 जनवरी 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] जी वहाँ पर दाहिने ओर ऊपर एक पेन जैसा दिखने वाला बटन होता है जिसे क्लिक करके आप 'यथादृश्य' और 'स्रोत संपादक' में अदल बदल कर सकते हैं। आप कंप्यूटर पे हो तो। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:32, 16 जनवरी 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी हो गया, धन्यवाद [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 07:44, 17 जनवरी 2026 (UTC) == मसौदे की समीक्षा का अनुरोध == नमस्ते, मैंने हाल ही में एक जीवित व्यक्ति की जीवनी का मसौदा तैयार किया है, जो स्वतंत्र और विश्वसनीय स्रोतों पर आधारित है। मुख्य नामस्थान में स्थानांतरण का अनुरोध पहले ही किया जा चुका है। मसौदा यहाँ उपलब्ध है: https://hi.wikipedia.org/wiki/ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra यदि कोई अनुभवी संपादक इसकी समीक्षा कर सके, तो आभारी रहूँगा। धन्यवाद। [[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] ([[सदस्य वार्ता:Pi1918|वार्ता]]) 10:03, 15 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] मैंने इसे साफ़ प्रचार मानते हुए शीघ्र हटाने हेतु नामांकित किया है। वैसे भी हिंदी विकिपीडिया पर ड्राफ्ट जैसा कोई नामस्थान नहीं है। कृपया आगे से व्यक्तियों के प्रचारात्मक लेख बनाने से परहेज करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:45, 16 जनवरी 2026 (UTC) ::नमस्ते, :: जानकारी देने के लिए धन्यवाद। मेरा उद्देश्य किसी भी प्रकार का प्रचार करना नहीं था। मैं आपके निर्णय का सम्मान करता हूँ और आगे से हिंदी विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार ही योगदान करूँगा। :: धन्यवाद। [[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] ([[सदस्य वार्ता:Pi1918|वार्ता]]) 17:53, 16 जनवरी 2026 (UTC) == नये लेख [[Draft:_सम्राट_कुमार_गुप्ता]] की समीक्षा हेतु अनुरोध == नमस्ते संपादकों, मैंने सम्राट कुमार गुप्ता के बारे में एक लेख (Draft) तैयार किया है जिसमें 3 दशकों के पत्रकारिता और सामाजिक कार्यों के विश्वसनीय संदर्भ दिए गए हैं। कृपया इसकी समीक्षा करें और इसे मुख्य लेख के रूप में प्रकाशित करने में सहायता करें। लिंक: [[Draft:_सम्राट_कुमार_गुप्ता]] -- धन्यवाद [[सदस्य:Kumari Supriya|Kumari Supriya]] ([[सदस्य वार्ता:Kumari Supriya|वार्ता]]) 07:43, 16 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Kumari Supriya|Kumari Supriya]] मैंने इसे साफ़ प्रचार मानते हुए शीघ्र हटाने हेतु नामांकित किया है। वैसे भी हिंदी विकिपीडिया पर ड्राफ्ट जैसा कोई नामस्थान नहीं है। कृपया आगे से व्यक्तियों के प्रचारात्मक लेख बनाने से परहेज करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:46, 16 जनवरी 2026 (UTC) == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 16 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == स्वागत सन्देश में चित्र == पूर्व चर्चा: [[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख 63#स्वागत सन्देश में चित्र]] [[साँचा:सहायता|स्वागत संदेश]] में अंकित किया गया चित्र मशीन द्वारा निर्मित किया गया है। मशीन द्वारा बनाई गई सामग्री इस ज्ञानकोष में मान्य नहीं है। इसलिए अनुरोध है कि जिस सदस्य ने यह चित्र स्थापित किया है, वही इसे हटा भी दे। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 09:32, 18 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, यह चित्र आपको कैसा लगता है? मुझे तो यह पुराने चित्र जैसा ही लग रहा है। इसलिए यदि आप दोनों को यह ठीक लगे, तो हम इसे उपयोग में ले सकते हैं। :[[चित्र:Annapoorni (10641191125).jpg|120px|thumb|right|स्वागत!]] – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:13, 8 फ़रवरी 2026 (UTC) {{-}} :: [[चित्र:Tableau_noir_dans_le_désert_du_Thar_(Rajasthan).jpg|240px|thumb|center|हिन्दी विकिपीडिया में आपका हार्दिक स्वागत है। इस ज्ञानकोश के विकास और विस्तार में आपके सहयोग की हमें प्रतीक्षा है।]] <center>--[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 18:03, 8 फ़रवरी 2026 (UTC)</center> :::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, ये आपको कैसे लग रहा है कि एआई से जनित चित्र ज्ञानकोशीय नहीं हो सकता? आजकल एआई से ज्ञानकोशीय एनिमेशन बनाये जाते हैं। यह तो बनाने वाले पर निर्भर करता है। इसके अतिरिक्त उपरोक्त चित्र ज्ञानकोशीय होने के लिए नहीं बल्कि स्वागत के रूप में जोड़ा गया है। :::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मुझे आपके सुझाव से कोई समस्या नहीं है और आप चाहें तो इसे जोड़ सकते हैं। हालांकि पिछली बार @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी का सुझाव था कि चित्र को हटा दिया जाये, अतः मुझे उनका सुझाव भी उचित ही लगा। लेकिन मैंने परम्परा के तौर पर नया चित्र जोड़ा था क्योंकि स्वागत सन्देश में बहुत बदलावों की आवश्यकता है। :::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] जी, आपका सुझाव भी उचित है लेकिन इससे बेहतर चित्र हम कंप्यूटर पर निर्मित कर सकते हैं जो इससे बेहतर होंगे। इसके लिए चर्चा करना बेहतर होगा। स्वागत सन्देश बड़ा रखने के स्थान पर एक छोटी कड़ी दे सकते हैं जिसपर सभी सन्देशों को सूचीबद्ध किया जा सके। इससे उन सदस्यों को भी सुविधा रहेगी जो हिन्दी नहीं जानते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:34, 9 फ़रवरी 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]]@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]]@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] @[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] मेरा अब भी सुझाव है कि चित्र हटा दिया जाय। हालाँकि, अभी जो आपत्ति दर्ज़ की गई है, उसपे इतना ही कहूँगा कि यह चित्र 'ज्ञानकोश' का हिस्सा नहीं है। स्वागत संदेश में इस तरह के चित्र पर आपत्ति उचित नहीं प्रतीत हो रही। ::::संजीव जी जैसा कह रहे, पूरे स्वागत संदेश को पुनर्विचार एवं नये सिरे से बनाने की ज़रूरत है - लंबा काम है - मुझे कोई गुरेज़ नहीं इसमें भागीदारी करने में। ::::पर यह चित्र हटाने वाली बात चर्चा के योग्य भी नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:49, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) :::::{{ping|संजीव कुमार}}, एक महिला को हर किसी के समक्ष हाथ जोड़कर खड़े किया जाना महिलाओं के आत्मसम्मान के लिहाज से कहीं न कहीं गरिमापूर्ण प्रतीत नही हो रहा है। इसलिए भी इस चित्र को हटा देना या किसी उपयुक्त चित्र से बदल देना चाहिए। बहुत से ज्ञानकोषों में बिस्किट का प्रयोग किया जाता है क्योंकि संपादन के लिए ऊर्जा चाहिए होती है, जो बिस्किट से मिलती है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 08:23, 8 मार्च 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी के विचारों से सहमत होते हुए कि स्वागत संदेश को नए सिरे से बनाने की आवश्यकता है, और @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी की आपत्तियों (एआई और गरिमा) को ध्यान में रखते हुए, मेरा सुझाव है कि हम विवादित चित्र के स्थान पर प्राकृतिक फूलों के चित्र का उपयोग किया जाएं। फूल स्वागत का एक गरिमापूर्ण, मानवीय और तटस्थ प्रतीक हैं। ::::::मैंने विकिमीडिया कॉमन्स से कुछ प्राकृतिक और सुंदर चित्रों का चयन किया है। कृपया नीचे दी गई गैलरी में देखकर बताएँ कि इनमें से कौन सा चित्र नए स्वागत संदेश के लिए सबसे उपयुक्त रहेगा? ::::::File:Lotus 2013 sai.jpg|कमल '''यह चित्र मैने @[[सदस्य:SM7|SM7]] के सदस्य पृष्ठ पर देखा''' ::::::File:Red rose at Square of the Cathedral of Christ the Saviour.jpg|लाल गुलाब ::::::File:Combretum indicum(Rangoon creeper).jpg|मधुमालती (रंगून क्रीपर) '''यह मैने ही अपलोड किया''' ::::::File:(MHNT) Jasminum polyanthum – flowers and buds.jpg|चमेली ::::::File:Marigold 14.jpg|गेंदा ::::::File:Flower bouquet in Tarnowskie Góry, Silesian Voivodeship, Poland, December 2023.jpg|पुष्प गुच्छ ::::::File:Rose and carnation flower bouquet 01.jpg|गुलाब और कार्नेशन ::::::आप सभी वरिष्ठ साथियों की राय का स्वागत है। [[सदस्य :VIKRAM PRATAP7 | विक्रम प्रताप ]] 14:09, 9 मार्च 2026 (UTC) :::::::@[[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] जी, फूल लगवाने का कोई विशेष औचित्य? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:38, 9 मार्च 2026 (UTC) ::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, महोदय :::::::: फूल लगवाने का मुख्य औचित्य केवल एक तटस्थ, विवाद-रहित और मानवीय स्वागत-प्रतीक प्रस्तुत करना है। ::::::::महोदय, भारत में फूलों से स्वागत करना सबसे आत्मीय और सहज माना जाता है। ::::::::प्राकृतिक फूल होने के कारण यह AI और गरिमा से जुड़े उन सभी विवादों से पूरी तरह मुक्त है, जो वर्तमान चित्र को लेकर उठे हैं। ::::::::मेरा उद्देश्य सिर्फ एक सकारात्मक चित्र लगाना है। यदि समुदाय को फूल के स्थान पर @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी का 'बिस्किट' वाला सुझाव या विकिपीडिया का लोगो अधिक उपयुक्त लगता है, तो मेरी उसमें भी पूर्ण सहमति है। प्रमुख उद्देश्य स्वागत संदेश को बेहतर बनाना है। [[सदस्य :VIKRAM PRATAP7 | विक्रम प्रताप ]] 16:47, 9 मार्च 2026 (UTC) :::::::::भारत में हाथ जोड़कर स्वागत किया जाता है। फूलों से स्वागत देवताओं का किया जाता है और आजकल लोगों ने चाटुकारिता के लिए इसे मनुष्यों पर लागू करना आरम्भ कर दिया है। चित्रों में प्राकृतिक फूल कैसे हो सकते हैं? वर्तमान चित्र को लेकर मैंने कोई विवाद नहीं देखा, बल्कि चित्र को हटाकर संबंधित सन्देश को पुनः लिखने पर यह चर्चा है। वर्तमान चित्र में क्या नकारात्मक दिखाई दे रहा है? क्या वो भारतीय संस्कृति से संबंधित नहीं है? (हालांकि ऐसा आवश्यक नहीं है)। अभी चर्चा इसपर चाहिए कि चित्र की आवश्यकता ही क्या है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:43, 12 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी,महोदय ::::::::::मेरा उद्देश्य केवल उठे हुए विवाद के बीच एक विकल्प देना था। लेकिन मैं आपसे और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी से पूरी तरह सहमत हूँ कि असली मुद्दा यह है कि स्वागत सन्देश में किसी भी चित्र की आवश्यकता है ही नहीं। पर @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] महोदय ने बिस्किट के चित्र का उदाहरण दिया था, जिसके लिए मैं पुष्पों का विकल्प दिया था| ::::::::::मेरी ओर से चित्र वाले विषय पर चर्चा यहीं समाप्त है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:59, 12 मार्च 2026 (UTC) :::::::::::सभी सदस्यो से विनम्र निवेदन है, की कृपया इस [[:File:AI Chatgpt generated Woman in Welcome pose.png|चित्र]] देखने का कष्ट करे, इसको स्वागत सन्देश में लगने के लिए उपयुक्त हो सकता है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 16:06, 12 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] जी, चित्र को हटाने पर चर्चा चल रही है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:35, 14 मार्च 2026 (UTC). :::::::::::::::{{Ping|संजीव कुमार}} जी, नमस्ते! चित्र को उपयोग में लिया जा चुका है,पहले चित्र उपयोग में न होने के कारण हटाने हेतु चर्चा के लिए नामांकित किया गया है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 16:50, 14 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::{{ping|संजीव कुमार}}, आपकी बात सही है कि भारत में हाथ जोड़कर स्वागत किया जाता है। परंतु, क्योंकि आप और यहां के अधिकतर प्रबंधक पुरुष हैं, और स्वागत करते हुए व्यक्ति का ही चित्र लगाना है तो उचित होगा कि किसी पुरुष का हाथ जोड़कर स्वागत करता हुआ चित्र लगाया जाए। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:28, 20 मार्च 2026 (UTC) :{{od}} वर्तमान चर्चा के आधार पर चित्र हटा दिया गया है। भविष्य में चर्चा करके एक उपयुक्त चित्र जोड़ा जा सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:51, 18 मार्च 2026 (UTC) == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 13:21, 18 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा == <section begin="announcement-content" /> मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]। कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें। -- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])<section end="announcement-content" /> 21:01, 19 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == हिंदी विकि सम्मेलन 2026 समुदाय सहभागिता सर्वे == :हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप इस वर्ष जुलाई में हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 आयोजित करने की योजना बना रहा है। इससे संबंधित हिंदी विकिपीडियनों की रुचि तथा महत्वपूर्ण विषयों को समझने के लिए एक सर्वेक्षण किया जा रहा है। [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeWaqfyOlr9hS7Ef5eXg_Y4mPK8gj1cnzaIBAbQXbjM6KH4aw/viewform हिंदी विकि सम्मेलन 2026] भरकर हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 आयोजित करने में सहयोगी बनें। -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 09:07, 31 जनवरी 2026 (UTC) [[सदस्य:Vishal K Pandey|Vishal K Pandey]] ([[सदस्य वार्ता:Vishal K Pandey|वार्ता]]) 18:11, 26 जनवरी 2026 (UTC) ==गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड== विकिडेटा में गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड का लोगो Guinness World Records logo.svg नाम से उपलब्ध है। इसका हिन्दी में उपयोग करना संभव बनाएं। अधिकार संपन्न लोग ऐसा कर सकते हैं। '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 18:28, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) :[[गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स]] [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 20:00, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) ::समस्या सुलझाने के लिए आपका धन्यवाद - '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 08:59, 6 फ़रवरी 2026 (UTC) LimcaBookofRecords.jpg इस फाइल के बारे में भी विचार करें। धन्यवाद '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 18:35, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) :[[लिम्का बुक ऑफ़ रिकार्ड्स]] [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 20:02, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) ::आपको धन्यवाद- '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 08:59, 6 फ़रवरी 2026 (UTC) == शीर्षक परिवर्तन के लिए अनुरोध == Namaste, I would like the article title '''[[डी एन ए की नकल]]''' to be changed to '''डीएनए प्रतिकृति''', as this form is more accurate and is the one used in most scientific literature. Sorry for writing in English and if this is not the right place to make the request. I have been on a long break from Wikipedia and have forgotten the proper procedure for requesting a title change.<b>[[User talk:Dineshswamiin|<span style="color: Green">Dinesh</span>]]</b> ([[User talk:Dineshswamiin|talk]]) 15:32, 3 फ़रवरी 2026 (UTC) :नमस्ते, मैं चाहता हूँ कि लेख का शीर्षक [[डी एन ए की नकल]] बदलकर 'डीएनए प्रतिकृति' कर दिया जाए, क्योंकि यह रूप ज़्यादा सही है और ज़्यादातर वैज्ञानिक किताबों में इसी का इस्तेमाल होता है।-[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 18:54, 5 फ़रवरी 2026 (UTC) == ''कंप्यूटिंग'' या ''अभिकलन'' == हिन्दी में कंप्यूटिंग को [[अभिकलन]] भी कहा जाता है। परंतु इसके बाद भी कुछ पृष्ठ के नाम [[मोबाइल कम्प्यूटिंग]] या [[क्लाउड कम्प्यूटिंग]] है। प्रोग्रामिंग को [[क्रमानुदेशन]] कहा जाता है परंतु आधे से ज्यादा निबंध के शीर्षक में [[प्रोग्रामिंग भाषा]] लिखा गया है। हमें निबंध के शीर्षक एक समान रखने चाहिए। जैसे सारे निबंध के शीर्षक में प्रोगामिंग के जगह क्रमानुदेशन लिखा रहेगा। अन्य नाम हम निबंध के मुख्य भाग में लिख सकते है या redirect कर सकते है। जैसे- '''क्रमानुदेशन भाषा''', जिसे '''प्रोग्रामिंग भाषा''' भी कहते है..... [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 11:16, 7 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, नमस्ते! आप एक समाधान प्रस्तावित करें - उसपे चर्चा करके यह कार्य किया जा सकता है। आपका और सभी का स्वागत है इस एकरूपता लाने के प्रयास के लिए। सादर! --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:03, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) ::[[मोबाइल कम्प्यूटिंग]] का नाम बदलकर [[मोबाइल अभिकलन]] कर देना चाहिए। [[क्लाउड कम्प्यूटिंग]] का [[क्लाउड अभिकलन]] तथा [[प्रोग्रामिंग भाषा]] का नाम [[क्रमानुदेशन भाषा]] कर देना चाहिए। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:40, 8 मार्च 2026 (UTC) == हिन्दी विकिपीडिया से गायब हो चुके पुराने संपादक == तकरीबन 8 साल बाद मैं विगत कुछ दिनों से विकिपीडिया पर सक्रिय हूं। इस बीच देख रहा हूं कि यहां से वो तमाम लोग गायब हो चुके हैं जो एक समय में लगातार सक्रिय रहते थे। नए लेखों की गुणवत्ता स्तरीय थी। लेकिन इधर हिन्दी विकिपीडिया पर जो कुछ भी लिखा जा रहा है वो या तो आत्मप्रचार है या फिर नौसिखियों द्वारा लगातार किया जा रहा प्रयोग। आज मैंने लगभग 25 लोगों को अपनी ओर से दूरभाष पर संपर्क करने की कोशिश की जो एक जमाने में प्रबंधक रह चुके हैं और जिन्होंने विकिपीडिया पर काफी योगदान दिया है। लेकिन सबने यही कहा कि वो अब सक्रिय नहीं हैं। यह हिन्दी विकिपीडिया के लिए ठीक नहीं है। यद्यपि कि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) के युग में विकिपीडिया और खासतौर पर अंग्रेजी से इतर भाषाओं में इस ज्ञानकोश की अब पहले जैसी आवश्यकता रह नहीं गई है। क्योंकि अब अंग्रेजी की सामग्री एक क्लिक पर किसी भी दूसरी भाषा में उपलब्ध है। फिर भी हिन्दी में लिखे गए मूल लेखों का महत्व तो हमेशा बना रहेगा। इसलिए विकिपीडिया संपादक समुदाय को एक बार फिर अपना तुच्छ अहंकार छोड़कर दूर जा चुके लोगों को दोबारा सक्रिय करना चाहिए। --'''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 13:54, 8 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:कलमकार|कलमकार]] सर ! आठ साल (हुये तो नहीं!) बाद आप का स्वागत - हमारी ओर से। :कुछ उधार का अर्ज़ कर रहा (बुरा मत मानियेगा) :''"ऐसा नहीं कि उन से ''(मतलब विकि से)'' मोहब्बत नहीं रही :''जज़्बात में वो पहली सी शिद्दत नहीं रही'' :'' :''सर में वो इंतिज़ार का सौदा नहीं रहा'' :''दिल पर वो धड़कनों की हुकूमत नहीं रही''"'' :यह हमारी स्थिति है। :और जो चले गए उनकी स्थिति यह है कि :''चेहरे को झुर्रियों ने भयानक बना दिया'' :''आईना देखने की भी हिम्मत नहीं रही'' --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:00, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) :कलमकार जी, ज्ञानकोष में सक्रियता के प्रति आपकी चिंता वाजिब है। मैंने यहां पर देखा है कि बहुत से सदस्यों द्वारा महनत से बनाए गए पृष्ठ कोई न कोई पैमाना बताकर शीघ्र हटाने के लिए नामांकित कर दिए जाते हैं, फिर कोई अन्य सदस्य उन्हें हटा भी देता है। शायद इससे हताश होकर बहुत से संपादक ज्ञानकोष को छोड़कर चले गए। बहुत से संपादकों के तो सदस्य पृष्ठ भी हटा दिए गए हैं। सम्पादकों की सक्रियता में कमी की एक वजह यह भी हो सकती है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 22:21, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, क्या आप कुछ ऐसे सदस्य पृष्ठों के उदाहरण दे सकते हैं जिन्हें हटाया गया था, और कुछ ऐसे पृष्ठ भी जिन्हें किसी गलत मानदंड के तहत शीघ्र हटाने के लिए नामांकित किया गया और बाद में हटा दिया गया? यदि आपकी चिंता जायज़ होगी, तो अवश्य ही कोई समाधान खोजने की कोशिश करेंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 10:54, 26 फ़रवरी 2026 (UTC) :::DreamRimmer जी, हाल ही के कुछ उदाहरण इस प्रकार हैं, जहां प्रतीत होता है कि संपादकों द्वारा शिद्दत से बनाए गए कुछ पृष्ठों को हटा दिया गया: :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#why are you remove this article "सुमरत सिंह"]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#कृपया गोप्रेक्षेश्वर लेख की पुनः समीक्षा करें और कॉपीराइट उल्लंघन का टैग हटाने की कृपा करें]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#सहायता नोट]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#डॉ. विनोद कुमार पृष्ठ: शीघ्र हटाने नामांकन पर प्रतिक्रिया]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#अभिनव अरोड़ा के पृष्ठ हटाने के विषय में]] :::हटाए गए पृष्ठों की सामग्री देखे बगैर मापदंड की सटीकता पर टिप्पणी करना संभव नही है परंतु बहुत से ऐसे पृष्ठ भी हटाए गए हैं, जहां संपादक लेख में संशोधन करने के लिए तैयार थे। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 07:56, 8 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपको प्रचार सामग्री चाहिए या केवल विवाद खड़ा करना उद्देश्य रहा है? यदि आपको प्रचार सामग्री चाहिए तो बताइयेगा, ईमेल से भेज देता हूँ। बैठकर देखते और समझते रहियेगा। अन्यथा आपने मेरा वार्ता पृष्ठ यहाँ क्यों जोड़ा है पता नहीं। मैंने सभी सन्देशों का उत्तर भी दे रखा है। वर्तमान में भी [[विकिपीडिया:शीह|शीघ्र हटाने]] के लिए बहुत लेख नामांकित हैं। कृपया उनकी भी समीक्षा कर लेते समय रहते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:40, 18 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपने ऊपर जिन चर्चाओं का उल्लेख किया है, उनसे संबंधित लेख मुझे किसी भी प्रकार से गलत मानदंड के अंतर्गत हटाए गए नहीं लगते। उन विषयों की उल्लेखनीयता और उपलब्ध सामग्री के आधार पर संजीव जी द्वारा लिया गया निर्णय बिल्कुल उचित था, और ऐसी स्थिति में मेरा निर्णय भी यही होता। आपने यह भी कहा कि ऐसे पृष्ठ हटाए गए जहाँ संपादक लेख में सुधार करने के लिए तैयार थे, परंतु सभी जानते हैं कि कोई अनुल्लेखनीय लेख केवल बार-बार संपादन या सुधार करने से उल्लेखनीय नहीं बन जाता। किसी विषय की उल्लेखनीयता तभी स्थापित होती है जब उसे विश्वसनीय स्रोतों में पर्याप्त स्थान मिले, और इसमें स्वाभाविक रूप से समय लगता है। शीघ्र हटाने की नीति इस विषय में पूरी तरह स्पष्ट है; यदि किसी लेख पर सही मानदंड के अनुसार टैग लगाया गया है, तो प्रबंधक उसे किसी भी समय हटा सकता है। यदि लेखक कोई टिप्पणी जोड़ता है, तो भी प्रबंधक उस टिप्पणी से संतुष्ट न होने पर लेख को बनाए रखने के लिए बाध्य नहीं होता। आपने यह भी कहा था कि सदस्यों के सदस्य पृष्ठ भी हटा दिए गए, लेकिन इसके समर्थन में आपने कोई लिंक प्रस्तुत नहीं किया। मेरा मानना है कि किसी भी सदस्य के कार्य पर प्रश्न तभी उठाया जाना चाहिए जब पर्याप्त प्रमाण हों; अन्यथा यह बिना प्रमाण के व्यक्तिगत आक्षेप और निराधार आरोप की श्रेणी में आता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:20, 18 मार्च 2026 (UTC) :::::{{ping|संजीव कुमार}}, जो आपकी नज़र में प्रचार हो, वह संभवतः दूसरों के लिए जानकारी हो सकती है। :::::DreamRimmer जी, ऐसे भी बहुत से पृष्ठ देखें हैं, जहां अनेक विश्वसनीय स्रोत दिए गए थे, उन्हें भी अनुल्लेखनिय बता कर हटाया गया। उदाहरण के लिए: :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#सुमन कुमार घई]]। :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#राजेन्द्ररंजन चतुर्वेदी]]। :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/अप्रैल 2022#रचित यादव]]। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:41, 20 मार्च 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, समस्या यह ही है कि आप इसे मेरे या आपके नज़र से देख रहे हो। एकबार नज़र हटाकर देखियेगा। "सुमन कुमार घई" नामक लेख पर 15 वर्षों से बिना स्रोत की कुछ सामग्री लिखी थी और बाद में [[विशेष:योगदान/सुमन कुमार घई|इसी नाम के सदस्य]] ने सामग्री हटाकर साहित्य कुंज की कड़ी जोड़ दी। इसी तरह अन्य लेखों को भी या तो सम्बंधित व्यक्ति ने स्वयं (आपके अनुसार उनकी नज़रों में वो स्वयं बहुत उल्लेखनीय व्यक्ति हैं) ने बनाया या अपने किसी रिश्तेदार से बनवाया। यदि आप बिना किसी स्रोत के स्वयं को उल्लेखनीय मानने लग जाओ तो क्या वो उल्लेखनीय हो जायेगा? एकबार इंटरनेट पर उपरोक्त व्यक्तियों के बारे में खोजकर देखें कि इनकी उल्लेखनीयता क्या है? उनके प्रसिद्धि के क्षेत्र में उन्हें कौनसे पुरस्कार मिले हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:26, 25 मार्च 2026 (UTC) :::::::@[[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, उल्लेखनीयता का मापदंड इसलिए बनाया गया था, कि यदि एक ही विषय या नाम पर लेख बनाने के लिए एक से अधिक दावेदार आ जाते हैं, तो इस नाम से उस विषय या व्यक्ति का लेख बनेगा जो अधिक उल्लेखनीय होगा। आपकी जानकारी के लिए बता दूं कि विकिपीडिया के संदर्भ में एक phrase कई बार सामने आता है, जिसमें लिखा होता है, "sum of all knowledge""। कहने का तात्पर्य यह है कि उल्लेखनीयता के नाम पर तब तक कोई पृष्ठ नही हटाना चाहिए, जब तक उस विषय या नाम पर लेख बनाने के लिए एक से अधिक असंबंधित संभावनाएं न हों। उदाहरण के लिए यदि कोई व्यक्ति 'रमेश सिंह' के नाम से उद्धरण सहित लेख बना रहा है तो वह लेख रहने देना चाहिए, जब तक कि कोई उससे भी अधिक उल्लेखनीय 'रमेश सिंह' नाम के व्यक्ति पर उद्धरण सहित लेख बनाने का दावेदार नहीं आ जाता। -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:25, 31 मार्च 2026 (UTC) ::::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, बहुत अच्छा अर्थ निकाला है आपने। साथ में अपने तर्क के पक्ष में कोई स्रोत भी दे दीजियेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:39, 31 मार्च 2026 (UTC) :::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[:en:Wikipedia:Notability]] की भूमिका में लिखा है - ''Information on Wikipedia must be'' '''verifiable'''''... Wikipedia's'' '''concept of notability applies this basic standard''' ''to avoid indiscriminate inclusion of topics... Determining notability does not necessarily depend on things such as fame, importance, or popularity''. -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:53, 31 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपने इसके नीचे वाला भाग क्यों नहीं पढ़ा? यद्यपि वो उस विषय की स्वीकार्यता को बढ़ा सकते हैं जो नीचे बताए गए दिशानिर्देशों को पूरा करता हो। इसके बाद विस्तार से बहुत कुछ लिखा हुआ है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:04, 31 मार्च 2026 (UTC) :::::::::::उसके नीचे भी पढ़ा है, वहां लिखा है कि यदि कोई सामग्री एक नया लेख बनाने के लिए उल्लेखनीय नहीं है, तो उस सामग्री को किसी अन्य संबंधित पृष्ठ में विलय कर देना चाहिए। यह सही भी है यदि वह सामग्री स्रोत/संदर्भ युक्त है तो। ऐसा भी देखा गया है कि राष्ट्रपति इत्यादि से अनेक उल्लेखनीय पुरस्कार प्राप्त व्यक्ति पर बना लेख उल्लेखनीयता के नाम पर हटा दिया गया परन्तु उसमें दर्ज संदर्भित सामग्री कहीं और संजोई नहीं गई, न ही लेखक को उसे दर्ज करने के लिए किसी अन्य पृष्ठ की ओर निर्देशित किया गया। -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:16, 31 मार्च 2026 (UTC) {{od|10}}@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, राष्ट्रपति पुरस्कार मिलने से व्यक्ति उल्लेखनीय कैसे हो गया? विभिन्न विश्वविद्यालयों और अन्य संस्थानों में [[दीक्षान्त समारोह]] के समय डिग्री वितरण राष्ट्रपति या राज्यपाल के हाथों से करवाया जाता है। आपके अनुसार वो सभी लोग उल्लेखनीय हो गये? सम्बंधित लोगों के नामों की सूची सम्बंधित संस्थान के आधिकारिक जालस्थल पर मिल जायेगा जिसे आप विश्वसनीय स्रोत कह सकते हो। राष्ट्रपति के हाथों से मिला पुरस्कार इतना उल्लेखनीय होना चाहिए जो सम्बंधित व्यक्ति को किसी विशिष्ट कार्य के लिए मिला हो और उस कार्य के कारण व्यक्ति उल्लेखनीय हुआ हो, तो उसे उल्लेखनीय माना जाता है, न कि केवल राष्ट्रपति के हाथों पुरस्कार प्राप्त करने से। ऐसे समारोह राष्ट्रपति भवन में हमेशा होते हैं और उनके समाचार प्रतिदिन समाचार पत्रों में छपते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:08, 1 अप्रैल 2026 (UTC) : उदाहरण के लिए, क्या इस ([[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#राजेन्द्ररंजन चतुर्वेदी]]) पृष्ठ को हटाते समय, इसमें उपलब्ध संदर्भित जानकारी किसी अन्य पृष्ठ पर स्थानांतरित की गई? -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 01:49, 3 अप्रैल 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया लेखों में “स्थानांतरण (Move)” विकल्प दिखाई नहीं दे रहा == नमस्ते, मैं हिंदी विकिपीडिया पर लॉग-इन हूँ। मेरा खाता पुराना है और मैंने कई संपादन भी किए हैं, फिर भी मुझे किसी भी लेख में “स्थानांतरण (Move)” का विकल्प दिखाई नहीं दे रहा। मैंने डेस्कटॉप मोड और अलग ब्राउज़र से भी कोशिश की है। कृपया बताएं कि यह समस्या क्यों आ रही है और इसका समाधान क्या है। धन्यवाद। {{unsigned|ROLEXMEENA}} : अंग्रेजी ज्ञानकोष की तरह यहां भी 'Move' (पृष्ठ स्थानांतरण) का विकल्प होना चाहिए, ताकि संपादक अपने सदस्य स्थान में पृष्ठ बनाकर उसे मुख्य नाम स्थान में स्वयं स्थापित कर सकें। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 22:27, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) =="अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026" में भाग लें == हिंदी विकिमीडियन्स यूज़र ग्रुप द्वारा [[अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस]] के अवसर पर विकिपीडिया एवं विकिस्रोत पर संपादनोत्सव का आयोजन किया जा रहा है। # [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026|अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026]]—15 फ़रवरी 2026 से 21 फ़रवरी 2026 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑनलाइन सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव। # [[s:विकिस्रोत:मातृभाषा संवर्धन संपादनोत्सव/2026|अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026]]—21 फ़रवरी 2026 से 28 फ़रवरी 2026 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑनलाइन गुणवत्ता संवर्द्धन प्रतियोगिता। :इनमें भाग लेकर मुक्त हिंदी ई-सामग्री के विकास के अभियान में सहायक होने के लिए आपका स्वागत है। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 04:34, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) == प्रबंधक अधिकार हेतु निवेदन == मैंने [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन#DreamRimmer|यहाँ]] प्रबंधक व अन्तरफलक प्रबंधक अधिकार हेतु निवेदन किया है। आपकी टिप्पणियों का स्वागत है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 17:11, 15 फ़रवरी 2026 (UTC) :प्रबंधन अधिकार मिलने पर बहुत बधाई। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:33, 8 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक कैसे बदले == महोदय मुझे बताए कि शीर्षक बीजाणुउद्भिद को कैसे बदलकर बीजाणुद्भिद करे हृदय से धन्यवाद [[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] ([[सदस्य वार्ता:VIKRAM PRATAP7|वार्ता]]) 04:39, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) :प्रबंधकों को [[#हिंदी विकिपीडिया लेखों में “स्थानांतरण (Move)” विकल्प दिखाई नहीं दे रहा|कहा था]] कि 'पेज मूव' का ऑप्शन सभी के लिए चालू कर दिया जाए, परंतु अभी तक नहीं किया गया है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:31, 8 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, यह अधिकार प्रबन्धकों के पास नहीं है। बाकी आप तर्क एवं स्रोत के साथ लिखेंगे तो स्थानान्तरण कर दिया जाता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:42, 18 मार्च 2026 (UTC) :::परंतु यह विकल्प अंग्रेजी ज्ञानकोष पर कैसे उपलब्ध हुआ!? [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:45, 20 मार्च 2026 (UTC) == Reference Previews – experiment == Hi, I’m Johannes from [[m:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. Sorry for writing in English, please support us by providing a translation! Our team is currently working on [[:m:WMDE Technical Wishes/References|improvements to references]], e.g. [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]]. In 2021 we developed [[:m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Reference Previews]] in order to provide a MediaWiki feature to preview references when hovering over the footnote marker. Over the course of our current work we’ve noticed that using Reference Previews doesn’t seem to be intuitive for some readers and we would like to improve this. <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Problem === <div class="mw-collapsible-content"> In our usability tests, we repeatedly notice desktop readers – unaware of Reference Previews or how to use the feature – clicking on footnotes instead of hovering over them. Many are confused when they end up in the reference list and don’t know how to jump back to the text passage they were previously reading. Many readers seem unaware that both the ↑ arrow in the reference list and the <sup>a b</sup> (for re-used references) can be used to jump back. This makes jumping to the reference list rather unpleasant, especially in long articles. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Assumption === <div class="mw-collapsible-content"> We assume that most readers do not want to jump to the reference list, but rather want to click on the footnote to open Reference Previews, which provide them with the reference information for the text passage they have just read. At the same time, we believe that some readers – e.g. those who want to delve deeper into a topic rather than just quickly researching a piece of information – are still interested in conveniently accessing the reference list. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Idea === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to try adjustments to Reference Previews in order to best meet the needs of different readers. Specifically, we want to prevent readers from accidentally ending up in the individual reference list; jumping there should be a conscious decision. When clicking on a footnote marker, we want to display Reference Previews instead of jumping to the reference list. The pop-up remains permanently visible until clicking on the "x" or anywhere outside the preview to close it. In addition Reference Previews will provide a link to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – current version.png|Reference Previews – current version File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed version when '''clicking on a footnote marker''' </gallery> When hovering over a footnote marker without clicking on it, we want to display a simplified version of Reference Previews – without the settings icon and the resulting empty space. When moving the mouse pointer over the pop-up, a note will appear indicating that you can click for further options. This will open the persistent version of Reference Previews with a link to allow users to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – hover-state.png|Proposed version when '''hovering over the footnote marker''' File:Reference Previews mock-up – hover-state and options.png|Proposed version when '''hovering over the Reference Preview''' File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed (persistent) version when '''clicking on the hover preview''' </gallery> By improving the usability of Reference Previews, we also hope to mitigate the issue that reference lists with a large number of (reused) references (or [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-references]]) can be confusing for some readers. In addition, the proposed version when hovering over a footnote marker is more compact than the current version. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Experiment === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to test the proposed changes in an [[:en:A/B testing|A/B test]] on several wikis. We want to measure how many readers click on a footnote marker and then proceed to jump to the reference list using the proposed version of Reference Previews compared to readers who receive the current version of Reference Previews. In addition, we will measure how many readers in both groups access the reference list via the table of contents. This will give us data-based insights into how many clicks on the footnote unintentionally open the reference list and how many readers only want to use Reference Previews. We would like to run our experiment on the following Wikipedia language versions: de, pl, fr, sv, fa, hu, hi, my, tl, lv, fy, hr. 10% of readers will see our modified version of Reference Previews in order to obtain sufficient data. The experiment is expected to run for 1-2 weeks at the end of March. We'll restore the current version of Reference Previews for all readers until we have evaluated the experiment, discussed the results with the community, and decided on further steps. </div> </div> We look forward to your feedback [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|on our talk page]] – or just reply to this post! Once the experiment is ready to go, we will also provide a link that you can use to test the changes yourself. --[[सदस्य:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[सदस्य वार्ता:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]]) 12:22, 20 फ़रवरी 2026 (UTC) :As indicated on our project page [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/References/Reference_Previews&diff=prev&oldid=30215686], we will only test the proposed change when ''clicking'' on a footnote. Reference Previews will remain ''unchanged when hovering'' over a footnote marker. Reasons for this were concerns that the proposed transition from hover to persistent preview could be disruptive or at least feel unusual when interacting with reference content in the hover preview (e.g. when clicking on links). [[सदस्य:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[सदस्य वार्ता:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]]) 13:30, 9 मार्च 2026 (UTC) ==विकि लव्ज़ रमजान 2026== <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Wiki Loves Ramadan Logo Black hi.svg|Left|200px|frameless]] प्रिय विकी समुदाय, आपको [[विकिपीडिया:विकि लव्ज़ रमजान 2026|विकी लव्ज रमज़ान 2026]] में भाग लेने के लिए विनम्रतापूर्वक आमंत्रित किया जाता है, जो कि विभिन्न क्षेत्रों से इस्लामी इतिहास और इस्लामी सांस्कृतिक विरासत का दस्तावेजीकरण करने के लिए विकिपीडिया, विकिवॉयज पर आयोजित एक अंतर्राष्ट्रीय लेख लेखन प्रतियोगिता है। यह प्रतियोगिता 20 फरवरी से 20 अप्रैल 2025 तक आयोजित की जायेगी अभी भाग लें और पुरस्कार के विजेता बने है। धन्यवाद '''[[:m:Wiki Loves Ramadan 2026|विकी लव्स रमज़ान 2026 इंटरनेशनल टीम]]''' -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 15:51, 26 फ़रवरी 2026 (UTC) </div> == इस हफ्ते पेस्ट जाँच आ रही है == नमस्ते। [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste_check|पेस्ट जाँच]] एक प्रकार की [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|सम्पादन जाँच]] सुविधा है जो तब दिखाई देगी जब यथादृश्य सम्पादिका का प्रयोग कर रहा कोई नवागंतुक किसी लेख में लंबा पाठ पेस्ट करे, अगर प्रणाली द्वारा यह निर्धारित किया जाए कि वह सामग्री सम्पादक ने संभवतः स्वयं नहीं लिखी है। इस सुविधा का यहाँ पर पिछले वर्ष परीक्षण किया गया था, और शोध के [[mw:Edit check/Paste Check#A/B_Experiment|परिणाम]] सकारात्मक थे: इस जाँच का सामना करने वाले सम्पादकों के द्वारा किए गए सम्पादनों में से पूर्ववत किए गए सम्पादनों की संख्या में नियंत्रण समूह की तुलना में 18% घटाव आया। डिफ़ॉल्ट से पेस्ट जाँच उन सम्पादकों को दिखाई जाएगी जिन्होंने लोकल रूप से 100 या उससे कम सम्पादन किए हुए हों। यह [[{{#special:EditChecks}}]] के माध्यम से प्रबंधकों द्वारा बदला जा सकता है। जब इस आवश्यकता को पूरा करने वाला कोई सम्पादक कहीं और से कम-से-कम 50 कैरेक्टर्स लंबा पाठ पेस्ट करता है, पेस्ट जाँच उससे पूछेगी कि सामग्री उसने स्वयं लिखी है या फिर नहीं। [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|सम्पादनों को टैग किया जाएगा]] ताकि अनुभवी सदस्य उन सम्पादनों का पता लगा पाएँ जहाँ पर पेस्ट जाँच दिखाई गई थी। अंतिम सम्पादन में कोई भी पेस्ट किया हुआ पाठ न होने के बावजूद भी टैग दृश्य होगा। यह सुविधा इस हफ्ते के अंत तक ग्लोबल स्तर पर जारी की जाएगी। इसे परखने में सहायता करने के लिए आप सबका धन्यवाद। [[सदस्य:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:Quiddity (WMF)|वार्ता]]) 00:02, 3 मार्च 2026 (UTC) == अली ख़ामेनेई == <nowiki>[[अली ख़ामेनेई]]</nowiki> को हिंदी में <nowiki>[[अली ख़मीने]]</nowiki> लिखा जाना चाहिए, कृपया इसे बदलिए। -[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 13:28, 3 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Baangla|Baangla]] जी, यह चर्चा [[वार्ता:अली ख़ामेनेई]] पृष्ठ पर होनी चाहिए। यदि आपको लगता है कि वर्तमान नाम सही नहीं है, तो आप [[साँचा:नाम बदले]] का प्रयोग करते हुए पृष्ठ को स्थानांतरित करने का अनुरोध कर सकते हैं। मेरी व्यक्तिगत राय में वर्तमान नाम सही है, क्योंकि [https://www.bbc.com/hindi/articles/c747xp3pke8o BBC], [https://www.aajtak.in/trending/photo/iran-supreme-leader-ali-khamenei-death-reaction-celebration-mourning-tstf-2484137-2026-03-02 Aaj Tak], [https://hindi.news18.com/news/uttar-pradesh/bahraich-shia-community-ali-khamenei-death-mourning-ban-juloos-local18-10235065.html News18] और [https://ndtv.in/world-news/iran-us-tensions-live-updates-trump-ayotallah-khamenei-sanctions-military-buildup-explosions-nuclear-tensions-us-israel-iran-tension-live-11148367 NDTV] सहित कई मीडिया संस्थान भी “ख़ामेनेई” ही लिखते हैं और हिंदी उच्चारण के अनुसार भी यही नाम उचित प्रतीत होता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 13:49, 3 मार्च 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:Baangla|Baangla]] जी, फ़ारसी में नाम علی خامنه‌ای लिखा जाता है। इसी आधार पर देवनागरी में इसका निकटतम लिप्यंतरण अली ख़ामेनेई होगा। ::: यहाँ خ ध्वनि के लिए “ख़” का प्रयोग किया जाता है और अंतिम –ई ध्वनि को दर्शाने के लिए “ई” आता है। इसलिए अली ख़ामेनेई फ़ारसी उच्चारण के सबसे क़रीब माना जा सकता है। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 01:29, 9 मार्च 2026 (UTC) == Lua त्रुटि == जी, जब भी में [[मॉड्यूल:Designation/list]] नामक पृष्ठ को बनाने का प्रयास करता हूँ, मुझे यह संदेश मिलता है: Lua error पंक्ति 1 पर: unexpected symbol near '{'. मैं अंग्रेज़ी विकिपीडिया के स्रोत कोड का प्रयोग करता हूँ, फिर भी यह संदेश आता है। क्या इसका कोई उपाय है? [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 10:14, 12 मार्च 2026 (UTC) :{{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:16, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] धन्यवाद ^^ [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 15:45, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] मैंने स्वतः परीक्षित अधिकार के लिए निवेदन भेजा है। यदि आप चाहते हैं तो कृपया अपना मत दें। फिर से धन्यवाद! :3 [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 16:26, 18 मार्च 2026 (UTC) :::समय-समय पर मेरा ध्यान आपके संपादनों पर जाता रहता है। हालाँकि मैंने आपके बनाए लेखों को ठीक से नहीं देखा है, लेकिन नामांकन में दिए गए लेखों में से [[रोलिन' (एयर रेड व्हीकल)]] देखा तो वह मुझे लगभग पूरा मशीनी अनुवाद लगा। इसी तरह दूसरे उदाहरण, जैसे [[तलत जाफ़री]] आदि, भी मुझे मशीनी अनुवाद जैसे लगे। इसलिए मुझे नहीं लगता कि मैं इस विषय में आपकी कोई विशेष मदद कर पाऊँगा। बाकी अन्य सदस्य भी आपके नामांकन को देखकर अपने सुझाव दे सकते हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) == सदस्य पृष्ठ हटाने हेतु अनुरोध == नमस्ते प्रशासक महोदय, मैं 'Gahininath gutte' इस खाते का स्वामी हूँ। मैं अपना 'सदस्य वार्ता' पृष्ठ (User Talk Page) हटाना चाहता हूँ क्योंकि यह गूगल सर्च में मेरी निजी जानकारी दिखा रहा है। मैंने लॉगिन किया है, लेकिन सुरक्षा फ़िल्टर के कारण मैं स्वयं <nowiki>{{db-u1}}</nowiki> टैग नहीं लगा पा रहा हूँ। कृपया मेरी सहायता करें और इस पृष्ठ को हटा दें। धन्यवाद। [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 12:40, 12 मार्च 2026 (UTC) :{{Ping|Gahininath gutte}} नमस्ते! हिंदी विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार तभी हटाए जाते है, ज़ब उसपे अत्यधिक बर्बरता या निजी जानकारी और गाली गालोच हुआ हो, आमतौर पर सदस्य वार्ता नही हटाए जाते है,अगर आप सदस्य पृष्ठ की बात कर रहे है, तो आप 10 सकारात्मक संपादन करने के उपरांत सदस्य पृष्ठ को हटवाने ले लिए अनुरोध कर सकते है,या हटाने हेतु संबंधित साँचा लगा सकते है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 12:52, 12 मार्च 2026 (UTC) ::<blockquote>महोदय, जवाब के लिए धन्यवाद। मैं समझता हूँ कि वार्ता पृष्ठ हटाना नियमों के विरुद्ध है। लेकिन यह पृष्ठ गूगल सर्च में मेरा नाम और निजी संदर्भ दिखा रहा है, जिससे मुझे प्राइवेसी की समस्या हो रही है। अगर आप इसे हटा नहीं सकते, तो कृपया इस पृष्ठ पर '''<nowiki>__NOINDEX__</nowiki>''' टैग लगा दें ताकि यह गूगल सर्च इंजन में दिखाई न दे। साथ ही, कृपया इस पृष्ठ की पुरानी सामग्री (History) को भी छुपा दें। आपकी बहुत कृपा होगी।"</blockquote> ::[[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 13:03, 12 मार्च 2026 (UTC) ::"नमस्ते, मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। मैं विकिपीडिया पर अब सक्रिय नहीं रहना चाहता और अपनी निजता (Privacy) की सुरक्षा के लिए 'Right to Vanish' के तहत इस पृष्ठ को स्थायी रूप से (Permanently) हटाने का अनुरोध करता हूँ। इसमें मेरा वास्तविक नाम शामिल है जो गूगल सर्च में दिखाई दे रहा है और यह मेरी निजता का उल्लंघन है। मैं चाहता हूँ कि मेरे खाते से जुड़ी यह पहचान पूरी तरह से मिटा दी जाए। कृपया मेरी सहायता करें।" [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 13:06, 12 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] जी, मैंने आपके वार्ता पृष्ठ का एक अवतरण हटा दिया है, जिसमें आपकी व्यक्तिगत जानकारी थी। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:56, 18 मार्च 2026 (UTC) ::::अभि भी मेरा नाम गुगल सर्च मैं दिख रहा है मुझे Wikipedia पर रहना ही नहीं कृपया यहा पर मेरा जो अकाउंट है उसे हटा दे पुरी तरह सें... ::::धन्यवाद...! [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 15:14, 18 मार्च 2026 (UTC) :::::इसके लिए आप [[विशेष:GlobalVanishRequest]] पर उपलब्ध फ़ॉर्म भर सकते हैं। कृपया अनुरोध करने से पहले फ़ॉर्म पर दिए गए निर्देशों को अवश्य पढ़ लें। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:19, 18 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक अनुवाद में मदद == [[:en:Embarrasingly parallel]] का शीर्षक अनुवाद में क्या होना चाहिए- * [[एम्बैरसिंगली पैरेलल]] या * [[अति-समानांतरीय]] [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 13:13, 15 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, सम्भवतः आपके पास टाइपो हुआ है और आप [[:en:Embarrassingly_parallel|Embarrassingly parallel]] की बात कर रहे हो। parallel के लिए हिन्दी में समानांतर शब्द काम में लेते हैं और शब्दकोश नामक वेबसाइट पर इसका अनुवाद अव्यवस्थित समानांतर लिखा है। लेकिन मुझे तार्किक तौर पर कोई तुल्य शब्द याद नहीं आ रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:50, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, शब्दकोश नामक वेबसाइट पर एंबैरिसिंगली (Embarrassingly) का अनुवाद "शर्मनाक रूप से" लिखा है, लेकिन हम इसे कंप्यूटर विज्ञान या कोडिंग के संदर्भ में लिख रहे हैं तो क्या "सहज समानांतर" लिख सकते है? इसका मतलब यह है कि समानांतर करने में कोई विशेष दिमाग या मेहनत नहीं लगती। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:36, 19 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, इस स्थिति में अंग्रेज़ी वाले का ही देवनागरी में उच्चारण लिख दीजिएगा। लेख की शुरूआत में शब्दशः अनुवाद लिख सकते हैं और भविष्य में विश्वसनीय स्रोत मिलने पर उचित स्थानान्तरण कर दिया जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:29, 25 मार्च 2026 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]])</bdi> 11:15, 19 मार्च 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == मार्च गतिविधि अपडेट == :हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा मार्च 2026 में हुई गतिविधियाँ: * 'हिंदी विकि सम्मेलन 2026' पर फाउंडेशन के साथ प्राथमिक स्तर की चर्चा पूरी हुई। अप्रैल तक इसपर निर्णय आने की संभावना है। * गूगल के साथ साझेदारी संबंधी अपडेट फाउंडेशन तथा गूगल टीम के साथ पीपीटी बनाकर साझा किए गए। पिछले एक वर्ष के सभी कार्यक्रमों के (नए लेख, नए सदस्य, सांस्थानिक भागिदारी) आंकड़ों को संश्लिष्ट रूप में साझा किया गया। * फरवरी में विकिपीडिया पर आयोजित [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] के सभी लेखों की जाँच पूरी हुई तथा पुरस्कार विजेता घोषित किए गए। * फरवरी में विकिस्रोत पर आयोजित [[s:hi:विकिस्रोत:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/२०२६|विकिस्रोत:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/२०२६]] के सभी शोधित पृष्ठों की जाँच पूरी हुई तथा पुरस्कार विजेता घोषित किए गए। * राजस्थान विश्वविद्यालय के भौतिकि विभाग के साथ सांस्थानिक भागीदारी के प्रयास स्वरूप पहली प्रशिक्षण कार्यशाला 24 मार्च को आयोजित करना निश्चित हुआ। * आइआइटी, जोधपुर के साथ सांस्थानिक भागीदारी की संभावना परखने के लिए 21 मार्च को जोधपुर में सामुदायिक बैठक निश्चित की गई। जोधपुर के कोई भी हिंदी विकिपीडियन इस अनौपचारिक संवाद बैठक में शामिल हो सकते हैं। : हिंदी विकिपीडिया के अनुभवी सदस्यों द्वारा किसी भी स्थानीय या रास्ट्रीय स्तर के आयोजन प्रस्तावों का हम स्वागत करते हैं तथा सहयोग का भरोसा दिलाते हैं। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:49, 20 मार्च 2026 (UTC) == अंगिका और मैथिली विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" मे भाग ले == नमस्ते , विकिपीडियन ‎[https://anp.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_आरू_लोकगाथा_अंगिका_२०२६ अंगिका] और [https://mai.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_एवं_लोककथा_२०२६ मैथिली] विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" प्रतियोगिता चल रही है, और इनाम जीते। ‎तिथि: 23 मार्च - 31 मार्च 2026 (8 दिन शेष) [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:33, 23 मार्च 2026 (UTC) == Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki == [Please help translate this message] Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contact_Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[metawiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[metawiki:Talk:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|talk page]]. –– [[सदस्य:STei (WMF)|STei (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:STei (WMF)|वार्ता]]) 13:21, 25 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक अनुवाद में मदद == मैं [[:en:Perpetual calendar]] को अनुवाद कर रहा हूं। इसका शीर्षक क्या मुझे [[परपेचुअल पंचांग]] रखना चाहिए ? इसका तत्सम क्या हो सकता है क्योंकि मुझे इसका कही हिन्दी में प्रयोग नही मिला। [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 13:40, 25 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, आप की जानकारी के लिए कुछ सन्दर्भ [https://uptoword.com/en/perpetual-calendar-meaning-in-hindi?utm_source=chatgpt.com] [https://fj.voguetimebalfie.com/info/are-perpetual-calendar-watches-accurate-100990981.html] [https://www.google.co.th/books/edition/N%C4%ABh%C4%81rik%C4%81/t6hHAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/Bhajpa_Ka_Abhyuday_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE_%E0%A4%95/Cet5EAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&pg=RA1-PA1970&printsec=frontcover] दिए गए है, इन के हिसाब से सतत पंचांग या स्थायी पंचांग लिखा जा सकता है। बाकि जैसी सभी की राय हो। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:32, 28 मार्च 2026 (UTC) == विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ हेतु स्कॉलरशिप आवेदन अब प्रारम्भ हो चुके हैं == नमस्ते, विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ के लिए स्कॉलरशिप हेतु आवेदन अब प्रारम्भ हो चुके हैं । यह कॉन्फ्रेंस ४ से ६ सितंबर २०२६ तक कोच्चि, भारत में होगी । विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत), दक्षिण एशिया के साथ और भी विकिमीडियन्स, सामुदायिक आयोजकों और योगदानकर्ताओं को एक साथ लाता है। यह जुड़ने, सीखने, अनुभव बाँटने करने और निःशुल्क ज्ञान के आंदोलन को सशक्त करने हेतु मिलजुलकर करने का एक स्थान है । 🙂 अगर आप विकिमीडिया परियोजनाओं में सक्रिय योगदानकर्ता हैं अथवा सामुदायिक कार्यक्रमों में सम्मिलित हैं, तो आपको स्कॉलरशिप के लिए आवेदन हेतु प्रोत्साहित किया जाता है । [[diffblog:2026/03/19/namukku-othukoodam-scholarships-now-open-for-wikiconference-india-2026/|विस्तृत घोषणा]] यहाँ है । आवेदन की अंतिम तिथि: १५ अप्रैल २०२६ रात ११:५९ बजे IST आवेदन की लिंक: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform आवेदन की लिंक] अधिक जानकारी: [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|मेटा पेज लिंक]] कृपया इस घोषणा को अपने समुदाय में अन्य सदस्यों के साथ भी बाँटें । धन्यवाद ! विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ की आयोजन टीम -[[User:Gnoeee|<span style="color:#990000">❙❚❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span><span style="color:#000"> जिनोय </span><span style="color:#006699">❚❙❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span>]] [[User talk:Gnoeee|✉]] 21:00, 28 मार्च 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 17:12, 3 अप्रैल 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Wikimedia Foundation की वार्षिक योजना की चर्चाओं में शामिल होने का आमंत्रण == नमस्ते, मैं आप सभी को '''साउथ एशिया ओपन कम्युनिटी कॉल''' के अप्रैल एडिशन में इनवाइट करना चाहता हूँ, जो विकिमीडिया फाउंडेशन की लीडरशिप के साथ उनके [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia%20Foundation%20Annual%20Plan/2026-2027 एनुअल प्लान (2026-2027)] पर चर्चा करेगा। फ़ाउंडेशन की [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia%20Foundation%20Annual%20Plan वार्षिक योजना] एक उच्च-स्तरीय रोडमैप है, जिसमें यह बताया गया है कि संगठन आने वाले वर्ष में क्या हासिल करना चाहता है। इसमें न केवल फाउंडेशन के लक्ष्य, प्रगति और योजना शामिल है, बल्कि वैश्विक रुझानों का सारांश भी शामिल है जो हमारे मूवमेंट के वर्तमान और भविष्य को प्रभावित करते हैं। इसलिए, अगला '[https://meta.wikimedia.org/wiki/South%20Asia%20Open%20Community%20Call साउथ एशिया ओपन कम्युनिटी कॉल]' नीचे दी गई तारीखों/समय पर आयोजित कि जाएगी। कृपया इसे अपने कैलेंडर में नोट कर लें और [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:South%20Asia%20Open%20Community%20Call,%20April%202026 यहाँ साइन अप करें।] Platform: Google Meet Date: 17th April, 2026 Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:South%20Asia%20Open%20Community%20Call,%20April%202026 Registration Link] '''नोट:''' सिर्फ़ रजिस्टर्ड लोगों को ही जॉइनिंग लिंक मिलेगा। कॉल पर आपसे मिलने का इंतज़ार रहेगा, --[[सदस्य:RASharma (WMF)|RASharma (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:RASharma (WMF)|वार्ता]]) 12:49, 6 अप्रैल 2026 (UTC) == पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) अधिकार और नए सुरक्षा स्तर पर पुनर्विचार हेतु प्रस्ताव == सभी सदस्य महोदय, मैं समुदाय का ध्यान पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) से जुड़ी [[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख_48#केवल_स्वतः_परीक्षित_सदस्यों_द्वारा_स्थानांतरण|2017 की एक पुरानी चर्चा (पुरालेख 48)]] और नीति की ओर आकर्षित करना चाहता हूँ। उस समय अनुचित स्थानांतरणों को रोकने के लिए यह निर्णय लिया गया था कि केवल 'स्वतः परीक्षित' (Autopatrolled), रोलबैकर या प्रबंधक स्तर के सदस्य ही पृष्ठों का स्थानांतरण कर सकेंगे। उस समय की चर्चा में और फैब्रिकेटर (Phabricator) पर एक अन्य विकल्प (विकल्प 2) का भी सुझाव दिया गया था, जिसका उल्लेख आदरणीय @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी ने किया था: '''"एक नया सुरक्षा स्तर बना कर बर्बरता के शिकार पन्नों को इस स्तर पर सुरक्षित करने का।"''' मेरा प्रस्ताव है कि वर्तमान परिस्थितियों को देखते हुए हमें अब इस विकल्प (नया स्थानांतरण सुरक्षा स्तर) को लागू करना चाहिए। मेरी रूपरेखा कुछ इस प्रकार है: # '''सुरक्षित पृष्ठ:''' जिन पृष्ठों को अर्ध-सुरक्षा (Semi-protection) या पूर्ण सुरक्षा (Full protection) प्राप्त है या जो बर्बरता के प्रति अति-संवेदनशील हैं, उन्हें स्थानांतरित करने का अधिकार केवल 'स्वतः परीक्षित', रोलबैकर, पुनरीक्षक, प्रशासक या प्रबंधक स्तर के सदस्यों तक ही सीमित रहे। # '''सामान्य पृष्ठ:''' जो पृष्ठ पूरी तरह से असुरक्षित और सामान्य हैं, उनका स्थानांतरण (नाम परिवर्तन) करने का अधिकार 'स्वतः स्थापित' (Autoconfirmed) सदस्यों को वापस दे दिया जाए (जैसा कि अंग्रेजी व अन्य विकिपीडिया परियोजनाओं पर होता है)। '''इस बदलाव की आवश्यकता क्यों है (ठोस आँकड़े)?''' सक्रिय अधिकार-प्राप्त सदस्यों की भारी कमी के कारण, छोटे-छोटे और स्पष्ट स्थानांतरण कार्यों (जैसे वर्तनी सुधार) के लिए भी सक्रिय 'स्वतः स्थापित' सदस्यों को <code><nowiki>{{नाम बदलें}}</nowiki></code> का अनुरोध करना पड़ता है। इससे काम की गति धीमी होती है और प्रबंधकों पर भी अनावश्यक अनुरोधों का बोझ पड़ता है। हाल ही में मैंने Quarry टूल के माध्यम से हिंदी विकिपीडिया के डेटाबेस का विश्लेषण किया (क्वेरी लिंक: [https://quarry.wmcloud.org/query/104224 Quarry Query: 104224])। इस रिपोर्ट से यह स्पष्ट होता है कि वर्तमान में दर्जनों ऐसे अधिकार-प्राप्त सदस्य हैं, जिन्होंने पिछले कई महीनों या वर्षों से हिंदी विकिपीडिया पर एक भी संपादन नहीं किया है। आप नीचे दी गई तालिका का विस्तार करके स्वयं देख सकते हैं: {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; width:80%;" |+ अधिकार प्राप्त सदस्यों के अंतिम संपादन की सूची ! अधिकार (Group) !! सदस्य का नाम !! आखिरी संपादन (दिनांक) |- | autopatrolled || Naziah rizvi || 20-10-2016 |- | autopatrolled || Somesh Tripathi || 05-10-2017 |- | autopatrolled || Jeeteshvaishya || 22-10-2017 |- | autopatrolled || रोहित रावत || 02-09-2018 |- | autopatrolled || Salma Mahmoud || 23-10-2018 |- | rollbacker || FR30799386 || 02-10-2019 |- | autopatrolled || SGill (WMF) || 03-03-2020 |- | autopatrolled || RacIndian || 21-08-2020 |- | autopatrolled || Jaswant Singh4 || 25-09-2020 |- | autopatrolled || Teacher1943 || 28-08-2021 |- | autopatrolled || Navinsingh133 || 23-12-2021 |- | rollbacker || Navinsingh133 || 23-12-2021 |- | autopatrolled || Mala chaubey || 29-12-2021 |- | autopatrolled || Navodian || 20-01-2022 |- | autopatrolled || AbhiSuryawanshi || 08-06-2022 |- | autopatrolled || Innocentbunny || 21-09-2022 |- | autopatrolled || Biplab Anand || 22-10-2022 |- | autopatrolled || सुनील मलेठिया || 08-01-2023 |- | autopatrolled || Sushilmishra || 20-04-2023 |- | autopatrolled || Gaurav561 || 01-05-2023 |- | autopatrolled || Ahmed Nisar || 02-07-2023 |- | autopatrolled || JamesJohn82 || 20-08-2023 |- | autopatrolled || जैन || 02-11-2023 |- | autopatrolled || Samee || 13-01-2024 |- | autopatrolled || Dinesh smita || 15-04-2024 |- | autopatrolled || सीमा1 || 15-04-2024 |- | rollbacker || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024 |- | autopatrolled || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024 |- | autopatrolled || निधिलता तिवारी || 23-10-2024 |- | rollbacker || निधिलता तिवारी || 23-10-2024 |- | autopatrolled || Anamdas || 07-11-2024 |- | autopatrolled || चक्रपाणी || 02-12-2024 |- | autopatrolled || Charan Gill || 14-12-2024 |- | autopatrolled || Satdeep Gill || 10-02-2025 |- | autopatrolled || MKar || 23-03-2025 |- | autopatrolled || ArmouredCyborg || 15-05-2025 |- | rollbacker || ArmouredCyborg || 15-05-2025 |- | rollbacker || स || 20-05-2025 |- | autopatrolled || स || 20-05-2025 |- | rollbacker || Stang || 26-05-2025 |- | autopatrolled || AshokChakra || 29-05-2025 |- | rollbacker || AshokChakra || 29-05-2025 |- | rollbacker || PQR01 || 12-06-2025 |- | autopatrolled || WhisperToMe || 26-06-2025 |- | autopatrolled || Hunnjazal || 03-07-2025 |- | autopatrolled || MGA73 || 13-07-2025 |- | autopatrolled || Jayprakash12345 || 19-07-2025 |- | rollbacker || Nilesh shukla || 21-07-2025 |- | autopatrolled || Nilesh shukla || 21-07-2025 |- | autopatrolled || Raju Babu || 03-08-2025 |- | autopatrolled || Trikutdas || 06-10-2025 |- | autopatrolled || Surenders25 || 29-10-2025 |- | rollbacker || राजकुमार || 01-11-2025 |- | rollbacker || Nadzik || 22-11-2025 |- | autopatrolled || Srajaltiwari || 15-12-2025 |- | autopatrolled || Buddhdeo Vibhakar || 22-12-2025 |- | autopatrolled || आशीष भटनागर || 23-12-2025 |- | autopatrolled || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026 |- | rollbacker || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026 |- | autopatrolled || कलमकार || 12-02-2026 |- | autopatrolled || शीतल सिन्हा || 21-02-2026 |- | rollbacker || रोहित साव27 || 22-02-2026 |- | autopatrolled || रोहित साव27 || 22-02-2026 |- | autopatrolled || नीलम || 09-03-2026 |- | autopatrolled || Dr.jagdish || 10-03-2026 |- | rollbacker || Chronos.Zx || 12-03-2026 |- | rollbacker || Eihel || 13-03-2026 |- | autopatrolled || Eihel || 13-03-2026 |- | autopatrolled || Utcursch || 17-03-2026 |- | rollbacker || J ansari || 24-03-2026 |- | autopatrolled || J ansari || 24-03-2026 |- | autopatrolled || Mahensingha || 27-03-2026 |- | autopatrolled || 1997kB || 29-03-2026 |- | rollbacker || 1997kB || 29-03-2026 |- | rollbacker || Saroj || 31-03-2026 |- | autopatrolled || Ziv || 01-04-2026 |- | rollbacker || TypeInfo || 02-04-2026 |- | sysop || संजीव कुमार || 07-04-2026 |- | autopatrolled || Dharmadhyaksha || 07-04-2026 |- | autopatrolled || CommonsDelinker || 08-04-2026 |- | sysop || SM7 || 08-04-2026 |- | sysop || अजीत कुमार तिवारी || 09-04-2026 |- | sysop || अनिरुद्ध कुमार || 09-04-2026 |- | autopatrolled || हिंदुस्थान वासी || 09-04-2026 |- | rollbacker || हिंदुस्थान वासी || 09-04-2026 |- | sysop || DreamRimmer || 09-04-2026 |- | autopatrolled || अनुनाद सिंह || 09-04-2026 |- | sysop || Sanjeev bot || 10-04-2026 |} यदि हम यह नई तकनीकी व्यवस्था लागू करते हैं, तो सक्रिय सदस्यों को काम करने में सहूलियत मिलेगी, विकिपीडिया का विकास तेज़ी से होगा, और प्रबंधकों का कीमती समय बचेगा। कृपया इस प्रस्ताव पर अपने बहुमूल्य विचार साझा करें ताकि हम इस सुधार को प्रबंधकों के माध्यम से लागू करवा सकें। धन्यवाद। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:22, 10 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, मुझे आपका उद्देश्य समझ में नहीं आया। जो आवेदन अधूरे हैं उनमें से अधिकतर अधूरे होने का कारण प्रबन्धकों की सक्रियता नहीं बल्कि उचित स्रोत का न होना है। आप चाहते हो कि स्रोतों के अभाव में आवेदन करने वाले सदस्य मनमर्जी से स्थानान्तरण करते रहें? आपने जो उपरोक्त सूची दी है, क्या उनमें कोई सदस्य अधिकारों का दुरुपयोग कर रहा है? यदि हाँ तो सूचित करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:48, 20 अप्रैल 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, ::'''1. मनमर्जी से स्थानांतरण:''' मेरा उद्देश्य इसे बढ़ावा देना बिल्कुल नहीं है। जैसा कि इस विषय पर पहले भी बताया गया था, यह प्रस्ताव केवल स्पष्ट वर्तनी और मात्रा की गलतियों को तुरंत सुधारने के लिए है। यदि कोई 'स्वतः स्थापित' सदस्य अनुचित स्थानांतरण करता है, तो उसे आसानी से पूर्ववत किया जा सकता है। साथ ही, संवेदनशील या विवादित पृष्ठों को नए 'स्थानांतरण सुरक्षा स्तर' से सुरक्षित रखा जा सकता है। या एक विकल्प यह भी है कि किसी भी सुरक्षित पृष्ठ पर स्थानांतरण करने के लिए नामांकन की आवश्यकता है| ::'''2. सूची का उद्देश्य:''' मेरा उद्देश्य किसी पर अधिकारों के दुरुपयोग का आरोप लगाना नहीं था। यह सूची केवल यह दर्शाने के लिए थी कि अधिकार-प्राप्त सक्रिय सदस्यों की संख्या वर्तमान में बहुत कम है। इस कारण, नाम सुधारने जैसे छोटे-छोटे कार्यों का पूरा बोझ आप जैसे चंद सक्रिय प्रबंधकों पर ही पड़ता है। ::मेरा यह प्रस्ताव केवल प्रबंधकों का कीमती समय बचाने और सुधारात्मक कार्यों को गति देने का एक तकनीकी सुझाव मात्र है। समुदाय का जो भी निर्णय होगा, वह मुझे सहर्ष स्वीकार है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:27, 20 अप्रैल 2026 (UTC) :::प्रबन्धकों के समय का निर्धारण आप कैसे कर सकते हैं? किसी प्रबन्धक ने आपको कहा है क्या कि हमारा समय पृष्ठ स्थानान्तरण में जा रहा है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:36, 20 अप्रैल 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी नहीं महोदय [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:57, 20 अप्रैल 2026 (UTC) :::: [[:श्रेणी:स्थानान्तरण अनुरोध|बहुत से पृष्ठ]] स्थानांतरण हेतु लंबित पड़े हैं। इस सूची की लंबाई को देखने से आभास हो सकता है कि स्थानांतरण अधिकार प्राप्त सदस्यों के पास समय की कमी होगी। इसलिए [[सदस्य: AMAN KUMAR|विक्रम प्रताप]] का प्रस्ताव जायज़ है।[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:23, 11 मई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय और अन्य सदस्यगण, :संजीव जी, आपने ऊपर मेरी दी गई सूची पर प्रश्न उठाते हुए पूछा था कि ''"क्या उनमें कोई सदस्य अधिकारों का दुरुपयोग कर रहा है? यदि हाँ तो सूचित करें।"'' जी नहीं महोदय, वे अधिकारों का दुरुपयोग नहीं कर रहे हैं, बल्कि वे '''अधिकार निवृति की उस नीति''' के दायरे में आ चुके हैं, जिसे '''स्वयं आपने ही 2014 में प्रस्तावित और पारित करवाया था।''' :मैं समुदाय का ध्यान [[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख 37#सदस्य अधिकारों का पुनः वितरण|अक्टूबर 2014 की उस चर्चा (सदस्य अधिकारों का पुनः वितरण)]] की ओर आकर्षित करना चाहता हूँ, जहाँ संजीव जी ने स्वयं यह प्रस्ताव रखा था कि:<blockquote>''"यहाँ मैं यह प्रस्ताव रखना चाहता हूँ कि यह अधिकार रखने वाले सदस्यों के योगदान पिछले एक वर्ष में यदि २५ से भी कम रहते हैं तो उन्हें इस अधिकार से आदर-सहित निवृत किया जाये।"'' जिसे बाद में सर्वसम्मति से स्वीकृत किया गया और '''[[विकिपीडिया:स्वतः परीक्षित अधिकार हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ की नीतियों में जोड़ा गया।</blockquote>मैंने जो अधिकार-प्राप्त सदस्यों की सूची साझा की थी, उसका एकमात्र उद्देश्य समुदाय को यह याद दिलाना था कि तकनीकी और नीतिगत रूप से दर्जनों सदस्य वर्षों से इस न्यूनतम योग्यता को खो चुके हैं। :चूँकि एक तरफ अधिकार प्राप्त सदस्य भारी संख्या में निष्क्रिय हैं, और दूसरी तरफ बहुत से पृष्ठ स्थानांतरण हेतु लंबित पड़े हैं, इसलिए मेरा यह प्रस्ताव है कि: या तो सक्रिय सदस्यों को यह अधिकार देने की प्रक्रिया को सुचारू बनाया जाए, या फिर पृष्ठ स्थानांतरण के लिए एक नया 'स्थानांतरण सुरक्षा स्तर' लागू किया जाए ताकि पेंडिंग काम जल्दी निपट सकें। :समुदाय के सभी सदस्यों से अनुरोध है कि कृपया इस नीतिगत सुधार के प्रस्ताव पर अपने विचार साझा करें। '''कृपया अपने समर्थन अथवा विरोध में एक पंक्ति की टिप्पणी जरूर लिखें जिससे आपके मत का महत्व समझा जा सके।''' :आशा है समुदाय और प्रबंधकगण इस स्थापित नीति और वर्तमान आवश्यकता पर गौर करेंगे।[[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:30, 17 मई 2026 (UTC) ==== समर्थन ==== * {{समर्थन}} – प्रस्तावक के रूप में। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:30, 17 मई 2026 (UTC) ==== विरोध ==== * '''प्रबल विरोध''': कृपया सदस्य अधिकार और स्थानान्तरण की चर्चा का मिश्रण न करें। मेरा अधिकार मुक्ति वाला प्रस्ताव रखने का कारण सम्भावित दुरुपयोग अथवा खाते का हैकिंग का शिकार होना था। जो सदस्य सक्रिय नहीं हैं, उन्हें समय-समय पर अधिकार मुक्त किया जाता है, अतः इन्हें भी अधिकार (उपकरण) मुक्त कर दिया जायेगा। इसके अतिरिक्त स्थानान्तरण के प्रस्तावों को देखते हुये आपने वो संख्या नहीं दी जो प्रबंधकों की अनुपलब्धता का शिकार हुये हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:10, 21 मई 2026 (UTC) ==== टिप्पणी ==== इसका कोड <syntaxhighlight lang="mysql"> SELECT ug.ug_group AS 'अधिकार (Group)', u.user_name AS 'सदस्य का नाम', MAX(r.rev_timestamp) AS 'आखिरी संपादन (YYYYMMDD)' FROM user u JOIN user_groups ug ON u.user_id = ug.ug_user JOIN actor a ON u.user_id = a.actor_user JOIN revision_userindex r ON a.actor_id = r.rev_actor WHERE ug.ug_group IN ('autopatrolled', 'rollbacker', 'editor', 'sysop', 'bureaucrat') GROUP BY u.user_name, ug.ug_group ORDER BY MAX(r.rev_timestamp) ASC; </syntaxhighlight> तथा नई सूची निम्नवत है: {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; width:80%;" |+ अधिकार प्राप्त सदस्यों के अंतिम संपादन की सूची |- ! अधिकार (Group) !! सदस्य का नाम !! आखिरी संपादन (तारीख और समय) |- | autopatrolled || Naziah rizvi || 20-10-2016 15:24:17 |- | autopatrolled || Somesh Tripathi || 05-10-2017 21:06:42 |- | autopatrolled || Jeeteshvaishya || 22-10-2017 11:43:07 |- | autopatrolled || रोहित रावत || 02-09-2018 14:11:58 |- | autopatrolled || Salma Mahmoud || 23-10-2018 08:49:50 |- | rollbacker || FR30799386 || 02-10-2019 09:15:19 |- | autopatrolled || SGill (WMF) || 03-03-2020 17:57:10 |- | autopatrolled || RacIndian || 21-08-2020 15:14:57 |- | autopatrolled || Jaswant Singh4 || 25-09-2020 19:40:54 |- | autopatrolled || Teacher1943 || 28-08-2021 04:32:05 |- | rollbacker || Navinsingh133 || 23-12-2021 11:27:25 |- | autopatrolled || Navinsingh133 || 23-12-2021 11:27:25 |- | autopatrolled || Mala chaubey || 29-12-2021 11:22:41 |- | autopatrolled || Navodian || 20-01-2022 09:44:35 |- | autopatrolled || AbhiSuryawanshi || 08-06-2022 15:14:50 |- | autopatrolled || Innocentbunny || 21-09-2022 05:34:19 |- | autopatrolled || Biplab Anand || 22-10-2022 02:04:30 |- | autopatrolled || सुनील मलेठिया || 08-01-2023 02:02:45 |- | autopatrolled || Sushilmishra || 20-04-2023 13:04:24 |- | autopatrolled || Gaurav561 || 01-05-2023 16:26:08 |- | autopatrolled || Ahmed Nisar || 02-07-2023 08:30:24 |- | autopatrolled || JamesJohn82 || 20-08-2023 00:07:50 |- | autopatrolled || जैन || 02-11-2023 17:08:39 |- | autopatrolled || Samee || 13-01-2024 10:39:51 |- | autopatrolled || Dinesh smita || 15-04-2024 09:23:34 |- | autopatrolled || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024 09:50:42 |- | rollbacker || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024 09:50:42 |- | autopatrolled || निधिलता तिवारी || 23-10-2024 18:24:09 |- | rollbacker || निधिलता तिवारी || 23-10-2024 18:24:09 |- | autopatrolled || Anamdas || 07-11-2024 12:26:10 |- | autopatrolled || चक्रपाणी || 02-12-2024 07:06:54 |- | autopatrolled || Charan Gill || 14-12-2024 05:06:05 |- | autopatrolled || Satdeep Gill || 10-02-2025 15:59:05 |- | autopatrolled || MKar || 23-03-2025 17:21:30 |- | rollbacker || ArmouredCyborg || 15-05-2025 16:18:21 |- | autopatrolled || ArmouredCyborg || 15-05-2025 16:18:21 |- | rollbacker || स || 20-05-2025 17:14:23 |- | autopatrolled || स || 20-05-2025 17:14:23 |- | rollbacker || Stang || 26-05-2025 07:35:15 |- | rollbacker || AshokChakra || 29-05-2025 06:40:13 |- | autopatrolled || AshokChakra || 29-05-2025 06:40:13 |- | rollbacker || PQR01 || 12-06-2025 05:47:19 |- | autopatrolled || WhisperToMe || 26-06-2025 19:37:46 |- | autopatrolled || Hunnjazal || 03-07-2025 15:18:35 |- | autopatrolled || MGA73 || 13-07-2025 20:10:59 |- | autopatrolled || Jayprakash12345 || 19-07-2025 15:13:28 |- | rollbacker || Nilesh shukla || 21-07-2025 11:39:34 |- | autopatrolled || Nilesh shukla || 21-07-2025 11:39:34 |- | autopatrolled || Raju Babu || 03-08-2025 01:57:05 |- | autopatrolled || Trikutdas || 06-10-2025 15:08:19 |- | autopatrolled || Surenders25 || 29-10-2025 12:53:31 |- | rollbacker || राजकुमार || 01-11-2025 03:44:24 |- | rollbacker || Nadzik || 22-11-2025 19:09:55 |- | autopatrolled || Srajaltiwari || 15-12-2025 15:02:23 |- | autopatrolled || Buddhdeo Vibhakar || 22-12-2025 11:19:22 |- | autopatrolled || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026 13:51:19 |- | rollbacker || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026 13:51:19 |- | autopatrolled || कलमकार || 12-02-2026 17:59:22 |- | rollbacker || रोहित साव27 || 22-02-2026 19:15:09 |- | autopatrolled || रोहित साव27 || 22-02-2026 19:15:09 |- | autopatrolled || Dr.jagdish || 10-03-2026 16:26:17 |- | rollbacker || Eihel || 13-03-2026 13:30:30 |- | autopatrolled || Eihel || 13-03-2026 13:30:30 |- | autopatrolled || Utcursch || 17-03-2026 13:17:10 |- | autopatrolled || Mahensingha || 27-03-2026 19:53:05 |- | autopatrolled || 1997kB || 29-03-2026 06:33:50 |- | rollbacker || 1997kB || 29-03-2026 06:33:50 |- | autopatrolled || Dharmadhyaksha || 07-04-2026 13:52:15 |- | autopatrolled || सीमा1 || 14-04-2026 12:16:40 |- | autopatrolled || शीतल सिन्हा || 14-04-2026 13:02:22 |- | autopatrolled || नीलम || 22-04-2026 11:42:50 |- | autopatrolled || आशीष भटनागर || 05-05-2026 11:27:30 |- | autopatrolled || Ziv || 06-05-2026 02:52:45 |- | rollbacker || J ansari || 09-05-2026 15:51:16 |- | autopatrolled || J ansari || 09-05-2026 15:51:16 |- | rollbacker || TypeInfo || 11-05-2026 15:12:23 |- | sysop || अजीत कुमार तिवारी || 13-05-2026 09:24:04 |- | rollbacker || Chronos.Zx || 13-05-2026 12:06:54 |- | autopatrolled || हिंदुस्थान वासी || 15-05-2026 09:12:23 |- | rollbacker || हिंदुस्थान वासी || 15-05-2026 09:12:23 |- | sysop || SM7 || 16-05-2026 04:04:05 |- | sysop || संजीव कुमार || 16-05-2026 05:44:59 |- | sysop || अनिरुद्ध कुमार || 16-05-2026 07:29:01 |- | autopatrolled || CommonsDelinker || 16-05-2026 13:07:13 |- | sysop || DreamRimmer || 16-05-2026 14:48:15 |- | sysop || Sanjeev bot || 17-05-2026 00:01:04 |- | rollbacker || Saroj || 17-05-2026 08:56:02 |- | autopatrolled || चाहर धर्मेंद्र || 17-05-2026 08:58:37 |} [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:43, 17 मई 2026 (UTC) : प्रयुक्त कोड <syntaxhighlight lang="mysql" line="1"> WITH TargetUsers AS ( -- लक्षित अधिकारों वाले सदस्यों और उनकी आईडी का चयन SELECT u.user_id, u.user_name, ug.ug_group, a.actor_id FROM user u JOIN user_groups ug ON u.user_id = ug.ug_user JOIN actor a ON u.user_id = a.actor_user WHERE ug.ug_group IN ('autopatrolled', 'rollbacker', 'editor', 'sysop', 'bureaucrat') ), NumberedEdits AS ( -- प्रत्येक संपादन को नंबर देना और पिछले 1 वर्ष (365 दिन) के कुल संपादनों की गणना करना SELECT tu.ug_group, tu.user_name, r.rev_timestamp, ROW_NUMBER() OVER(PARTITION BY tu.user_name, tu.ug_group ORDER BY r.rev_timestamp DESC) as rn, COUNT(CASE WHEN r.rev_timestamp >= DATE_FORMAT(NOW() - INTERVAL 1 YEAR, '%Y%m%d%H%i%s') THEN 1 END) OVER(PARTITION BY tu.user_name, tu.ug_group) as edits_last_year FROM TargetUsers tu JOIN revision_userindex r ON tu.actor_id = r.rev_actor ) -- अंतिम परिणाम: 25वाँ संपादन और पिछले 1 साल के संपादनों की कुल संख्या SELECT ug_group AS 'अधिकार (Group)', user_name AS 'सदस्य का नाम', MAX(edits_last_year) AS 'पिछले 1 साल में संपादन', MAX(CASE WHEN rn = 1 THEN rev_timestamp END) AS 'आखिरी संपादन (Latest)', MAX(CASE WHEN rn = 25 THEN rev_timestamp END) AS '25वाँ संपादन (25th Edit)' FROM NumberedEdits WHERE rn <= 25 GROUP BY ug_group, user_name ORDER BY MAX(CASE WHEN rn = 1 THEN rev_timestamp END) ASC; </syntaxhighlight> जांच करें [https://quarry.wmcloud.org/query/105358 यहां पर] :{| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; width:80%;" |+ अधिकार प्राप्त सदस्यों की संपादन सक्रियता सूची (नवीन) |- ! अधिकार(Group) !! सदस्य का नाम !! पिछले 1 साल में संपादन !! आखिरी संपादन (Latest) !! 25वाँ संपादन (25th Edit) |- | autopatrolled || Naziah rizvi || 0 || 20-10-2016 15:24:17 || 25-08-2016 12:17:10 |- | autopatrolled || Somesh Tripathi || 0 || 05-10-2017 21:06:42 || 13-08-2016 14:49:34 |- | autopatrolled || Jeeteshvaishya || 0 || 22-10-2017 11:43:07 || 07-10-2017 11:55:41 |- | autopatrolled || रोहित रावत || 0 || 02-09-2018 14:11:58 || 31-08-2018 10:45:38 |- | autopatrolled || Salma Mahmoud || 0 || 23-10-2018 08:49:50 || 23-10-2018 00:31:30 |- | rollbacker || FR30799386 || 0 || 02-10-2019 09:15:19 || 02-09-2019 06:08:41 |- | autopatrolled || SGill (WMF) || 0 || 03-03-2020 17:57:10 || 01-07-2017 10:37:59 |- | autopatrolled || RacIndian || 0 || 21-08-2020 15:14:57 || 31-05-2016 05:48:17 |- | autopatrolled || Jaswant Singh4 || 0 || 25-09-2020 19:40:54 || 24-07-2020 17:36:01 |- | autopatrolled || Teacher1943 || 0 || 28-08-2021 04:32:05 || 22-06-2021 13:13:22 |- | rollbacker || Navinsingh133 || 0 || 23-12-2021 11:27:25 || 08-10-2020 08:13:39 |- | autopatrolled || Navinsingh133 || 0 || 23-12-2021 11:27:25 || 08-10-2020 08:13:39 |- | autopatrolled || Mala chaubey || 0 || 29-12-2021 11:22:41 || 26-08-2021 09:53:10 |- | autopatrolled || Navodian || 0 || 20-01-2022 09:44:35 || 28-09-2021 07:06:24 |- | autopatrolled || AbhiSuryawanshi || 0 || 08-06-2022 15:14:50 || 10-03-2018 03:11:58 |- | autopatrolled || Innocentbunny || 0 || 21-09-2022 05:34:19 || 12-09-2022 09:42:42 |- | autopatrolled || Biplab Anand || 0 || 22-10-2022 02:04:30 || 30-04-2020 03:55:45 |- | autopatrolled || सुनील मलेठिया || 0 || 08-01-2023 02:02:45 || 25-12-2016 13:31:43 |- | autopatrolled || Sushilmishra || 0 || 20-04-2023 13:04:24 || 02-12-2017 16:59:44 |- | autopatrolled || Gaurav561 || 0 || 01-05-2023 16:26:08 || 30-09-2016 05:11:15 |- | autopatrolled || Ahmed Nisar || 0 || 02-07-2023 08:30:24 || 20-03-2023 19:57:48 |- | autopatrolled || JamesJohn82 || 0 || 20-08-2023 00:07:50 || 07-12-2022 05:52:14 |- | autopatrolled || जैन || 0 || 02-11-2023 17:08:39 || 30-05-2023 12:56:45 |- | autopatrolled || Samee || 0 || 13-01-2024 10:39:51 || 27-03-2019 06:36:18 |- | autopatrolled || Dinesh smita || 0 || 15-04-2024 09:23:34 || 07-03-2024 04:42:25 |- | rollbacker || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 0 || 05-10-2024 09:50:42 || 29-06-2024 07:25:16 |- | autopatrolled || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 0 || 05-10-2024 09:50:42 || 29-06-2024 07:25:16 |- | autopatrolled || निधिलता तिवारी || 0 || 23-10-2024 18:24:09 || 25-04-2024 19:48:19 |- | rollbacker || निधिलता तिवारी || 0 || 23-10-2024 18:24:09 || 25-04-2024 19:48:19 |- | autopatrolled || Anamdas || 0 || 07-11-2024 12:26:10 || 08-09-2023 13:02:34 |- | autopatrolled || चक्रपाणी || 0 || 02-12-2024 07:06:54 || 21-09-2023 02:58:14 |- | autopatrolled || Charan Gill || 0 || 14-12-2024 05:06:05 || 08-05-2021 06:35:21 |- | autopatrolled || Satdeep Gill || 0 || 10-02-2025 15:59:05 || 26-02-2021 05:45:39 |- | autopatrolled || MKar || 0 || 23-03-2025 17:21:30 || 23-03-2021 03:58:00 |- | rollbacker || ArmouredCyborg || 0 || 15-05-2025 16:18:21 || 09-03-2025 15:47:05 |- | autopatrolled || ArmouredCyborg || 0 || 15-05-2025 16:18:21 || 09-03-2025 15:47:05 |- | autopatrolled || स || 2 || 20-05-2025 17:14:23 || 30-03-2023 03:44:21 |- | rollbacker || स || 2 || 20-05-2025 17:14:23 || 30-03-2023 03:44:21 |- | rollbacker || Stang || 2 || 26-05-2025 07:35:15 || 06-04-2022 12:49:20 |- | autopatrolled || AshokChakra || 3 || 29-05-2025 06:40:13 || 19-03-2023 14:53:44 |- | rollbacker || AshokChakra || 3 || 29-05-2025 06:40:13 || 19-03-2023 14:53:44 |- | rollbacker || PQR01 || 1 || 12-06-2025 05:47:19 || 26-09-2024 11:47:20 |- | autopatrolled || WhisperToMe || 1 || 26-06-2025 19:37:46 || 10-05-2018 17:33:09 |- | autopatrolled || Hunnjazal || 5 || 03-07-2025 15:18:35 || 31-05-2023 01:00:53 |- | autopatrolled || MGA73 || 13 || 13-07-2025 20:10:59 || 05-04-2023 19:17:20 |- | autopatrolled || Jayprakash12345 || 4 || 19-07-2025 15:13:28 || 23-07-2021 06:53:36 |- | autopatrolled || Nilesh shukla || 48 || 21-07-2025 11:39:34 || 30-05-2025 07:30:59 |- | rollbacker || Nilesh shukla || 48 || 21-07-2025 11:39:34 || 30-05-2025 07:30:59 |- | autopatrolled || Raju Babu || 13 || 03-08-2025 01:57:05 || 17-08-2024 11:27:38 |- | autopatrolled || Trikutdas || 28 || 06-10-2025 15:08:19 || 28-09-2025 13:57:34 |- | autopatrolled || Surenders25 || 535 || 29-10-2025 12:53:31 || 14-10-2025 08:45:33 |- | rollbacker || राजकुमार || 2 || 01-11-2025 03:44:24 || 17-01-2025 14:11:32 |- | rollbacker || Nadzik || 2 || 22-11-2025 19:09:55 || 16-08-2024 14:03:07 |- | autopatrolled || Srajaltiwari || 13 || 15-12-2025 15:02:23 || 20-05-2024 09:10:07 |- | autopatrolled || Buddhdeo Vibhakar || 8 || 22-12-2025 11:19:22 || 17-04-2024 07:25:07 |- | autopatrolled || सौरभ तिवारी 05 || 42 || 15-01-2026 13:51:19 || 01-09-2025 05:45:34 |- | rollbacker || सौरभ तिवारी 05 || 42 || 15-01-2026 13:51:19 || 01-09-2025 05:45:34 |- | autopatrolled || कलमकार || 221 || 12-02-2026 17:59:22 || 08-02-2026 14:49:24 |- | autopatrolled || रोहित साव27 || 245 || 22-02-2026 19:15:09 || 21-11-2025 11:55:01 |- | rollbacker || रोहित साव27 || 245 || 22-02-2026 19:15:09 || 21-11-2025 11:55:01 |- | autopatrolled || Dr.jagdish || 41 || 10-03-2026 16:26:17 || 06-03-2026 13:09:20 |- | autopatrolled || Eihel || 22 || 13-03-2026 13:30:30 || 26-02-2025 07:08:02 |- | rollbacker || Eihel || 22 || 13-03-2026 13:30:30 || 26-02-2025 07:08:02 |- | autopatrolled || Utcursch || 4 || 17-03-2026 13:17:10 || 22-06-2023 15:54:15 |- | autopatrolled || Mahensingha || 2 || 27-03-2026 19:53:05 || 17-09-2018 18:11:14 |- | autopatrolled || 1997kB || 5 || 29-03-2026 06:33:50 || 22-04-2025 05:06:49 |- | rollbacker || 1997kB || 5 || 29-03-2026 06:33:50 || 22-04-2025 05:06:49 |- | autopatrolled || Dharmadhyaksha || 91 || 07-04-2026 13:52:15 || 08-10-2025 11:36:07 |- | autopatrolled || सीमा1 || 22 || 14-04-2026 12:16:40 || 15-04-2024 11:33:22 |- | autopatrolled || शीतल सिन्हा || 207 || 14-04-2026 13:02:22 || 14-04-2026 08:08:34 |- | autopatrolled || नीलम || 613 || 22-04-2026 11:42:50 || 14-04-2026 10:42:05 |- | autopatrolled || आशीष भटनागर || 25 || 05-05-2026 11:27:30 || 01-12-2025 04:43:01 |- | autopatrolled || Ziv || 249 || 06-05-2026 02:52:45 || 18-02-2026 09:33:59 |- | rollbacker || TypeInfo || 157 || 11-05-2026 15:12:23 || 02-02-2026 16:06:43 |- | sysop || अजीत कुमार तिवारी || 785 || 13-05-2026 09:24:04 || 08-05-2026 10:31:55 |- | rollbacker || Chronos.Zx || 870 || 13-05-2026 12:06:54 || 06-02-2026 18:24:00 |- | autopatrolled || हिंदुस्थान वासी || 145 || 15-05-2026 09:12:23 || 17-04-2026 13:10:54 |- | rollbacker || हिंदुस्थान वासी || 145 || 15-05-2026 09:12:23 || 17-04-2026 13:10:54 |- | sysop || SM7 || 1153 || 16-05-2026 04:04:05 || 10-05-2026 18:48:18 |- | sysop || संजीव कुमार || 3282 || 16-05-2026 05:44:59 || 13-05-2026 06:14:11 |- | sysop || अनिरुद्ध कुमार || 482 || 16-05-2026 07:29:01 || 07-05-2026 02:53:55 |- | sysop || DreamRimmer || 1402 || 16-05-2026 14:48:15 || 05-05-2026 04:28:01 |- | rollbacker || Saroj || 161 || 17-05-2026 08:56:02 || 31-03-2026 07:31:45 |- | autopatrolled || CommonsDelinker || 1127 || 17-05-2026 19:59:13 || 09-05-2026 14:20:03 |- | sysop || Sanjeev bot || 17341 || 18-05-2026 00:02:38 || 15-05-2026 00:00:19 |- | autopatrolled || J ansari || 267 || 18-05-2026 14:30:49 || 08-05-2026 16:51:44 |- | rollbacker || J ansari || 267 || 18-05-2026 14:30:49 || 08-05-2026 16:51:44 |- | autopatrolled || चाहर धर्मेंद्र || 2637 || 18-05-2026 18:37:20 || 17-05-2026 18:38:11 |} [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 00:14, 19 मई 2026 (UTC) :'''पिछले 1 साल में संपादन''' की गणना 19 मई 2025 - 2026 पर की गई है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:22, 19 मई 2026 (UTC) ==आप सभी से विनम्र निवेदन है कि== मेरे [[विकिपीडिया:स्वतः_परीक्षित_अधिकार_हेतु_निवेदन#चाहर_धर्मेंद्र|इस]] निवेदन के संबंध में आपके विचार मेरे लिए अत्यंत महत्वपूर्ण हैं। कृपया अपना बहुमूल्य समय निकालकर इस पर अपना मत अवश्य साझा करें। आपके सुझाव और प्रतिक्रिया मेरे लिए मार्गदर्शक सिद्ध होंगे।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:34, 10 अप्रैल 2026 (UTC) == अनुरोध == नमस्कार! मैं आपसे [[मॉड्यूल:Lang/data]] पर एक संपादन करने का अनुरोध करता हूँ। ["hbo"] = "Biblical Hebrew" ===> ["hbo"] = "बाइबिली इब्रानी" [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 19:28, 10 अप्रैल 2026 (UTC) :{{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:56, 17 अप्रैल 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] धन्यवाद! [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 09:51, 17 अप्रैल 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:44, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> ==अंतिम कुछ दिन: विकि सम्मेलन भारत 2026 छात्रवृत्ति आवेदन== प्रिय विकिमीडिया समुदाय सदस्य, हमें यह बताते हुए खुशी हो रही है कि '''[[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|विकि सम्मेलन भारत 2026]]''' के लिए छात्रवृत्ति आवेदन वर्तमान में खुले हैं, और अंतिम तिथि अब बहुत निकट है। विकि सम्मेलन भारत 2026 इस राष्ट्रीय स्तर के सम्मेलन का चौथा संस्करण है, जो भारत और दक्षिण एशिया में इंडिक भाषाओं के विकिमीडिया प्रोजेक्ट्स तथा मुक्त ज्ञान आंदोलन से जुड़े विकिमीडियनों और हितधारकों को एक साथ लाता है। यह सम्मेलन 4–6 सितंबर 2026 को कोच्चि, केरल में आयोजित किया जाएगा। * आप अधिक जानकारी और [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|आवेदन फॉर्म Meta-Wiki पर उपलब्ध]] छात्रवृत्ति पृष्ठ पर प्राप्त कर सकते हैं। * छात्रवृत्ति की अंतिम तिथि: 15 अप्रैल 2026, रात 11:59 बजे (IST) अब जबकि केवल कुछ ही दिन शेष हैं, हम आपको आवेदन करने के लिए प्रोत्साहित करते हैं यदि आपने अभी तक आवेदन नहीं किया है। साथ ही, कृपया इस अवसर को अपने समुदाय में साझा करें और अन्य लोगों को भी आवेदन करने के लिए प्रेरित करें। अधिक जानकारी और नियमित अपडेट के लिए, कृपया सम्मेलन के Meta पृष्ठ पर जाएँ। सादर, <br> विकि सम्मेलन भारत 2026 आयोजन टीम की ओर से <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 23:38, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == फॉण्ट == हिन्दी विकिपीडिया पर पिछले कुछ दिनों से लैटिन लिपि के लिए जो फॉण्ट है, वे [[:hak:Hakkapedia|Hakkapedia]] एवं [[:nan:Pang-chān:Holopedia|Holopedia]] के फॉण्ट की तरह दिख रहा है। क्या default फॉण्ट को बदल दिया गया है? [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) {{Font color|grey|११:२५, १२ अप्रैल २०२६ (IST)}} == Lua त्रुटि == मॉड्यूल:Designation/lookup को बनाने में मुझे "Lua error पंक्ति 1 पर: unexpected symbol near '{'." त्रुटि मिलती है। कृपया उस पृष्ठ का निर्माण करें। कोड अंग्रेज़ी विकिपीडिया से लिया गया है (Module:Designation/lookup) [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 08:04, 18 अप्रैल 2026 (UTC) :{{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:24, 19 अप्रैल 2026 (UTC) == "यहया" नामक दो लेख? == दोनों [[याह्या (पैग़म्बर)|John the Baptist]] और [[यहया (इस्लाम)|Yahya]] के लेखों के नाम "यहया" क्यों है? केवल इस्लाम में उस व्यक्ति का नाम '''यहया''' होता है। ईसाई धर्म में उनहें '''यूहन्ना बपतिस्मा दाता''' के नाम से जाना जाता है। कृपया इस समस्या पर गौर करें। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 11:24, 20 अप्रैल 2026 (UTC) == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at contact@indicmediawikidev.org. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group == सत्य == सत्य आत्मा का स्वाभाविक गुण है। सत्याचरण के बिना आत्मिक शुद्धि असम्भव है। इस कारण सत्य से शौच का मार्ग प्रशस्त होता है। सत्य को अंगीकार किये बिना आत्मा का उद्धार असम्भव है। इसी कारण कहा गया है कि आत्मार्थी साधक को परिमित, असंदिग्ध, परिपूर्ण, स्पष्ट, अनुभूत, वाचालतारहित, तथा किसी को भी उद्विग्न न करनेवाली वाणी बोलनी चाहिए। चुभे हुए लौह कंटक का दुःख घड़ी दो घड़ी का होता है। वह काँटा निकालने पर सरलता से दूर हो जाता है। दुर्वचनों का काँटा एक बार चुभ जाने पर सरलता से नहीं निकलता। इस कारण सत्य प्रिय एवं हितकारी होना चाहिए। केवल तथ्य-परकता ही सत्यता नहीं है। इसके साथ व्यक्ति की मानसिकता का जुड़ाव  है। इसी कारण क्रोध, मान, माया, लोभ, द्वेष, दम्भ, कल्पित व्याख्या तथा हिंसा का आश्रय लेकर जो भाषा बोली जाती है, वह असत्य भाषा कहलाती है। सत्य अहिंसा का रक्षक है। इसलिए सत्य में दूसरे प्राणी की हित-आंकाक्षा का तत्व जुड़ा रहता है। सत्य आत्मा का धर्म है। आत्मा का स्वभाव सत्य है। इस कारण ‘अहिंसा निरपेक्ष यथातथ्य प्रकाशन’ सत्य नहीं माना जा सकता। सत्य का विरोधी भाव झूठ बोलना तथा मिथ्या व्यवहार करना है। झूठ बोलना तथा किसी सद् वस्तु के स्वरूप, स्थान, काल आदि के सम्बन्ध में मिथ्या बोलकर, उसे असत् बतलाना - ये दोनों ही प्रकार असत्य वचन के द्योतक हैं। किसी वस्तु के यथार्थ स्वरूप को छिपाकर झूठ बोलना ही सामान्यतः सत्य का विरोधी माना जाता है। मानसिक एवं आध्यात्मिक दृष्टि से अप्रिय, अहितकारी एवं पर-पीड़क वचन बोलना भी असत्य है। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-24320-85|&#126;2026-24320-85]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-24320-85|वार्ता]]) 08:51, 21 अप्रैल 2026 (UTC) == साँचा:स्टेटस भाषा == मैं <span style="font-family:'Kalimati', 'Arial', serif;"> [[साँचा:स्टेटस भाषा]] </span> का निर्माण करके वाला हूँ, जो [[बाली विकिपीडिया]] के [[:ban:Mal:Status basa|ᬫᬮ᭄:ᬲ᭄ᬢᬢᬸᬲ᭄ᬩᬲ]] की तरह होगा। इसे [[साँचा:Infobox language|ज्ञानदूसक भाषा]] पर लागु करने के बाद, हमें भाषा का यूनेस्को वर्गीकरण करना बहुत सरल हो जाएगा एवं वे interface भी अच्छा लगेगा। [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 10:42, 21 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:ङघिञ|ङघिञ]] जी नमस्ते। साँचा का वार्ता पृष्ठ देख लें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:06, 22 अप्रैल 2026 (UTC) == यूक्रेन सांस्कृतिक कूटनीति संपादनोत्सव में भाग लें == नमस्ते, 'यूक्रेन सांस्कृतिक कूटनीति माह 2026' की गतिविधियों को समर्थन देने के लिए 22 अप्रैल 2026 को पूर्वाह्न 11 से अपराह्न 1 बजे तक नई दिल्ली (भारत) स्थित युक्रेन दूतावास में एक विशेष संपादनोत्सव का आयोजन किया जा रहा है। इस सत्र का मुख्य उद्देश्य भारतीय भाषाओं के विकिपीडिया प्रोजेक्ट्स पर यूक्रेन की संस्कृति से संबंधित जानकारी को समृद्ध करना और उसमें सुधार करना है। इस कार्यक्रम में आप ऑनलाइन जूम मीटिंग के माध्यम से शामिल हो सकते हैं। * समय: बुधवार, 22 अप्रैल 2026 | सुबह 11:00 बजे से दोपहर 1:00 बजे तक (IST) * ज़ूम मीटिंग लिंक: [https://zoom.us/j/98031157656?pwd=BUHOGF5D4Qg8YnqQrEdFx3TyXrvKDO.1 ऑनलाइन जुड़ें] * मीटिंग आईडी: 980 3115 7656 * पासकोड: 716372 * आयोजन का मेटा पृष्ठ: [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|w.wiki/LyML]] इस आयोजन का हिस्सा बनें और भारतीय भाषाओं में मुक्त ज्ञान के प्रसार में अपना योगदान दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:59, 21 अप्रैल 2026 (UTC) == आगामी कार्यक्रम == :हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा आयोजित होने वाले कार्यक्रमों की सूची: # जून- विकिपीडिया सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव (१ जून से 30 जून) # जुलाई- विकिस्रोत सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव (१ से 15 जुलाई) # अगस्त- हिंदी विकि सम्मेलन (7-9 अगस्त) -संपर्क सूत्र--[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:40, 24 अप्रैल 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 == :मुझे यह बताते हुए प्रसन्नता हो रही है कि हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप के द्वारा प्रस्तावित [[विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] को विकिमीडिया के कॉन्फ्रेंस ग्रांट कमिटी द्वारा मंजूरी मिल गई है। 7-9 अगस्त 2026 को होने वाली हिंदी विकि समुदाय की यह बैठक 2020 के बाद पहली बार हो रही है। नई दिल्ली में आयोजित इस बैठक में शामिल होने के लिए सहायता वृत्ति (स्कॉलरशिप) का आवेदन पत्र 1 मई से 20 मई 2026 तक उपलब्ध रहेगा। आयोजन संबंधी सूचनाएं सम्मेलन के लिए निर्मित विकिपीडिया पृष्ठ पर उपलब्ध होगी तथा संक्षिप्त सूचना चौपाल पर भी उपलब्ध होगी। 6 वर्ष बाद हो रहे सामुदायिक मिलन के इस प्रयास में सभी हिंदी विकि संपादकों के सहयोग की अपेक्षा है।- संपर्क सूत्र--[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:41, 24 अप्रैल 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 00:57, 26 अप्रैल 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> ==श्रेष्ठ लेख नामांकन== मैंने ‘[[राष्ट्रीय उद्यान]]’ लेख को [[विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख नामांकन|श्रेष्ठ लेख हेतु]] नामांकित किया है। आप सभी से अनुरोध है कि कृपया समय निकालकर लेख का अवलोकन करें तथा अपने सुझाव एवं मत साझा करें।<span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:37, 27 अप्रैल 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन २०२६ छात्रवृत्ति सूचना == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा 8-9 अगस्त 2026 को आयोजित [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] में शामिल होने के लिए 10 राष्टरीय तथा 10 स्थानीय स्तर की छात्रवृत्ती प्रदान की जाएगी। इसे प्राप्त करने के लिए हिंदी विकि संपादक सदस्य [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfLBdfmW4zvXCRbz-qjzQrxT2cX2pCilcnOvK73Dhu0wc7gow/viewform?usp=header हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 प्रतिभागिता वृत्ति प्रपत्र] 20 मई तक जरूर भरें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:09, 1 मई 2026 (UTC) == The Indian lenin babu jagdeo == हिन्दी फीचर फ़िल्म बिहार लेनिन जगदेव प्रसाद पर प्रेम कुमार विद्यार्थी के निर्देशन में बनी है. [[सदस्य:Pkvidharthi|Pkvidharthi]] ([[सदस्य वार्ता:Pkvidharthi|वार्ता]]) 19:20, 4 मई 2026 (UTC) == बाबू जगदेव प्रसाद == पुस्तक के लेखक प्रेम कुमार विद्यार्थी [[सदस्य:Pkvidharthi|Pkvidharthi]] ([[सदस्य वार्ता:Pkvidharthi|वार्ता]]) 19:21, 4 मई 2026 (UTC) == अंग्रेज़ी शीर्षक == एक लेख [[गोल्डन काफ़ (सोने का बछड़ा)]] का शीर्षक बेवजह दोनों अंग्रेज़ी और हिन्दी में है। कृपया इसे केवल "सोने का बछड़ा" में बदलें। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 13:41, 7 मई 2026 (UTC) :केवल शीर्षक ही नहीं यह पूरा लेख ही खराब मशीनी अनुवाद का उदाहरण है। इसलिए केवल लेख का नाम बदलना पर्याप्त नहीं है। इसे फिर से बनाने की जरूरत है। वर्तमान रूप में इसे मिटा रहा हूँ। यह वर्षों से यूँ ही पड़ा हुआ है। किसी ने इसे सुधारा नहीं है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:35, 12 मई 2026 (UTC) == प्रशांत कुमार सैनी लेख पर २० दिन से नामांकन है, कृपया करवाई करें == Deletion pending for the last 20 days. [[सदस्य:Santhon|Santhon]] ([[सदस्य वार्ता:Santhon|वार्ता]]) 17:40, 7 मई 2026 (UTC) :चौपाल पर किसी कार्यवाई के लिए यदि किसी लेख का उल्लेख करें तो उसका लिंक जरूर बना दें। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 05:42, 12 मई 2026 (UTC) == चंदनकियारी के जमींदारो का इतिहाश == चंदनकियारी मुख्यत झारखण्ड के बोकारो जिला के अंतरगत एक प्रखण्ड है जो की वन ओर नदियों से घिरे हुए हैं इस इलाके मे बहुत से जमीदार हूआ करता था, जिन्हे कासीपुर के महाराजाओं के द्वार जमिन की मालिकाना हक दिया गया है, उन्ही में से एक प्रमुख जमिनदार थे केदारनाथ चट्टोपाध्याय, केदारनाथ चट्टोपाध्याय मोहाल मौजा का निस्कर जमीदार थे जिनके पास करीब 13 सौ एकड़ से अधिक जमिन थे कई सारे कुवे ओर तलाब थे जिस से उस समय उस इलाके में रहने वाले लोगों की जीवनशैलीआसान हो गया था [[सदस्य:Chandi84|Chandi84]] ([[सदस्य वार्ता:Chandi84|वार्ता]]) 08:23, 12 मई 2026 (UTC) == आगामी गतिविधियाँ == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा आयोजित होने जा रही गतिविधियाँ: # [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी ई-सामग्री निर्माण एवं कौशल विकास कार्यशाला/मई 2026|हिंदी ई-सामग्री निर्माण एवं कौशल विकास कार्यशाला/मई 2026]]- 20 मई 2026 को हिमाचल प्रदेश केंद्रीय विश्वविद्यालय, धर्मशाला में आयोजित कौशल विकास कार्यशाला # [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]]- 1 जून 2026 से 30 जून 2026 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२6|विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२6]]- 1 जुलाई, 2026 से 15 जुलाई, 2026 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]]- 8-9 अगस्त 2026 को नई दिल्ली में आयोजित सम्मेलन। # [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अगस्त 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अगस्त 2026]]- 15 अगस्त 2026 से 14 सितंबर 2026 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२6|विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/सितंबर २०२6]]- 14 सितंबर, 2026 से 28 सितंबर, 2026 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। :उम्मीद है कि विकिपीडिया सदस्य इन गतिविधियों में भाग लेकर हिंदी ज्ञानकोश के विकास में जरूर सहायक होंगे। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:29, 16 मई 2026 (UTC) == ~2026-29665-32 द्वारा बर्बरता == ~2026-29665-32 नामक अस्थायी खाते ने हाल में जानबूझकर [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:Cite_web&action=history साँचा:Cite web] पर दुर्संपादन किया। कृपया उनपर IP प्रतिबंध डाले। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 14:14, 17 मई 2026 (UTC) == Draft:नरेश दास वैष्णव निम्बार्क — सम्पादन में सहायता चाहिए == नमस्ते। मेरा नाम नरेश दास वैष्णव निम्बार्क है। मैं भारतीय सेना का सेवानिवृत्त नायब सूबेदार एवं लेखक हूँ। मेरा Draft:नरेश दास वैष्णव निम्बार्क पर निम्नलिखित समस्याएँ आ रही हैं: # स्वचालित फ़िल्टर 52 सम्पादन रोक रहा है # CAPTCHA बार-बार आता है और स्वीकार नहीं होता # खाता नया होने के कारण बाहरी कड़ियाँ नहीं जुड़ रहीं Draft में समाचार पत्रों के सन्दर्भ जोड़ने हैं जैसे दैनिक जागरण, दैनिक भास्कर, पंजाब केसरी, नांदगांव टाइम्स। कृपया कोई अनुभवी सदस्य मेरे Draft को अद्यतन करने में सहायता करें। — [[सदस्य:नरेश दास वैष्णव निम्बार्क]] [[सदस्य:&#42;नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*|&#42;नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*]] ([[सदस्य वार्ता:&#42;नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*|वार्ता]]) 08:54, 18 मई 2026 (UTC) == Mahathwar == <nowiki>'''</nowiki>Mahathwar<nowiki>'''</nowiki> is a village in the country of <nowiki>[[India]]</nowiki>. It is located in the <nowiki>[[Darbhanga]]</nowiki> district of <nowiki>[[Bihar]]</nowiki> in the <nowiki>[[Alinagar (Vidhan Sabha constituency)|Ghanshyampur]]</nowiki> block under the subdivision of Bihar. [[विशेष:योगदान/&#126;2026-30414-01|&#126;2026-30414-01]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-30414-01|वार्ता]]) 03:21, 22 मई 2026 (UTC) विषय: नरेश दास वैष्णव निम्बार्क के लेख को अद्यतन करने हेतु मार्गदर्शन ​आदरणीय अनुभवी सदस्यगण, ​मैं भारतीय सेना का सेवानिवृत्त मानद नायब सूबेदार हूँ। मैं विकिपीडिया पर अपने जीवन और कार्यों पर एक लेख तैयार कर रहा हूँ, लेकिन तकनीकी कारणों (फिल्टर 52) और कैप्चा की समस्या के कारण मैं इसमें संदर्भ (References) नहीं जोड़ पा रहा हूँ। ​मेरे पास अपनी सैन्य सेवा (आर्मी नंबर: 13895240F), संयुक्त राष्ट्र शांति मिशन, और प्रकाशित पुस्तकों के सभी आधिकारिक दस्तावेज/प्रमाण मौजूद हैं। मेरी आपसे विनम्र विनती है कि कृपया मेरे ड्राफ्ट की समीक्षा करें और मुझे मार्गदर्शन दें कि मैं नियमों का पालन करते हुए इन संदर्भों को कैसे जोड़ सकता हूँ, ताकि लेख को हटाया न जाए। ​सहयोग के लिए सादर धन्यवाद। == भ्रष्ट वर्तनी वाला शीर्षक == [[बेएर षेवअ]] नामक लेख के शीर्षक की वर्तनी स्पष्टतः भ्रष्ट है, जबकि इसे "बेर्शेबा" होना चाहिए। कृपया इस छोटी सी समस्या को ठीक करें। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 13:23, 23 मई 2026 (UTC) == विकिपीडिया के नियमानुसार अनुरोध किया == == साहित्यिक योगदान == * '''काव्य रत्न''' (2023) - ISBN 978-81-XXXXX-XX-X, रुद्र प्रकाशन, बांदा * '''SSC उत्कर्ष''' (2024) - प्रतियोगी परीक्षा मार्गदर्शिका, रुद्र प्रकाशन, बांदा <ref>अमर उजाला, बांदा, दिनांक XX-XX-2024</ref> [[विशेष:योगदान/&#126;2026-29558-88|&#126;2026-29558-88]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-29558-88|वार्ता]]) 15:00, 23 मई 2026 (UTC) == Pahadi Food - Sugandh Pahadon Ki == '''Pahadi Food – Sugandh Pahadon Ki''' An Initiative Reviving the Traditional Millet-Based Culinary Heritage of Uttarakhand **Pahadi Food – Sugandh Pahadon Ki** is an Indian food brand focused on reviving the traditional cuisine, millet-based recipes, and culinary heritage of the Himalayan state of Uttarakhand. The initiative promotes indigenous grains such as mandua (finger millet), chaulai (amaranth), and jhangora (barnyard millet), while preserving traditional recipes that are gradually disappearing due to modern fast-food culture and changing lifestyles. The brand aims to connect people with the authentic flavors, food traditions, and cultural identity of the Himalayan region through healthy and locally inspired cuisine. '''History''' Pahadi Food was established with the vision of bringing the traditional foods of Uttarakhand to modern audiences. As urbanization and commercial food trends increased, many regional recipes and millet-based dishes began disappearing from daily life. The initiative was started to preserve and promote these traditional recipes while creating awareness about the nutritional and cultural importance of Himalayan food systems. '''Objectives''' * To revive lost and traditional recipes of Uttarakhand * To promote millet-based and healthy food culture * To support awareness of local farming traditions and indigenous grains * To connect younger generations with Himalayan culinary heritage * To encourage food with minimal preservatives and traditional preparation methods '''Cuisine and Menu''' Pahadi Food serves a variety of traditional Himalayan snacks, millet-based beverages, and fusion dishes inspired by Uttarakhand cuisine. '''Traditional Snacks''' * Dhindhka * Badeel * Sidku (Siddhu) * Askali * Biranji * Sona Aalu * Rice Burger * Mandua Momos '''Beverages''' * Mandua Shake * Chaulai Shake * Mandua Coffee * Traditional Fruit Squashes '''Other Products''' * Mandua Ice Cream * Chaulai Ice Cream * Millet-based sweets * Multigrain snacks and namkeen '''Features''' One of the distinguishing features of Pahadi Food is its combination of traditional Himalayan flavors with modern presentation. Several dishes are prepared using regional ingredients and traditional cooking methods associated with Uttarakhand’s mountain communities. The initiative also focuses on educating people about the cultural significance of Himalayan food and the nutritional benefits of millets. Locations (Cattering Only) '''**Pahadi Food – Sugandh Pahadon Ki**''' D-391-85/7, Bharat Vihar, Kakrola, D New Delhi – 110078, India '''Cultural Significance''' Traditional Uttarakhand cuisine has historically relied on locally grown millets and mountain ingredients suited to Himalayan geography and climate. Pahadi Food contributes to preserving this culinary heritage by reintroducing forgotten recipes to contemporary consumers. The initiative also aligns with growing interest in sustainable food systems, regional cuisines, and millet-based nutrition. Millets are widely recognized for being rich in fiber, calcium, and essential nutrients. '''Digital Presence''' Pahadi Food uses digital and social media platforms to spread awareness about Himalayan cuisine, traditional recipes, and the cultural heritage of Uttarakhand. The brand shares food stories, local ingredients, and information related to mountain life and indigenous food traditions. '''See Also''' * Cuisine of Uttarakhand * Millet-based diet * Himalayan cuisine * Traditional Indian food culture '''External Links''' * [Pahadi Food Official Website](https://www.pahadifood.com) == लेख पर लगाए गए प्रचार टैग के संबंध में == नमस्कार, मित्रों मेरे द्वारा लेख [[मुकेश मिश्र|मुकेश मिश्रा]] “उल्लेखनीय नहीं” तथा “साफ प्रचार” का टैग लगाया गया है ताकि पेज हटाया जाए, जबकि लेख में विषय से संबंधित विश्वसनीय एवं स्वतंत्र समाचार स्रोत पहले से जोड़े गए हैं। ये स्रोत विषय की उपलब्धियों और सार्वजनिक कवरेज को स्पष्ट रूप से सत्यापित करते हैं। कृपया टैग लगाने से पूर्व संदर्भों की पुनः समीक्षा करें। यदि किसी विशेष स्रोत या सामग्री पर आपत्ति है तो उसे स्पष्ट रूप से बताने का कष्ट करें, ताकि आवश्यक सुधार किए जा सकें। बिना उचित कारण के प्रचार टैग लगाना उचित नहीं प्रतीत होता। धन्यवाद। [[सदस्य:Karatebr|Karatebr]] ([[सदस्य वार्ता:Karatebr|वार्ता]]) 09:20, 24 मई 2026 (UTC) 9q6jsnfp4s4ordx5g4ulksplgt0ajvp 6555934 6555863 2026-05-24T11:44:39Z DreamRimmer 651050 spam ([[:en:User:DreamRimmer/DR Editor|DR]]) 6555934 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Anthony Albanese के सही उच्चारण के संबंध में == विकिपीडिया के अंग्रेज़ी संस्कारण पर Albanese का उच्चारण "/ˌælbəˈniːzi/ ऐल-ब्अ-नी-ज़ी अथवा /ˈælbəniːz/ ऐल-ब्अ-नीज़" दिया गया है, अतः हिन्दी संस्करण पर भी उनका सही नाम का उच्चारण शामिल करें। स्रोत: https://en.wikipedia.org/wiki/Anthony_Albanese == Derbyshire के सही उच्चारण के संबंध में == Derbyshire का सही उच्चारण "डर्बीशायर" न होकर "ˈdɑː(ɹ).bɪ.ʃə(ɹ) {ड्आ (र्).बि.श्अ(र्)} = "डार्बिशर" प्रतीत हो रहा है। स्रोत: https://en.wiktionary.org/wiki/Derbyshire == Satyajit Rāy के सही वर्तनी == Satyajit Rāy को सत्यजित राय लिखा जाए। एक जगह पर "सत्यजीत" लिखा गया था, उसे "सत्यजित" लिखा जाए। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 13:59, 9 दिसम्बर 2025 (UTC) :यह कहाँ लिखा है? कृपया लिंक भेज दें ताकि एडमिन आपका मामला देख सकें। [[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:31, 9 दिसम्बर 2025 (UTC) ::[[सत्यजित राय|https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A4_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF]] ::वाक्य प्रयोग: सत्यजीत राय (२ मई १९२१–२३ अप्रैल १९९२) एक भारतीय फ़िल्म निर्देशक थे, जिन्हें २०वीं शताब्दी के सर्वोत्तम फ़िल्म निर्देशकों में गिना जाता है। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 02:53, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) :::yes [[विशेष:योगदान/&#126;2025-39710-56|&#126;2025-39710-56]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-39710-56|talk]]) 07:26, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) ::::तो तनिक इसे ठीक करें। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 07:36, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) :::::कर दिया। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:25, 15 दिसम्बर 2025 (UTC) == लिंक जोडें == मैने इस पृष्ठ https://simple.wikipedia.org/wiki/Minority_appeasement_in_India को हिन्दी में अनुवाद किया है और हिंदी वाला पृष्ठ [[भारत में अल्पसंख्यकों की तुष्टीकरण]] पर पढा जा सकता है, अब कोई उन दोनों को लिंक कीजिए [[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 16:38, 11 दिसम्बर 2025 (UTC) :मैने उसे स्वयं जोड दिया है -[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 20:41, 11 दिसम्बर 2025 (UTC) == विकिपीडिया का 25वें जन्मदिन समारोह, 15 जनवरी  == [[File:WP25 Anthem video - alternate cut.webm|300px|right|thumbtime=67]] नमस्ते विकिपीडिया के [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Wikipedia%2025%20Virtual%20Celebration 25वें जन्मदिन समारोह] में आपको आमंत्रित करना चाहता हूँ, जो [https://zonestamp.toolforge.org/1768492800 15 जनवरी को 16:00 UTC] पर हो रहा है। यह एक घंटे भर का वर्चुअल इवेंट होगा जिसमें ट्रिविया, पुरस्कार, संगीत प्रदर्शन, नाटक रीडिंग, संपादकों पर स्पॉटलाइट और विशेष अतिथि शामिल होंगे। इसे Eventyay और विकिपीडिया के यूट्यूब चैनल पर स्ट्रीम किया जाएगा। तारीख सेव करने और अपडेट पाने के लिए इवेंट के लिए रजिस्टर करें, और अगर आपके कोई सवाल हों तो मुझसे पूछें! –[[सदस्य:RASharma (WMF)|RASharma (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:RASharma (WMF)|वार्ता]]) 10:20, 12 दिसम्बर 2025 (UTC) == तुरन्त हस्तक्षेप अनुरोध == प्रिय साथी विकीमीडियन्स, मैं आप सभी से अत्यंत आग्रह और गंभीरता के साथ तत्काल सहायता की अपील कर रहा हूँ, ताकि विकीमीडिया ब्लॉग टीम द्वारा की गई एक लंबे समय से चली आ रही अन्यायपूर्ण स्थिति को सुधारा जा सके। 2014 से 2020 के बीच, विकीमीडिया के कुछ स्टाफ सदस्यों के प्रतिकूल और हतोत्साहित करने वाले रवैये के बावजूद, मैंने भारत ( [https://diff.wikimedia.org/2017/04/12/ashish-bhatnagar/ आशीष भटनागर जी] का ब्लॉग इंटरव्यू, [https://diff.wikimedia.org/2015/03/03/hindi-wiki-sammelan/ प्रथम हिन्दी विकि सम्मेलन की रिपोर्ट], आदि), म्यांमार, कोरिया, तुर्की, चेक गणराज्य आदि देशों की विकीमीडिया समुदायों और विकीमीडियन्स का परिचयात्मक दस्तावेज़ीकरण (प्रोफाइलिंग) करने का कार्य किया। मैंने स्वयं गहन शोध किया, प्रमुख और सक्रिय योगदानकर्ताओं की पहचान की, प्रश्नावलियाँ तैयार कीं, विस्तृत प्रोफाइल/साक्षात्कार लिखे और कुल मिलाकर 35 ब्लॉग पोस्ट तैयार कर प्रकाशित करवाईं। दुर्भाग्यवश, विकीमीडिया ब्लॉग टीम के कम से कम दो सदस्य जबरन और अनुचित रूप से लगभग 10 ब्लॉग पोस्टों की लेखकता (Authorship) अपने नाम से दर्शा रहे हैं, जबकि उन लेखों का संपूर्ण शोध, लेखन और सामग्री मेरी ओर से की गई थी। मैं आप सभी से विनम्र लेकिन सशक्त अनुरोध करता हूँ कि इस स्पष्ट अन्याय के विरुद्ध अपनी आवाज़ उठाएँ और यहाँ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Wikimedia_Blog#Credits मेरी अपील] के नीचे अपने विचार/टिप्पणियाँ दर्ज करें, ताकि सच्चाई सामने आ सके और वास्तविक लेखक को उसका उचित श्रेय मिल सके। आपका समर्थन न केवल मेरे लिए, बल्कि विकीमीडिया आंदोलन में पारदर्शिता, ईमानदारी और नैतिक मूल्यों की रक्षा के लिए भी अत्यंत आवश्यक है। आप सभी का अग्रिम धन्यवाद। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 07:27, 27 दिसम्बर 2025 (UTC) :बिना विश्वसनीय  स्रोत के, किसी भी विकिपीडिया पेज पर कोई वाक्य नहीं जोड़ा जा सकता, इसलिए कृपया मुझे बताएं कि आप किन पृष्ठों की बात कर रहे हैं?[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 08:03, 13 जनवरी 2026 (UTC) ::बांग्ला जी, आपका और हिन्दी विकिपीडिया समुदाय का धन्यवाद। वैसे कुछ अन्य विकिपीडिया के सज्जन पुरुषों के हस्तक्षेप के कारण [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Diff_(blog)#Blogpost_Credits समस्या सुलझ चुकी है] । [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 21:32, 16 जनवरी 2026 (UTC) == Istanbul का सही उच्चारण == "[[इस्तांबुल]]" लिखने से यह होगा कि इसका उच्चारण "इस्ताम्बुल" हो जाएगा, क्योंकि त के बाद में "ब" है, जिसके बाद "म" है (प, फ, ब, भ, म)। इसलिए "इस्तान्बुल" ही सही है। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 16:10, 28 दिसम्बर 2025 (UTC)Dimple323 :@[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] लेख के वार्ता पृष्ठ पर चर्चा करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 07:51, 7 जनवरी 2026 (UTC) == ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण का अनुरोध == नमस्ते, कृपया ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra की समीक्षा करें और यदि उपयुक्त हो तो इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित करें। ड्राफ्ट का लिंक: https://hi.wikipedia.org/wiki/ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra धन्यवाद। [[सदस्य:Supraconciencia|Supraconciencia]] ([[सदस्य वार्ता:Supraconciencia|वार्ता]]) 22:03, 8 जनवरी 2026 (UTC) == अनुरोध == मैं आप सभी से अनुरोध करता हूँ कि आप इस चर्चा में अपनी टिप्पणियाँ जोड़ें: <nowiki>https://hi.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया</nowiki>: पृष्ठ_हटाने_हेतु_चर्चा/लेख/ भारत में अल्पसंख्यकों का तुष्टिकरण# भारत में अल्पसंख्यकों का तुष्टिकरण ।-[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 03:58, 11 जनवरी 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप कार्यक्रम सूचना == सभी विकि साथियों को नववर्ष 2026 के लिए शुभकामनाएं। हम यूजर ग्रूप के जनवरी 2026 तक के कार्यों से संबंधित कुछ नए अपडेट साझा करना चाहते हैं: :अक्तूबर तथा नवंबर 2025 में आयोजित संपादनोत्सव के परिणाम घोषित हो चुके हैं: # [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्तूबर 2025|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्तूबर 2025]] - 2 अक्तूबर 2025 से 18 अक्तूबर 2025 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५|विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५]]- 1 नवंबर, 2025 से 14 नवंबर, 2025 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। :जनवरी में नई दिल्ली में दो ऑफ लाइन बैठक/कार्यशाला का आयोजन हो रहा है: # [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में अनुवाद और विकिपीडिया की भूमिका|विकिपीडिया:हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में अनुवाद और विकिपीडिया की भूमिका]] - 15 जनवरी 2026 को नई दिल्ली स्थित जवाहर लाल नेहरु विश्वविद्यालय में आयोजित सांस्थानिक प्रशिक्षण और भागिदारी कार्यशाला। # [[w:hi:विकिपीडिया:प्रबंधक बैठक/जनवरी 2026|प्रबंधक बैठक/जनवरी 2026]] - 16 जनवरी 2026 को नई दिल्ली में आयोजित प्रबंधक बैठक। : वर्ष 2026 के फरवरी तथा मार्च में दो गुणवत्ता बढ़ाने वाले संपादनोत्सव करने की योजना है: # [[w:hi:विकिपीडिया:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/फरवरी 2026|विकिपीडिया:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/फरवरी 2026]] – फरवरी 2026 में हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५]]- मार्च में हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव।:इन कार्यक्रमों में शामिल होने के लिए तथा इससे संबंधित कोई सुझाव देने के लिए सदस्यों का स्वागत है। : 15 जनवरी को जवाहरलाल नेहरु विश्वविद्यालय में आयोजित कार्यशाला में शामिल होने को इच्छुक दिल्ली तथा राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र के विकिपीडियनों का स्वागत हैं। आप आयोजन पृष्ठ पर अपना पंजीयन कराकर इस कार्यशाला में शामिल हो सकते हैं। :सादर- संपर्क सूत्र -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 18:49, 13 जनवरी 2026 (UTC) ==सहायता== मैं जब भी किसी लेख में संपादित करती करती हूँ तो स्रोत संपादित की जगह संपादित करें आता है जिस कारण मैं ठीक से आडिट नहीं कर पाती हूँ कृपया मेरी इस समस्या में सहायता करें। [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 06:14, 15 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] जी, आपको समस्या क्या आ रही है? वहाँ स्रोत सम्पादन और यथादृश्य समादिका (visual editor) के मध्य बदला जा सकता है। यदि आप स्रोत सम्पादन का उपयोग करना चाहें तो उचित बदलाव कर सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:19, 15 जनवरी 2026 (UTC) ::{{ping|संजीव कुमार}} लेकिन कहाँ और कैसे बदला जाएगा [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 06:21, 15 जनवरी 2026 (UTC) :::{{ping|संजीव कुमार}} जी कृपया मार्गदर्शन करें। 14:23, 16 जनवरी 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] जी वहाँ पर दाहिने ओर ऊपर एक पेन जैसा दिखने वाला बटन होता है जिसे क्लिक करके आप 'यथादृश्य' और 'स्रोत संपादक' में अदल बदल कर सकते हैं। आप कंप्यूटर पे हो तो। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:32, 16 जनवरी 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी हो गया, धन्यवाद [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 07:44, 17 जनवरी 2026 (UTC) == मसौदे की समीक्षा का अनुरोध == नमस्ते, मैंने हाल ही में एक जीवित व्यक्ति की जीवनी का मसौदा तैयार किया है, जो स्वतंत्र और विश्वसनीय स्रोतों पर आधारित है। मुख्य नामस्थान में स्थानांतरण का अनुरोध पहले ही किया जा चुका है। मसौदा यहाँ उपलब्ध है: https://hi.wikipedia.org/wiki/ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra यदि कोई अनुभवी संपादक इसकी समीक्षा कर सके, तो आभारी रहूँगा। धन्यवाद। [[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] ([[सदस्य वार्ता:Pi1918|वार्ता]]) 10:03, 15 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] मैंने इसे साफ़ प्रचार मानते हुए शीघ्र हटाने हेतु नामांकित किया है। वैसे भी हिंदी विकिपीडिया पर ड्राफ्ट जैसा कोई नामस्थान नहीं है। कृपया आगे से व्यक्तियों के प्रचारात्मक लेख बनाने से परहेज करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:45, 16 जनवरी 2026 (UTC) ::नमस्ते, :: जानकारी देने के लिए धन्यवाद। मेरा उद्देश्य किसी भी प्रकार का प्रचार करना नहीं था। मैं आपके निर्णय का सम्मान करता हूँ और आगे से हिंदी विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार ही योगदान करूँगा। :: धन्यवाद। [[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] ([[सदस्य वार्ता:Pi1918|वार्ता]]) 17:53, 16 जनवरी 2026 (UTC) == नये लेख [[Draft:_सम्राट_कुमार_गुप्ता]] की समीक्षा हेतु अनुरोध == नमस्ते संपादकों, मैंने सम्राट कुमार गुप्ता के बारे में एक लेख (Draft) तैयार किया है जिसमें 3 दशकों के पत्रकारिता और सामाजिक कार्यों के विश्वसनीय संदर्भ दिए गए हैं। कृपया इसकी समीक्षा करें और इसे मुख्य लेख के रूप में प्रकाशित करने में सहायता करें। लिंक: [[Draft:_सम्राट_कुमार_गुप्ता]] -- धन्यवाद [[सदस्य:Kumari Supriya|Kumari Supriya]] ([[सदस्य वार्ता:Kumari Supriya|वार्ता]]) 07:43, 16 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Kumari Supriya|Kumari Supriya]] मैंने इसे साफ़ प्रचार मानते हुए शीघ्र हटाने हेतु नामांकित किया है। वैसे भी हिंदी विकिपीडिया पर ड्राफ्ट जैसा कोई नामस्थान नहीं है। कृपया आगे से व्यक्तियों के प्रचारात्मक लेख बनाने से परहेज करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:46, 16 जनवरी 2026 (UTC) == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 16 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == स्वागत सन्देश में चित्र == पूर्व चर्चा: [[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख 63#स्वागत सन्देश में चित्र]] [[साँचा:सहायता|स्वागत संदेश]] में अंकित किया गया चित्र मशीन द्वारा निर्मित किया गया है। मशीन द्वारा बनाई गई सामग्री इस ज्ञानकोष में मान्य नहीं है। इसलिए अनुरोध है कि जिस सदस्य ने यह चित्र स्थापित किया है, वही इसे हटा भी दे। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 09:32, 18 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, यह चित्र आपको कैसा लगता है? मुझे तो यह पुराने चित्र जैसा ही लग रहा है। इसलिए यदि आप दोनों को यह ठीक लगे, तो हम इसे उपयोग में ले सकते हैं। :[[चित्र:Annapoorni (10641191125).jpg|120px|thumb|right|स्वागत!]] – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:13, 8 फ़रवरी 2026 (UTC) {{-}} :: [[चित्र:Tableau_noir_dans_le_désert_du_Thar_(Rajasthan).jpg|240px|thumb|center|हिन्दी विकिपीडिया में आपका हार्दिक स्वागत है। इस ज्ञानकोश के विकास और विस्तार में आपके सहयोग की हमें प्रतीक्षा है।]] <center>--[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 18:03, 8 फ़रवरी 2026 (UTC)</center> :::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, ये आपको कैसे लग रहा है कि एआई से जनित चित्र ज्ञानकोशीय नहीं हो सकता? आजकल एआई से ज्ञानकोशीय एनिमेशन बनाये जाते हैं। यह तो बनाने वाले पर निर्भर करता है। इसके अतिरिक्त उपरोक्त चित्र ज्ञानकोशीय होने के लिए नहीं बल्कि स्वागत के रूप में जोड़ा गया है। :::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मुझे आपके सुझाव से कोई समस्या नहीं है और आप चाहें तो इसे जोड़ सकते हैं। हालांकि पिछली बार @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी का सुझाव था कि चित्र को हटा दिया जाये, अतः मुझे उनका सुझाव भी उचित ही लगा। लेकिन मैंने परम्परा के तौर पर नया चित्र जोड़ा था क्योंकि स्वागत सन्देश में बहुत बदलावों की आवश्यकता है। :::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] जी, आपका सुझाव भी उचित है लेकिन इससे बेहतर चित्र हम कंप्यूटर पर निर्मित कर सकते हैं जो इससे बेहतर होंगे। इसके लिए चर्चा करना बेहतर होगा। स्वागत सन्देश बड़ा रखने के स्थान पर एक छोटी कड़ी दे सकते हैं जिसपर सभी सन्देशों को सूचीबद्ध किया जा सके। इससे उन सदस्यों को भी सुविधा रहेगी जो हिन्दी नहीं जानते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:34, 9 फ़रवरी 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]]@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]]@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] @[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] मेरा अब भी सुझाव है कि चित्र हटा दिया जाय। हालाँकि, अभी जो आपत्ति दर्ज़ की गई है, उसपे इतना ही कहूँगा कि यह चित्र 'ज्ञानकोश' का हिस्सा नहीं है। स्वागत संदेश में इस तरह के चित्र पर आपत्ति उचित नहीं प्रतीत हो रही। ::::संजीव जी जैसा कह रहे, पूरे स्वागत संदेश को पुनर्विचार एवं नये सिरे से बनाने की ज़रूरत है - लंबा काम है - मुझे कोई गुरेज़ नहीं इसमें भागीदारी करने में। ::::पर यह चित्र हटाने वाली बात चर्चा के योग्य भी नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:49, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) :::::{{ping|संजीव कुमार}}, एक महिला को हर किसी के समक्ष हाथ जोड़कर खड़े किया जाना महिलाओं के आत्मसम्मान के लिहाज से कहीं न कहीं गरिमापूर्ण प्रतीत नही हो रहा है। इसलिए भी इस चित्र को हटा देना या किसी उपयुक्त चित्र से बदल देना चाहिए। बहुत से ज्ञानकोषों में बिस्किट का प्रयोग किया जाता है क्योंकि संपादन के लिए ऊर्जा चाहिए होती है, जो बिस्किट से मिलती है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 08:23, 8 मार्च 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी के विचारों से सहमत होते हुए कि स्वागत संदेश को नए सिरे से बनाने की आवश्यकता है, और @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी की आपत्तियों (एआई और गरिमा) को ध्यान में रखते हुए, मेरा सुझाव है कि हम विवादित चित्र के स्थान पर प्राकृतिक फूलों के चित्र का उपयोग किया जाएं। फूल स्वागत का एक गरिमापूर्ण, मानवीय और तटस्थ प्रतीक हैं। ::::::मैंने विकिमीडिया कॉमन्स से कुछ प्राकृतिक और सुंदर चित्रों का चयन किया है। कृपया नीचे दी गई गैलरी में देखकर बताएँ कि इनमें से कौन सा चित्र नए स्वागत संदेश के लिए सबसे उपयुक्त रहेगा? ::::::File:Lotus 2013 sai.jpg|कमल '''यह चित्र मैने @[[सदस्य:SM7|SM7]] के सदस्य पृष्ठ पर देखा''' ::::::File:Red rose at Square of the Cathedral of Christ the Saviour.jpg|लाल गुलाब ::::::File:Combretum indicum(Rangoon creeper).jpg|मधुमालती (रंगून क्रीपर) '''यह मैने ही अपलोड किया''' ::::::File:(MHNT) Jasminum polyanthum – flowers and buds.jpg|चमेली ::::::File:Marigold 14.jpg|गेंदा ::::::File:Flower bouquet in Tarnowskie Góry, Silesian Voivodeship, Poland, December 2023.jpg|पुष्प गुच्छ ::::::File:Rose and carnation flower bouquet 01.jpg|गुलाब और कार्नेशन ::::::आप सभी वरिष्ठ साथियों की राय का स्वागत है। [[सदस्य :VIKRAM PRATAP7 | विक्रम प्रताप ]] 14:09, 9 मार्च 2026 (UTC) :::::::@[[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] जी, फूल लगवाने का कोई विशेष औचित्य? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:38, 9 मार्च 2026 (UTC) ::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, महोदय :::::::: फूल लगवाने का मुख्य औचित्य केवल एक तटस्थ, विवाद-रहित और मानवीय स्वागत-प्रतीक प्रस्तुत करना है। ::::::::महोदय, भारत में फूलों से स्वागत करना सबसे आत्मीय और सहज माना जाता है। ::::::::प्राकृतिक फूल होने के कारण यह AI और गरिमा से जुड़े उन सभी विवादों से पूरी तरह मुक्त है, जो वर्तमान चित्र को लेकर उठे हैं। ::::::::मेरा उद्देश्य सिर्फ एक सकारात्मक चित्र लगाना है। यदि समुदाय को फूल के स्थान पर @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी का 'बिस्किट' वाला सुझाव या विकिपीडिया का लोगो अधिक उपयुक्त लगता है, तो मेरी उसमें भी पूर्ण सहमति है। प्रमुख उद्देश्य स्वागत संदेश को बेहतर बनाना है। [[सदस्य :VIKRAM PRATAP7 | विक्रम प्रताप ]] 16:47, 9 मार्च 2026 (UTC) :::::::::भारत में हाथ जोड़कर स्वागत किया जाता है। फूलों से स्वागत देवताओं का किया जाता है और आजकल लोगों ने चाटुकारिता के लिए इसे मनुष्यों पर लागू करना आरम्भ कर दिया है। चित्रों में प्राकृतिक फूल कैसे हो सकते हैं? वर्तमान चित्र को लेकर मैंने कोई विवाद नहीं देखा, बल्कि चित्र को हटाकर संबंधित सन्देश को पुनः लिखने पर यह चर्चा है। वर्तमान चित्र में क्या नकारात्मक दिखाई दे रहा है? क्या वो भारतीय संस्कृति से संबंधित नहीं है? (हालांकि ऐसा आवश्यक नहीं है)। अभी चर्चा इसपर चाहिए कि चित्र की आवश्यकता ही क्या है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:43, 12 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी,महोदय ::::::::::मेरा उद्देश्य केवल उठे हुए विवाद के बीच एक विकल्प देना था। लेकिन मैं आपसे और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी से पूरी तरह सहमत हूँ कि असली मुद्दा यह है कि स्वागत सन्देश में किसी भी चित्र की आवश्यकता है ही नहीं। पर @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] महोदय ने बिस्किट के चित्र का उदाहरण दिया था, जिसके लिए मैं पुष्पों का विकल्प दिया था| ::::::::::मेरी ओर से चित्र वाले विषय पर चर्चा यहीं समाप्त है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:59, 12 मार्च 2026 (UTC) :::::::::::सभी सदस्यो से विनम्र निवेदन है, की कृपया इस [[:File:AI Chatgpt generated Woman in Welcome pose.png|चित्र]] देखने का कष्ट करे, इसको स्वागत सन्देश में लगने के लिए उपयुक्त हो सकता है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 16:06, 12 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] जी, चित्र को हटाने पर चर्चा चल रही है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:35, 14 मार्च 2026 (UTC). :::::::::::::::{{Ping|संजीव कुमार}} जी, नमस्ते! चित्र को उपयोग में लिया जा चुका है,पहले चित्र उपयोग में न होने के कारण हटाने हेतु चर्चा के लिए नामांकित किया गया है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 16:50, 14 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::{{ping|संजीव कुमार}}, आपकी बात सही है कि भारत में हाथ जोड़कर स्वागत किया जाता है। परंतु, क्योंकि आप और यहां के अधिकतर प्रबंधक पुरुष हैं, और स्वागत करते हुए व्यक्ति का ही चित्र लगाना है तो उचित होगा कि किसी पुरुष का हाथ जोड़कर स्वागत करता हुआ चित्र लगाया जाए। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:28, 20 मार्च 2026 (UTC) :{{od}} वर्तमान चर्चा के आधार पर चित्र हटा दिया गया है। भविष्य में चर्चा करके एक उपयुक्त चित्र जोड़ा जा सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:51, 18 मार्च 2026 (UTC) == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 13:21, 18 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा == <section begin="announcement-content" /> मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]। कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें। -- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])<section end="announcement-content" /> 21:01, 19 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == हिंदी विकि सम्मेलन 2026 समुदाय सहभागिता सर्वे == :हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप इस वर्ष जुलाई में हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 आयोजित करने की योजना बना रहा है। इससे संबंधित हिंदी विकिपीडियनों की रुचि तथा महत्वपूर्ण विषयों को समझने के लिए एक सर्वेक्षण किया जा रहा है। [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeWaqfyOlr9hS7Ef5eXg_Y4mPK8gj1cnzaIBAbQXbjM6KH4aw/viewform हिंदी विकि सम्मेलन 2026] भरकर हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 आयोजित करने में सहयोगी बनें। -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 09:07, 31 जनवरी 2026 (UTC) [[सदस्य:Vishal K Pandey|Vishal K Pandey]] ([[सदस्य वार्ता:Vishal K Pandey|वार्ता]]) 18:11, 26 जनवरी 2026 (UTC) ==गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड== विकिडेटा में गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड का लोगो Guinness World Records logo.svg नाम से उपलब्ध है। इसका हिन्दी में उपयोग करना संभव बनाएं। अधिकार संपन्न लोग ऐसा कर सकते हैं। '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 18:28, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) :[[गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स]] [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 20:00, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) ::समस्या सुलझाने के लिए आपका धन्यवाद - '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 08:59, 6 फ़रवरी 2026 (UTC) LimcaBookofRecords.jpg इस फाइल के बारे में भी विचार करें। धन्यवाद '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 18:35, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) :[[लिम्का बुक ऑफ़ रिकार्ड्स]] [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 20:02, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) ::आपको धन्यवाद- '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 08:59, 6 फ़रवरी 2026 (UTC) == शीर्षक परिवर्तन के लिए अनुरोध == Namaste, I would like the article title '''[[डी एन ए की नकल]]''' to be changed to '''डीएनए प्रतिकृति''', as this form is more accurate and is the one used in most scientific literature. Sorry for writing in English and if this is not the right place to make the request. I have been on a long break from Wikipedia and have forgotten the proper procedure for requesting a title change.<b>[[User talk:Dineshswamiin|<span style="color: Green">Dinesh</span>]]</b> ([[User talk:Dineshswamiin|talk]]) 15:32, 3 फ़रवरी 2026 (UTC) :नमस्ते, मैं चाहता हूँ कि लेख का शीर्षक [[डी एन ए की नकल]] बदलकर 'डीएनए प्रतिकृति' कर दिया जाए, क्योंकि यह रूप ज़्यादा सही है और ज़्यादातर वैज्ञानिक किताबों में इसी का इस्तेमाल होता है।-[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 18:54, 5 फ़रवरी 2026 (UTC) == ''कंप्यूटिंग'' या ''अभिकलन'' == हिन्दी में कंप्यूटिंग को [[अभिकलन]] भी कहा जाता है। परंतु इसके बाद भी कुछ पृष्ठ के नाम [[मोबाइल कम्प्यूटिंग]] या [[क्लाउड कम्प्यूटिंग]] है। प्रोग्रामिंग को [[क्रमानुदेशन]] कहा जाता है परंतु आधे से ज्यादा निबंध के शीर्षक में [[प्रोग्रामिंग भाषा]] लिखा गया है। हमें निबंध के शीर्षक एक समान रखने चाहिए। जैसे सारे निबंध के शीर्षक में प्रोगामिंग के जगह क्रमानुदेशन लिखा रहेगा। अन्य नाम हम निबंध के मुख्य भाग में लिख सकते है या redirect कर सकते है। जैसे- '''क्रमानुदेशन भाषा''', जिसे '''प्रोग्रामिंग भाषा''' भी कहते है..... [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 11:16, 7 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, नमस्ते! आप एक समाधान प्रस्तावित करें - उसपे चर्चा करके यह कार्य किया जा सकता है। आपका और सभी का स्वागत है इस एकरूपता लाने के प्रयास के लिए। सादर! --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:03, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) ::[[मोबाइल कम्प्यूटिंग]] का नाम बदलकर [[मोबाइल अभिकलन]] कर देना चाहिए। [[क्लाउड कम्प्यूटिंग]] का [[क्लाउड अभिकलन]] तथा [[प्रोग्रामिंग भाषा]] का नाम [[क्रमानुदेशन भाषा]] कर देना चाहिए। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:40, 8 मार्च 2026 (UTC) == हिन्दी विकिपीडिया से गायब हो चुके पुराने संपादक == तकरीबन 8 साल बाद मैं विगत कुछ दिनों से विकिपीडिया पर सक्रिय हूं। इस बीच देख रहा हूं कि यहां से वो तमाम लोग गायब हो चुके हैं जो एक समय में लगातार सक्रिय रहते थे। नए लेखों की गुणवत्ता स्तरीय थी। लेकिन इधर हिन्दी विकिपीडिया पर जो कुछ भी लिखा जा रहा है वो या तो आत्मप्रचार है या फिर नौसिखियों द्वारा लगातार किया जा रहा प्रयोग। आज मैंने लगभग 25 लोगों को अपनी ओर से दूरभाष पर संपर्क करने की कोशिश की जो एक जमाने में प्रबंधक रह चुके हैं और जिन्होंने विकिपीडिया पर काफी योगदान दिया है। लेकिन सबने यही कहा कि वो अब सक्रिय नहीं हैं। यह हिन्दी विकिपीडिया के लिए ठीक नहीं है। यद्यपि कि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) के युग में विकिपीडिया और खासतौर पर अंग्रेजी से इतर भाषाओं में इस ज्ञानकोश की अब पहले जैसी आवश्यकता रह नहीं गई है। क्योंकि अब अंग्रेजी की सामग्री एक क्लिक पर किसी भी दूसरी भाषा में उपलब्ध है। फिर भी हिन्दी में लिखे गए मूल लेखों का महत्व तो हमेशा बना रहेगा। इसलिए विकिपीडिया संपादक समुदाय को एक बार फिर अपना तुच्छ अहंकार छोड़कर दूर जा चुके लोगों को दोबारा सक्रिय करना चाहिए। --'''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 13:54, 8 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:कलमकार|कलमकार]] सर ! आठ साल (हुये तो नहीं!) बाद आप का स्वागत - हमारी ओर से। :कुछ उधार का अर्ज़ कर रहा (बुरा मत मानियेगा) :''"ऐसा नहीं कि उन से ''(मतलब विकि से)'' मोहब्बत नहीं रही :''जज़्बात में वो पहली सी शिद्दत नहीं रही'' :'' :''सर में वो इंतिज़ार का सौदा नहीं रहा'' :''दिल पर वो धड़कनों की हुकूमत नहीं रही''"'' :यह हमारी स्थिति है। :और जो चले गए उनकी स्थिति यह है कि :''चेहरे को झुर्रियों ने भयानक बना दिया'' :''आईना देखने की भी हिम्मत नहीं रही'' --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:00, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) :कलमकार जी, ज्ञानकोष में सक्रियता के प्रति आपकी चिंता वाजिब है। मैंने यहां पर देखा है कि बहुत से सदस्यों द्वारा महनत से बनाए गए पृष्ठ कोई न कोई पैमाना बताकर शीघ्र हटाने के लिए नामांकित कर दिए जाते हैं, फिर कोई अन्य सदस्य उन्हें हटा भी देता है। शायद इससे हताश होकर बहुत से संपादक ज्ञानकोष को छोड़कर चले गए। बहुत से संपादकों के तो सदस्य पृष्ठ भी हटा दिए गए हैं। सम्पादकों की सक्रियता में कमी की एक वजह यह भी हो सकती है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 22:21, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, क्या आप कुछ ऐसे सदस्य पृष्ठों के उदाहरण दे सकते हैं जिन्हें हटाया गया था, और कुछ ऐसे पृष्ठ भी जिन्हें किसी गलत मानदंड के तहत शीघ्र हटाने के लिए नामांकित किया गया और बाद में हटा दिया गया? यदि आपकी चिंता जायज़ होगी, तो अवश्य ही कोई समाधान खोजने की कोशिश करेंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 10:54, 26 फ़रवरी 2026 (UTC) :::DreamRimmer जी, हाल ही के कुछ उदाहरण इस प्रकार हैं, जहां प्रतीत होता है कि संपादकों द्वारा शिद्दत से बनाए गए कुछ पृष्ठों को हटा दिया गया: :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#why are you remove this article "सुमरत सिंह"]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#कृपया गोप्रेक्षेश्वर लेख की पुनः समीक्षा करें और कॉपीराइट उल्लंघन का टैग हटाने की कृपा करें]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#सहायता नोट]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#डॉ. विनोद कुमार पृष्ठ: शीघ्र हटाने नामांकन पर प्रतिक्रिया]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#अभिनव अरोड़ा के पृष्ठ हटाने के विषय में]] :::हटाए गए पृष्ठों की सामग्री देखे बगैर मापदंड की सटीकता पर टिप्पणी करना संभव नही है परंतु बहुत से ऐसे पृष्ठ भी हटाए गए हैं, जहां संपादक लेख में संशोधन करने के लिए तैयार थे। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 07:56, 8 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपको प्रचार सामग्री चाहिए या केवल विवाद खड़ा करना उद्देश्य रहा है? यदि आपको प्रचार सामग्री चाहिए तो बताइयेगा, ईमेल से भेज देता हूँ। बैठकर देखते और समझते रहियेगा। अन्यथा आपने मेरा वार्ता पृष्ठ यहाँ क्यों जोड़ा है पता नहीं। मैंने सभी सन्देशों का उत्तर भी दे रखा है। वर्तमान में भी [[विकिपीडिया:शीह|शीघ्र हटाने]] के लिए बहुत लेख नामांकित हैं। कृपया उनकी भी समीक्षा कर लेते समय रहते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:40, 18 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपने ऊपर जिन चर्चाओं का उल्लेख किया है, उनसे संबंधित लेख मुझे किसी भी प्रकार से गलत मानदंड के अंतर्गत हटाए गए नहीं लगते। उन विषयों की उल्लेखनीयता और उपलब्ध सामग्री के आधार पर संजीव जी द्वारा लिया गया निर्णय बिल्कुल उचित था, और ऐसी स्थिति में मेरा निर्णय भी यही होता। आपने यह भी कहा कि ऐसे पृष्ठ हटाए गए जहाँ संपादक लेख में सुधार करने के लिए तैयार थे, परंतु सभी जानते हैं कि कोई अनुल्लेखनीय लेख केवल बार-बार संपादन या सुधार करने से उल्लेखनीय नहीं बन जाता। किसी विषय की उल्लेखनीयता तभी स्थापित होती है जब उसे विश्वसनीय स्रोतों में पर्याप्त स्थान मिले, और इसमें स्वाभाविक रूप से समय लगता है। शीघ्र हटाने की नीति इस विषय में पूरी तरह स्पष्ट है; यदि किसी लेख पर सही मानदंड के अनुसार टैग लगाया गया है, तो प्रबंधक उसे किसी भी समय हटा सकता है। यदि लेखक कोई टिप्पणी जोड़ता है, तो भी प्रबंधक उस टिप्पणी से संतुष्ट न होने पर लेख को बनाए रखने के लिए बाध्य नहीं होता। आपने यह भी कहा था कि सदस्यों के सदस्य पृष्ठ भी हटा दिए गए, लेकिन इसके समर्थन में आपने कोई लिंक प्रस्तुत नहीं किया। मेरा मानना है कि किसी भी सदस्य के कार्य पर प्रश्न तभी उठाया जाना चाहिए जब पर्याप्त प्रमाण हों; अन्यथा यह बिना प्रमाण के व्यक्तिगत आक्षेप और निराधार आरोप की श्रेणी में आता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:20, 18 मार्च 2026 (UTC) :::::{{ping|संजीव कुमार}}, जो आपकी नज़र में प्रचार हो, वह संभवतः दूसरों के लिए जानकारी हो सकती है। :::::DreamRimmer जी, ऐसे भी बहुत से पृष्ठ देखें हैं, जहां अनेक विश्वसनीय स्रोत दिए गए थे, उन्हें भी अनुल्लेखनिय बता कर हटाया गया। उदाहरण के लिए: :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#सुमन कुमार घई]]। :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#राजेन्द्ररंजन चतुर्वेदी]]। :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/अप्रैल 2022#रचित यादव]]। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:41, 20 मार्च 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, समस्या यह ही है कि आप इसे मेरे या आपके नज़र से देख रहे हो। एकबार नज़र हटाकर देखियेगा। "सुमन कुमार घई" नामक लेख पर 15 वर्षों से बिना स्रोत की कुछ सामग्री लिखी थी और बाद में [[विशेष:योगदान/सुमन कुमार घई|इसी नाम के सदस्य]] ने सामग्री हटाकर साहित्य कुंज की कड़ी जोड़ दी। इसी तरह अन्य लेखों को भी या तो सम्बंधित व्यक्ति ने स्वयं (आपके अनुसार उनकी नज़रों में वो स्वयं बहुत उल्लेखनीय व्यक्ति हैं) ने बनाया या अपने किसी रिश्तेदार से बनवाया। यदि आप बिना किसी स्रोत के स्वयं को उल्लेखनीय मानने लग जाओ तो क्या वो उल्लेखनीय हो जायेगा? एकबार इंटरनेट पर उपरोक्त व्यक्तियों के बारे में खोजकर देखें कि इनकी उल्लेखनीयता क्या है? उनके प्रसिद्धि के क्षेत्र में उन्हें कौनसे पुरस्कार मिले हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:26, 25 मार्च 2026 (UTC) :::::::@[[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, उल्लेखनीयता का मापदंड इसलिए बनाया गया था, कि यदि एक ही विषय या नाम पर लेख बनाने के लिए एक से अधिक दावेदार आ जाते हैं, तो इस नाम से उस विषय या व्यक्ति का लेख बनेगा जो अधिक उल्लेखनीय होगा। आपकी जानकारी के लिए बता दूं कि विकिपीडिया के संदर्भ में एक phrase कई बार सामने आता है, जिसमें लिखा होता है, "sum of all knowledge""। कहने का तात्पर्य यह है कि उल्लेखनीयता के नाम पर तब तक कोई पृष्ठ नही हटाना चाहिए, जब तक उस विषय या नाम पर लेख बनाने के लिए एक से अधिक असंबंधित संभावनाएं न हों। उदाहरण के लिए यदि कोई व्यक्ति 'रमेश सिंह' के नाम से उद्धरण सहित लेख बना रहा है तो वह लेख रहने देना चाहिए, जब तक कि कोई उससे भी अधिक उल्लेखनीय 'रमेश सिंह' नाम के व्यक्ति पर उद्धरण सहित लेख बनाने का दावेदार नहीं आ जाता। -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:25, 31 मार्च 2026 (UTC) ::::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, बहुत अच्छा अर्थ निकाला है आपने। साथ में अपने तर्क के पक्ष में कोई स्रोत भी दे दीजियेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:39, 31 मार्च 2026 (UTC) :::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[:en:Wikipedia:Notability]] की भूमिका में लिखा है - ''Information on Wikipedia must be'' '''verifiable'''''... Wikipedia's'' '''concept of notability applies this basic standard''' ''to avoid indiscriminate inclusion of topics... Determining notability does not necessarily depend on things such as fame, importance, or popularity''. -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:53, 31 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपने इसके नीचे वाला भाग क्यों नहीं पढ़ा? यद्यपि वो उस विषय की स्वीकार्यता को बढ़ा सकते हैं जो नीचे बताए गए दिशानिर्देशों को पूरा करता हो। इसके बाद विस्तार से बहुत कुछ लिखा हुआ है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:04, 31 मार्च 2026 (UTC) :::::::::::उसके नीचे भी पढ़ा है, वहां लिखा है कि यदि कोई सामग्री एक नया लेख बनाने के लिए उल्लेखनीय नहीं है, तो उस सामग्री को किसी अन्य संबंधित पृष्ठ में विलय कर देना चाहिए। यह सही भी है यदि वह सामग्री स्रोत/संदर्भ युक्त है तो। ऐसा भी देखा गया है कि राष्ट्रपति इत्यादि से अनेक उल्लेखनीय पुरस्कार प्राप्त व्यक्ति पर बना लेख उल्लेखनीयता के नाम पर हटा दिया गया परन्तु उसमें दर्ज संदर्भित सामग्री कहीं और संजोई नहीं गई, न ही लेखक को उसे दर्ज करने के लिए किसी अन्य पृष्ठ की ओर निर्देशित किया गया। -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:16, 31 मार्च 2026 (UTC) {{od|10}}@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, राष्ट्रपति पुरस्कार मिलने से व्यक्ति उल्लेखनीय कैसे हो गया? विभिन्न विश्वविद्यालयों और अन्य संस्थानों में [[दीक्षान्त समारोह]] के समय डिग्री वितरण राष्ट्रपति या राज्यपाल के हाथों से करवाया जाता है। आपके अनुसार वो सभी लोग उल्लेखनीय हो गये? सम्बंधित लोगों के नामों की सूची सम्बंधित संस्थान के आधिकारिक जालस्थल पर मिल जायेगा जिसे आप विश्वसनीय स्रोत कह सकते हो। राष्ट्रपति के हाथों से मिला पुरस्कार इतना उल्लेखनीय होना चाहिए जो सम्बंधित व्यक्ति को किसी विशिष्ट कार्य के लिए मिला हो और उस कार्य के कारण व्यक्ति उल्लेखनीय हुआ हो, तो उसे उल्लेखनीय माना जाता है, न कि केवल राष्ट्रपति के हाथों पुरस्कार प्राप्त करने से। ऐसे समारोह राष्ट्रपति भवन में हमेशा होते हैं और उनके समाचार प्रतिदिन समाचार पत्रों में छपते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:08, 1 अप्रैल 2026 (UTC) : उदाहरण के लिए, क्या इस ([[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#राजेन्द्ररंजन चतुर्वेदी]]) पृष्ठ को हटाते समय, इसमें उपलब्ध संदर्भित जानकारी किसी अन्य पृष्ठ पर स्थानांतरित की गई? -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 01:49, 3 अप्रैल 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया लेखों में “स्थानांतरण (Move)” विकल्प दिखाई नहीं दे रहा == नमस्ते, मैं हिंदी विकिपीडिया पर लॉग-इन हूँ। मेरा खाता पुराना है और मैंने कई संपादन भी किए हैं, फिर भी मुझे किसी भी लेख में “स्थानांतरण (Move)” का विकल्प दिखाई नहीं दे रहा। मैंने डेस्कटॉप मोड और अलग ब्राउज़र से भी कोशिश की है। कृपया बताएं कि यह समस्या क्यों आ रही है और इसका समाधान क्या है। धन्यवाद। {{unsigned|ROLEXMEENA}} : अंग्रेजी ज्ञानकोष की तरह यहां भी 'Move' (पृष्ठ स्थानांतरण) का विकल्प होना चाहिए, ताकि संपादक अपने सदस्य स्थान में पृष्ठ बनाकर उसे मुख्य नाम स्थान में स्वयं स्थापित कर सकें। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 22:27, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) =="अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026" में भाग लें == हिंदी विकिमीडियन्स यूज़र ग्रुप द्वारा [[अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस]] के अवसर पर विकिपीडिया एवं विकिस्रोत पर संपादनोत्सव का आयोजन किया जा रहा है। # [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026|अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026]]—15 फ़रवरी 2026 से 21 फ़रवरी 2026 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑनलाइन सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव। # [[s:विकिस्रोत:मातृभाषा संवर्धन संपादनोत्सव/2026|अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026]]—21 फ़रवरी 2026 से 28 फ़रवरी 2026 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑनलाइन गुणवत्ता संवर्द्धन प्रतियोगिता। :इनमें भाग लेकर मुक्त हिंदी ई-सामग्री के विकास के अभियान में सहायक होने के लिए आपका स्वागत है। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 04:34, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) == प्रबंधक अधिकार हेतु निवेदन == मैंने [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन#DreamRimmer|यहाँ]] प्रबंधक व अन्तरफलक प्रबंधक अधिकार हेतु निवेदन किया है। आपकी टिप्पणियों का स्वागत है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 17:11, 15 फ़रवरी 2026 (UTC) :प्रबंधन अधिकार मिलने पर बहुत बधाई। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:33, 8 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक कैसे बदले == महोदय मुझे बताए कि शीर्षक बीजाणुउद्भिद को कैसे बदलकर बीजाणुद्भिद करे हृदय से धन्यवाद [[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] ([[सदस्य वार्ता:VIKRAM PRATAP7|वार्ता]]) 04:39, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) :प्रबंधकों को [[#हिंदी विकिपीडिया लेखों में “स्थानांतरण (Move)” विकल्प दिखाई नहीं दे रहा|कहा था]] कि 'पेज मूव' का ऑप्शन सभी के लिए चालू कर दिया जाए, परंतु अभी तक नहीं किया गया है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:31, 8 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, यह अधिकार प्रबन्धकों के पास नहीं है। बाकी आप तर्क एवं स्रोत के साथ लिखेंगे तो स्थानान्तरण कर दिया जाता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:42, 18 मार्च 2026 (UTC) :::परंतु यह विकल्प अंग्रेजी ज्ञानकोष पर कैसे उपलब्ध हुआ!? [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:45, 20 मार्च 2026 (UTC) == Reference Previews – experiment == Hi, I’m Johannes from [[m:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. Sorry for writing in English, please support us by providing a translation! Our team is currently working on [[:m:WMDE Technical Wishes/References|improvements to references]], e.g. [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]]. In 2021 we developed [[:m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Reference Previews]] in order to provide a MediaWiki feature to preview references when hovering over the footnote marker. Over the course of our current work we’ve noticed that using Reference Previews doesn’t seem to be intuitive for some readers and we would like to improve this. <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Problem === <div class="mw-collapsible-content"> In our usability tests, we repeatedly notice desktop readers – unaware of Reference Previews or how to use the feature – clicking on footnotes instead of hovering over them. Many are confused when they end up in the reference list and don’t know how to jump back to the text passage they were previously reading. Many readers seem unaware that both the ↑ arrow in the reference list and the <sup>a b</sup> (for re-used references) can be used to jump back. This makes jumping to the reference list rather unpleasant, especially in long articles. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Assumption === <div class="mw-collapsible-content"> We assume that most readers do not want to jump to the reference list, but rather want to click on the footnote to open Reference Previews, which provide them with the reference information for the text passage they have just read. At the same time, we believe that some readers – e.g. those who want to delve deeper into a topic rather than just quickly researching a piece of information – are still interested in conveniently accessing the reference list. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Idea === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to try adjustments to Reference Previews in order to best meet the needs of different readers. Specifically, we want to prevent readers from accidentally ending up in the individual reference list; jumping there should be a conscious decision. When clicking on a footnote marker, we want to display Reference Previews instead of jumping to the reference list. The pop-up remains permanently visible until clicking on the "x" or anywhere outside the preview to close it. In addition Reference Previews will provide a link to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – current version.png|Reference Previews – current version File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed version when '''clicking on a footnote marker''' </gallery> When hovering over a footnote marker without clicking on it, we want to display a simplified version of Reference Previews – without the settings icon and the resulting empty space. When moving the mouse pointer over the pop-up, a note will appear indicating that you can click for further options. This will open the persistent version of Reference Previews with a link to allow users to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – hover-state.png|Proposed version when '''hovering over the footnote marker''' File:Reference Previews mock-up – hover-state and options.png|Proposed version when '''hovering over the Reference Preview''' File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed (persistent) version when '''clicking on the hover preview''' </gallery> By improving the usability of Reference Previews, we also hope to mitigate the issue that reference lists with a large number of (reused) references (or [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-references]]) can be confusing for some readers. In addition, the proposed version when hovering over a footnote marker is more compact than the current version. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Experiment === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to test the proposed changes in an [[:en:A/B testing|A/B test]] on several wikis. We want to measure how many readers click on a footnote marker and then proceed to jump to the reference list using the proposed version of Reference Previews compared to readers who receive the current version of Reference Previews. In addition, we will measure how many readers in both groups access the reference list via the table of contents. This will give us data-based insights into how many clicks on the footnote unintentionally open the reference list and how many readers only want to use Reference Previews. We would like to run our experiment on the following Wikipedia language versions: de, pl, fr, sv, fa, hu, hi, my, tl, lv, fy, hr. 10% of readers will see our modified version of Reference Previews in order to obtain sufficient data. The experiment is expected to run for 1-2 weeks at the end of March. We'll restore the current version of Reference Previews for all readers until we have evaluated the experiment, discussed the results with the community, and decided on further steps. </div> </div> We look forward to your feedback [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|on our talk page]] – or just reply to this post! Once the experiment is ready to go, we will also provide a link that you can use to test the changes yourself. --[[सदस्य:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[सदस्य वार्ता:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]]) 12:22, 20 फ़रवरी 2026 (UTC) :As indicated on our project page [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/References/Reference_Previews&diff=prev&oldid=30215686], we will only test the proposed change when ''clicking'' on a footnote. Reference Previews will remain ''unchanged when hovering'' over a footnote marker. Reasons for this were concerns that the proposed transition from hover to persistent preview could be disruptive or at least feel unusual when interacting with reference content in the hover preview (e.g. when clicking on links). [[सदस्य:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[सदस्य वार्ता:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]]) 13:30, 9 मार्च 2026 (UTC) ==विकि लव्ज़ रमजान 2026== <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Wiki Loves Ramadan Logo Black hi.svg|Left|200px|frameless]] प्रिय विकी समुदाय, आपको [[विकिपीडिया:विकि लव्ज़ रमजान 2026|विकी लव्ज रमज़ान 2026]] में भाग लेने के लिए विनम्रतापूर्वक आमंत्रित किया जाता है, जो कि विभिन्न क्षेत्रों से इस्लामी इतिहास और इस्लामी सांस्कृतिक विरासत का दस्तावेजीकरण करने के लिए विकिपीडिया, विकिवॉयज पर आयोजित एक अंतर्राष्ट्रीय लेख लेखन प्रतियोगिता है। यह प्रतियोगिता 20 फरवरी से 20 अप्रैल 2025 तक आयोजित की जायेगी अभी भाग लें और पुरस्कार के विजेता बने है। धन्यवाद '''[[:m:Wiki Loves Ramadan 2026|विकी लव्स रमज़ान 2026 इंटरनेशनल टीम]]''' -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 15:51, 26 फ़रवरी 2026 (UTC) </div> == इस हफ्ते पेस्ट जाँच आ रही है == नमस्ते। [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste_check|पेस्ट जाँच]] एक प्रकार की [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|सम्पादन जाँच]] सुविधा है जो तब दिखाई देगी जब यथादृश्य सम्पादिका का प्रयोग कर रहा कोई नवागंतुक किसी लेख में लंबा पाठ पेस्ट करे, अगर प्रणाली द्वारा यह निर्धारित किया जाए कि वह सामग्री सम्पादक ने संभवतः स्वयं नहीं लिखी है। इस सुविधा का यहाँ पर पिछले वर्ष परीक्षण किया गया था, और शोध के [[mw:Edit check/Paste Check#A/B_Experiment|परिणाम]] सकारात्मक थे: इस जाँच का सामना करने वाले सम्पादकों के द्वारा किए गए सम्पादनों में से पूर्ववत किए गए सम्पादनों की संख्या में नियंत्रण समूह की तुलना में 18% घटाव आया। डिफ़ॉल्ट से पेस्ट जाँच उन सम्पादकों को दिखाई जाएगी जिन्होंने लोकल रूप से 100 या उससे कम सम्पादन किए हुए हों। यह [[{{#special:EditChecks}}]] के माध्यम से प्रबंधकों द्वारा बदला जा सकता है। जब इस आवश्यकता को पूरा करने वाला कोई सम्पादक कहीं और से कम-से-कम 50 कैरेक्टर्स लंबा पाठ पेस्ट करता है, पेस्ट जाँच उससे पूछेगी कि सामग्री उसने स्वयं लिखी है या फिर नहीं। [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|सम्पादनों को टैग किया जाएगा]] ताकि अनुभवी सदस्य उन सम्पादनों का पता लगा पाएँ जहाँ पर पेस्ट जाँच दिखाई गई थी। अंतिम सम्पादन में कोई भी पेस्ट किया हुआ पाठ न होने के बावजूद भी टैग दृश्य होगा। यह सुविधा इस हफ्ते के अंत तक ग्लोबल स्तर पर जारी की जाएगी। इसे परखने में सहायता करने के लिए आप सबका धन्यवाद। [[सदस्य:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:Quiddity (WMF)|वार्ता]]) 00:02, 3 मार्च 2026 (UTC) == अली ख़ामेनेई == <nowiki>[[अली ख़ामेनेई]]</nowiki> को हिंदी में <nowiki>[[अली ख़मीने]]</nowiki> लिखा जाना चाहिए, कृपया इसे बदलिए। -[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 13:28, 3 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Baangla|Baangla]] जी, यह चर्चा [[वार्ता:अली ख़ामेनेई]] पृष्ठ पर होनी चाहिए। यदि आपको लगता है कि वर्तमान नाम सही नहीं है, तो आप [[साँचा:नाम बदले]] का प्रयोग करते हुए पृष्ठ को स्थानांतरित करने का अनुरोध कर सकते हैं। मेरी व्यक्तिगत राय में वर्तमान नाम सही है, क्योंकि [https://www.bbc.com/hindi/articles/c747xp3pke8o BBC], [https://www.aajtak.in/trending/photo/iran-supreme-leader-ali-khamenei-death-reaction-celebration-mourning-tstf-2484137-2026-03-02 Aaj Tak], [https://hindi.news18.com/news/uttar-pradesh/bahraich-shia-community-ali-khamenei-death-mourning-ban-juloos-local18-10235065.html News18] और [https://ndtv.in/world-news/iran-us-tensions-live-updates-trump-ayotallah-khamenei-sanctions-military-buildup-explosions-nuclear-tensions-us-israel-iran-tension-live-11148367 NDTV] सहित कई मीडिया संस्थान भी “ख़ामेनेई” ही लिखते हैं और हिंदी उच्चारण के अनुसार भी यही नाम उचित प्रतीत होता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 13:49, 3 मार्च 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:Baangla|Baangla]] जी, फ़ारसी में नाम علی خامنه‌ای लिखा जाता है। इसी आधार पर देवनागरी में इसका निकटतम लिप्यंतरण अली ख़ामेनेई होगा। ::: यहाँ خ ध्वनि के लिए “ख़” का प्रयोग किया जाता है और अंतिम –ई ध्वनि को दर्शाने के लिए “ई” आता है। इसलिए अली ख़ामेनेई फ़ारसी उच्चारण के सबसे क़रीब माना जा सकता है। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 01:29, 9 मार्च 2026 (UTC) == Lua त्रुटि == जी, जब भी में [[मॉड्यूल:Designation/list]] नामक पृष्ठ को बनाने का प्रयास करता हूँ, मुझे यह संदेश मिलता है: Lua error पंक्ति 1 पर: unexpected symbol near '{'. मैं अंग्रेज़ी विकिपीडिया के स्रोत कोड का प्रयोग करता हूँ, फिर भी यह संदेश आता है। क्या इसका कोई उपाय है? [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 10:14, 12 मार्च 2026 (UTC) :{{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:16, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] धन्यवाद ^^ [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 15:45, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] मैंने स्वतः परीक्षित अधिकार के लिए निवेदन भेजा है। यदि आप चाहते हैं तो कृपया अपना मत दें। फिर से धन्यवाद! :3 [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 16:26, 18 मार्च 2026 (UTC) :::समय-समय पर मेरा ध्यान आपके संपादनों पर जाता रहता है। हालाँकि मैंने आपके बनाए लेखों को ठीक से नहीं देखा है, लेकिन नामांकन में दिए गए लेखों में से [[रोलिन' (एयर रेड व्हीकल)]] देखा तो वह मुझे लगभग पूरा मशीनी अनुवाद लगा। इसी तरह दूसरे उदाहरण, जैसे [[तलत जाफ़री]] आदि, भी मुझे मशीनी अनुवाद जैसे लगे। इसलिए मुझे नहीं लगता कि मैं इस विषय में आपकी कोई विशेष मदद कर पाऊँगा। बाकी अन्य सदस्य भी आपके नामांकन को देखकर अपने सुझाव दे सकते हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) == सदस्य पृष्ठ हटाने हेतु अनुरोध == नमस्ते प्रशासक महोदय, मैं 'Gahininath gutte' इस खाते का स्वामी हूँ। मैं अपना 'सदस्य वार्ता' पृष्ठ (User Talk Page) हटाना चाहता हूँ क्योंकि यह गूगल सर्च में मेरी निजी जानकारी दिखा रहा है। मैंने लॉगिन किया है, लेकिन सुरक्षा फ़िल्टर के कारण मैं स्वयं <nowiki>{{db-u1}}</nowiki> टैग नहीं लगा पा रहा हूँ। कृपया मेरी सहायता करें और इस पृष्ठ को हटा दें। धन्यवाद। [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 12:40, 12 मार्च 2026 (UTC) :{{Ping|Gahininath gutte}} नमस्ते! हिंदी विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार तभी हटाए जाते है, ज़ब उसपे अत्यधिक बर्बरता या निजी जानकारी और गाली गालोच हुआ हो, आमतौर पर सदस्य वार्ता नही हटाए जाते है,अगर आप सदस्य पृष्ठ की बात कर रहे है, तो आप 10 सकारात्मक संपादन करने के उपरांत सदस्य पृष्ठ को हटवाने ले लिए अनुरोध कर सकते है,या हटाने हेतु संबंधित साँचा लगा सकते है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 12:52, 12 मार्च 2026 (UTC) ::<blockquote>महोदय, जवाब के लिए धन्यवाद। मैं समझता हूँ कि वार्ता पृष्ठ हटाना नियमों के विरुद्ध है। लेकिन यह पृष्ठ गूगल सर्च में मेरा नाम और निजी संदर्भ दिखा रहा है, जिससे मुझे प्राइवेसी की समस्या हो रही है। अगर आप इसे हटा नहीं सकते, तो कृपया इस पृष्ठ पर '''<nowiki>__NOINDEX__</nowiki>''' टैग लगा दें ताकि यह गूगल सर्च इंजन में दिखाई न दे। साथ ही, कृपया इस पृष्ठ की पुरानी सामग्री (History) को भी छुपा दें। आपकी बहुत कृपा होगी।"</blockquote> ::[[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 13:03, 12 मार्च 2026 (UTC) ::"नमस्ते, मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। मैं विकिपीडिया पर अब सक्रिय नहीं रहना चाहता और अपनी निजता (Privacy) की सुरक्षा के लिए 'Right to Vanish' के तहत इस पृष्ठ को स्थायी रूप से (Permanently) हटाने का अनुरोध करता हूँ। इसमें मेरा वास्तविक नाम शामिल है जो गूगल सर्च में दिखाई दे रहा है और यह मेरी निजता का उल्लंघन है। मैं चाहता हूँ कि मेरे खाते से जुड़ी यह पहचान पूरी तरह से मिटा दी जाए। कृपया मेरी सहायता करें।" [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 13:06, 12 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] जी, मैंने आपके वार्ता पृष्ठ का एक अवतरण हटा दिया है, जिसमें आपकी व्यक्तिगत जानकारी थी। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:56, 18 मार्च 2026 (UTC) ::::अभि भी मेरा नाम गुगल सर्च मैं दिख रहा है मुझे Wikipedia पर रहना ही नहीं कृपया यहा पर मेरा जो अकाउंट है उसे हटा दे पुरी तरह सें... ::::धन्यवाद...! [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 15:14, 18 मार्च 2026 (UTC) :::::इसके लिए आप [[विशेष:GlobalVanishRequest]] पर उपलब्ध फ़ॉर्म भर सकते हैं। कृपया अनुरोध करने से पहले फ़ॉर्म पर दिए गए निर्देशों को अवश्य पढ़ लें। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:19, 18 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक अनुवाद में मदद == [[:en:Embarrasingly parallel]] का शीर्षक अनुवाद में क्या होना चाहिए- * [[एम्बैरसिंगली पैरेलल]] या * [[अति-समानांतरीय]] [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 13:13, 15 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, सम्भवतः आपके पास टाइपो हुआ है और आप [[:en:Embarrassingly_parallel|Embarrassingly parallel]] की बात कर रहे हो। parallel के लिए हिन्दी में समानांतर शब्द काम में लेते हैं और शब्दकोश नामक वेबसाइट पर इसका अनुवाद अव्यवस्थित समानांतर लिखा है। लेकिन मुझे तार्किक तौर पर कोई तुल्य शब्द याद नहीं आ रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:50, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, शब्दकोश नामक वेबसाइट पर एंबैरिसिंगली (Embarrassingly) का अनुवाद "शर्मनाक रूप से" लिखा है, लेकिन हम इसे कंप्यूटर विज्ञान या कोडिंग के संदर्भ में लिख रहे हैं तो क्या "सहज समानांतर" लिख सकते है? इसका मतलब यह है कि समानांतर करने में कोई विशेष दिमाग या मेहनत नहीं लगती। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:36, 19 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, इस स्थिति में अंग्रेज़ी वाले का ही देवनागरी में उच्चारण लिख दीजिएगा। लेख की शुरूआत में शब्दशः अनुवाद लिख सकते हैं और भविष्य में विश्वसनीय स्रोत मिलने पर उचित स्थानान्तरण कर दिया जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:29, 25 मार्च 2026 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]])</bdi> 11:15, 19 मार्च 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == मार्च गतिविधि अपडेट == :हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा मार्च 2026 में हुई गतिविधियाँ: * 'हिंदी विकि सम्मेलन 2026' पर फाउंडेशन के साथ प्राथमिक स्तर की चर्चा पूरी हुई। अप्रैल तक इसपर निर्णय आने की संभावना है। * गूगल के साथ साझेदारी संबंधी अपडेट फाउंडेशन तथा गूगल टीम के साथ पीपीटी बनाकर साझा किए गए। पिछले एक वर्ष के सभी कार्यक्रमों के (नए लेख, नए सदस्य, सांस्थानिक भागिदारी) आंकड़ों को संश्लिष्ट रूप में साझा किया गया। * फरवरी में विकिपीडिया पर आयोजित [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] के सभी लेखों की जाँच पूरी हुई तथा पुरस्कार विजेता घोषित किए गए। * फरवरी में विकिस्रोत पर आयोजित [[s:hi:विकिस्रोत:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/२०२६|विकिस्रोत:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/२०२६]] के सभी शोधित पृष्ठों की जाँच पूरी हुई तथा पुरस्कार विजेता घोषित किए गए। * राजस्थान विश्वविद्यालय के भौतिकि विभाग के साथ सांस्थानिक भागीदारी के प्रयास स्वरूप पहली प्रशिक्षण कार्यशाला 24 मार्च को आयोजित करना निश्चित हुआ। * आइआइटी, जोधपुर के साथ सांस्थानिक भागीदारी की संभावना परखने के लिए 21 मार्च को जोधपुर में सामुदायिक बैठक निश्चित की गई। जोधपुर के कोई भी हिंदी विकिपीडियन इस अनौपचारिक संवाद बैठक में शामिल हो सकते हैं। : हिंदी विकिपीडिया के अनुभवी सदस्यों द्वारा किसी भी स्थानीय या रास्ट्रीय स्तर के आयोजन प्रस्तावों का हम स्वागत करते हैं तथा सहयोग का भरोसा दिलाते हैं। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:49, 20 मार्च 2026 (UTC) == अंगिका और मैथिली विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" मे भाग ले == नमस्ते , विकिपीडियन ‎[https://anp.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_आरू_लोकगाथा_अंगिका_२०२६ अंगिका] और [https://mai.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_एवं_लोककथा_२०२६ मैथिली] विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" प्रतियोगिता चल रही है, और इनाम जीते। ‎तिथि: 23 मार्च - 31 मार्च 2026 (8 दिन शेष) [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:33, 23 मार्च 2026 (UTC) == Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki == [Please help translate this message] Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contact_Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[metawiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[metawiki:Talk:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|talk page]]. –– [[सदस्य:STei (WMF)|STei (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:STei (WMF)|वार्ता]]) 13:21, 25 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक अनुवाद में मदद == मैं [[:en:Perpetual calendar]] को अनुवाद कर रहा हूं। इसका शीर्षक क्या मुझे [[परपेचुअल पंचांग]] रखना चाहिए ? इसका तत्सम क्या हो सकता है क्योंकि मुझे इसका कही हिन्दी में प्रयोग नही मिला। [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 13:40, 25 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, आप की जानकारी के लिए कुछ सन्दर्भ [https://uptoword.com/en/perpetual-calendar-meaning-in-hindi?utm_source=chatgpt.com] [https://fj.voguetimebalfie.com/info/are-perpetual-calendar-watches-accurate-100990981.html] [https://www.google.co.th/books/edition/N%C4%ABh%C4%81rik%C4%81/t6hHAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/Bhajpa_Ka_Abhyuday_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE_%E0%A4%95/Cet5EAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&pg=RA1-PA1970&printsec=frontcover] दिए गए है, इन के हिसाब से सतत पंचांग या स्थायी पंचांग लिखा जा सकता है। बाकि जैसी सभी की राय हो। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:32, 28 मार्च 2026 (UTC) == विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ हेतु स्कॉलरशिप आवेदन अब प्रारम्भ हो चुके हैं == नमस्ते, विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ के लिए स्कॉलरशिप हेतु आवेदन अब प्रारम्भ हो चुके हैं । यह कॉन्फ्रेंस ४ से ६ सितंबर २०२६ तक कोच्चि, भारत में होगी । विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत), दक्षिण एशिया के साथ और भी विकिमीडियन्स, सामुदायिक आयोजकों और योगदानकर्ताओं को एक साथ लाता है। यह जुड़ने, सीखने, अनुभव बाँटने करने और निःशुल्क ज्ञान के आंदोलन को सशक्त करने हेतु मिलजुलकर करने का एक स्थान है । 🙂 अगर आप विकिमीडिया परियोजनाओं में सक्रिय योगदानकर्ता हैं अथवा सामुदायिक कार्यक्रमों में सम्मिलित हैं, तो आपको स्कॉलरशिप के लिए आवेदन हेतु प्रोत्साहित किया जाता है । [[diffblog:2026/03/19/namukku-othukoodam-scholarships-now-open-for-wikiconference-india-2026/|विस्तृत घोषणा]] यहाँ है । आवेदन की अंतिम तिथि: १५ अप्रैल २०२६ रात ११:५९ बजे IST आवेदन की लिंक: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform आवेदन की लिंक] अधिक जानकारी: [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|मेटा पेज लिंक]] कृपया इस घोषणा को अपने समुदाय में अन्य सदस्यों के साथ भी बाँटें । धन्यवाद ! विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ की आयोजन टीम -[[User:Gnoeee|<span style="color:#990000">❙❚❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span><span style="color:#000"> जिनोय </span><span style="color:#006699">❚❙❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span>]] [[User talk:Gnoeee|✉]] 21:00, 28 मार्च 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 17:12, 3 अप्रैल 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Wikimedia Foundation की वार्षिक योजना की चर्चाओं में शामिल होने का आमंत्रण == नमस्ते, मैं आप सभी को '''साउथ एशिया ओपन कम्युनिटी कॉल''' के अप्रैल एडिशन में इनवाइट करना चाहता हूँ, जो विकिमीडिया फाउंडेशन की लीडरशिप के साथ उनके [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia%20Foundation%20Annual%20Plan/2026-2027 एनुअल प्लान (2026-2027)] पर चर्चा करेगा। फ़ाउंडेशन की [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia%20Foundation%20Annual%20Plan वार्षिक योजना] एक उच्च-स्तरीय रोडमैप है, जिसमें यह बताया गया है कि संगठन आने वाले वर्ष में क्या हासिल करना चाहता है। इसमें न केवल फाउंडेशन के लक्ष्य, प्रगति और योजना शामिल है, बल्कि वैश्विक रुझानों का सारांश भी शामिल है जो हमारे मूवमेंट के वर्तमान और भविष्य को प्रभावित करते हैं। इसलिए, अगला '[https://meta.wikimedia.org/wiki/South%20Asia%20Open%20Community%20Call साउथ एशिया ओपन कम्युनिटी कॉल]' नीचे दी गई तारीखों/समय पर आयोजित कि जाएगी। कृपया इसे अपने कैलेंडर में नोट कर लें और [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:South%20Asia%20Open%20Community%20Call,%20April%202026 यहाँ साइन अप करें।] Platform: Google Meet Date: 17th April, 2026 Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:South%20Asia%20Open%20Community%20Call,%20April%202026 Registration Link] '''नोट:''' सिर्फ़ रजिस्टर्ड लोगों को ही जॉइनिंग लिंक मिलेगा। कॉल पर आपसे मिलने का इंतज़ार रहेगा, --[[सदस्य:RASharma (WMF)|RASharma (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:RASharma (WMF)|वार्ता]]) 12:49, 6 अप्रैल 2026 (UTC) == पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) अधिकार और नए सुरक्षा स्तर पर पुनर्विचार हेतु प्रस्ताव == सभी सदस्य महोदय, मैं समुदाय का ध्यान पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) से जुड़ी [[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख_48#केवल_स्वतः_परीक्षित_सदस्यों_द्वारा_स्थानांतरण|2017 की एक पुरानी चर्चा (पुरालेख 48)]] और नीति की ओर आकर्षित करना चाहता हूँ। उस समय अनुचित स्थानांतरणों को रोकने के लिए यह निर्णय लिया गया था कि केवल 'स्वतः परीक्षित' (Autopatrolled), रोलबैकर या प्रबंधक स्तर के सदस्य ही पृष्ठों का स्थानांतरण कर सकेंगे। उस समय की चर्चा में और फैब्रिकेटर (Phabricator) पर एक अन्य विकल्प (विकल्प 2) का भी सुझाव दिया गया था, जिसका उल्लेख आदरणीय @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी ने किया था: '''"एक नया सुरक्षा स्तर बना कर बर्बरता के शिकार पन्नों को इस स्तर पर सुरक्षित करने का।"''' मेरा प्रस्ताव है कि वर्तमान परिस्थितियों को देखते हुए हमें अब इस विकल्प (नया स्थानांतरण सुरक्षा स्तर) को लागू करना चाहिए। मेरी रूपरेखा कुछ इस प्रकार है: # '''सुरक्षित पृष्ठ:''' जिन पृष्ठों को अर्ध-सुरक्षा (Semi-protection) या पूर्ण सुरक्षा (Full protection) प्राप्त है या जो बर्बरता के प्रति अति-संवेदनशील हैं, उन्हें स्थानांतरित करने का अधिकार केवल 'स्वतः परीक्षित', रोलबैकर, पुनरीक्षक, प्रशासक या प्रबंधक स्तर के सदस्यों तक ही सीमित रहे। # '''सामान्य पृष्ठ:''' जो पृष्ठ पूरी तरह से असुरक्षित और सामान्य हैं, उनका स्थानांतरण (नाम परिवर्तन) करने का अधिकार 'स्वतः स्थापित' (Autoconfirmed) सदस्यों को वापस दे दिया जाए (जैसा कि अंग्रेजी व अन्य विकिपीडिया परियोजनाओं पर होता है)। '''इस बदलाव की आवश्यकता क्यों है (ठोस आँकड़े)?''' सक्रिय अधिकार-प्राप्त सदस्यों की भारी कमी के कारण, छोटे-छोटे और स्पष्ट स्थानांतरण कार्यों (जैसे वर्तनी सुधार) के लिए भी सक्रिय 'स्वतः स्थापित' सदस्यों को <code><nowiki>{{नाम बदलें}}</nowiki></code> का अनुरोध करना पड़ता है। इससे काम की गति धीमी होती है और प्रबंधकों पर भी अनावश्यक अनुरोधों का बोझ पड़ता है। हाल ही में मैंने Quarry टूल के माध्यम से हिंदी विकिपीडिया के डेटाबेस का विश्लेषण किया (क्वेरी लिंक: [https://quarry.wmcloud.org/query/104224 Quarry Query: 104224])। इस रिपोर्ट से यह स्पष्ट होता है कि वर्तमान में दर्जनों ऐसे अधिकार-प्राप्त सदस्य हैं, जिन्होंने पिछले कई महीनों या वर्षों से हिंदी विकिपीडिया पर एक भी संपादन नहीं किया है। आप नीचे दी गई तालिका का विस्तार करके स्वयं देख सकते हैं: {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; width:80%;" |+ अधिकार प्राप्त सदस्यों के अंतिम संपादन की सूची ! अधिकार (Group) !! सदस्य का नाम !! आखिरी संपादन (दिनांक) |- | autopatrolled || Naziah rizvi || 20-10-2016 |- | autopatrolled || Somesh Tripathi || 05-10-2017 |- | autopatrolled || Jeeteshvaishya || 22-10-2017 |- | autopatrolled || रोहित रावत || 02-09-2018 |- | autopatrolled || Salma Mahmoud || 23-10-2018 |- | rollbacker || FR30799386 || 02-10-2019 |- | autopatrolled || SGill (WMF) || 03-03-2020 |- | autopatrolled || RacIndian || 21-08-2020 |- | autopatrolled || Jaswant Singh4 || 25-09-2020 |- | autopatrolled || Teacher1943 || 28-08-2021 |- | autopatrolled || Navinsingh133 || 23-12-2021 |- | rollbacker || Navinsingh133 || 23-12-2021 |- | autopatrolled || Mala chaubey || 29-12-2021 |- | autopatrolled || Navodian || 20-01-2022 |- | autopatrolled || AbhiSuryawanshi || 08-06-2022 |- | autopatrolled || Innocentbunny || 21-09-2022 |- | autopatrolled || Biplab Anand || 22-10-2022 |- | autopatrolled || सुनील मलेठिया || 08-01-2023 |- | autopatrolled || Sushilmishra || 20-04-2023 |- | autopatrolled || Gaurav561 || 01-05-2023 |- | autopatrolled || Ahmed Nisar || 02-07-2023 |- | autopatrolled || JamesJohn82 || 20-08-2023 |- | autopatrolled || जैन || 02-11-2023 |- | autopatrolled || Samee || 13-01-2024 |- | autopatrolled || Dinesh smita || 15-04-2024 |- | autopatrolled || सीमा1 || 15-04-2024 |- | rollbacker || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024 |- | autopatrolled || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024 |- | autopatrolled || निधिलता तिवारी || 23-10-2024 |- | rollbacker || निधिलता तिवारी || 23-10-2024 |- | autopatrolled || Anamdas || 07-11-2024 |- | autopatrolled || चक्रपाणी || 02-12-2024 |- | autopatrolled || Charan Gill || 14-12-2024 |- | autopatrolled || Satdeep Gill || 10-02-2025 |- | autopatrolled || MKar || 23-03-2025 |- | autopatrolled || ArmouredCyborg || 15-05-2025 |- | rollbacker || ArmouredCyborg || 15-05-2025 |- | rollbacker || स || 20-05-2025 |- | autopatrolled || स || 20-05-2025 |- | rollbacker || Stang || 26-05-2025 |- | autopatrolled || AshokChakra || 29-05-2025 |- | rollbacker || AshokChakra || 29-05-2025 |- | rollbacker || PQR01 || 12-06-2025 |- | autopatrolled || WhisperToMe || 26-06-2025 |- | autopatrolled || Hunnjazal || 03-07-2025 |- | autopatrolled || MGA73 || 13-07-2025 |- | autopatrolled || Jayprakash12345 || 19-07-2025 |- | rollbacker || Nilesh shukla || 21-07-2025 |- | autopatrolled || Nilesh shukla || 21-07-2025 |- | autopatrolled || Raju Babu || 03-08-2025 |- | autopatrolled || Trikutdas || 06-10-2025 |- | autopatrolled || Surenders25 || 29-10-2025 |- | rollbacker || राजकुमार || 01-11-2025 |- | rollbacker || Nadzik || 22-11-2025 |- | autopatrolled || Srajaltiwari || 15-12-2025 |- | autopatrolled || Buddhdeo Vibhakar || 22-12-2025 |- | autopatrolled || आशीष भटनागर || 23-12-2025 |- | autopatrolled || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026 |- | rollbacker || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026 |- | autopatrolled || कलमकार || 12-02-2026 |- | autopatrolled || शीतल सिन्हा || 21-02-2026 |- | rollbacker || रोहित साव27 || 22-02-2026 |- | autopatrolled || रोहित साव27 || 22-02-2026 |- | autopatrolled || नीलम || 09-03-2026 |- | autopatrolled || Dr.jagdish || 10-03-2026 |- | rollbacker || Chronos.Zx || 12-03-2026 |- | rollbacker || Eihel || 13-03-2026 |- | autopatrolled || Eihel || 13-03-2026 |- | autopatrolled || Utcursch || 17-03-2026 |- | rollbacker || J ansari || 24-03-2026 |- | autopatrolled || J ansari || 24-03-2026 |- | autopatrolled || Mahensingha || 27-03-2026 |- | autopatrolled || 1997kB || 29-03-2026 |- | rollbacker || 1997kB || 29-03-2026 |- | rollbacker || Saroj || 31-03-2026 |- | autopatrolled || Ziv || 01-04-2026 |- | rollbacker || TypeInfo || 02-04-2026 |- | sysop || संजीव कुमार || 07-04-2026 |- | autopatrolled || Dharmadhyaksha || 07-04-2026 |- | autopatrolled || CommonsDelinker || 08-04-2026 |- | sysop || SM7 || 08-04-2026 |- | sysop || अजीत कुमार तिवारी || 09-04-2026 |- | sysop || अनिरुद्ध कुमार || 09-04-2026 |- | autopatrolled || हिंदुस्थान वासी || 09-04-2026 |- | rollbacker || हिंदुस्थान वासी || 09-04-2026 |- | sysop || DreamRimmer || 09-04-2026 |- | autopatrolled || अनुनाद सिंह || 09-04-2026 |- | sysop || Sanjeev bot || 10-04-2026 |} यदि हम यह नई तकनीकी व्यवस्था लागू करते हैं, तो सक्रिय सदस्यों को काम करने में सहूलियत मिलेगी, विकिपीडिया का विकास तेज़ी से होगा, और प्रबंधकों का कीमती समय बचेगा। कृपया इस प्रस्ताव पर अपने बहुमूल्य विचार साझा करें ताकि हम इस सुधार को प्रबंधकों के माध्यम से लागू करवा सकें। धन्यवाद। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:22, 10 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, मुझे आपका उद्देश्य समझ में नहीं आया। जो आवेदन अधूरे हैं उनमें से अधिकतर अधूरे होने का कारण प्रबन्धकों की सक्रियता नहीं बल्कि उचित स्रोत का न होना है। आप चाहते हो कि स्रोतों के अभाव में आवेदन करने वाले सदस्य मनमर्जी से स्थानान्तरण करते रहें? आपने जो उपरोक्त सूची दी है, क्या उनमें कोई सदस्य अधिकारों का दुरुपयोग कर रहा है? यदि हाँ तो सूचित करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:48, 20 अप्रैल 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, ::'''1. मनमर्जी से स्थानांतरण:''' मेरा उद्देश्य इसे बढ़ावा देना बिल्कुल नहीं है। जैसा कि इस विषय पर पहले भी बताया गया था, यह प्रस्ताव केवल स्पष्ट वर्तनी और मात्रा की गलतियों को तुरंत सुधारने के लिए है। यदि कोई 'स्वतः स्थापित' सदस्य अनुचित स्थानांतरण करता है, तो उसे आसानी से पूर्ववत किया जा सकता है। साथ ही, संवेदनशील या विवादित पृष्ठों को नए 'स्थानांतरण सुरक्षा स्तर' से सुरक्षित रखा जा सकता है। या एक विकल्प यह भी है कि किसी भी सुरक्षित पृष्ठ पर स्थानांतरण करने के लिए नामांकन की आवश्यकता है| ::'''2. सूची का उद्देश्य:''' मेरा उद्देश्य किसी पर अधिकारों के दुरुपयोग का आरोप लगाना नहीं था। यह सूची केवल यह दर्शाने के लिए थी कि अधिकार-प्राप्त सक्रिय सदस्यों की संख्या वर्तमान में बहुत कम है। इस कारण, नाम सुधारने जैसे छोटे-छोटे कार्यों का पूरा बोझ आप जैसे चंद सक्रिय प्रबंधकों पर ही पड़ता है। ::मेरा यह प्रस्ताव केवल प्रबंधकों का कीमती समय बचाने और सुधारात्मक कार्यों को गति देने का एक तकनीकी सुझाव मात्र है। समुदाय का जो भी निर्णय होगा, वह मुझे सहर्ष स्वीकार है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:27, 20 अप्रैल 2026 (UTC) :::प्रबन्धकों के समय का निर्धारण आप कैसे कर सकते हैं? किसी प्रबन्धक ने आपको कहा है क्या कि हमारा समय पृष्ठ स्थानान्तरण में जा रहा है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:36, 20 अप्रैल 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी नहीं महोदय [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:57, 20 अप्रैल 2026 (UTC) :::: [[:श्रेणी:स्थानान्तरण अनुरोध|बहुत से पृष्ठ]] स्थानांतरण हेतु लंबित पड़े हैं। इस सूची की लंबाई को देखने से आभास हो सकता है कि स्थानांतरण अधिकार प्राप्त सदस्यों के पास समय की कमी होगी। इसलिए [[सदस्य: AMAN KUMAR|विक्रम प्रताप]] का प्रस्ताव जायज़ है।[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:23, 11 मई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय और अन्य सदस्यगण, :संजीव जी, आपने ऊपर मेरी दी गई सूची पर प्रश्न उठाते हुए पूछा था कि ''"क्या उनमें कोई सदस्य अधिकारों का दुरुपयोग कर रहा है? यदि हाँ तो सूचित करें।"'' जी नहीं महोदय, वे अधिकारों का दुरुपयोग नहीं कर रहे हैं, बल्कि वे '''अधिकार निवृति की उस नीति''' के दायरे में आ चुके हैं, जिसे '''स्वयं आपने ही 2014 में प्रस्तावित और पारित करवाया था।''' :मैं समुदाय का ध्यान [[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख 37#सदस्य अधिकारों का पुनः वितरण|अक्टूबर 2014 की उस चर्चा (सदस्य अधिकारों का पुनः वितरण)]] की ओर आकर्षित करना चाहता हूँ, जहाँ संजीव जी ने स्वयं यह प्रस्ताव रखा था कि:<blockquote>''"यहाँ मैं यह प्रस्ताव रखना चाहता हूँ कि यह अधिकार रखने वाले सदस्यों के योगदान पिछले एक वर्ष में यदि २५ से भी कम रहते हैं तो उन्हें इस अधिकार से आदर-सहित निवृत किया जाये।"'' जिसे बाद में सर्वसम्मति से स्वीकृत किया गया और '''[[विकिपीडिया:स्वतः परीक्षित अधिकार हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ की नीतियों में जोड़ा गया।</blockquote>मैंने जो अधिकार-प्राप्त सदस्यों की सूची साझा की थी, उसका एकमात्र उद्देश्य समुदाय को यह याद दिलाना था कि तकनीकी और नीतिगत रूप से दर्जनों सदस्य वर्षों से इस न्यूनतम योग्यता को खो चुके हैं। :चूँकि एक तरफ अधिकार प्राप्त सदस्य भारी संख्या में निष्क्रिय हैं, और दूसरी तरफ बहुत से पृष्ठ स्थानांतरण हेतु लंबित पड़े हैं, इसलिए मेरा यह प्रस्ताव है कि: या तो सक्रिय सदस्यों को यह अधिकार देने की प्रक्रिया को सुचारू बनाया जाए, या फिर पृष्ठ स्थानांतरण के लिए एक नया 'स्थानांतरण सुरक्षा स्तर' लागू किया जाए ताकि पेंडिंग काम जल्दी निपट सकें। :समुदाय के सभी सदस्यों से अनुरोध है कि कृपया इस नीतिगत सुधार के प्रस्ताव पर अपने विचार साझा करें। '''कृपया अपने समर्थन अथवा विरोध में एक पंक्ति की टिप्पणी जरूर लिखें जिससे आपके मत का महत्व समझा जा सके।''' :आशा है समुदाय और प्रबंधकगण इस स्थापित नीति और वर्तमान आवश्यकता पर गौर करेंगे।[[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:30, 17 मई 2026 (UTC) ==== समर्थन ==== * {{समर्थन}} – प्रस्तावक के रूप में। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:30, 17 मई 2026 (UTC) ==== विरोध ==== * '''प्रबल विरोध''': कृपया सदस्य अधिकार और स्थानान्तरण की चर्चा का मिश्रण न करें। मेरा अधिकार मुक्ति वाला प्रस्ताव रखने का कारण सम्भावित दुरुपयोग अथवा खाते का हैकिंग का शिकार होना था। जो सदस्य सक्रिय नहीं हैं, उन्हें समय-समय पर अधिकार मुक्त किया जाता है, अतः इन्हें भी अधिकार (उपकरण) मुक्त कर दिया जायेगा। इसके अतिरिक्त स्थानान्तरण के प्रस्तावों को देखते हुये आपने वो संख्या नहीं दी जो प्रबंधकों की अनुपलब्धता का शिकार हुये हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:10, 21 मई 2026 (UTC) ==== टिप्पणी ==== इसका कोड <syntaxhighlight lang="mysql"> SELECT ug.ug_group AS 'अधिकार (Group)', u.user_name AS 'सदस्य का नाम', MAX(r.rev_timestamp) AS 'आखिरी संपादन (YYYYMMDD)' FROM user u JOIN user_groups ug ON u.user_id = ug.ug_user JOIN actor a ON u.user_id = a.actor_user JOIN revision_userindex r ON a.actor_id = r.rev_actor WHERE ug.ug_group IN ('autopatrolled', 'rollbacker', 'editor', 'sysop', 'bureaucrat') GROUP BY u.user_name, ug.ug_group ORDER BY MAX(r.rev_timestamp) ASC; </syntaxhighlight> तथा नई सूची निम्नवत है: {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; width:80%;" |+ अधिकार प्राप्त सदस्यों के अंतिम संपादन की सूची |- ! अधिकार (Group) !! सदस्य का नाम !! आखिरी संपादन (तारीख और समय) |- | autopatrolled || Naziah rizvi || 20-10-2016 15:24:17 |- | autopatrolled || Somesh Tripathi || 05-10-2017 21:06:42 |- | autopatrolled || Jeeteshvaishya || 22-10-2017 11:43:07 |- | autopatrolled || रोहित रावत || 02-09-2018 14:11:58 |- | autopatrolled || Salma Mahmoud || 23-10-2018 08:49:50 |- | rollbacker || FR30799386 || 02-10-2019 09:15:19 |- | autopatrolled || SGill (WMF) || 03-03-2020 17:57:10 |- | autopatrolled || RacIndian || 21-08-2020 15:14:57 |- | autopatrolled || Jaswant Singh4 || 25-09-2020 19:40:54 |- | autopatrolled || Teacher1943 || 28-08-2021 04:32:05 |- | rollbacker || Navinsingh133 || 23-12-2021 11:27:25 |- | autopatrolled || Navinsingh133 || 23-12-2021 11:27:25 |- | autopatrolled || Mala chaubey || 29-12-2021 11:22:41 |- | autopatrolled || Navodian || 20-01-2022 09:44:35 |- | autopatrolled || AbhiSuryawanshi || 08-06-2022 15:14:50 |- | autopatrolled || Innocentbunny || 21-09-2022 05:34:19 |- | autopatrolled || Biplab Anand || 22-10-2022 02:04:30 |- | autopatrolled || सुनील मलेठिया || 08-01-2023 02:02:45 |- | autopatrolled || Sushilmishra || 20-04-2023 13:04:24 |- | autopatrolled || Gaurav561 || 01-05-2023 16:26:08 |- | autopatrolled || Ahmed Nisar || 02-07-2023 08:30:24 |- | autopatrolled || JamesJohn82 || 20-08-2023 00:07:50 |- | autopatrolled || जैन || 02-11-2023 17:08:39 |- | autopatrolled || Samee || 13-01-2024 10:39:51 |- | autopatrolled || Dinesh smita || 15-04-2024 09:23:34 |- | autopatrolled || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024 09:50:42 |- | rollbacker || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024 09:50:42 |- | autopatrolled || निधिलता तिवारी || 23-10-2024 18:24:09 |- | rollbacker || निधिलता तिवारी || 23-10-2024 18:24:09 |- | autopatrolled || Anamdas || 07-11-2024 12:26:10 |- | autopatrolled || चक्रपाणी || 02-12-2024 07:06:54 |- | autopatrolled || Charan Gill || 14-12-2024 05:06:05 |- | autopatrolled || Satdeep Gill || 10-02-2025 15:59:05 |- | autopatrolled || MKar || 23-03-2025 17:21:30 |- | rollbacker || ArmouredCyborg || 15-05-2025 16:18:21 |- | autopatrolled || ArmouredCyborg || 15-05-2025 16:18:21 |- | rollbacker || स || 20-05-2025 17:14:23 |- | autopatrolled || स || 20-05-2025 17:14:23 |- | rollbacker || Stang || 26-05-2025 07:35:15 |- | rollbacker || AshokChakra || 29-05-2025 06:40:13 |- | autopatrolled || AshokChakra || 29-05-2025 06:40:13 |- | rollbacker || PQR01 || 12-06-2025 05:47:19 |- | autopatrolled || WhisperToMe || 26-06-2025 19:37:46 |- | autopatrolled || Hunnjazal || 03-07-2025 15:18:35 |- | autopatrolled || MGA73 || 13-07-2025 20:10:59 |- | autopatrolled || Jayprakash12345 || 19-07-2025 15:13:28 |- | rollbacker || Nilesh shukla || 21-07-2025 11:39:34 |- | autopatrolled || Nilesh shukla || 21-07-2025 11:39:34 |- | autopatrolled || Raju Babu || 03-08-2025 01:57:05 |- | autopatrolled || Trikutdas || 06-10-2025 15:08:19 |- | autopatrolled || Surenders25 || 29-10-2025 12:53:31 |- | rollbacker || राजकुमार || 01-11-2025 03:44:24 |- | rollbacker || Nadzik || 22-11-2025 19:09:55 |- | autopatrolled || Srajaltiwari || 15-12-2025 15:02:23 |- | autopatrolled || Buddhdeo Vibhakar || 22-12-2025 11:19:22 |- | autopatrolled || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026 13:51:19 |- | rollbacker || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026 13:51:19 |- | autopatrolled || कलमकार || 12-02-2026 17:59:22 |- | rollbacker || रोहित साव27 || 22-02-2026 19:15:09 |- | autopatrolled || रोहित साव27 || 22-02-2026 19:15:09 |- | autopatrolled || Dr.jagdish || 10-03-2026 16:26:17 |- | rollbacker || Eihel || 13-03-2026 13:30:30 |- | autopatrolled || Eihel || 13-03-2026 13:30:30 |- | autopatrolled || Utcursch || 17-03-2026 13:17:10 |- | autopatrolled || Mahensingha || 27-03-2026 19:53:05 |- | autopatrolled || 1997kB || 29-03-2026 06:33:50 |- | rollbacker || 1997kB || 29-03-2026 06:33:50 |- | autopatrolled || Dharmadhyaksha || 07-04-2026 13:52:15 |- | autopatrolled || सीमा1 || 14-04-2026 12:16:40 |- | autopatrolled || शीतल सिन्हा || 14-04-2026 13:02:22 |- | autopatrolled || नीलम || 22-04-2026 11:42:50 |- | autopatrolled || आशीष भटनागर || 05-05-2026 11:27:30 |- | autopatrolled || Ziv || 06-05-2026 02:52:45 |- | rollbacker || J ansari || 09-05-2026 15:51:16 |- | autopatrolled || J ansari || 09-05-2026 15:51:16 |- | rollbacker || TypeInfo || 11-05-2026 15:12:23 |- | sysop || अजीत कुमार तिवारी || 13-05-2026 09:24:04 |- | rollbacker || Chronos.Zx || 13-05-2026 12:06:54 |- | autopatrolled || हिंदुस्थान वासी || 15-05-2026 09:12:23 |- | rollbacker || हिंदुस्थान वासी || 15-05-2026 09:12:23 |- | sysop || SM7 || 16-05-2026 04:04:05 |- | sysop || संजीव कुमार || 16-05-2026 05:44:59 |- | sysop || अनिरुद्ध कुमार || 16-05-2026 07:29:01 |- | autopatrolled || CommonsDelinker || 16-05-2026 13:07:13 |- | sysop || DreamRimmer || 16-05-2026 14:48:15 |- | sysop || Sanjeev bot || 17-05-2026 00:01:04 |- | rollbacker || Saroj || 17-05-2026 08:56:02 |- | autopatrolled || चाहर धर्मेंद्र || 17-05-2026 08:58:37 |} [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:43, 17 मई 2026 (UTC) : प्रयुक्त कोड <syntaxhighlight lang="mysql" line="1"> WITH TargetUsers AS ( -- लक्षित अधिकारों वाले सदस्यों और उनकी आईडी का चयन SELECT u.user_id, u.user_name, ug.ug_group, a.actor_id FROM user u JOIN user_groups ug ON u.user_id = ug.ug_user JOIN actor a ON u.user_id = a.actor_user WHERE ug.ug_group IN ('autopatrolled', 'rollbacker', 'editor', 'sysop', 'bureaucrat') ), NumberedEdits AS ( -- प्रत्येक संपादन को नंबर देना और पिछले 1 वर्ष (365 दिन) के कुल संपादनों की गणना करना SELECT tu.ug_group, tu.user_name, r.rev_timestamp, ROW_NUMBER() OVER(PARTITION BY tu.user_name, tu.ug_group ORDER BY r.rev_timestamp DESC) as rn, COUNT(CASE WHEN r.rev_timestamp >= DATE_FORMAT(NOW() - INTERVAL 1 YEAR, '%Y%m%d%H%i%s') THEN 1 END) OVER(PARTITION BY tu.user_name, tu.ug_group) as edits_last_year FROM TargetUsers tu JOIN revision_userindex r ON tu.actor_id = r.rev_actor ) -- अंतिम परिणाम: 25वाँ संपादन और पिछले 1 साल के संपादनों की कुल संख्या SELECT ug_group AS 'अधिकार (Group)', user_name AS 'सदस्य का नाम', MAX(edits_last_year) AS 'पिछले 1 साल में संपादन', MAX(CASE WHEN rn = 1 THEN rev_timestamp END) AS 'आखिरी संपादन (Latest)', MAX(CASE WHEN rn = 25 THEN rev_timestamp END) AS '25वाँ संपादन (25th Edit)' FROM NumberedEdits WHERE rn <= 25 GROUP BY ug_group, user_name ORDER BY MAX(CASE WHEN rn = 1 THEN rev_timestamp END) ASC; </syntaxhighlight> जांच करें [https://quarry.wmcloud.org/query/105358 यहां पर] :{| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; width:80%;" |+ अधिकार प्राप्त सदस्यों की संपादन सक्रियता सूची (नवीन) |- ! अधिकार(Group) !! सदस्य का नाम !! पिछले 1 साल में संपादन !! आखिरी संपादन (Latest) !! 25वाँ संपादन (25th Edit) |- | autopatrolled || Naziah rizvi || 0 || 20-10-2016 15:24:17 || 25-08-2016 12:17:10 |- | autopatrolled || Somesh Tripathi || 0 || 05-10-2017 21:06:42 || 13-08-2016 14:49:34 |- | autopatrolled || Jeeteshvaishya || 0 || 22-10-2017 11:43:07 || 07-10-2017 11:55:41 |- | autopatrolled || रोहित रावत || 0 || 02-09-2018 14:11:58 || 31-08-2018 10:45:38 |- | autopatrolled || Salma Mahmoud || 0 || 23-10-2018 08:49:50 || 23-10-2018 00:31:30 |- | rollbacker || FR30799386 || 0 || 02-10-2019 09:15:19 || 02-09-2019 06:08:41 |- | autopatrolled || SGill (WMF) || 0 || 03-03-2020 17:57:10 || 01-07-2017 10:37:59 |- | autopatrolled || RacIndian || 0 || 21-08-2020 15:14:57 || 31-05-2016 05:48:17 |- | autopatrolled || Jaswant Singh4 || 0 || 25-09-2020 19:40:54 || 24-07-2020 17:36:01 |- | autopatrolled || Teacher1943 || 0 || 28-08-2021 04:32:05 || 22-06-2021 13:13:22 |- | rollbacker || Navinsingh133 || 0 || 23-12-2021 11:27:25 || 08-10-2020 08:13:39 |- | autopatrolled || Navinsingh133 || 0 || 23-12-2021 11:27:25 || 08-10-2020 08:13:39 |- | autopatrolled || Mala chaubey || 0 || 29-12-2021 11:22:41 || 26-08-2021 09:53:10 |- | autopatrolled || Navodian || 0 || 20-01-2022 09:44:35 || 28-09-2021 07:06:24 |- | autopatrolled || AbhiSuryawanshi || 0 || 08-06-2022 15:14:50 || 10-03-2018 03:11:58 |- | autopatrolled || Innocentbunny || 0 || 21-09-2022 05:34:19 || 12-09-2022 09:42:42 |- | autopatrolled || Biplab Anand || 0 || 22-10-2022 02:04:30 || 30-04-2020 03:55:45 |- | autopatrolled || सुनील मलेठिया || 0 || 08-01-2023 02:02:45 || 25-12-2016 13:31:43 |- | autopatrolled || Sushilmishra || 0 || 20-04-2023 13:04:24 || 02-12-2017 16:59:44 |- | autopatrolled || Gaurav561 || 0 || 01-05-2023 16:26:08 || 30-09-2016 05:11:15 |- | autopatrolled || Ahmed Nisar || 0 || 02-07-2023 08:30:24 || 20-03-2023 19:57:48 |- | autopatrolled || JamesJohn82 || 0 || 20-08-2023 00:07:50 || 07-12-2022 05:52:14 |- | autopatrolled || जैन || 0 || 02-11-2023 17:08:39 || 30-05-2023 12:56:45 |- | autopatrolled || Samee || 0 || 13-01-2024 10:39:51 || 27-03-2019 06:36:18 |- | autopatrolled || Dinesh smita || 0 || 15-04-2024 09:23:34 || 07-03-2024 04:42:25 |- | rollbacker || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 0 || 05-10-2024 09:50:42 || 29-06-2024 07:25:16 |- | autopatrolled || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 0 || 05-10-2024 09:50:42 || 29-06-2024 07:25:16 |- | autopatrolled || निधिलता तिवारी || 0 || 23-10-2024 18:24:09 || 25-04-2024 19:48:19 |- | rollbacker || निधिलता तिवारी || 0 || 23-10-2024 18:24:09 || 25-04-2024 19:48:19 |- | autopatrolled || Anamdas || 0 || 07-11-2024 12:26:10 || 08-09-2023 13:02:34 |- | autopatrolled || चक्रपाणी || 0 || 02-12-2024 07:06:54 || 21-09-2023 02:58:14 |- | autopatrolled || Charan Gill || 0 || 14-12-2024 05:06:05 || 08-05-2021 06:35:21 |- | autopatrolled || Satdeep Gill || 0 || 10-02-2025 15:59:05 || 26-02-2021 05:45:39 |- | autopatrolled || MKar || 0 || 23-03-2025 17:21:30 || 23-03-2021 03:58:00 |- | rollbacker || ArmouredCyborg || 0 || 15-05-2025 16:18:21 || 09-03-2025 15:47:05 |- | autopatrolled || ArmouredCyborg || 0 || 15-05-2025 16:18:21 || 09-03-2025 15:47:05 |- | autopatrolled || स || 2 || 20-05-2025 17:14:23 || 30-03-2023 03:44:21 |- | rollbacker || स || 2 || 20-05-2025 17:14:23 || 30-03-2023 03:44:21 |- | rollbacker || Stang || 2 || 26-05-2025 07:35:15 || 06-04-2022 12:49:20 |- | autopatrolled || AshokChakra || 3 || 29-05-2025 06:40:13 || 19-03-2023 14:53:44 |- | rollbacker || AshokChakra || 3 || 29-05-2025 06:40:13 || 19-03-2023 14:53:44 |- | rollbacker || PQR01 || 1 || 12-06-2025 05:47:19 || 26-09-2024 11:47:20 |- | autopatrolled || WhisperToMe || 1 || 26-06-2025 19:37:46 || 10-05-2018 17:33:09 |- | autopatrolled || Hunnjazal || 5 || 03-07-2025 15:18:35 || 31-05-2023 01:00:53 |- | autopatrolled || MGA73 || 13 || 13-07-2025 20:10:59 || 05-04-2023 19:17:20 |- | autopatrolled || Jayprakash12345 || 4 || 19-07-2025 15:13:28 || 23-07-2021 06:53:36 |- | autopatrolled || Nilesh shukla || 48 || 21-07-2025 11:39:34 || 30-05-2025 07:30:59 |- | rollbacker || Nilesh shukla || 48 || 21-07-2025 11:39:34 || 30-05-2025 07:30:59 |- | autopatrolled || Raju Babu || 13 || 03-08-2025 01:57:05 || 17-08-2024 11:27:38 |- | autopatrolled || Trikutdas || 28 || 06-10-2025 15:08:19 || 28-09-2025 13:57:34 |- | autopatrolled || Surenders25 || 535 || 29-10-2025 12:53:31 || 14-10-2025 08:45:33 |- | rollbacker || राजकुमार || 2 || 01-11-2025 03:44:24 || 17-01-2025 14:11:32 |- | rollbacker || Nadzik || 2 || 22-11-2025 19:09:55 || 16-08-2024 14:03:07 |- | autopatrolled || Srajaltiwari || 13 || 15-12-2025 15:02:23 || 20-05-2024 09:10:07 |- | autopatrolled || Buddhdeo Vibhakar || 8 || 22-12-2025 11:19:22 || 17-04-2024 07:25:07 |- | autopatrolled || सौरभ तिवारी 05 || 42 || 15-01-2026 13:51:19 || 01-09-2025 05:45:34 |- | rollbacker || सौरभ तिवारी 05 || 42 || 15-01-2026 13:51:19 || 01-09-2025 05:45:34 |- | autopatrolled || कलमकार || 221 || 12-02-2026 17:59:22 || 08-02-2026 14:49:24 |- | autopatrolled || रोहित साव27 || 245 || 22-02-2026 19:15:09 || 21-11-2025 11:55:01 |- | rollbacker || रोहित साव27 || 245 || 22-02-2026 19:15:09 || 21-11-2025 11:55:01 |- | autopatrolled || Dr.jagdish || 41 || 10-03-2026 16:26:17 || 06-03-2026 13:09:20 |- | autopatrolled || Eihel || 22 || 13-03-2026 13:30:30 || 26-02-2025 07:08:02 |- | rollbacker || Eihel || 22 || 13-03-2026 13:30:30 || 26-02-2025 07:08:02 |- | autopatrolled || Utcursch || 4 || 17-03-2026 13:17:10 || 22-06-2023 15:54:15 |- | autopatrolled || Mahensingha || 2 || 27-03-2026 19:53:05 || 17-09-2018 18:11:14 |- | autopatrolled || 1997kB || 5 || 29-03-2026 06:33:50 || 22-04-2025 05:06:49 |- | rollbacker || 1997kB || 5 || 29-03-2026 06:33:50 || 22-04-2025 05:06:49 |- | autopatrolled || Dharmadhyaksha || 91 || 07-04-2026 13:52:15 || 08-10-2025 11:36:07 |- | autopatrolled || सीमा1 || 22 || 14-04-2026 12:16:40 || 15-04-2024 11:33:22 |- | autopatrolled || शीतल सिन्हा || 207 || 14-04-2026 13:02:22 || 14-04-2026 08:08:34 |- | autopatrolled || नीलम || 613 || 22-04-2026 11:42:50 || 14-04-2026 10:42:05 |- | autopatrolled || आशीष भटनागर || 25 || 05-05-2026 11:27:30 || 01-12-2025 04:43:01 |- | autopatrolled || Ziv || 249 || 06-05-2026 02:52:45 || 18-02-2026 09:33:59 |- | rollbacker || TypeInfo || 157 || 11-05-2026 15:12:23 || 02-02-2026 16:06:43 |- | sysop || अजीत कुमार तिवारी || 785 || 13-05-2026 09:24:04 || 08-05-2026 10:31:55 |- | rollbacker || Chronos.Zx || 870 || 13-05-2026 12:06:54 || 06-02-2026 18:24:00 |- | autopatrolled || हिंदुस्थान वासी || 145 || 15-05-2026 09:12:23 || 17-04-2026 13:10:54 |- | rollbacker || हिंदुस्थान वासी || 145 || 15-05-2026 09:12:23 || 17-04-2026 13:10:54 |- | sysop || SM7 || 1153 || 16-05-2026 04:04:05 || 10-05-2026 18:48:18 |- | sysop || संजीव कुमार || 3282 || 16-05-2026 05:44:59 || 13-05-2026 06:14:11 |- | sysop || अनिरुद्ध कुमार || 482 || 16-05-2026 07:29:01 || 07-05-2026 02:53:55 |- | sysop || DreamRimmer || 1402 || 16-05-2026 14:48:15 || 05-05-2026 04:28:01 |- | rollbacker || Saroj || 161 || 17-05-2026 08:56:02 || 31-03-2026 07:31:45 |- | autopatrolled || CommonsDelinker || 1127 || 17-05-2026 19:59:13 || 09-05-2026 14:20:03 |- | sysop || Sanjeev bot || 17341 || 18-05-2026 00:02:38 || 15-05-2026 00:00:19 |- | autopatrolled || J ansari || 267 || 18-05-2026 14:30:49 || 08-05-2026 16:51:44 |- | rollbacker || J ansari || 267 || 18-05-2026 14:30:49 || 08-05-2026 16:51:44 |- | autopatrolled || चाहर धर्मेंद्र || 2637 || 18-05-2026 18:37:20 || 17-05-2026 18:38:11 |} [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 00:14, 19 मई 2026 (UTC) :'''पिछले 1 साल में संपादन''' की गणना 19 मई 2025 - 2026 पर की गई है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:22, 19 मई 2026 (UTC) ==आप सभी से विनम्र निवेदन है कि== मेरे [[विकिपीडिया:स्वतः_परीक्षित_अधिकार_हेतु_निवेदन#चाहर_धर्मेंद्र|इस]] निवेदन के संबंध में आपके विचार मेरे लिए अत्यंत महत्वपूर्ण हैं। कृपया अपना बहुमूल्य समय निकालकर इस पर अपना मत अवश्य साझा करें। आपके सुझाव और प्रतिक्रिया मेरे लिए मार्गदर्शक सिद्ध होंगे।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:34, 10 अप्रैल 2026 (UTC) == अनुरोध == नमस्कार! मैं आपसे [[मॉड्यूल:Lang/data]] पर एक संपादन करने का अनुरोध करता हूँ। ["hbo"] = "Biblical Hebrew" ===> ["hbo"] = "बाइबिली इब्रानी" [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 19:28, 10 अप्रैल 2026 (UTC) :{{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:56, 17 अप्रैल 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] धन्यवाद! [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 09:51, 17 अप्रैल 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:44, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> ==अंतिम कुछ दिन: विकि सम्मेलन भारत 2026 छात्रवृत्ति आवेदन== प्रिय विकिमीडिया समुदाय सदस्य, हमें यह बताते हुए खुशी हो रही है कि '''[[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|विकि सम्मेलन भारत 2026]]''' के लिए छात्रवृत्ति आवेदन वर्तमान में खुले हैं, और अंतिम तिथि अब बहुत निकट है। विकि सम्मेलन भारत 2026 इस राष्ट्रीय स्तर के सम्मेलन का चौथा संस्करण है, जो भारत और दक्षिण एशिया में इंडिक भाषाओं के विकिमीडिया प्रोजेक्ट्स तथा मुक्त ज्ञान आंदोलन से जुड़े विकिमीडियनों और हितधारकों को एक साथ लाता है। यह सम्मेलन 4–6 सितंबर 2026 को कोच्चि, केरल में आयोजित किया जाएगा। * आप अधिक जानकारी और [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|आवेदन फॉर्म Meta-Wiki पर उपलब्ध]] छात्रवृत्ति पृष्ठ पर प्राप्त कर सकते हैं। * छात्रवृत्ति की अंतिम तिथि: 15 अप्रैल 2026, रात 11:59 बजे (IST) अब जबकि केवल कुछ ही दिन शेष हैं, हम आपको आवेदन करने के लिए प्रोत्साहित करते हैं यदि आपने अभी तक आवेदन नहीं किया है। साथ ही, कृपया इस अवसर को अपने समुदाय में साझा करें और अन्य लोगों को भी आवेदन करने के लिए प्रेरित करें। अधिक जानकारी और नियमित अपडेट के लिए, कृपया सम्मेलन के Meta पृष्ठ पर जाएँ। सादर, <br> विकि सम्मेलन भारत 2026 आयोजन टीम की ओर से <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 23:38, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == फॉण्ट == हिन्दी विकिपीडिया पर पिछले कुछ दिनों से लैटिन लिपि के लिए जो फॉण्ट है, वे [[:hak:Hakkapedia|Hakkapedia]] एवं [[:nan:Pang-chān:Holopedia|Holopedia]] के फॉण्ट की तरह दिख रहा है। क्या default फॉण्ट को बदल दिया गया है? [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) {{Font color|grey|११:२५, १२ अप्रैल २०२६ (IST)}} == Lua त्रुटि == मॉड्यूल:Designation/lookup को बनाने में मुझे "Lua error पंक्ति 1 पर: unexpected symbol near '{'." त्रुटि मिलती है। कृपया उस पृष्ठ का निर्माण करें। कोड अंग्रेज़ी विकिपीडिया से लिया गया है (Module:Designation/lookup) [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 08:04, 18 अप्रैल 2026 (UTC) :{{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:24, 19 अप्रैल 2026 (UTC) == "यहया" नामक दो लेख? == दोनों [[याह्या (पैग़म्बर)|John the Baptist]] और [[यहया (इस्लाम)|Yahya]] के लेखों के नाम "यहया" क्यों है? केवल इस्लाम में उस व्यक्ति का नाम '''यहया''' होता है। ईसाई धर्म में उनहें '''यूहन्ना बपतिस्मा दाता''' के नाम से जाना जाता है। कृपया इस समस्या पर गौर करें। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 11:24, 20 अप्रैल 2026 (UTC) == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at contact@indicmediawikidev.org. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group == सत्य == सत्य आत्मा का स्वाभाविक गुण है। सत्याचरण के बिना आत्मिक शुद्धि असम्भव है। इस कारण सत्य से शौच का मार्ग प्रशस्त होता है। सत्य को अंगीकार किये बिना आत्मा का उद्धार असम्भव है। इसी कारण कहा गया है कि आत्मार्थी साधक को परिमित, असंदिग्ध, परिपूर्ण, स्पष्ट, अनुभूत, वाचालतारहित, तथा किसी को भी उद्विग्न न करनेवाली वाणी बोलनी चाहिए। चुभे हुए लौह कंटक का दुःख घड़ी दो घड़ी का होता है। वह काँटा निकालने पर सरलता से दूर हो जाता है। दुर्वचनों का काँटा एक बार चुभ जाने पर सरलता से नहीं निकलता। इस कारण सत्य प्रिय एवं हितकारी होना चाहिए। केवल तथ्य-परकता ही सत्यता नहीं है। इसके साथ व्यक्ति की मानसिकता का जुड़ाव  है। इसी कारण क्रोध, मान, माया, लोभ, द्वेष, दम्भ, कल्पित व्याख्या तथा हिंसा का आश्रय लेकर जो भाषा बोली जाती है, वह असत्य भाषा कहलाती है। सत्य अहिंसा का रक्षक है। इसलिए सत्य में दूसरे प्राणी की हित-आंकाक्षा का तत्व जुड़ा रहता है। सत्य आत्मा का धर्म है। आत्मा का स्वभाव सत्य है। इस कारण ‘अहिंसा निरपेक्ष यथातथ्य प्रकाशन’ सत्य नहीं माना जा सकता। सत्य का विरोधी भाव झूठ बोलना तथा मिथ्या व्यवहार करना है। झूठ बोलना तथा किसी सद् वस्तु के स्वरूप, स्थान, काल आदि के सम्बन्ध में मिथ्या बोलकर, उसे असत् बतलाना - ये दोनों ही प्रकार असत्य वचन के द्योतक हैं। किसी वस्तु के यथार्थ स्वरूप को छिपाकर झूठ बोलना ही सामान्यतः सत्य का विरोधी माना जाता है। मानसिक एवं आध्यात्मिक दृष्टि से अप्रिय, अहितकारी एवं पर-पीड़क वचन बोलना भी असत्य है। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-24320-85|&#126;2026-24320-85]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-24320-85|वार्ता]]) 08:51, 21 अप्रैल 2026 (UTC) == साँचा:स्टेटस भाषा == मैं <span style="font-family:'Kalimati', 'Arial', serif;"> [[साँचा:स्टेटस भाषा]] </span> का निर्माण करके वाला हूँ, जो [[बाली विकिपीडिया]] के [[:ban:Mal:Status basa|ᬫᬮ᭄:ᬲ᭄ᬢᬢᬸᬲ᭄ᬩᬲ]] की तरह होगा। इसे [[साँचा:Infobox language|ज्ञानदूसक भाषा]] पर लागु करने के बाद, हमें भाषा का यूनेस्को वर्गीकरण करना बहुत सरल हो जाएगा एवं वे interface भी अच्छा लगेगा। [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 10:42, 21 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:ङघिञ|ङघिञ]] जी नमस्ते। साँचा का वार्ता पृष्ठ देख लें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:06, 22 अप्रैल 2026 (UTC) == यूक्रेन सांस्कृतिक कूटनीति संपादनोत्सव में भाग लें == नमस्ते, 'यूक्रेन सांस्कृतिक कूटनीति माह 2026' की गतिविधियों को समर्थन देने के लिए 22 अप्रैल 2026 को पूर्वाह्न 11 से अपराह्न 1 बजे तक नई दिल्ली (भारत) स्थित युक्रेन दूतावास में एक विशेष संपादनोत्सव का आयोजन किया जा रहा है। इस सत्र का मुख्य उद्देश्य भारतीय भाषाओं के विकिपीडिया प्रोजेक्ट्स पर यूक्रेन की संस्कृति से संबंधित जानकारी को समृद्ध करना और उसमें सुधार करना है। इस कार्यक्रम में आप ऑनलाइन जूम मीटिंग के माध्यम से शामिल हो सकते हैं। * समय: बुधवार, 22 अप्रैल 2026 | सुबह 11:00 बजे से दोपहर 1:00 बजे तक (IST) * ज़ूम मीटिंग लिंक: [https://zoom.us/j/98031157656?pwd=BUHOGF5D4Qg8YnqQrEdFx3TyXrvKDO.1 ऑनलाइन जुड़ें] * मीटिंग आईडी: 980 3115 7656 * पासकोड: 716372 * आयोजन का मेटा पृष्ठ: [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|w.wiki/LyML]] इस आयोजन का हिस्सा बनें और भारतीय भाषाओं में मुक्त ज्ञान के प्रसार में अपना योगदान दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:59, 21 अप्रैल 2026 (UTC) == आगामी कार्यक्रम == :हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा आयोजित होने वाले कार्यक्रमों की सूची: # जून- विकिपीडिया सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव (१ जून से 30 जून) # जुलाई- विकिस्रोत सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव (१ से 15 जुलाई) # अगस्त- हिंदी विकि सम्मेलन (7-9 अगस्त) -संपर्क सूत्र--[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:40, 24 अप्रैल 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 == :मुझे यह बताते हुए प्रसन्नता हो रही है कि हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप के द्वारा प्रस्तावित [[विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] को विकिमीडिया के कॉन्फ्रेंस ग्रांट कमिटी द्वारा मंजूरी मिल गई है। 7-9 अगस्त 2026 को होने वाली हिंदी विकि समुदाय की यह बैठक 2020 के बाद पहली बार हो रही है। नई दिल्ली में आयोजित इस बैठक में शामिल होने के लिए सहायता वृत्ति (स्कॉलरशिप) का आवेदन पत्र 1 मई से 20 मई 2026 तक उपलब्ध रहेगा। आयोजन संबंधी सूचनाएं सम्मेलन के लिए निर्मित विकिपीडिया पृष्ठ पर उपलब्ध होगी तथा संक्षिप्त सूचना चौपाल पर भी उपलब्ध होगी। 6 वर्ष बाद हो रहे सामुदायिक मिलन के इस प्रयास में सभी हिंदी विकि संपादकों के सहयोग की अपेक्षा है।- संपर्क सूत्र--[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:41, 24 अप्रैल 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 00:57, 26 अप्रैल 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> ==श्रेष्ठ लेख नामांकन== मैंने ‘[[राष्ट्रीय उद्यान]]’ लेख को [[विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख नामांकन|श्रेष्ठ लेख हेतु]] नामांकित किया है। आप सभी से अनुरोध है कि कृपया समय निकालकर लेख का अवलोकन करें तथा अपने सुझाव एवं मत साझा करें।<span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:37, 27 अप्रैल 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन २०२६ छात्रवृत्ति सूचना == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा 8-9 अगस्त 2026 को आयोजित [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] में शामिल होने के लिए 10 राष्टरीय तथा 10 स्थानीय स्तर की छात्रवृत्ती प्रदान की जाएगी। इसे प्राप्त करने के लिए हिंदी विकि संपादक सदस्य [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfLBdfmW4zvXCRbz-qjzQrxT2cX2pCilcnOvK73Dhu0wc7gow/viewform?usp=header हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 प्रतिभागिता वृत्ति प्रपत्र] 20 मई तक जरूर भरें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:09, 1 मई 2026 (UTC) == The Indian lenin babu jagdeo == हिन्दी फीचर फ़िल्म बिहार लेनिन जगदेव प्रसाद पर प्रेम कुमार विद्यार्थी के निर्देशन में बनी है. [[सदस्य:Pkvidharthi|Pkvidharthi]] ([[सदस्य वार्ता:Pkvidharthi|वार्ता]]) 19:20, 4 मई 2026 (UTC) == बाबू जगदेव प्रसाद == पुस्तक के लेखक प्रेम कुमार विद्यार्थी [[सदस्य:Pkvidharthi|Pkvidharthi]] ([[सदस्य वार्ता:Pkvidharthi|वार्ता]]) 19:21, 4 मई 2026 (UTC) == अंग्रेज़ी शीर्षक == एक लेख [[गोल्डन काफ़ (सोने का बछड़ा)]] का शीर्षक बेवजह दोनों अंग्रेज़ी और हिन्दी में है। कृपया इसे केवल "सोने का बछड़ा" में बदलें। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 13:41, 7 मई 2026 (UTC) :केवल शीर्षक ही नहीं यह पूरा लेख ही खराब मशीनी अनुवाद का उदाहरण है। इसलिए केवल लेख का नाम बदलना पर्याप्त नहीं है। इसे फिर से बनाने की जरूरत है। वर्तमान रूप में इसे मिटा रहा हूँ। यह वर्षों से यूँ ही पड़ा हुआ है। किसी ने इसे सुधारा नहीं है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:35, 12 मई 2026 (UTC) == प्रशांत कुमार सैनी लेख पर २० दिन से नामांकन है, कृपया करवाई करें == Deletion pending for the last 20 days. [[सदस्य:Santhon|Santhon]] ([[सदस्य वार्ता:Santhon|वार्ता]]) 17:40, 7 मई 2026 (UTC) :चौपाल पर किसी कार्यवाई के लिए यदि किसी लेख का उल्लेख करें तो उसका लिंक जरूर बना दें। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 05:42, 12 मई 2026 (UTC) == चंदनकियारी के जमींदारो का इतिहाश == चंदनकियारी मुख्यत झारखण्ड के बोकारो जिला के अंतरगत एक प्रखण्ड है जो की वन ओर नदियों से घिरे हुए हैं इस इलाके मे बहुत से जमीदार हूआ करता था, जिन्हे कासीपुर के महाराजाओं के द्वार जमिन की मालिकाना हक दिया गया है, उन्ही में से एक प्रमुख जमिनदार थे केदारनाथ चट्टोपाध्याय, केदारनाथ चट्टोपाध्याय मोहाल मौजा का निस्कर जमीदार थे जिनके पास करीब 13 सौ एकड़ से अधिक जमिन थे कई सारे कुवे ओर तलाब थे जिस से उस समय उस इलाके में रहने वाले लोगों की जीवनशैलीआसान हो गया था [[सदस्य:Chandi84|Chandi84]] ([[सदस्य वार्ता:Chandi84|वार्ता]]) 08:23, 12 मई 2026 (UTC) == आगामी गतिविधियाँ == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा आयोजित होने जा रही गतिविधियाँ: # [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी ई-सामग्री निर्माण एवं कौशल विकास कार्यशाला/मई 2026|हिंदी ई-सामग्री निर्माण एवं कौशल विकास कार्यशाला/मई 2026]]- 20 मई 2026 को हिमाचल प्रदेश केंद्रीय विश्वविद्यालय, धर्मशाला में आयोजित कौशल विकास कार्यशाला # [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]]- 1 जून 2026 से 30 जून 2026 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२6|विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२6]]- 1 जुलाई, 2026 से 15 जुलाई, 2026 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]]- 8-9 अगस्त 2026 को नई दिल्ली में आयोजित सम्मेलन। # [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अगस्त 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अगस्त 2026]]- 15 अगस्त 2026 से 14 सितंबर 2026 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२6|विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/सितंबर २०२6]]- 14 सितंबर, 2026 से 28 सितंबर, 2026 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। :उम्मीद है कि विकिपीडिया सदस्य इन गतिविधियों में भाग लेकर हिंदी ज्ञानकोश के विकास में जरूर सहायक होंगे। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:29, 16 मई 2026 (UTC) == ~2026-29665-32 द्वारा बर्बरता == ~2026-29665-32 नामक अस्थायी खाते ने हाल में जानबूझकर [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:Cite_web&action=history साँचा:Cite web] पर दुर्संपादन किया। कृपया उनपर IP प्रतिबंध डाले। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 14:14, 17 मई 2026 (UTC) == Draft:नरेश दास वैष्णव निम्बार्क — सम्पादन में सहायता चाहिए == नमस्ते। मेरा नाम नरेश दास वैष्णव निम्बार्क है। मैं भारतीय सेना का सेवानिवृत्त नायब सूबेदार एवं लेखक हूँ। मेरा Draft:नरेश दास वैष्णव निम्बार्क पर निम्नलिखित समस्याएँ आ रही हैं: # स्वचालित फ़िल्टर 52 सम्पादन रोक रहा है # CAPTCHA बार-बार आता है और स्वीकार नहीं होता # खाता नया होने के कारण बाहरी कड़ियाँ नहीं जुड़ रहीं Draft में समाचार पत्रों के सन्दर्भ जोड़ने हैं जैसे दैनिक जागरण, दैनिक भास्कर, पंजाब केसरी, नांदगांव टाइम्स। कृपया कोई अनुभवी सदस्य मेरे Draft को अद्यतन करने में सहायता करें। — [[सदस्य:नरेश दास वैष्णव निम्बार्क]] [[सदस्य:&#42;नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*|&#42;नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*]] ([[सदस्य वार्ता:&#42;नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*|वार्ता]]) 08:54, 18 मई 2026 (UTC) == Mahathwar == <nowiki>'''</nowiki>Mahathwar<nowiki>'''</nowiki> is a village in the country of <nowiki>[[India]]</nowiki>. It is located in the <nowiki>[[Darbhanga]]</nowiki> district of <nowiki>[[Bihar]]</nowiki> in the <nowiki>[[Alinagar (Vidhan Sabha constituency)|Ghanshyampur]]</nowiki> block under the subdivision of Bihar. [[विशेष:योगदान/&#126;2026-30414-01|&#126;2026-30414-01]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-30414-01|वार्ता]]) 03:21, 22 मई 2026 (UTC) विषय: नरेश दास वैष्णव निम्बार्क के लेख को अद्यतन करने हेतु मार्गदर्शन ​आदरणीय अनुभवी सदस्यगण, ​मैं भारतीय सेना का सेवानिवृत्त मानद नायब सूबेदार हूँ। मैं विकिपीडिया पर अपने जीवन और कार्यों पर एक लेख तैयार कर रहा हूँ, लेकिन तकनीकी कारणों (फिल्टर 52) और कैप्चा की समस्या के कारण मैं इसमें संदर्भ (References) नहीं जोड़ पा रहा हूँ। ​मेरे पास अपनी सैन्य सेवा (आर्मी नंबर: 13895240F), संयुक्त राष्ट्र शांति मिशन, और प्रकाशित पुस्तकों के सभी आधिकारिक दस्तावेज/प्रमाण मौजूद हैं। मेरी आपसे विनम्र विनती है कि कृपया मेरे ड्राफ्ट की समीक्षा करें और मुझे मार्गदर्शन दें कि मैं नियमों का पालन करते हुए इन संदर्भों को कैसे जोड़ सकता हूँ, ताकि लेख को हटाया न जाए। ​सहयोग के लिए सादर धन्यवाद। == भ्रष्ट वर्तनी वाला शीर्षक == [[बेएर षेवअ]] नामक लेख के शीर्षक की वर्तनी स्पष्टतः भ्रष्ट है, जबकि इसे "बेर्शेबा" होना चाहिए। कृपया इस छोटी सी समस्या को ठीक करें। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 13:23, 23 मई 2026 (UTC) == विकिपीडिया के नियमानुसार अनुरोध किया == == साहित्यिक योगदान == * '''काव्य रत्न''' (2023) - ISBN 978-81-XXXXX-XX-X, रुद्र प्रकाशन, बांदा * '''SSC उत्कर्ष''' (2024) - प्रतियोगी परीक्षा मार्गदर्शिका, रुद्र प्रकाशन, बांदा <ref>अमर उजाला, बांदा, दिनांक XX-XX-2024</ref> [[विशेष:योगदान/&#126;2026-29558-88|&#126;2026-29558-88]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-29558-88|वार्ता]]) 15:00, 23 मई 2026 (UTC) == लेख पर लगाए गए प्रचार टैग के संबंध में == नमस्कार, मित्रों मेरे द्वारा लेख [[मुकेश मिश्र|मुकेश मिश्रा]] “उल्लेखनीय नहीं” तथा “साफ प्रचार” का टैग लगाया गया है ताकि पेज हटाया जाए, जबकि लेख में विषय से संबंधित विश्वसनीय एवं स्वतंत्र समाचार स्रोत पहले से जोड़े गए हैं। ये स्रोत विषय की उपलब्धियों और सार्वजनिक कवरेज को स्पष्ट रूप से सत्यापित करते हैं। कृपया टैग लगाने से पूर्व संदर्भों की पुनः समीक्षा करें। यदि किसी विशेष स्रोत या सामग्री पर आपत्ति है तो उसे स्पष्ट रूप से बताने का कष्ट करें, ताकि आवश्यक सुधार किए जा सकें। बिना उचित कारण के प्रचार टैग लगाना उचित नहीं प्रतीत होता। धन्यवाद। [[सदस्य:Karatebr|Karatebr]] ([[सदस्य वार्ता:Karatebr|वार्ता]]) 09:20, 24 मई 2026 (UTC) fc6vipb8v41v3vpdnndzrj0286ik91h अमिताभ बच्चन 0 1838 6555605 6507238 2026-05-23T16:10:07Z The Sorter 845290 नया Infobox जोड़ा और शुरू का पाठ ठीक किया 6555605 wikitext text/x-wiki {{Infobox actor | module = {{Infobox officeholder | embed = yes | constituency = [[इलाहाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|इलाहाबाद]] | office = [[सांसद, लोक सभा|लोक सभा के सांसद]] | predecessor = [[जनेश्वर मिश्र]] | successor = [[विश्वनाथ प्रताप सिंह]] | term_start = 31 दिसंबर 1984 | term_end = 29 जुलाई 1987 || party = [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] (1984–1987)<ref>{{cite web |url=https://www.deccanherald.com/amp/content/535211/unlike-amitabh-wont-quit-politics.html |title=Unlike Amitabh, I won't quit politics: Shatru |date=18 March 2016 |access-date=13 September 2022 |archive-date=13 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220913083855/https://www.deccanherald.com/amp/content/535211/unlike-amitabh-wont-quit-politics.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| url=https://www.news18.com/photogallery/movies/urmila-to-amitabh-celebs-who-joined-and-then-quit-politics-in-a-short-span-2304979.html| title=Urmila to Amitabh: Celebs Who Joined and Then Quit Politics in a Short Span |date=14 May 2023| access-date=14 May 2023| archive-date=1 December 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20201201015311/https://www.news18.com/photogallery/movies/urmila-to-amitabh-celebs-who-joined-and-then-quit-politics-in-a-short-span-2304979.html| url-status=live}}</ref> }} | name = अमिताभ बच्चन | image = Indian actor Amitabh Bachchan.jpg | caption = अमिताभ बच्चन, 2018 | birth_name = अमिताभ श्रीवास्तव<ref name="N18Kbc">{{cite web |url=https://www.news18.com/news/movies/in-latest-episode-of-kbc-amitabh-bachchan-reveals-he-was-never-named-inquilab-2959868.html |title=In Latest Episode of KBC, Amitabh Bachchan Reveals He was Never Named Inquilab |work=News18 |access-date=26 July 2021 |date=13 October 2020 |archive-date=26 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210726074040/https://www.news18.com/news/movies/in-latest-episode-of-kbc-amitabh-bachchan-reveals-he-was-never-named-inquilab-2959868.html |url-status=live }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|df=y|1942|10|11}} | birth_place = [[इलाहाबाद]], [[संयुक्त प्रांत]], [[ब्रिटिश राज]] | other_names = {{hlist|''ऐंग्री यंग मैन''|''शहंशाह''|''बिग बी''}} | occupation = {{hlist|अभिनेता|फ़िल्म निर्माता|दूरदर्शन प्रस्तोता}} | years_active = 1969–वर्तमान | known_for = | works = [[अमिताभ बच्चन की फ़िल्में|सूची]] | spouse = {{marriage|[[जया बच्चन]]|1973}} | children = {{hlist|[[श्वेता बच्चन]]|[[अभिषेक बच्चन]]}} | father = [[हरिवंश राय बच्चन]] | mother = [[तेजी बच्चन]] | relatives = {{ubl|[[ऐश्वर्या राय]] (बहू)|[[निखिल नंदा]] (जमाई)}} | family = [[बच्चन परिवार]] | honours = {{plainlist| * [[पद्म श्री]] (1984) * [[पद्म भूषण]] (2001) * [[सैन्य सम्मान]] (2007) * [[पद्म विभूषण]] (2015) * [[दादासाहब फालके पुरस्कार]] (2018) }} | website = {{URL|http://srbachchan.tumblr.com/}} | signature = Amitabhbachchanji signature.svg |alma mater=[[किरोड़ीमल महाविद्यालय]], [[दिल्ली विश्वविद्यालय]] ([[विज्ञान स्नातक|B.Sc]])<ref>{{cite news|title=Alumni meet at Kirori Mal College|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/delhi/Alumni-meet-at-Kirori-Mal-College/articleshow/5615636.cms|newspaper=[[The Times of India]]|date=26 February 2010|access-date=23 May 2014|archive-date=10 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190710211112/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/delhi/Alumni-meet-at-Kirori-Mal-College/articleshow/5615636.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=https://navbharattimes.indiatimes.com/metro/delhi/other-news/delhi-university-kirori-mal-college-hostel-amitabh-bachchan-bsc-read-here-du-history/articleshow/92466073.cms | title=किरोड़ीमल कॉलेज हॉस्टल का कमरा नंबर-66, दीवार पर टंगी बिग बी की तस्वीर... डीयू का इतिहास |access-date=13 September 2022 | archive-date=13 September 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220913073040/https://navbharattimes.indiatimes.com/metro/delhi/other-news/delhi-university-kirori-mal-college-hostel-amitabh-bachchan-bsc-read-here-du-history/articleshow/92466073.cms | url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/10-bollywood-stars-who-passed-out-from-du-306417-2016-02-17%26ved%3D2ahUKEwj44Nm1nZH6AhXQR2wGHeFIDLk4ChAWegQIBRAB%26usg%3DAOvVaw2ArnWWIc3N2qbnMjlQUjGe | title=10 bollywood celebrities who graduated from DU | date=17 February 2016 | access-date=13 September 2022 | archive-date=13 September 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220913073053/https://www.indiatoday.in/amp/education-today/gk-current-affairs/story/10-bollywood-stars-who-passed-out-from-du-306417-2016-02-17%26ved%3D2ahUKEwj44Nm1nZH6AhXQR2wGHeFIDLk4ChAWegQIBRAB%26usg%3DAOvVaw2ArnWWIc3N2qbnMjlQUjGe | url-status=live }}</ref>}} '''अमिताभ बच्चन''' (ज. '''श्रीवास्तव''';<ref name="N18Kbc" /> जन्म 11 अक्टूबर 1942) भारतीय [[फ़िल्म|फिल्म]] जगत [[बॉलीवुड]] के [[अभिनेता]] और प्रसिद्ध हिंदी [[साहित्यकार]] [[हरिवंश राय बच्चन]] के सुपुत्र हैं<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/topic/amitabh-bachchan|title=Amitabh Bachchan Latest News, Updates in Hindi {{!}} अमिताभ बच्चन के समाचार और अपडेट - AajTak|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-10-07}}</ref>। 1970 के दशक के दौरान उन्होंने बड़ी लोकप्रियता प्राप्त की<ref>{{Cite news|url=https://www.deshbandhu.co.in/entertanment/bollywood-amitabh-bachchan-most-liked-actor-among-mumbaikars-281813-1|title=मुंबईकरों में अमिताभ बच्चन सबसे ज्यादा पसंद किए जाने वाले अभिनेता|date=2022-05-02|work=Deshbandhu|access-date=2022-05-06}}</ref> और तब से [[भारतीय चलचित्र|भारतीय सिनेमा]] के [[इतिहास]] में प्रमुख व्यक्तित्व बन गए<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/amitabh-bachchan/photo/amitabh-bachchan-trivia-368415-2012-10-11|title=15 unknown facts about Amitabh Bachchan|website=India Today|language=english|access-date=2022-10-07}}</ref>। अमिताभ ने अपने करियर में अनेक पुरस्कार जीते हैं, जिनमें [[दादासाहेब फाल्के पुरस्कार]], तीन [[राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार]] और बारह [[फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार]] सम्मिलित हैं। उनके नाम सर्वाधिक [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ अभिनेता]] फ़िल्मफेयर अवार्ड का रिकार्ड है। अभिनय के अलावा बच्चन ने [[पार्श्वगायक]], फ़िल्म निर्माता, टीवी प्रस्तोता और [[भारतीय संसद]] के एक निर्वाचित सदस्य के रूप में 1984 से 1987 तक भूमिका निभाई है। भारतीय टीवी का लोकप्रिय शो "[[कौन बनेगा करोड़पति]]" में कई वर्षों से मेज़बान की भूमिका भी ये निभाते आए हैं। इस शो में उनके द्वारा किया गया 'देवियों और सज्जनों' संबोधन बहुचर्चित रहा। अमिताभ बच्चन का विवाह अभिनेत्री [[जया बच्चन|जया भादुड़ी]] से हुआ और इनकी दो संतानें हैं, [[श्वेता नंदा]] और [[अभिषेक बच्चन]]। अभिषेक बच्चन सुप्रसिद्ध अभिनेता हैं, जिनका विवाह पूर्व विश्वसुन्दरी और अभिनेत्री [[ऐश्वर्या राय]] से हुआ है। बच्चन [[पल्स पोलियो प्रतिरक्षण अभियान|पोलियो उन्मूलन अभियान]] के बाद अब तंबाकू निषेध परियोजना पर काम करेंगे। अमिताभ बच्चन को अप्रैल 2005 में एचआईवी/एड्स और पोलियो उन्मूलन अभियान के लिए यूनिसेफ के द्वारा सद्भावना राजदूत नियुक्त किया गया था।<ref>{{cite news|title=तम्बाकू निषेध अभियान का प्रचार करने को सज्ज अमिताभ बच्चन|url=http://www.patrika.com/news/big-b-open-to-promoting-anti-tobacco-campaign/1020403|work=पत्रिका समाचार समूह|date=२७ जुलाई २०१४|accessdate=२७ जुलाई २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140806160847/http://www.patrika.com/news/big-b-open-to-promoting-anti-tobacco-campaign/1020403|archive-date=6 अगस्त 2014|url-status=live}}</ref> == आरंभिक जीवन == [[इलाहाबाद]], [[उत्तर प्रदेश]], कायस्थ परिवार में जन्मे अमिताभ बच्चन के पिता, डॉ॰ [[हरिवंश राय बच्चन]] प्रसिद्ध [[हिन्दी]] कवि थे, जबकि उनकी माँ [[तेजी बच्चन]] अविभाजित भारत के [[कराची]] शहर से सम्बन्ध रखती थीं जो कि अब पाकिस्तान में है।<ref>{{cite web|url=http://www.sugandh.com/seema/amitabhji/stardust.html|title=www.sugandh.com/seema/amitabhji/stardust.html<!--INSERT TITLE-->|access-date=13 नवंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081007035354/http://www.sugandh.com/seema/amitabhji/stardust.html|archive-date=7 अक्तूबर 2008|url-status=dead}}</ref> आरंभ में [https://kamalglobal.com/amitabh-bachchan-indias-legendary-film-icon/ अमित जी] का नाम [https://kamalglobal.com/amitabh-bachchan-indias-legendary-film-icon/ इंकलाब] रखा गया था जो भारतीय स्वतंत्रता संग्राम के दौरान प्रयोग किए गए प्रेरक वाक्यांश 'इंकलाब जिंदाबाद' से लिया गया था। लेकिन बाद में प्रसिद्ध कवि सुमित्रानंदन पंत ने इनका नाम 'अमिताभ' रखा। 'अमिताभ' का अर्थ है, "शाश्वत प्रकाश"। यद्यपि इनका उपनाम श्रीवास्तव था व वह कायस्थ जाति से सम्बन्ध रखते हैं फिर भी इनके पिता ने इस उपनाम को अपने कृतियों को प्रकाशित करने वाले बच्चन नाम से उद्धृत किया। यह उनका उपनाम ही है जिसके साथ उन्होंने फ़िल्मों में एवं सभी सार्वजनिक प्रयोजनों के लिए उपयोग किया। अब यह उनके परिवार के समस्त सदस्यों का उपनाम बन गया है। अमिताभ, हरिवंश राय बच्चन के दो बेटों में सबसे बड़े हैं। उनके दूसरे बेटे का नाम अजिताभ है। इनकी माता तेजी बच्चन की थिएटर में गहरी रुचि थी और उन्हें फ़िल्म में रोल की पेशकश भी की गई थी किंतु इन्होंने गृहिणी बनना ही पसंद किया। अमिताभ के करियर के चुनाव में इनकी माता का भी कुछ योगदान था क्योंकि वे हमेशा इस बात पर भी जोर देती थी कि उन्हें सेंटर स्टेज को अपना करियर बनाना चाहिए।<ref name="AB and his parents">{{cite web|title=Reviews on: To Be or Not To Be Amitabh Bachchan - Khalid Mohamed|url=http://www.mouthshut.com/review/To_Be_or_Not_To_Be_Amitabh_Bachchan_-_Khalid_Mohamed-72513-1.html|date=13 अप्रैल 2005|accessdate=11 मार्च 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20050901155545/http://www.mouthshut.com/review/To_Be_or_Not_To_Be_Amitabh_Bachchan_-_Khalid_Mohamed-72513-1.html|archive-date=1 सितंबर 2005|url-status=dead}}</ref> बच्चन के पिता का देहांत २००३ में हो गया था जबकि उनकी माता की मृत्यु [[२१ दिसंबर]] [[२००७]] को हुई थीं।<ref>{{cite web|title=Teji Bachchan passes away|url=http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=2078579f-853d-48ae-b826-eeee479169e2&ParentID=d5c75cbf-62a5-49eb-a016-0cf71383854b&&Headline=Big+B's+mother+Teji+Bachchan+is+no+more|publisher=[[हिन्दुस्तान टाइम्स]]|author=Khan, Alifiya|accessdate=22 दिसम्बर 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071225061509/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=2078579f-853d-48ae-b826-eeee479169e2&ParentID=d5c75cbf-62a5-49eb-a016-0cf71383854b&&Headline=Big+B%27s+mother+Teji+Bachchan+is+no+more|archive-date=25 दिसंबर 2007|url-status=live}}</ref> बच्चन ने दो बार एम. ए. की उपाधि ग्रहण की है। मास्टर ऑफ आर्ट्स (स्नातकोत्तर) इन्होंने [[इलाहाबाद]] के [[ज्ञान प्रबोधिनी]] और बॉयज़ हाई स्कूल (बीएचएस) तथा उसके बाद [[नैनीताल]] के शेरवुड कॉलेज में पढ़ाई की जहाँ कला संकाय में प्रवेश दिलाया गया। अमिताभ बाद में अध्ययन करने के लिए [[दिल्ली विश्वविद्यालय]] के [[किरोड़ीमल महाविद्यालय|किरोड़ीमल कॉलेज]] चले गए जहां इन्होंने [[विज्ञान स्नातक]] की उपाधि प्राप्त की। अपनी आयु के २० के दशक में बच्चन ने अभिनय में अपना कैरियर आजमाने के लिए [[कोलकता]] की एक शिपिंग फर्म बर्ड एंड कंपनी में किराया ब्रोकर की नौकरी छोड़ दी। [[३ जून]], [[१९७३]] को इन्होंने [[बंगाली लोग|बंगाली]] संस्कार के अनुसार अभिनेत्री [[जया बच्चन|जया भादुड़ी]] से विवाह कर लिया। इस दंपती को दो बच्चों: बेटी [[श्वेता बच्चन नंदा|श्वेता]] और पुत्र [[अभिषेक बच्चन|अभिषेक]] पैदा हुए। == कैरियर == === आरंभिक कार्य 1969 -1972 === अमिताभ ने फ़िल्मों में अपने कैरियर की शुरुआत ख्वाज़ा अहमद अब्बास के निर्देशन में बनी फिल्म ''[[सात हिन्दुस्तानी]]'' के सात कलाकारों में एक कलाकार के रूप में की,<ref>{{cite web|url=https://thereel.scroll.in/852519/before-stardom-amitabh-bachchans-drudge-years-are-a-study-in-perseverance-and-persona-building|title=Before stardom: Amitabh Bachchan’s drudge years are a study in perseverance and persona building}}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[उत्पल दत्त]], मधु और जलाल आगा जैसे कलाकारों के साथ अभिनय कर के। फ़िल्म ने वित्तीय सफ़लता प्राप्त नहीं की पर बच्चन ने अपनी पहली फ़िल्म के लिए [[राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार]] में ''सर्वश्रेष्ठ नवागंतुक'' का पुरूस्कार जीता।<ref name="First national award">{{cite web| title=movies.indiatimes.com| work=Bachchan wins his first national award| url=http://movies.indiatimes.com/articleshow/1905623.cms| accessdate=11 मार्च 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20071013222608/http://movies.indiatimes.com/articleshow/1905623.cms| archive-date=13 अक्तूबर 2007| url-status=dead}}</ref> इस सफल व्यावसायिक और समीक्षित फ़िल्म के बाद उनकी एक और ''[[आनंद (फिल्म)|आनंद]]'' (१९७१) नामक फ़िल्म आई जिसमें उन्होंने उस समय के लोकप्रिय कलाकार [[राजेश खन्ना]] के साथ काम किया। डॉ॰ भास्कर बनर्जी की भूमिका करने वाले बच्चन ने [[कर्कट रोग|कैंसर]] के एक रोगी का उपचार किया जिसमें उनके पास जीवन के प्रति वेबकूफी और देश की वास्तविकता के प्रति उसके दृष्टिकोण के कारण उसे अपने प्रदर्शन के लिए [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ सहायक कलाकार का फिल्मफेयर पुरस्कार]] मिला। इसके बाद अमिताभ ने (१९७१) में बनी ''[[परवाना]]'' में एक मायूस प्रेमी की भूमिका निभाई जिसमें इसके साथी कलाकारों में [[नवीन निश्चल]], [[योगिता बाली]] और [[ओम प्रकाश]] थे और इन्हें खलनायक के रूप में फ़िल्माना अपने आप में बहुत कम देखने को मिलने जैसी भूमिका थी। इसके बाद उनकी कई फ़िल्में आई जो बॉक्स ऑफिस पर उतनी सफल नहीं हो पाई जिनमें ''[[रेशमा और शेरा (1971 फ़िल्म)|रेशमा और शेरा]]'' भी शामिल थी और उन दिनों इन्होंने ''[[गुड्डी (1971 फ़िल्म)|गुड्डी]]'' फ़िल्म में मेहमान कलाकार की भूमिका निभाई थी। इनके साथ इनकी पत्नी [[जया बच्चन|जया भादुड़ी]] के साथ [[धर्मेन्द्र]] भी थे। अपनी जबरदस्त आवाज के लिए जाने जाने वाले अमिताभ बच्चन ने अपने कैरियर के प्रारंभ में ही उन्होंने ''[[बावर्ची (1972 फ़िल्म)|बावर्ची]]'' फ़िल्म के कुछ भाग का बाद में वर्णन किया। १९७२ में निर्देशित एस. रामनाथन द्वारा निर्देशित कॉमेडी फ़िल्म ''[[बॉम्बे टू गोवा]]'' में भूमिका निभाई। इन्होंने [[अरुणा ईरानी]], [[महमूद]], [[अनवर अली]] और [[नज़ीर हुसैन|नासिर हुसैन]] जैसे कलाकारों के साथ कार्य किया है। अपने संघर्ष के दिनों में वे ७ (सात) वर्ष की लंबी अवधि तक अभिनेता, निर्देशक एवं हास्य अभिनय के बादशाह [[महमूद]] साहब के घर में रूके रहे। {{Fact|date=मई 2008}} === स्टारडम की ओर उत्थान 1973 -1983 === 1973 में जब [[प्रकाश मेहरा]] ने इन्हें अपनी फ़िल्म ''[[ज़ंजीर (1973 फ़िल्म)|ज़ंजीर]]'' (1973) में इंस्पेक्टर विजय खन्ना की भूमिका के रूप में अवसर दिया तो यहीं से इनके कैरियर में प्रगति का नया मोड़ आया<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india-today-insight/story/from-the-archives-amitabh-bachchan-actor-for-all-ages-1897946-2022-01-09|title=From the archives: Amitabh Bachchan {{!}} Actor for all ages|last=|first=|last2=|first2=|website=India Today|language=en|access-date=2022-10-07|last3=Ist|first3=2022 18:16}}</ref>। यह फ़िल्म इससे पूर्व के रोमांस भरे सार के प्रति कटाक्ष था जिसने अमिताभ बच्चन को एक नई भूमिका ''एंग्री यंगमैन'' में देखा जो बॉलीवुड के एक्शन हीरो बन गए थे, यही वह प्रतिष्‍ठा थी जिसे बाद में इन्हें अपनी फ़िल्मों में हासिल करते हुए उसका अनुसरण करना था। बॉक्स ऑफिस पर सफलता पाने वाले एक जबरदस्त अभिनेता के रूप में यह उनकी पहली फ़िल्म थी, जिसने उन्हें सर्वश्रेष्‍ठ पुरूष कलाकार फ़िल्मफेयर पुरस्कार के लिए मनोनीत करवाया। 1973 ही वह साल था जब इन्होंने 3 जून को जया से विवाह किया और इसी समय ये दोनों न केवल ''जंजीर'' में बल्कि एक साथ कई फ़िल्मों में दिखाई दिए जैसे ''[[अभिमान (1973 फ़िल्म)|अभिमान]] '' जो इनकी शादी के केवल एक मास बाद ही रिलीज़ हो गई थी। बाद में [[ऋषिकेश मुखर्जी|हृषिकेश मुखर्जी]] के निदेर्शन तथा बीरेश चटर्जी द्वारा लिखित ''[[नमक हराम]]'' फ़िल्म में विक्रम की भूमिका मिली जिसमें दोस्ती के सार को प्रदर्शित किया गया था। [[राजेश खन्ना]] और [[रेखा]] के विपरीत इनकी सहायक भूमिका में इन्हें बेहद सराहा गया और इन्हें [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ सहायक कलाकार]] का फ़िल्मफेयर पुरस्कार दिया गया। १९७४ की सबसे बड़ी फ़िल्म ''[[रोटी कपड़ा और मकान]]'' में सहायक कलाकार की भूमिका करने के बाद बच्चन ने बहुत सी फ़िल्मों में कई बार मेहमान कलाकार की भूमिका निभाई जैसे ''[[कुँवारा बाप (1974 फ़िल्म)|कुँवारा बाप]]'' और ''[[दोस्त (1974 फ़िल्म)|दोस्त]]''। [[मनोज कुमार]] द्वारा निदेशित और लिखित फ़िल्म जिसमें दमन और वित्तीय एवं भावनात्मक संघर्षों के समक्ष भी ईमानदारी का चित्रण किया गया था, वास्तव में आलोचकों एवं व्यापार की दृष्टि से एक सफल फ़िल्म थी और इसमें सह कलाकार की भूमिका में अमिताभ के साथी के रूप में मनोज कुमार स्वयं और [[शशि कपूर]] एवं [[ज़ीनत अमान|जीनत अमान]] थीं। बच्चन ने [[6 दिसंबर|६ दिसंबर]] १९७४ की बॉलीवुड की फ़िल्में|१९७४ को रिलीज़ ''[[मजबूर]]'' फ़िल्म में अग्रणी भूमिका निभाई यह फ़िल्म [[हॉलीवुड|हालीवुड]] फ़िल्म ''जिगजेग'' की नकल कर बनाई थी जिसमें जॉर्ज कैनेडी अभिनेता थे, किंतु बॉक्स ऑफिस<ref>[https://archive.today/20120708012644/boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=180&catName=MTk3NA== बॉक्स ऑफिस भारत].</ref> पर यह कुछ खास नहीं कर सकी और १९७५ में इन्होंने हास्य फ़िल्म ''[[चुपके चुपके]]'', से लेकर अपराध पर बनी फ़िल्म ''[[फ़रार (1975 फ़िल्म)|फ़रार]]'' और रोमांस फ़िल्म ''[[मिली (1975 फ़िल्म)|मिली]]'' में अपने अभिनय के जौहर दिखाए। तथापि, १९७५ का वर्ष ऐसा वर्ष था जिसमें इन्होंने दो फ़िल्मों में भूमिकाएं की और जिन्हें हिंदी सिनेमा जगत में बहुत महत्त्वपूर्ण माना जाता है। इन्होंने [[यश चोपड़ा]] द्वारा निर्देशित फ़िल्म ''[[दीवार (1975 फ़िल्म)|दीवार]]'' में मुख्‍य कलाकार की भूमिका की जिसमें इनके साथ [[शशि कपूर]], [[निरूपा रॉय]] और [[नीतू सिंह]] थीं और इस फ़िल्म ने इन्हें सर्वश्रेष्‍ठ अभिनेता का फ़िल्मफेयर पुरस्कार दिलवाया। १९७५ में यह फ़िल्म बॉक्स ऑफिस पर हिट रहकर चौथे<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=181&catName=MTk3NQ==|title=BoxOffice India.com<!-- Bot generated title -->|archiveurl=https://archive.today/20120720030431/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=181&catName=MTk3NQ==|archivedate=20 जुलाई 2012|access-date=13 नवंबर 2008|url-status=dead}}</ref> स्थान पर रही और ''इंडियाटाइम्स की मूवियों'' में बॉलीवुड की हर हाल में देखने योग्य ''शीर्ष २५ फिल्मों''<ref>{{cite web|url=http://movies.indiatimes.com/Special_Features/25_Must_See_Bollywood_Movies/articleshow/msid-1250837,curpg-9.cms|title=25 Must See Bollywood Movies - Special Features-Indiatimes - Movies<!-- Bot generated title -->|access-date=13 नवंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090227170938/http://movies.indiatimes.com/Special_Features/25_Must_See_Bollywood_Movies/articleshow/msid-1250837,curpg-9.cms|archive-date=27 फ़रवरी 2009|url-status=dead}}</ref> में भी नाम आया। [[15 अगस्त|१५ अगस्त]], [[1975|१९७५]] को रिलीज़ ''[[शोले]]'' है और [[भारत]] में किसी भी समय की सबसे ज्यादा आय अर्जित करने वाली फिल्‍म बन गई है जिसने २,३६,४५,००,००० [[भारतीय रुपया|रू०]] कमाए जो [[मुद्रा स्फीति|मुद्रास्फीति]]<ref name=boxoffice>{{cite web|title=Sholay|url=http://www.ibosnetwork.com/asp/filmbodetails.asp?id=Sholay|publisher=International Business Overview Standard|accessdate=6 दिसंबर 2007|archive-url=https://archive.today/20120630155123/http://www.ibosnetwork.com/asp/filmbodetails.asp?id=Sholay|archive-date=30 जून 2012|url-status=live}}</ref> को समायोजित करने के बाद ६० मिलियन [[अमरीकी डॉलर|अमरीकी डालर]] के बराबर हैं। बच्चन ने इंडस्ट्री के कुछ शीर्ष के कलाकारों जैसे धर्मेन्‍द्र, [[हेमा मालिनी]], [[संजीव कुमार]], [[जया बच्चन]] और [[अमज़द ख़ान]] के साथ जयदेव की भूमिका अदा की थी। १९९९ में [[बीबीसी]] इंडिया ने इस फ़िल्म को शताब्दी की फ़िल्म का नाम दिया और ''दीवार'' की तरह इसे ''इंडियाटाइम्‍ज़ मूवियों'' में बालीवुड की ''शीर्ष २५ फिल्‍मों ''में<ref>{{cite web|author=Kanwar, Rachna|title=25 Must See Bollywood Movies|date=अक्टूबर 3, 2005|url=http://movies.indiatimes.com/Special_Features/25_Must_See_Bollywood_Movies/articleshow/msid-1250837,curpg-10.cms|publisher=Indiatimes movies|accessdate=6 दिसंबर 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071015033756/http://movies.indiatimes.com/Special_Features/25_Must_See_Bollywood_Movies/articleshow/msid-1250837%2Ccurpg-10.cms|archive-date=15 अक्तूबर 2007|url-status=dead}}</ref> शामिल किया। उसी साल ५० वें वार्षिक [[फिल्म फेयर पुरस्कार]] के निर्णायकों ने एक विशेष पुरस्कार दिया जिसका नाम ५० सालों की सर्वश्रेष्ठ फ़िल्म फिल्मफेयर पुरूस्कार था। बॉक्स ऑफिस पर ''शोले'' जैसी फ़िल्मों की जबरदस्त सफलता के बाद बच्चन ने अब तक अपनी स्थिति को मजबूत कर लिया था और १९७६ से १९८४ तक उन्हें अनेक सर्वश्रेष्ठ कलाकार वाले फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार और अन्य [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|पुरस्कार]] एवं ख्याति मिली। हालांकि शोले जैसी फ़िल्मों ने बालीवुड में उसके लिए पहले से ही महान एक्शन नायक का दर्जा पक्का कर दिया था, फिर भी बच्चन ने बताया कि वे दूसरी भूमिकाओं में भी स्वयं को ढाल लेते हैं और रोमांस फ़िल्मों में भी अग्रणी भूमिका कर लेते हैं जैसे ''[[कभी कभी]]'' (१९७६) और कामेडी फ़िल्मों जैसे ''[[अमर अकबर अ‍ॅन्थनी|अमर अकबर एन्थनी]]'' (१९७७) और इससे पहले भी ''[[चुपके चुपके]]'' (१९७५) में काम कर चुके हैं। १९७६ में इन्हें [[यश चोपड़ा]] ने अपनी दूसरी फ़िल्म ''[[कभी कभी]]'' में साइन कर लिया यह और एक रोमांस की फ़िल्म थी, जिसमें बच्चन ने एक अमित मल्‍होत्रा के नाम वाले युवा कवि की भूमिका निभाई थी जिसे [[राखी गुलज़ार|राखी गुलजार]] द्वारा निभाई गई पूजा नामक एक युवा लड़की से प्रेम हो जाता है। इस बातचीत के भावनात्मक जोश और कोमलता के विषय अमिताभ की कुछ पहले की एक्शन फ़िल्मों तथा जिन्हें वे बाद में करने वाले थे की तुलना में प्रत्यक्ष कटाक्ष किया। इस फिल्‍म ने इन्हें सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का फ़िल्मफेयर पुरस्कार के लिए नामित किया और बॉक्स ऑफिस पर यह एक सफल फ़िल्म थी। १९७७ में इन्होंने ''अमर अकबर एन्थनी'' में अपने प्रदर्शन के लिए सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का फ़िल्मफेयर पुरस्कार जीता। इस फ़िल्म में इन्होंने [[विनोद खन्ना]] और [[ऋषि कपूर]] के साथ एनथॉनी गॉन्सॉलनेज़ के नाम से तीसरी अग्रणी भूमिका की थी। १९७८ संभवत: इनके जीवन का सर्वाधिक प्रशंसनीय वर्ष रहा और भारत में उस समय की सबसे अधिक आय अर्जित करने वाली चार फ़िल्मों में इन्होंने स्टार कलाकार की भूमिका निभाई।<ref>{{cite web| title=ibosnetwork.com| work=Bachchan's historic 1978 year at the box office| url=http://www.ibosnetwork.com/asp/topgrossersbyyear.asp?year=1978| accessdate=1 फ़रवरी 2008}}{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इन्‍होंने एक बार फिर ''[[कस्मे वादे]]'' जैसी फ़िल्मों में अमित और शंकर तथा ''[[डॉन (१९७८ फ़िल्म)|डॉन]]'' में अंडरवर्ल्ड गैंग और उसके हमशक्ल विजय के रूप में दोहरी भूमिका निभाई.इनके अभिनय ने इन्हें सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के फ़िल्मफेयर पुरस्कार दिलवाए और इनके आलोचकों ने ''[[त्रिशूल (1978 फ़िल्म)|त्रिशूल]]'' और ''[[मुकद्दर का सिकन्दर]]'' जैसी फ़िल्मों में इनके अभिनय की प्रशंसा की तथा इन दोनों फ़िल्मों के लिए इन्हें सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का फ़िल्मफेयर पुरस्कार मिला। इस पड़ाव पर इस अप्रत्याशित दौड़ और सफलता के नाते इनके कैरियर में इन्हें [[फ़्राँस्वा त्रुफ़ो|फ्रेन्‍काइज ट्रूफोट]]<ref>{{cite web| title=chinadaily.com| work=Truffaut labeled Bachchan a one-man industry| url=http://app1.chinadaily.com.cn/star/history/00-07-07/l03-film.html| accessdate=1 फ़रवरी 2008| archive-url=https://web.archive.org/web/20080201030338/http://app1.chinadaily.com.cn/star/history/00-07-07/l03-film.html| archive-date=1 फ़रवरी 2008| url-status=dead}}</ref> नामक निर्देशक द्वारा ''वन मेन इंडस्ट्री'' का नाम दिया। १९७९ में पहली बार अमिताभ को ''[[मिस्टर नटवरलाल (1979 फ़िल्म)|मि० नटवरलाल]]'' नामक फ़िल्म के लिए अपनी सहयोगी कलाकार [[रेखा]] के साथ काम करते हुए गीत गाने के लिए अपनी आवाज का उपयोग करना पड़ा। फ़िल्म में उनके प्रदर्शन के लिए उन्हें सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार पुरुष पार्श्‍वगायक का सर्वश्रेष्ठ फ़िल्म पुरस्कार मिला। १९७९ में इन्हें ''[[काला पत्थर (1979 फ़िल्म)|काला पत्थर]]'' (१९७९) में सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार दिया गया और इसके बाद १९८० में राजखोसला द्वारा निर्देशित फ़िल्म ''[[दोस्ताना (1980 फ़िल्म)|दोस्ताना]]'' में दोबारा नामित किया गया जिसमें इनके सह कलाकार [[शत्रुघन सिन्हा]] और [[ज़ीनत अमान|जीनत अमान]] थीं। दोस्ताना वर्ष १९८० की शीर्ष फ़िल्म साबित हुई।<ref>{{Cite web |url=http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=186&catName=MTk4MA== |title=BoxOffice India.com<!-- Bot generated title --> |access-date=8 जुलाई 2012 |archive-url=https://archive.today/20120708042250/boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=186&catName=MTk4MA== |archive-date=8 जुलाई 2012 |url-status=dead }}</ref> १९८१ में इन्होंने यश चोपड़ा की नाटकीयता फ़िल्म ''[[सिलसिला]]'' में काम किया, जिसमें इनकी सह कलाकार के रूप में इनकी पत्नी जया और अफ़वाहों में इनकी प्रेमिका [[रेखा]] थीं। इस युग की दूसरी फ़िल्मों में ''[[राम बलराम]]'' (१९८०), ''[[शान (फ़िल्म)|शान]]'' (१९८०), [[लावारिस (1981 फ़िल्म)|लावारिस]] (१९८१) और ''[[शक्ति (१९८२ फ़िल्म)|शक्ति]]'' (१९८२) जैसी फिल्‍में शामिल थीं, जिन्‍होंने [[दिलीप कुमार]] जैसे अभिनेता से इनकी तुलना की जाने लगी थी।<ref name="Box office success">{{cite web|title=Bachchan's box office success|work=boxofficeindia.com|url=http://www.boxofficeindia.com/topactors.htm|accessdate=१० अप्रैल २००७|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051223002120/http://www.boxofficeindia.com/topactors.htm|archivedate=23 दिसंबर 2005|url-status=live}}</ref> === 1982 के दौरान कुली की शूटिंग के दौरान चोट === १९८२ में ''[[कुली (1983 फ़िल्म)|कुली]]'' फ़िल्म में बच्चन ने अपने सह कलाकार [[पुनीत इस्सर]] के साथ एक फाइट की शूटिंग के दौरान अपनी आंतों को लगभग घायल कर लिया था।<ref name="Coolie fight scene">{{cite web| title=rediff.com| work=Bachchan injured whilst shooting scene| url=http://www.rediff.com/entertai/2001/oct/11amit.htm| accessdate=11 मार्च 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070304103635/http://www.rediff.com/entertai/2001/oct/11amit.htm| archive-date=4 मार्च 2007| url-status=live}}</ref> बच्चन ने इस फ़िल्म में स्टंट अपनी मर्जी से करने की छूट ले ली थी जिसके एक सीन में इन्हें मेज पर गिरना था और उसके बाद जमीन पर गिरना था। हालांकि जैसे ही ये मेज की ओर कूदे तब मेज का कोना इनके पेट से टकराया जिससे इनके आंतों को चोट पहुंची और इनके शरीर से काफी खून बह निकला था। इन्हें जहाज से फोरन स्पलेनक्टोमी के उपचार हेतु अस्पताल ले जाया गया और वहां ये कई महीनों तक अस्पताल में भर्ती रहे और कई बार मौत के मुंह में जाते जाते बचे। यह अफ़वाह भी फैल भी गई थी, कि वे एक दुर्घटना में मर गए हैं और संपूर्ण देश में इनके चाहने वालों की भारी भीड इनकी रक्षा के लिए दुआएं करने में जुट गयी थी। इस दुर्घटना की खबर दूर दूर तक फैल गई और [[संयुक्त राजशाही (ब्रिटेन)|यूके]] के अखबारों की सुर्खियों में छपने लगी जिसके बारे में कभी किसने सुना भी नहीं होगा। बहुत से भारतीयों ने मंदिरों में पूजा अर्चनाएं की और इन्हें बचाने के लिए अपने अंग अर्पण किए और बाद में जहां इनका उपचार किया जा रहा था उस अस्पताल के बाहर इनके चाहने वालों की मीलों लंबी कतारें दिखाई देती थी।<ref name="Footage of Coolie fight scene">{{cite web| title=imdb.com| work=Footage of fight scene in Coolie released to the public| url=http://www.imdb.com/title/tt0085361/trivia| accessdate=11 मार्च 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070228073632/http://www.imdb.com/title/tt0085361/trivia| archive-date=28 फ़रवरी 2007| url-status=live}}</ref> तिसपर भी इन्होंने ठीक होने में कई महीने ले लिए और उस साल के अंत में एक लंबे अरसे के बाद पुन: काम करना आरंभ किया। यह फ़िल्म १९८३ में रिलीज़ हुई और आंशिक तौर पर बच्चन की दुर्घटना के असीम प्रचार के कारण बॉक्स ऑफिस पर सफल रही।<ref name="Coolie">{{cite web| title=boxofficeindia.com| work=Coolie a success| url=http://www.boxofficeindia.com/80-89.htm| accessdate=11 मार्च 2007| archiveurl=https://web.archive.org/web/20051223010937/http://www.boxofficeindia.com/80-89.htm| archivedate=23 दिसंबर 2005| url-status=live}}</ref> निर्देशक [[मनमोहन देसाई]] ने ''कुली'' फ़िल्म में बच्चन की दुर्घटना के बाद फ़िल्म के कहानी का अंत बदल दिया था। इस फ़िल्म में बच्चन के चरित्र को वास्तव में मृत्यु प्राप्त होनी थी लेकिन बाद में स्क्रिप्‍ट में परिवर्तन करने के बाद उसे अंत में जीवित दिखाया गया। देसाई ने इनके बारे में कहा था कि ऐसे आदमी के लिए यह कहना बिल्‍कुल अनुपयुक्त होगा कि जो असली जीवन में मौत से लड़कर जीता हो उसे परदे पर मौत अपना ग्रास बना ले। इस रिलीज़ फ़िल्म में पहले सीन के अंत को जटिल मोड़ पर रोक दिया गया था और उसके नीचे एक केप्‍शन प्रकट होने लगा जिसमें अभिनेता के घायल होने की बात लिखी गई थी और इसमें दुर्घटना के प्रचार को सुनिश्चित किया गया था।<ref name="Footage of Coolie fight scene" /> बाद में ये [[मियासथीनिया ग्रेविस]] में उलझ गए जो या ''कुली'' में दुर्घटना के चलते या तो भारीमात्रा में दवाई लेने से हुआ या इन्हें जो बाहर से अतिरिक्त रक्त दिया गया था इसके कारण हुआ। उनकी बीमारी ने उन्हें मानसिक और शारीरिक दोनों रूप से कमजोर महसूस करने पर मजबूर कर दिया और उन्होंने फ़िल्मों में काम करने से सदा के लिए छुट्टी लेने और राजनीति में शामिल होने का निर्णन किया। यही वह समय था जब उनके मन में फ़िल्म कैरियर के संबंध में निराशावादी विचारधारा का जन्म हुआ और प्रत्येक शुक्रवार को रिलीज़ होने वाली नई फ़िल्म के प्रत्युत्तर के बारे में चिंतित रहते थे। प्रत्येक रिलीज़ से पहले वह नकारात्मक रवैये में जवाब देते थे कि ''यह फिल्म तो फ्लाप होगी''।.<ref name="Myasthenia Gravis">{{cite web| title=mouthshut.com| work=Reviews on: To Be or Not To Be Amitabh Bachchan - Khalid Mohamed| url=http://www.mouthshut.com/review/To_Be_or_Not_To_Be_Amitabh_Bachchan_-_Khalid_Mohamed-72513-1.html| accessdate=11 मार्च 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20050901155545/http://www.mouthshut.com/review/To_Be_or_Not_To_Be_Amitabh_Bachchan_-_Khalid_Mohamed-72513-1.html| archive-date=1 सितंबर 2005| url-status=dead}}</ref> === राजनीति : 1984-1987 === १९८४ में अमिताभ ने अभिनय से कुछ समय के लिए विश्राम ले लिया और अपने पुराने मित्र [[राजीव गांधी]] की सपोर्ट में राजनीति में कूद पड़े।<ref>[https://hindi.theindianwire.com/%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AD-%E0%A4%AC%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%A8-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BF-17667/ https://hindi.theindianwire.com/अमिताभ-बच्चन-राजनीति-17667/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180406041138/https://hindi.theindianwire.com/%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AD-%E0%A4%AC%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%A8-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BF-17667/ |date=6 अप्रैल 2018 }} दा इंडियन वायर</ref> उन्होंने इलाहाबाद [[लोक सभा]] सीट से [[उत्तर प्रदेश के मुख्यमंत्री|उत्तरप्रदेश के पूर्व मुख्यमंत्री]] [[हेमवती नंदन बहुगुणा]] को इन्होंने आम चुनाव के इतिहास में (६८.२ %) के मार्जिन से विजय दर्ज करते हुए चुनाव में हराया था।<ref name=election>{{cite web| url=http://www.hindustantimes.com/news/specials/amitabh/politics.htm| title=Amitabh Bachchan: Stint in Politics| publisher=HindustanTimes.com| accessdate=5 दिसंबर 2005| archive-url=https://web.archive.org/web/20060109123607/http://www.hindustantimes.com/news/specials/amitabh/politics.htm| archive-date=9 जनवरी 2006| url-status=live}}</ref> हालांकि इनका राजनीतिक कैरियर कुछ अवधि के लिए ही था, जिसके तीन साल बाद इन्होंने अपनी राजनीतिक अवधि को पूरा किए बिना त्याग दिया। इस त्यागपत्र के पीछे इनके भाई का [[बोफोर्स घोटाला|बोफोर्स विवाद]] में अखबार में नाम आना था, जिसके लिए इन्हें अदालत में जाना पड़ा।<ref>{{cite web| url=http://www.sathnam.com/Features/17/interview-with-amitabh-bachchan| title=Interview with Amitabh Bachchan| publisher=sathnam.com| access-date=13 नवंबर 2008| archive-url=https://web.archive.org/web/20090531142512/http://www.sathnam.com/Features/17/interview-with-amitabh-bachchan| archive-date=31 मई 2009| url-status=dead}}</ref> इस मामले में बच्चन को दोषी नहीं पाया गया। उनके पुराने मित्र [[अमर सिंह (राजनेता)|अमरसिंह]] ने इनकी कंपनी एबीसीएल के फेल हो जाने के कारण आर्थिक संकट के समय इनकी मदद कीं। इसके बाद बच्चन ने अमरसिंह की राजनीतिक पाटी समाजवादी पार्टी को सहयोग देना शुरू कर दिया। जया बच्चन ने [[समाजवादी पार्टी]] ज्वाइन कर ली और [[राज्यसभा]] की सदस्या बन गई।<ref>[http://www.hindu.com/2007/02/18/stories/2007021804271000.htm hindu.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130919115815/http://www.hindu.com/2007/02/18/stories/2007021804271000.htm |date=19 सितंबर 2013 }} चुनाव लड़ने की बच्चन की कोई योजना नहीं थी।</ref> बच्चन ने समाजवादी पार्टी के लिए अपना समर्थन देना जारी रखा जिसमें राजनीतिक अभियान अर्थात् प्रचार प्रसार करना शामिल था। इनकी इन गतिविधियों ने एक बार फिर मुसीबत में डाल दिया और इन्हें झूठे दावों के सिलसिलों में कि वे एक किसान हैं के संबंध में कानूनी कागजात जमा करने के लिए अदालत जाना पड़ा I<ref>{{cite web|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5iJuYOasTF-bsTo0AQjW96aD2Kr2w|title=afp.google.com/article/ALeqM5iJuYOasTF-bsTo0AQjW96aD2Kr2w<!--INSERT TITLE-->|archiveurl=https://archive.today/20120701110135/http://afp.google.com/article/ALeqM5iJuYOasTF-bsTo0AQjW96aD2Kr2w|archivedate=1 जुलाई 2012|access-date=13 नवंबर 2008|url-status=live}}</ref> बहुत कम लोग ऐसे हैं जो ये जानते हैं कि स्‍वयंभू प्रैस ने अमिताभ बच्‍चन पर प्रतिबंध लगा दिया था। [[स्टारडस्ट]] और कुछ अन्य पत्रिकाओं ने मिलकर एक संघ बनाया, जिसमें अमिताभ के शीर्ष पर रहते समय १५ वर्ष के लिए प्रतिबंध लगा दिया गया। इन्होंने अपने प्रकाशनों में अमिताभ के बारे में कुछ भी न छापने का निर्णय लिया। १९८९ के अंत तक बच्चन ने उनके सेटों पर प्रेस के प्रवेश पर प्रतिबंध लगा रखा था। लेकिन, वे किसी विशेष पत्रिका के खिलाफ़ नहीं थे।<ref>[http://www.indiafm.com/features/2007/01/27/2173/index.html indiafm.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080103010058/http://www.indiafm.com/features/2007/01/27/2173/index.html |date=3 जनवरी 2008 }} १५ वर्ष तक प्रैस पर प्रतिबंध</ref> ऐसा कहा गया है कि बच्चन ने कुछ पत्रिकाओं को प्रतिबंधित कर रखा था क्योंकि उनके बारे में इनमें जो कुछ प्रकाशित होता रहता था उसे वे पसंद नहीं करते थे और इसी के चलते एक बार उन्हें इसका अनुपालन करने के लिए अपने विशेषाधिकार का भी प्रयोग करना पड़ा। === मंदी के कारण और सेवानिवृत्ति : 1988 -1992 === १९८८ में बच्चन फ़िल्मों में तीन साल की छोटी सी राजनीतिक अवधि के बाद वापस लौट आए और ''[[शहँशाह (1988 फ़िल्म)|शहंशाह]]'' में शीर्षक भूमिका की जो बच्चन की वापसी के चलते बॉक्स आफिस पर सफल रही।<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/topactors.htm|title=www.boxofficeindia.com/topactors.htm<!--INSERT TITLE-->|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051223002120/http://www.boxofficeindia.com/topactors.htm|archivedate=23 दिसंबर 2005|access-date=13 नवंबर 2008|url-status=live}}</ref> इस वापसी वाली फिल्म के बाद इनकी स्टार पावर क्षीण होती चली गई क्योंकि इनकी आने वाली सभी फिल्में बॉक्स ऑफिस पर असफल होती रहीं। १९९१ की हिट फिल्म ''[[हम (फ़िल्म)|हम]]'' से ऐसा लगा कि यह वर्तमान प्रवृति को बदल देगी किंतु इनकी बॉक्स आफिस पर लगातार असफलता के चलते सफलता का यह क्रम कुछ पल का ही था। उल्लेखनीय है कि हिट की कमी के बावजूद यह वह समय था जब अमिताभ बच्चन ने १९९० की फिल्‍म ''[[अग्निपथ]]'' में माफिया डॉन की यादगार भूमिका के लिए [[राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार]], जीते। ऐसा लगता था कि अब ये वर्ष इनके अंतिम वर्ष होंगे क्योंकि अब इन्हें केवल कुछ समय के लिए ही परदे पर देखा जा सकेगा I१९९२ में ''[[ख़ुदागवाह]]'' के रिलीज़ होने के बाद बच्चन ने अगले पांच वर्षों के लिए अपने आधे रिटायरमेंट की ओर चले गए। १९९४ में इनके देर से रिलीज़ होने वाली कुछ फिल्मों में से एक फिल्म ''[[इंसानियत (१९९४ फ़िल्म)|इन्सान्यित]]'' रिलीज़ तो हुई लेकिन बॉक्स ऑफिस पर असफल रही।<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/1994.htm|title=www.boxofficeindia.com/1994.htm<!--INSERT TITLE-->|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060408044158/http://www.boxofficeindia.com/1994.htm|archivedate=8 अप्रैल 2006|access-date=13 नवंबर 2008|url-status=live}}</ref> === निर्माता और अभिनय की वापसी 1996 -1999 === अस्थायी सेवानिवृत्ति की अवधि के दौरान बच्चन निर्माता बने और अमिताभ बच्चन कारपोरेशन लिमिटेड की स्थापना की। ए;बी;सी;एल;) १९९६ में वर्ष २००० तक १० बिलियन रूपए (लगभग २५० मिलियन अमरीकी डॉलर) वाली मनोरंजन की एक प्रमुख कंपनी बनने का सपना देखा। एबीसीएल की रणनीति में भारत के मनोरंजन उद्योग के सभी वर्गों के लिए उत्पाद एवं सेवाएं प्रचलित करना था। इसके ऑपरेशन में मुख्य धारा की व्यावसायिक फ़िल्म उत्पादन और वितरण, ऑडियो और वीडियो कैसेट डिस्क, उत्पादन और विपणन के टेलीविजन सॉफ्टवेयर, हस्ती और इवेन्ट प्रबंधन शामिल था। १९९६ में कंपनी के आरंभ होने के तुरंत बाद कंपनी द्वारा उत्पादित पहली फिल्म ''[[तेरे मेरे सपने (1996 फ़िल्म)|तेरे मेरे सपने]]'' थी जो बॉक्स ऑफिस पर विफल रही लेकिन [[अरशद वारसी]] दक्षिण और फिल्मों के सुपर स्टार [[सिमरन]] जैसे अभिनेताओं के करियर के लिए द्वार खोल दिए। एबीसीएल ने कुछ फिल्में बनाई लेकिन इनमें से कोई भी फिल्म कमाल नहीं दिखा सकी। १९९७ में, एबीसीएल द्वारा निर्मित ''[[मृत्युदाता]]'', फिल्म से बच्चन ने अपने अभिनय में वापसी का प्रयास किया। यद्यपि ''मृत्युदाता'' ने बच्चन की पूर्व एक्शन हीरो वाली छवि को वापस लाने की कोशिश की लेकिन एबीसीएल के उपक्रम, वाली फिल्म थी और विफलता दोनों के आर्थिक रूप से गंभीर है। एबीसीएल १९९७ में [[बंगलोर|बंगलौर]] में आयोजित ''१९९६ की मिस वर्ल्ड सौंदर्य प्रतियोगिता'', का प्रमुख प्रायोजक था और इसके खराब प्रबंधन के कारण इसे करोड़ों रूपए का नुकसान उठाना पड़ा था। इस घटनाक्रम और एबीसीएल के चारों ओर कानूनी लड़ाइयों और इस कार्यक्रम के विभिन्न गठबंधनों के परिणामस्वरूप यह तथ्य प्रकट हुआ कि एबीसीएल ने अपने अधिकांश उच्च स्तरीय प्रबंधकों को जरूरत से ज्यादा भुगतान किया है जिसके कारण वर्ष १९९७ में वह वित्तीय और क्रियाशील दोनों तरीके से ध्वस्त हो गई। कंपनी प्रशासन के हाथों में चली गई और बाद में इसे भारतीय उद्योग मंडल द्वारा असफल करार दे दिया गया। अप्रेल १९९९ में मुबंई उच्च न्यायालय ने बच्चन को अपने मुंबई वाले बंगला ''प्रतीक्षा'' और दो फ्लैटों को बेचने पर तब तक रोक लगा दी जब तक [[कैनरा बैंक]] की राशि के लौटाए जाने वाले मुकदमे का फैसला न हो जाए। बच्चन ने हालांकि दलील दी कि उन्होंने अपना बंग्ला सहारा इंडिया फाइनेंस के पास अपनी कंपनी के लिए कोष बढाने के लिए गिरवी रख दिया है।<ref>{{cite web|url=http://www.tribuneindia.com/2001/20010304/spectrum/main1.htm|title=www.tribuneindia.com/2001/20010304/spectrum/main1.htm<!--INSERT TITLE-->|website=Tribune India|archive-url=https://web.archive.org/web/20090201142907/http://www.tribuneindia.com/2001/20010304/spectrum/main1.htm|archive-date=1 फ़रवरी 2009|access-date=13 नवंबर 2008|url-status=live}}</ref> बाद में बच्चन ने अपने अभिनय के कैरियर को संवारने का प्रयास किया जिसमें उसे ''[[बड़े मियाँ छोटे मियाँ (1998 फ़िल्म)|बड़े मियाँ छोटे मियाँ]]'' (१९९८)<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/1998.htm|title=www.boxofficeindia.com/1998.htm<!--INSERT TITLE-->|website=Boxofficeindia|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060408044011/http://www.boxofficeindia.com/1998.htm|archivedate=8 अप्रैल 2006|access-date=13 नवंबर 2008|url-status=live}}</ref> से औसत सफलता मिली और ''[[सूर्यवंशम (1999 फ़िल्म)|सूर्यावंशम]]'' (१९९९)<ref>{{cite web|url=http://in.rediff.com/movies/1999/may/22soo.htm|title=in.rediff.com/movies/1999/may/22soo.htm<!--INSERT TITLE-->|website=Rediff|archive-url=https://web.archive.org/web/20090201142021/http://in.rediff.com/movies/1999/may/22soo.htm|archive-date=1 फ़रवरी 2009|access-date=13 नवंबर 2008|url-status=live}}</ref>, से सकारात्मक समीक्षा प्राप्त हुई लेकिन तथापि मान लिया गया कि बच्चन की महिमा के दिन अब समाप्त हुए चूंकि उनके बाकी सभी फिल्में जैसे ''[[लाल बादशाह (1999 फ़िल्म)|लाल बादशाह]]'' (१९९९) और ''[[हिन्दुस्तान की कसम (1999 फ़िल्म)|हिंदुस्तान की कसम]]'' (१९९९) बॉक्स ऑफिस पर विफल रही हैं। === टेलीविजन कैरियर === [[चित्र:Amitabh Bachchan KBC5 Press.jpg|right|thumb|200px|'कौन बनेगा करोड़पति-५' के प्रेस सम्मेलन के समय अमिताभ बच्चन]] वर्ष २००० में, अमिताभ बच्चन ने ब्रिटिश टेलीविजन शो के खेल, ''हू वाण्टस टु बी ए मिलियनेयर'' को भारत में अनुकूलन हेतु कदम बढाया। शीर्ष‍क ''[[कौन बनेगा करोड़पति]]'', जैसा कि यह अधिकांशत: अन्य देशों में चला था, कार्यक्रम को तत्काल और गहरी सफलता मिली जिसमें बच्चन के करिश्मे का भी छोटे रूप में योगदान था। यह माना जाता है कि बच्चन ने इस कार्यक्रम के संचालन के लिए साप्ताहिक प्रकरण के लिए अत्यधिक २५ लाख रुपए (२,५ लाख रुपए भारतीय, अमेरिकी डॉलर लगभग ६००००) लिए थे, जिसके कारण बच्चन और उनके परिवार को नैतिक और आर्थिक दोनों रूप से बल मिला। इससे पहले एबीसीएल के बुरी तरह असफल हो जाने से अमिताभ को गहरे झटके लगे थे। नवंबर २००० में [[केनरा बैंक]] ने भी इनके खिलाफ अपने मुकदमे को वापस ले लिया। बच्चन ने केबीसी का आयोजन नवंबर २००५ तक किया और इसकी सफलता ने फिल्म की लोकप्रियता के प्रति इनके द्वार फिर से खोल दिए।। === सत्ता में वापस लौटे: 2000 - वर्तमान === ''[[मोहब्बतें]]'' (२०००) फ़िल्म में स्क्रीन के सामने [[शाहरुख़ ख़ान|शाहरुख खान]] के साथ सह कलाकार के रूप में वापस लौट आए। [[चित्र:The President, Smt. Pratibha Devisingh Patil presenting the Best Film Actor Award for the year 2005 to Shri Amitabh Bachchan.jpg|thumb|right|250px|[[प्रतिभा देवीसिंह पाटिल]] ने हिंदी फ़िल्म [[ब्लैक (फिल्म)|ब्लैक]] में अमिताभ के अभिनय के लिए वर्ष २००५ का सर्वश्रेष्ठ फ़िल्म अभिनेता का फ़िल्मफेयर पुरस्कार दिया। ]] सन् २००० में अमिताभ बच्चन जब [[आदित्य चोपड़ा]], द्वारा निर्देशित [[यश चोपड़ा]]' की बॉक्स ऑफिस पर सुपर हिट फ़िल्म ''[[मोहब्बतें]]'' में भारत की वर्तमान घड़कन [[शाहरुख खान]].के चरित्र में एक कठोर की भूमिका की तब इन्हें अपना खोया हुआ सम्मान पुन: प्राप्त हुआ। दर्शक ने बच्चन के काम की सराहना की है, क्योंकि उन्होंने एक ऐसे चरित्र की भूमिका निभाई, जिसकी उम्र उनकी स्वयं की उम्र जितनी थी और अपने पूर्व के एंग्री यंगमैन वाली छवि (जो अब नहीं है) के युवा व्यक्ति से मिलती जुलती भूमिका थी। इनकी अन्य सफल फ़िल्मों में बच्चन के साथ एक बड़े परिवार के पितृपुरुष के रूप में प्रदर्शित होने में ''एक रिश्ता:द बॉन्ड ओफ लव'' (२००१), ''[[कभी खुशी कभी ग़म (2001 फ़िल्म)|कभी ख़ुशी कभी ग़म]]'' (२००१) और ''[[बाग़बान (2003 फ़िल्म)|बागबान]]'' (२००३) हैं। एक अभिनेता के रूप में इन्होंने अपनी प्रोफाइल के साथ मेल खाने वाले चरित्रों की भूमिकाएं करनी जारी रखीं तथा ''[[अक्स]]'' (२००१), ''[[आँखें (2002 फ़िल्म)|आंखें]]'' (२००२), ''[[खाकी (2004 फ़िल्म)|खाकी]]'' (२००४), ''[[देव]]'' (२००४) और ''ब्लैक'' (२००५) जैसी फ़िल्मों के लिए इन्हें अपने आलोचकों की प्रशंसा भी प्राप्त हुई। इस पुनरुत्थान का लाभ उठाकर, अमिताभ ने बहुत से टेलीविज़न और बिलबोर्ड विज्ञापनों में उपस्थिति देकर विभिन्न किस्मों के उत्पाद एवं सेवाओं के प्रचार के लिए कार्य करना आरंभ कर दिया। २००५ और २००६ में उन्होंने अपने बेटे अभिषेक के साथ ''[[बंटी और बबली]]'' (२००५), ''[[द गॉडफ़ादर]]'' श्रद्धांजलि ''[[सरकार (2005 फ़िल्म)|सरकार]]'' (२००५), और ''[[कभी अलविदा ना कहना]]'' (२००६) जैसी हिट फ़िल्मों में स्टार कलाकार की भूमिका की। ये सभी फ़िल्में बॉक्स ऑफिस पर अत्यधिक सफल रहीं।<ref name="Starring with son">{{cite web| title=boxofficeindia.com| work=Amitabh and Abhishek rule the box office| url=http://www.boxofficeindia.com/2005.htm| accessdate=11 मार्च 2007| archiveurl=https://web.archive.org/web/20060212103931/http://www.boxofficeindia.com/2005.htm| archivedate=12 फ़रवरी 2006| url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/2006.htm|title=www.boxofficeindia.com/2005.htm|accessdate=11 मार्च 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060326011123/http://www.boxofficeindia.com/2006.htm|archivedate=26 मार्च 2006|url-status=live}}</ref> २००६ और २००७ के शुरू में रिलीज़ उनकी फ़िल्मों में ''बाबुल '' (२००६), और<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/2006.htm|title=Films fail at the BO|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060326011123/http://www.boxofficeindia.com/2006.htm|archivedate=26 मार्च 2006|access-date=13 नवंबर 2008|url-status=live}}</ref>''[[एकलव्य]] '', ''निशब्द|निःशब्द '' (२००७) बॉक्स ऑफिस पर असफल रहीं किंतु इनमें से प्रत्येक में अपने प्रदर्शन के लिए आलोचकों<ref name="Bachchan's films fail at the box office">{{cite web|title=indiafm.com|url=http://www.indiafm.com/trade/top5/326.html|access-date=26 मार्च 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070324225115/http://www.indiafm.com/trade/top5/326.html|archive-date=24 मार्च 2007|url-status=dead}}</ref> से सराहना मिली। इन्होंने चंद्रशेखर नागाथाहल्ली द्वारा निर्देशित कन्नड फ़िल्म ''अमृतधारा'' में मेहमान कलाकार की भूमिका की है। मई २००७ में, इनकी दो फ़िल्मों में से एक ''[[चीनी कम (2007 फ़िल्म)|चीनी कम]]'' और बहु अभिनीत ''शूटआउट एट लोखंडवाला '' रिलीज़ हुई''शूटआउट एट लोखंडवाला'' बॉक्स ऑफिस पर बहुत अच्छी रही और भारत<ref name = "udxlrh">{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com|title=www.boxofficeindia.com<!--INSERT TITLE-->|access-date=13 नवंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20061220031328/http://boxofficeindia.com/|archive-date=20 दिसंबर 2006|url-status=live}}</ref> में इसे हिट घोषित किया गया और ''चीनी कम'' ने धीमी गति से आरंभ होते हुए कुल मिलाकर औसत हिट का दर्जा पाया।<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com|title=www.boxofficeindia.com]<!--INSERT TITLE-->|access-date=13 नवंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20061220031328/http://boxofficeindia.com/|archive-date=20 दिसंबर 2006|url-status=live}}</ref> अगस्त २००७ में, (१९७५) की सबसे बड़ी हिट फ़िल्म ''[[शोले]]'' की रीमेक बनाई गई और उसे ''[[राम गोपाल वर्मा की आग (2007 फ़िल्म)|राम गोपाल वर्मा की आग]]'' शीर्षक से जारी किया गया। इसमें इन्होंने बब्बन सिंह (मूल गब्बर सिंह के नाम से खलनायक की भूमिका अदा की जिसे स्वर्गीय अभिनेता [[अमजद ख़ान]] द्वारा १९७५ में मूल रूप से निभाया था। यह फ़िल्म बॉक्स ऑफिस पर बेहद नाकाम रही और आलोचना करने वालो ने भी इसकी कठोर निंदा की।<ref name = "udxlrh"/> उनकी पहली अंग्रेजी भाषा की फ़िल्म [[रितुपर्णा घोष]] ''द लास्ट ईयर'' का वर्ष २००७ में टोरंटो अंतरराष्ट्रीय फिल्म समारोह में [[९ सितंबर]], [[२००७]] को प्रीमियर लांच किया गया। इन्हें अपने आलोचकों से सकारात्मक समीक्षाएं मिली हैं जिन्होंने स्वागत के रूप में ''ब्लेक''.<ref>{{cite web|url=http://www.indiafm.com/features/2007/09/11/3020/index.html|title=www.indiafm.com/features/2007/09/11/3020/index.html<!--INSERT TITLE-->|access-date=13 नवंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080619001815/http://www.indiafm.com/features/2007/09/11/3020/index.html|archive-date=19 जून 2008|url-status=dead}}</ref> में अपने सर्वश्रेष्ठ प्रदर्शन के बाद से अब तक सराहना की है। बच्चन ''[[शांताराम (उपन्यास)|शांताराम]]'' नामक शीर्षक वाली एवं [[मीरा नायर]] द्वारा निर्देशित फ़िल्म में सहायक कलाकार की भूमिका करने जा रहे हैं जिसके सितारे [[हॉलीवुड]] अभिनेता [[जॉनी डेप]] हैं। इस फ़िल्म का फ़िल्मांकन फरवरी २००८ में शुरू होना था, लेकिन लेखक की हड़ताल की वजह से, इस फ़िल्म को सितम्बर २००८ में फ़िल्मांकन हेतु टाल दिया गया।<ref name="Hollywood">{{cite web| title=ourbollywood.com| work=Amitabh Bachchan to star with Johnny Depp| url=http://www.ourbollywood.com/2007/02/amitabh_bachchan_will_star_opp.html| accessdate=11 मार्च 2007| archive-url=https://archive.today/20070401195932/http://www.ourbollywood.com/2007/02/amitabh_bachchan_will_star_opp.html| archive-date=1 अप्रैल 2007| url-status=dead}}</ref> [[File:Vijay receiving award from amitabh 2011.jpg|thumb|अमिताभ के साथ [[विजय (अभिनेता)]]]] ९ मई २००८, ''[[भूतनाथ (फिल्म)]]'' फ़िल्म में इन्होंने [[भूत]] के रूप में शीर्षक भूमिका की जिसे रिलीज़ किया गया। जून २००८ में रिलीज़ हुई उनकी नवीनतम फ़िल्म ''[[सरकार राज]] '' जो उनकी वर्ष २००५ में बनी फ़िल्म ''[[सरकार]] '' का परिणाम है। == स्वास्थ्य == === 2005अस्पताल में भर्ती === नवंबर 2005 में, अमिताभ बच्चन को एक बार फिर लीलावती अस्पताल की आईसीयू में विपटीशोथ के छोटी आँत <ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2005/dec/01ab1.htm|title=Amitabh better today|publisher=रीडिफ|accessdate=27 अप्रैल 2008|date=1 दिसम्बर 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20090201143328/http://www.rediff.com/movies/2005/dec/01ab1.htm|archive-date=1 फ़रवरी 2009|url-status=live}}</ref> की सर्जरी लिए भर्ती किया गया। उनके पेट में दर्द की शिकायत के कुछ दिन बाद ही ऐसा हुआ। इस अवधि के दौरान और ठीक होने के बाद उसकी ज्यादातर परियोजनाओं को रोक दिया गया जिसमें ''[[कौन बनेगा करोड़पति]]'' का संचालन करने की प्रक्रिया भी शामिल थी। [[भारत]] भी मानो मूक बना हुआ यथावत जैसा दिखाई देने लगा था और इनके चाहने वालों एवं प्रार्थनाओं के बाद देखने के लिए एक के बाद एक, हस्ती देखने के लिए आती थीं। इस घटना के समाचार संतृप्त कवरेज भर अखबारों और टीवी समाचार चैनल में फैल गए। अमिताभ मार्च २००६ में काम करने के लिए वापस लौट आए।<ref>{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2005/12/09/stories/2005120903020100.htm|title=Waiting for Mr. Bachchan|publisher=द हिन्दू|accessdate=27 अप्रैल 2008|date=9 दिसम्बर 2005|author=Us Salam, Ziya|archive-url=https://web.archive.org/web/20090108100314/http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2005/12/09/stories/2005120903020100.htm|archive-date=8 जनवरी 2009|url-status=dead}}</ref> == आवाज == बच्चन अपनी जबरदस्त आवाज़ के लिए जाने जाते हैं। वे बहुत से कार्यक्रमों में एक वक्ता, [[पार्श्वगायक]] और प्रस्तोता रह चुके हैं। बच्चन की आवाज से प्रसिद्ध फ़िल्म निर्देशक [[सत्यजित राय|सत्यजीत रे]] इतने प्रभावित हुए कि उन्होंने ''[[शतरंज के खिलाड़ी]]'' में इनकी आवाज़ का उपयोग कमेंटरी के लिए करने का निर्णय ले लिया क्योंकि उन्हें इनके लिए कोई उपयुक्त भूमिका नहीं मिला था।<ref>[http://www.hindustantimes.in/news/specials/amitabh/trivia.htm hindustantimes.in] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131006153928/http://www.hindustantimes.in/news/specials/amitabh/trivia.htm |date=6 अक्तूबर 2013 }} में शतरंज के खिलाड़ी के लिए अमिताभ की आवाज।</ref> फ़िल्म उद्योग में प्रवेश करने से पहले, बच्चन ने [[आकाशवाणी|ऑल इंडिया रेडियो]] में समाचार उद्घोषक, नामक पद हेतु नौकरी के लिए आवेदन किया जिसके लिए इन्हें अयोग्य घोषित कर दिया गया था। == विवाद और आलोचना == === बाराबंकी भूमि प्रकरण === के लिए भागदौड़ [[उत्तर प्रदेश विधानसभा चुनाव 2007|उत्तर प्रदेश विधानसभा चुनाव, २००७]], अमिताभ बच्चन ने एक फ़िल्म बनाई जिसमें [[मुलायम सिंह यादव|मुलायम सिंह]] सरकार के गुणगाणों का बखान किया गया था। उसका [[समाजवादी पार्टी]] मार्ग था और [[मायावती]] सत्ता में आई। [[2 जून|२ जून]], [[२००७]], [[फ़ैज़ाबाद|फैजाबाद]] अदालत ने इन्हें आदेश दिया कि इन्होंने भूमिहीन [[दलित]] किसानों के लिए विशेष रूप से आरक्षित भूमि को अवैध रूप से अधिग्रहीत किया है।<ref name=ndtv>{{cite news | title = Land row: Setback for Bachchan | author = Sanket Upadhyay | publisher = [[एनडीटीवी इंडिया]] | url = http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20070014139 | date = 1 जून 2007 | place = Faizabad | accessdate = 3 जून 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070929141338/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20070014139 | archive-date = 29 सितंबर 2007 | url-status = live }}</ref> जालसाजी से संबंधित आरोंपों के लिए इनकी जांच की जा सकती है। जैसा कि उन्होंने दावा किया कि उन्हें कथित तौर पर एक किसान माना जाए<ref>{{cite news | title = Amitabh's land records look forged | publisher = [[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]] | url = http://timesofindia.indiatimes.com/Cities/Pune/Amitabhs_land_records_look_forged/articleshow/2093299.cms | date = 2 जून 2007 | access-date = 13 नवंबर 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090111084716/http://timesofindia.indiatimes.com/Cities/Pune/Amitabhs_land_records_look_forged/articleshow/2093299.cms | archive-date = 11 जनवरी 2009 | url-status = live }}</ref> यदि वह कहीं भी कृषिभूमि के स्वामी के लिए उत्तीर्ण नहीं कर पाते हैं तब इन्हें 20 एकड़ फार्महाउस की भूमि को खोना पड़ सकता है जो उन्होंने मावल [[पुणे]].<ref name=ndtv/> के निकट खरीदी थी। १९ जुलाई २००७ के बाद घेटाला खुलने के बाद बच्चन ने बाराबंकी [[उत्तर प्रदेश]] और [[पुणे]] में अधिग्रहण की गई भूमि को छोड़ दिया। उन्होंने [[महाराष्ट्र]], के मुख्यमंत्री विलासराव देशमुख को उनके तथा उनके पुत्र अभिषेक बच्चन द्वारा पुणे<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/news/2007/jun/01farm.htm|title=Amitabh Bachchan is not a farmer: UP court|publisher=रीडिफ.कॉम|accessdate=27 अप्रैल 2008|date=1 जून 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090201143340/http://www.rediff.com/news/2007/jun/01farm.htm|archive-date=1 फ़रवरी 2009|url-status=live}}</ref> में अवैध रूप से अधिग्रहण भूमि को दान करने के लिए पत्र लिखा। हालाँकि, लखनऊ की अदालत ने भूमि दान पर रोक लगा दी और कहा कि इस भूमि को पूर्व स्थिति में ही रहने दिया जाए। १२ अक्टूबर २००७ को, बच्चने ने बाराबंकी जिले<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Big_B_abandons_claim_on_farmland/articleshow/2453216.cms|title=timesofindia.indiatimes.com/Big_B_abandons_claim_on_farmland/articleshow/2453216.cms<!--INSERT TITLE-->|website=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081103002341/http://timesofindia.indiatimes.com/Big_B_abandons_claim_on_farmland/articleshow/2453216.cms|archive-date=3 नवंबर 2008|access-date=13 नवंबर 2008|url-status=live}}</ref> के दौलतपुर गांव की इस भूमि के दावे को छोड़ दिया। ११ दिसम्बर २००७ को इलाहाबाद उच्च न्यायालय की [[लखनऊ|लखनव]] खंडपीठ ने बाराबंकी जिले में इन्हें अवैध रूप से जमीन आंवटित करने के मामले में हरी झंडी दे दी। बच्चन को हरी झंडी देते हुए लखनऊ की एकल खंडपीठ के न्यायाधीश ने कहा कि ऐसे कोई सबूत नहीं मिले हैं जिनसे प्रमाणित हो कि अभिनेता ने ''राजस्व अभिलेखों<ref>{{Cite web |url=http://www.apunkachoice.com/happenings/20071212-0.html |title=उच्च न्यायालय ने अमिताभ बच्चन को भूमि विवाद के मामले में हरी झंडी दे दी - हैप्पनिंग न्यूज अपुन का च्वाईसकॉम<!-- Bot generated title --> |access-date=13 नवंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090211022933/http://www.apunkachoice.com/happenings/20071212-0.html |archive-date=11 फ़रवरी 2009 |url-status=live }}</ref><ref>[http://www.allbollywood.com/v2/bd/stc/nws/2007/12/11/28051.shtml अमिताभ बच्चन को उत्तर प्रदेश में हो जमीन घोटाला -- AllBollywood.com<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090307101939/http://www.allbollywood.com/v2/bd/stc/nws/2007/12/11/28051.shtml |date=7 मार्च 2009 }} में हरी झंडी मिली।</ref> में स्वयं के द्वारा कोई हेराफेरी अथवा फेरबदल किया हो।'' बाराबंकी मामले में अपने पक्ष में सकारात्मक फैसला सुनने के बाद बच्चन ने महाराष्ट्र सरकार को सूचित किया कि पुणे जिले<ref>{{cite web |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/002200803251965.htm |title=No question of proceeding further on Amitabh's land: Rane |access-date=13 नवंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201162026/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/002200803251965.htm |archive-date=1 फ़रवरी 2009 |url-status=live }}</ref> की मारवल तहसील में वे अपनी जमीन का आत्मसमर्पण करने के लिए तैयार नहीं हैं। === राज ठाकरे की आलोचना === जनवरी 2008 में राजनीतिक रैलियों पर, [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] के प्रमुख [[राज ठाकरे]] ने अमिताभ बच्चन को अपना निशाना बनाते हुए कहा कि ये अभिनेता महाराष्ट्र की तुलना में अपनी मातृभूमि के प्रति अधिक रूचि रखते हैं। उन्होंने अपनी बहू अभीनेत्री [[ऐश्वर्या राय|एश्वर्या राय बच्चन]] के नाम पर लड़कियों का एक विद्यालय महाराष्‍ट्र<ref name="TOI_verbal">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Big_B_draws_Raj_Thackerays_ire_over_his_UP_interests/articleshow/2750611.cms|title=Big B draws Raj Thakeray's ire over 'UP interests'|publisher=''[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया ]]''|accessdate=30 मई 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080416230658/http://timesofindia.indiatimes.com/Big_B_draws_Raj_Thackerays_ire_over_his_UP_interests/articleshow/2750611.cms|archive-date=16 अप्रैल 2008|url-status=live}}</ref> के बजाय उत्तर प्रदेश के [[बाराबंकी]] में उद्घाटन के लिए अपनी नामंजूरी दी.मीडिया रिपोर्ट्स के अनुसार, अमिताभ के लिए राज की आलोचना, जिसकी वह प्रशंसा करते हैं, अमिताभ के पुत्र [[अभिषेक बच्चन|अभिषेक]] का ऐश्वर्या के साथ हुए विवाह में आमंत्रित न किए जाने के कारण उत्पन्न हुई जबकि उनसे अलग रह रहे चाचा बाल और चचेरे भाई उद्धव को आमंत्रित किया गया था।<ref name="autogenerated1">{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/report.asp?newsid=1149212|accessdate=4 अप्रैल 2008|title=Rift between Raj and Big B over a wedding invite|publisher=''[[Daily News & Analysis]]''|archive-url=https://web.archive.org/web/20080401093051/http://www.dnaindia.com/report.asp?newsid=1149212|archive-date=1 अप्रैल 2008|url-status=live}}</ref><ref name="autogenerated2">{{cite news|url=http://news.in.msn.com/national/article.aspx?cp-documentid=1226808|accessdate=4 अप्रैल 2008|title=Rift between Raj and Big B over a wedding invite|date=5 फरवरी 2008|publisher=[[MSN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080312103245/http://news.in.msn.com/national/article.aspx?cp-documentid=1226808|archive-date=12 मार्च 2008|url-status=dead}}</ref> राज के आरोपों के जवाब में, अभिनेता की पत्नी जया बच्चन जो सपा सांसद हैं ने कहा कि वे (बच्चन परिवार) मुंबई में एक स्कूल खोलने की इच्छा रखते हैं बशर्ते एमएनएस के नेता उन्हें इसका निर्माण करने के लिए भूमि दान करें.उन्होंने मीडिया से कहा, " मैंने सुना है कि राज ठाकरे के पास महाराष्ट्र में मुंबई में कोहिनूर मिल की बड़ी संपत्ति है। ''यदि वे भूमि दान देना चाहते हैं तब हम यहां ऐश्वर्या राय के नाम पर एक स्कूल चला चकते हैं।''<ref name="IE_Jaya">{{cite news|url=http://www.expressindia.com/latest-news/I-dont-know-who-Raj-Thackeray-is-Jaya-Bachchan/268548/|title=I don't know who Raj Thackeray is: Jaya Bachchan|publisher=''[[द इंडियन एक्सप्रेस]]''|accessdate=30 मई 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080706144818/http://www.expressindia.com/latest-news/I-dont-know-who-Raj-Thackeray-is-Jaya-Bachchan/268548/|archive-date=6 जुलाई 2008|url-status=dead}}</ref> इसके आवजूद अमिताभ ने इस मुद्दे पर कुछ भी कहने से इंकार कर दिया। बाल ठाकरे ने आरोपों का खंडन करते हुए कहा कि ''अमिताभ बच्चन एक खुले दिमाग वाला व्यक्ति है और महाराष्ट्र के लिए उनके मन में विशेष प्रेम है जिन्हें कई अवसरों पर देखा जा चुका है।''इस अभिनेता ने अक्सर कहा है कि महाराष्ट्र और खासतौर पर मुंबई ने उन्हें महान प्रसिद्धि और स्नेह दिया है। .उन्होंने यह भी कहा है कि वे आज जो कुछ भी हैं इसका श्रेय जनता द्वारा दिए गए प्रेम को जाता है। मुंबई के लोगों ने हमेशा उन्हें एक कलाकार के रूप में स्वीकार किया है। उनके खिलाफ़ इस प्रकार के संकीर्ण आरोप लगाना नितांत मूर्खता होगी। दुनिया भर में सुपर स्टार अमिताभ है। दुनिया भर के लोग उनका सम्मान करते हैं। इसे कोई भी नहीं भुला सकता है। अमिताभ को इन घटिया आरोपों की उपेक्षा करनी चाहिए और अपने अभिनय पर ध्यान केन्द्रित करना चाहिए।"<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2008/02/07/stories/2008020759011200.htm|accessdate=4 अप्रैल 2008|title=Bal Thackeray: Amitabh loves Maharashtra|date=7 फरवरी 2008|publisher=''[[द हिन्दू]]''|archive-url=https://web.archive.org/web/20080411201438/http://www.hindu.com/2008/02/07/stories/2008020759011200.htm|archive-date=11 अप्रैल 2008|url-status=live}}</ref> कुछ रिपोर्टों के अनुसार अमिताभ की राज के द्वारा की गई गणना के अनुसार जिनकी उन्हें तारीफ करते हुए बताया जाता है, को बड़ी निराश हुई जब उन्हें अमिताभ के बेटे [[अभिषेक बच्चन|अभिषेक]] की ऐश्वर्या के साथ विवाह में आमंत्रित नहीं किया गया जबकि उनके रंजिशजदा चाचा बाल और चचेरे भाई उद्धव<ref name="autogenerated1" /><ref name="autogenerated2" /> को आमंत्रित किया गया था। [[23 मार्च|मार्च २३]], [[२००८]] को राज की टिप्पणियों के लगभग डेढ महीने बाद अमिताभ ने एक स्थानीय अखबार को साक्षात्कार देते हुए कह ही दिया कि, ''अकस्मात लगाए गए आरोप अकस्मात् ही लगते हैं और उन्हें ऐसे किसी विशेष ध्यान की जरूरत नहीं है जो आप मुझसे अपेक्षा रखते हैं।''<ref name="DNA_1157267">{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/report.asp?newsid=1157267|accessdate=4 अप्रैल 2008|publisher=''[[Daily News & Analysis]]''|title=Amitabh breaks silence, dismisses Raj's charges against him|archive-url=https://web.archive.org/web/20080603223108/http://www.dnaindia.com/report.asp?newsid=1157267|archive-date=3 जून 2008|url-status=live}}</ref> इसके बाद २८ मार्च को [[अंतर्राष्ट्रीय भारतीय फ़िल्म अकादमी पुरस्कार|अंतर्राष्ट्रीय भारतीय फ़िल्म अकादमी]] के एक सम्मेलन में जब उनसे पूछा गया कि प्रवास विरोधी मुद्दे पर उनकी क्या राय है तब अमिताभ ने कहा कि यह देश में किसी भी स्थान पर रहने का एक मौलिक अधिकार है और संविधान ऐसा करने की अनुमति देता है।<ref>{{cite news|url=http://www.thaindian.com/newsportal/world-news/indian-constitution-allows-me-to-live-anywhere-in-the-country-amitabh-bachchan_10032279.html|quote=The Indian Constitution has given me the right to live anywhere in the country. Everybody has a right to the freedom speech, but I only follow the law of the land|publisher=''[[The Indian]]''|title=The Indian Constitution allows me to live anywhere: Amitabh Bachchan|accessdate=4 अप्रैल 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090101042708/http://www.thaindian.com/newsportal/world-news/indian-constitution-allows-me-to-live-anywhere-in-the-country-amitabh-bachchan_10032279.html|archive-date=1 जनवरी 2009|url-status=live}}</ref> उन्होंने यह भी कहा था कि वे राज की टिप्पणियों से प्रभावित नहीं है।<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/002200803281441.htm|accessdate=4 अप्रैल 2008|date=28 मार्च 2008|publisher=''[[द हिन्दू]]''|title=Everyone has the right to freedom of expression: Bachchan|archive-url=https://web.archive.org/web/20080401021514/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/002200803281441.htm|archive-date=1 अप्रैल 2008|url-status=live}}</ref> पनामा पेपर्स के बाद पैराडाइज़ पेपर्स में भी अमिताभ बच्चन का नाम, KBC-1 के बाद विदेशी कंपनी में लगाया था पैसा == पुरस्कार, सम्मान और पहचान == ''' अमिताभ बच्चन ''' को सन [[२००१]] में [[भारत सरकार]] ने [[कला]] क्षेत्र में [[पद्म भूषण]] से सम्मानित किया था। * [[2002]] - [[किशोर कुमार सम्मान]] * 2019 – दादा साहब फाल्के == अमिताभ बच्चन की फिल्में == {{Main|अमिताभ बच्चन की फिल्में}} === अभिनेता === {| border="2" cellpadding="5" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष !! फ़िल्म!! भूमिका!! नोट्स |- |rowspan = " 2 "|१९६९ ||''[[सात हिन्दुस्तानी|सात हिंदुस्तानी]]''||अनवर अली||'''विजेता''', सर्वश्रेष्ठ नवागंतुक राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार |- |''[[भुवन सोम]] ''||कमेन्टेटर (स्वर)|| |- |rowspan = " 5 "|१९७१ ||''[[परवाना]] ''||कुमार सेन|| |- |''[[आनन्द (फ़िल्म)|आनंद]] ''||डॉ॰ कुमार भास्करबनर्जी / बाबू मोशाय||'''विजेता''', [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता का पुरस्कार]] |- |''[[रेशमा और शेरा (1971 फ़िल्म)|रेश्मा और शेरा]] ''||छोटू || |- |''[[गुड्डी (1971 फ़िल्म)|गुड्डी]] ''||खुद|| |- |''प्यार की कहानी ''||राम चन्द्र|| |- |rowspan = " 7 "|१९७२ ||''[[संजोग (1971 फ़िल्म)|संजोग]] ''||मोहन|| |- |''बंसी बिरजू ''||बिरजू|| |- |''[[पिया का घर]] ''||||अतिथि उपस्थिति |- |''एक नज़र''||मनमोहन आकाश त्यागी|| |- |''[[बावर्ची (1972 फ़िल्म)|बावर्ची]] ''||वर्णन करने वाला || |- |''[[रास्ते का पत्थर]] ''||जय शंकर राय|| |- |''बॉम्बे टू गोवा ''||रवि कुमार|| |- |rowspan = " 7 "|१९७३ ||''बड़ा कबूतर ''||||अतिथि उपस्थिति |- |''[[बंधे हाथ (1973 फ़िल्म)|बंधे हाथ]] ''||शामू और दीपक ||दोहरी भूमिका |- |''[[ज़ंजीर (1973 फ़िल्म)|ज़ंजीर]] ''||इंस्पेक्टर विजय खन्ना||मनोनीत, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]] |- |''[[गहरी चाल (1973 फ़िल्म)|गहरी चाल]] )''||रतन|| |- |''[[अभिमान (1973 फ़िल्म)|अभिमान]] ''||सुबीर कुमार|| |- |''[[सौदागर (1973 फ़िल्म)|सौदागर]] )''||मोती|| |- |''[[नमक हराम]] ''||विक्रम (विक्की)||'''विजेता''', [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता का पुरस्कार]] |- |rowspan = " 6 "|१९७४ ||''[[कुँवारा बाप (1974 फ़िल्म)|कुँवारा बाप]] ''||ऍगस्टीन||अतिथि उपस्थिति |- |''[[दोस्त (1974 फ़िल्म)|दोस्त]] ''||आनंद||अतिथि उपस्थिति |- |''[[कसौटी]] ''||अमिताभ शर्मा (अमित)|| |- |''[[बेनाम (1974 फ़िल्म)|बेनाम]] ''||अमित श्रीवास्तव|| |- |''[[रोटी कपड़ा और मकान]]''||विजय|| |- |''[[मजबूर]] ''||रवि खन्ना|| |- |rowspan = " 6 "|१९७५ ||''[[चुपके चुपके]]''||सुकुमार सिन्हा / परिमल त्रिपाठी|| |- |''फरार ''||राजेश (राज)|| |- |''[[मिली (1975 फ़िल्म)|मिली]] ''||शेखर दयाल|| |- |''[[दीवार (1975 फ़िल्म)|दीवार]] ''||विजय वर्मा||मनोनीत, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]] |- |''[[ज़मीर (1975 फ़िल्म)|ज़मीर]]''||बादल / चिम्पू|| |- |''[[शोले]] ''||जय (जयदेव)|| |- |rowspan = " 4 "|१९७६ ||''[[दो अनजाने (1976 फ़िल्म)|दो अनजाने]] ''||अमित रॉय / नरेश दत्त|| |- |''[[छोटी सी बात]] ''||||विशेष उपस्थिति |- |''[[कभी कभी]]''||अमित मल्होत्रा||मनोनीत, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]] |- |''[[हेरा फेरी (1976 फ़िल्म)|हेराफेरी]] ''||विजय / इंस्पेक्टर हीराचंद|| |- |rowspan = " 8 "|१९७७ ||''आलाप ''||आलोक प्रसाद|| |- |''चरणदास ''||कव्वाली गायक||विशेष उपस्थिति |- |''[[अमर अकबर एन्थोनी]] ''||एंथोनी गॉन्सॉल्वेज़||'''विजेता''', [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]] |- |''[[शतरंज के खिलाड़ी]]''||वर्णन करने वाला || |- |''[[अदालत (1976 फ़िल्म)|अदालत]] ''||धर्म / व राजू||मनोनीत, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]]. <br />दोहरी भूमिका |- |''[[ईमान धर्म (1977 फ़िल्म)|इमान धर्म]] ''||अहमद रज़ा|| |- |''[[खून पसीना (1977 फ़िल्म)|खून पसीना]] ''||शिवा/टाइगर|| |- |''[[परवरिश (1977 फ़िल्म)|परवरिश]] ''||अमित|| |- |rowspan = " 6 "|१९७८ ||''[[बेशरम (1978 फ़िल्म)|बेशरम]] ''||राम चन्द्र कुमार/<br />प्रिंस चंदशेखर || |- |''[[गंगा की सौगन्ध (1978 फ़िल्म)|गंगा की सौगंध]] ''||जीवा|| |- |''[[कस्मे वादे (1978 फ़िल्म)|कसमें वादे]] ''||अमित / शंकर||दोहरी भूमिका |- |''[[त्रिशूल (1978 फ़िल्म)|त्रिशूल]] ''||विजय कुमार||मनोनीत, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]] |- |''[[डॉन (१९७८ फ़िल्म)|डॉन]] ''||डॉन / विजय||'''विजेता''', [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]]. <br />दोहरी भूमिका |- |''[[मुकद्दर का सिकन्दर]] ''||सिकंदर||मनोनीत, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]] |- |rowspan = " 7 "|१९७९ ||''[[द ग्रेट गैम्बलर]]''||जय / इंस्पेक्टर विजय||दोहरी भूमिका |- |''[[गोल माल (1979 फ़िल्म)|गोलमाल]] ''||खुद||विशेष उपस्थिति |- |''[[जुर्माना (1979 फ़िल्म)|जुर्माना]] ''||इन्दर सक्सेना|| |- |''मंज़िल ''||अजय चन्द्र|| |- |''[[मिस्टर नटवरलाल (1979 फ़िल्म)|मि० नटवरलाल]] ''||नटवरलाल / अवतार सिंह||मनोनीत, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]] और पुरुष पार्श्वगायक का सर्वश्रेष्ठ फ़िल्म पुरस्कार |- |''[[काला पत्थर (1979 फ़िल्म)|काला पत्थर]] ''||विजय पाल सिंह||मनोनीत, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]] |- |''[[सुहाग]] ''||अमित कपूर|| |- |rowspan = " 4 "|१९८० ||''[[दो और दो पाँच (1980 फ़िल्म)|दो और दो पाँच]] ''||विजय / राम|| |- |''[[दोस्ताना (1980 फ़िल्म)|दोस्ताना]] ''||विजय वर्मा||मनोनीत, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]] |- |''[[राम बलराम]] ''||इंस्पेक्टर बलराम सिंह|| |- |''[[शान (फ़िल्म)|शान]] ''||विजय कुमार|| |- |rowspan = " 8 "|१९८१ ||''[[चश्मेबद्दूर (1981 फ़िल्म)|चश्मेबद्दूर]] ''||||विशेष उपस्थिति |- |''[[कमांडर]] ''||||अतिथि उपस्थिति |- |''[[नसीब (1981 फ़िल्म)|नसीब]] ''||जॉन जॉनी जनार्दन|| |- |''[[बरसात की एक रात (1981 फ़िल्म)|बरसात की एक रात]] ''||एसीपी अभिजीत राय|| |- |''[[लावारिस (1981 फ़िल्म)|लावारिस]] ''||हीरा||मनोनीत, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]] |- |''[[सिलसिला (1981 फ़िल्म)|सिलसिला (फिल्म)]]''||अमित मल्होत्रा||मनोनीत, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]] |- |''[[याराना (1981 फ़िल्म)|याराना]] ''||किशन कुमार|| |- |''[[कालिया]] ''||कल्लू / कालिया|| |- |rowspan = " 6 "|१९८२ ||''[[सत्ते पे सत्ता]] ''||रवि आनंद और बाबू||दोहरी भूमिका |- |''[[बेमिसाल (1982 फ़िल्म)|बेमिसाल]] ''||डॉ॰ सुधीर रॉय और अधीर राय||मनोनीत, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]]. <br />दोहरी भूमिका |- |''[[देश प्रेमी (1982 फ़िल्म)|देश प्रेमी]] ''||मास्टर दीनानाथ और राजू||दोहरी भूमिका |- |''[[नमक हलाल]] ''||अर्जुन सिंह||मनोनीत, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]] |- |''[[खुद्दार (1982 फ़िल्म)|खुद्दार]] ''||गोविंद श्रीवास्तव / छोटू उस्ताद|| |- |''[[शक्ति (१९८२ फ़िल्म)|शक्ति]] ''||विजय कुमार||मनोनीत, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]] |- |rowspan = " 5 "|१९८३ ||''[[नास्तिक]] ''||शंकर (शेरू) / भोला|| |- |''[[अंधा क़ानून]] ''||जान निसार अख़्तर खान||मनोनीत, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता का पुरस्कार]]. <br />अतिथि उपस्थिति |- |''[[महान]] ''||राणा रनवीर, गुरु, और इंस्पेक्टर शंकर||ट्रिपल भूमिका |- |''[[पुकार]] ''||रामदास / रोनी || |- |''[[कुली (१९८३ फ़िल्म)|कुली]]'' || इकबाल ए॰ खान|| |- |rowspan = " 2 "|१९८४ ||''[[इंकलाब (1984 फ़िल्म)|इंकलाब]]'||अमरनाथ|| |- |''[[शराबी]] ''||विक्की कपूर ||मनोनीत, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]] |- |rowspan = " 2 "|१९८५ ||''[[गिरफ्तार]] ''||इंस्पेक्टर करण कुमार खन्ना|| |- |''[[मर्द (1985 फ़िल्म)|मर्द]] ''||राजू " मर्द " तांगेवाला||मनोनीत, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]] |- |rowspan = " 2 "|१९८६ ||''एक रूका हुआ फैसला ''||||अतिथि उपस्थिति |- |''[[आखिरी रास्ता (1986 फ़िल्म)|आखिरी रास्ता]] ''||डेविड / विजय||दोहरी भूमिका |- |rowspan = " 2 "|१९८७ ||''[[जलवा]] ''||खुद||विशेष उपस्थिति |- |''कौन जीता कौन हारा ''||खुद||अतिथि उपस्थिति |- |rowspan = " 4 "|१९८८ ||''[[सूरमा भोपाली (1988 फ़िल्म)|सूरमा भोपाली]] ''||||अतिथि उपस्थिति |- |''[[शहँशाह (1988 फ़िल्म)|शहंशाह]] ''||इंस्पेक्टर विजय कुमार श्रीवास्तव <br /> / शहंशाह||मनोनीत, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]] |- |''[[हीरो हीरालाल (1988 फ़िल्म)|हीरो हीरालाल]] ''||खुद||विशेष उपस्थिति |- |''[[गंगा जमुना सरस्वती (1988 फ़िल्म)|गंगा जमुना सरस्वती]]''||गंगा प्रसाद|| |- |rowspan = " 4 "|१९८९ ||''[[बटवारा (1989 फ़िल्म)|बंटवारा]] '||वर्णन करने वाला || |- |''तूफान (फिल्म)|तूफान ''||तूफान और श्याम||दोहरी भूमिका |- |''[[जादूगर]] ''||गोगा गोगेश्‍वर|| |- |''[[मैं आज़ाद हूँ]]''||आज़ाद|| |- |rowspan = " 3 "|१९९० ||''[[अग्निपथ]] ''|| विजय दीनानाथ चौहान||'''विजेता''',सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार और मनोनीत [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार,]] |- |''[[क्रोध]] ''||||विशेष उपस्थिति |- |''आज का अर्जुन ''||भीमा|| |- |rowspan = " 4 "|१९९१ ||''[[हम (1991 फ़िल्म)|हम]] ''||टाइगर / शेखर||'''विजेता''', [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]] |- |''अजूबा ''||अजूबा / अली|| |- |''इन्द्रजीत ''||इन्द्रजीत|| |- |''अकेला ''||इंस्पेक्टर विजय वर्मा|| |- |१९९२ ||''खुदागवाह ''||बादशाह खान||मनोनीत, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]] |- |१९९४ ||''इन्सानियत '' ||इंस्पेक्टर अमर|| |- |१९९६ ||''[[तेरे मेरे सपने]] ''||वर्णन करने वाला || |- |१९९७ ||''[[मृत्युदाता]] ''||डॉ॰ राम प्रसाद घायल|| |- |rowspan = " 2 "|१९९८ ||''[[मेजर साब]] ''||मेजर जसबीर सिंह राणा|| |- |''[[बड़े मियाँ छोटे मियाँ (1998 फ़िल्म)|बड़े मियाँ छोटे मियाँ]]''||इंस्पेक्टर अर्जुन सिंह और बड़े मियाँ||दोहरी भूमिका |- |rowspan = " 5 "|१९९९ ||''लाल बादशाह ''||लाल " बादशाह " सिंह और रणबीर सिंह||दोहरी भूमिका |- |''सूर्यवंशम ''||भानु प्रताप सिंह ठाकुर और हीरा सिंह||दोहरी भूमिका |- |''हिंदुस्तान की कसम ''||कबीरा || |- |''कोहराम ''||कर्नलबलबीर सिंह सोढी (देवराज हथौड़ा) <br /> और दादा भाई|| |- |''[[हैलो ब्रदर]] ''||व्हाइस ऑफ गोड || |- |२००० ||''[[मोहब्बतें]]''||नारायण शंकर||'''विजेता''', [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता का पुरस्कार]] |- |rowspan = " 4 "|२००१ ||''[[एक रिश्ता]] ''||विजय कपूर|| |- |''[[लगान (2001 फ़िल्म)|लगान]]''||वर्णन करने वाला || |- |''[[अक्स]] ''||मनु वर्मा||'''विजेता''', फ़िल्म समीक्षक पुरस्कार के लिए सर्वश्रेष्ठ प्रदर्शन और मनोनीत, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]] |- |''[[कभी खुशी कभी ग़म (2001 फ़िल्म)|कभी ख़ुशी कभी ग़म]]''||यशवर्धन ''यश'' रायचंद||मनोनीत, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता का पुरस्कार]] |- |rowspan = " 4 "|२००२ ||''आंखें''||विजय सिंह राजपूत||मनोनीत, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता का पुरस्कार]] |- |''[[हम किसी से कम नहीं]]''||डॉ॰ रस्तोगी|| |- |''अग्नि वर्षा ''||इंद्र (परमेश्वर)||विशेष उपस्थिति |- |''कांटे ''||यशवर्धन रामपाल / " मेजर "||मनोनीत, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]] |- |rowspan = " 6 "|२००३ ||''खुशी ''||वर्णन करने वाला || |- |''अरमान ''||डॉ॰ सिद्धार्थ सिन्हा|| |- |''मुंबई से आया मेरा दोस्त ''||वर्णन करने वाला || |- |''बूम''||बड़े मिया|| |- |''बागबान ''||राज मल्होत्रा||मनोनीत, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]] |- |''फ़नटूश ''||वर्णन करने वाला || |- |rowspan = " 11 "|२००४ ||''[[खाकी]] ''||डीसीपीअनंत कुमार श्रीवास्तव ||मनोनीत, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]] |- |''एतबार ''||डॉ॰रनवीर मल्होत्रा|| |- |''रूद्राक्ष ''||वर्णन करने वाला || |- |''इंसाफ ''||वर्णन करने वाला || |- |''[[देव]]''||डीसीपीदेव प्रताप सिंह|| |- |''लक्ष्य ''||कर्नलसुनील दामले|| |- |''दीवार ''||मेजर रणवीर कौल|| |- |''क्यूं...!हो गया ना''||राज चौहान|| |- |''हम कौन है ''||जॉन मेजर विलियम्स और <br />फ्रैंक जेम्स विलियम्स||दोहरी भूमिका |- |''वीर - जारा''||सुमेर सिंह चौधरी||मनोनीत, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता का पुरस्कार]]. <br />विशेष उपस्थिति |- |''अब तुम्हारे हवाले वतन साथियो ''||मेजर जनरल अमरजीत सिंह|| |- |rowspan = " 11 "|२००५ ||''ब्लैक ''||देवराज सहाय||'''दोहरे विजेता''', [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]] & फ़िल्म समीक्षक पुरस्कार के लिए सर्वश्रेष्ठ प्रदर्शन <br /> '''विजेता''', राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार के लिए सर्वश्रेष्ठ अभिनेता |- |''[[वक़्त]] ''||ईश्‍वरचंद्र शरावत || |- |''[[बंटी और बबली]] ''||डीसीपी दशरथ सिंह||मनोनीत, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता का पुरस्कार]] |- |''[[परिणीता (२००५ फ़िल्म)|परिणीता]] ''||वर्णन करने वाला || |- |''[[पहेली]] ''||गड़रिया ||विशेष उपस्थिति |- |''[[सरकार (2005 फ़िल्म)|सरकार]] ''||सुभाष नागरे / " सरकार "||मनोनीत, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]] |- |''विरूद्ध ''||विद्याधर पटवर्धन || |- |''रामजी लंदनवाले ''||खुद||विशेष उपस्थिति |- |''दिल जो भी कहे ''||शेखर सिन्हा|| |- |''[[एक अजनबी]]''||सूर्यवीर सिंह|| |- |''अमृतधारा''||खुद||विशेष उपस्थिति [[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]] फ़िल्म |- |rowspan = " 4 "|२००६ ||''[[परिवार]] ''||वीरेन साही|| |- |''डरना जरूरी है ''||प्रोफेसर|| |- |''कभी अलविदा न कहना ''||समरजित सिंह तलवार (आका.सेक्सी सैम)||मनोनीत, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता का पुरस्कार]] |- |''बाबुल ''||बलराज कपूर|| |- |rowspan = " 8 "|२००७ ||''[[एकलव्य: द रॉयल गार्ड]]'' ||एकलव्य|| |- |''निशब्द ''||विजय|| |- |''[[चीनी कम (2007 फ़िल्म)|चीनी कम]]''||बुद्धदेव गुप्ता|| |- |''[[शूटआऊट ऍट लोखंडवाला]] ''||डिंगरा ||विशेष उपस्थिति |- |''झूम बराबर झूम ''||सूत्रधार||विशेष उपस्थिति |- |''राम गोपाल वर्मा की आग''||बब्बन सिंह|| |- |''[[ओम शांति ओम]]''||खुद||विशेष उपस्थिति |- |''द लास्ट इयऱ ''||हरीश मिश्रा|| |- | rowspan="4" रोव्स्पन=" 9 " |२००८ ||''यार मेरी जिंदगी''||||[[4 अप्रैल|४ अप्रैल]], [[२००८]] को रिलीज़ |- |''[[भूतनाथ]]'' |(कैलाश नाथ) | |- |''[[सरकार राज]]'' |सुभाष नाग्रे | |- |''गोड तुस्सी ग्रेट हो'' |सर्वशक्तिमान ईश्वर | |- | rowspan="3" |२००९ |दिल्ली -6 |दादाजी | |- |अलादीन |जिन | |- |[[पा (फ़िल्म)|पा]]||ऑरो | |- | rowspan="3" |२०१०||रण||विजय हर्षवर्धन मालिक | |- |तीन पत्ती||प्रो वेंकट सुब्रमण्यम | |- |''कंधार'' |लोकनाथ शर्मा | |- | rowspan="2" |२०११ |बुड्ढा...होगा तेरा बाप |विजय मल्होत्रा | |- |''आरक्षण'' | प्रभाकर आनंद | |- | rowspan="4" |२०१२ |''मि० भट्टी ऑन छुट्टी ''||स्वयं | |- |''डिपार्टमेंट ''||गायकवाड़ | |- |''[[बोल बच्चन]] ''||स्वयं | |- |''इंग्लिश विंग्लिश'' || सहयात्री | |- | rowspan="6" |२०१३ |''[[बॉम्बे टॉकीज़ (फ़िल्म)|बॉम्बे टॉकीज़]]'' || स्वयं || अतिथि उपस्थिति |- | ''सत्याग्रह'' ||द्वारका आनंद | |- | ''बॉस'' || सूत्रधार | |- | ''कृश-३'' || सूत्रधार | |- | ''महाभारत'' || भीष्म (आवाज़) | |- | ''द ग्रेट गैट्सबी'' (अंग्रेजी फ़िल्म) || विशेष भूमिका | |- | rowspan="2" |२०१४ | ''भूतनाथ रिटर्न्स'' ||भूतनाथ | |- | ''मनम'' (तेलुगु फ़िल्म)|| | |- | rowspan="3" |२०१५ | [[शमिताभ]] ||अमिताभ सिन्हा (शमिताभ) | |- | ''हे ब्रो'' || | |- | ''[[पीकू]]'' ||भास्कर बनर्जी | |- | rowspan="4" |२०१६ | ''वज़ीर'' ||पंडित ओंकारनाथ धर | |- | ''की एण्ड का'' || | |- | ''टी३न'' || | |- | ''पिंक'' || दीपक सहगल | |- | rowspan="7" |२०१७ | ''द ग़ाज़ी अटैक'' || | |- | ''सरकार ३'' || | |- |''[[अलादीन]] '' || | |- | ''[[जिन]]'' || | |- |''[[तालिसमान]] '' || | |- |''[[अपवर्जन (फिल्म)|अपवर्जन]] '' || | |- |''[[शांताराम (उपन्यास)|शांताराम]]''<ref>{{Cite web|url=http://www.apunkachoice.com/scoop/bollywood/20071219-1.html|title='शांताराम ' में अमिताभ बच्चन की भूमिका|website=Apunkachoice.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20081208114029/http://www.apunkachoice.com/scoop/bollywood/20071219-1.html|archive-date=8 दिसंबर 2008|access-date=13 नवंबर 2008|url-status=live}}</ref>||खादर भाई | |- | | ''[[ठग्स ऑफ हिंदोस्तान]] '' ||खुदाबक्श | |- |2022 |ब्रह्मास्त्र |गुरु अरविंद | |} === निर्माता === * ''[[तेरे मेरे सपने]] '' (2015) * ''उलासाम ''(तमिल) (१९९७) * ''मृत्युदाता '' (१९९७) * ''मेजर साब '' (१९९८) * ''[[अक्स]]''(२००१) * ''विरूद्ध '' (२००५) * ''परिवार -- टायस ऑफ़ ब्लड '' (२००६) === पार्श्व गायक === * [[द ग्रेट गैम्बलर (1979 फ़िल्म)|द ग्रेट गैम्बलर]] * [[मिस्टर नटवरलाल (1979 फ़िल्म)|मि० नटवरलाल]] * [[लावारिस (1981 फ़िल्म)|लावारिस]] (१९८१) * [[नसीब (1981 फ़िल्म)|नसीब]] (१९८१) * [[सिलसिला (1981 फ़िल्म)|सिलसिला]] (१९८१) * [[महान]] (१९८३) * पुकार (१९८३) * [[शराबी (1984 फ़िल्म)|शराबी]] (१९८४) * [[तूफान]] (१९८९) * [[जादूगर]] (१९८९) * खुदागवाह (१९९२) * [[मेजर साब]] (१९९८) * सूर्यवंशम (१९९९) * [[अक्स]] (२००१) * [[कभी खुशी कभी ग़म (2001 फ़िल्म)|कभी ख़ुशी कभी ग़म]] (२००१) * आंखें (२००२ फ़िल्म) (२००२) * अरमान (२००३) * बागबान (२००३) * [[देव]] (२००४) * एतबार (२००४) * बाबुल (२००६) * निशब्द (२००७) * [[चीनी कम (2007 फ़िल्म)|चीनी कम]] (२००७) * [[भूतनाथ]] (२००८) * कल्कि 2898 ई.डी.' (२०२४) {{अमिताभ बच्चन के वंशवृक्ष}} ==इन्हें भी देखें== {{Commonscat|Amitabh Bachchan|अमिताभ बच्चन}} ; अमिताभ बच्चन का परिवार- १. [[हरिवंश राय बच्चन]] (पिताजी) २. तेजी बच्चन (माता) ३. [[अभिषेक बच्चन]] (पुुत्र) ४. [[जया बच्चन]] (पत्नी) ५. [[श्वेता बच्चन नंदा|श्वेता बच्चन]] (पुुुुुत्री) ६. आराध्या बच्चन (नात) ७. [[ऐश्वर्या राय बच्चन|ऐश्वरया राय (पुुत्र वधू)]] ८. अजिताभ बच्चन == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20111120235216/http://hindi.webdunia.com/entertainment/film/amitabhbachchan/ अमिताभ बच्चन] अमिताभ बच्चन के बारे में सम्पूर्ण जानकारी * [https://web.archive.org/web/20111113224208/http://www.bhaskar.com/article/GUJ-amitabh-bacchan-photo-gallery-2494104.html अमिताभ बच्चन के जीवन की कहानी सुनें तस्वीरों से...] (दैनिक भास्कर) * [https://web.archive.org/web/20111031213819/http://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/10529367.cms अमिताभ बच्चन हैं भारत रत्न के असली हकदार: ठाकरे] (नवभारत टाइम्स) * {{imdb name|id=0000821}} * [https://web.archive.org/web/20111011151608/http://www.livehindustan.com//news/entertainment/entertainmentnews/article1-amitabh-bachchan-28-28-195436.html आवाज के जादू से राज कायम है अमिताभ का] * [https://kamalglobal.com/amitabh-bachchan-indias-legendary-film-icon/ अमिताभ बच्चन: भारत के महान फिल्म आइकन] == सन्दर्भ == {{reflist|2}} {{अमिताभ बच्चन के वंशवृक्ष}} {{दादासाहेब फाल्के पुरस्कार}} {{पद्म भूषण धारक 2000–2009}} {{श्रेष्ठ अभिनेता के लिए राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार}} {{फ़िल्मफ़ेयर लाइफ़ टाइम अचीवमेंट पुरस्कार}} {{फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार}} {{आई आई एफ ए सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार}} {{फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार}} {{Authority control}} [[श्रेणी:1942 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:दादासाहेब फाल्के पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:पद्म विभूषण धारक]] [[श्रेणी:२००१ पद्म भूषण]] [[श्रेणी:फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:श्रेष्ठ अभिनेता के लिए राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्म अभिनेता]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]] [[श्रेणी:भारतीय पुरुष आवाज अभिनेताओं]] c96qhjc40603l3aomuaqxekua92hilk लोक जनशक्ति पार्टी 0 1858 6555583 6550884 2026-05-23T14:11:23Z ~2026-30853-67 926355 6555583 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian political party |party_name = लोक जनशक्ति पार्टी madharchod hindu |party_logo = [[File:Lok Janshakti Party Flag.svg|200px]] |colorcode = {{party color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |abbreviation = लोजपा |president = [[चिराग पासवान]] |chairman = [[चिराग पासवान]] |secretary = हुलास पाण्डेय |ppchairman = वीणा देवी |loksabha_leader = [[पशुपति कुमार पारस]] |rajyasabha_leader = [[रामविलास पासवान]] |foundation = {{Start date and years ago|df=yes|p=y|2000|11|28}} |founder = [[राम विलास पासवान]] |split = [[जनता दल]] |alliance = राष्ट्रीय जनतान्त्रिक गठबंधन {{small|(2000—2003, 2014-2021)}} |ideology = |dissolution = {{Start date and years ago|df=yes|p=y|2021|10|5}} |successor = {{bulleted list|[[लोक जनशक्ति पार्टी (राम विलास)]]|[[राष्ट्रीय लोक जनशक्ति पार्टी]]}} |position = |symbol = [[File:Indian Election Symbol Bungalow.png|150px|बंगला]] |predecessor = |colours = {{Color box|#0093DD|border=darkgray}}{{Color box|#DA231B|border=darkgray}}{{Color box|#3F9C35|border=darkgray}} [[Shades of blue|नीला]], [[Shades of red|लाल]] और [[Shades of green|हरा]] |eci = राज्य दल |headquarters=12, [[जनपथ]], [[नई दिल्ली]], [[भारत]] – 110011}} '''लोक जनशक्ति पार्टी''' मान्यता प्राप्त राजनैतिक दल था, जो मुख्य रूप से भारत के [[बिहार]] राज्य की राजनीति में सक्रिय थी। पार्टी का गठन 2000 में हुआ जब '''[[रामविलास पासवान]]''' [[जनता दल]] से अलग हो गए। 2021 में पार्टी दो पार्टियों '''[[लोक जनशक्ति पार्टी (रामविलास)]]''' और '''[[राष्ट्रीय लोक जनशक्ति पार्टी]]''' में बंट गई। ==स्थापना== '''लोक जनशक्ति पार्टी''' अथवा '''लोजपा''' की स्थापना '''[[रामविलास पासवान]]''' ने की थी। ==नेतृत्व== * '''राष्ट्रीय अध्यक्ष- [[चिराग पासवान]], [[सांसद]] * '''बिहार प्रदेशाध्यक्ष- [[प्रिंस राज]], [[सांसद]] ===लोकसभा=== {|class="wikitable" border="4" cellpadding="6" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! rowspan=2| क्रम ! rowspan=2| राज्य ! rowspan=2| निर्वाचन क्षेत्र ! colspan=2| निर्वाचित सांसद |- ! १७वीं लोकसभा ! १६वीं लोकसभा |- ! १ ! rowspan=8| [[बिहार]] | [[वैशाली लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|वैशाली]] | [[वीणा देवी]] | [[राम किशोर सिंह]] |- ! २ | [[हाजीपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|हाजीपुर]] | पशुपति पारस | [[रामविलास पासवान]] |- ! rowspan=2| ३ | rowspan=2| [[समस्तीपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|समस्तीपुर]] | [[रामचन्द्र पासवान|रामचंद्र पासवान]] |rowspan=2| [[रामचन्द्र पासवान|रामचंद्र पासवान]] |- | [[प्रिंस राज]] |- ! ४ | [[खगड़िया लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|खगड़िया]] | [[चौधरी महबूब अली कैसर|महबूब अली कैसर]] | [[चौधरी महबूब अली कैसर|महबूब अली कैसर]] |- ! ५ | [[मुंगेर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मुंगेर]] ! - | [[वीणा देवी]] |- ! ६ | [[नवादा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|नवादा]] | चंदन सिंह ! - |- ! ७ | [[जमुई लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|जमुई]] | [[चिराग पासवान]] | [[चिराग पासवान]] |- |} ==चुनावी राजनीति== ===लोकसभा चुनाव 2009=== '''[[भारतीय आम चुनाव, २००९|लोकसभा चुनाव 2009]]''' में '''[[रामविलास पासवान]]''' ने [[समाजवादी पार्टी|सपा]] अध्यक्ष '''[[मुलायम सिंह यादव]]''' और [[राष्ट्रीय जनता दल|राजद]] अध्यक्ष '''[[लालू प्रसाद यादव]]''' के साथ [[उत्तर प्रदेश]] एवं [[बिहार]] की सभी 120 लोकसभा सीटों पर चुनाव लड़ने के लिए ऐतिहासिक गठबन्धन करते हुए '''चौथा मोर्चा''' बनाने का प्रयास किया। उस समय इस मोर्चे के पास लोकसभा में 64 सांसदों की संख्या थी। इस गठबन्धन के तहत उत्तर प्रदेश की सभी 80 सीटों पर '''सपा''' एवं बिहार की 40 सीटों में से 28 पर '''राजद''' तथा शेष 12 सीटों पर लोजपा ने उम्मीदवार उतारे। <p>आशा के विपरीत यह मोर्चा अपेक्षाकृत प्रदर्शन करने में विफल रहा तथा 120 में से केवल 28 पर ही जीत सका। लोक जनशक्ति पार्टी को एक भी सीट पर जीत नहीं मिली।</p> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! क्रम ! colspan=2| दल ! सीटें लड़ीं ! जीतीं ! +/- |- ! 1 | bgcolor=red| | align=left|'''[[समाजवादी पार्टी]] | 80 | 24 | {{decrease}}12 |- ! 2 | bgcolor=#008000| | align=left|'''[[राष्ट्रीय जनता दल]] | 28 | 4 | {{decrease}}20 |- ! 3 | bgcolor=blue| | align=left|'''लोक जनशक्ति पार्टी | 12 | 0 | {{decrease}}4 |- ! कुल ! colspan=2| चौथा मोर्चा ! 120 ! 28 ! {{decrease}}36 |- |} ===लोकसभा चुनाव 2014=== '''[[भारतीय आम चुनाव, २०१४|लोकसभा चुनाव 2014]]''' में लोजपा ने '''[[भाजपा]]''' के नेतृत्व वाले '''[[राजग]]''' के साथ चुनाव में भाग लिया था जिसके अनुसार '''भाजपा [[३०|30]], [[राष्ट्रीय लोक समता पार्टी|रालोसपा]] [[३|3]] एवं लोजपा''' के हिस्से में '''[[७|7]]''' सीटें आई थीं। लोजपा ने अपने खाते की सात में से छः सीटों पर जीत दर्ज की तथा पूरे गठबन्धन को बिहार की 40 में से [[३१|31]] सीटों पर जीत मिली। {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! क्रम ! colspan=2| दल ! लड़ीं ! जीतीं ! +/- |- ! १ | bgcolor={{party color|भारतीय जनता पार्टी}}| |align=left|'''[[भारतीय जनता पार्टी]] | ३० | २२ | {{increase}}१० |- ! २ | bgcolor=blue| |align=left|'''लोक जनशक्ति पार्टी | ७ | ६ | {{increase}}६ |- ! ३ | bgcolor=#999966| |align=left|'''[[राष्ट्रीय लोक समता पार्टी]] | ३ | ३ | {{increase}}३ |- ! कुल ! colspan=2| राजग ! ४० ! ३१ ! {{increase}}१९ |- |} ===लोकसभा चुनाव २०१९=== '''[[भारतीय आम चुनाव, 2019|लोकसभा चुनाव २०१९]]''' में लोजपा ने एक बार पुनः '''भाजपा''' के नेतृत्व वाले '''[[राजग]]''' के साथ चुनाव में भाग लिया था जिसके अनुसार बिहार की ४० सीटों में से '''भाजपा १७, [[जदयू]] १७''' एवं '''लोजपा''' के हिस्से में '''६''' सीटें आईं, तथा साथ ही साथ '''एक राज्यसभा''' की सीट भी लोजपा के खाते में आई। लोजपा ने सभी छः स्थानों पर जीत हासिल की। इन चुनावों में पार्टी अध्यक्ष रामविलास पासवान ने स्वास्थ्य कारणोंवश भाग नहीं लिया तथा राज्यसभा के माध्यम से सांसद बने।<ref>[https://navbharattimes-indiatimes-com.cdn.ampproject.org/v/s/navbharattimes.indiatimes.com/india/nda-seat-sharing-deal-in-bihar-announced-bjp-17-jdu-17-and-ljp-will-fight-over-6-seat/amp_articleshow/67215048.cms?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQFKAGwASA%3D बिहार एनडीए में सीट बंटवारा फाइनल] ''नवभारत टाइम्स</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! क्रम ! colspan=2| दल ! सीटें लड़ीं ! जीतीं ! +/- |- ! [[१|1]] | bgcolor={{party color|भारतीय जनता पार्टी}}| | '''[[भारतीय जनता पार्टी]] | [[१७|17]] | [[१७|17]] | {{decrease}}५ |- ! [[२|2]] | bgcolor=#009900| | '''[[जनता दल (यूनाइटेड)]] | [[१७|17]] | [[१६|16]] | {{increase}}१४ |- ! [[३|3]] | bgcolor=blue| | '''लोक जनशक्ति पार्टी | [[६|6]] | [[६|6]] | {{nochange}} |- ! कुल ! colspan=2| राजग ! 40 ! [[३९|39]] ! {{increase}} |- |} ===बिहार विधानसभा चुनाव 2020=== [[बिहार विधानसभा चुनाव, 2020]] में लोजपा अध्यक्ष [[चिराग पासवान]] ने बिना किसी गठबन्धन के अकेले दम पर ही चुनाव लड़ने की घोषणा की। पार्टी पूरे राज्य की [[१४३|143]] सीटों पर चुनाव लड़ी। चिराग पासवान ने चुनाव के बाद भाजपा के नेतृत्व में राजग की सरकार बनाने के लिए समर्थन करने की बात कही। <p>[[१०|10]] नवम्बर [[२०२०|2020]] को आए नतीजों में लोजपा को केवल एक सीट पर ही जीत हासिल हुई। पार्टी को पूरे राज्य में कुल [[२३,८३,४५७|23,83,457]] मत हासिल हुए जो कि कुल पड़े वैध मतों का [[५.६६|5.66]]% रहा।</p> <p>एकमात्र बेगूसराय ज़िले की मटिहानी विधानसभा सीट पर लोजपा के '''राज कुमार सिंह''' ने विजय प्राप्त की, उन्होंने निकट प्रतिद्वन्द्वी जदयू के नरेन्द्र कुमार सिंह उर्फ बोगो सिंह एवं भाकपा (माले) के राजेन्द्र प्रसाद सिंह को कड़े मुकाबले में क्रमशः [[३३३|333]] एवं [[७६५|765]] मतों के मामूली अन्तर से हराया।</p> ==चुनावी प्रदर्शन== ===लोकसभा=== {|class="wikitable" cellpadding="5" style="text-align:center;" |- style="background:#00f;" !rowspan=2| लोकसभा सत्र !rowspan=2| चुनाव वर्ष !colspan=2| सीटें !colspan=2| प्राप्त मत !rowspan=2| राज्य (सीटें) !rowspan=2| संदर्भ |- ! लड़ीं ! जीतीं ! # ! % |- | [[चौदहवीं लोकसभा]] | [[भारतीय आम चुनाव, २००४|२००४]] | | ४ | | | बिहार (४) | |- | [[पंद्रहवीं लोकसभा]] | [[भारतीय आम चुनाव, २००९|२००९]] | १२ | ० | | ०.४५ | {{dash}} | |- | [[सोलहवीं लोकसभा]] | [[भारतीय आम चुनाव, २०१४|२०१४]] | ७ | ६ | २२,९५,९२९ | ०.४१ | बिहार (६) | |- | [[सत्रहवीं लोकसभा]] | [[भारतीय आम चुनाव, 2019|२०१९]] | ६ | ६ | ३२,०६,९७९ | ०.५२ | बिहार (६) | |- |} ===बिहार विधानसभा=== {| class="wikitable sortable" cellpadding="5" style="text-align:center;" |- style="background:#00f;" !rowspan=2| विधानसभा सत्र !rowspan=2| चुनाव वर्ष !colspan=2| सीटें !colspan=2| प्राप्त मत !rowspan=2| संदर्भ |- ! लड़ीं ! जीतीं ! # ! % |- | चौदहवीं विधानसभा | २००५ | | | | | |- | पंद्रहवीं विधानसभा | २०१० | | | | | |- | सोलहवीं विधानसभा | [[बिहार विधान सभा चुनाव, २०१५|२०१५]] | ४२ | २ | | | |- | सत्रहवीं विधानसभा | [[बिहार विधानसभा चुनाव, 2020|२०२०]] | १३७ | १ | २३,८३,४५७ | ५.६६ | <ref>[https://results.eci.gov.in/ACTRENDS2020/hi/partywiseresult-S04.htm बिहार विधानसभा चुनाव परिणाम २०२०- दलवार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201116012720/https://results.eci.gov.in/ACTRENDS2020/hi/partywiseresult-S04.htm |date=16 नवंबर 2020 }} ''eciresults हिन्दी ११ नवंबर २०२०</ref> |- |} ==इन्हें भी देखें== * [[राष्ट्रीय जनता दल]] * [[जनता दल (यूनाइटेड)]] * [[जनता दल]] == सन्दर्भ == [https://www.prabhasakshi.com/national/ram-vilas-paswan-left-police-job-and-entered-politics-made-world-record-hajipur पुलिस की नौकरी छोड़ राजनीति में आए थे रामविलास पासवान, हाजीपुर से जीत का बनाया था वर्ल्ड रिकॉर्ड] [[श्रेणी:भारत के राजनीतिक दल]] [[श्रेणी:बिहार के राजनीतिक दल]] 5cnaqqiep0gs7rez81cweu1s22lx83w कुवैत 0 2263 6555819 6357295 2026-05-24T08:22:17Z The Sorter 845290 6555819 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक देश | native_name = {{lang|ar|دَوْلَةُ الْكُوَيْتِ}} | conventional_long_name = कुवैत राज्य | common_name = कुवैत | image_flag = Flag of Kuwait.svg | image_coat = Emblem of Kuwait.svg | symbol_type = Coat of arms | image_map = Map of Kuwait.svg | national_anthem = ٱلنَّشِيد ٱلْوَطَنِيّ <br> <small> "राष्ट्रगान" </small> | official_languages = [[अरबी भाषा|अरबी]] | demonym = कुवैती | capital = [[कुवैत नगर]] | latd = 29 | latm = 22 | lats = 11 | latNS = N | longd = 47 | longm = 58 | longs = 42 | longEW = E | largest_city = [[कुवैत नगर]] | government_type = संवैधानिक वंशवादी अमीरात | leader_title1 = अमीर | leader_name1 = साबाह अल-अहमद अल-जाबेर अल-साबाह | leader_title2 = प्रधानमंत्री | leader_name2 = नसीन मोहम्मद अल-अहमद अल-साबाह | sovereignty_type = गठन | established_event1 = पहली बसाहट | established_date1 = 1613 | established_event2 = बानी उत्बाह जातीय आधार | established_date2 = 1705 | established_event3 = एंग्लो-ओटोमन सम्मेलन 1913 | established_date3 = 1913 | established_event4 = [[स्वतन्त्रता|स्वतंत्रता]] | established_date4 = 19 जून 1961 | area_rank = 157 वां | area_magnitude = 1 E10 | area_km2 = 18,098 | area_sq_mi = 6,880 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = नगण्य | population_estimate = 2,889,042 | population_estimate_rank = 137 वां | population_estimate_year = 2009 | population_census = 2,889,042 (20.1% कुवैती, 25.6% भारतीय, 30.0% बांग्लादेशी, 12.2% एशियन, 12.1% अरब) | population_census_year = | population_density = 167.5 | population_densitymi² = 433.8 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 68 वां | GDP_PPP = $137.450 बिलियन | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_year = 2009 | GDP_PPP_per_capita = $38,875 | GDP_PPP_per_capita_rank = 11th | GDP_nominal = $1.14878 खरब | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_year = 2009 | GDP_nominal_per_capita = $32,491 | GDP_nominal_per_capita_rank = 17 वां | HDI_year = 2013<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.814 <!--number only--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 जुलाई 2014 |publisher=संयुक्त राष्ट्र Development Programme |pages=21-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160729080443/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |archive-date=29 जुलाई 2016 |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 46वाँ | currency = [[कुवैती दीनार]] | currency_code = KWD | country_code = | time_zone = AST | utc_offset = +3 | time_zone_DST = (आकलन नहीं) | utc_offset_DST = +3 | cctld = [[.kw]] | calling_code = 965 }} '''कुवैत''' {{langx|ar|الْكُوَيْت‎}}) पश्चिम एशिया में स्थित एक संप्रभु अरब अमीरात है, जिसकी सीमा उत्तर में [[सउदी अरब]] और उत्तर और पश्चिम में [[इराक़]] से मिलती है। उत्तर से लेकर दक्षिण तक की अधिकतम दूरी 200 कि॰मी॰ (120 मील) और पूर्व से लेकर पश्चिम तक की दूरी 170 किमी (110 मील) है। कुवैत एक अरबी शब्द है, जिसका अर्थ है 'पानी के करीब एक महल'। करीबन 30 लक्ष की जनसंख्या वाले इस संवैधानिक राजशाही वाले देश में संसदीय व्यवस्था वाली सरकार है। [[कुवैत नगर]] देश की आर्थिक और राजनीतिक राजधानी है। कुवैत में अनेक द्वीप भी शामिल हैं, जिसमें इराक की सीमा से लगा बुमियान सबसे बड़ा है। 1990 में कुवैत पर इराक ने आक्रमण कर कब्जा जमा लिया था। सात महीने का इराकी कब्जा [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] नीत सेना द्वारा सीधे आक्रमण के बाद खत्म हुआ था। लौटती हुई इराकी सेना ने करीबन 750 तेल के कुंओं को खाक में मिला दिया, जो एक बड़ी आर्थिक और पयार्वरण त्रासदी के रूप में परिणीत हुई। युद्ध में कुवैत की आधारभूत संरचना बुरी तरह से क्षतिग्रस्त हुई, जिसे पुनः सुधारना पड़ा। तेल भंडारण के मामले में कुवैत दुनिया का पांचवां सबसे समृद्ध देश और प्रति व्यक्ति आय के हिसाब से दुनिया का ग्यारहवां सबसे धनी देश है। कुवैत में तेल क्षेत्र की खोज और दोहन की प्रक्रिया 1930 से प्रारंभ हुई। 1961 में [[यूनाइटेड किंगडम]] से स्वतंत्र होने के बाद इस क्षेत्र में अभूतपूर्व वृद्धि दर्ज की गई है। आज देश का करीबन 95 प्रतिशत निर्यात और 80 प्रतिशत सरकारी राजस्व तेल से बने उत्पाद से होती है, == कुवैत: रेत के टीलों और आधुनिक वास्तुकला का देश == कुवैत मध्य पूर्व में स्थित एक छोटा सा देश है, जो अपनी समृद्ध संस्कृति, आधुनिक वास्तुकला और खूबसूरत रेत के टीलों के लिए जाना जाता है। यह देश फारस की खाड़ी के तट पर स्थित है और इराक और सऊदी अरब से घिरा हुआ है,कुवैत, अरब की खाड़ी के तट पर बसा एक छोटा सा देश, जो अपनी समृद्ध संस्कृति, इतिहास और आधुनिकता के मेल के लिए जाना जाता है। यह देश न केवल अपने तेल भंडार के लिए प्रसिद्ध है, बल्कि यहाँ की जीवनशैली, पर्यटन स्थल और यहाँ रहने वाले लोगों की मेहमाननवाजी भी इसे विशेष बनाती है। आइए, आज हम कुवैत के बारे में कुछ रोचक बातें जानते हैं,कुवैत, जिसे खाड़ी का चमकता हुआ मोती कहा जाता है, एक छोटा लेकिन समृद्ध देश है जो अपने तेल भंडार और समृद्ध सांस्कृतिक विरासत के लिए प्रसिद्ध है। यह देश अपने आधुनिक इंफ्रास्ट्रक्चर, विश्व स्तरीय मॉल्स और पारंपरिक बाजारों (सूक) के लिए जाना जाता है, जो इसे पर्यटकों और प्रवासियों दोनों के लिए आकर्षक बनाता है। आइए कुवैत के इतिहास, संस्कृति और जीवनशैली पर एक नजर डालते हैं। == कुवैत का इतिहास और विकास == कुवैत का इतिहास 18वीं शताब्दी का है, जब बानी खालिद जनजाति के लोगों ने यहाँ अपनी बस्ती बसाई थी। 19वीं शताब्दी में, यह क्षेत्र ब्रिटिश साम्राज्य के संरक्षण में आ गया। 1961 में, कुवैत ने स्वतंत्रता प्राप्त की,कुवैत की स्थापना 18वीं शताब्दी में एक छोटे से मछली पकड़ने और मोती निकालने वाले गांव के रूप में हुई थी। 1938 में यहाँ तेल की खोज के बाद देश की किस्मत बदल गई। आज, कुवैत विश्व के सबसे अमीर देशों में से एक है और इसकी अर्थव्यवस्था मुख्य रूप से तेल और गैस पर निर्भर करती है। कुवैत ने आधुनिकता को अपनाया है, लेकिन उसने अपनी सांस्कृतिक जड़ों और परंपराओं को भी संभाल कर रखा है,कुवैत पश्चिमी एशिया में स्थित है और इसका कुल क्षेत्रफल लगभग 17,818 वर्ग किलोमीटर है। यह उत्तर में इराक और दक्षिण में सऊदी अरब से घिरा हुआ है। 1961 में, यह ब्रिटिश साम्राज्य से स्वतंत्र हुआ और तब से ही यह अपनी पहचान को मजबूत करता आ रहा है,कुवैत का इतिहास काफी समृद्ध और गौरवशाली रहा है। यह देश पहले एक छोटा मछली पकड़ने वाला गाँव हुआ करता था, लेकिन तेल की खोज के बाद यह दुनिया के नक्शे पर एक महत्वपूर्ण स्थान बन गया। कुवैत की संस्कृति अरबी परंपराओं से गहराई से जुड़ी हुई है। यहाँ के लोग अपनी मेहमाननवाजी और सौहार्द के लिए जाने जाते हैं,कुवैत में इस्लाम धर्म का गहरा प्रभाव है और यहाँ के त्योहार, रीति-रिवाज और दैनिक जीवन इस्लामिक मूल्यों पर आधारित हैं। रमजान और ईद जैसे त्योहार यहाँ बहुत धूमधाम से मनाए जाते हैं। == कुवैत की संस्कृति और परंपराएं == कुवैत की संस्कृति अरब और इस्लामी परंपराओं से प्रभावित है। यहाँ के लोग मेहमाननवाज और उदार होते हैं। कुवैती भोजन भी काफी स्वादिष्ट होता है, जिसमें मछली, मांस और चावल का उपयोग किया जाता है,कुवैत की संस्कृति में अरब परंपराओं की गहरी छाप है। यहाँ के लोग अपने आतिथ्य सत्कार के लिए प्रसिद्ध हैं। कुवैती भोजन में मचबूस (मसालेदार चावल और मांस) और हम्मस जैसे व्यंजन लोकप्रिय हैं। पारंपरिक संगीत और नृत्य जैसे अरधा और समरी आज भी उत्सवों का हिस्सा हैं। == कुवैत में पर्यटन स्थल == कुवैत में देखने के लिए कई आकर्षक स्थल हैं। कुवैत टावर, जो शहर का प्रमुख प्रतीक है, यहाँ से पूरे कुवैत शहर का सुंदर दृश्य देखा जा सकता है। इसके अलावा, कुवैत नेशनल म्यूजियम, सिफ पैलेस, मिराज म्यूजियम आदि भी दर्शनीय स्थल हैं,कुवैत पर्यटकों के लिए एक आकर्षक स्थल है। यहाँ के कुछ प्रमुख पर्यटन स्थलों में शामिल हैं: कुवैत टावर्स: यह न केवल कुवैत की पहचान है, बल्कि यहाँ से शहर का मनोरम दृश्य देखा जा सकता है। द ग्रैंड मस्जिद: यह कुवैत की सबसे बड़ी और सबसे खूबसूरत मस्जिदों में से एक है। सदू हाउस: यह एक पारंपरिक कुवैती घर है, जो यहाँ की संस्कृति और इतिहास को दर्शाता है। फैलाका द्वीप: यह ऐतिहासिक द्वीप प्राचीन सभ्यता के अवशेषों के लिए प्रसिद्ध है। मरीना मॉल: शॉपिंग और मनोरंजन के शौकीनों के लिए यह एक आदर्श स्थान है। कुवैत टावर्स: कुवैत के प्रतीक चिन्ह के रूप में प्रसिद्ध ये टावर्स न केवल शानदार वास्तुकला का नमूना हैं, बल्कि यहाँ से शहर का खूबसूरत नजारा भी देखने को मिलता है। द ग्रैंड मस्जिद: यह कुवैत की सबसे बड़ी मस्जिद है और इसकी भव्यता देखते ही बनती है। इसकी वास्तुकला इस्लामी कला का अद्भुत उदाहरण है। सूक अल-मुबारकिया: यह पारंपरिक बाजार कुवैत के पुराने समय का अनुभव कराता है, जहाँ से आप मसाले, पारंपरिक कपड़े और हस्तशिल्प खरीद सकते हैं। साइंटिफिक सेंटर: यह विज्ञान और प्रौद्योगिकी से जुड़े बच्चों और परिवारों के लिए एक रोचक स्थान है, जिसमें एक बड़ा एक्वेरियम और इंटरएक्टिव प्रदर्शनियाँ हैं। == कुवैत: खाड़ी का चमकता हुआ मोती == कुवैत, जिसे खाड़ी का चमकता हुआ मोती कहा जाता है, एक छोटा लेकिन समृद्ध देश है जो अपने तेल भंडार और समृद्ध सांस्कृतिक विरासत के लिए प्रसिद्ध है। यह देश अपने आधुनिक इंफ्रास्ट्रक्चर, विश्व स्तरीय मॉल्स और पारंपरिक बाजारों (सूक) के लिए जाना जाता है, जो इसे पर्यटकों और प्रवासियों दोनों के लिए आकर्षक बनाता है। आइए कुवैत के इतिहास, संस्कृति और जीवनशैली पर एक नजर डालते हैं। == कुवैत का इतिहास और विकास == कुवैत की स्थापना 18वीं शताब्दी में एक छोटे से मछली पकड़ने और मोती निकालने वाले गांव के रूप में हुई थी। 1938 में यहाँ तेल की खोज के बाद देश की किस्मत बदल गई। आज, कुवैत विश्व के सबसे अमीर देशों में से एक है और इसकी अर्थव्यवस्था मुख्य रूप से तेल और गैस पर निर्भर करती है। कुवैत ने आधुनिकता को अपनाया है, लेकिन उसने अपनी सांस्कृतिक जड़ों और परंपराओं को भी संभाल कर रखा है। == कुवैत की संस्कृति और परंपराएं == कुवैत की संस्कृति में अरब परंपराओं की गहरी छाप है। यहाँ के लोग अपने आतिथ्य सत्कार के लिए प्रसिद्ध हैं। कुवैती भोजन में मचबूस (मसालेदार चावल और मांस) और हम्मस जैसे व्यंजन लोकप्रिय हैं। पारंपरिक संगीत और नृत्य जैसे अरधा और समरी आज भी उत्सवों का हिस्सा हैं। == कुवैत में पर्यटन स्थल == कुवैत टावर्स: कुवैत के प्रतीक चिन्ह के रूप में प्रसिद्ध ये टावर्स न केवल शानदार वास्तुकला का नमूना हैं, बल्कि यहाँ से शहर का खूबसूरत नजारा भी देखने को मिलता है। द ग्रैंड मस्जिद: यह कुवैत की सबसे बड़ी मस्जिद है और इसकी भव्यता देखते ही बनती है। इसकी वास्तुकला इस्लामी कला का अद्भुत उदाहरण है। सूक अल-मुबारकिया: यह पारंपरिक बाजार कुवैत के पुराने समय का अनुभव कराता है, जहाँ से आप मसाले, पारंपरिक कपड़े और हस्तशिल्प खरीद सकते हैं। साइंटिफिक सेंटर: यह विज्ञान और प्रौद्योगिकी से जुड़े बच्चों और परिवारों के लिए एक रोचक स्थान है, जिसमें एक बड़ा एक्वेरियम और इंटरएक्टिव प्रदर्शनियाँ हैं। == कुवैत में जीवनशैली == कुवैत में रहने वाले लोगों के लिए जीवन काफी आरामदायक और सुरक्षित है। यहाँ की स्वास्थ्य सुविधाएँ, शिक्षा प्रणाली और सार्वजनिक सेवाएँ उच्च स्तर की हैं। हालांकि, गर्मियों में यहाँ का तापमान काफी अधिक होता है, लेकिन यहाँ के मॉल्स और सार्वजनिक स्थानों में ठंडक का पूरा ध्यान रखा जाता है,कुवैत में रहना एक शानदार अनुभव है। यहाँ की जीवनशैली आरामदायक और सुविधाजनक है। यहाँ के लोग गर्मजोशी से भरे हुए हैं और विदेशियों का स्वागत करते हैं। कुवैत में सुरक्षा का स्तर भी बहुत ऊँचा है, जो इसे रहने के लिए एक आदर्श स्थान बनाता है,कुवैत में जीवन शैली काफी आधुनिक है। यहाँ कई शॉपिंग मॉल, रेस्तरां और मनोरंजन के साधन हैं। कुवैत के लोग काफी पढ़े-लिखे और प्रगतिशील हैं। == कुवैत में भारतीय समुदाय == कुवैत में एक बड़ा भारतीय समुदाय निवास करता है, जो विभिन्न क्षेत्रों में कार्यरत है, जैसे चिकित्सा, शिक्षा, निर्माण और व्यापार। भारतीय त्योहार जैसे दिवाली, ईद, और होली यहाँ बड़े धूमधाम से मनाए जाते हैं। भारतीय भोजन और संस्कृति का प्रभाव भी यहाँ स्पष्ट रूप से देखा जा सकता है,कुवैत में एक बड़ी संख्या में भारतीय रहते हैं। यहाँ भारतीय समुदाय ने अपनी एक अलग पहचान बनाई है। भारतीय त्योहार, जैसे दिवाली और होली, यहाँ भी उतने ही उत्साह के साथ मनाए जाते हैं। कुवैत में कई भारतीय रेस्तरां और सांस्कृतिक संगठन हैं, जो भारतीय संस्कृति को बढ़ावा देते हैं। == कुवैत की अर्थव्यवस्था == कुवैत की अर्थव्यवस्था मुख्य रूप से तेल उत्पादन पर निर्भर है। यह देश दुनिया के सबसे बड़े तेल उत्पादकों में से एक है,कुवैत का तेल भंडार विश्व में छठे स्थान पर आता है। तेल की खोज के बाद, इस देश ने अपनी आर्थिक स्थिति को जबरदस्त तरीके से सुदृढ़ किया है। देश की अधिकांश आय तेल उद्योग से ही होती है और यही कारण है कि कुवैत में सामाजिक और बुनियादी ढांचे का विकास तेज़ी से हुआ है,कुवैत की अर्थव्यवस्था मुख्य रूप से तेल निर्यात पर आधारित है। यह देश दुनिया के सबसे बड़े तेल निर्यातकों में से एक है। हाल के वर्षों में, कुवैत ने अपनी अर्थव्यवस्था को विविधता देने के लिए अन्य क्षेत्रों, जैसे वित्त, पर्यटन और शिक्षा, में भी निवेश किया है। == यह भी देखिए == * [[कुवैत का भूगोल]] * [[wikt:कुवैत]] (विक्षनरी) {{मध्य-पूर्व}} {{एशिया के देश}} {{हिन्द महासागर तटवर्ती देश}} [[श्रेणी:एशिया के देश]] [[श्रेणी:अरब लीग के देश]] 1muftc5af78owgl5usb6n6zuiqa3ixm 6555820 6555819 2026-05-24T08:22:34Z The Sorter 845290 6555820 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक देश | native_name = {{lang|ar|دَوْلَةُ الْكُوَيْتِ}} | conventional_long_name = कुवैत राज्य | common_name = कुवैत | image_flag = Flag of Kuwait.svg | image_coat = Emblem of Kuwait.svg | symbol_type = Coat of arms | image_map = Map of Kuwait.svg | national_anthem = ٱلنَّشِيد ٱلْوَطَنِيّ <br> <small> "राष्ट्रगान" </small> | official_languages = [[अरबी भाषा|अरबी]] | demonym = कुवैती | capital = [[कुवैत नगर]] | latd = 29 | latm = 22 | lats = 11 | latNS = N | longd = 47 | longm = 58 | longs = 42 | longEW = E | largest_city = [[कुवैत नगर]] | government_type = संवैधानिक वंशवादी अमीरात | leader_title1 = अमीर | leader_name1 = साबाह अल-अहमद अल-जाबेर अल-साबाह | leader_title2 = प्रधानमंत्री | leader_name2 = नसीन मोहम्मद अल-अहमद अल-साबाह | sovereignty_type = गठन | established_event1 = पहली बसाहट | established_date1 = 1613 | established_event2 = बानी उत्बाह जातीय आधार | established_date2 = 1705 | established_event3 = एंग्लो-ओटोमन सम्मेलन 1913 | established_date3 = 1913 | established_event4 = [[स्वतन्त्रता|स्वतंत्रता]] | established_date4 = 19 जून 1961 | area_rank = 157 वां | area_magnitude = 1 E10 | area_km2 = 18,098 | area_sq_mi = 6,880 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = नगण्य | population_estimate = 2,889,042 | population_estimate_rank = 137 वां | population_estimate_year = 2009 | population_census = 2,889,042 (20.1% कुवैती, 25.6% भारतीय, 30.0% बांग्लादेशी, 12.2% एशियन, 12.1% अरब) | population_census_year = | population_density = 167.5 | population_densitymi² = 433.8 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 68 वां | GDP_PPP = $137.450 बिलियन | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_year = 2009 | GDP_PPP_per_capita = $38,875 | GDP_PPP_per_capita_rank = 11th | GDP_nominal = $1.14878 खरब | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_year = 2009 | GDP_nominal_per_capita = $32,491 | GDP_nominal_per_capita_rank = 17 वां | HDI_year = 2013<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.814 <!--number only--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 जुलाई 2014 |publisher=संयुक्त राष्ट्र Development Programme |pages=21-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160729080443/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |archive-date=29 जुलाई 2016 |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 46वाँ | currency = [[कुवैती दीनार]] | currency_code = KWD | country_code = | time_zone = AST | utc_offset = +3 | time_zone_DST = (आकलन नहीं) | utc_offset_DST = +3 | cctld = [[.kw]] | calling_code = 965 }} '''कुवैत''' ({{langx|ar|الْكُوَيْت‎}}) पश्चिम एशिया में स्थित एक संप्रभु अरब अमीरात है, जिसकी सीमा उत्तर में [[सउदी अरब]] और उत्तर और पश्चिम में [[इराक़]] से मिलती है। उत्तर से लेकर दक्षिण तक की अधिकतम दूरी 200 कि॰मी॰ (120 मील) और पूर्व से लेकर पश्चिम तक की दूरी 170 किमी (110 मील) है। कुवैत एक अरबी शब्द है, जिसका अर्थ है 'पानी के करीब एक महल'। करीबन 30 लक्ष की जनसंख्या वाले इस संवैधानिक राजशाही वाले देश में संसदीय व्यवस्था वाली सरकार है। [[कुवैत नगर]] देश की आर्थिक और राजनीतिक राजधानी है। कुवैत में अनेक द्वीप भी शामिल हैं, जिसमें इराक की सीमा से लगा बुमियान सबसे बड़ा है। 1990 में कुवैत पर इराक ने आक्रमण कर कब्जा जमा लिया था। सात महीने का इराकी कब्जा [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] नीत सेना द्वारा सीधे आक्रमण के बाद खत्म हुआ था। लौटती हुई इराकी सेना ने करीबन 750 तेल के कुंओं को खाक में मिला दिया, जो एक बड़ी आर्थिक और पयार्वरण त्रासदी के रूप में परिणीत हुई। युद्ध में कुवैत की आधारभूत संरचना बुरी तरह से क्षतिग्रस्त हुई, जिसे पुनः सुधारना पड़ा। तेल भंडारण के मामले में कुवैत दुनिया का पांचवां सबसे समृद्ध देश और प्रति व्यक्ति आय के हिसाब से दुनिया का ग्यारहवां सबसे धनी देश है। कुवैत में तेल क्षेत्र की खोज और दोहन की प्रक्रिया 1930 से प्रारंभ हुई। 1961 में [[यूनाइटेड किंगडम]] से स्वतंत्र होने के बाद इस क्षेत्र में अभूतपूर्व वृद्धि दर्ज की गई है। आज देश का करीबन 95 प्रतिशत निर्यात और 80 प्रतिशत सरकारी राजस्व तेल से बने उत्पाद से होती है, == कुवैत: रेत के टीलों और आधुनिक वास्तुकला का देश == कुवैत मध्य पूर्व में स्थित एक छोटा सा देश है, जो अपनी समृद्ध संस्कृति, आधुनिक वास्तुकला और खूबसूरत रेत के टीलों के लिए जाना जाता है। यह देश फारस की खाड़ी के तट पर स्थित है और इराक और सऊदी अरब से घिरा हुआ है,कुवैत, अरब की खाड़ी के तट पर बसा एक छोटा सा देश, जो अपनी समृद्ध संस्कृति, इतिहास और आधुनिकता के मेल के लिए जाना जाता है। यह देश न केवल अपने तेल भंडार के लिए प्रसिद्ध है, बल्कि यहाँ की जीवनशैली, पर्यटन स्थल और यहाँ रहने वाले लोगों की मेहमाननवाजी भी इसे विशेष बनाती है। आइए, आज हम कुवैत के बारे में कुछ रोचक बातें जानते हैं,कुवैत, जिसे खाड़ी का चमकता हुआ मोती कहा जाता है, एक छोटा लेकिन समृद्ध देश है जो अपने तेल भंडार और समृद्ध सांस्कृतिक विरासत के लिए प्रसिद्ध है। यह देश अपने आधुनिक इंफ्रास्ट्रक्चर, विश्व स्तरीय मॉल्स और पारंपरिक बाजारों (सूक) के लिए जाना जाता है, जो इसे पर्यटकों और प्रवासियों दोनों के लिए आकर्षक बनाता है। आइए कुवैत के इतिहास, संस्कृति और जीवनशैली पर एक नजर डालते हैं। == कुवैत का इतिहास और विकास == कुवैत का इतिहास 18वीं शताब्दी का है, जब बानी खालिद जनजाति के लोगों ने यहाँ अपनी बस्ती बसाई थी। 19वीं शताब्दी में, यह क्षेत्र ब्रिटिश साम्राज्य के संरक्षण में आ गया। 1961 में, कुवैत ने स्वतंत्रता प्राप्त की,कुवैत की स्थापना 18वीं शताब्दी में एक छोटे से मछली पकड़ने और मोती निकालने वाले गांव के रूप में हुई थी। 1938 में यहाँ तेल की खोज के बाद देश की किस्मत बदल गई। आज, कुवैत विश्व के सबसे अमीर देशों में से एक है और इसकी अर्थव्यवस्था मुख्य रूप से तेल और गैस पर निर्भर करती है। कुवैत ने आधुनिकता को अपनाया है, लेकिन उसने अपनी सांस्कृतिक जड़ों और परंपराओं को भी संभाल कर रखा है,कुवैत पश्चिमी एशिया में स्थित है और इसका कुल क्षेत्रफल लगभग 17,818 वर्ग किलोमीटर है। यह उत्तर में इराक और दक्षिण में सऊदी अरब से घिरा हुआ है। 1961 में, यह ब्रिटिश साम्राज्य से स्वतंत्र हुआ और तब से ही यह अपनी पहचान को मजबूत करता आ रहा है,कुवैत का इतिहास काफी समृद्ध और गौरवशाली रहा है। यह देश पहले एक छोटा मछली पकड़ने वाला गाँव हुआ करता था, लेकिन तेल की खोज के बाद यह दुनिया के नक्शे पर एक महत्वपूर्ण स्थान बन गया। कुवैत की संस्कृति अरबी परंपराओं से गहराई से जुड़ी हुई है। यहाँ के लोग अपनी मेहमाननवाजी और सौहार्द के लिए जाने जाते हैं,कुवैत में इस्लाम धर्म का गहरा प्रभाव है और यहाँ के त्योहार, रीति-रिवाज और दैनिक जीवन इस्लामिक मूल्यों पर आधारित हैं। रमजान और ईद जैसे त्योहार यहाँ बहुत धूमधाम से मनाए जाते हैं। == कुवैत की संस्कृति और परंपराएं == कुवैत की संस्कृति अरब और इस्लामी परंपराओं से प्रभावित है। यहाँ के लोग मेहमाननवाज और उदार होते हैं। कुवैती भोजन भी काफी स्वादिष्ट होता है, जिसमें मछली, मांस और चावल का उपयोग किया जाता है,कुवैत की संस्कृति में अरब परंपराओं की गहरी छाप है। यहाँ के लोग अपने आतिथ्य सत्कार के लिए प्रसिद्ध हैं। कुवैती भोजन में मचबूस (मसालेदार चावल और मांस) और हम्मस जैसे व्यंजन लोकप्रिय हैं। पारंपरिक संगीत और नृत्य जैसे अरधा और समरी आज भी उत्सवों का हिस्सा हैं। == कुवैत में पर्यटन स्थल == कुवैत में देखने के लिए कई आकर्षक स्थल हैं। कुवैत टावर, जो शहर का प्रमुख प्रतीक है, यहाँ से पूरे कुवैत शहर का सुंदर दृश्य देखा जा सकता है। इसके अलावा, कुवैत नेशनल म्यूजियम, सिफ पैलेस, मिराज म्यूजियम आदि भी दर्शनीय स्थल हैं,कुवैत पर्यटकों के लिए एक आकर्षक स्थल है। यहाँ के कुछ प्रमुख पर्यटन स्थलों में शामिल हैं: कुवैत टावर्स: यह न केवल कुवैत की पहचान है, बल्कि यहाँ से शहर का मनोरम दृश्य देखा जा सकता है। द ग्रैंड मस्जिद: यह कुवैत की सबसे बड़ी और सबसे खूबसूरत मस्जिदों में से एक है। सदू हाउस: यह एक पारंपरिक कुवैती घर है, जो यहाँ की संस्कृति और इतिहास को दर्शाता है। फैलाका द्वीप: यह ऐतिहासिक द्वीप प्राचीन सभ्यता के अवशेषों के लिए प्रसिद्ध है। मरीना मॉल: शॉपिंग और मनोरंजन के शौकीनों के लिए यह एक आदर्श स्थान है। कुवैत टावर्स: कुवैत के प्रतीक चिन्ह के रूप में प्रसिद्ध ये टावर्स न केवल शानदार वास्तुकला का नमूना हैं, बल्कि यहाँ से शहर का खूबसूरत नजारा भी देखने को मिलता है। द ग्रैंड मस्जिद: यह कुवैत की सबसे बड़ी मस्जिद है और इसकी भव्यता देखते ही बनती है। इसकी वास्तुकला इस्लामी कला का अद्भुत उदाहरण है। सूक अल-मुबारकिया: यह पारंपरिक बाजार कुवैत के पुराने समय का अनुभव कराता है, जहाँ से आप मसाले, पारंपरिक कपड़े और हस्तशिल्प खरीद सकते हैं। साइंटिफिक सेंटर: यह विज्ञान और प्रौद्योगिकी से जुड़े बच्चों और परिवारों के लिए एक रोचक स्थान है, जिसमें एक बड़ा एक्वेरियम और इंटरएक्टिव प्रदर्शनियाँ हैं। == कुवैत: खाड़ी का चमकता हुआ मोती == कुवैत, जिसे खाड़ी का चमकता हुआ मोती कहा जाता है, एक छोटा लेकिन समृद्ध देश है जो अपने तेल भंडार और समृद्ध सांस्कृतिक विरासत के लिए प्रसिद्ध है। यह देश अपने आधुनिक इंफ्रास्ट्रक्चर, विश्व स्तरीय मॉल्स और पारंपरिक बाजारों (सूक) के लिए जाना जाता है, जो इसे पर्यटकों और प्रवासियों दोनों के लिए आकर्षक बनाता है। आइए कुवैत के इतिहास, संस्कृति और जीवनशैली पर एक नजर डालते हैं। == कुवैत का इतिहास और विकास == कुवैत की स्थापना 18वीं शताब्दी में एक छोटे से मछली पकड़ने और मोती निकालने वाले गांव के रूप में हुई थी। 1938 में यहाँ तेल की खोज के बाद देश की किस्मत बदल गई। आज, कुवैत विश्व के सबसे अमीर देशों में से एक है और इसकी अर्थव्यवस्था मुख्य रूप से तेल और गैस पर निर्भर करती है। कुवैत ने आधुनिकता को अपनाया है, लेकिन उसने अपनी सांस्कृतिक जड़ों और परंपराओं को भी संभाल कर रखा है। == कुवैत की संस्कृति और परंपराएं == कुवैत की संस्कृति में अरब परंपराओं की गहरी छाप है। यहाँ के लोग अपने आतिथ्य सत्कार के लिए प्रसिद्ध हैं। कुवैती भोजन में मचबूस (मसालेदार चावल और मांस) और हम्मस जैसे व्यंजन लोकप्रिय हैं। पारंपरिक संगीत और नृत्य जैसे अरधा और समरी आज भी उत्सवों का हिस्सा हैं। == कुवैत में पर्यटन स्थल == कुवैत टावर्स: कुवैत के प्रतीक चिन्ह के रूप में प्रसिद्ध ये टावर्स न केवल शानदार वास्तुकला का नमूना हैं, बल्कि यहाँ से शहर का खूबसूरत नजारा भी देखने को मिलता है। द ग्रैंड मस्जिद: यह कुवैत की सबसे बड़ी मस्जिद है और इसकी भव्यता देखते ही बनती है। इसकी वास्तुकला इस्लामी कला का अद्भुत उदाहरण है। सूक अल-मुबारकिया: यह पारंपरिक बाजार कुवैत के पुराने समय का अनुभव कराता है, जहाँ से आप मसाले, पारंपरिक कपड़े और हस्तशिल्प खरीद सकते हैं। साइंटिफिक सेंटर: यह विज्ञान और प्रौद्योगिकी से जुड़े बच्चों और परिवारों के लिए एक रोचक स्थान है, जिसमें एक बड़ा एक्वेरियम और इंटरएक्टिव प्रदर्शनियाँ हैं। == कुवैत में जीवनशैली == कुवैत में रहने वाले लोगों के लिए जीवन काफी आरामदायक और सुरक्षित है। यहाँ की स्वास्थ्य सुविधाएँ, शिक्षा प्रणाली और सार्वजनिक सेवाएँ उच्च स्तर की हैं। हालांकि, गर्मियों में यहाँ का तापमान काफी अधिक होता है, लेकिन यहाँ के मॉल्स और सार्वजनिक स्थानों में ठंडक का पूरा ध्यान रखा जाता है,कुवैत में रहना एक शानदार अनुभव है। यहाँ की जीवनशैली आरामदायक और सुविधाजनक है। यहाँ के लोग गर्मजोशी से भरे हुए हैं और विदेशियों का स्वागत करते हैं। कुवैत में सुरक्षा का स्तर भी बहुत ऊँचा है, जो इसे रहने के लिए एक आदर्श स्थान बनाता है,कुवैत में जीवन शैली काफी आधुनिक है। यहाँ कई शॉपिंग मॉल, रेस्तरां और मनोरंजन के साधन हैं। कुवैत के लोग काफी पढ़े-लिखे और प्रगतिशील हैं। == कुवैत में भारतीय समुदाय == कुवैत में एक बड़ा भारतीय समुदाय निवास करता है, जो विभिन्न क्षेत्रों में कार्यरत है, जैसे चिकित्सा, शिक्षा, निर्माण और व्यापार। भारतीय त्योहार जैसे दिवाली, ईद, और होली यहाँ बड़े धूमधाम से मनाए जाते हैं। भारतीय भोजन और संस्कृति का प्रभाव भी यहाँ स्पष्ट रूप से देखा जा सकता है,कुवैत में एक बड़ी संख्या में भारतीय रहते हैं। यहाँ भारतीय समुदाय ने अपनी एक अलग पहचान बनाई है। भारतीय त्योहार, जैसे दिवाली और होली, यहाँ भी उतने ही उत्साह के साथ मनाए जाते हैं। कुवैत में कई भारतीय रेस्तरां और सांस्कृतिक संगठन हैं, जो भारतीय संस्कृति को बढ़ावा देते हैं। == कुवैत की अर्थव्यवस्था == कुवैत की अर्थव्यवस्था मुख्य रूप से तेल उत्पादन पर निर्भर है। यह देश दुनिया के सबसे बड़े तेल उत्पादकों में से एक है,कुवैत का तेल भंडार विश्व में छठे स्थान पर आता है। तेल की खोज के बाद, इस देश ने अपनी आर्थिक स्थिति को जबरदस्त तरीके से सुदृढ़ किया है। देश की अधिकांश आय तेल उद्योग से ही होती है और यही कारण है कि कुवैत में सामाजिक और बुनियादी ढांचे का विकास तेज़ी से हुआ है,कुवैत की अर्थव्यवस्था मुख्य रूप से तेल निर्यात पर आधारित है। यह देश दुनिया के सबसे बड़े तेल निर्यातकों में से एक है। हाल के वर्षों में, कुवैत ने अपनी अर्थव्यवस्था को विविधता देने के लिए अन्य क्षेत्रों, जैसे वित्त, पर्यटन और शिक्षा, में भी निवेश किया है। == यह भी देखिए == * [[कुवैत का भूगोल]] * [[wikt:कुवैत]] (विक्षनरी) {{मध्य-पूर्व}} {{एशिया के देश}} {{हिन्द महासागर तटवर्ती देश}} [[श्रेणी:एशिया के देश]] [[श्रेणी:अरब लीग के देश]] q6mpvdl24m7ux5sbe9fvc80n95pzhd7 बोधगया 0 2286 6555707 6225385 2026-05-24T00:14:35Z Prabudh society 901580 /* महाबोधि मन्दिर */ जरूरी बदलाव किया गया 6555707 wikitext text/x-wiki [[बोधगया]], [[बिहार]] का एक प्रमुख धार्मिक स्थल है जहां [[गौतम बुद्ध]] ने अपने बोध की प्राप्ति की थी। यह स्थान बौद्ध धर्म के लिए पवित्र माना जाता है और यहां के महाबोधि मंदिर ने एक महत्वपूर्ण धार्मिक और पर्यटन स्थल के रूप में पहचान प्राप्त की है। यह स्थान बौद्ध यात्रा का महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है और भूतपूर्व में मागध नामक राज्य की राजधानी था।<ref>{{Cite news|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/bihar/gaya/preparations-made-in-bodhgaya-bihar-regarding-tourism-industry-good-business-expected-this-season-asj|title=बिहार के बोधगया में पर्यटन उद्योग की है खास तैयारी|date=30 नवंबर 2023|work=प्रभात खबर}}</ref>{{Infobox settlement |name = बोधगया |other_name = Bodh Gaya |image = Mahabodhitemple.jpg |image_caption = महाबोधि मंदिर |pushpin_label = बोधगया |pushpin_map = India Bihar |coordinates = {{coord|24.695|84.991|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = बिहार में स्थिति |subdivision_type = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name = [[गया ज़िला]] |subdivision_type2 = [[भारत के राज्य|प्रान्त]] |subdivision_name2 = [[बिहार]] |subdivision_type3 = देश |subdivision_name3= {{IND}} |population_total = 38439 |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषा |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[हिन्दी]], [[मगही भाषा|मगही]] }} '''बोधगया''' (Bodh Gaya) [[बिहार]] राज्य के [[गया ज़िले]] में स्थित एक नगर है, जिसका गहरा ऐतिहासिक और धार्मिक महत्व है। यहाँ [[भगवान बुद्ध]] को [[बोधि वृक्ष]] के तले [[ज्ञान]] प्राप्त हुआ था। बोध गया में प्रति वर्ष प्रबुद्ध सोसाइटी द्बारा ज्ञान एवं सम्मान समारोह किया जाता है ! बोधगया [[राष्ट्रीय राजमार्ग 83 (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग 83]] पर स्थित है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=dSZ987-0Fb8C Bihar Tourism: Retrospect and Prospect]," Udai Prakash Sinha and Swargesh Kumar, Concept Publishing Company, 2012, ISBN 9788180697999</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=MMmNVZ4mP98C Revenue Administration in India: A Case Study of Bihar]," G. P. Singh, Mittal Publications, 1993, ISBN 9788170993810</ref> यहाँ, 2500 साल पहले, युवा राजकुमार सिद्धार्थ गौतम को बोधि वृक्ष के नीचे ज्ञान प्राप्त हुआ था, जिससे उन्हें बुद्ध कहा जाने लगा। == विवरण == बिहार की [[राजधानी]] [[पटना]] के दक्षिणपूर्व में लगभग 101 किलोमीटर दूर स्थित बोधगया [[गया]] जिले से सटा एक छोटा शहर है। बोधगया में [[बोधि वृक्ष|बोधि पेड़़]] के नीचे [[तप]]स्या कर रहे भगवान [[गौतम बुद्ध]] को ज्ञान की प्राप्ति हुई थी। तभी से यह स्थल [[बौद्ध धर्म]] के अनुयायियों के लिए अत्यंत महत्वपूर्ण है। वर्ष [[२००२]] में [[युनेस्को|यूनेस्को]] द्वारा इस शहर को [[विश्व धरोहर|विश्व विरासत स्थल]] घोषित किया गया। == इतिहास == करीब ५०० ई॰पू. में [[गौतम बुद्ध]] फाल्गु नदी के तट पर पहुंचे और [[बोधि वृक्ष|बोधि पेड़]] के नीचे तपस्या कर्ने बैठे। तीन दिन और रात के तपस्या के बाद उन्हें ज्ञान की प्राप्ति हुई, जिस्के बाद से वे बुद्ध के नाम से जाने गए। इसके बाद उन्होंने वहां ७ हफ्ते अलग अलग जगहों पर ध्यान करते हुए बिताया और फिर [[सारनाथ]] जा कर धर्म का प्रचार शुरू किया। बुद्ध के अनुयायिओं ने बाद में उस जगह पर जाना शुरू किया जहां बुद्ध ने वैशाख महीने में पुर्णिमा के दिन ज्ञान की प्रप्ति की थी। धीरे धीरे ये जगह बोध्गया के नाम से जाना गया और ये दिन बुद्ध पुर्णिमा के नाम से जाना गया। लगभग 528 ई॰ पू. के वैशाख (अप्रैल-मई) महीने में कपिलवस्‍तु के राजकुमार गौतम ने सत्‍य की खोज में घर त्‍याग दिया। गौतम ज्ञान की खोज में निरंजना नदी के तट पर बसे एक छोटे से गांव उरुवेला आ गए। वह इसी गांव में एक पीपल के पेड़ के नीचे ध्‍यान साधना करने लगे। एक दिन वह ध्‍यान में लीन थे कि गांव की ही एक लड़की सुजाता उनके लिए एक कटोरा खीर तथा शहद लेकर आई। इस भोजन को करने के बाद गौतम पुन: ध्‍यान में लीन हो गए। इसके कुछ दिनों बाद ही उनके अज्ञान का बादल छट गया और उन्‍हें ज्ञान की प्राप्‍ित हुई। अब वह राजकुमार सिद्धार्थ या तपस्‍वी गौतम नहीं थे बल्कि बुद्ध थे। बुद्ध जिसे सारी दुनिया को ज्ञान प्रदान करना था। ज्ञान प्राप्‍ित के बाद वे अगले सात सप्‍ताह तक उरुवेला के नजदीक ही रहे और चिंतन मनन किया। इसके बाद बुद्ध वाराणसी के निकट सारनाथ गए जहां उन्‍होंने अपने ज्ञान प्राप्‍ित की घोषणा की। बुद्ध कुछ महीने बाद उरुवेला लौट गए। यहां उनके पांच मित्र अपने अनुयायियों के साथ उनसे मिलने आए और उनसे दीक्षित होने की प्रार्थना की। इन लोगों को दीक्षित करने के बाद बुद्ध राजगीर चले गए। इसके बुद्ध के उरुवेला वापस लौटने का कोई प्रमाण नहीं मिलता है। दूसरी शताब्‍दी ईसा पूर्व के बाद उरुवेला का नाम इतिहास के पन्‍नों में खो जाता है। इसके बाद यह गांव सम्‍बोधि, वैजरसना या महाबोधि नामों से जाना जाने लगा। बोधगया शब्‍द का उल्‍लेख 18 वीं शताब्‍दी से मिलने लगता है। विश्‍वास किया जाता है कि महाबोधि मंदिर में स्‍थापित बुद्ध की मूर्त्ति संबंध स्‍वयं बुद्ध से है। कहा जाता है कि जब इस मंदिर का निर्माण किया जा रहा था तो इसमें बुद्ध की एक मूर्त्ति स्‍थापित करने का भी निर्णय लिया गया था। लेकिन लंबे समय तक किसी ऐसे शिल्‍पकार को खोजा नहीं जा सका जो बुद्ध की आकर्षक मूर्त्ति बना सके। सहसा एक दिन एक व्‍यक्‍ित आया और उसे मूर्त्ति बनाने की इच्‍छा जाहिर की। लेकिन इसके लिए उसने कुछ शर्त्तें भी रखीं। उसकी शर्त्त थी कि उसे पत्‍थर का एक स्‍तम्‍भ तथा एक लैम्‍प दिया जाए। उसकी एक और शर्त्त यह भी थी इसके लिए उसे छ: महीने का समय दिया जाए तथा समय से पहले कोई मंदिर का दरवाजा न खोले। सभी शर्त्तें मान ली गई लेकिन व्‍यग्र गांववासियों ने तय समय से चार दिन पहले ही मंदिर के दरवाजे को खोल दिया। मंदिर के अंदर एक बहुत ही सुंदर मूर्त्ति थी जिसका हर अंग आकर्षक था सिवाय छाती के। मूर्त्ति का छाती वाला भाग अभी पूर्ण रूप से तराशा नहीं गया था। कुछ समय बाद एक बौद्ध भिक्षु मंदिर के अंदर रहने लगा। एक बार बुद्ध उसके सपने में आए और बोले कि उन्‍होंने ही मूर्त्ति का निर्माण किया था। बुद्ध की यह मूर्त्ति बौद्ध जगत में सर्वाधिक प्रतिष्‍ठा प्राप्‍त मूर्त्ति है। नालन्‍दा और विक्रमशिला के मंदिरों में भी इसी मूर्त्ति की प्रतिकृति को स्‍थापित किया गया है। [[File:A temple complex at Bodhgaya, Bihar.jpg|thumb|बोधगया में एक छोटे मंदिर परिसर से एक बौद्ध मूर्ति।]] बोधगया को बौद्ध धर्म में सबसे पवित्र स्थल माना जाता है।<ref>{{Cite web |url=http://www.buddhanet.net/e-learning/buddhistworld/bodgaya.htm |title=Holy Sites of Buddhism: Bodh Gaya – Place of Enlightenment |website=buddhanet.net |access-date=14 December 2019 |archive-date=1 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100901113827/http://www.buddhanet.net/e-learning/buddhistworld/bodgaya.htm |url-status=live }}</ref> बुद्ध के समय में इसे उरुवेला के नाम से जाना जाता था, यह [[लीलाजन नदी]] के किनारे स्थित है। इस स्थल पर पहला मंदिर [[मौर्य साम्राज्य|मौर्य]] [[मौर्य राजाओं की सूची|सम्राट]] [[अशोक]] द्वारा बनवाया गया था।<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1056/ |title=Mahabodhi Temple Complex at Bodh Gaya |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en |access-date=14 December 2019 |archive-date=7 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191207044335/http://whc.unesco.org/en/list/1056/ |url-status=live }}</ref> [[File:Pipal tree temple of Bodh Gaya depicted in Sanchi Stupa 1 Eastern Gateway.jpg|thumb|left|बोधगया में बोधि वृक्ष के चारों ओर [[अशोक]] द्वारा निर्मित मंदिर का चित्रण। [[सांची]] में [[सातवाहन]] काल की मूर्ति, पहली शताब्दी ई.पू.]] महाबोधि विहार बोधगया (उरुवेला) में उस स्थान पर मुख्य बौद्ध मंदिर को संदर्भित करता है जहां गौतम बुद्ध को ज्ञान प्राप्त हुआ था। विहार में प्रसिद्ध बोधि वृक्ष (फ़िकस रिलिजियोसा या पीपल का पेड़) और वज्रासन (हीरा सिंहासन) शामिल हैं। मूल मंदिर तीसरी शताब्दी ईसा पूर्व में सम्राट अशोक द्वारा निर्मित रेलिंग वाले वृक्ष मंदिर (बोधि-घर) के रूप में मौजूद था। इसका सबसे पहला चित्रण भरहुत और साँची स्तूप की नक्काशियों पर मिलता है। सम्राट अशोक ने ध्यान आसन के सटीक स्थान को चिह्नित करने के लिए तीसरी शताब्दी ईसा पूर्व में यहां रेलिंग के साथ एक लाल बलुआ पत्थर की संरचना बनवाई थी।<ref "ENCYCLO=>" Pg.162 " Mahabodhi Vihar refers to the main Buddhist temple at Bodhgaya (Uruvela) at the spot where Gautam Buddha attained enlightenment. The Vihar includes the famous Bodhi tree (Ficus Religiosa or the peepal Tree) and the Vajrasana (Diamond throne). The original temple existed as tree shrine (bodhi-ghar) with railings constructed by Emperor Ashoka in 3rd century BCE. Its earliest depiction is found on reliefs at Bharahut (c. 80 BCE) and Sanchi (c. 25 BCE) stupas." Pg.154 " Emperor Ashoka built a red sandstone structure with railings here in the 3rd century BCE to mark the exact spot of the meditation seat."{{Cite book|page=154 & 162|url=http://archive.org/details/india-china-encyclopedia-vol-1|title=India China Encyclopedia Vol 1}}</ref> बोधगया में पाए गए चीनी और बर्मी शिलालेख स्पष्ट रूप से बुद्धगया मंदिर को 84,000 मंदिरों में से एक मानते हैं, जिनके बारे में उन अभिलेखों में कहा गया है कि इसे राजा धर्मशोक(सम्राट अशोक) ने बनवाया था आगे विवरण है की जो जम्बूद्वीप के शासक, बुद्ध के निर्वाण के दो सौ अठारह वर्ष बाद पैदा हुवे।<ref "JOURNAL">The two foreign inscription discovered at Buddhagayā mentioned Ashoka. Eleventh century Chinese monk Yun-shu inscription and a Burmese inscription categorically state that Asoka was the builder of the Buddhagaya temple . Cunningham's view, based on Hiuen-tsang's description, that the earlier sand-stone enclosure of the Bodhi Tree at Buddhagayā was a railing erected originally by Aśoka. Aśoka's association with Buddhagaya epigraphically connected by his Rock Edict VIII. According to the translation of H.A. Giles, the Chinese inscription contains a reference to king Aśhoka who is building the sambhogakāya of the Buddha , possibly indicating the present Buddhagaya temple itself. The Burmese inscription on the other hand clearly reckons the Buddhagaya temple as one of the 84,000 shrines said to have been erected by king Dharmāśoka, the ruler of Jambudvipa, two hundred and eighteen years after the nirvana of the Buddha." {{Cite book|url=http://archive.org/details/dli.calcutta.11684|title=Journal of Ancient Indian History, Vol-3|page=91-93|date=1969-70}}</ref> [[File:Burmese inscription at Bodh-Gaya.jpg|thumb|बोधगया से प्राप्त बर्मी भाषा का शिलालेख।<br><br/> '''बर्मी भाषा के लेख की शुरू की 4 पंक्तियों का देवनागरी लिपांतरण''' :<br>''पुर्वथिखिन थात्हाना २१८ लुन्ली-प्यिथौ अखलैक् सम्बुतेइक् क्युङ्गो असोयथौ सिरिधम्मासोक म्यिथौ मिंग्यि सेति षठ्ठन्ग् दन्न्ग अफव् लैक् सुम्तव् फोन्पिएर पयथ इ-तान्गो अख लिएम्यिन् प्येत वें म्यिन्थव् थिखिन् पिन्थकुग्यि तायौक् थोप्यिय् तचेत्....''<br><br> —[https://archive.org/details/bmshri.epigraphiaindica0000unse_r0x3/page/n157/mode/1up?view=theater बोधगया का बर्मी अभिलेख] <br><br>हिंदी अनुवाद : जब भगवान बुद्ध के निर्वाण के 218 वर्ष पूर्ण हो गए थे, तब सिरिधम्मासोक (श्री धर्म-अशोक), जो जंबूद्वीप का शासक था उसने 84,000 चैत्यों का निर्माण किया, जिसमें से एक इसी स्थान (बोधगया) पर था, जहां बुद्ध ने सुजाता द्वारा बनाया गया चावल की खीर को ग्रहण किया था। यह तीर्थ समय के प्रभाव से नष्ट हो गया था, तब इसका महाथेर पिंथगुगयी ने मरम्मत करवाया।]] == महाबोधि मन्दिर == [[चित्र:BodhgayaStreet.jpg|thumb|280px|बोधगया की एक सड़क का दृश्य]] बिहार में इसे मंदिरों के शहर के नाम से जाना जाता है। इस गांव के लोगों की किस्‍मत उस दिन बदल गई जिस दिन एक राजकुमार ने सत्‍य की खोज के लिए अपने राजसिहासन को ठुकरा दिया। बुद्ध के ज्ञान की यह भूमि आज बौद्धों के सबसे बड़े तीर्थस्‍थल के रूप में प्रसिद्ध है। आज विश्‍व के हर धर्म के लोग यहां घूमने आते हैं। पक्षियों की चहचहाट के बीच बुद्धम्-शरनम्-गच्‍छामि की हल्‍की ध्‍वनि अनोखी शांति प्रदान करती है। यहां का सबसे प्रसिद्ध मंदिर महाबोधि मंदिर है। बिहार फिल्म निगम बिहार सरकार द्बारा अनुमति प्राप्त एवं वेस्टर्न फिल्म एण्ड टीवी प्रोफेसर एसोसिएशन मुंबई द्बारा फिल्म टाइटिल पर प्रबुद्ध इंटरटेनमेंट नेचुआ जलालपुर गोपालगंज बिहार द्बारा बौद्ध गया का महाबोधि मंदिर डाकयूमेंटी फिल्म का निर्माण किया गया है। लोग इस मंदिर में आध्‍यात्मिक शांति की तलाश में आते हैं। इस मंदिर को यूनेस्‍को ने २००२ में वर्ल्‍ड हेरिटेज साइट घोषित किया था। बुद्ध के ज्ञान प्रप्ति के २५० साल बाद राजा [[अशोक]] बोध्गया गए। माना जाता है कि उन्होंने महाबोधि मन्दिर का निर्माण कराया। कुछ इतिहासकारों का मानना है कि पह्ली शताब्दी में इस मन्दिर का निर्माण कराया गया या उस्की मरम्मत कराई गई। हिन्दुस्तान में बौद्ध धर्म के पतन के साथ साथ इस मन्दिर को लोग भूल गए थे और ये मन्दिर धूल और मिट्टी में दब गया था। १९वीं सदी में अलेक्जेंडर कनिंघम ने इस मन्दिर की मरम्मत कराई। १८८३ में उन्होंने इस जगह की खुदाई की और काफी मरम्मत के बाद बोधगया को अपने पुराने शानदार अवस्था में लाया गया। == मुख्य आकर्षण == बोध-गया घूमने के लिए दो दिन का समय पर्याप्‍त है। अगर आप एक रात वहां रूकते हैं तो एक दिन का समय भी प्रर्याप्‍त है। बोध-गया के पास ही एक शहर है गया। यहां भी कुछ पवित्र मंदिर हैं जिसे जरुर देखना चाहिए। इन दोनों गया को देखने के लिए कम से कम एक-एक दिन का समय देना चाहिए। एक अतिरिक्‍त एक दिन नालन्‍दा और राजगीर को देखने के लिए रखना चाहिए। बोधगया घूमने का सबसे बढिया समय बुद्ध जयंती (अप्रैल-मई) है जिसे राजकुमार सिद्धार्थ के जंमदिवस के रूप में मनाया जाता है। इस समय यहां होटलों में कमरा मिलना काफी मुश्किल होता है। इस दौरान महाबोधि मंदिर को हजारों कैंडिलों की सहायता से सजाया जाता है। यह दृश्‍य देखना अपने आप में अनोखा अनुभव होता है। इस दृश्‍य की यादें आपके जेहन में हमेशा बसी रहती है। बोधगया में ही मगध विश्‍वविद्यालय का कैंपस है। इसके नजदीक एक सैनिक छावनी है तथा करीब सात किलोमीटर दूर अन्तरराष्ट्रीय एयरपोर्ट है जहाँ से थाईलैंड, श्रीलंका बर्मा इत्यादि के लिए नियमित साप्ताहिक उड़ानें उपलब्ध हैं। == महाबोधि-महावीर-मंदिर समूह == === महाबोधि मंदिर === [[File:Great Buddha Statue, Bodh Gaya.jpg|thumb|280px|बोधगया में महात्मा बुद्ध की महान प्रतिमा]] यह मंदिर मुख्‍य मंदिर के नाम से भी जाना जाता है। इस मंदिर की बनावट सम्राट अशोक द्वारा स्‍थापित स्‍तूप के समान हे। इस मंदिर में बुद्ध की एक बहुत बड़ी मूर्त्ति स्‍थापित है। यह मूर्त्ति पदमासन की मुद्रा में है। यहां यह अनुश्रुति प्रचिलत है कि यह मूर्त्ति उसी जगह स्‍थापित है जहां बुद्ध को ज्ञान निर्वाण (ज्ञान) प्राप्‍त हुआ था। मंदिर के चारों ओर पत्‍थर की नक्‍काशीदार रेलिंग बनी हुई है। ये रेलिंग ही बोधगया में प्राप्‍त सबसे पुराना अवशेष है। इस मंदिर परिसर के दक्षिण-पूर्व दिशा में प्रा‍कृतिक दृश्‍यों से समृद्ध एक पार्क है जहां बौद्ध भिक्षु ध्‍यान साधना करते हैं। आम लोग इस पार्क में मंदिर प्रशासन की अनुमति लेकर ही प्रवेश कर सकते हैं। इस मंदिर परिसर में उन सात स्‍थानों को भी चिन्हित किया गया है जहां बुद्ध ने ज्ञान प्राप्‍ित के बाद सात सप्‍ताह व्‍यतीत किया था। जातक कथाओं में उल्‍लेखित बोधि वृक्ष भी यहां है। यह एक विशाल पीपल का वृक्ष है जो मुख्‍य मंदिर के पीछे स्थित है। कहा जाता बुद्ध को इसी वृक्ष के नीचे ज्ञान प्राप्‍त हुआ था। वर्तमान में जो बोधि वृक्ष वह उस बोधि वृक्ष की पांचवीं पीढी है। मंदिर समूह में सुबह के समय घण्‍टों की आवाज मन को एक अजीब सी शांति प्रदान करती है। मुख्‍य मंदिर के पीछे बुद्ध की लाल बलुए पत्‍थर की 7 फीट ऊंची एक मूर्त्ति है। यह मूर्त्ति विजरासन मुद्रा में है। इस मूर्त्ति के चारों ओर विभिन्‍न रंगों के पताके लगे हुए हैं जो इस मूर्त्ति को एक विशिष्‍ट आकर्षण प्रदान करते हैं। कहा जाता है कि तीसरी शताब्‍दी ईसा पूर्व में इसी स्‍थान पर सम्राट अशोक ने हीरों से बना राजसिहांसन लगवाया था और इसे पृथ्‍वी का नाभि केंद्र कहा था। इस मूर्त्ति की आगे भूरे बलुए पत्‍थर पर बुद्ध के विशाल पदचिन्‍ह बने हुए हैं। बुद्ध के इन पदचिन्‍हों को धर्मचक्र प्रर्वतन का प्रतीक माना जाता है। बुद्ध ने ज्ञान प्राप्ति के बाद दूसरा सप्‍ताह इसी बोधि वृक्ष के आगे खड़ा अवस्‍था में बिताया था। यहां पर बुद्ध की इस अवस्‍था में एक मूर्त्ति बनी हुई है। इस मूर्त्ति को अनिमेश लोचन कहा जाता है। मुख्‍य मंदिर के उत्तर पूर्व में अनिमेश लोचन चैत्‍य बना हुआ है। मुख्‍य मंदिर का उत्तरी भाग चंकामाना नाम से जाना जाता है। इसी स्‍थान पर बुद्ध ने ज्ञान प्राप्‍ित के बाद तीसरा सप्‍ताह व्‍यतीत किया था। अब यहां पर काले पत्‍थर का कमल का फूल बना हुआ है जो बुद्ध का प्रतीक माना जाता है। महाबोधि मंदिर के पश्चिमोत्तर भाग में एक छतविहीन भग्‍नावशेष है जो रत्‍नाघारा के नाम से जाना जाता है। इसी स्‍थान पर बुद्ध ने ज्ञान प्राप्‍ित के बाद चौथा सप्‍ताह व्‍यतीत किया था। दन्‍तकथाओं के अनुसार बुद्ध यहां गहन ध्‍यान में लीन थे कि उनके शरीर से प्रकाश की एक किरण निकली। प्रकाश की इन्‍हीं रंगों का उपयोग विभिन्‍न देशों द्वारा यहां लगे अपने पताके में किया है। माना जाता है कि बुद्ध ने मुख्‍य मंदिर के उत्तरी दरवाजे से थोड़ी दूर पर स्थित अजपाला-निग्रोधा वृक्ष के नीचे ज्ञान प्राप्‍ित के बाद पांचवा सप्‍ताह व्‍य‍तीत किया था। बुद्ध ने छठा सप्‍ताह महाबोधि मंदिर के दायीं ओर स्थित मूचालिंडा क्षील के नजदीक व्‍यतीत किया था। यह क्षील चारों तरफ से वृक्षों से घिरा हुआ है। इस क्षील के मध्‍य में बुद्ध की मूर्त्ति स्‍थापित है। इस मूर्त्ति में एक विशाल सांप बुद्ध की रक्षा कर रहा है। इस मूर्त्ति के संबंध में एक दंतकथा प्रचलित है। इस कथा के अनुसार बुद्ध प्रार्थना में इतने तल्‍लीन थे कि उन्‍हें आंधी आने का ध्‍यान नहीं रहा। बुद्ध जब मूसलाधार बारिश में फंस गए तो सांपों का राजा मूचालिंडा अपने निवास से बाहर आया और बुद्ध की रक्षा की। इस मंदिर परिसर के दक्षिण-पूर्व में राजयातना वृ‍क्ष है। बुद्ध ने ज्ञान प्राप्‍ित के बाद अपना सांतवा सप्‍ताह इसी वृक्ष के नीचे व्‍यतीत किया था। यहीं बुद्ध दो बर्मी (बर्मा का निवासी) व्‍या‍पारियों से मिले थे। इन व्‍यापारियों ने बुद्ध से आश्रय की प्रार्थना की। इन प्रार्थना के रूप में बुद्धमं शरणम गच्‍छामि (मैं अपने को भगवान बुद्ध को सौंपता हू) का उच्‍चारण किया। इसी के बाद से यह प्रार्थना प्रसिद्ध हो गई। === तिब्‍बतियन मठ === (महाबोधि मंदिर के पश्चिम में पांच मिनट की पैदल दूरी पर स्थित) जोकि बोधगया का सबसे बड़ा और पुराना मठ है 1934 ई॰ में बनाया गया था। बर्मी विहार (गया-बोधगया रोड पर निरंजना नदी के तट पर स्थित) 1936 ई॰ में बना था। इस विहार में दो प्रार्थना कक्ष है। इसके अलावा इसमें बुद्ध की एक विशाल प्रतिमा भी है। इससे सटा हुआ ही थाई मठ है (महाबोधि मंदिर परिसर से 1किलोमीटर पश्‍िचम में स्थित)। इस मठ के छत की सोने से कलई की गई है। इस कारण इसे गोल्‍डेन मठ कहा जाता है। इस मठ की स्‍थापना थाईलैंड के राजपरिवार ने बौद्ध की स्‍थापना के 2500 वर्ष पूरा होने के उपलक्ष्‍य में किया था। इंडोसन-निप्‍पन-जापानी मंदिर (महाबोधि मंदिर परिसर से 11.5 किलोमीटर दक्षिण-पश्‍िचम में स्थित) का निर्माण 1972-73 में हुआ था। इस मंदिर का निर्माण लकड़ी के बने प्राचीन जापानी मंदिरों के आधार पर किया गया है। इस मंदिर में बुद्ध के जीवन में घटी महत्‍वपूर्ण घटनाओं को चित्र के माध्‍यम से दर्शाया गया है। चीनी मंदिर (महाबोधि मंदिर परिसर के पश्‍िचम में पांच मिनट की पैदल दूरी पर स्थित) का निर्माण 1945 ई॰ में हुआ था। इस मंदिर में सोने की बनी बुद्ध की एक प्रतिमा स्‍थापित है। इस मंदिर का पुनर्निर्माण 1997 ई॰ किया गया था। जापानी मंदिर के उत्तर में भूटानी मठ स्थित है। इस मठ की दीवारों पर नक्‍काशी का बेहतरीन काम किया गया है। यहां सबसे नया बना मंदिर वियतनामी मंदिर है। यह मंदिर महाबोधि मंदिर के उत्तर में 5 मिनट की पैदल दूरी पर स्थित है। इस मंदिर का निर्माण 2002 ई॰ में किया गया है। इस मंदिर में बुद्ध के शांति के अवतार अवलोकितेश्‍वर की मूर्त्ति स्‍थापित है। इन मठों और मंदिरों के अलावा के कुछ और स्‍मारक भी यहां देखने लायक है। इन्‍हीं में से एक है भारत की सबसे ऊंचीं बुद्ध मूर्त्ति जो कि 6 फीट ऊंचे कमल के फूल पर स्‍थापित है। यह पूरी प्रतिमा एक 10 फीट ऊंचे आधार पर बनी हुई है। स्‍थानीय लोग इस मूर्त्ति को 80 फीट ऊंचा मानते हैं। == आसपास के दर्शनीय स्‍थल == === राजगीर === बोधगया आने वालों को राजगीर भी जरुर घूमना चाहिए। यहां का विश्‍व शांति स्‍तूप देखने में काफी आकर्षक है। यह स्‍तूप ग्रीधरकूट पहाड़ी पर बना हुआ है। इस पर जाने के लिए रोपवे बना हुआ। इसका शुल्‍क 80 रु. है। इसे आप सुबह 8 बजे से दोपहर 1 बजे तक देख सकते हैं। इसके बाद इसे दोपहर 2 बजे से शाम 5 बजे तक देखा जा सकता है। शांति स्‍तूप के निकट ही वेणु वन है। कहा जाता है कि बुद्ध एक बार यहां आए थे। राजगीर में ही प्रसद्धि सप्‍तपर्णी गुफा है जहां बुद्ध के निर्वाण के बाद पहला बौद्ध सम्‍मेलन का आयोजन किया गया था। यह गुफा राजगीर बस पड़ाव से दक्षिण में गर्म जल के कुंड से 1000 सीढियों की चढाई पर है। बस पड़ाव से यहां तक जाने का एक मात्र साधन घोड़ागाड़ी है जिसे यहां टमटम कहा जाता है। टमटम से आधे दिन घूमने का शुल्‍क 100 रु. से लेकर 300 रु. तक है। इन सबके अलावा राजगीर में जरासंध का अखाड़ा, स्‍वर्णभंडार (दोनों स्‍थल महाभारत काल से संबंधित है) तथा विरायतन भी घूमने लायक जगह है। घूमने का सबसे अच्‍छा समय: ठंढे के मौसम में === नालन्‍दा === यह स्‍थान राजगीर से 13 किलोमीटर की दूरी पर स्थित है। प्राचीन काल में यहां विश्‍व प्रसिद्ध नालन्‍दा विश्‍वविद्यालय स्‍थापित था। अब इस विश्‍वविद्यालय के अवशेष ही दिखाई देते हैं। लेकिन हाल में ही बिहार सरकार द्वारा यहां अंतरराष्‍ट्रीय विश्‍व विद्यालय स्‍थापित करने की घोषणा की गई है जिसका काम प्रगति पर है। यहां एक संग्रहालय भी है। इसी संग्रहालय में यहां से खुदाई में प्राप्‍त वस्‍तुओं को रखा गया है। नालन्‍दा से 5 किलोमीटर की दूरी पर प्रसिद्ध जैन तीर्थस्‍थल पावापुरी स्थित है। यह स्‍थल भगवान महावीर से संबंधित है। यहां महावीर एक भव्‍य मंदिर है। नालन्‍दा-राजगीर आने पर इसे जरुर घूमना चाहिए। नालन्‍दा से ही सटा शहर बिहार शरीफ है। मध्‍यकाल में इसका नाम ओदन्‍तपुरी था। वर्तमान में यह स्‍थान मुस्लिम तीर्थस्‍थल के रूप में प्रसिद्ध है। यहां मुस्लिमों का एक भव्‍य मस्जिद बड़ी दरगाह है। बड़ी दरगाह के नजदीक लगने वाला रोशनी मेला मुस्लिम जगत में काफी प्रसिद्ध है। बिहार शरीफ घूमने आने वाले को मनीराम का अखाड़ा भी अवश्‍य घूमना चाहिए। स्‍थानीय लोगों का मानना है अगर यहां सच्‍चे दिल से कोई मन्‍नत मांगी जाए तो वह जरुर पूरी होती है। == आवागमन == गया, राजगीर, नालन्‍दा, पावापुरी तथा बिहार शरीफ जाने के लिए सबसे अच्‍छा साधन ट्रेन है। इन स्‍थानों को घूमाने के लिए भारतीय रेलवे द्वारा एक विशेष ट्रेन बौद्ध परिक्रमा चलाई जाती है। इस ट्रेन के अलावे कई अन्‍य ट्रेन जैसे श्रमजीवी एक्‍सप्रेस, पटना राजगीर इंटरसीटी एक्‍सप्रेस तथा पटना राजगीर पसेंजर ट्रेन भी इन स्‍थानों का जाती है। इसके अलावे सड़क मार्ग द्वारा भी यहां जाया जा सकता है। ;हवाई मार्ग: नजदीकी हवाई अड्डा गया (07 किलोमीटर/ 20 मिनट)। इंडियन, गया से कलकत्ता और बैंकाक के साप्‍ताहिक उड़ान संचालित करती है। टैक्‍सी शुल्‍क: 200 से 250 रु. के लगभग। ;रेल मार्ग: नजदीकी रेलवे स्‍टेशन गया जंक्‍शन। गया जंक्‍शन से बोध गया जाने के लिए टैक्‍सी (शुल्‍क 200 से 300 रु.) तथा ऑटो रिक्‍शा (शुल्‍क 100 से 150 रु.) मिल जाता है। ;सड़क मार्ग: गया, पटना, नालन्‍दा, राजगीर, वाराणसी तथा कलकत्ता से बोध गया के लिए बसें चलती है। == इन्हें भी देखें == * [[गया ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{भारत में विश्व धरोहरें}} {{बौद्ध धर्म विषयावली}} [[श्रेणी:गया जिला]] [[श्रेणी:बिहार के शहर]] [[श्रेणी:गया ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:बिहार में बौद्ध धार्मिक स्थल]] [[श्रेणी:बिहार में पर्यटन आकर्षण]] [[श्रेणी:बौद्ध धर्म]] [[श्रेणी:बौद्ध धर्म का इतिहास]] jem149sa9bmvssb00wt6j7bmvs5s3ho दुबई 0 2492 6555720 6527240 2026-05-24T02:23:20Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555720 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = दुबई | native_name = دُبَيّ | settlement_type = महानगर | image_skyline = Dubai Water Canal Business Bay.jpg | image_caption = दुबई के धरोहर | image_map = Dubai in United Arab Emirates.svg | map_alt = | map_caption = [[संयुक्त अरब अमीरात]] मे दुबई का स्थान | image_flag = Flag of Dubai.svg | government_type = [[संबैधानिक राजतन्त्र]]<ref name=constmonarchy>{{cite web |title=UAE Constitution |url=http://www.helplinelaw.com/law/uae/constitution/constitution01.php |publisher=Helplinelaw.com |accessdate=21 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130217082141/http://helplinelaw.com/law/uae/constitution/constitution01.php |archive-date=17 फ़रवरी 2013 |url-status=dead }}</ref> | subdivision_type1 = [[अमीरात]] | subdivision_name1 = [[दुबई अमीरात]] | parts_type = Subdivisions | leader_title = [[इमिर]] | leader_name = [[मोहम्मद बिन रसिद अल मक्तुम]] | leader_title1 = राजकुमार | leader_name1 = [[हमाद बिन मोहम्मद अल मक्तुम]] | founder = [[अल मक्तुम]] | area_magnitude = | area_total_km2 = 4114 | area_city_km2 = 1287.4 | area_footnotes = <ref>Area of [[Emirates of the United Arab Emirates|"Dubai emirate"]], includes artificial islands.</ref> | population_as_of = 1 जनवरी 2013 | population_total = 2106177 | blank_name_sec1 = जिडिपी | blank_info_sec1 = [[अमेरिकी डॉलर|युएस$]] 82.9&nbsp;बिलियन<ref name="brookingsgdp">{{cite web|url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3|title=Global city GDP 2014|publisher=Brookings Institution|accessdate=18 November 2014|archive-url=https://www.webcitation.org/6H7Jql2A9?url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3|archive-date=4 जून 2013|url-status=live}}</ref> | blank1_name_sec1 = प्रति व्यक्ति जीडिपी | blank1_info_sec1 = युएस$ 24,866 पिपिपी<ref name="brookingsgdp" /> | utc_offset = +4 | timezone = यूएई मानक समय | latd = 24 | latm = 57 | lats = | latNS = N | longd = 55 | longm = 20 | longs = | longEW = E | coordinates_type = type:adm1st_region:AE | coordinates_display = inline,title | website = [http://www.dubai.ae/en/pages/default.aspx दुबई अमीरात]<br/>[http://www.dm.gov.ae/wps/portal/MyHomeEn दुबई नगर पालिका]<br/>[http://www.visitdubai.com दुबई पर्यटन] | footnotes = | subdivision_type = देश | subdivision_name = [[संयुक्त अरब अमीरात]] | image_shield = Coat of Arms of Dubai (2024).svg | image_blank_emblem = Dubai official logo.svg }} '''दुबई''' [[संयुक्त अरब अमीरात]] (UAE) [[सात अमीरात|सात अमीरातों]] में से एक है। यह [[फारस की खाड़ी]] के दक्षिण में [[अरब प्रायद्वीप]] पर स्थित है। दुबई नगर पालिका को अमीरात से अलग बताने के लिए कभी कभी ''दुबई राज्य'' बुलाया जाता है। दुबई, [[मध्य पूर्व]] के एक वैश्विक नगर तथा व्यापार केन्द्र के रूप में उभर कर सामने आया है। लिखित दस्तावेजों में इस शहर का अस्तित्व संयुक्त अरब अमीरात के गठन से 150 साल पहले होने का जिक्र है। दुबई अन्य अमीरातों के साथ कानून, राजनीति, सैनिक और आर्थिक कार्य एक संघीय ढांचे के भीतर साझा करता है। हालांकि प्रत्येक अमीरात में नागरिक कानून लागू करने और व्यवस्था और स्थानीय सुविधाओं के रखरखाव जैसे कुछ कार्यों पर क्षेत्राधिकार है। दुबई की आबादी सबसे ज्यादा है और यह क्षेत्रफल में [[अबू धाबी]] के बाद दूसरी सबसे बड़ी अमीरात है।<ref name="dxbpopulation">{{cite web |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-12&srt=pnan&col=aohdq&va=&pt=a |title=United Arab Emirates: metropolitan areas |publisher=World-gazetteer.com |date= |accessdate=2009-07-31 |archiveurl=https://archive.today/20121204150620/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-12&srt=pnan&col=aohdq&va=&pt=a |archivedate=4 दिसंबर 2012 |url-status=live }}</ref> दुबई और अबू धाबी ही सिर्फ दो अमीरात है जिनके पास देश की विधायिका अनुसार राष्ट्रीय महत्व के महत्वपूर्ण मामलों पर प्रत्यादेश शक्ति का अधिकार है।<ref name="dxbshj">[6] ^ मध्य पूर्व और उत्तरी अफ्रीका की सरकर और राजनीति डी लांग, बी रेक. p.157</ref> दुबई पर 1833 से अल माकतौम वंश ने शासन किया है। इसके मौजूदा शासक मोहम्मद बिन रशीद अल माकतौम संयुक्त अरब अमीरात के प्रधानमंत्री और उप राष्ट्रपति भी है। अमीरात का मुख्य राजस्व पर्यटन, जायदाद और वित्तीय सेवाओं से आता है।<ref name="ecosector">[7] ^ [https://web.archive.org/web/20060613120215/http://www.dhcc.ae/Admin/Content/File/Documents/Dubai_Economic_Profile.pdf दुबई की आर्थिक रूपरेखा] दुबई हेल्थकेयर सिटी . 2000</ref> दुबई की अर्थव्यवस्था मूलतः तेल उद्योग पर निर्मित है, वर्तमान में 80 अरब अमेरिकी डॉलर (2009) की अमीराती अर्थव्यवस्था में पेट्रोल तथा प्राकृतिक गैस का राजस्व योगदान 6% (2006) से कम है। संपत्ति और निर्माण ने 2005 में अर्थव्यवस्था में वर्तमान के बड़े पैमाने पर निर्माण कार्य में तेजी से पहले 22.6% का योगदान दिया .<ref name="Ddooo">{{Cite web |title=Dubai diversifies out of oil |url=http://www.ameinfo.com/66981.html |publisher=''[[AMEInfo]]'' |date=2005-09-07 |accessdate=2008-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219030604/http://www.ameinfo.com/66981.html |archive-date=19 दिसंबर 2008 |url-status=dead }}</ref> दुबई ने कई अभिनव बड़ी निर्माण परियोजनाओं<ref name="freehold">{{cite web |url=http://www.startpagedubai.com/maps/Dubai-map-Freehold-Developments-large.htm |title=Dubai map with upcoming freehold developments |publisher=Startpagedubai.com |date= |accessdate=2009-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090218200349/http://startpagedubai.com/maps/Dubai-map-Freehold-Developments-large.htm |archive-date=18 फ़रवरी 2009 |url-status=dead }}</ref> और खेल आयोजनों के माध्यम से दुनिया का ध्यान आकर्षित किया है। सबका ध्यान आकर्षित होने के साथ ही एक वैश्विक शहर<ref name="foreignpolicy">[16] ^ 2008 ग्लोबल शहर सूचकांक [http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=4509&page=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100110131155/http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=4509&page=1|date=10 जनवरी 2010}} विदेश नीति . 2 जुलाई 2008 को प्राप्त .</ref> और व्यापार केन्द्र के रूप में उभरने की वजह से दुबई में श्रम और मानव अधिकारों से जुड़े कर्मचारियों मुख्यतः दक्षिण एशियाई कर्मचारियों से संबंधित मुद्दे प्रकाश में आये हैं .<ref>[17] ^ [[माइक डेविस]] (2006) [http://newleftreview.org/?page=article&view=2635 भय और पैसा दुबई में, ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120419202830/http://newleftreview.org/?page=article&view=2635|date=19 अप्रैल 2012}} ''[[न्यू लेफ्ट रिव्यू]]'' 41, पीपी 47-68</ref> == व्युत्पत्ति == 1820 में, दुबई को ब्रिटिश इतिहासकारों द्वारा ''[[अल वस्ल]]'' (Al Wasl) के रूप में उल्लिखित किया गया था। संयुक्त अरब अमीरात या उसके घटक अमीरात के सांस्कृतिक इतिहास से संबंधित कुछ अभिलेख क्षेत्र की मौखिक परंपरा के दर्ज होने और लोककथाओं व मिथको के आगे बढ़ने की वजह से मौजूद हैं . शब्द दुबई की मूल भाषा के बारे में भी विवाद रहे हैं, कुछ लोगों का मानना है कि यह फारसी भाषा से उत्पन्न हुआ है, जबकि कुछ का मानना है कि अरबी इस शब्द की मूल भाषा है। फेडेल हन्धाल (Fedel Handhal) जो सयुंक्त अरब अमीरात के इतिहास और संस्कृति के शोधकर्ता है, के अनुसार शब्द ''दुबई'' का मूल शब्द ''दाबा'' (''Daba'') (यादुब ((Yadub) का एक व्युत्पन्न) से आया हो सकता है, जिसका मतलब रेंगना होता है। यह शब्द हो सकता है कि दुबई खाड़ी के भीतरी प्रवाह के संदर्भ में हो सकता है जबकि कवि और विद्वान अहमद मोहम्मद ओबैद भी इसी शब्द को माध्यम बताते हैं, लेकिन उनके अनुसार इसका अर्थ ''[[टिड्डी]]'' है।<ref name="etymology2">[18] ^ [http://www.the-emirates.com/docs/How_did_Dubai,_Abu_Dhabi_and_other_cities_get_their_names?_Experts_reveal_all/24335.htm कैसे दुबई, अबू धाबी और अन्य शहरों को उनके नाम मिले ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090825195211/http://www.the-emirates.com/docs/How_did_Dubai,_Abu_Dhabi_and_other_cities_get_their_names?_Experts_reveal_all%2F24335.htm |date=25 अगस्त 2009 }}[http://www.the-emirates.com/docs/How_did_Dubai,_Abu_Dhabi_and_other_cities_get_their_names?_Experts_reveal_all/24335.htm विशेषज्ञों ने बताया .] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090825195211/http://www.the-emirates.com/docs/How_did_Dubai,_Abu_Dhabi_and_other_cities_get_their_names?_Experts_reveal_all%2F24335.htm |date=25 अगस्त 2009 }} यूएईइंटरऐक्ट.कॉम . 10 मार्च 2007</ref> == इतिहास == {{Main|दुबई का इतिहास}} {{को विलय|दुबई का इतिहास|section=yes}} दक्षिण- पूर्वी अरब प्रायद्वीप की इस्लाम से पूर्व की संस्कृति के बारे में काफी कम जानकारी है सिवा इसके कि कई प्राचीन नगरों के क्षेत्र पूर्वी और पश्चिमी दुनिया के बीच के व्यापार केंद्र थे। एक प्राचीन सदाबहार दलदल के अवशेष जो 7,000 साल पुराने है, दुबई इंटरनेट सिटी (Dubai Internet City) की सीवर लाइन के निर्माण के दौरान पाये गए . यह क्षेत्र 5,000 साल पहले समुद्र तट पीछे हट जाने से रेत से ढका हुआ था और शहर के वर्तमान समुद्र तट का एक हिस्सा बन गया था। <ref name="hist_trad">{{cite web |url=http://uaeinteract.com/uaeint_misc/pdf_2006/English_2006/eyb4.pdf |title=030_hist_trad06_amend |format=PDF |date= |accessdate=2009-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326030609/http://uaeinteract.com/uaeint_misc/pdf_2006/English_2006/eyb4.pdf |archive-date=26 मार्च 2009 |url-status=dead }}</ref> [[चित्र:Al Fahidi Fort.jpg|thumb|left|अल फहिदी किला, 1799 में बनाया, दुबई में सबसे पुराना मौजूदा इमारत है - अब दुबई संग्रहालय का हिस्सा है।<ref>[22]</ref>]] इस्लाम के पहले यहाँ के लोग ''[[बजीर]]'' (Bajir) (या बजर) की उपासना करते थे। <ref name="preislam">{{cite web |url=http://etd.unisa.ac.za/ETD-db/theses/available/etd-07012004-113622/unrestricted/02CHAPTER2.pdf |title=CHAPTER 2: HISTORY AND BACKGROUND OF THE UAE |format=PDF |date= |accessdate=2009-07-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060925200521/http://etd.unisa.ac.za/ETD-db/theses/available/etd-07012004-113622/unrestricted/02CHAPTER2.pdf |archivedate=25 सितंबर 2006 |url-status=dead }}</ref> बैज़न्तिन (Byzantine) और सासानियन (Sassanian) (फारसी) साम्राज्य ने अवधि की महान शक्तियों का गठन किया और ज्यादा क्षेत्र को सासानियन नियंत्रित करने लगे . इस क्षेत्र में इस्लाम के प्रसार के बाद, उमय्यद कालिफ (Umayyad Caliph), पूर्वी इस्लामी दुनिया के, ने दक्षिण-पूर्वी अरब पर हमला कर दिया और सासानियन को बाहर कर दिया . ''अल-जुमायरा'' (जुमेरह) के क्षेत्र में दुबई संग्रहालय की खुदाई में उमय्यद अवधि की कई कलाकृतियाँ पायीं गई है।<ref name="balbi">[25] ^ [http://www.uaeinteract.com/uaeint_misc/pdf/perspectives/03.pdf इस्लाम और इस्लामिक दौर का संयुक्त अरब अमीरात में आगमन . ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116151947/http://www.uaeinteract.com/uaeint_misc/pdf/perspectives/03.pdf |date=16 जनवरी 2013 }} किंग, जेफ्री आर</ref> दुबई का सबसे पहले का उल्लेख 1095 में दर्ज़ है, एन्डालुसियन - अरब (Andalusian-Arab) भूगोलिक अबु अब्दुल्ला अल-बकरी की "Book of Geography" में दर्ज है. वेनिस के मोती व्यापारी गस्पेरो बल्बी (Gaspero Balbi) ने 1580 में इस इलाके का दौरा किया और दुबई (डिबई) का उल्लेख इसके मोती उद्योग के लिए किया। <ref name="balbi" /> दुबई के शहर के दस्तावेज अभिलेख केवल 1799 के बाद से ही मौजूद हैं .<ref name="dubaienv">[27] ^ [https://web.archive.org/web/20081203031300/http://webhost.bridgew.edu/dleuenberger/student/Sustainability-Dubai%26Hawaii.pdf पर्यटन से आर्थिक और पर्यावरण पर दुबई और हवाई पर प्रभाव .] मैक एकएर्न, नादौ, एट अल .</ref> 19 वीं सदी के शुरू में, बनी यास (Bani Yas) वंश के अल अबू फालसा परिवार (हाउस अल-फालासी) ने दुबई की स्थापना की है, जो 1833 तक अबू धाबी पर निर्भर था। <ref name="loc">{{cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/UAE.pdf |title=United Arab Emirates |format=PDF |date= |accessdate=2009-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150226005533/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/UAE.pdf |archive-date=26 फ़रवरी 2015 |url-status=live }}</ref> 8 जनवरी 1820 को, दुबई और इस क्षेत्र में अन्य शेखों ने ब्रिटिश सर्कार के साथ "जनरल समुद्री शांति संधि" (General Maritime Peace Treaty) पर हस्ताक्षर किये .<ref name="hist_trad" /> 1833 में बनी यास जनजाति के अल मकतौम वंश (हाउस अल-फालासी के वंशज) ने अबू धाबी का समझौता छोड़ दिया और बिना विरोध के अबू फासला वंश से दुबई को ले लिया .<ref name="loc" /> दुबई 1892 के 'विशेष समझौते" द्वारा यूनाइटेड किंगडम के संरक्षण के अंतर्गत आ गया जिसमे ब्रिटेन ने दुबई की ओटोमन साम्राज्य से रक्षा की सहमति दी .<ref name="loc" /> 1800 के दौरान शहर में दो बार प्रलय आई . पहला, 1841 में बुर दुबई इलाके में चेचक महामारी जिसने इसके निवासियों को डिरा के पूर्व में शरण लेने को मजबूर कर दिया . और फिर, 1894 में, डिरा में एक आग लगी जिसमे कई घर जल गए .<ref name="hist_karim">{{cite web |url=http://www.alshindagah.com/september99/architecture.htm |title=Modernity and tradition in Dubai architecture. Karim, Luiza |publisher=Alshindagah.com |date= |accessdate=2009-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090930191053/http://www.alshindagah.com/september99/architecture.htm |archive-date=30 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> हालांकि, शहर की भौगोलिक स्थिति ने इस क्षेत्र के आसपास से व्यापारियों और सौदागरों को आकर्षित करना जारी रखा . दुबई के अमीर ने विदेशी व्यापारियों को आकर्षित करने के लिए उत्सुक था और उसने व्यापार कर को कम कर दिया जिसने व्यापारियों को शारजाह (Sharjah) और बन्दर लेंगेह (Bandar Lengeh) से खीच लिया जो उस समय इस क्षेत्र के मुख्य व्यापार केन्द्र थे। <ref name="hist_karim" /><ref name="asianaffairs">[36] ^ डेविडसन, क्रिस्टोफर, अमीरात के अबू धाबी और दुबई: अंतर्राष्ट्रीय प्रणाली में परस्पर विरोधी भूमिका . मार्च, 2007 .</ref> ==== 20 वीं सदी ==== दुबई की ईरान से भौगोलिक निकटता ने इसे एक महत्वपूर्ण स्थान बनाया है। दुबई का शहर विदेशी व्यापारियों के लिए एक महत्वपूर्ण बंदरगाह था, मुख्यतः ईरान के व्यापारियों के लिए, जिसमे कई अंततः इसी शहर में बस गए . दुबई 1930 के दशक तक अपने मोती निर्यात के लिए जाना जाता था पर विश्व युद्घ 1 से यह उद्योग क्षतिग्रस्त हो गया था और बाद में 1930 के दशक में विश्व्यापी मंदी से यह फिर से क्षतिग्रस्त हो गया . मोती व्यापार के पतन के साथ कई निवासी फारस की खाड़ी के अन्य भागों में चले गए .<ref name="hist_trad" /> [[चित्र:AlRas Deira Mid1960s.jpg|thumb|डिरा में अल रस जिला, 1960 के दशक में दुबई |]] अपनी स्थापना के बाद से ही दुबई अबु धाबी के अनुपात पर था। 1947 में, दुबई और अबु धाबी के उत्तरी क्षेत्र की साझा सीमा का विवाद युद्ध में बदल गया .<ref name="dxbadconflict">[38] ^ [http://www.archiveeditions.co.uk/Leafcopy/575-9.html संयुक्त अरब अमीरात: आंतरिक सीमाएँ और ओमान के साथ सीमा .] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090918065841/http://www.archiveeditions.co.uk/Leafcopy/575-9.html |date=18 सितंबर 2009 }} संग्रहीत संस्करण . वाकर, जे</ref> ब्रिटेन की मध्यस्तता और एक मध्यवर्ती सीमा जो रस हसियन (Ras Hasian) तट से दक्षिण पूर्व की ओर थी के परिणामस्वरूप दोनों से बीच एक अस्थायी युद्धस्तिथि विराम आ गया था। <ref name = "rashasian"> मध्य पूर्व और उत्तरी अफ्रीका . स्कोफ़ील्ड, सी. पी 175 </ref> अमीरात के बीच सीमा विवाद संयुक्त अरब अमीरात के गठन के बाद भी जारी रहा और 1979 में ही एक औपचारिक समझौते के बाद युद्ध समाप्त हुआ .<ref name="lonelyplanet">[39] ^ दुबई . कार्टर, टी और डंसटन, एल <u>लोनली प्लैनेट प्रकाशन</u></ref> बिजली, टेलीफोन सेवाओं और एक हवाई अड्डे दुबई में 1950 के दशक में स्थापित हुए जब ब्रिटिश अपने स्थानीय प्रशासनिक कार्यालयों शारजाह से दुबई ले गए .<ref name="jstordubai">[40] ^ [http://links.jstor.org/sici?sici=0016-7428%28198907%2979%3A3%3C345%3ADC%3E2.0.CO%3B2-7 दुबई शहर . ] [[मेलामिद, सिकंदर]] जुलाई 1989</ref> 1966 में शहर ने कतर के नव स्वतंत्र देश के साथ फारस की खाड़ी रुपए के अवमूल्यन के बाद नै मौद्रिक इकाई कतर/दुबई रियाल की स्थापना की .<ref name="dubaienv" /> उसी साल दुबई में तेल का पता चला जिसके बाद शहर ने अंतरराष्ट्रीय तेल कंपनियों को रियायतें दी . तेल की खोज से विदेशी कर्मचारियों की एक बाढ़ सी आ गई जिसमे मुख्यतः भारतीय और पाकिस्तानी लोग थे। कुछ अनुमानों के अनुसार शहर की जनसँख्या 1968 से 1975 300% तक बढ़ गई थी। <ref name="pop7">{{cite web |url=http://www.ite.org/traffic/documents/AB00H5001.pdf |title=Historic population statistics |format=PDF |date= |accessdate=2009-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326030537/http://www.ite.org/traffic/documents/AB00H5001.pdf |archive-date=26 मार्च 2009 |url-status=dead }}</ref> पूर्व रक्षक ब्रिटेन के 1971 में फारस की खाड़ी छोड़ने के बाद 2 दिसम्बर 1971 को दुबई ने अबु धाबी और पांच अन्य अमीरात के साथ मिलकर [[संयुक्त अरब अमीरात]] की स्थापना की .<ref name="nyt1971">"छह फारस की खाड़ी अमीरात सहमत एक संघ". <u>न्यूयॉर्क टाइम्स </u> 19 जुलाई 1971 . पेज 4</ref> 1973 में, दुबई ने अन्य अमीरातों के साथ मिलकर एक समान मुद्रा : संयुक्त अरब अमीरात दिरहम अपनाई . 1970 के दशक में, दुबई में तेल और व्यापार से उत्पन्न राजस्व में निरंतर बढोत्तरी होती रही, जबकि शहर में लेबनान के गृह युद्ध से भागे हुए आप्रवासियों की बाढ़ आ गयी थी। <ref name="nyt2">[45] ^ युद्ध के घावों से रिकवरी [45] ^ "बेरूत संकेत दिखा रहा है।" <u>न्यूयॉर्क टाइम्स .</u> 26 मई 1977. pg.2</ref> जेबेल अली बंदरगाह (दुनिया का सबसे बड़ा मानव निर्मित बंदरगाह) 1979 में स्थापित किया गया था। जफ्ज़ा (Jafza)(जेबेल अली नि:शुल्क जोन) का बंदरगाह के आसपास निर्माण 1985 में विदेशी कंपनियों को अप्रतिबंधित श्रम आयात और पूंजी निर्यात प्रदान करने के लिए किया गया था। <ref name="UAEFreeZones">[http://www.uaefreezones.com/fz_jebel_ali.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815042427/http://www.uaefreezones.com/fz_jebel_ali.html|date=15 अगस्त 2015}} <u>यूएईफ्रीजोंस.कॉम .</u></ref> [[फारस की खाड़ी]] के 1990 के युद्ध का शहर पर बड़ा प्रभाव पड़ा . जमाकर्ताओं ने क्षेत्र में अनिश्चित राजनीतिक परिस्थितियों के कारण दुबई के बैंकों से भारी मात्रा में पूँजी वापस ले ली . बाद में 1990 के दशक में कई विदेशी व्यापारिक समुदाय - पहली बार कुवैत से फारस की खाड़ी युद्ध के दौरान और बाद में बहरीन से शिया अशांति के दौरान - ने अपने व्यापार को दुबई में स्थानांतरित कर दिया .<ref name="asianaffairs" /> दुबई ने फारस की खाड़ी युद्ध के दौरान और बाद में 2003 इराक आक्रमण के दौरान सेना संबद्ध को जेबेल अली फ्री ज़ोन को ईंधन आधार के लिए इस्तेमाल करने दिया . फारस की खाड़ी के युद्ध के बाद बढ़ी हुई तेल की कीमतों ने दुबई को मुक्त व्यापार और पर्यटन पर ध्यान देना जारी रखने के लिए प्रोत्साहित किया। <ref name="propertyfront">{{cite web |url=http://www.propertyfrontiers.com/pdfs/dubaireport.pdf |title=Microsoft Word - DUBAI FOCUS.doc |format=PDF |date= |accessdate=2009-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090923010949/http://www.propertyfrontiers.com/pdfs/dubaireport.pdf |archive-date=23 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> जेबेल अली मुक्त क्षेत्र की सफलता ने शहर को इस मॉडल की नकल कर नए मुक्त क्षेत्र के समूहों के विकास की अनुमति दी जिसमे दुबई इंटरनेट सिटी, दुबई मीडिया सिटी और दुबई मैरीटाइम सिटी भी शामिल है। बुर्ज अल अरब, दुनिया के सबसे बड़ा प्रथक होटल के निर्माण और साथ ही नये आवासीय गतिविधियों के निर्माण को पर्यटन के लिए दुबई के प्रचार के लिए इस्तेमाल किया गया . 2002 के बाद से निजी संपत्ति के विकास में वृद्धि ने दुबई के क्षितिज<ref name="propertyfront" /> का विशाल परियोजनाओं, द पाल्म आइलैंड, द वर्ल्ड आइलैंड और द बुर्ज खलीफा के साथ पुनः निर्माण किया। हाल ही के मजबूत आर्थिक विकास ने उच्च मुद्रास्फीति को भी बढ़ावा मिला (11.2%, 2007 में जब उपभोक्ता मूल्य सूचकांक के खिलाफ मापा गया) जिसका एक कारण वाणिज्यिक और आवासीय किराए का दोहरीकरण भी माना जाता है।<ref name="kuwaittimes">[52] ^ [http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NDI4Mzk1MzI0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090729034019/http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NDI4Mzk1MzI0|date=29 जुलाई 2009}}[http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NDI4Mzk1MzI0 मजबूत विकास को दुबई को उच्च मुद्रास्फीति का खतरा .] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090729034019/http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NDI4Mzk1MzI0|date=29 जुलाई 2009}}[http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NDI4Mzk1MzI0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090729034019/http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NDI4Mzk1MzI0|date=29 जुलाई 2009}} <u>कुवैत टाइम्स .</u> 8 मार्च 2007</ref> == भूगोल == {{Main|यू ए ई का भूगोल}} {{को विलय|यू ए ई का भूगोल|section=yes}} [[चित्र:Dubai map city.svg|thumb|शहरी स्तर का दुबई का नक्शा |]] [[चित्र:City of Dubai at Night, United Arab Emirates.jpg|thumb|दुबई-शारजाह-अजमान महानगरीय क्षेत्र रात में |]] [[चित्र:dubai 2010.JPG|thumb|31 दिसम्बर 2009 को दुबई का द्रश्य |]] [[चित्र:Dune Bashing - Dubai.JPG|thumb|दुबई के एक रेगिस्तान में रेत का टीला, एक रेगिस्तान सफारी के दौरान]] दुबई संयुक्त अरब अमीरात के फारस की खाड़ी के तट पर स्थित है और मोटे तौर पर समुद्र स्तर ({{convert|16|m|abbr=on|disp=s}}ऊपर) है। दुबई के अमीरात दक्षिण में अबु धाबी के साथ, पूर्वोत्तर में शारजाह के साथ और दक्षिण पूर्व में ओमान सल्तनत के साथ सीमा बाँटता हैं . हट्टा, अमीरात की एक छोटी सी भूमि है जो तीन तरफ से [[ओमान]] और अजमान के अमीरात (पश्चिम में) और रास अल खैमाह (उत्तर में) द्वारा घिरी हुई है। फारस की खाड़ी की सीमाएं अमीरात के पश्चिमी तट से जुड़ी है। दुबई की स्तिथि {{Coord|25.2697|N|55.3095|E|}} है और 4,114 किमी ² (1,588 मील ²) के क्षेत्र में विस्तृत है, यह अपने आरंभिक 1,500 मील के क्षेत्र से परे है जो समुद्र से उद्धार के कारण हुआ हैं . दुबई [[अरबी रेगिस्तान|अरेबियन रेगिस्तान]] के भीतर है। लेकिन दुबई की स्थलाकृति संयुक्त अरब अमीरात के दक्षिणी भाग से काफी अलग है, दुबई के परिदृश्य की विशिष्टता रेतीले रेगिस्तान के रूप में है, जबकि दक्षिणी क्षेत्र में बजरी रेगिस्तान की अधिकता है।<ref name="geo1">[56] ^ [http://uaeinteract.com/uaeint_misc/pdf/perspectives/14.pdf पर्यावरण विकास और संरक्षण में संयुक्त अरब अमीरात .] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303172707/http://www.uaeinteract.com/uaeint_misc/pdf/perspectives/14.pdf |date=3 मार्च 2016 }} अस्पिनल, सिमॉन</ref> रेत में मुख्यतः टूटी हुई सीप और प्रवाल हैं और यह अच्छी, साफ और सफेद है। शहर का पूर्व जो नमक की परत का तटीय मैदान है जिसे ''सब्खा'' (sabkha) के नाम से जाना जाता है, एक उत्तर- दक्षिणी रेतीय रेखा को रास्ता देता है। दूर पूर्व की ओर, रेतीय टीले बड़े हो गए और लोहे के आक्साइड से लाल हो गए .<ref name="pop7" /> सपाट रेतीला रेगिस्तान पश्चिमी हज़र पर्वत को रास्ता देता है, जो हट्टा पर दुबई ओमान की सीमा के साथ चलता है। पश्चिमी हज़ार श्रृंखला का एक शुष्क, कटीला और उजड़ा परिदृश्य है, जिसके पहाड़ कुछ स्थानों पर लगभग 1,300 मीटर तक ऊँचे है। दुबई में कोई प्राकृतिक नदी या मरू उद्यान नहीं है, तथापि, दुबई में एक प्राकृतिक प्रवेश है, दुबई की खाड़ी, जिसको जाल से बाँध कर गहरा कर बड़े जहाजों के जाने के योग्य बना दिया गया है। दुबई में कई पहाड़ों के बीच संकरें पथ और जलछिद्र भी है जिनका आधार पश्चिमी अल हज़र पहाड़ियां है। रेतीय टीलों का एक विशाल समुद्र दक्षिणी दुबई में फैला है जो अंततः एक द एम्प्टी क्वार्टर (The Empty Quarter) रेगिस्तान को जाता है। भूकंप के हिसाब से, दुबई एक बहुत ही स्थिर क्षेत्र है - सबसे पास की भूकंपीय रेखा, ज़ार्गोस फॉल्ट (Zargos fault) संयुक्त अरब अमीरात से 120 किमी दूर है और इसकी दुबई पर कोई भूकंप प्रभाव की संभावना नहीं है।<ref name="seismic">[58] ^ [http://uaeinteract.com/news/default.asp?ID=51 दुबई में भूकंप का खतरा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100215083151/http://uaeinteract.com/news/default.asp?ID=51 |date=15 फ़रवरी 2010 }} लंदन से कम' ]. यूएईइंटेरैकट.कॉम</ref> विशेषज्ञों का यह भी अनुमान है कि इस क्षेत्र में सुनामी की संभावना बहुत कम है क्योंकि फारस की खाड़ी के पानी की गहराई एक सुनामी को शुरू करने के लिए काफी कम है।<ref name="seismic" /> शहर के आसपास के रेतीले रेगिस्तान जंगली घास और कभी कभी खजूर को सहारा देते है। रेगिस्तानी फूल ''सब्खा'' मैदानों में शहर के पूर्वी इलाकों में उगते है जबकि बबूल और खेजड़ी के पेड़ पश्चिमी अल हज़र पहाड़ियों के निकट सपाट मैदानों में होते हैं . कई देशी पेड़ जैसे खजूर और नीम और कई आयातित पेड़ जैसे सफेदा दुबई के प्राकृतिक पार्क में उगाए जाते है। हौबरा तुगदर, धारीदार लकड़बग्घा, स्याहगोश, रेगिस्तानी लोमड़ी, बाज़ और अरबी ओरिक्स जैसे जानवर दुबई के रेगिस्तान में आम है। दुबई यूरोप, एशिया और अफ्रीका के बीच प्रवास के रास्ते पर है और 320 से अधिक प्रवासी पक्षी प्रजातियाँ बसंत और पतझड़ में अमीरात से होकर गुजरती हैं . दुबई के जल में हैमौर सहित मछलियों की 300 से अधिक प्रजातियाँ पाई जाती है। दुबई की खाड़ी शहर के पूर्वोत्तर-दक्षिण पश्चिमी तरफ है। शहर का पूर्वी भाग डिरा के इलाके बनाता है और पूर्व में शारजाह के अमीरात और दक्षिण में अल अवीर के शहर से जुड़ा है। दुबई अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा डिरा के दक्षिण में स्थित है जबकि पाम डिरा, डिरा के उत्तर में फारस की खाड़ी में स्थित है। दुबई की अचल संपत्ति का उछाल ज्यादातर दुबई की खाड़ी के पश्चिम में, जुमेरह तटीय क्षेत्र पर केन्द्रित है। पोर्ट राशिद, जेबेल अली, बुर्ज अल अरब, पाम जुमेरह और विषय आधारित मुक्त-क्षेत्र जैसे बिजनेस बेय सब इसी भाग में स्थित है। पांच मुख्य मार्ग - ई 11 (शेख जायद रोड), ई 311 (अमीरात रोड), ई 44 (दुबई-हट्टा राजमार्ग), ई 77 (दुबई अल हबाब रोड) और ई 66 (ओउद मेथा रोड) - दुबई से जाते है और शहर को अन्य शहरों और अमीरातों से जोड़ते है। इसके अतिरिक्त, कई महत्वपूर्ण अंतर शहरी मार्ग जैसे D 89 (अल मकतौम रोड/हवाई अड्डा रोड), D 85 (बनियास रोड), D 75 (शेख राशिद रोड), D 73 (अल धियाफा रोड), D 94 (जुमेरह रोड) और D 92 (अल ख़लीज/अल वस्ल रोड) शहर में विभिन्न इलाकों को जोड़ते हैं . शहर के पूर्वी और पश्चिमी वर्गों अल मकतौम ब्रिज, अल गरहौद ब्रिज, अल शिनदाघा सुरंग, बिजनेस बेय क्रोसिंग और [[फ्लोटिंग ब्रिज]] से जुड़े हुए हैं . === जलवायु === दुबई की जलवायु गर्म और शुष्क है। दुबई में गर्मियां बेहद गर्म, तूफानी और शुष्क होती है और औसत उच्च लगभग {{convert|40|°C|0|abbr=on}} और रात भर निम्न लगभग {{convert|30|°C|0|abbr=on}} होता है। साल भर गर्म दिनों की उम्मीद की जा सकती है। सर्दियां गर्म और छोटी होती है और औसत उच्च {{convert|23|°C|0|abbr=on}} और रात भर निम्न {{convert|14|°C|0|abbr=on}} होता है। वर्षा, पिछले कुछ दशकों में बढ़ रही है और संचित वर्षा प्रति वर्ष {{convert|150|mm|2|abbr=on|lk=out}} है। यह इस क्षेत्र की शुष्कता को प्रभावित नहीं करता है यद्यपि इससे रेगिस्तानी झाड़ियों की संख्या में वृद्धि हुई है। {{Weather box | location = Dubai (1977–2015 normals) | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 31.8 | Feb record high C = 37.5 | Mar record high C = 41.3 | Apr record high C = 43.5 | May record high C = 47.0 | Jun record high C = 47.9 | Jul record high C = 48.5 | Aug record high C = 48.8 | Sep record high C = 45.1 | Oct record high C = 42.4 | Nov record high C = 38.0 | Dec record high C = 33.2 | Jan high C = 23.9 | Feb high C = 25.4 | Mar high C = 28.9 | Apr high C = 33.3 | May high C = 37.7 | Jun high C = 39.8 | Jul high C = 40.9 | Aug high C = 41.3 | Sep high C = 38.9 | Oct high C = 35.4 | Nov high C = 30.6 | Dec high C = 26.2 | Jan mean C = 19.1 | Feb mean C = 20.5 | Mar mean C = 23.6 | Apr mean C = 27.5 | May mean C = 31.4 | Jun mean C = 33.4 | Jul mean C = 35.5 | Aug mean C = 35.9 | Sep mean C = 33.3 | Oct mean C = 29.8 | Nov mean C = 25.4 | Dec mean C = 21.2 | Jan low C = 14.3 | Feb low C = 15.5 | Mar low C = 18.3 | Apr low C = 21.7 | May low C = 25.1 | Jun low C = 27.3 | Jul low C = 30.0 | Aug low C = 30.4 | Sep low C = 27.7 | Oct low C = 24.1 | Nov low C = 20.1 | Dec low C = 16.3 | Jan record low C = 7.7 | Feb record low C = 7.4 | Mar record low C = 11.0 | Apr record low C = 13.7 | May record low C = 15.7 | Jun record low C = 21.3 | Jul record low C = 24.1 | Aug record low C = 24.0 | Sep record low C = 22.0 | Oct record low C = 15.0 | Nov record low C = 10.8 | Dec record low C = 8.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 18.8 | Feb precipitation mm = 25.0 | Mar precipitation mm = 22.1 | Apr precipitation mm = 7.2 | May precipitation mm = 0.4 | Jun precipitation mm = 0.0 | Jul precipitation mm = 0.8 | Aug precipitation mm = 0.0 | Sep precipitation mm = 0.0 | Oct precipitation mm = 1.1 | Nov precipitation mm = 2.7 | Dec precipitation mm = 16.2 | Jan precipitation days = 5.5 | Feb precipitation days = 4.7 | Mar precipitation days = 5.8 | Apr precipitation days = 2.6 | May precipitation days = 0.3 | Jun precipitation days = 0.0 | Jul precipitation days = 0.5 | Aug precipitation days = 0.5 | Sep precipitation days = 0.1 | Oct precipitation days = 0.2 | Nov precipitation days = 1.3 | Dec precipitation days = 3.8 | Jan sun = 251 | Feb sun = 241 | Mar sun = 270 | Apr sun = 306 | May sun = 350 | Jun sun = 345 | Jul sun = 332 | Aug sun = 326 | Sep sun = 309 | Oct sun = 307 | Nov sun = 279 | Dec sun = 254 | Jand sun = 8.1 | Febd sun = 8.6 | Mard sun = 8.7 | Aprd sun = 10.2 | Mayd sun = 11.3 | Jund sun = 11.5 | Juld sun = 10.7 | Augd sun = 10.5 | Sepd sun = 10.3 | Octd sun = 9.9 | Novd sun = 9.3 | Decd sun = 8.2 | source 1 = Dubai Meteorological Office<ref name="weather">{{cite web | url = https://services.dubaiairports.ae/dubaimet/MET/Climate.aspx | title = Climate (Average Temperatures:1977–2015;Precipitation:1967-2009) | access-date = 14 February 2019 | publisher = Dubai Meteorological Office | archive-url = https://web.archive.org/web/20131004223556/https://services.dubaiairports.ae/dubaimet/MET/Climate.aspx | archive-date = 4 October 2013 | url-status=dead | df = dmy-all }}</ref> | source 2 = UAE National Center of Meteorology<ref name="UAE NCM Climate">{{cite web | url = http://www.ncm.ae/en/climate-reports-yearly.html?id=8803 | title = Climate Yearly Report 2003–2018 | access-date = 14 February 2019 | publisher = UAE National Center of Meteorology NCM | archive-url = https://web.archive.org/web/20190215050649/http://www.ncm.ae/en/climate-reports-yearly.html?id=8803 | archive-date = 15 February 2019 | url-status=live | df = dmy-all }}</ref> | source = }} == सरकार और राजनीति == {{Main|यू ए ई की राजनीति}} {{को विलय|यू ए ई की राजनीति|section=yes}} [[चित्र:Mohammed bin Rashid Al Maktoum (15-02-2021) (cropped).jpg|बाएँ|अंगूठाकार|[[शेख मोहम्मद बिन राशिद अल मकतूम]], संयुक्त अरब अमीरात के प्रधान मंत्री और दुबई के शासक]] [[चित्र:Dubai Cop Car.JPG|thumb|दुबई पुलिस कार, एक बीएमडब्ल्यू 5 सीरीज कार]] [[चित्र:Dubai constr workers.jpg|thumb|दुबई में लगभग 250,000 मजदूर है, ज्यादातर संपत्ति विकास परियोजनाओं जैसे द दुबई मरीना के रूप में काम करने वाले दक्षिण एशियाई लोग]] दुबई सरकार एक संवैधानिक राजशाही ढांचे के भीतर संचालित होती है और अल मकतौम परिवार द्वारा 1833 के बाद से शासित है। मौजूदा शासक मोहम्मद बिन रशीद अल मकतौम संयुक्त अरब अमीरात के प्रधानमंत्री और सुप्रीम संघ परिषद् (SCU) के सदस्य भी है। दुबई 2 सत्र विधि के लिए 8 सदस्यों की संयुक्त अरब अमीरात की संघीय राष्ट्रीय परिषद (Federal National Council - FNC) जो सर्वोच्च संघीय वैधानिक संस्था है, में नियुक्ति करती है।<ref name="uaegovt">[67] ^ [http://countrystudies.us/persian-gulf-states/90.htm कार्यकारी और विधायी शाखाएं .] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130817101800/http://countrystudies.us/persian-gulf-states/90.htm |date=17 अगस्त 2013 }} अमरीकी कांग्रेस का पुस्तकालय .</ref> दुबई नगर पालिका (डीएम) की स्थापना तत्कालीन शासक राशिद बिन सईद अल मकतौम ने 1954 में नगर नियोजन, नागरिक सेवाओं और स्थानीय सुविधाओं के रखरखाव के प्रयोजनों के लिए की थी। <ref name="dmhistory">[68] ^ [http://emp.dm.gov.ae/wps/wcm/connect/e38aad004410d834bdd1bfd6bee7af10/OrganizationalChart.pdf?MOD=AJPERES संगठनात्मक चार्ट .] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190105145407/https://emp.dm.gov.ae/wps/wcm/connect/e38aad004410d834bdd1bfd6bee7af10/OrganizationalChart.pdf?MOD=AJPERES |date=5 जनवरी 2019 }} दुबई नगर पालिका</ref> डीएम की अध्यक्षता हमदान बिन राशिद अल मकतौम, दुबई के उप शासक द्वारा की जाती है और इसमें अनेक विभाग जैसे सड़क विभाग, योजना और सर्वेक्षण विभाग, पर्यावरण एवं जन स्वास्थ्य विभाग और वित्तीय मामलों के विभाग शामिल हैं . सन् 2001 में दुबई नगर पालिका ने अपने वेब पोर्टल (दुबई.एई) द्वारा अपनी 40 शहरी सेवाएं उपलब्ध कराने के लिए एक ई- सरकार परियोजना शुरू की . ऐसी 13 सेवाएँ अक्टूबर 2001 से शुरू की गई, जबकि कई अन्य सेवाएं भविष्य में चालू होने की आशा है। दुबई और रास अल खैमाह ही केवल अमीरात है जो संयुक्त अरब अमीरात की संघीय न्यायिक प्रणाली के अनुरूप नहीं हैं . अमीरात की न्यायिक अदालत हैं द कोर्ट ऑफ़ फर्स्ट इंस्टैंस, द कोर्ट ऑफ़ अपील और द कोर्ट ऑफ़ कैसशन . द कोर्ट ऑफ़ फिस्र्ट इंस्टैंस में सिविल कोर्ट होते हैं जो सभी नागरिकों के दावे सुनते है, अपराध न्यायालय, जो पुलिस की शिकायतों से जुड़े दावे सुनते है और शरिया कोर्ट जो मुसलमानों के बीच मामलों के लिए जिम्मेदार है। गैर मुसलमान शरिया कोर्ट के सामने प्रकट नहीं होते हैं . द कोर्ट ऑफ़ कैसशन अमीरात का सुप्रीम कोर्ट है और कानून के मामलों पर विवाद सुनता है।<ref name="judicial">[69] ^ [http://dubai.usconsulate.gov/dubai/The_UAE_Court_System.html संयुक्त अरब अमीरात न्यायालय प्रणाली .] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110907075138/http://dubai.usconsulate.gov/dubai/the_uae_court_system.html |date=7 सितंबर 2011 }} संयुक्त राज्य अमेरिका के दूतावास .</ref> दुबई पुलिस बल की स्थापना नैफ इलाके में 1956 में हुई और इसका कानून प्रवर्तन अधिकार क्षेत्र अमीरात है। यह बल मोहम्मद बिन रशीद अल मकतौम, दुबई के शासक की प्रत्यक्ष कमान के अधीन है। दुबई नगर पालिका शहर की स्वच्छता और मलजल बुनियादी सुविधाओं के प्रभारी भी हैं . शहर के तेज विकास ने इसके सीमित सीवेज उपचार के बुनियादी ढांचे को उसकी चरम सीमा तक खीच दिया है।<ref>{{cite web |last=Wheeler |first=Julia |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7663883.stm |title=Raw sewage threat to booming Dubai |publisher=बीबीसी न्यूज़ |date=2008-10-13 |accessdate=2009-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090103172040/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7663883.stm |archive-date=3 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> संयुक्त अरब अमीरात के संविधान का अनुच्छेद 25 जाति, राष्ट्रीयता, धार्मिक विश्वासों या सामाजिक स्थिति के आधार पर सभी को सामान आचरण प्रदान करता है। हालाँकि, दुबई के 250,000 में से अनेक विदेशी मज़दूरों की स्तिथि को मानव अधिकार वॉच द्वारा "मानवीय से कम " वर्णित किया गया है।<ref>{{cite web |url=http://www.hrw.org/reports/2006/uae1106/ |title=Human Rights Watch - Building Towers, Cheating Workers: Exploitation of Migrant Construction Workers in the United Arab Emirates |publisher=Hrw.org |date=2006-11-11 |accessdate=2009-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107190215/http://hrw.org/reports/2006/uae1106/ |archive-date=7 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hrw.org/reports/2006/uae1106/uae1106web.pdf |title=Human Rights Watch - Building Towers, Cheating Workers: Exploitation of Migrant Construction Workers in the United Arab Emirates - PDF |format=PDF |date= |accessdate=2009-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090909214124/http://www.hrw.org/reports/2006/uae1106/uae1106web.pdf |archive-date=9 सितंबर 2009 |url-status=live }}</ref><ref name="hrw">{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4861540.stm |title=UAE to Allow Construction Unions |publisher=बीबीसी न्यूज़ |date=2006-03-30 |accessdate=2009-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113122056/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4861540.stm |archive-date=13 जनवरी 2018 |url-status=live }}</ref><ref name="dubaifire">{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6277613.stm |title=Dubai Fire Investigation Launched |publisher=बीबीसी न्यूज़ |date=2007-01-19 |accessdate=2009-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090929224627/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6277613.stm |archive-date=29 सितंबर 2009 |url-status=live }}</ref> NPR अनुसार श्रमिक "आम तौर पर एक कमरे में आठ रहते है और अपने वेतन का एक हिस्सा वे अपने परिवारों को, जिन्हें वे सालों नहीं देख पाते है, को भेजते है।" 21 मार्च 2006 को बुर्ज खलीफा निर्माण स्थल के श्रमिक जो बस के समय और काम की परिस्थितियों से परेशान थे, ने आन्दोलन कर दिया था जिससे कारों, कार्यालयों, कंप्यूटरों और निर्माण उपकरणों को हानि हुई थी। <ref>[80] ^ [http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle.asp?xfile=data/theuae/2006/March/theuae_March745.xml&section=theuae श्रम अशांति से बुर्ज दुबई काम बाधित ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129023343/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle.asp?xfile=data%2Ftheuae%2F2006%2FMarch%2Ftheuae_March745.xml&section=theuae |date=29 नवंबर 2014 }} ख़लीज टाइम्स (एपी रिपोर्ट), 22 मार्च 2006</ref><ref>[81] ^ [http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle.asp?xfile=data/theuae/2006/March/theuae_March779.xml&section=theuae&col= "विरोध करने वाले बुर्ज दुबई श्रमिकों पर मुकदमा हो सकता"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130816045524/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle.asp?xfile=data%2Ftheuae%2F2006%2FMarch%2Ftheuae_March779.xml&section=theuae&col= |date=16 अगस्त 2013 }} ख़लीज टाइम्स, 24 मार्च 2006</ref><ref name="gulfnll">[82] ^ [http://www.gulfnews.com/indepth/labour/index.html संयुक्त अरब अमीरात में श्रम ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080217032430/http://www.gulfnews.com/indepth/labour/index.html |date=17 फ़रवरी 2008 }} गल्फ न्यूज़ का यूएई में श्रम कानून पर लेख, विरोध, आदि</ref> वैश्विक वित्तीय संकट ने दुबई के श्रमिक वर्ग को नुक्सान पहुँचाया है, कई श्रमिकों को भुगतान नहीं किया जा रहा है और वे देश छोड़ने में भी असमर्थ है।<ref name="darksd">{{cite web |url=http://www.independent.co.uk/opinion/commentators/johann-hari/the-dark-side-of-dubai-1664368.html |title="The dark side of Dubai" |publisher=Independent.co.uk |date= |accessdate=2009-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724174145/http://www.independent.co.uk/opinion/commentators/johann-hari/the-dark-side-of-dubai-1664368.html |archive-date=24 जुलाई 2012 |url-status=live }}</ref> दुबई में विदेशी नागरिकों के जुड़े न्यायिक सिद्धांतों को 2007 में रौशनी में लाया गया जब एलेक्जेंडर रॉबर्ट नामक एक 15 वर्षीय फ़्रांसिसी- स्विस नागरिक के साथ तीन स्थानीय लोगों द्वारा बलात्कार, जिसमे से एक एचआइवी पोसिटिव था<ref name="gulfnll" /> और हाल में ही प्रवासी मजदूर जिनमे से अधिकांश भारतीय थे जो बुरी मजदूरी और जीवन स्थितियों के खिलाफ प्रदर्शन कर रहे थे, के कैद जैसी घटनाओं को कथित रूप से छुपाने की कोशिश की गयी थी। <ref name="darksd" /> वेश्यावृत्ति, जो कानून द्वारा अवैध है, सुस्पष्ट रूप से अमीरात में मौजूद है क्योंकि इसकी अर्थव्यवस्था बड़े पैमाने पर पर्यटन और व्यापार पर आधारित है। अमेरिकन सेन्टर फॉर इंटरनेशनल पॉलिसी स्टडीज (AMC.PS) द्वारा किए गए एक शोध में पाया गया कि रूसी और इथियोपिया की महिलायें सबसे आम वेश्याओं हैं, साथ ही कुछ अफ्रीकी देशों की भी महिलाएं है, जबकि भारतीय वेश्याएं एक अच्छी तरह से आयोजित ट्रांस ओशियानिक वेश्यावृत्ति नेटवर्क का हिस्सा हैं .<ref name="pbsdsex" /> एक 2007 की [[PBS]] की ''दुबई : रात के राज़ '' नामक वृत्तचित्र के अनुसार क्लब में अधिकारियों द्वारा वैश्यावृत्ति को सहन किया जाता है और कई विदेशी महिलाओं वहां बिना मजबूरी के पैसे से आकर्षित होकर काम करती हैं .<ref name="pbsdsex">[88] ^ मिमी चकारोवा | [http://www.pbs.org/frontlineworld/rough/2007/09/dubai_sex_for_s.html दुबई: रात के राज,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100328233954/http://www.pbs.org/frontlineworld/rough/2007/09/dubai_sex_for_s.html|date=28 मार्च 2010}} ''[[पीबीएस फ्रंटलाइन]]'' 13 सितम्बर 2007</ref><ref>[89] ^ [http://www.nytimes.com/2007/08/06/world/middleeast/06dubai.html?_r=2&pagewanted=1&hp&oref=slogin न्यूयॉर्क टाइम्स - बेचैन विदेश श्रम का डर, दुबई की सुधार पर नज़र ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150611011133/http://www.nytimes.com/2007/08/06/world/middleeast/06dubai.html?_r=2&pagewanted=1&hp&oref=slogin |date=11 जून 2015 }}</ref><ref>[91] ^ [http://www.metimes.com/International/2007/11/07/strike_rages_on_at_worlds_tallest_tower_in_dubai/3172/ मिडिल ईस्ट टाइम्स - दुबई में दुनिया के सबसे बड़े टॉवर में हड़ताल {{Dead link|date=जुलाई 2009}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090218144024/http://www.metimes.com/International/2007/11/07/strike_rages_on_at_worlds_tallest_tower_in_dubai/3172/ |date=18 फ़रवरी 2009 }}</ref> {{See also|Human rights in Dubai}} == जनसांख्यिकी == {{Main|Demographics of Dubai}} {{See also|Indians in the United Arab Emirates|Islam in the United Arab Emirates|Roman Catholicism in the United Arab Emirates|Bahá'í Faith in the United Arab Emirates}} {| class="wikitable" style="width:17%;float:left;font-size:0.85em" |- | style="background:#A8BDEC;font-weight:bold"| वर्ष | style="background:#A8BDEC;font-weight:bold"| जनसंख्या |- | 1822 <sup>1</sup> | 1,200<ref name="pophist1">{{Cite web |url=http://www.alshindagah.com/september99/architecture.htm |title=ऐतिहासिक जनसंख्या के आंकड़े |access-date=25 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090930191053/http://www.alshindagah.com/september99/architecture.htm |archive-date=30 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> |- | 1900 <sup>1</sup> | 10,000<ref name="pophist2">{{Cite web |url=http://cipa.icomos.org/fileadmin/papers/antalya/143.pdf |title=ऐतिहासिक जनसंख्या के आंकड़े |access-date=14 अक्तूबर 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061014043152/http://cipa.icomos.org/fileadmin/papers/antalya/143.pdf |archive-date=14 अक्तूबर 2006 |url-status=dead }}</ref> |- | 1930 <sup>1</sup> | 20,000<ref name="pophist3">{{Cite web |url=http://www.uae-embassy.de/DeutschHome/Tourismus/4DubaiGuide.pdf |title=ऐतिहासिक जनसंख्या के आंकड़े |access-date=14 जून 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614040415/http://www.uae-embassy.de/DeutschHome/Tourismus/4DubaiGuide.pdf |archive-date=14 जून 2007 |url-status=dead }}</ref> |- | 1940 <sup>1</sup> | 38,000<ref name="pophist1" /> |- | 1954 <sup>1</sup> | 20,000<ref name="pophist1" /> |- | 1960 <sup>1</sup> | 40,000<ref name="pophist4">{{Cite web |url=http://www.populstat.info/Asia/unarabet.htm |title=ऐतिहासिक जनसंख्या के आंकड़े |access-date=25 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100809185417/http://www.populstat.info/Asia/unarabet.htm |archive-date=9 अगस्त 2010 |url-status=dead }}</ref> |- | 1968 | 58,971<ref name="pophist5">{{Cite web |url=http://uaeinteract.com/uaeint_misc/pdf/perspectives/04.pdf |title=ऐतिहासिक जनसंख्या के आंकड़े |access-date=25 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110813115014/http://www.uaeinteract.com/uaeint_misc/pdf/perspectives/04.pdf |archive-date=13 अगस्त 2011 |url-status=dead }}</ref> |- | 1975 | 183,000<ref name="pophist6">{{Cite web |url=http://tedad.ae/english/about_census/background.html |title=ऐतिहासिक जनसंख्या के आंकड़े |access-date=25 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100516221856/http://www.tedad.ae/english/about_census/background.html |archive-date=16 मई 2010 |url-status=dead }}</ref> |- | 1985 | 370,800<ref name="pophist7">{{Cite web |url=http://www.ite.org/traffic/documents/AB00H5001.pdf |title=ऐतिहासिक जनसंख्या के आंकड़े |access-date=25 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326030537/http://www.ite.org/traffic/documents/AB00H5001.pdf |archive-date=26 मार्च 2009 |url-status=dead }}</ref> |- | 1995 | 674,000<ref name="pophist7" /> |- | 2005 | 1,204,000 |- | colspan="2"|<sup>'''1''' </sup> दुबई शहर में पहली जनगणना का आयोजन 1968 में किया गया . इस तालिका में 1968 के पहले के सभी जनसंख्या के आंकड़े अनुमानित है और विभिन्न स्रोतों से प्राप्त हैं . |} दुबई के सांख्यिकी केंद्र द्वारा आयोजित की गई जनगणना के अनुसार, अमीरात की 2006 में आबादी 1,422,000 थी जिसमे 1,073,000 पुरुष और 349,000 महिलाएं शामिल थी। <ref name="pop1">[106] ^ [https://web.archive.org/web/20070304112835/http://vgn.dm.gov.ae/DMEGOV/OSI/webreports/Fig4.pdf 2006 में दुबई के आंकडे .][http://web.archive.org/web/20070304112835/http://vgn.dm.gov.ae/DMEGOV/OSI/webreports/Fig4.pdf दुबई की सरकार .]</ref> क्षेत्र 497.1 वर्ग मील (1,287.4 km2) तक फैला हुआ हैं . जनसंख्या घनत्व 408.18/km2 है जो पूरे देश से आठ गुना अधिक हैं . दुबई क्षेत्र में दूसरा सबसे महंगा शहर है और दुनिया में 20 वां सबसे महंगा शहर हैं .<ref>{{Cite web |url=http://www.citymayors.com/features/cost_survey.html |title=Cost of living&nbsp;— The world's most expensive cities |publisher=City Mayors |access-date=25 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081224033730/http://www.citymayors.com/features/cost_survey.html |archive-date=24 दिसंबर 2008 |url-status=live }}</ref> 1998 के रूप में, अमीरात की जनसंख्या का 17% भाग संयुक्त अरब अमीरात के नागरिकों का था। लगभग प्रवासियों की जनसँख्या (और अमीरात की कुल आबादी का 71% भाग) का 85% भाग एशियाई था, मुख्यतः (51%) भारतीय, पाकिस्तानी (15%) और बांग्लादेशी (10%) .<ref name="migrationinformation">[109] ^ [http://www.migrationinformation.org/dataHub/GCMM/Dubaidatasheet.pdf "देश और महानगर आँकड़े संक्षेप में |] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121012143031/http://www.migrationinformation.org/dataHub/GCMM/Dubaidatasheet.pdf |date=12 अक्तूबर 2012 }} MP. डाटा हब</ref> लेकिन जनसंख्या का एक चौथाई भाग कथित तौर पर ईरानी मूल का है।<ref>[110] ^ [http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F00E1EF839550C778CDDAB0994DD404482 ''"जवान ईरानीयों के दुबई के सपने'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140406213859/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F00E1EF839550C778CDDAB0994DD404482 |date=6 अप्रैल 2014 }} द न्यूयार्क टाइम्स, हसन एम.फत्तः द्वारा प्रकाशित: 4 दिसम्बर 2005</ref> इसके अतिरिक्त, जनसंख्या का 16% भाग (या 288,000 लोग) सामूहिक श्रम आवास में रहने वाले लोगों की जातीयता या राष्ट्रीयता की पहचान नहीं है लेकिन यह मुख्यतः एशियाई सोचा गया है।<ref name="pop2">{{Cite web |url=http://www.uae.hsbc.com/1/PA_1_1_24P/content/uae/pdf/eco_bull_04_eng_demo.pdf |title=संयुक्त अरब अमीरात के बदलते जनांकिक |access-date=25 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070809043458/http://www.uae.hsbc.com/1/PA_1_1_24P/content/uae/pdf/eco_bull_04_eng_demo.pdf |archive-date=9 अगस्त 2007 |url-status=dead }}</ref> अमीरात में औसत उम्र 27 साल थी। अपक्व जन्म दर 2005 में 13.6% थी जबकि अपक्व मृत्यु दर 1% थी। <ref name="pop4">[114] ^ [https://web.archive.org/web/20070614040518/http://vgn.dm.gov.ae/DMEGOV/OSI/webreports/872729764SYB05-02-15.pdf बेसिक महत्वपूर्ण सांख्यिकी संकेतक - दुबई के अमीरात]</ref> हालांकि दुबई की अधिकारिक भाषा अरबी है पर उर्दू, फारसी, हिंदी, मलयालम, बंगाली, तमिल, टैगलोग, चीनी और अन्य कई भाषाएँ भी दुबई में बोली जाती हैं . अंग्रेजी शहर की ''[[सामान्य भाषा]]'' है और निवासियों द्वारा बहुत ही व्यापक रूप से बोली जाती है। संयुक्त अरब अमीरात अनंतिम संविधान के अनुच्छेद 7 के अनुसार इस्लाम संयुक्त अरब अमीरात शासकीय राज्य धर्म है। सरकार लगभग 95% मस्जिदों को सहायता देती है और सभी इमामों को रोज़गार देती है ; लगभग 5% मस्जिद पूरी तरह से निजी हैं और कई बड़ी मस्जिदों के बड़े निजी वृत्तिदान है।<ref name="loc_religion">[115] ^ [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/UAE.pdf देश की रूपरेखा : संयुक्त अरब अमीरात (यूएई) .] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150226005533/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/UAE.pdf |date=26 फ़रवरी 2015 }} संयुक्त राज्य कांग्रेस के पुस्तकालय</ref> दुबई में बड़ी संख्या में हिंदू, ईसाई, सिख, बौद्ध और अन्य धार्मिक समुदाय के लोग शहर में रहते हैं . {{Citation needed|date=अक्टूबर 2009}} गैर मुस्लिम समूहों के लोग अपने स्वयं के पूजा घर बना सकते है जहां वे मुक्त रूप से अपने धर्म का अभ्यास कर सकते हैं इसके लिए उन्हें भूमि अनुदान का अनुरोध और एक परिसर के निर्माण की अनुमति लेने की ज़रुरत होती है। जिन समुदायों के खुद के धार्मिक इमारतें नहीं होती वे अन्य धार्मिक संगठनों की सुविधाओं का प्रयोग कर सकते है या निजी घरों में पूजा कर सकते हैं .<ref>{{cite web |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90223.htm |title=International Religious Freedom Report 2007 - United Arab Emirates |publisher=State.gov |date= |accessdate=2009-07-31 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HZrPZpn8?url=http://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2007/90223.htm |archive-date=22 जून 2013 |url-status=live }}</ref> गैर मुस्लिम धार्मिक समूहों को खुले तौर पर समूह के कार्यों की विज्ञापित की अनुमति है लेकिन शुद्धिकरण या धार्मिक साहित्य का वितरण जो इस्लाम का अपमान माना जाता है, आपराधिक मुकदमा चलाने, कारावास और निर्वासन के दंड के अंतर्गत आता है।<ref name="loc_religion" /> {{clear}} == अर्थव्यवस्था == {{Main|दुबई की अर्थव्यवस्था}} {{को विलय|दुबई की अर्थव्यवस्था|section=yes}} दुबई की अर्थव्यवस्था 2022 तक प्रति व्यक्ति [[सकल घरेलू उत्पाद]] 46,665 अमेरिकी डॉलर का प्रतिनिधित्व करती है।<ref>{{Cite news|url=https://www.khaleejtimes.com/business/uae-economic-growth-to-accelerate-in-2022-2023-swiss-bank|title=दुबई अमीरात का सकल घरेलू उत्पाद (जीडीपी) 2020–2021-2022}}</ref> विदेश व्यापार राज्य मंत्री डॉ थानी बिन अहमद अल जायौदी ने घोषणा की कि 10 वर्षों में यूएई का गैर-तेल व्यापार कुल 16.14 ट्रिलियन (4,4 ट्रिलियन अमेरिकी डॉलर) है।<ref>{{Cite news|url=https://www.gulftoday.ae/business/2022/03/03/uae-non-oil-trade-over-10-years--totals-dhs16-14-trillion-minister|title=10 वर्षों में संयुक्त अरब अमीरात गैर-तेल व्यापार कुल Dhs16.14 ट्रिलियन}}</ref> यूएई की जीडीपी 2021 में 407 अरब डॉलर से बढ़कर 2022 में 440 अरब डॉलर और अगले साल 467 अरब डॉलर हो गई। इसी तरह, प्रति व्यक्ति जीडीपी भी पिछले साल 43,868 डॉलर से बढ़कर इस साल 46,665 डॉलर और 2023 में 48,822 डॉलर हो जाएगी,दुबई की अर्थव्यवस्था पर एक ब्लॉग लिखना एक बहुत ही रोचक विषय है। दुबई की अर्थव्यवस्था का आधार विभिन्न क्षेत्रों में फैला हुआ है, जो इसे वैश्विक स्तर पर महत्वपूर्ण बनाता है। आइए दुबई की अर्थव्यवस्था पर एक नज़र डालते हैं: दुबई की अर्थव्यवस्था: एक परिचय दुबई संयुक्त अरब अमीरात का सबसे बड़ा और प्रमुख व्यापारिक केंद्र है। यह शहर न केवल अपनी आधुनिक वास्तुकला और शानदार जीवनशैली के लिए प्रसिद्ध है, बल्कि इसकी अर्थव्यवस्था भी इसे एक वैश्विक धरोहर बनाती है। व्यापार और वाणिज्य दुबई की अर्थव्यवस्था का एक मुख्य स्तंभ इसका व्यापार और वाणिज्य है। यहाँ का दुबई वर्ल्ड ट्रेड सेंटर और दुबई इंटरनेशनल फाइनेंस सेंटर (DIFC) दुनिया भर के व्यापारिक संगठनों के लिए एक महत्वपूर्ण केंद्र हैं। इसके अलावा, दुबई की [[मुक्त व्यापार क्षेत्र]] (Free Zones) व्यापारियों और निवेशकों को आकर्षित करने का एक प्रमुख कारण हैं। तेल और गैस हालांकि दुबई की अर्थव्यवस्था में तेल और गैस का योगदान पिछले कुछ दशकों में घटा है, फिर भी यह क्षेत्र अभी भी महत्वपूर्ण है। तेल और गैस से प्राप्त राजस्व ने दुबई को शुरुआती समय में अपनी आधारभूत संरचना को विकसित करने में मदद की। पर्यटन और आतिथ्य दुबई का पर्यटन और आतिथ्य क्षेत्र इसकी अर्थव्यवस्था का एक और मुख्य स्तंभ है। विश्व में अपनी अद्वितीय वास्तुकला, लक्ज़री होटल, और मनोरंजन स्थलों के लिए प्रसिद्ध, दुबई हर साल लाखों पर्यटकों को आकर्षित करता है। बुर्ज खलीफा, दुबई मॉल, और पाम जुमेरा जैसे स्थान दुबई की वैश्विक पहचान को और मजबूत बनाते हैं। रियल एस्टेट दुबई का रियल एस्टेट क्षेत्र इसकी अर्थव्यवस्था का एक और महत्वपूर्ण हिस्सा है। शहर की गगनचुंबी इमारतें, शानदार रेसिडेंशियल प्रोजेक्ट्स, और व्यावसायिक परिसरों ने दुबई को वैश्विक स्तर पर एक प्रमुख रियल एस्टेट हब बना दिया है। तकनीकी और नवाचार दुबई सरकार की तकनीकी और नवाचार पर जोर देने से शहर एक स्मार्ट सिटी बनने की दिशा में अग्रसर है। स्मार्ट दुबई, दुबई फ्यूचर फाउंडेशन, और अन्य पहलें दुबई को भविष्य की दिशा में ले जा रही हैं,दुबई, जो संयुक्त अरब अमीरात (यूएई) का एक प्रमुख अमीरात है, अपनी तेज़ी से विकसित होती अर्थव्यवस्था और वैश्विक व्यापार का केंद्र होने के लिए दुनिया भर में प्रसिद्ध है। इस ब्लॉग में, हम दुबई की अर्थव्यवस्था के विभिन्न पहलुओं और इसकी सफलता के पीछे के कारणों पर चर्चा करेंगे। दुबई की अर्थव्यवस्था का आधार तेल और गैस: दुबई की अर्थव्यवस्था की शुरुआत तेल और गैस से हुई। हालांकि, आज यह केवल 1% से 2% के योगदान के साथ दुबई की कुल अर्थव्यवस्था का छोटा हिस्सा है। दुबई ने अपनी निर्भरता तेल से हटाकर अन्य क्षेत्रों की ओर बढ़ाई है। व्यापार और परिवहन: दुबई की भौगोलिक स्थिति इसे एशिया, यूरोप, और अफ्रीका के बीच एक महत्वपूर्ण व्यापारिक केंद्र बनाती है। जबरदस्त बंदरगाह सुविधाएँ और हवाई अड्डे इसे व्यापार के लिए आकर्षक बनाते हैं। वित्तीय सेवाएँ: दुबई अंतर्राष्ट्रीय वित्तीय केंद्र (DIFC) दुनिया के प्रमुख वित्तीय केंद्रों में से एक है, जहाँ विश्व की प्रमुख वित्तीय संस्थान अपनी सेवाएँ प्रदान करती हैं। पर्यटन और आतिथ्य: दुनिया भर से लाखों पर्यटक हर साल दुबई आते हैं, जो इसकी जीडीपी का एक बड़ा हिस्सा बनाते हैं। बुर्ज खलीफा, पाम जुमेराह, और दुबई मॉल जैसे आकर्षण पर्यटकों को खींचते हैं। अचल संपत्ति और निर्माण: दुबई का आकाश छूता हुआ इंफ्रास्ट्रक्चर, जैसे गगनचुंबी इमारतें और बड़े प्रोजेक्ट्स, इसकी अर्थव्यवस्था का महत्वपूर्ण हिस्सा हैं। सफलता के मुख्य कारण सरकारी पहल और नीतियाँ: दुबई की सरकार ने व्यापार-अनुकूल नीतियाँ अपनाईं, जैसे कि 100% विदेशी स्वामित्व की अनुमति और न्यूनतम कर। भौगोलिक स्थिति: इसकी स्थानिक स्थिति इसे वैश्विक व्यापार मार्गों के केंद्र में रखती है। मल्टी-कल्चरल और कुशल श्रम: दुबई में विभिन्न देशों के लोग काम करते हैं, जो इसे विविधता और विशेषज्ञता प्रदान करते हैं। विश्व स्तरीय इंफ्रास्ट्रक्चर: हवाई अड्डों, बंदरगाहों, और हाईवे का व्यापक नेटवर्क वैश्विक मानकों पर खरा उतरता है। भविष्य की दृष्टि दुबई "विजन 2030" जैसी योजनाओं के जरिए सतत विकास और आर्थिक विविधता को सुनिश्चित करने का प्रयास कर रहा है। कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), हरित ऊर्जा, और डिजिटल परिवर्तन जैसे क्षेत्रों में निवेश भविष्य के लिए नए अवसर खोल रहे हैं,दुबई, संयुक्त अरब अमीरात का एक प्रमुख शहर, अपनी शानदार वास्तुकला, आलीशान खरीदारी और जीवंत संस्कृति के लिए जाना जाता है। लेकिन इसके ग्लैमर के पीछे एक मजबूत और विविध अर्थव्यवस्था है जिसने इसे वैश्विक व्यापार और पर्यटन का केंद्र बना दिया है। अर्थव्यवस्था के मुख्य स्तंभ: दुबई की अर्थव्यवस्था कई प्रमुख क्षेत्रों पर आधारित है: पर्यटन: दुबई दुनिया के सबसे लोकप्रिय पर्यटन स्थलों में से एक है, जो हर साल लाखों पर्यटकों को आकर्षित करता है। बुर्ज खलीफा, दुबई मॉल और पाम जुमेराह जैसे प्रतिष्ठित आकर्षणों के साथ, यह शहर पर्यटन राजस्व का एक महत्वपूर्ण स्रोत है। रियल एस्टेट: दुबई का रियल एस्टेट बाजार दुनिया में सबसे गतिशील बाजारों में से एक है। गगनचुंबी इमारतों से लेकर आलीशान विला तक, दुबई में हर तरह के निवेशकों के लिए कुछ न कुछ है। व्यापार और वाणिज्य: दुबई एक प्रमुख व्यापार केंद्र है, जो एशिया, यूरोप और अफ्रीका के बीच एक महत्वपूर्ण जंक्शन पर स्थित है। मुक्त व्यापार क्षेत्र, बंदरगाह और लॉजिस्टिक्स सुविधाएं इसे व्यापार और वाणिज्य के लिए एक आकर्षक गंतव्य बनाती हैं। वित्तीय सेवाएं: दुबई वित्तीय सेवाओं का एक बढ़ता हुआ केंद्र है, जिसमें बड़ी संख्या में अंतरराष्ट्रीय बैंक और वित्तीय संस्थान स्थित हैं। दुबई इंटरनेशनल फाइनेंशियल सेंटर (डीआईएफसी) एक प्रमुख वित्तीय केंद्र है जो कई तरह की वित्तीय सेवाएं प्रदान करता है। परिवहन और रसद: दुबई का परिवहन और रसद क्षेत्र एक महत्वपूर्ण विकास क्षेत्र है, जिसमें एमिरेट्स एयरलाइन और जेबेल अली बंदरगाह जैसी प्रमुख कंपनियां हैं। यह शहर एक महत्वपूर्ण हवाई और समुद्री परिवहन केंद्र है। विकास के चालक: दुबई की अर्थव्यवस्था के विकास के कई कारक हैं: रणनीतिक स्थान: दुबई का रणनीतिक स्थान इसे व्यापार और वाणिज्य के लिए एक महत्वपूर्ण केंद्र बनाता है। सरकारी निवेश: दुबई सरकार ने बुनियादी ढांचे और अन्य विकास परियोजनाओं में भारी निवेश किया है। खुली नीतियां: दुबई ने व्यापार और निवेश को बढ़ावा देने के लिए कई तरह की खुली नीतियां अपनाई हैं। तकनीकी नवाचार: दुबई तकनीकी नवाचार को अपनाने में सबसे आगे है, और स्मार्ट सिटी पहल में भारी निवेश कर रहा है। चुनौतियाँ: दुबई की अर्थव्यवस्था के सामने कुछ चुनौतियां भी हैं: तेल पर निर्भरता: दुबई की अर्थव्यवस्था का एक हिस्सा अभी भी तेल पर निर्भर है, हालांकि यह विविधता लाने के प्रयास कर रहा है। वैश्विक आर्थिक अनिश्चितता: वैश्विक आर्थिक अनिश्चितता दुबई की अर्थव्यवस्था को प्रभावित कर सकती है। भू-राजनीतिक जोखिम: क्षेत्र में भू-राजनीतिक जोखिम दुबई की अर्थव्यवस्था के लिए एक चुनौती है। भविष्य की संभावनाएं: अपनी चुनौतियों के बावजूद, दुबई की अर्थव्यवस्था में विकास की मजबूत संभावनाएं हैं। सरकार ने 2040 तक दुबई को दुनिया के सबसे अच्छे शहरों में से एक बनाने का लक्ष्य रखा है। तकनीकी नवाचार, पर्यटन, और व्यापार में निवेश करके दुबई आने वाले वर्षों में अपनी आर्थिक वृद्धि को बनाए रखने की संभावना है। निष्कर्ष दुबई की अर्थव्यवस्था विविधतापूर्ण और बहुआयामी है। व्यापार, तेल और गैस, पर्यटन, रियल एस्टेट, और तकनीकी क्षेत्रों में इसकी सफलता ने इसे एक वैश्विक आर्थिक धरोहर बनाया है। यह शहर निरंतर विकास की दिशा में अग्रसर है और आने वाले वर्षों में और भी अधिक आर्थिक मजबूती प्राप्त करेगा,दुबई की अर्थव्यवस्था एक गतिशील और विविध अर्थव्यवस्था है जो कई क्षेत्रों पर आधारित है। यह शहर एक प्रमुख व्यापार, पर्यटन और वित्तीय केंद्र है। अपनी चुनौतियों के बावजूद, दुबई की अर्थव्यवस्था में विकास की मजबूत संभावनाएं हैं और यह आने वाले वर्षों में वैश्विक अर्थव्यवस्था में एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाता रहेगा। द बुर्ज खलीफा, मनुष्य द्वारा बनाया गया सबसे ऊंचा स्वरुप [122].<ref name="Duba.One.naugurat.on">[] रेफरी </ 123>]] दुबई का 2005 में सकल घरेलू उत्पाद 37 बिलियन अमरीकी डालर था। हालांकि दुबई की अर्थव्यवस्था तेल उद्योग के ऊपर बनी थी,<nowiki><ref name="oilgas2">[125] ^ </nowiki>[http://www.usatoday.com/marketplace/ibi/dubai.htm "दुबई - अवलोकन:",] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070808211435/http://www.usatoday.com/marketplace/ibi/dubai.htm |date=8 अगस्त 2007 }} युएसएटुडे.कॉम . 22 जुलाई 2007 लिया गया .</ref> वर्त्तमान में तेल और प्राकृतिक गैस का भाग अमीरात के राजस्व का 6% से भी कम है।<ref name="oilrev" /> यह अनुमान है कि दुबई 240,000 {बैरल तेल का दैनिक और अपतटीय क्षेत्र से पर्याप्त मात्र में गैस का उत्पादन करता है। संयुक्त अरब अमीरात के गैस के राजस्व में अमीरात का 2% का हिस्सा है। दुबई के तेल भंडार काफी कम हो गए है और इनके 20 साल में खत्म होने की उम्मीद हैं .<ref name="oilgas">{{cite web |url=http://www.uae.gov.ae/Government/oil_gas.htm#Dubai |title="UAE Oil and Gas" |publisher=Uae.gov.ae |date=1999-06-19 |accessdate=2009-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080705161411/http://www.uae.gov.ae/Government/oil_gas.htm#Dubai |archive-date=5 जुलाई 2008 |url-status=dead }}</ref> संपत्ति और निर्माण (22.6%),<ref name="Ddooo" /> व्यापर (16%), माल आगार (15%) और वित्तीय सेवाएं (11%) दुबई की अर्थव्यवस्था में सबसे बड़ा योगदान देते है।<ref name="dubchamber">[130] ^ [http://www.dcci.gov.ae/content/Bulletin/Issue10/SectorMonEn_ISSUE10.pdf दुबई आर्थिक क्षेत्रों की संभावना |] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216052206/http://www.dcci.gov.ae/content/Bulletin/Issue10/SectorMonEn_ISSUE10.pdf |date=16 फ़रवरी 2008 }} दुबई वाणिज्य चैम्बर . 2003</ref> एक ''सिटी मेयर '' के सर्वेक्षण में दुबई को दुनिया के बेहतरीन वित्तीय शहरों में 44 वें स्थान पर रखा गया था<ref>{{cite web |url=http://www.citymayors.com/economics/financial-cities.html |title=Citgy Mayors: World's best financial cities |publisher=Citymayors.com |date=2008-06-10 |accessdate=2009-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171022160018/http://www.citymayors.com/economics/financial-cities.html |archive-date=22 अक्तूबर 2017 |url-status=dead }}</ref> और ''सिटी मेयर '' की दूसरी रिपोर्ट में संकेत दिया गया था कि खरीद की क्षमता में दुबई दुनिया के सबसे अमीर शहरों में 33 वें स्थान पर था। <ref>{{cite web |url=http://www.citymayors.com/economics/usb-purchasing-power.html |title=World's richest cities by purchasing power |publisher=City Mayors |date= |accessdate=2009-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080506064245/http://www.citymayors.com/economics/usb-purchasing-power.html |archive-date=6 मई 2008 |url-status=live }}</ref> दुबई एक अंतर्राष्ट्रीय वित्तीय केंद्र भी है और मास्टरकार्ड वर्ल्डवाइड सेंटर्स ऑफ़ कॉमर्स इंडेक्स (Mastercard Worldwide Centers of Commerce Index) (2007)<ref>{{cite web |url=http://www.mastercard.com/us/company/en/wcoc/pdf/index_2007_us.pdf |title=MW-IndexRpt-CoComm FA.indd<!-- Bot generated title --> |date= |format=PDF |accessdate=2008-10-10 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Hdm3Mo5O?url=http://www.mastercard.com/us/company/en/wcoc/pdf/index_2007_us.pdf |archive-date=25 जून 2013 |url-status=live }}</ref> के सवेक्षण में शीर्ष 50 वैश्विक वित्तीय शहरों में 37 वें और मध्य पूर्व में पहले स्थान पर था। दुबई के पुनः निर्यात स्थलों में ईरान (790 मिलियन अमेरिकी डॉलर), भारत (204 मिलियन अमेरिकी डॉलर) और सऊदी अमेरिका (194 मिलियन अमेरिकी डॉलर) शामिल है। अमीरात के शीर्ष आयात स्रोतों में जापान (1.5 अरब अमेरिकी डॉलर), चीन (1.4 अमेरिकी डॉलर) और संयुक्त राज्य अमेरिका (1.4 अरब अमेरिकी डॉलर) शामिल है।<ref name="ecosector" /> 2005 से 2009 तक दुबई और ईरान के बीच व्यापार तीन गुआ होकर 12 अरब अमेरिकी डॉलर हो गया है।<ref>{{cite web | title=Politics | website=Bloomberg.com | date=2025-11-10 | url=https://www.bloomberg.com/politics?p.d=20601102&s.d=av5smtYe_DDA | access-date=2025-11-11}}</ref> ऐतिहासिक रूप से दुबई और दुबई की खाड़ी के पार इसकी अनुलिपि, डिरा (उस समय दुबई शहर से स्वतंत्र), पश्चिमी निर्माताओं के अवसरों के लिए महत्वपूर्ण बंदरगाह बन गए थे। नए शहर के ज्यादातर बैंकिंग और वित्तीय केंद्रों के मुख्यालय बंदरगाह क्षेत्र में थे। दुबई ने 1970 और 1980 के दशक में एक व्यापार मार्ग के रूप अपने महत्व को बनाए रखा . दुबई में सोने का मुक्त व्यापार होता है और 1990 के दशक तक भारत में सोने के खंड की "तेज तस्करी व्यापार"<ref name="britannica">[139] ^ [http://concise.britannica.com/dday/print?articleId=31319&fullArticle=true&tocId=9031319 "दुबय्य " |] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130903094953/http://concise.britannica.com/dday/print?articleId=31319&fullArticle=true&tocId=9031319 |date=3 सितंबर 2013 }} ब्रिटैनिका विश्वकोश 2008</ref> का केंद्र था जहां सोने का आयात प्रतिबंधित था। दुबई के जेबेल अली बंदरगाह का निर्माण 1970 के दशक में हुआ दुनिया का सबसे बड़ा मानव निर्मित बंदरगाह है और यह कंटेनर यातायात की मात्रा के इसके समर्थन के लिए दुनिया भर में आठवें स्थान पर था। <ref name="jebelali">[140] ^ [https://web.archive.org/web/20081221123213/http://aapa.files.cms-plus.com/Statistics/worldportrankings_2006.xls विश्व बंदरगाह रैंकिंग - 2006] अमेरिकी बंदरगाह अधिकारियों का संघ . 2006).</ref> उद्योग की स्थापना के लिए शहर भर में विशेष मुक्त क्षेत्रों के साथ दुबई साथ ही आईटी और सेवा उद्योग जैसे उद्योगों के एक केन्द्र के रूप में विकसित हो रहा है। दुबई इंटरनेट सिटी, दुबई मीडिया सिटी के साथ TECOM का हिस्सा (दुबई प्रौद्योगिकी, वाणिज्य और इलेक्ट्रॉनिक मीडिया नि: शुल्क जोन प्राधिकरण) के रूप में [[दुबई मीडिया सिटी]] के साथ मिलकर एक ऐसी एन्क्लेव जिसके सदस्य ऐसे EMC निगम, [[ओरेकल कॉर्पोरेशन|ओरैकल कोर्पोरेशन]] , [[माइक्रोसॉफ़्ट|माइक्रोसॉफ्ट]] , और [[आईबीएम]] , और मीडिया संगठनों के रूप में आईटी कंपनियों में शामिल है जैसे अति पिछड़े वर्गों, [[सीएनएन]], [[बीबीसी]], [[रॉयटर्स]], स्काई समाचार और [[एपी.]] दुबई वित्तीय बाजार (DFM) की स्थापना मार्च 2000 द्वितीयक बाज़ार के रूप में स्थानीय और विदेशी व्यापारिक प्रतिभूतियों और बांड के व्यापार के लिए हुई थी। 2006 की चौथी तिमाही में, इसका व्यापार लगभग 400 बिलियन शेयरों का था जिनका कुल मूल्य 95 अरब अमेरिकी डॉलर था। डीऍफ़एम् (DFM) का बाज़ार पूंजीकरण 87 अरब अमेरिकी डॉलर था। <ref name="pop4" /> सरकार के व्यापार आधारित लेकिन तेल निर्भर अर्थव्यवस्था से एक सेवा और पर्यटन उन्मुख अर्थव्यवस्था बनने के निश्चय ने संपत्ति को और अधिक मूल्यवान बना दिया है, जिससे 2004-2006 से संपत्ति अधिक मूल्यवान हो गई है। दुबई संपत्ति बाजार का लम्बी अवधि के आकलन में मूल्यह्रास दिखा और कुछ संपत्तियों के मूल्य में नवम्बर 2008 में 2001 से 64 % की गिरावट दिखी .<ref>{{Cite web |title=Dubai's Palm Jumeirah sees prices fall as crunch moves in |url=http://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/constructionandproperty/3489393/Dubais-Palm-Jumeirah-sees-prices-fall-as-crunch-moves-in.html |publisher=''[[डेली टेलीग्राफ]]'' |date=2008-11-20 |accessdate=2008-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100426172049/http://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/constructionandproperty/3489393/Dubais-Palm-Jumeirah-sees-prices-fall-as-crunch-moves-in.html |archive-date=26 अप्रैल 2010 |url-status=live }}</ref> बड़े पैमाने पर अचल संपत्ति विकास परियोजनाओं से दुनिया की सबसे बड़ी गगनचुंबी इमारतों और विश्व की सबसे बड़ी परियोजनाओं जैसे अमीरात टावर, बुर्ज खलीफा, पाम द्वीप समूह और दुनिया का दूसरा सबसे लम्बे और सबसे महंगे होटल, बुर्ज अल अरब का निर्माण हुआ .<ref name="burjalarab">{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/545499.stm |title=World's Tallest Hotel Opens Its Doors |publisher=बीबीसी न्यूज़ |date=1999-12-01 |accessdate=2009-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090619185856/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/545499.stm |archive-date=19 जून 2009 |url-status=live }}</ref> आर्थिक मंदी के कारण दुबई के संपत्ति बाजार ने 2008/2009 में बड़ी गिरावट का अनुभव किया। <ref>{{cite web |url=http://www.propertywire.com/news/middle-east/job-losses-property-decline-dubai-200812032193.html |title=Job losses hasten property decline in Dubai but medium-long term outlook upbeat &#124; Middle East &#124; News |publisher=Propertywire.com |date=2008-12-03 |accessdate=2009-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090119123812/http://www.propertywire.com/news/middle-east/job-losses-property-decline-dubai-200812032193.html |archive-date=19 जनवरी 2009 |url-status=dead }}</ref> मोहम्मद अल अब्बर, एमार (Emaar) के मुख्य कार्यकारी अधिकारी ने दिसम्बर 2008 में अंतरराष्ट्रीय प्रेस को बताया कि एमार पर 70 बिलियन अमरीकी डालर और दुबई राज्य का अतिरिक्त 10 बिलियन अमरीकी डालर का ऋण है जबकि उनकी अचल संपत्ति लगभग 350 बिलियन अमेरिकी डालर है। 2009 की शुरुआत तक वैश्विक आर्थिक स्तिथि और भी ख़राब हो गई थी जिससे संपत्ति मूल्यों, निर्माण और रोजगार पर भारी संकट पड़ा .<ref>[148] ^ [http://www.nytimes.com/2009/02/12/world/middleeast/12dubai.html "नौकरी से निकले विदेशी भागे जैसे ही दुबई नीचे आया "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416052229/http://www.nytimes.com/2009/02/12/world/middleeast/12dubai.html|date=16 अप्रैल 2009}} ''[[न्यूयॉर्क टाइम्स के]]'' 11 फ़रवरी 2009 में रॉबर्ट एफ वर्थ का लेख</ref> 2009 फ़रवरी को दुबई का अनुमानित विदेशी ऋण लगभग 100 बिलियन अमरीकी डालर है जिससे अमीरात के 250,000 संयुक्त अरब अमीराती नागरिक 400,000 अमरीकी डालर के विदेश क़र्ज़ के जिम्मेदार है।<ref>{{cite web |url=http://www.dubai-livethedream.com/dubai-economy.html |title=Dubai Economy &#124; The Economy of Dubai |publisher=Dubai-livethedream.com |date= |accessdate=2009-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090827030701/http://www.dubai-livethedream.com/dubai-economy.html |archive-date=27 अगस्त 2009 |url-status=dead }}</ref> तथापि, यह ध्यान दिया जाना चाहिए कि इसमें थोड़ा अधिपति कर्ज भी है। {{Citation needed|date=दिसम्बर 2009}} आज, दुबई ने होटल बनाकर और रियल एस्टेट विकसित करके अपनी अर्थव्यवस्था को पर्यटन पर केंद्रित किया है। पोर्ट जेबेल अली, 1970 के दशक में निर्मित, दुनिया में सबसे बड़ा मानव निर्मित बंदरगाह है, लेकिन नए दुबई इंटरनेशनल फाइनेंशियल सेंटर (डीआईएफसी) के साथ आईटी और वित्त जैसे सेवा उद्योगों के लिए एक केंद्र के रूप में भी तेजी से विकसित हो रहा है। [[एमिरेट्स (एयरलाइंस)|एमिरेट्स एयरलाइन]] की स्थापना 1985 में सरकार द्वारा की गई थी और यह अभी भी सरकारी स्वामित्व में है; दुबई अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डे पर आधारित, इसने 2015 में 49.7 मिलियन से अधिक यात्रियों को ढोया। === पर्यटन === दुबई में पर्यटन दुबई सरकार के अमीरात में विदेशी पैसे के प्रवाह को बनाए रखने की रणनीति का एक महत्वपूर्ण हिस्सा है। दुबई में पर्यटकों के आकर्षण का आधार मुख्यतः खरीदारी और इसके प्राचीन और आधुनिक आकर्षण हैं . दुबई दुनिया के प्रमुख पर्यटन स्थलों में से एक है और दुबई में पर्यटन राजस्व का एक प्रमुख स्रोत है। शहर ने 2016 में रात भर में 14.9 मिलियन आगंतुकों की मेजबानी की। <ref>{{Cite news|url=https://gulfnews.com/business/tourism/149-million-overnight-visitors-for-dubai-in-2016-1.1974824|title=2016 में दुबई के लिए 14.9 करोड़ रातोंरात आगंतुक}}</ref> 2018 में, अंतरराष्ट्रीय आगंतुकों की संख्या के आधार पर दुबई दुनिया का चौथा सबसे अधिक देखा जाने वाला शहर था।<ref>{{Cite news|url=https://www.businessinsider.in/travel/the-20-most-visited-cities-around-the-world-in-2018/articleshow/65952831.cms|title=2018 में दुनिया भर के 20 सबसे अधिक देखे जाने वाले शहर|access-date=22 अक्तूबर 2022|archive-date=22 अक्तूबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221022084510/https://www.businessinsider.in/travel/the-20-most-visited-cities-around-the-world-in-2018/articleshow/65952831.cms|url-status=dead}}</ref> दुबई संयुक्त अरब अमीरात के सात अमीरात में सबसे अधिक आबादी वाला अमीरात है। यह संयुक्त अरब अमीरात के अन्य सदस्यों से अलग है क्योंकि पेट्रोलियम और प्राकृतिक गैस से इसे सकल घरेलू उत्पाद का केवल 6% राजस्व ही मिलता है। अमीरात के राजस्व का बहुमत जेबेल अली मुक्त क्षेत्र (JAFZ) और अब बढ़ते हुए पर्यटन से आता है . दुबई में एक महत्वपूर्ण पर्यटक आकर्षण [[बुर्ज ख़लीफ़ा|बुर्ज खलीफा]] है, जो वर्तमान में पृथ्वी की सबसे ऊंची इमारत है। हालांकि, [[सउदी अरब|सऊदी अरब]] के जेद्दा में जेद्दा टॉवर लंबा होने का लक्ष्य लेकर चल रहा है। दुबई को "मध्य पूर्व की खरीदारी राजधानी" कहा गया है। क्यूँकि अकेले दुबई में 70 से अधिक शॉपिंग सेंटर हैं, जिसमें दुनिया का दूसरा सबसे बड़ा शॉपिंग सेंटर, दुबई मॉल भी शामिल है। दुबई अपनी खाड़ी के दोनों ओर स्थित ऐतिहासिक सूक जिलों के लिए भी जाना जाता है। दुबई क्रीक में दुबई क्रीक पार्क भी दुबई पर्यटन में एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है क्योंकि यह दुबई के कुछ सबसे प्रसिद्ध पर्यटक आकर्षणों जैसे डॉल्फिनारियम, केबल कार, कैमल राइड, हॉर्स कैरिज और एक्सोटिक बर्ड शो को प्रदर्शित करता है। दुबई में सफा पार्क, मुश्रीफ पार्क, हमरिया पार्क आदि जैसे पार्कों की एक विस्तृत श्रृंखला है। प्रत्येक पार्क दूसरे से विशिष्ट रूप से अलग है। मुशरिफ पार्क दुनिया भर के विभिन्न घरों को प्रदर्शित करता है। एक आगंतुक प्रत्येक घर के बाहर और साथ ही अंदर की स्थापत्य सुविधाओं की जांच कर सकता है। दुबई में सबसे लोकप्रिय समुद्र तटों में से कुछ उम्म सुकीम बीच, अल ममज़ार बीच पार्क, जेबीआर ओपन बीच, काइट बीच, ब्लैक पैलेस बीच और रॉयल आइलैंड बीच क्लब हैं। मास्टरकार्ड के ग्लोबल डेस्टिनेशन सिटीज इंडेक्स 2019 में पाया गया कि पर्यटक दुबई में किसी भी अन्य देश की तुलना में अधिक खर्च करते हैं। 2018 में, देश 30.82 बिलियन डॉलर के कुल खर्च के साथ लगातार चौथे वर्ष सूची में शीर्ष पर रहा। प्रति दिन औसत खर्च $553 पाया गया।<ref>{{Cite news|url=https://www.consultancy-me.com/news/2314/at-30-billion-dubai-takes-in-the-most-global-tourist-dollars-by-far|title=दुबई अब तक का सबसे अधिक वैश्विक पर्यटक डॉलर लेता है,दुबई, एक शहर जो अपनी आधुनिकता, विलासिता, और सांस्कृतिक विविधता के लिए दुनिया भर में मशहूर है। अगर आप एक शानदार छुट्टी की तलाश में हैं, तो दुबई आपके लिए एक बेहतरीन विकल्प हो सकता है। दुबई में क्या देखें? दुबई में घूमने के लिए बहुत कुछ है, चाहे आप एडवेंचर पसंद करते हों या आराम। यहां कुछ प्रमुख आकर्षण दिए गए हैं: बुर्ज खलीफा: यह दुनिया की सबसे ऊंची इमारत है और दुबई का एक प्रमुख प्रतीक है। इसके ऊपर से शहर का मनोरम दृश्य देखना एक अद्भुत अनुभव है। दुबई मॉल: यह दुनिया का सबसे बड़ा शॉपिंग मॉल है, जहां आपको हर तरह के ब्रांड और मनोरंजन के विकल्प मिल जाएंगे। इसमें एक विशाल एक्वेरियम और एक आइस रिंक भी है। दुबई फाउंटेन: यह बुर्ज खलीफा के पास स्थित एक शानदार फव्वारा है जो संगीत और रोशनी के साथ नृत्य करता है। शाम के समय इसका प्रदर्शन देखना न भूलें। पाम जुमेरा: यह एक कृत्रिम द्वीप है जो पाम के पेड़ के आकार का है। यहां कई आलीशान होटल, रिसॉर्ट और समुद्र तट हैं। डेजर्ट सफारी: दुबई के रेगिस्तान में जीप की सवारी करना और ऊंटों की सवारी करना एक रोमांचक अनुभव है। यहां आपको पारंपरिक बेदोइन संस्कृति का भी अनुभव करने को मिलेगा। अल फहीदी ऐतिहासिक जिला: यह दुबई का पुराना हिस्सा है, जहां आपको पारंपरिक वास्तुकला और संकरी गलियां देखने को मिलेंगी। यहां कई आर्ट गैलरी और कैफे भी हैं। दुबई में क्या करें? दुबई में आप कई तरह की गतिविधियों का आनंद ले सकते हैं, जैसे: शॉपिंग: दुबई शॉपिंग का स्वर्ग है। यहां आपको हर तरह के ब्रांड और सामान मिल जाएंगे। समुद्र तट: दुबई में कई शानदार समुद्र तट हैं, जहां आप धूप सेंक सकते हैं, तैराकी कर सकते हैं या विभिन्न जल क्रीड़ाओं का आनंद ले सकते हैं। भोजन: दुबई में आपको दुनिया भर के व्यंजनों का स्वाद लेने को मिलेगा। यहां कई शानदार रेस्तरां और कैफे हैं। रात का जीवन: दुबई में रात का जीवन भी बहुत जीवंत है। यहां कई बार, क्लब और लाउंज हैं। दुबई घूमने का सबसे अच्छा समय: नवंबर से अप्रैल तक दुबई घूमने का सबसे अच्छा समय है, क्योंकि इस दौरान मौसम सुहावना रहता है। गर्मी के महीनों में यहां तापमान बहुत अधिक हो सकता है। दुबई जाने की तैयारी: दुबई जाने से पहले आपको कुछ बातों का ध्यान रखना चाहिए, जैसे: वीजा: आपको दुबई जाने के लिए वीजा की आवश्यकता हो सकती है। अपनी नागरिकता के आधार पर वीजा आवश्यकताओं की जांच करें। होटल: दुबई में कई तरह के होटल उपलब्ध हैं, जो आपके बजट और प्राथमिकताओं के अनुरूप हों। परिवहन: दुबई में सार्वजनिक परिवहन प्रणाली अच्छी तरह से विकसित है। आप टैक्सी, बस या मेट्रो का उपयोग कर सकते हैं। कपड़े: दुबई एक मुस्लिम देश है, इसलिए आपको शालीन कपड़े पहनने चाहिए। समुद्र तटों और पूल में आप स्विमवियर पहन सकते हैं। दुबई, संयुक्त अरब अमीरात (UAE) का एक प्रमुख शहर, अपनी भव्यता, आधुनिक वास्तुकला और लग्जरी लाइफस्टाइल के लिए विश्व प्रसिद्ध है। यह शहर अपनी गगनचुंबी इमारतों, शानदार शॉपिंग मॉल्स, रेगिस्तान सफारी, और सांस्कृतिक धरोहरों के लिए जाना जाता है। यदि आप एक यादगार छुट्टी बिताना चाहते हैं, तो दुबई से बेहतर कोई जगह नहीं हो सकती। आइए जानते हैं दुबई में घूमने की प्रमुख जगहों के बारे में। 1. बुर्ज खलीफा – दुनिया की सबसे ऊँची इमारत दुबई की शान, बुर्ज खलीफा, 828 मीटर ऊँची यह इमारत दुनिया की सबसे ऊँची संरचना है। यहाँ से पूरे दुबई का नज़ारा देखने का अनुभव अविस्मरणीय होता है। 124वें और 148वें मंजिल पर स्थित ऑब्जर्वेशन डेक से आप शहर के अद्भुत नज़ारों का आनंद ले सकते हैं। 2. दुबई मॉल – खरीदारी और मनोरंजन का केंद्र दुबई मॉल, दुनिया के सबसे बड़े शॉपिंग मॉल्स में से एक है। यहाँ पर 1200 से अधिक ब्रांड्स की दुकानें, एक विशाल एक्वेरियम, आइस स्केटिंग रिंक और अनेक मनोरंजन केंद्र हैं। 3. पाम जुमेरा – मानव निर्मित द्वीप पाम जुमेरा दुनिया के सबसे अनोखे मानव निर्मित द्वीपों में से एक है। यहाँ पर अटलांटिस द पाम होटल स्थित है, जो अपने एक्वावेंचर वॉटर पार्क और शानदार सुविधाओं के लिए प्रसिद्ध है। 4. रेगिस्तान सफारी – रोमांचकारी अनुभव अगर आपको रोमांच पसंद है, तो दुबई की रेगिस्तान सफारी का अनुभव जरूर लें। यहाँ पर ड्यून बशिंग (रेगिस्तान में गाड़ी चलाना), ऊंट की सवारी, और पारंपरिक अरबी खानपान का आनंद ले सकते हैं। 5. दुबई मरीना – शानदार वॉटरफ्रंट दुबई मरीना एक सुंदर वाटरफ्रंट क्षेत्र है, जहाँ पर आप क्रूज़ यात्रा का आनंद ले सकते हैं। यहाँ पर स्थित रेस्टोरेंट और कैफे शानदार व्यंजनों के लिए प्रसिद्ध हैं। 6. गोल्ड सूक और स्पाइस सूक – पारंपरिक बाजार दुबई के पारंपरिक बाजारों में सोने और मसालों की अनगिनत दुकाने हैं। यहाँ से आप शानदार आभूषण और मसाले खरीद सकते हैं। 7. दुबई फाउंटेन शो – संगीत और रोशनी का जादू बुर्ज खलीफा के पास स्थित दुबई फाउंटेन विश्व के सबसे बड़े संगीतमय फव्वारों में से एक है। हर शाम यहाँ होने वाला यह शो पर्यटकों के लिए एक शानदार अनुभव होता है। 8. ग्लोबल विलेज – दुनिया भर की संस्कृति का संगम ग्लोबल विलेज एक सांस्कृतिक थीम पार्क है, जहाँ आप विभिन्न देशों की संस्कृतियों, खानपान और मनोरंजन का आनंद ले सकते हैं। दुबई घूमने का सही समय दुबई घूमने के लिए सबसे अच्छा समय नवंबर से मार्च के बीच होता है, जब मौसम सुहावना रहता है। गर्मियों में यहाँ बहुत अधिक गर्मी होती है, इसलिए इस समय यात्रा करने से बचना चाहिए। कैसे पहुंचे? दुबई दुनिया के प्रमुख शहरों से हवाई मार्ग द्वारा जुड़ा हुआ है। दुबई इंटरनेशनल एयरपोर्ट दुनिया के सबसे व्यस्त हवाई अड्डों में से एक है। write a blog in Hindi Dubai tourism दुबई टूरिज़्म: अद्भुत अनुभव की भूमि दुबई, संयुक्त अरब अमीरात का एक चमकता सितारा, अपने अति-आधुनिक वास्तुकला, शानदार खरीदारी विकल्पों, और विलासिता भरे जीवनशैली के लिए प्रसिद्ध है। यहाँ आने वाले पर्यटकों के लिए यहाँ हर कोने में अनोखे अनुभव छुपे हुए हैं। चलिए, दुबई टूरिज़्म की इस अद्भुत यात्रा पर आपको लेकर चलते हैं। बुर्ज खलीफा: आसमान छूती इमारत दुबई की पहचान, बुर्ज खलीफा, दुनिया की सबसे ऊँची इमारत है। इस गगनचुंबी इमारत से दुबई का आकर्षक नज़ारा देखना एक अद्भुत अनुभव है। यहाँ के 'एट द टॉप' अवलोकन डेक से सूर्योदय और सूर्यास्त का दृश्य देखने योग्य होता है। दुबई मॉल: खरीदारी और मनोरंजन का संगम दुबई मॉल, दुनिया का सबसे बड़ा शॉपिंग मॉल, यहाँ के प्रमुख आकर्षणों में से एक है। यहाँ 1200 से अधिक दुकानें, एक विशाल एक्वेरियम, और रेस्तरां के विकल्प मिलते हैं। बच्चों के लिए किडज़ानिया और दुनिया के सबसे बड़े सौरूप की चड़ाई का अनुभव दुबई मॉल को विशेष बनाते हैं। दुबई मिराकल गार्डन: फूलों की दुनिया दुबई मिराकल गार्डन, दुनिया का सबसे बड़ा प्राकृतिक फूलों का बाग़, अपनी 150 मिलियन से अधिक फूलों की रचनाओं के लिए प्रसिद्ध है। यहाँ के रंग-बिरंगे फूलों की गैलरी और अद्वितीय संरचनाएं किसी परीकथा से कम नहीं लगती। दुबई क्रिक: सांस्कृतिक धरोहर की यात्रा दुबई क्रिक, दुबई की सांस्कृतिक धरोहर का गवाह है। यहाँ के क्रिक पर पारंपरिक धौ नाव की सवारी करना आपको पुराने दुबई की सैर कराता है। इसके किनारों पर स्थित गोल्ड सूक और स्पाइस सूक में खरीदारी का आनंद लेना न भूलें। रेगिस्तान सफारी: रोमांचक अनुभव दुबई की रेगिस्तान सफारी, रेत के टीलों पर जीप सवारी, ऊंट की सवारी, और पारंपरिक अरबिक कैम्पिंग का अनुभव दिलाता है। यह एक ऐसा रोमांचक अनुभव है जिसे आप कभी नहीं भूलेंगे। दुबई में हर कोने में एक नया अनुभव आपका इंतजार कर रहा है। अपनी योजना बनाएं और दुबई की इस अद्भुत यात्रा का हिस्सा बनें। अधिक जानकारी के लिए दुबई की आधिकारिक वेबसाइट पर जाएं और अपनी यात्रा को यादगार बनाएं। 🚀 निष्कर्ष: दुबई एक ऐसा शहर है जो हर किसी को लुभाता है। यहां हर किसी के लिए कुछ न कुछ है, चाहे आप परिवार के साथ यात्रा कर रहे हों, दोस्तों के साथ, या अकेले। अगर आप एक अविस्मरणीय छुट्टी की तलाश में हैं, तो दुबई आपके लिए एक बेहतरीन विकल्प है,दुबई अपने शानदार पर्यटन स्थलों, आधुनिक सुविधाओं और सांस्कृतिक धरोहरों के साथ एक अविस्मरणीय यात्रा अनुभव प्रदान करता है। चाहे आप रोमांच के शौकीन हों, खरीदारी पसंद करते हों, या लग्जरी लाइफस्टाइल का अनुभव लेना चाहते हों, दुबई हर यात्री के लिए कुछ न कुछ खास रखता है। तो अगली बार छुट्टियों की योजना बनाएं और दुबई की चमक-दमक में खो जाएं! }}</ref> ==== दुबई में घूमने लायक प्रमुख जगहें ==== यह शहर अपने बंदरगाहों, समुद्र तटों, गगनचुंबी इमारतों के लिए जाना जाता है और यह दुनिया का लोकप्रिय पर्यटन स्थल बन गया है। दुबई पर्यटन जीवंत नाइटलाइफ़, सुंदर परिदृश्य, गगनचुंबी इमारतों और रेगिस्तानी सफारी के बारे में है। दुबई में घूमने के लिए शीर्ष स्थान दुबई मॉल, दुबई फाउंटेन, बुर्ज खलीफा, दुबई फ्रेम, डेजर्ट सफारी, पाम आइलैंड्स, ग्लोबल विलेज, मिरेकल गार्डन और कई अन्य हैं। === खुदरा === दुबई को मध्य पूर्व की 'खरीदारी की राजधानी"<ref>[155] ^ [http://www.pilotguides.com/destination_guide/middle_east_and_north_africa/arab_gulf_states/shopping_in_dubai.php दुबई में खरीदारी ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060625210917/http://www.pilotguides.com/destination_guide/middle_east_and_north_africa/arab_gulf_states/shopping_in_dubai.php |date=25 जून 2006 }} [155] ^</ref> और साथ ही दुनिया की खरीदारी स्वर्ग का स्वर्ग बुलाया गया है। अकेले दुबई में 70 से अधिक शॉपिंग मॉल है और दुनिया का सबसे बड़ा शॉपिंग मॉल दुबई मॉल भी यहीं है। यह शहर इस क्षेत्र के देशों से में खरीदारी करने वाले पर्यटकों को बड़ी संख्या में आकर्षित करता है और साथ ही दूर के देशों पूर्वी यूरोप, अफ्रीका और भारतीय उपमहाद्वीप के खरीदारों को भी आकर्षित करता है। दुबई अपनी सूक (Souk) जिलों के लिए जाना जाता है। सूक एक अरबी शब्द है जिसका मतलब बाज़ार या ऐसी जगह है जहां पर माल लाया या लेन देन किया जाता है। परंपरागत रूप से, सुदूर पूर्व, चीन, श्रीलंका और भारत से आये जहाज अपने माल का सौदा निकट के सूक (बाज़ार) में करते थे। <ref>[156] ^ [http://www.datadubai.com/dubai-culture/shopping/souks/ सौक - डेटादुबाई ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312150727/http://www.datadubai.com/dubai-culture/shopping/souks/ |date=12 मार्च 2007 }}</ref> दुबई की सबसे वातावरण खरीदारी सूक में होती है जो खाड़ी के दोनों ओर है और वहां काफी सौदेबाजी होती है। आधुनिक शॉपिंग मॉल और बुटीक भी शहर में पाए जाते हैं . दुबई ड्यूटी मुक्त जो दुबई अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे में है नि:शुल्क बहुराष्ट्रीय यात्री जो दुबई अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डे का इस्तेमाल करते है, उनको अनेक उत्पाद प्रदान करता है। हालाँकि बुटीक, कुछ इलेक्ट्रॉनिक सामान की दुकानें, डिपार्टमेंट स्टोर और सुपरमार्केट एक निश्चित मूल्य के आधार पर काम करते हैं, अधिकांश अन्य दुकानें दोस्ताना मोल भाव को जीवन का एक तरीका मानती हैं . दुबई के अनेक शॉपिंग केन्द्रों हर उपभोक्ता की जरूरत को पूरा करते है। कार, कपड़े, गहने, इलेक्ट्रॉनिक्स, सजाने का सामान, खेल के उपकरण और अन्य सामान सभी एक ही छत के नीचे होने की संभावना है।<ref>{{Cite web |url=http://www.dubai.com/v/shopping_centres/ |title=दुबई शॉपिंग सेंटर |access-date=25 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110102072720/http://www.dubai.com/v/shopping_centres/ |archive-date=2 जनवरी 2011 |url-status=dead }}</ref> == सिटीस्केप == [[चित्र:Burj Dubai 001.jpg|thumb|right|300px|अमीरात के उपनगरों से दिखने वाला दुबई का विशालदर्शी द्रश्य |]] [[चित्र:DubaiJumeirahBeach.jpg|thumb|right|300px|दुबई मरीना क्षितिज |]] === सरंचना === दुबई में विभिन्न स्थापत्य शैली के अनेक भवन और संरचाएं है। आधुनिक इस्लामी स्थापत्य को हाल ही में एक नए स्तर पर ले जाया गया है जिसमे ऐसी इमारतों जैसे बुर्ज खलीफा के रूप में वर्तमान में दुनिया का सबसे बड़ा निर्माण . बुर्ज खलीफा का डिजाइन इस्लामी स्थापत्य कला में सन्निहित आकृति प्रणाली से बनाया गया है। बिल्डिंग के तीन भाग पदचिन्ह एक रेगिस्तानी फूल [[हय्मानोकालिस]] जो दुबई क्षेत्र में होता है, के सार पर आधारित है। अरब समाज में वास्तुकला वृद्धि से कई इस्लामी स्थापत्य की आधुनिक व्याख्या दुबई में देखी जा सकती है। === उद्यान === दुबई में अनेक मनोरंजन पार्क और उद्यान है। दुबई में मशहूर मनोरंजन पार्क के कुछ हैं जुमेरह बीच पार्क, दुबई क्रीकसाइड पार्क, मुशरिफ पार्क, अल ममज़र पार्क और सफा पार्क . इसके अलावा अनेक छोटे पार्क और विरासत के गांव भी हैं दुबई में . [[चित्र:Downtown Burj Dubai and Business Bay, seen from Safa Park.jpg|thumb|right|300px|सफा पार्क, शहर के व्यापारिक क्षेत्र बुर्ज खलीफा से]] दुबई की नगर पालिका की सामरिक योजना 2007-2011, 2011 तक प्रति व्यक्ति हरित क्षेत्र 23.4 वर्ग मीटर तक और दुबई के शहरी क्षेत्रों में खेती 3.15% तक बढ़ाना चाहती है। नगर पालिका ने एक हरियाली परियोजना शुरू की है जो चार चरणों में पूरी की जाएगी जिसमे प्रत्येक चरण में 10,000 पौधे लगाये जायेंगे . प्रसिद्ध उद्यानों में शामिल हैं: * [[दुबई क्रीक पार्क]] * क्रीकसाइड पार्क, [[बुर दुबई]] * [[सफा पार्क, शेख जायद रोड]] * जुमेरह बीच पार्क, [[जुमेरह बीच रोड]] * [[वाइल्ड वाडी वाटर पार्क, जुमेरह बीच रोड]] * ज़बील पार्क, [[शेख जायद रोड]] * चिल्ड्रेन्स सिटी, बुर दुबई * जुमेरह बीच ओपन पार्क, जुमेरह बीच * अल मुम्ज़र बीच पार्क, [[डिरा, दुबई]] * वंडरलैंड पार्क, वंडरलैंड पार्क * [[मुशरिफ पार्क, डिरा, दुबई]] == यातायात == {{Main|Transportation in Dubai}} दुबई में परिवहन सड़क और परिवहन प्राधिकरण द्वारा नियंत्रित है। सार्वजनिक परिवहन नेटवर्क में भारी भीड़ और विश्वसनीयता की मुश्किलें हैं जिनको एक बड़े निवेश कार्यक्रम द्वारा सुधारने के प्रयास किये जा रहे है जिसमे AED70 अरब का सुधार योजना 2020 तक पूरा होने की उम्मीद है जब शहर की जनसँख्या 35 लाख से अधिक होने का अनुमान है।<ref>{{cite web |url=http://archive.gulfnews.com/articles/07/12/14/10174695.html |title=Gulfnews: Dubai traffic woes inflict losses of Dh4.6b a year |publisher=Archive.gulfnews.com |date= |accessdate=2009-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090825202355/http://archive.gulfnews.com/articles/07/12/14/10174695.html |archive-date=25 अगस्त 2009 |url-status=dead }}</ref> 2009 में, दुबई नगर पालिका आँकड़ों के अनुसार, दुबई में अनुमानित कारों की संख्या 1,021,880 थी। <ref>[162] ^ [http://gulfnews.com/news/gulf/uae/environment/public-transport-regains-allure-as-car-free-day-gets-under-way-1.584210 सार्वजनिक परिवहन आकर्षण क्योंकि कार मुक्त दिवस की तैयारी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200413093437/https://gulfnews.com/uae/environment/car-free-day-gets-under-way-in-dubai-1.584210 |date=13 अप्रैल 2020 }}</ref> 2010 जनवरी में, दुबई में सार्वजनिक परिवहन प्रयोग 6% निवासियों ने किया था। <ref>{{Cite web |last=Ahmed |first=Ashfaq |date=2018-09-16 |title=RTA wants 30% of Dubai residents on public transport |url=https://gulfnews.com/uae/transport/rta-wants-30-of-dubai-residents-on-public-transport-1.571138 |access-date=2026-03-03 |website=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema |language=en}}</ref>. सरकार ने दुबई की सड़क अवसंरचना में भारी निवेश किया है, हालांकि यह वाहनों की संख्या में वृद्धि के साथ प्रगति नहीं का सका है। इसने प्रेरित यातायात रूप के साथ मिलकर भीड़ की समस्याओं को बढ़ाया है।<ref name="gulftalent.com">{{cite web |url=http://www.gulftalent.com/home/hr-article23.html |title=Dubai Overtakes Cairo in Traffic Congestion - GulfTalent.com |publisher=GulfTalent.com<! |date=2007-02-07 |accessdate=2009-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116232629/http://www.gulftalent.com/home/hr-article23.html |archive-date=16 जनवरी 2009 |url-status=dead }}</ref> दुबई में दो प्रमुख वाणिज्यिक बंदरगाह, [[पोर्ट रशीद]] और [[पोर्ट जेबेल अली]] हैं . पोर्ट जेबेल अली दुनिया में 7 वां सबसे व्यस्त बंदरगाह है। जेबेल अली दुनिया का सबसे बड़ा मानव निर्मित बंदरगाह और मध्य पूर्व का सबसे बड़ा बंदरगाह है। === हवाईअड्डे === [[दुबई अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा (IATA:]] DXB), [[अमीरात एयरलाइन का केंद्र, ]] दुबई और देश के अन्य अमीरात को सेवा प्रदान करता है। 2008 में हवाई अड्डे को 3.7 करोड़ यात्रियों ने उपयोग किया और 1.8 मिलियन टन से अधिक माल को संभाला .<ref name="airlines">{{Cite web |title=Dubai International - world's fastest growing airport in 2007 |url=http://www.ameinfo.com/143493.html |publisher=''[[AMEInfo]]'' |date=2008-01-09 |accessdate=2008-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080110034121/http://www.ameinfo.com/143493.html |archive-date=10 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> 2008 में दुबई अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा दुनिया का 20 वां सबसे व्यस्त हवाई अड्डा था और 35 मिलियन से अधिक अंतरराष्ट्रीय यात्रियों के साथ, दुनिया का छठा व्यस्ततम अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा है, अंतर्राष्ट्रीय यात्री यातायात के मामले में . एक महत्वपूर्ण यात्री यातायात केंद्र होने के अलावा, यह हवाई अड्डा दुनिया में सबसे व्यस्त माल हवाई अड्डे में से एक है, 2008 में 1.824 करोड़ टन माल का प्रबंध किया और यह दुनिया में सबसे व्यस्त हवाई अड्डों की सूची में 11 वें स्थान पर था, 2007 से माल यातायात में 9.4% की वृद्धि रही . [[अमीरात एयरलाइन]] दुबई की राष्ट्रीय विमान सेवा है और छह महाद्वीपों के 61 देशों में 101 स्थानों के लिए अंतरराष्ट्रीय स्तर पर चलती है। [[अल मकतौम अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डे]] का विकास, जो अभी जेबेल अली में निर्माण के अंतर्गत है, की घोषणा 2004 में की गई थी। पहले चरण का कार्य 2010 तक पूरा होने की उम्मीद है और एक बार परिचालन के बाद नए हवाई अड्डे पर अनेक विदेशी एयरलाइंस और अमीरात के एक विशेष टर्मिनल की मेजबानी करेगा . === बस सेवा === दुबई में सार्वजनिक बस परिवहन प्रणाली सड़क और परिवहन प्राधिकरण (RTA) द्वारा चलाई जाती है। 2008 में बस प्रणाली ने 140 मार्गों पर 109.5 लाख लोगों को सेवा प्रदान की . 2010 के अंत तक, वहाँ 2,100 बसें शहर भर में सेवा प्रदान करेंगी .<ref>{{cite web |url=http://www.thenational.ae/article/20090609/NATIONAL/706089859/1010 |title=Dubai buses may be privatised - The National Newspaper |publisher=Thenational.ae |date=2009-06-08 |accessdate=2009-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090719071211/http://www.thenational.ae/article/20090609/NATIONAL/706089859/1010 |archive-date=19 जुलाई 2009 |url-status=live }}</ref> परिवहन प्राधिकरण ने 500 वातानुकूलित ए / सी) यात्री बस स्टॉपों के निर्माण की घोषणा की है और पूरे संयुक्त अरब अमीरात में 1,000 और ऐसे बस स्टॉपों को बनाने की योजना है जिससे सार्वजनिक बसों के प्रयोग को बढ़ावा मिलेगा . {{Citation needed|date=अक्टूबर 2009}} === दुबई में रियल एस्टेट: शानदार निवेश के बेहतरीन अवसर और फायदे आपके सपनों का नया घर === दुबई, जो कभी एक शांत रेगिस्तानी शहर था, आज दुनिया के सबसे तेजी से बढ़ते और गतिशील शहरों में से एक है। यह न केवल एक प्रमुख पर्यटन स्थल है, बल्कि एक प्रमुख रियल एस्टेट बाजार भी है। दुबई में रियल एस्टेट निवेशकों के लिए एक शानदार अवसर प्रदान करता है, चाहे आप एक लक्जरी विला की तलाश में हों या एक अपार्टमेंट में निवेश करना चाहते हों। दुबई में रियल एस्टेट को क्या खास बनाता है? कई कारण हैं जो दुबई को रियल एस्टेट निवेश के लिए एक आकर्षक स्थान बनाते हैं: रणनीतिक स्थान: दुबई दुनिया के केंद्र में स्थित है, जो इसे व्यापार और यात्रा के लिए एक आदर्श स्थान बनाता है। यह यूरोप, एशिया और अफ्रीका के बीच एक प्रमुख प्रवेश द्वार है। मजबूत अर्थव्यवस्था: दुबई की अर्थव्यवस्था तेजी से बढ़ रही है, जो रियल एस्टेट बाजार को भी बढ़ावा दे रही है। यहां पर्यटन, व्यापार और वित्त जैसे कई क्षेत्र फल-फूल रहे हैं। विश्व स्तरीय बुनियादी ढांचा: दुबई में शानदार सड़कों, हवाई अड्डों और सार्वजनिक परिवहन प्रणाली सहित विश्व स्तरीय बुनियादी ढांचा है। यह निवासियों और निवेशकों दोनों के लिए जीवन को आसान बनाता है। सुरक्षित और सुरक्षित माहौल: दुबई दुनिया के सबसे सुरक्षित शहरों में से एक है। अपराध दर बहुत कम है, जो इसे रहने और निवेश करने के लिए एक सुरक्षित स्थान बनाती है। आकर्षक कर व्यवस्था: दुबई में कोई आयकर या पूंजीगत लाभ कर नहीं है, जो इसे निवेशकों के लिए और भी आकर्षक बनाता है। उच्च किराये की आय: दुबई में किराये की आय बहुत अधिक है, जो निवेशकों के लिए एक महत्वपूर्ण लाभ है। विकास की संभावनाएं: दुबई में रियल एस्टेट बाजार अभी भी विकास के दौर में है, जिसका अर्थ है कि निवेशकों के पास अभी भी उच्च रिटर्न प्राप्त करने का अवसर है। दुबई में रियल एस्टेट के प्रकार: दुबई में रियल एस्टेट के कई अलग-अलग प्रकार उपलब्ध हैं, जिनमें शामिल हैं: अपार्टमेंट: दुबई में अपार्टमेंट सबसे लोकप्रिय प्रकार की रियल एस्टेट है। ये विभिन्न आकारों और शैलियों में उपलब्ध हैं, और शहर भर में स्थित हैं। विला: विला आमतौर पर अपार्टमेंट की तुलना में बड़े होते हैं और अधिक गोपनीयता प्रदान करते हैं। ये आमतौर पर आवासीय क्षेत्रों में स्थित होते हैं। टाउनहाउस: टाउनहाउस विला और अपार्टमेंट के बीच एक विकल्प हैं। वे आमतौर पर कई मंजिलों के होते हैं और एक छोटे से बगीचे के साथ आते हैं। वाणिज्यिक संपत्तियां: दुबई में वाणिज्यिक संपत्तियां भी निवेश का एक अच्छा विकल्प हैं। इनमें कार्यालय, दुकानें और गोदाम शामिल हैं। दुबई में रियल एस्टेट में निवेश कैसे करें? दुबई में रियल एस्टेट में निवेश करना एक जटिल प्रक्रिया हो सकती है। इसलिए, एक अनुभवी रियल एस्टेट एजेंट से सलाह लेना महत्वपूर्ण है। यहां कुछ सुझाव दिए गए हैं: अपना बजट निर्धारित करें: निवेश करने से पहले, यह तय करना महत्वपूर्ण है कि आप कितना खर्च करने को तैयार हैं। अपनी आवश्यकताओं को समझें: आपको यह भी तय करना होगा कि आप किस प्रकार की संपत्ति में निवेश करना चाहते हैं और आप इसे कहां स्थित करना चाहते हैं। विभिन्न विकल्पों पर शोध करें: बाजार में विभिन्न विकल्पों पर शोध करना महत्वपूर्ण है। विभिन्न रियल एस्टेट एजेंटों से बात करें और विभिन्न संपत्तियों का दौरा करें। पेशेवर सलाह लें: रियल एस्टेट एजेंट, वकील और वित्तीय सलाहकार जैसे पेशेवरों से सलाह लेना महत्वपूर्ण है। आवश्यक कागजी कार्रवाई पूरी करें: संपत्ति खरीदते समय सभी आवश्यक कागजी कार्रवाई को पूरा करना महत्वपूर्ण है,दुबई, जो अपनी ऊंची गगनचुंबी इमारतों, लग्जरी लाइफस्टाइल और व्यापारिक अवसरों के लिए जाना जाता है, रियल एस्टेट निवेशकों के लिए एक शानदार स्थान है। पिछले कुछ वर्षों में, दुबई का रियल एस्टेट मार्केट तेजी से बढ़ा है और निवेशकों के लिए असीमित संभावनाएं प्रदान करता है। इस ब्लॉग में, हम दुबई में रियल एस्टेट निवेश के अवसरों, इसके फायदों और आवश्यक जानकारियों पर चर्चा करेंगे। दुबई में रियल एस्टेट क्यों है एक बेहतरीन विकल्प? 1. उच्च रिटर्न ऑन इन्वेस्टमेंट (ROI) दुबई दुनिया के उन गिने-चुने शहरों में से एक है जहां रियल एस्टेट में निवेश करने पर उच्च रिटर्न मिलता है। यहाँ रेंटल यील्ड अन्य बड़े शहरों जैसे लंदन, न्यूयॉर्क और सिंगापुर की तुलना में अधिक है। 2. टैक्स-फ्री निवेश दुबई में रियल एस्टेट निवेश पर कोई इनकम टैक्स नहीं लगता, जिससे यह विदेशी निवेशकों के लिए और भी आकर्षक बन जाता है। 3. स्थिर अर्थव्यवस्था और सुरक्षित वातावरण दुबई की अर्थव्यवस्था स्थिर है और यहां का माहौल सुरक्षित और व्यवस्थित है, जो इसे निवेश के लिए एक भरोसेमंद जगह बनाता है। 4. गोल्डन वीजा प्रोग्राम अगर आप दुबई में रियल एस्टेट में निवेश करते हैं, तो आपको गोल्डन वीजा जैसी सुविधाएं मिल सकती हैं, जिससे आप लंबे समय तक यहां रह सकते हैं। दुबई में रियल एस्टेट निवेश के प्रमुख क्षेत्र 1. डाउनटाउन दुबई अगर आप लग्जरी अपार्टमेंट्स और बिजनेस हब के पास रहना चाहते हैं, तो डाउनटाउन दुबई एक बेहतरीन विकल्प है। यहाँ बुर्ज खलीफा और दुबई मॉल जैसी प्रतिष्ठित जगहें मौजूद हैं। 2. पाम जुमेरा समुद्र के किनारे एक प्रीमियम लोकेशन की तलाश कर रहे निवेशकों के लिए पाम जुमेरा सबसे शानदार जगहों में से एक है। यह क्षेत्र पर्यटकों और हाई-एंड किरायेदारों के लिए लोकप्रिय है। 3. दुबई मरीना यहां शानदार वॉटरफ्रंट प्रॉपर्टीज और अत्याधुनिक सुविधाएं उपलब्ध हैं, जिससे यह निवेशकों और रेंटल मार्केट के लिए आकर्षक बनता है। 4. जुमेराह लेक टावर्स (JLT) यह एक मिश्रित उपयोग वाला क्षेत्र है, जहां आवासीय और व्यावसायिक दोनों प्रकार की संपत्तियां उपलब्ध हैं। निवेश से पहले ध्यान रखने योग्य बातें रियल एस्टेट कानून और नियमों को समझें मार्केट ट्रेंड्स पर रिसर्च करें एक विश्वसनीय रियल एस्टेट एजेंट से सलाह लें बजट और फाइनेंस प्लानिंग करें,दुबई, एक चमचमाता हुआ शहर, जिसे दुनिया भर के लोग उसकी भव्यता, आधुनिकता, और विलासिता के लिए जानते हैं। रियल एस्टेट के मामले में भी दुबई का कोई सानी नहीं है। यहाँ निवेश करना एक बेहतरीन विकल्प हो सकता है। दुबई में रियल एस्टेट का आकर्षण: भव्य इमारतें और अति-आधुनिक संरचनाएं: बुर्ज खलीफा, पाम जुमेराह और दुबई मरीना जैसे प्रतिष्ठित स्थान, जिनका नाम सुनते ही मन में एक अलग ही छवि उभर आती है। निवेश का सुनहरा अवसर: दुबई का रियल एस्टेट बाज़ार निवेशकों को उच्च रिटर्न की संभावनाएं देता है। कर मुक्त निवेश: दुबई में कोई व्यक्तिगत आयकर नहीं है, जिससे निवेशकों को अधिक लाभ मिलता है। सुरक्षित वातावरण: दुबई में सुरक्षा के मानक उच्च हैं, जिससे यह निवासियों और निवेशकों के लिए एक सुरक्षित स्थान बनता है। दुबई में प्रॉपर्टी टाइप्स: अपार्टमेंट्स और पेंटहाउस: यहाँ के शानदार अपार्टमेंट्स और पेंटहाउस विलासिता की नई परिभाषा गढ़ते हैं। विलाज और टाउनहाउस: इनकी खूबसूरती और सुविधाएं किसी महल से कम नहीं होतीं। कमर्शियल प्रॉपर्टी: दुबई का व्यापारिक हब होने के कारण यहाँ कमर्शियल प्रॉपर्टी में भी काफी संभावनाएं हैं। दुबई में रियल एस्टेट निवेश के फायदे: विकासशील इंफ्रास्ट्रक्चर: दुबई लगातार विकसित हो रहा है, जिससे यहाँ के रियल एस्टेट का मूल्य निरंतर बढ़ता जा रहा है। अंतर्राष्ट्रीय मान्यता: दुबई का रियल एस्टेट बाज़ार अंतर्राष्ट्रीय मानकों पर खरा उतरता है। ग्लोबल कनेक्टिविटी: दुबई की उत्कृष्ट कनेक्टिविटी, विशेषकर दुबई इंटरनेशनल एयरपोर्ट, इसे दुनिया से जोड़ता है। दुबई का रियल एस्टेट बाजार निवेशकों को अनेक अवसर प्रदान करता है। यदि आप दुबई में निवेश करना चाहते हैं, तो यह सही समय है। अपने सपनों को हकीकत में बदलने के लिए दुबई का रियल एस्टेट आपके इंतजार में है। निष्कर्ष दुबई रियल एस्टेट निवेश के लिए एक शानदार अवसर प्रदान करता है। यदि आप एक सुरक्षित, स्थिर और आकर्षक रिटर्न वाली संपत्ति में निवेश करना चाहते हैं, तो दुबई एक बेहतरीन विकल्प है,दुबई में रियल एस्टेट निवेश केवल लाभदायक ही नहीं, बल्कि एक दीर्घकालिक संपत्ति निर्माण का शानदार अवसर भी है। यदि आप सही योजना और रणनीति के साथ निवेश करते हैं, तो आप अच्छे रिटर्न का आनंद ले सकते हैं। अगर आप दुबई में निवेश करने की योजना बना रहे हैं, तो सही जानकारी और विशेषज्ञ की सलाह ले। [[चित्र:Metro Dubai 001.jpg|thumb|दुबई मेट्रो]] [[चित्र:Dubai Monorail 01.jpg|thumb|पाम जुमेरह मोनोरेल]] ==== दुबई मेट्रो ==== एक 3.89 अरब डॉलर [[दुबई मेट्रो]] परियोजना अमीरात के लिए निर्मित की जा रही . मेट्रो प्रणाली 2009 सितम्बर से आंशिक रूप से लागू की गई थी और 2012 तक पूरी तरह से लागू हो गई थी . ब्रिटेन आधारित अंतरराष्ट्रीय सेवा कंपनी सरको मेट्रो संचालन के लिए जिम्मेदार है। मेट्रो में चार लाइनें होंगी: ग्रीन लाइन अल रशीदिया से मुख्या नगर केद्र तक और रेड लाइन हवाई अड्डे से जेबेल अली तक . इसमें ब्लू लाइन और पर्पल लाइन भी है। दुबई मेट्रो (ग्रीन और ब्लू लाइन) का 70 किलोमीटर का ट्रैक होगा और 43 स्टेशन होंगे जिनमे, 37 जमीन के ऊपर और 10 स्टेशन जमीन के नीचे होंगे,दुबई मेट्रो: आधुनिकता का एक शानदार प्रतीक दुबई, एक ऐसा शहर जो अपनी आधुनिक वास्तुकला, शानदार खरीदारी और शानदार जीवनशैली के लिए जाना जाता है। इस शहर की एक और शानदार बात है - दुबई मेट्रो। यह न केवल परिवहन का एक साधन है, बल्कि यह दुबई की आधुनिकता और कुशलता का भी प्रतीक है। दुबई मेट्रो का संक्षिप्त परिचय दुबई मेट्रो, संयुक्त अरब अमीरात में सबसे पहली शहरी रेल परिवहन प्रणाली है। 2009 में शुरू हुई यह प्रणाली आज दो मुख्य लाइनों - रेड लाइन और ग्रीन लाइन - के साथ चलती है। दुबई मेट्रो पूरी तरह से स्वचालित है, जिसका अर्थ है कि इसे चलाने के लिए किसी ड्राइवर की आवश्यकता नहीं होती है। दुबई मेट्रो की विशेषताएं आधुनिक और आरामदायक: मेट्रो के कोच वातानुकूलित हैं और बैठने के लिए आरामदायक हैं। कोचों में वाई-फाई की सुविधा भी उपलब्ध है। कुशल और समयबद्ध: दुबई मेट्रो अपने समय पर चलती है और यात्रियों को समय पर उनके गंतव्य तक पहुँचाती है। किफायती: मेट्रो का टिकट अन्य परिवहन विकल्पों की तुलना में काफी किफायती है। पर्यावरण के अनुकूल: मेट्रो इलेक्ट्रिक है, जो इसे पर्यावरण के अनुकूल परिवहन का एक अच्छा विकल्प बनाता है। आसान पहुँच: मेट्रो स्टेशन शहर के प्रमुख स्थानों पर स्थित हैं, जिससे यहाँ तक पहुँचना आसान है। दुबई मेट्रो में यात्रा का अनुभव दुबई मेट्रो में यात्रा करना एक अनोखा अनुभव है। आप आराम से बैठकर शहर के शानदार दृश्यों का आनंद ले सकते हैं। मेट्रो के कोचों में बड़ी-बड़ी खिड़कियाँ हैं जो आपको शहर की इमारतों और सड़कों का एक शानदार दृश्य देती हैं। पर्यटकों के लिए दुबई मेट्रो यदि आप दुबई घूमने जा रहे हैं, तो दुबई मेट्रो आपके लिए एक बहुत ही उपयोगी साधन साबित हो सकती है। यह आपको शहर के प्रमुख आकर्षणों तक आसानी से पहुँचाने में मदद करेगी, जैसे बुर्ज खलीफा, दुबई मॉल, और दुबई मरीना,दुबई, अपनी ऊंची इमारतों, शानदार शॉपिंग मॉल और पर्यटन स्थलों के लिए जाना जाता है। इस शहर में यातायात व्यवस्था को सुचारू और आधुनिक बनाने के लिए दुबई मेट्रो का निर्माण किया गया, जो विश्व के सबसे आधुनिक मेट्रो प्रणालियों में से एक है। दुबई मेट्रो का परिचय दुबई मेट्रो संयुक्त अरब अमीरात (UAE) के दुबई शहर में संचालित एक पूरी तरह से ऑटोमैटिक (ड्राइवरलेस) रेलवे प्रणाली है। यह सितंबर 2009 में लॉन्च की गई थी और इसे रोड्स एंड ट्रांसपोर्ट अथॉरिटी (RTA) द्वारा संचालित किया जाता है। यह अपनी उच्च तकनीक, सफाई और समयबद्धता के लिए प्रसिद्ध है। मेट्रो के रूट और लाइनें दुबई मेट्रो में दो प्रमुख लाइनें हैं: रेड लाइन: यह दुबई के मुख्य व्यावसायिक क्षेत्रों को जोड़ती है और शहर के कई महत्वपूर्ण स्थानों से होकर गुजरती है, जैसे कि दुबई इंटरनेशनल एयरपोर्ट, बुर्ज खलीफा और मॉल ऑफ एमिरेट्स। ग्रीन लाइन: यह पुरानी दुबई (Deira और Bur Dubai) के क्षेत्रों को कवर करती है और स्थानीय यात्रियों के लिए बेहद सुविधाजनक है। इसके अलावा, भविष्य में अन्य मेट्रो लाइनों को जोड़ने की भी योजना है जिससे यह नेटवर्क और व्यापक हो सके। दुबई मेट्रो की विशेषताएँ ड्राइवरलेस तकनीक: दुबई मेट्रो पूरी तरह से ऑटोमेटेड है, जिससे यह विश्व की सबसे आधुनिक मेट्रो प्रणालियों में शामिल होती है। विशेष डिब्बे: यहाँ महिलाओं और बच्चों के लिए अलग कोच होते हैं, साथ ही गोल्ड क्लास कोच भी होते हैं, जिनमें बेहतर सुविधाएँ मिलती हैं। साफ-सुथरा और आरामदायक: मेट्रो स्टेशनों और कोचों की सफाई और मेंटेनेंस का विशेष ध्यान रखा जाता है। सुलभ किराया: दुबई मेट्रो का किराया तुलनात्मक रूप से सस्ता है, और नोल कार्ड के जरिए भुगतान करना सुविधाजनक होता है। पर्यावरण अनुकूल: यह मेट्रो प्रणाली पर्यावरण को कम प्रदूषित करने के उद्देश्य से बनाई गई है और सड़क यातायात को कम करने में मदद करती है। यात्रा के लिए सुझाव नोल कार्ड खरीदकर यात्रा करें, जिससे किराया कम पड़ता है और बार-बार टिकट लेने की जरूरत नहीं होती। पीक ऑवर्स में भीड़ अधिक होती है, इसलिए यात्रा की योजना पहले से बनाएं। महिलाओं और बच्चों के लिए विशेष कोच होते हैं, इसलिए नियमों का पालन करें। मेट्रो में खाने-पीने की अनुमति नहीं है, इसलिए नियमों का सम्मान करें,दुबई मेट्रो, जिसे 9 सितम्बर, 2009 को पहली बार सार्वजनिक परिवहन के रूप में लॉन्च किया गया, आज एक अविस्मरणीय एवं आधुनिक शहरी यातायात की प्रणाली के रूप में जाना जाता है। इस मेट्रो प्रणाली ने दुबई को न केवल यातायात के मामले में सक्षम बनाया है, बल्कि पर्यावरण के प्रति भी जागरूकता बढ़ाई है। मेट्रो की विशेषताएं 1. वर्ल्ड-क्लास इंफ्रास्ट्रक्चर: दुबई मेट्रो की ट्रेनें बिना चालक के चलती हैं और ये पूरी तरह स्वचालित हैं। इनका प्रबंधन और संचालन दुनिया के अत्याधुनिक तकनीकों से किया जाता है। 2. रेड और ग्रीन लाइन: दुबई मेट्रो की मुख्य दो लाइने हैं - रेड लाइन और ग्रीन लाइन। रेड लाइन दुबई एयरपोर्ट से लेकर Jebel Ali तक फैली हुई है जबकि ग्रीन लाइन Al Qusais से Creek Station तक जाती है। 3. पर्यावरण संरक्षण: दुबई मेट्रो ने शहर में वाहनों की भीड़ को कम किया है जिससे प्रदूषण में भी कमी आई है। यह एक पर्यावरण-हितैषी विकल्प है। 4. समय और सुविधा: दुबई मेट्रो अपने समय-सारणी पर चलने के लिए प्रसिद्ध है। यह यात्रियों को किसी भी प्रकार की देरी से बचाता है और समय पर अपने गंतव्य तक पहुँचाने में सक्षम है। 5. स्मार्ट कार्ड प्रणाली: दुबई मेट्रो में यात्रा करने के लिए स्मार्ट कार्ड का इस्तेमाल होता है। यह कार्ड टिकट की खरीदारी को सरल और तेज बनाता है। यात्रा का अनुभव दुबई मेट्रो में यात्रा करना एक अद्वितीय अनुभव है। मेट्रो के अंदर का माहौल साफ-सुथरा, आरामदायक और सुरक्षित होता है। यात्री खूबसूरत दृश्य का आनंद लेते हुए बिना किसी चिंता के अपने गंतव्य तक पहुँच सकते हैं। मेट्रो स्टेशन पर भी यात्रियों की सुविधा का विशेष ध्यान रखा गया है। यहां पर कैफेटेरिया, रेस्टोरेंट और दुकानें भी मौजूद होती हैं जो यात्रियों की यात्रा को और भी सुखद बनाती हैं। भविष्य की दिशा दुबई मेट्रो निरंतर अपने विस्तार की योजना पर काम कर रही है। एक्सपो 2020 के लिए नयी मेट्रो लाइन तैयार की गई है, जो शहर के विभिन्न हिस्सों को जोड़ने के उद्देश्य से बनाई गई है। दुबई मेट्रो आज दुबई की पहचान बन चुकी है। यह न केवल यातायात का एक महत्वपूर्ण साधन है, बल्कि शहर की आधुनिकता और प्रगति का प्रतीक भी है। दुबई मेट्रो के माध्यम से शहर ने यह संदेश दिया है कि भविष्य की दिशा में कदम बढ़ाने के लिए नवाचार और स्थिरता का सम्मिलन आवश्यक है,दुबई मेट्रो, जिसे 9 सितम्बर, 2009 को पहली बार सार्वजनिक परिवहन के रूप में लॉन्च किया गया, आज एक अविस्मरणीय एवं आधुनिक शहरी यातायात की प्रणाली के रूप में जाना जाता है। इस मेट्रो प्रणाली ने दुबई को न केवल यातायात के मामले में सक्षम बनाया है, बल्कि पर्यावरण के प्रति भी जागरूकता बढ़ाई है। मेट्रो की विशेषताएं 1. वर्ल्ड-क्लास इंफ्रास्ट्रक्चर: दुबई मेट्रो की ट्रेनें बिना चालक के चलती हैं और ये पूरी तरह स्वचालित हैं। इनका प्रबंधन और संचालन दुनिया के अत्याधुनिक तकनीकों से किया जाता है। 2. रेड और ग्रीन लाइन: दुबई मेट्रो की मुख्य दो लाइने हैं - रेड लाइन और ग्रीन लाइन। रेड लाइन दुबई एयरपोर्ट से लेकर Jebel Ali तक फैली हुई है जबकि ग्रीन लाइन Al Qusais से Creek Station तक जाती है। 3. पर्यावरण संरक्षण: दुबई मेट्रो ने शहर में वाहनों की भीड़ को कम किया है जिससे प्रदूषण में भी कमी आई है। यह एक पर्यावरण-हितैषी विकल्प है। 4. समय और सुविधा: दुबई मेट्रो अपने समय-सारणी पर चलने के लिए प्रसिद्ध है। यह यात्रियों को किसी भी प्रकार की देरी से बचाता है और समय पर अपने गंतव्य तक पहुँचाने में सक्षम है। 5. स्मार्ट कार्ड प्रणाली: दुबई मेट्रो में यात्रा करने के लिए स्मार्ट कार्ड का इस्तेमाल होता है। यह कार्ड टिकट की खरीदारी को सरल और तेज बनाता है। यात्रा का अनुभव दुबई मेट्रो में यात्रा करना एक अद्वितीय अनुभव है। मेट्रो के अंदर का माहौल साफ-सुथरा, आरामदायक और सुरक्षित होता है। यात्री खूबसूरत दृश्य का आनंद लेते हुए बिना किसी चिंता के अपने गंतव्य तक पहुँच सकते हैं। मेट्रो स्टेशन पर भी यात्रियों की सुविधा का विशेष ध्यान रखा गया है। यहां पर कैफेटेरिया, रेस्टोरेंट और दुकानें भी मौजूद होती हैं जो यात्रियों की यात्रा को और भी सुखद बनाती हैं। भविष्य की दिशा दुबई मेट्रो निरंतर अपने विस्तार की योजना पर काम कर रही है। एक्सपो 2020 के लिए नयी मेट्रो लाइन तैयार की गई है, जो शहर के विभिन्न हिस्सों को जोड़ने के उद्देश्य से बनाई गई है। दुबई मेट्रो आज दुबई की पहचान बन चुकी है। यह न केवल यातायात का एक महत्वपूर्ण साधन है, बल्कि शहर की आधुनिकता और प्रगति का प्रतीक भी है। दुबई मेट्रो के माध्यम से शहर ने यह संदेश दिया है कि भविष्य की दिशा में कदम बढ़ाने के लिए नवाचार और स्थिरता का सम्मिलन आवश्यक है,दुबई मेट्रो शहर के यातायात का अभिन्न अंग बन चुकी है। यह न केवल स्थानीय लोगों के लिए बल्कि पर्यटकों के लिए भी यात्रा को सुविधाजनक बनाती है। स्वच्छ, सुरक्षित और आधुनिक सुविधाओं के साथ, दुबई मेट्रो को दुनिया की सबसे अच्छी मेट्रो सेवाओं में से एक माना जाता है। अगर आप दुबई जाने की योजना बना रहे हैं, तो दुबई मेट्रो की यात्रा जरूर करें और इस शानदार तकनीकी चमत्कार का अनुभव लें। .<ref name="dubaimetro">[172] ^ [http://vgn.dm.gov.ae/DMEGOV/dm-metro-news01 दुबई नगर पालिका का Dhs12.45 अरब मेट्रो अनुबंध .] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070509095247/http://vgn.dm.gov.ae/DMEGOV/dm-metro-news01 |date=9 मई 2007 }} दुबई मेट्रो . मई 29, 2005</ref> दुबई मेट्रो [[अरब प्रायद्वीप]] में पहली शहरी रेल नेटवर्क है।<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8247330.stm|title=Will metro change Dubai car culture?|date=2009-09-11|publisher=''बीबीसी न्यूज़''|access-date=25 मार्च 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20090916041627/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8247330.stm|archive-date=16 सितंबर 2009|url-status=live}}</ref> सभी ट्रेन और स्टेशन वातानुकूलित होंगे जिनमे मंच बढ़त दरवाजे लगे होंगे जिससे यह संभव होगा . ==== पाम जुमेरह मोनोरेल ==== पाम जुमेरह पर एक मोनोरेल 2009 में खोला गया . यह क्षेत्र में बनाई गई पहली मोनोरेल है,दुबई, आधुनिक वास्तुकला और शानदार अनुभवों का शहर है। यहां, पाम जुमेरह मोनोरेल एक ऐसा अनुभव है जो आपको एक अलग ही दुनिया में ले जाता है। पाम जुमेरह, दुनिया का सबसे बड़ा मानव निर्मित द्वीप है, और मोनोरेल इस द्वीप के शानदार नज़ारों का आनंद लेने का सबसे अच्छा तरीका है। मोनोरेल का सफर पाम जुमेरह मोनोरेल, 5.5 किलोमीटर लंबा एक स्वचालित रेल परिवहन प्रणाली है। यह गेटवे स्टेशन से शुरू होकर अटलांटिस एक्वावेंचर वाटर पार्क तक जाती है। इस यात्रा के दौरान आप पाम जुमेरह के खूबसूरत घरों, विला, और होटलों के साथ-साथ अरब की खाड़ी के अद्भुत दृश्यों का आनंद ले सकते हैं। अनुभव जो यादगार है मोनोरेल की सवारी सिर्फ एक परिवहन का साधन नहीं है, यह एक अनुभव है। यहां कुछ कारण बताए गए हैं कि क्यों आपको यह अनुभव करना चाहिए: शानदार दृश्य: मोनोरेल आपको पाम जुमेरह के मनोरम दृश्य प्रदान करती है, जो शायद आपको जमीन से देखने को न मिले। आरामदायक और सुविधाजनक: मोनोरेल वातानुकूलित और आरामदायक है, जिससे आप आराम से यात्रा कर सकते हैं। पहुंच में आसान: मोनोरेल में चढ़ना और उतरना आसान है, और यह पाम जुमेरह के प्रमुख आकर्षणों तक सीधी पहुंच प्रदान करती है। पारिवारिक मनोरंजन: यह बच्चों और वयस्कों दोनों के लिए एक मजेदार अनुभव है। तस्वीरें लेने का शानदार मौका: मोनोरेल से आपको पाम जुमेरह के अद्भुत तस्वीरें लेने का मौका मिलता है, जिसे आप हमेशा संजो कर रख सकते हैं। यात्रा की योजना कैसे बनाएं टिकट: आप मोनोरेल टिकट स्टेशन पर या ऑनलाइन खरीद सकते हैं। समय: मोनोरेल सुबह 9 बजे से रात 10 बजे तक चलती है। स्टेशन: पाम जुमेरह मोनोरेल के दो मुख्य स्टेशन हैं: गेटवे स्टेशन और अटलांटिस एक्वावेंचर स्टेशन। सुझाव: यदि आप सूर्यास्त के समय यात्रा करते हैं तो आपको अद्भुत नज़ारे देखने को मिलेंगे। दुबई की पाम जुमेरह मोनोरेल: आधुनिकता की एक झलक दुबई अपने भव्य आकर्षण, विशाल शॉपिंग मॉल्स और उन्नत वास्तुकला के लिए विश्व प्रसिद्ध है। इस चमक-दमक वाले शहर में, एक प्रमुख विशेषता जो आगंतुकों को आकर्षित करती है, वह है पाम जुमेरह मोनोरेल। यह मोनोरेल यात्रा की तकनीक और संरचना का एक अद्वितीय उदाहरण है, जो यात्रियों को पाम जुमेरह के आईलैंड के शानदार दृश्यों का अनुभव कराती है। पाम जुमेरह मोनोरेल का इतिहास पाम जुमेरह मोनोरेल की शुरुआत 2009 में हुई थी। यह अरब देशों की पहली मोनोरेल परियोजना थी और इसकी लंबाई 5.45 किलोमीटर है। मोनोरेल का निर्माण नक्शा पाम जुमेरह के नक्शे पर आधारित है, जो एक विशाल पाम ट्री के आकार का है। यात्रा का अनुभव मोनोरेल की यात्रा एक सुखद अनुभव है। इसमें सफर करते समय यात्री समुद्र के अद्भुत दृश्यों और पाम जुमेरह के शानदार होटल्स और रिजॉर्ट्स का आनंद ले सकते हैं। यह मोनोरेल दुबई मरीना और अटलांटिस द पाम के बीच की यात्रा को न केवल सुविधाजनक बनाती है बल्कि एक लुभावना दृश्य भी प्रस्तुत करती है। सुविधाएँ और सेवाएँ पाम जुमेरह मोनोरेल अत्याधुनिक तकनीक से लैस है। इसके कैबिन आरामदायक होते हैं, और यहाँ स्वचालित टिकट प्रणाली उपलब्ध है। यात्रियों की सुविधा के लिए इसमें एयर कंडीशनिंग, वाई-फाई, और अन्य आधुनिक सुविधाएँ हैं। भविष्य की योजनाएँ दुबई की योजना है कि इस मोनोरेल को मेट्रो नेटवर्क से जोड़ दिया जाए, जिससे यात्रियों के लिए और अधिक सुविधाजनक परिवहन विकल्प उपलब्ध हो सकें। इसके अलावा, इस प्रणाली को और अधिक पर्यावरण अनुकूल बनाने के लिए भी कई प्रयास किए जा रहे हैं। पाम जुमेराह मोनोरेल 2009 में शुरू हुई थी और यह संयुक्त अरब अमीरात की पहली मोनोरेल प्रणाली है। यह मोनोरेल पाम जुमेराह द्वीप को मुख्य भूमि से जोड़ने का महत्वपूर्ण कार्य करती है। इसकी लंबाई लगभग 5.45 किलोमीटर है और यह चार प्रमुख स्टेशनों को जोड़ती है: गेटवे टावर्स स्टेशन - यह स्टेशन मुख्य भूमि पर स्थित है और यहाँ से मोनोरेल की यात्रा शुरू होती है। अल इत्तिहाद पार्क स्टेशन - पाम जुमेराह के हरियाली से घिरे क्षेत्र में स्थित एक महत्वपूर्ण स्टेशन। नकील मॉल स्टेशन - यह स्टेशन पाम जुमेराह के प्रसिद्ध नकील मॉल से जुड़ा हुआ है। अटलांटिस द पाम स्टेशन - यह अंतिम स्टेशन है, जहाँ पर विश्व प्रसिद्ध अटलांटिस होटल और एक्वावेंचर वॉटरपार्क स्थित हैं। यात्रा का अनुभव पाम जुमेराह मोनोरेल की यात्रा करना किसी सपने से कम नहीं है। जैसे ही आप ट्रेन में बैठते हैं, विशाल समुद्र, शानदार स्काईलाइन और पाम जुमेराह की खूबसूरती आपकी आँखों के सामने आ जाती है। मोनोरेल के डिब्बे आधुनिक सुविधाओं से लैस हैं, जिनमें एयर कंडीशनिंग, आरामदायक सीटिंग और बड़ी खिड़कियाँ शामिल हैं, जिससे आप पूरे रास्ते का आनंद ले सकते हैं। मोनोरेल का समय और टिकट दरें समय: मोनोरेल प्रतिदिन सुबह 9:00 बजे से रात 10:00 बजे तक चलती है। टिकट दरें: एक तरफ का किराया लगभग 20 AED और रिटर्न टिकट 30 AED होता है। टिकट कहां से लें? आप स्टेशन पर या ऑनलाइन बुकिंग के माध्यम से टिकट खरीद सकते हैं। क्यों करें पाम जुमेराह मोनोरेल की यात्रा? शानदार नज़ारे: समुद्र के ऊपर से गुजरती यह मोनोरेल दुबई की खूबसूरती को देखने का एक बेहतरीन तरीका है। सुविधाजनक और आरामदायक सफर: ट्रैफिक की चिंता किए बिना आप तेजी से पाम जुमेराह के मुख्य स्थानों तक पहुँच सकते हैं। पर्यटन आकर्षण: यह मोनोरेल सीधे अटलांटिस द पाम और अक्वावेंचर वॉटरपार्क तक जाती है, जो दुबई के प्रमुख आकर्षणों में से एक हैं,अगर आप दुबई घूमने की योजना बना रहे हैं, तो पाम जुमेराह मोनोरेल की यात्रा को अपनी लिस्ट में ज़रूर शामिल करें। यह एक शानदार अनुभव है, जो आपको दुबई की खूबसूरती और तकनीकी विकास को नज़दीक से देखने का मौका देता है,पाम जुमेरह मोनोरेल दुबई की आधुनिकता और उन्नति का प्रतीक है। यह यात्रियों को एक अनोखा अनुभव प्रदान करती है और पर्यटकों के लिए एक महत्वपूर्ण आकर्षण का केंद्र बनी हुई है। जब आप दुबई आएं, तो इस मोनोरेल की सवारी करना न भूलें और इसके अद्भुत दृश्यों का आनंद लें,दुबई की यात्रा के दौरान पाम जुमेरह मोनोरेल की सवारी करना एक अद्वितीय अनुभव है। यह आपको पाम जुमेरह के शानदार दृश्य प्रदान करता है, और यह एक आरामदायक और सुविधाजनक यात्रा का विकल्प भी है। तो, अगली बार जब आप दुबई में हों, तो पाम जुमेरह मोनोरेल की सवारी करना न भूलें! ==== दुबई ट्रामवे: एक आधुनिक और सुविधा परिवहन का अनुभव ==== दुबई में दो ट्राम सिस्टम 2011 तक निर्मित होने की उम्मीद है। पहली व्यावसायिक बुर्ज खलीफा ट्राम प्रणाली और दूसरी अल सुफौह ट्राम है। व्यावसायिक बुर्ज खलीफा ट्राम प्रणाली एक 4.6&nbsp;km की ट्राम सेवा है जो बुर्ज खलीफा के आसपास के क्षेत्र में सेवा प्रदान करेगी और दूसरी ट्राम अल सुफौह रोड के साथ दुबई मरीना से बुर्ज अल अरब और अमीरात के मॉल तक 14.5&nbsp;km चलेगी,दुबई, अपनी भव्यता और आधुनिकता के लिए विश्व प्रसिद्ध है। यहाँ की गगनचुंबी इमारतें, शानदार शॉपिंग मॉल और अद्भुत पर्यटन स्थल हर साल लाखों पर्यटकों को आकर्षित करते हैं। इन सब के बीच, दुबई में एक और चीज है जो शहर की आधुनिकता को दर्शाती है - वह है दुबई ट्रामवे। यह एक शानदार परिवहन प्रणाली है जो शहर के कुछ प्रमुख इलाकों को जोड़ती है और यात्रियों को एक आरामदायक और सुविधाजनक यात्रा का अनुभव प्रदान करती है। दुबई ट्रामवे के बारे में कुछ जानकारी: परिचय: दुबई ट्रामवे एक आधुनिक ट्राम प्रणाली है जो 2014 में शुरू हुई थी। यह अल सफौह क्षेत्र में दुबई मरीना और Jumeirah Beach Residence (JBR) जैसे प्रमुख स्थलों को जोड़ती है। मार्ग: ट्रामवे 10.6 किलोमीटर के ट्रैक पर चलती है और इसमें 19 स्टेशन हैं। यह दुबई मेट्रो के साथ भी जुड़ती है, जिससे यात्रियों के लिए शहर के अन्य हिस्सों में जाना आसान हो जाता है। आधुनिक तकनीक: दुबई ट्रामवे पूरी तरह से स्वचालित है और इसमें नवीनतम तकनीक का उपयोग किया गया है। ट्राम आधुनिक और आरामदायक हैं, जिनमें एयर कंडीशनिंग और वाई-फाई जैसी सुविधाएं उपलब्ध हैं। पर्यावरण के अनुकूल: ट्राम एक पर्यावरण के अनुकूल परिवहन विकल्प है क्योंकि यह बिजली से चलती है और इससे प्रदूषण कम होता है। आकर्षण: ट्रामवे मार्ग के साथ-साथ कई दर्शनीय स्थल भी हैं, जैसे दुबई मरीना, JBR वॉक और स्काईडाइव दुबई। दुबई ट्रामवे का उपयोग क्यों करें? सुविधा: ट्रामवे दुबई के कुछ प्रमुख क्षेत्रों में यात्रा करने का एक सुविधाजनक और आरामदायक तरीका है। यह ट्रैफिक जाम से बचने का एक शानदार तरीका भी है। सुरक्षा: ट्रामवे एक सुरक्षित परिवहन विकल्प है, जिसमें सीसीटीवी कैमरे और सुरक्षा कर्मचारी मौजूद हैं। आराम: ट्राम के अंदर आधुनिक और आरामदायक सीटें हैं, और एयर कंडीशनिंग की सुविधा भी उपलब्ध है। किफायती: ट्राम का किराया दुबई में परिवहन के अन्य विकल्पों की तुलना में किफायती है। पर्यटन: ट्रामवे मार्ग के साथ-साथ कई दर्शनीय स्थल हैं, जो इसे पर्यटकों के लिए एक आकर्षक विकल्प बनाते हैं। दुबई ट्रामवे का अनुभव: मैंने हाल ही में दुबई ट्रामवे में यात्रा करने का अनुभव किया और मैं कह सकता हूँ कि यह एक शानदार अनुभव था। ट्राम आधुनिक और आरामदायक थी, और मुझे रास्ते में शहर के कुछ खूबसूरत नज़ारे देखने को मिले। मैंने दुबई मरीना में एक स्टॉप पर उतरकर कुछ देर सैर भी की। कुल मिलाकर, मैं कह सकता हूँ कि दुबई ट्रामवे शहर में घूमने का एक शानदार तरीका है,दुबई, जो दुनिया भर में अपने आकाश-छूते टॉवर्स, लुभावने वॉटरफ्रंट्स, और अनगिनत आधुनिक सुविधाओं के लिए प्रसिद्ध है, ने एक और शानदार परियोजना के साथ अपना नाम स्वर्ण अक्षरों में अंकित किया है – दुबई ट्रामवे। यह परिवहन प्रणाली न केवल दुबई के निवासियों के लिए एक महत्वपूर्ण साधन है, बल्कि यह पर्यटकों को भी दुबई की जीवनशैली से परिचित कराती है। दुबई ट्रामवे का इतिहास और विकास दुबई ट्रामवे परियोजना की शुरुवात 2014 में हुई थी। यह दुबई के प्रमुख इलाकों को जोड़ने का एक महत्वाकांक्षी प्रयास था। इसके निर्माण के पीछे मुख्य उद्देश्य था दुबई के वाहनों के जाम को कम करना और एक सुगम और पर्यावरण-मित्र परिवहन का विकल्प प्रदान करना। मार्ग और सुविधाएं दुबई ट्रामवे की लंबाई लगभग 10.6 किमी है और यह 11 ट्राम स्टेशन शामिल करता है। यह मार्सा दुबई, पाम जुमैरा और अन्य प्रमुख स्थलों को जोड़ता है। इसके अद्वितीय डिज़ाइन और तकनीकी उच्चता के चलते, यह ट्राम सिस्टम दुनिया भर में अपनी मिसाल आप है। ट्राम की सीटें आरामदायक हैं, और इसमें मुफ्त वाई-फाई, एयर कंडीशनिंग, और अन्य आधुनिक सुविधाएं उपलब्ध हैं। पर्यावरण-मित्र परिवहन दुबई ट्रामवे का निर्माण पर्यावरण को ध्यान में रखते हुए किया गया है। यह ट्राम सिस्टम बिजली से संचालित होता है और इसके संचालन में किसी भी प्रकार के जीवाश्म ईंधन का उपयोग नहीं होता। इस प्रकार, यह दुबई के वायु गुणवत्ता में सुधार करने और ध्वनि प्रदूषण को कम करने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है। पर्यटकों के लिए आकर्षण दुबई ट्रामवे न केवल एक परिवहन माध्यम है, बल्कि यह दुबई के भव्य दृश्य देखने का एक अद्वितीय तरीका भी है। इसके मार्ग पर अनेक दर्शनीय स्थल हैं जिनमें दुबई मरीना, पाम जुमैरा, और बर्ज अल अरब जैसे प्रमुख स्थल शामिल हैं। इसलिए, पर्यटकों के लिए यह एक अद्वितीय और आरामदायक यात्रा अनुभव प्रदान करता है,दुबई अपनी चमचमाती गगनचुंबी इमारतों, भव्य मॉल और अत्याधुनिक परिवहन प्रणालियों के लिए जाना जाता है। दुबई मेट्रो की सफलता के बाद, शहर ने एक और शानदार सार्वजनिक परिवहन सुविधा – दुबई ट्रामवे शुरू की। यह ट्राम सेवा यात्रियों को दुबई मरीना, JBR (Jumeirah Beach Residence) और अल सूफोह जैसे प्रमुख स्थानों तक आसानी से पहुँचाने के लिए डिजाइन की गई है। दुबई ट्रामवे का परिचय दुबई ट्रामवे को 12 नवंबर 2014 को लॉन्च किया गया था। यह दुबई का पहला ट्राम नेटवर्क है जो मुख्य शहर में संचालन करता है और विशेष रूप से दुबई मरीना और अल सूफोह रोड के आसपास के क्षेत्रों को जोड़ता है। मुख्य विशेषताएँ: लंबाई: 10.6 किलोमीटर स्टेशनों की संख्या: 11 गाड़ियों की संख्या: 11 ट्राम समय अंतराल: हर 6-8 मिनट में एक ट्राम कुल यात्रा समय: एक छोर से दूसरे छोर तक पहुँचने में लगभग 42 मिनट लगते हैं मेट्रो और मोनोरेल से कनेक्टिविटी: ट्राम को दुबई मेट्रो और पाम जुमेराह मोनोरेल से जोड़ा गया है, जिससे यात्रियों को सुगम यात्रा मिलती है दुबई ट्रामवे की खासियतें 1. सुरक्षा और आराम दुबई ट्रामवे को दुनिया की सबसे सुरक्षित ट्राम सेवाओं में से एक माना जाता है। यह फुल-ऑटोमेटेड ट्रांसपोर्ट सिस्टम है और इसमें दुर्घटनाओं को रोकने के लिए विशेष तकनीक का उपयोग किया गया है। इसके अलावा, सभी ट्राम वातानुकूलित हैं और आरामदायक सीटिंग की सुविधा प्रदान करते हैं। 2. फर्स्ट-इन-द-रीजन तकनीक यह मध्य पूर्व में पहला ट्रामवे सिस्टम है जो ग्राउंड-लेवल पावर सप्लाई (APS) तकनीक का उपयोग करता है। इसका मतलब है कि यह बिजली के ओवरहेड तारों के बिना संचालित होता है, जिससे यह दुबई के खूबसूरत स्काईलाइन को बाधित नहीं करता। 3. पर्यटन और यात्रियों के लिए उपयोगी अगर आप दुबई घूमने आए हैं, तो ट्राम आपको प्रमुख पर्यटक स्थलों जैसे दुबई मरीना, JBR वॉक, मीडियासिटी, नॉलेज विलेज और पाम जुमेराह तक आसानी से पहुँचा सकती है। 4. टिकट और किराया दुबई ट्राम को नोल कार्ड से एक्सेस किया जा सकता है, जो दुबई के सार्वजनिक परिवहन के लिए एक कॉमन पेमेंट कार्ड है। किराया सामान्यत: AED 3-5 के बीच होता है, जो मेट्रो और बसों के किराए से तुलनात्मक रूप से समान है। क्यों चुनें दुबई ट्रामवे? ✅ यातायात से बचने के लिए – दुबई की व्यस्त सड़कों पर ट्रैफिक जाम आम बात है, लेकिन ट्राम इसका एक बेहतरीन समाधान है। ✅ पर्यावरण के अनुकूल – यह कार्बन उत्सर्जन को कम करता है, जिससे यह एक ईको-फ्रेंडली विकल्प बन जाता है। ✅ पर्यटकों के लिए शानदार अनुभव – यह एक आरामदायक और शानदार ट्रांसपोर्ट अनुभव प्रदान करता है,दुबई अपनी चमचमाती गगनचुंबी इमारतों, भव्य मॉल और अत्याधुनिक परिवहन प्रणालियों के लिए जाना जाता है। दुबई मेट्रो की सफलता के बाद, शहर ने एक और शानदार सार्वजनिक परिवहन सुविधा – दुबई ट्रामवे शुरू की। यह ट्राम सेवा यात्रियों को दुबई मरीना, JBR (Jumeirah Beach Residence) और अल सूफोह जैसे प्रमुख स्थानों तक आसानी से पहुँचाने के लिए डिजाइन की गई है। दुबई ट्रामवे का परिचय दुबई ट्रामवे को 12 नवंबर 2014 को लॉन्च किया गया था। यह दुबई का पहला ट्राम नेटवर्क है जो मुख्य शहर में संचालन करता है और विशेष रूप से दुबई मरीना और अल सूफोह रोड के आसपास के क्षेत्रों को जोड़ता है। मुख्य विशेषताएँ: लंबाई: 10.6 किलोमीटर स्टेशनों की संख्या: 11 गाड़ियों की संख्या: 11 ट्राम समय अंतराल: हर 6-8 मिनट में एक ट्राम कुल यात्रा समय: एक छोर से दूसरे छोर तक पहुँचने में लगभग 42 मिनट लगते हैं मेट्रो और मोनोरेल से कनेक्टिविटी: ट्राम को दुबई मेट्रो और पाम जुमेराह मोनोरेल से जोड़ा गया है, जिससे यात्रियों को सुगम यात्रा मिलती है दुबई ट्रामवे की खासियतें 1. सुरक्षा और आराम दुबई ट्रामवे को दुनिया की सबसे सुरक्षित ट्राम सेवाओं में से एक माना जाता है। यह फुल-ऑटोमेटेड ट्रांसपोर्ट सिस्टम है और इसमें दुर्घटनाओं को रोकने के लिए विशेष तकनीक का उपयोग किया गया है। इसके अलावा, सभी ट्राम वातानुकूलित हैं और आरामदायक सीटिंग की सुविधा प्रदान करते हैं। 2. फर्स्ट-इन-द-रीजन तकनीक यह मध्य पूर्व में पहला ट्रामवे सिस्टम है जो ग्राउंड-लेवल पावर सप्लाई (APS) तकनीक का उपयोग करता है। इसका मतलब है कि यह बिजली के ओवरहेड तारों के बिना संचालित होता है, जिससे यह दुबई के खूबसूरत स्काईलाइन को बाधित नहीं करता। 3. पर्यटन और यात्रियों के लिए उपयोगी अगर आप दुबई घूमने आए हैं, तो ट्राम आपको प्रमुख पर्यटक स्थलों जैसे दुबई मरीना, JBR वॉक, मीडियासिटी, नॉलेज विलेज और पाम जुमेराह तक आसानी से पहुँचा सकती है। 4. टिकट और किराया दुबई ट्राम को नोल कार्ड से एक्सेस किया जा सकता है, जो दुबई के सार्वजनिक परिवहन के लिए एक कॉमन पेमेंट कार्ड है। किराया सामान्यत: AED 3-5 के बीच होता है, जो मेट्रो और बसों के किराए से तुलनात्मक रूप से समान है। क्यों चुनें दुबई ट्रामवे? ✅ यातायात से बचने के लिए – दुबई की व्यस्त सड़कों पर ट्रैफिक जाम आम बात है, लेकिन ट्राम इसका एक बेहतरीन समाधान है। ✅ पर्यावरण के अनुकूल – यह कार्बन उत्सर्जन को कम करता है, जिससे यह एक ईको-फ्रेंडली विकल्प बन जाता है। ✅ पर्यटकों के लिए शानदार अनुभव – यह एक आरामदायक और शानदार ट्रांसपोर्ट अनुभव प्रदान करता है,दुबई ट्रामवे दुबई की आधुनिकता और परंपरा का संगम है। यह ट्राम सिस्टम दुबई के निवासियों और पर्यटकों दोनों के लिए अत्यंत उपयोगी है। इसके माध्यम से न केवल सुगम परिवहन की सुविधा मिलती है, बल्कि यह पर्यावरण की रक्षा करने में भी सहायक है। दुबई ट्रामवे एक उदाहरण है कि कैसे आधुनिक तकनीक और पर्यावरण संरक्षण साथ-साथ चल सकते हैं। अगर आप दुबई की यात्रा कर रहे हैं, तो दुबई ट्रामवे का अनुभव लेना न भूलें। यह आपको दुबई की नयी और पुरानी दुनिया से परिचित कराएगा और आपकी यात्रा को अविस्मरणीय बना देगा,बई ट्रामवे, दुबई के सार्वजनिक परिवहन नेटवर्क का एक महत्वपूर्ण हिस्सा बन चुका है। यह न केवल स्थानीय निवासियों और पर्यटकों के लिए सुविधाजनक है, बल्कि यह शहर की आधुनिकता और पर्यावरण-संवेदनशील दृष्टिकोण को भी दर्शाता है। अगर आप दुबई की यात्रा पर हैं, तो एक बार दुबई ट्रामवे की सवारी जरूर करें,दुबई ट्रामवे एक आधुनिक और सुविधाजनक परिवहन प्रणाली है जो दुबई के कुछ प्रमुख क्षेत्रों में यात्रा करने का एक शानदार तरीका है। यदि आप कभी दुबई जाते हैं, तो आपको निश्चित रूप से इस ट्राम में यात्रा करने का अनुभव करना चाहिए। यह आपको शहर के कुछ बेहतरीन नज़ारे देखने और एक शानदार यात्रा का अनुभव करने का मौका देगा। . {{Citation needed|date=अक्टूबर 2009}} [[चित्र:UAE Dubai Abra img3 asv2018-01.jpg|thumb|left|अब्रास डिरा और बर दुबई के बीच पारंपरिक यातायात का साधन है]] === नाव और टैक्सियाँ एक अनोखा,अद्वितीय अनुभव === बर दुबई से डिरा जाने के लिए परंपरागत तरीकों में से एक है अब्रास के माध्यम से जाना, छोटी नावें जो यात्रियों को दुबई क्रीक, अब्रास स्टेशन बस्ताकिया और बनियास रोड के बीच ले जाती है। समुद्री परिवहन एजेंसी, दुबई जल बस प्रणाली को लागू करने की प्रक्रिया में है। परिवहन की यह विधा पुरानी पड़ चुकी है,दुबई में एक व्यापक टैक्सी प्रणाली भी है, अमीरात में सार्वजनिक परिवहन का सबसे ज्यादा इस्तेमाल किये जाने वाला माध्यम है। इसमें सरकार चालित और निजी टैक्सी कम्पनियां दोनों शामिल है। लगभग 7,500 टैक्सियाँ अमीरात के अन्दर चलती है,दुबई, यह शहर अपनी आधुनिकता, विलासिता और अनोखे अनुभवों के लिए दुनिया भर में मशहूर है। यहाँ की ऊँची इमारतें, शानदार मॉल्स, और रेगिस्तान की रोमांचक सफारी तो हर किसी को आकर्षित करती हैं, लेकिन क्या आप जानते हैं कि दुबई में यातायात के कुछ ऐसे साधन भी हैं जो इस शहर की पहचान बन चुके हैं? जी हाँ, हम बात कर रहे हैं दुबई की नावों और टैक्सियों की, जो न केवल यात्रा का साधन हैं, बल्कि इस शहर के इतिहास और संस्कृति का हिस्सा भी हैं। दुबई की नावें: परंपरा और आधुनिकता का मेल दुबई की नावें, जिन्हें स्थानीय भाषा में "अबरा" कहा जाता है, यहाँ के परंपरागत यातायात का एक अहम हिस्सा हैं। ये छोटी लकड़ी की नावें दुबई क्रीक (Dubai Creek) के ऊपर से यात्रियों को एक तट से दूसरे तट तक ले जाती हैं। अब्रा न केवल सस्ता और सुविधाजनक यातायात साधन है, बल्कि यह दुबई के इतिहास और संस्कृति को जीवंत रखने का एक तरीका भी है। अब्रा में बैठकर दुबई क्रीक के शांत पानी पर सफर करना एक अद्भुत अनुभव है। एक तरफ आप दुबई के पुराने शहर (दीरा) की ओर देख सकते हैं, जहाँ परंपरागत सोक (बाजार) और संकरी गलियाँ हैं, तो दूसरी तरफ बुर्ज खलीफा और दुबई मॉल जैसी आधुनिक इमारतों की झलक मिलती है। यह अनुभव आपको दुबई के अतीत और वर्तमान के बीच एक सुंदर संतुलन दिखाता है। दुबई की टैक्सियाँ: आराम और विलासिता का प्रतीक दुबई की टैक्सियाँ शहर के यातायात का एक महत्वपूर्ण हिस्सा हैं। यहाँ की टैक्सियाँ न केवल सुविधाजनक हैं, बल्कि बेहद आरामदायक और सुरक्षित भी हैं। दुबई में टैक्सियाँ दो प्रकार की होती हैं: सामान्य टैक्सियाँ और लक्जरी टैक्सियाँ। सामान्य टैक्सियाँ क्रीम रंग की होती हैं और ये काफी सस्ती होती हैं, जबकि लक्जरी टैक्सियाँ (जैसे कि लेक्सस या बीएमडब्ल्यू) अधिक आराम और सुविधाएँ प्रदान करती हैं। दुबई की टैक्सियाँ पूरी तरह से मीटर पर चलती हैं, जिससे यात्रियों को किराए को लेकर कोई चिंता नहीं होती। इसके अलावा, टैक्सी ड्राइवर बेहद विनम्र और पेशेवर होते हैं, जो आपकी यात्रा को और भी सुखद बना देते हैं। चाहे आप हवाई अड्डे से होटल जा रहे हों या शहर के किसी कोने में घूमने, टैक्सियाँ दुबई में यात्रा का सबसे आसान और विश्वसनीय तरीका हैं। नाव और टैक्सियाँ: दुबई की यात्रा का अहम हिस्सा दुबई की नावें और टैक्सियाँ न केवल यातायात के साधन हैं, बल्कि ये इस शहर की पहचान का हिस्सा भी हैं। अब्रा में बैठकर दुबई क्रीक की सैर करना आपको शहर के इतिहास और संस्कृति के करीब ले जाता है, जबकि टैक्सियों में सफर करना आपको दुबई की आधुनिकता और विलासिता का अनुभव कराता है। तो अगली बार जब आप दुबई की यात्रा पर जाएँ, तो इन दोनों साधनों का आनंद जरूर उठाएँ। चाहे वह अब्रा में बैठकर क्रीक की शांत लहरों का आनंद लेना हो या टैक्सी में बैठकर शहर के चमकदार स्काईलाइन को निहारना, दुबई की यात्रा आपके लिए एक यादगार अनुभव बन जाएगी। दुबई की नावें और टैक्सियाँ न केवल आपको एक जगह से दूसरी जगह ले जाती हैं, बल्कि ये आपको इस शहर की रंगीन और विविध संस्कृति से भी रूबरू कराती हैं।दुबई में नावें और टैक्सियाँ दुबई एक अद्भुत शहर है जो अपनी आधुनिक वास्तुकला, शानदार खरीदारी और स्वादिष्ट भोजन के लिए जाना जाता है। दुबई में परिवहन के कई तरीके हैं, जिनमें नावें और टैक्सियाँ भी शामिल हैं। नावें दुबई में नावें परिवहन का एक लोकप्रिय तरीका हैं, खासकर दुबई क्रीक के आसपास। आप विभिन्न प्रकार की नावों में से चुन सकते हैं, जिनमें पारंपरिक अबरा, वाटर बस और वाटर टैक्सी शामिल हैं। अबरा: अबरा दुबई की सबसे पारंपरिक नाव है। वे छोटी, खुली नावें हैं जो दुबई क्रीक के दोनों किनारों के बीच लोगों को ले जाती हैं। अबरा बहुत सस्ती हैं और दुबई के इतिहास का अनुभव करने का एक शानदार तरीका हैं। Opens in a new window en.wikipedia.org दुबई अबरा नाव वाटर बस: वाटर बस बड़ी, आधुनिक नावें हैं जो दुबई क्रीक के साथ कई स्टेशनों पर रुकती हैं। वे अबरा की तुलना में अधिक आरामदायक हैं और लंबी दूरी की यात्रा के लिए बेहतर विकल्प हैं। Opens in a new window arabiahorizons.com दुबई वाटर बस वाटर टैक्सी: वाटर टैक्सी निजी नावें हैं जिन्हें आप अपनी इच्छानुसार कहीं भी जाने के लिए किराए पर ले सकते हैं। वे सबसे महंगे विकल्प हैं, लेकिन वे सबसे सुविधाजनक भी हैं। Opens in a new window www.dubaitravelplanner.com दुबई वाटर टैक्सी टैक्सियाँ दुबई में टैक्सियाँ परिवहन का एक और लोकप्रिय तरीका हैं। वे हर जगह उपलब्ध हैं और अपेक्षाकृत सस्ती हैं। आप सड़कों पर टैक्सी को रोक सकते हैं या उन्हें फोन या ऐप के माध्यम से बुक कर सकते हैं। दुबई में टैक्सियाँ मीटर से चलती हैं, इसलिए आपको हमेशा पता होगा कि आपको कितना भुगतान करना है। आप टैक्सी ड्राइवर को नकद या क्रेडिट कार्ड से भुगतान कर सकते हैं। दुबई में नावों और टैक्सियों का उपयोग करने के लिए सुझाव यदि आप दुबई क्रीक के आसपास घूमना चाहते हैं, तो अबरा एक शानदार विकल्प है। वे सस्ते और मजेदार हैं। यदि आप लंबी दूरी की यात्रा करना चाहते हैं, तो वाटर बस या वाटर टैक्सी बेहतर विकल्प हैं। यदि आप जल्दी में हैं या आपके पास बहुत अधिक सामान है, तो टैक्सी सबसे अच्छा विकल्प है। दुबई में टैक्सियाँ मीटर से चलती हैं, इसलिए आपको हमेशा पता होगा कि आपको कितना भुगतान करना है। आप टैक्सी ड्राइवर को नकद या क्रेडिट कार्ड से भुगतान कर सकते हैं,दुबई, जो अपनी भव्यता और आधुनिकता के लिए प्रसिद्ध है, यात्रियों को घूमने के लिए कई अनोखे और रोमांचक विकल्प प्रदान करता है। यहाँ की सड़कें जितनी व्यस्त रहती हैं, वहीं पानी और हवा के रास्ते भी यात्रियों के लिए शानदार अनुभव देते हैं। दुबई में नाव और टैक्सियाँ न केवल एक परिवहन का साधन हैं, बल्कि यह शहर की खूबसूरती और संस्कृति को देखने का एक अनोखा तरीका भी हैं। 1. वॉटर टैक्सी (Water Taxi) अगर आप दुबई के खूबसूरत जलमार्गों का आनंद लेना चाहते हैं, तो वॉटर टैक्सी एक बेहतरीन विकल्प है। यह दुबई के प्रमुख स्थलों को जोड़ती है और यात्रियों को शहर के अलग-अलग हिस्सों में आसानी से ले जाती है। विशेषताएँ: एसी युक्त आरामदायक सीटें बुर्ज खलीफा, दुबई मरीना, और पाम जुमैरा जैसे प्रसिद्ध स्थलों तक पहुँच ऑनलाइन बुकिंग की सुविधा कीमत: वॉटर टैक्सी का किराया यात्रा की दूरी पर निर्भर करता है। सामान्य तौर पर, यह 55 AED से शुरू होता है। 2. अबरा (Abra) अबरा, दुबई का पारंपरिक नाव परिवहन है, जो विशेष रूप से दुबई क्रीक पर चलता है। यह एक सस्ती और तेज़ यात्रा का माध्यम है, जिससे आप पुराने दुबई की झलक पा सकते हैं। विशेषताएँ: पारंपरिक लकड़ी की नावें अल घुबैबा और बानी यास जैसे स्थलों को जोड़ती है केवल 1 AED में यात्रा का आनंद यात्रा का समय: सुबह 5 बजे से आधी रात तक सेवाएँ उपलब्ध हैं। 3. याट (Yacht) और क्रूज़ (Cruise) अगर आप लक्जरी अनुभव की तलाश में हैं, तो दुबई के याट और क्रूज़ पर सफर करना एक शानदार विकल्प है। यहाँ से आप दुबई मरीना, अटलांटिस द पाम, और बुर्ज अल अरब के अद्भुत दृश्य देख सकते हैं। विशेषताएँ: प्राइवेट याट बुकिंग की सुविधा रोमांटिक डिनर क्रूज़ लाइव म्यूज़िक और डांस शो कीमत: याट चार्टर की कीमतें 300 AED से शुरू होती हैं और यह आपकी यात्रा के समय और सुविधाओं पर निर्भर करती हैं। 4. हवा टैक्सी (Air Taxi) दुबई में नवाचार की कोई कमी नहीं है, और यही वजह है कि यहाँ हवा टैक्सी जैसी सुविधाएँ भी उपलब्ध हैं। ये टैक्सियाँ ड्रोन तकनीक पर आधारित हैं और शहर में एक अद्वितीय और तेज़ परिवहन विकल्प प्रदान करती हैं। विशेषताएँ: ड्रोन-आधारित उड़ान तेज़ और सुरक्षित पर्यटकों के लिए आकर्षक अनुभव कीमत: हवा टैक्सी की सेवाएँ अभी सीमित हैं और विशेष आयोजनों या कार्यक्रमों के लिए उपलब्ध रहती हैं। 5. रेगुलर टैक्सी (Regular Taxi) दुबई की सड़क टैक्सियाँ यात्रा का सबसे आम और सुविधाजनक तरीका हैं। दुबई टैक्सी कॉर्पोरेशन द्वारा संचालित ये टैक्सियाँ पूरे शहर में आसानी से उपलब्ध हैं। विशेषताएँ: मीटर आधारित किराया एयरपोर्ट टैक्सी, फैमिली टैक्सी, और महिला ड्राइवर टैक्सियाँ उपलब्ध RTA ऐप के जरिए ऑनलाइन बुकिंग कीमत: शुरुआती किराया 12 AED से शुरू होता है, और दूरी के अनुसार बढ़ता है,दुबई, संयुक्त अरब अमीरात का एक प्रमुख शहर, न केवल अपनी ऊंची इमारतों और विलासिता के लिए मशहूर है, बल्कि यहाँ के परिवहन माध्यम भी किसी रोमांचक अनुभव से कम नहीं हैं। दुबई में नाव और टैक्सी का अनुभव न केवल आपको शहर की खूबसूरती का आनंद लेने का मौका देता है, बल्कि आपको यहाँ के अद्वितीय परिवहन साधनों से भी परिचित कराता है। दुबई की वाटर टैक्सी दुबई की वाटर टैक्सी सेवा, जिसे 'अबरा' कहते हैं, दुबई के खूबसूरत क्रीक के आस-पास स्थित प्रमुख स्थानों को जोड़ने का एक अद्वितीय तरीका है। यह लकड़ी की छोटी नावें हैं जो आपको दुबई के इतिहास और संस्कृति की एक झलक दिखाती हैं। अबरा के सफर में आप दुबई के पुराने बाजारों, मस्जिदों और आधुनिक इमारतों का भी दर्शन कर सकते हैं। दुबई की रोविंग टैक्सी दुबई की सड़कों पर चलने वाली टैक्सियाँ भी किसी लग्जरी सेवा से कम नहीं हैं। यहाँ की टैक्सियाँ सुरक्षित, आरामदायक और आधुनिक तकनीक से सुसज्जित होती हैं। आप मोबाइल ऐप के माध्यम से टैक्सी बुक कर सकते हैं और यात्रा की पूरी जानकारी प्राप्त कर सकते हैं। दुबई में टैक्सी की सेवा हर वक्त उपलब्ध रहती है, जिससे यह सुनिश्चित होता है कि आपको किसी भी समय परिवहन की परेशानी न हो। दुबई मरीना में नौकायन दुबई मरीना, अपने आलीशान नौकायन अनुभव के लिए विश्वविख्यात है। यहाँ पर निजी नौकाएं, याच और क्रूज बुक की जा सकती हैं जो आपको शहर की चमकती हुई नाइट लाइफ और समुद्री तट का अद्भुत दृश्य देती हैं। दुबई मरीना में नौकायन करना किसी सपने जैसा अनुभव है जो आपको अविस्मरणीय यादें देता है।{{Citation needed|date=अक्टूबर 2009}} == स्वच्छता == दुबई की स्वच्छता में अपशिष्ट और मल प्रबंधन की संरचना की योजना और प्रबंधन शामिल है। दुबई की तेजी से वृद्धि का मतलब है कि वह अपने सीमित सीवेज उपचार संरचना को उसकी परम सीमा तक खींच रहा है। वर्तमान में दुबई में 13 लाख निवासियों से रोज़ मानव अपशिष्ट शहर भर में उपस्थित हजारों [[सेप्टिक टैंक]] से एकत्र किया जाता है और टैंकरों द्वारा शहर के एकमात्र सीवेज उपचार संयंत्र जो अल-अवीर में है, ले जाया जाता है। लंबी कतारों और देरी की वजह से, कुछ टैंकर चालक अवैध रूप से इसे तूफान के प्रवाह में या रेगिस्तान में टीले के पीछे फेक देते है। सीवेज के तूफ़ान में फेके जाने से यह सीधे फारस की खाड़ी में चला जाता है जो शहर के मुख्य तैरने वाला समुद्र तट के पास है। डॉक्टरों ने चेतावनी दी है कि समुद्र तट का उपयोग पर्यटकों को [[टाइफाइड]] और [[हेपेटाइटिस]] जैसी गंभीर बीमारियाँ हो सकती हैं .<ref>[177] ^ [http://www.timesonline.co.uk/tol/travel/news/article5207225.ece पू-बाई: मलजल की बाढ़ से दुबई समुद्र तटों को खतरा ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100529145232/http://www.timesonline.co.uk/tol/travel/news/article5207225.ece |date=29 मई 2010 }}</ref> दुबई की नगरपालिका का कहना है कि वह अपराधियों को पकड़ने की कोशिश करने के लिए प्रतिबद्ध है और जुर्माने के रूप में 25,000 डॉलर और डंपिंग टैंकर को जब्त करने के कदम का प्रयोग करेगी . नगरपालिका का कहना है कि पानी के नमूने के परिक्षण अनुसार पानी 'मानक' के भीतर है।<ref>[178] ^ [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7663883.stm कच्चे मल से दुबई की तेज़ी में खतरा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090103172040/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/7663883.stm |date=3 जनवरी 2009 }}</ref> == संस्कृति == {{Refimprovesect|date=नवम्बर 2009}} [[चित्र:DTC1.jpg|thumb|200px|दुबई टेनिस स्टेडियम]] 2005 में, महानगरीय दुबई की जनसंख्या का 84% लोग विदेशी जन्म के थे जिसमे लगभग आधे भारत से थे। <ref name="migrationinformation" /> शहर का छोटा, समजातीय मोती समुदाय अन्य जातीय समूहों और नागरिकों के आगमन के साथ बदल गया था - पहले 1900 के शुरू में ईरानियों के आगमन से और बाद में भारतीयों और पाकिस्तानियों के 1960 के दशक में आगमन से . दुबई में वर्ग पर आधारित समाज को बनाए रखने के लिए आलोचना की गई है जहां प्रवासी श्रमिक निचले वर्ग में हैं .<ref>[182] ^ [http://www.independent.co.uk/opinion/commentators/johann-hari/the-dark-side-of-dubai-1664368.html दुबई का काला पक्ष,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120724174145/http://www.independent.co.uk/opinion/commentators/johann-hari/the-dark-side-of-dubai-1664368.html|date=24 जुलाई 2012}} [[जोहान हरि, द इंडीपेंडेंट,]] 7 अप्रैल 2009 [http://www.independent.co.uk/opinion/commentators/johann-hari/the-dark-side-of-dubai-1664368.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120724174145/http://www.independent.co.uk/opinion/commentators/johann-hari/the-dark-side-of-dubai-1664368.html|date=24 जुलाई 2012}}|</ref> दुबई में मुख्य छुट्टियों इद अल फ़ित्र, जो रमजान के अंत को संकेत करता है और राष्ट्रीय दिवस (दिसम्बर 2) है, जो संयुक्त अरब अमीरात के गठन को संकेत करता हैं . वार्षिक मनोरंजन कार्यक्रम ऐसे [[दुबई शॉपिंग फेस्टिवल]] (DSF) और दुबई ग्रीष्मकालीन आश्चर्य (DSS) के रूप में विभिन्न क्षेत्र ों से 4 मिलियन से अधिक पर्यटकों को आकर्षित करने और एक अरब अमेरिकी डॉलर का राजस्व उत्पन्न करते हैं .<ref name="dsf">[183] ^ [http://www.econresearch.net/admin/articles/13(1).pdf पर्यटन और खरीदारी संयुक्त अरब अमीरात में : एक अतिरिक्त दिन खर्च " |] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326030551/http://www.econresearch.net/admin/articles/13(1).pdf |date=26 मार्च 2009 }} एडवर्ड्स आर्थिक अनुसंधान FZ</ref> शहर के बड़े शॉपिंग मॉल जैसे डिरा सिटी सेंटर, बुरजुमन, माल ऑफ़ अमीरात, दुबई मॉल और इब्न बतूता मॉल साथ ही पारंपरिक बाज़ार क्षेत्र से ग्राहकों को आकर्षित करते है। === खानपान === अरबी खाना बहुत लोकप्रिय है और शहर में हर जगह उपलब्ध है, डिरा और अल करमा के छोटे शावार्मा से लेकर दुबई के होटलों के रेस्तरां तक . फास्ट फूड, दक्षिण एशियाई, चीनी व्यंजन भी बहुत लोकप्रिय हैं और व्यापक रूप से उपलब्ध है। [[सुअर का गोश्त|सुअर का मांस]] की बिक्री और खपत हालांकि गैर कानूनी नहीं है, नियंत्रित है और केवल गैर मुस्लिमों को निर्दिष्ट क्षेत्रों में बेचा जाता है।<ref name="pork">[184] ^ [http://www.stat-usa.gov/agworld.nsf/505c55d16b88351a852567010058449b/898e8206171d628385256d02006df0d7/$FILE/TC3003.PDF खाद्य और कृषि आयात नियम और मानक |] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326030551/http://www.stat-usa.gov/agworld.nsf/505c55d16b88351a852567010058449b/898e8206171d628385256d02006df0d7/$FILE/TC3003.PDF |date=26 मार्च 2009 }} ''लाभ रिपोर्ट |'' अमेरिकी कृषि विभाग</ref> इसी प्रकार, [[मादक पेय पदार्थों]] की बिक्री को भी नियंत्रित किया जाता है। शराब खरीदने के लिए अनुमति (शराब परिमट) की आवश्यकता होती है, हालांकि, शराब होटल के भीतर बार और रेस्तरां में उपलब्ध है।<ref name="alcohol">[http://web.arch.ve.org/web/20080226222520/http://www.marketnewzealand.com/common/f.les/duba.-cg.pdf दुबई में आपका स्वागत है] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240607164910/http://web.arch.ve.org/web/20080226222520/http://www.marketnewzealand.com/common/f.les/duba.-cg.pdf |date=7 जून 2024 }} न्यूजीलैंड व्यापार और Enterpr.se</ref> ''[[शीशा]]'' और ''[[काहवा]] '' बुटीक भी दुबई में लोकप्रिय हैं . [[हॉलीवुड]] और [[बॉलीवुड]] फिल्में दुबई में लोकप्रिय हैं . शहर वार्षिक [[दुबई अंतर्राष्ट्रीय फिल्म समारोह]] का आयोजन करता है, जो [[अरब]] और [[अंतरराष्ट्रीय सिनेमा]] से मशहूर हस्तियों को आकर्षित करता है। संगीतकार, [[डायना हद्दाद, तरकन, एरोस्मिथ, संताना, मार्क क्नोप्फ्लेर, एल्टन जॉन, पिंक, शकीरा, सेलिं डायोन, कोल्ड प्ले, कीन]] और फिल कोलिन्स ने शहर में प्रदर्शन किया है। [[कायली मिनोग]] से 4.4 मिलियन डॉलर के भुगतान पर 20 नवम्बर 2008 को [[अटलांटिस रिसॉर्ट]] के उद्घाटन के अवसर पर प्रदह्शन कराया गया था। {{Citation needed|date=अक्टूबर 2009}} [[द दुबई डेजर्ट रॉक समारोह]] भी एक बड़ा कार्यक्रम है जिसमे हेवी मेटल और रॉक कलाकारों शामिल होते है। [[फुटबॉल]] और [[क्रिकेट]] दुबई में सबसे लोकप्रिय खेल है। पांच टीमों - [[अल वस्ल, अल शबाब, अल अहली, अल नस्र]] और [[हट्टा]] - [[संयुक्त अरब अमीरात]] लीग फुटबाल में दुबई का प्रतिनिधित्व करती है। मौजूदा चैंपियन अल वस्ल की संयुक्त अरब अमीरात लीग में चैंपियनशिप के दूसरे सबसे अधिक संख्या है, [[अल ऐन]] के बाद . [[अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] (आईसीसी) क्रिकेट दुबई बड़ी दक्षिण एशियाई समुदाय और 2005 में की गई है, दुबई के लिए [[लंदन]] से अपने मुख्यालय भेजा गया है। शहर में कई [[भारत]] का आयोजन किया गया है - [[पाकिस्तान]] मैच और दो नई घास के मैदान [[दुबई स्पोर्ट्स सिटी]] में विकसित किया जा रहा है। दुबई में भी मेजबान दोनों वार्षिक [[दुबई टेनिस चैंपियनशिप]] और [[महापुरूष रॉक दुबई]] टेनिस टूर्नामेंट, साथ ही साथ [[दुबई डेजर्ट क्लासिक गोल्फ]] टूर्नामेंट, जिनमें से सब दुनिया भर से खेल सितारों को आकर्षित. [[दुबई विश्व कप,]] एक कुलीन घुड़ दौड़, सालाना [[नाद अल शबा रेस कोर्स]] में आयोजित की जाती है। दुबई दिखावटी छवि के बावजूद, [[सेंसरशिप]] दुबई में आम है और सरकार द्वारा उपयोग के लिए सामग्री है कि यह एमिरातीस के सांस्कृतिक और राजनीतिक संवेदनशीलता का मानना है कि नियंत्रण का उल्लंघन करती है। [[समलैंगिकता, ड्रग्स और विकास के सिद्धांत को आम तौर पर वर्जित माना जाता हैं .|समलैंगिकता, ड्रग्स और विकास के सिद्धांत को आम तौर पर वर्जित माना जाता हैं .<ref name="Bedell">[188] ^ [http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article5741679.ece ''गेरल्डाइन बेडेल का उपन्यास समलैंगिक चरित्र की वजह से दुबई में प्रतिबंधित'' ] {{Dead link|date=जुलाई 2009}}</ref>]][[दुबई#cite%20note-Bedell-96|<span class="mw-reflink-text">[96]</span>]] दुबई की रात्री जीवन के लिए जाना जाता है। क्लब और बार ज्यादातर शराब कानूनों की वजह से होटल में पाए जाते हैं . ''[[द न्यूयॉर्क टाइम्स]]'' ने 2008 में अपनी पार्टी के लिए यात्रा के विकल्प की सूची में दुबई को सूचीबद्ध किया था .<ref name="nyt">[189] ^ [http://www.nytimes.com/2007/12/09/travel/09party.html?ex=1212987600&en=f13e9687f3c7e636&ei=5087&excamp=GGTRdubaitravel&WT.srch=1&WT.mc_ev=click&WT.mc_id=TR-S-E-GG-NA-CT-dubai_travel रेगिस्तान में क्लब की बहार |] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416052235/http://www.nytimes.com/2007/12/09/travel/09party.html?ex=1212987600&en=f13e9687f3c7e636&ei=5087&excamp=GGTRdubaitravel&WT.srch=1&WT.mc_ev=click&WT.mc_id=TR-S-E-GG-NA-CT-dubai_travel |date=16 अप्रैल 2009 }} न्यूयॉर्क टाइम्स . दिसम्बर 9, 2007</ref> == शिक्षा == {{Main|Education in Dubai}} {{See also|List of universities and colleges in Dubai}} {{Refimprove|date=अक्टूबर 2009}} दुबई में स्कूल प्रणाली [[संयुक्त अरब अमीरात]] की प्रणाली से अलग नहीं है। 2006 में, वहाँ 88 सार्वजनिक स्कूल है जो शिक्षा मंत्रालय द्वारा संचालित है जो अमीराती लोगों और प्रवासी लोगों को सेवा प्रदान करते है और साथ ही 132 निजी स्कूल भी है।<ref name="pop1" /> सार्वजानिक स्कूलों में शिक्षा का माध्यम अरबी भाषा है और दूसरी भाषा के रूप में अंग्रेजी पर जोर है जबकि अधिकांश निजी स्कूलों में अंग्रेजी को शिक्षा के माध्यम के रूप में प्रयोग किया जाता है। अधिकांश निजी स्कूलों में एक या उससे अधिक प्रवासी समुदायों को प्रदान करती हैं . द न्यू इंडियन मॉडल स्कूल, दुबई (N.MS), डेल्ही प्राइवेट स्कूल, अवर ओन इंग्लिश हाई स्कूल, द दुबई मॉडर्न हाई स्कूल और द इंडियन हाई स्कूल, दुबई या तो सीबीएसई (CBSE) या आईसीएसई (.CSE) भारतीय पाठ्यक्रम प्रदान करते है। इसी तरह, वहाँ कई सम्मानित पाकिस्तानी स्कूल भी है जो प्रवासी बच्चों को [[FB.SE]] पाठ्यक्रम प्रदान करते है। दुबई इंग्लिश स्पीकिंग स्कूल, जुमेरह प्राइमरी स्कूल, जेबेल अली प्राइमरी स्कूल, कैम्ब्रिज हाई स्कूल (या कैम्ब्रिज इंटरनेशनल स्कूल), जुमेरह इंग्लिश स्पीकिंग स्कूल, किंग्स स्कूल और द होराइज़न स्कूल सब ग्यारह वर्ष की आयु तक ब्रिटिश प्राथमिक शिक्षा प्रदान करते हैं . दुबई ब्रिटिश स्कूल, दुबई कॉलेज, इंग्लिश कॉलेज दुबई ब्रिटिश स्कूल, इंग्लिश कॉलेज दुबई, जुमेरह इंग्लिश स्पीकिंग स्कूल, जुमेरह कॉलेज और सेंट मैरीज़ कैथोलिक हाई स्कूल सभी ब्रिटिश ग्यारह से अठारह माध्यमिक विद्यालय हैं जो जीसीएसई (GCSE) और ए-लेवलस (A-levels) प्रदान करते है। अमीरात इंटरनेशनल स्कूल, कैम्ब्रिज हाई स्कूल के साथ, 18 साल की उम्र तक पूर्ण शिक्षा प्रदान करता है और आईजीसीएसई (IGCSE) और ए-लेवेल्स प्रदान करता है। वेलिंगटन इंटरनेशनल स्कूल, जो 4 से 18 के आयु वर्ग के छात्रों को शिखा प्रदान करता है, IGCSE और ए लेवेल्स एक स्तर प्रदान करता है। [डिरा इंटरनेशनल स्कूल और दुबई इंटरनेशनल अकादमी भी IGCSE कार्यक्रम सहित [[आईबी]] प्रदान करते हैं . जुमेरह इंग्लिश स्पीकिंग स्कूल 4 से 18 तक के विद्यार्थी देखते है और 16 तक ब्रिटिश पाठ्यक्रम (जीसीएसई) और अंतरराष्ट्रीय स्तर (आईबी) पाठ्यक्रम प्रदान करते है। दुबई में कई स्कूल है जो अमेरिकी पाठ्यक्रम प्रदान करते है जैसे दुबई अमेरिकन अकादमी, अमेरिकन स्कूल ऑफ़ दुबई और द यूनिवर्सल अमेरिकन स्कूल ऑफ़ दुबई . संयुक्त अरब अमीरात का शिक्षा मंत्रालय स्कूल की मान्यता के लिए जिम्मेदार है। दुबई शिक्षा परिषद की स्थापना जुलाई 2005 में दुबई में शिक्षा के क्षेत्र का विकास करने के लिए हुई थी। <ref>[http://www.dec.gov.ae/English/Media+Center/14072005_2.htm एच एच शेख मोहम्मद मुद्दों दुबई शिक्षा परिषद,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080110182734/http://www.dec.gov.ae/English/Media+Center/14072005_2.htm |date=10 जनवरी 2008 }} ''दिसम्बर,'' 14 जुलाई 2005 [http://www.dec.gov.ae/English/Media+Center/14072005_2.htm की स्थापना डिक्री] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080110182734/http://www.dec.gov.ae/English/Media+Center/14072005_2.htm |date=10 जनवरी 2008 }}</ref> ज्ञान और मानव विकास प्राधिकरण (KHDA) की स्थापना 2006 में दुबई का शिक्षा और मानव संसाधन के क्षेत्र में और लाइसेंस शैक्षिक संस्थानों का विकास करने के लिए की गई थी। <ref>[http://www.khda.gov.ae/en/qa.asp KHDA संसद प्रश्नोत्तर,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080218025721/http://www.khda.gov.ae/en/qa.asp |date=18 फ़रवरी 2008 }} ''KHDA,'' 2006</ref> जनसंख्या के लगभग 10% भाग के पास विश्वविद्यालय डिग्री या स्नातकोत्तर डिग्री है। कई प्रवासी अपने बच्चों को विश्वविद्यालय की शिक्षा के लिए अपने देश वापस या पश्चिमी देश भेज देते है और प्रौद्योगिकी के अध्ययन के लिए भारत भेज देते है। हालांकि, पिछले 10 सालों में एक बड़ी संख्या में शहर में विदेशी मान्यता प्राप्त विश्वविद्यालयों की स्थापना की गई है। इन विश्वविद्यालयों के कुछ हैं मैनचेस्टर बिजनेस स्कूल<ref>[http://www.mbs-worldwide.ac.uk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100129151142/http://www.mbs-worldwide.ac.uk/|date=29 जनवरी 2010}} ''एमबीएस,''</ref>, मिशीगन स्टेट यूनिवर्सिटी दुबई (MSU Duba.)<ref>[http://dubai.msu.edu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100327212734/http://dubai.msu.edu/|date=27 मार्च 2010}} ''MSU दुबई,''</ref> [[, रोचेस्टर प्रौद्योगिकी दुबई|, रोचेस्टर प्रौद्योगिकी दुबई<ref>http://www.r.t.edu/duba./{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>]][[दुबई#cite%20note-102|<span class="mw-reflink-text">[102]</span>]], बिरला प्रौद्योगिकी एवं विज्ञान संस्थान, पिलानी - दुबई (बिट्स पिलानी), हेरिओट -वाट विश्वविद्यालय दुबई, अमेरिकन यूनिवर्सिटी दुबई (AUD), अमेरिकन कॉलेज ऑफ़ दुबई, महात्मा गांधी विश्वविद्यालय (परिसर से दूर सेंटर), इंस्टीट्यूट ऑफ़ मैनेजमेंट टेकनोलोजी -दुबई परिसर, SP जैन सेण्टर ऑफ़ मैनेजमेंट, यूनिवर्सिटी ऑफ़ वॉलोन्गॉन्ग और एम्एएचई मणिपाल शामिल हैं . 2004 में दुबई स्कूल ऑफ़ गवेर्न्मेंट ने हार्वर्ड यूनिवर्सिटी के सहयोग से जॉन ऍफ़ केनेडी स्कूल ऑफ़ गवेर्मेंट और हार्वर्ड मेडिकल स्कूल दुबई सेण्टर (HMSDC) की दुबई में स्थापना की . दुबई सार्वजनिक पुस्तकालय दुबई का सार्वजनिक पुस्तकालय है। == मीडिया == {{See also|Radio and television channels of Dubai}} दुबई में सुस्थापित [[प्रिंट मीडिया|प्रिंट]], [[रेडियो]], [[दूरदर्शन|टीवी]] और [[इलेक्ट्रॉनिक मीडिया]] है जो शहर की सेवा करता है। दुबई अरब रेडियो नेटवर्क का आवास है, जो आठ ऍफ़ एम् रेडियो स्टेशनों का प्रसारण करता है जिसमे मध्य पूर्व में पहला बात करने वाला रेडियो स्टेशन भी शामिल है, [[दुबई आई 103.8|दुबई आई 103.8 |]] कई अंतरराष्ट्रीय चैनेल [[केबल]] के माध्यम से उपलब्ध है, जबकि [[उपग्रह,]] रेडियो और स्थानीय चैनल [[अरेबियन रेडियो नेटवर्क]] और [[दुबई मीडिया इन्कोर्पोरेटेड सिस्टम]] द्वारा प्रदान किये जाते है। कई अंतरराष्ट्रीय समाचार एजेंसियां ​​जैसे [[रॉयटर्स]], एपीटीएन, ब्लूमबर्ग एल.पी. और मिडिल ईस्ट ब्रॉडकास्टिंग सेंटर (एमबीसी) दुबई मीडिया सिटी और दुबई इंटरनेट सिटी में काम करती हैं। इसके अतिरिक्त, कई स्थानीय नेटवर्क टेलीविजन चैनेल जैसे दुबई वन (पूर्व चैनल 33) और दुबई टीवी (पूर्व [[ईडीटीवी)]] अंग्रेजी और अरबी में क्रमशः कार्यक्रम प्रदान करते हैं . दुबई आधारित एफ़एम स्टेशन जैसे दुबई एफएम (93.9), (92.0) Duba.92, अल खालीजिया (100.9) और हिट एफएम (96.7) एफएम अंग्रेजी, अरबी और दक्षिण एशियाई भाषाओं में कार्यक्रम प्रदान करते हैं . दुबई कई [[प्रिंट मीडिया]] केंद्र का मुख्यालय भी है। ''[[दार अल खलीज]], अल बयान'' और ''[[अल इत्तिहाद]]'' शहर के सबसे बड़े [[अरबी भाषा]] के संचारी समाचार पत्र हैं,<ref name="alkhaleej">[202] ^ [http://www.carnegieendowment.org/files/New_Chart.pdf सबसे बड़ी वितरण अरबी भाषा समाचार पत्र .] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010083649/http://carnegieendowment.org/files/New_Chart.pdf |date=10 अक्तूबर 2017 }} अंतरराष्ट्रीय शांति के लिए कार्नेगी बंदोबस्त . ''अरब सुधार बुलेटिन,'' दिसम्बर, 2004</ref> जबकि ''[[गल्फ न्यूज]]'' और ''[[खलीज टाइम्स]]''<ref name="gulfnewskhaleejtimes">[203] ^ [http://archive.gulfnews.com/images/06/09/19/survey1.pdf हम अग्रणी अखबार हैं |] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326030551/http://archive.gulfnews.com/images/06/09/19/survey1.pdf |date=26 मार्च 2009 }} गल्फ न्यूज . सितम्बर, 2006</ref> सबसे बड़े [[अंग्रेजी]] संचारी समाचार पत्र हैं . दुबई ऑनलाइन गतिविधियों और दुनिया में सबसे तेजी से बढ़ रही इंटरनेट समुदाय का बड़ा केंद्र है। फेसबुक और यू ट्यूब दुबई में सबसे लोकप्रिय अंतरराष्ट्रीय वेबसाइट हैं और दुबई में सबसे लोकप्रिय स्थानीय वेबसाइटों में से [https://web.archive.org/web/20100326070327/http://dubai.dubizzle.com/ डुबीजल.कॉम] एक है। [https://web.archive.org/web/20140823005957/http://topfix.ae/ तोप्फिक्स] सभी प्रमुख रखरखाव कंपनियों के बीच वर्तमान में दुबई में सबसे अच्छा रखरखाव कंपनी में से एक है। 2006 में एटीसलत, सरकारी स्वामित्व वाली दूरसंचार प्रदाता, की दुबई में अन्य दूरसंचार सेवाओं की स्थापना से पहले, छोटी दूरसंचार कंपनियों जैसे अमीरात इंटीग्रेटेड टेलिकम्युनिकेशंस कम्पनी (E.TC - डू (Du) नाम से लोकप्रिय) का स्वामित्व था। <ref name="etisalatmon">[204] ^ [http://opennet.net/sites/opennet.net/files/united_arab_emirates.pdf संयुक्त अरब अमीरात .] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080909194905/http://opennet.net/sites/opennet.net/files/united_arab_emirates.pdf |date=9 सितंबर 2008 }} ओपननेट संवादात्मक . 2008</ref> इंटरनेट को संयुक्त अरब अमीरात (इसलिए दुबई) में 1995 में पेश किया गया था। मौजूदा नेटवर्क 6 GB की बैंडविड्थ साथ में 50,000 डायलअप और 150,000 ब्रॉडबैंड पोर्ट से समर्थित है। दुबई में देश के चार में से दो डीएनएस डेटा सेंटर (DXBN.C1, DXBN.C2) हैं .<ref name="dxbittopology">[205] ^ [http://209.85.207.104/search?q=cache:PI_43k09hmsJ:www.ituarabic.org/2006/IPS-IDN/Documents/Doc11-UAEnic_ITU_Syria.ppt+Dubai+etisalat+network+topology&hl=en&ct=clnk&cd=8&gl=us एक नज़र में सयुंक्त अरब अमीरात निक |]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} सुल्तान अल शम्सी</ref> इंटरनेट सामग्री दुबई में विनियमित है। एटीसलत इंटरनेट की सामग्री को एक प्रॉक्सी सर्वर के उपयोग से छानता है जिसको देश के मूल्यों के साथ असंगत समझा जाता है, जिसमे प्रॉक्सी को दरकिनार करने, डेटिंग, समलैंगिक नेटवर्क, अश्लील साहित्य, बहाई विश्वास की वेबसाइट, इज़राइल की वेबसाइट और यहां तक संयुक्त अरब अमीरात की आलोचना करने वाली वेबसाइट शामिल है। अमीरात मीडिया और इंटरनेट (एटीसलत की एक इकाई) ने यह देखा कि 2002 में इंटरनेट उपयोगकर्ताओं में 76% लोग पुरुष थे। इंटरनेट उपयोगकर्ता में 60% एशियाई और 25% अरब थे। दुबई ने 2002 में एक इलेक्ट्रॉनिक ट्रांजेक्शन और कॉमर्स विधि बने जो डिजिटल हस्ताक्षर और इलेक्ट्रॉनिक रजिस्टर के बारे में था। यह इंटरनेट सेवा प्रदाता (ISPs) को सेवा प्रदान करने में मिली जानकारी बताने से प्रतिबंधित करता है। दंड संहिता में भी कुछ प्रावधान हैं, तथापि, साइबर अपराध या डेटा संरक्षण को संबोधित नहीं करता .<ref name="privacy">[206] ^ [http://www.privacyinternational.org/article.shtml?cmd%5B347%5D=x-347-103788 खामोश - संयुक्त अरब अमीरात .] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100602200629/http://www.privacyinternational.org/article.shtml?cmd%5B347%5D=x-347-103788 |date=2 जून 2010 }} गोपनीयता अंतर्राष्ट्रीय .</ref> {{clear}} == दुबई: एक वैश्विक हब और अंतर्राष्ट्रीय संबंध == दुबई, संयुक्त अरब अमीरात (UAE) का एक प्रमुख शहर, अपनी आधुनिक वास्तुकला, शानदार शॉपिंग, और जीवंत नाइटलाइफ़ के लिए जाना जाता है। लेकिन दुबई सिर्फ एक पर्यटन स्थल नहीं है; यह एक महत्वपूर्ण वैश्विक हब भी है जो अंतर्राष्ट्रीय संबंधों में एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है। दुबई का रणनीतिक महत्व दुबई की भौगोलिक स्थिति इसे व्यापार और वाणिज्य के लिए एक महत्वपूर्ण केंद्र बनाती है। यह एशिया, यूरोप और अफ्रीका के बीच एक चौराहे पर स्थित है, जिससे यह दुनिया भर के व्यापारियों के लिए एक आदर्श स्थान है। दुबई का बंदरगाह, जेबेल अली, दुनिया के सबसे व्यस्त बंदरगाहों में से एक है, और यह वैश्विक व्यापार में महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है। दुबई के अंतर्राष्ट्रीय संबंध दुबई ने दुनिया भर के देशों के साथ मजबूत संबंध बनाए हैं। यह विभिन्न देशों के साथ राजनयिक संबंध स्थापित करता है और विभिन्न अंतर्राष्ट्रीय संगठनों का सदस्य है। दुबई, व्यापार, निवेश और पर्यटन के माध्यम से अन्य देशों के साथ अपने संबंधों को मजबूत करने के लिए सक्रिय रूप से काम करता है। दुबई और भारत भारत और दुबई के बीच सदियों पुराने संबंध हैं। दोनों देशों के बीच व्यापार, निवेश और सांस्कृतिक आदान-प्रदान का एक मजबूत रिश्ता है। दुबई में बड़ी संख्या में भारतीय प्रवासी रहते हैं जो दोनों देशों के बीच संबंधों को मजबूत करते हैं। दुबई और अन्य देश दुबई ने अन्य देशों के साथ भी मजबूत संबंध बनाए हैं, जैसे: अमेरिका: दुबई और अमेरिका के बीच आर्थिक और सुरक्षा सहयोग मजबूत है। चीन: दुबई चीन के बेल्ट एंड रोड इनिशिएटिव में एक महत्वपूर्ण भागीदार है। यूरोप: दुबई यूरोप के साथ व्यापार और निवेश के मजबूत संबंध रखता है। दुबई का भविष्य दुबई एक गतिशील शहर है जो लगातार विकसित हो रहा है। यह अंतर्राष्ट्रीय संबंधों में एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाता रहेगा और आने वाले वर्षों में दुनिया के एक प्रमुख केंद्र के रूप में अपनी स्थिति को मजबूत करेगा। दुबई की वैश्विक कनेक्टिविटी, रणनीतिक स्थिति और मजबूत अर्थव्यवस्था इसे एक महत्वपूर्ण भागीदार बनाती है,दुबई, संयुक्त अरब अमीरात का एक प्रमुख शहर, विश्व के मानचित्र पर अपनी विशिष्टता और अनोखे विकास के लिए जाना जाता है। अंतर्राष्ट्रीय व्यापार और संचार के क्षेत्र में दुबई ने महत्वपूर्ण स्थान हासिल किया है, और इसके अंतर्राष्ट्रीय संबंधों में भी यह शहर अद्वितीय भूमिका निभा रहा है। दुबई: व्यापार और पर्यटन का केंद्र दुबई की अर्थव्यवस्था का मुख्य आधार व्यापार, पर्यटन, और रियल एस्टेट है। इसकी भौगोलिक स्थिति ने इसे पूर्व और पश्चिम के बीच का महत्वपूर्ण व्यापारिक केंद्र बना दिया है। दुबई अंतर्राष्ट्रीय व्यापार, निवेश, और नवीनतम प्रौद्योगिकी के क्षेत्र में उत्कृष्टता प्राप्त कर चुका है। शक्ति और प्रभाव: अंतर्राष्ट्रीय संबंधों में दुबई का योगदान दुबई ने अंतर्राष्ट्रीय संबंधों में अपनी उपस्थिति को मजबूती से स्थापित किया है। संयुक्त राष्ट्र, विश्व व्यापार संगठन और अन्य महत्वपूर्ण अंतर्राष्ट्रीय संगठनों के साथ इसके संबंध इसे वैश्विक समस्याओं के समाधान में योगदान देने का अवसर देते हैं। दुबई की नीति और योजनाएं वैश्विक बाजार की आवश्यकताओं के अनुरूप होती हैं, जिससे यह अंतर्राष्ट्रीय निवेशकों के लिए एक आकर्षक गंतव्य बन गया है। नवोन्मेष और प्रौद्योगिकी में निवेश दुबई की सरकार ने नवोन्मेष, प्रौद्योगिकी, और शिक्षा में भारी निवेश किया है, जिससे यह शहर वैश्विक नवाचार का हब बन गया है। दुबई फ्यूचर फाउंडेशन और दुबई इंटरनेशनल फाइनेंशियल सेंटर जैसे संस्थान इसके उदाहरण हैं। अंतर्राष्ट्रीय संबंधों में संस्कृति का महत्व दुबई ने अपनी संस्कृति और परंपराओं को भी अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर प्रस्तुत किया है। यहां की वास्तुकला, त्योहार, और सांस्कृतिक कार्यक्रम दुनिया भर के लोगों को आकर्षित करते हैं, जिससे अंतर्राष्ट्रीय सांस्कृतिक संबंध मजबूत होते हैं,दुबई, संयुक्त अरब अमीरात (UAE) का एक प्रमुख शहर, अपनी आधुनिकता, व्यापारिक अवसरों और रणनीतिक स्थिति के कारण अंतर्राष्ट्रीय संबंधों में महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है। यह शहर केवल एक पर्यटन स्थल ही नहीं, बल्कि एक वैश्विक व्यापार केंद्र भी है, जहाँ विभिन्न देशों के साथ राजनीतिक और आर्थिक संबंध स्थापित किए जाते हैं। दुबई का वैश्विक व्यापार और कूटनीति में योगदान 1. वैश्विक व्यापार केंद्र दुबई को "मध्य पूर्व का व्यावसायिक केंद्र" कहा जाता है। यहाँ दुनिया के कई देशों की कंपनियाँ अपने व्यापारिक संचालन करती हैं। दुबई पोर्ट, जेबेल अली पोर्ट और दुबई इंटरनेशनल फाइनेंशियल सेंटर (DIFC) इसे अंतर्राष्ट्रीय व्यापार के लिए आकर्षक बनाते हैं। 2. मुक्त व्यापार नीति दुबई ने व्यापार को बढ़ावा देने के लिए कर-मुक्त नीति और सरल व्यापार नियम अपनाए हैं। इसकी वजह से यह दुनिया भर के निवेशकों और उद्यमियों के लिए एक आकर्षक गंतव्य बन गया है। 3. राजनीतिक स्थिरता और कूटनीतिक संबंध दुबई, UAE का हिस्सा होने के नाते, दुनिया के प्रमुख देशों के साथ मजबूत राजनीतिक और कूटनीतिक संबंध बनाए रखता है। यह संयुक्त राष्ट्र, विश्व व्यापार संगठन और अन्य अंतर्राष्ट्रीय संगठनों के साथ सक्रिय रूप से जुड़ा हुआ है। दुबई की अंतर्राष्ट्रीय भूमिका 1. पर्यटन और सांस्कृतिक मेलजोल दुबई की बहुसांस्कृतिक आबादी इसे दुनिया के विभिन्न हिस्सों के लोगों से जोड़ती है। यहाँ के पर्यटन उद्योग और वैश्विक उत्सवों के आयोजन से अंतर्राष्ट्रीय संबंध और मजबूत होते हैं। 2. तकनीक और नवाचार का केंद्र दुबई स्मार्ट सिटी बनने की दिशा में कार्य कर रहा है। आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस, ब्लॉकचेन, और फिनटेक जैसी नई तकनीकों को अपनाकर यह दुनिया भर के तकनीकी संगठनों और स्टार्टअप्स को आकर्षित कर रहा है। 3. ऊर्जा और व्यापार समझौते दुबई, विशेष रूप से तेल और गैस उद्योग के माध्यम से विभिन्न देशों के साथ व्यापारिक समझौतों को बढ़ावा देता है। यह चीन, भारत, अमेरिका, और यूरोपीय संघ के देशों के साथ मजबूत व्यापारिक संबंध रखता है,दुबई ने अंतर्राष्ट्रीय संबंधों में अपनी महत्वपूर्ण भूमिका बनाई है। व्यापार, पर्यटन, तकनीकी नवाचार और कूटनीति के क्षेत्र में इसकी बढ़ती भागीदारी इसे वैश्विक मानचित्र पर एक प्रभावशाली केंद्र बनाती है,दुबई ने अपनी उन्नति और प्रगति से अंतर्राष्ट्रीय संबंधों में विशेष स्थान प्राप्त किया है। यह शहर व्यापार, नवोन्मेष, और सांस्कृतिक आदान-प्रदान का केंद्रबिंदु बनकर उभरा है। दुबई की कहानी एक प्रेरणा है कि कैसे एक शहर वैश्विक मंच पर अपनी पहचान बना सकता है,दुबई एक वैश्विक शहर है जो अंतर्राष्ट्रीय संबंधों में महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है। यह व्यापार, निवेश और पर्यटन का एक महत्वपूर्ण केंद्र है और दुनिया भर के देशों के साथ मजबूत संबंध रखता है। दुबई का भविष्य उज्ज्वल है, और यह आने वाले वर्षों में दुनिया के एक प्रमुख केंद्र के रूप में अपनी स्थिति को मजबूत करता रहेगा। === अनुलिपि शहर - भगिनी शहर === दुबई के 32 भगिनी शहर है और ज्यादातर ट्विनिंग समझौते 2002 के बाद किये गए है।<ref>[208] ^ [http://uaeinteract.com/news/default.asp?ID=328 ट्विनिंग शहरी समझौते ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130517095516/http://www.uaeinteract.com/ |date=17 मई 2013 }} संयुक्त अरब अमीरात की सरकारी वेबसाइट</ref> {{col-begin}} {{col-2}} * {{Flagicon|मेक्सिको}} [[मॉन्टेरी,]] नुएवो लेओन, [[मेक्सिको]] * {{Flagicon|फ्रांस}} [[पेरिस]], [[फ्रांस]] * {{Flagicon|ऑस्ट्रेलिया}} [[गोल्ड कोस्ट, क्वींसलैंड, ऑस्ट्रेलिया]] * {{Flagicon|Hong Kong}} [[हांगकांग]], [[चीनी जनवादी गणराज्य]] * {{Flagicon|Puerto Rico}} [[सान जुआन, पुओर्तो रीको]] * {{Flagicon|CHN}} [[गुआंगज़ौ]], [[चीनी जनवादी गणराज्य]] * {{Flagicon|CHN}} [[शंघाई]], [[चीनी जनवादी गणराज्य]] * {{Flagicon|GER}} [[फ्रेंकफर्ट]], [[जर्मनी]] * {{Flagicon|मलेशिया}} [[पुत्राजया]], [[मलेशिया]] * {{Flagicon|मलेशिया}} [[कुआला लम्पुर]], [[मलेशिया]] * {{Flagicon|JPN}} [[ओसाका]], [[जापान]] * {{Flagicon|Iran}} [[कीश द्वीप]], [[ईरान]] * {{Flagicon|Iran}} [[तेहरान]], [[ईरान]] * {{Flagicon|Czech_Republic}} [[चेब]], [[चेक गणराज्य]] * {{Flagicon|Lebanon}} [[बेरूत]], [[लेबनान]] * {{Flagicon|Spain}} [[बार्सिलोना]], [[स्पेन]]<ref>{{cite web |author=UAEinteract.com |url=http://uaeinteract.com/docs/Twinning_agreement_brings_a_taste_of_Spain_to_Dubai/21927.htm |title=Twinning agreement brings a taste of Spain to Dubai UAE - The Official Web Site - News |publisher=Uaeinteract.com |date= |accessdate=2009-07-14 |archive-url=https://www.webcitation.org/6GzbMCc8I?url=http://www.uaeinteract.com/docs/Twinning_agreement_brings_a_taste_of_Spain_to_Dubai/21927.htm |archive-date=30 मई 2013 |url-status=dead }}</ref> * {{Flagicon|Spain}} [[ग्रेनाडा]], [[स्पेन]]<ref>{{cite web |author=UAEinteract.com |url=http://uaeinteract.com/docs/Dubai,_Granada_discuss_cooperation/34149.htm |title=Dubai, Granada discuss cooperation UAE - The Official Web Site - News |publisher=Uaeinteract.com |date= |accessdate=2009-07-14 |archive-url=https://www.webcitation.org/6GzbNorvi?url=http://www.uaeinteract.com/docs/Dubai,_Granada_discuss_cooperation/34149.htm |archive-date=30 मई 2013 |url-status=dead }}</ref> * {{Flagicon|Libya}} [[त्रिपोली]], [[लीबिया]] * {{Flagicon|CAN}} [[वैंकूवर]], [[ब्रिटिश कोलंबिया]], [[कनाडा]] {{col-2}} * {{Flagicon|ENG}} न्यूकैसल अपॉन टाइन, इंग्लैंड, यूनाइटेड किंगडम * {{Flagicon|RUS}} [[मॉस्को]], [[रूस]] * {{Flagicon|सीरिया}} [[दमास्कस]], [[सीरिया]] * {{Flagicon|Switzerland}} [[जिनेवा]], [[स्विट्जरलैंड]] * {{Flagicon|TUR}} [[इस्तांबुल]], [[तुर्की]] * {{Flagicon|Iraq}} [[बगदाद]], [[इराक]] * {{Flagicon|Venezuela}} [[कराकस]], [[वेनेजुएला]] * {{Flagicon|USA}} [[डेट्रायट]], [[मिशिगन]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]<ref>{{cite web |author=UAEinteract.com |url=http://uaeinteract.com/docs/Dubai_Detroit_ink_sister-city_accord/9548.htm |title=Dubai, Detroit ink sister-city accord UAE - The Official Web Site - News |publisher=Uaeinteract.com |date= |accessdate=2009-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090826133008/http://uaeinteract.com/docs/Dubai_Detroit_ink_sister-city_accord/9548.htm |archive-date=26 अगस्त 2009 |url-status=dead }}</ref> * {{Flagicon|USA}} [[लॉस एंजिल्स]], [[कैलिफोर्निया]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]<ref>{{cite web |author=UAEinteract.com |url=http://uaeinteract.com/docs/Los_Angeles_cultural_body_takes_Dubai_as_sister_city/11860.htm |title=Los Angeles cultural body takes Dubai as sister city UAE - The Official Web Site - News |publisher=Uaeinteract.com |date= |accessdate=2009-07-14 |archive-url=https://www.webcitation.org/6GzbOaN4f?url=http://www.uaeinteract.com/docs/Los_Angeles_cultural_body_takes_Dubai_as_sister_city/11860.htm |archive-date=30 मई 2013 |url-status=dead }}</ref> * {{Flagicon|USA}} [[न्यूयॉर्क शहर]], [[न्यूयॉर्क]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] * {{Flagicon|USA}} [[फिनिक्स]], [[अरिजोना]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]<ref>{{cite web |author=UAEinteract.com |url=http://uaeinteract.com/docs/Dubai_partners_with_the_U.S._city_of_Phoenix_/35613.htm |title=Dubai partners with the U.S. city of Phoenix UAE - The Official Web Site - News |publisher=Uaeinteract.com |date= |accessdate=2009-07-14 |archive-url=https://www.webcitation.org/6GzbPMuB0?url=http://www.uaeinteract.com/docs/Dubai_partners_with_the_U.S._city_of_Phoenix_/35613.htm |archive-date=30 मई 2013 |url-status=dead }}</ref> * {{flagicon|South Korea}} [[बुसान]], [[दक्षिण कोरिया]]<ref>{{cite web |url=http://english.busan.go.kr/02_government/07_17.jsp |title=Dynamic Busan - City Government - Sister Cities - Dubai |publisher=English.busan.go.kr |date= |accessdate=2009-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110612093128/http://english.busan.go.kr/02_government/07_17.jsp |archive-date=12 जून 2011 |url-status=live }}</ref> * {{Flagicon|कुवैत}} [[कुवैत सिटी]], [[कुवैत]] * {{Flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन]], [[ऑस्ट्रेलिया]] * {{Flagicon|स्कॉटलैंड}} [[डंडी]], [[स्कॉटलैंड]], [[यूनाइटेड किंगडम]] {{col-2}} {{col-end}} ==राजा== The following Al Maktoum family members have ruled Dubai:<ref name="Mak"/>{{Succession table monarch |name1='''[[Maktoum bin Butti bin Suhail]]''' |native1={{lang|ar|مكتوم بن بطي}} |life1=Unknown <br>–<br> 1852 |reignstart1=9 July 1833 |reignend1=1852 <br />(death by smallpox) |notes1=Joint founder of the Al Maktoum clan and first ruler of [[Dubai]], alongside [[Obeid bin Said bin Rashid]] |family1=[[House of Al Falasi]] |name2='''[[Saeed bin Butti]]''' |native2={{lang|ar|سعيد بن بطي}} |life2=Unknown <br>–<br> 1859 |reignstart2=1852 |reignend2=1859 <br />(death by smallpox) |notes2=Brother of [[Maktoum bin Butti bin Suhail]] |family2=[[House of Al Falasi]] |name3='''[[Hasher bin Maktoum|Hasher bin Maktoum bin Butti Al Maktoum]]''' |native3={{lang|ar|حشر بن مكتوم بن بطي آلمكتوم}} |life3=Unknown <br>–<br> 1886 |reignstart3=1859 |reignend3=22 November 1886 <br />(death by natural causes) |notes3=Nephew of [[Saeed bin Butti]] |family3=[[House of Al Falasi]] |name4='''[[Rashid bin Maktoum]]''' |native4={{lang|ar|راشد بن مكتوم}} |life4=Unknown <br>–<br> 1894 |reignstart4=22 November 1886 |reignend4=7 April 1894 <br />(death by paralytic seizure) |notes4=Brother of [[Hasher bin Maktoum|Hasher bin Maktoum bin Butti Al Maktoum]] |family4=House of Al Maktoum |name5='''[[Maktoum bin Hasher Al Maktoum]]''' |native5={{lang|ar|مكتوم بن حشر آل مكتوم}} |life5=Unknown <br>–<br> 1906 |reignstart5=7 April 1894 |reignend5=16 February 1906 <br />(death by heart disease) |notes5=Nephew of [[Rashid bin Maktoum]] |family5=House of Al Maktoum |name6='''[[Butti bin Suhail Al Maktoum]]''' |native6={{lang|ar|ٱلشَّيْخ بُطِّي بِن سُهَيْل آل مَكْتُوْم}} |life6=1850 <br>–<br> 1912 |reignstart6=16 February 1906 |reignend6=November 1912 <br />(death by natural causes) |notes6=Cousin of [[Maktoum bin Hasher Al Maktoum]] |family6=House of Al Maktoum |name7='''[[Saeed bin Maktoum bin Hasher Al Maktoum]]''' |native7={{lang|ar|سعيد بن مكتوم آل مكتوم}} |life7=1878 <br>–<br> 9 September 1958 |reignstart7=November 1912 |reignend7=September 1958 <br />(death by natural causes) |notes7=Son of [[Maktoum bin Hasher Al Maktoum]] |family7=House of Al Maktoum |image7=Sheikh Said and Sheikh Juma Al Maktoum.jpg |name8='''[[Rashid bin Saeed Al Maktoum]]''' |native8={{lang|ar|راشد بن سعيد آل مكتوم}} |life8=11 June 1912 <br>–<br> 7 October 1990 |reignstart8=September 1958 |reignend8=7 October 1990 <br />(death by natural causes) |notes8=Son of [[Saeed bin Maktoum bin Hasher Al Maktoum]] and one of the founders of the [[United Arab Emirates]] in 1971. |family8=House of Al Maktoum |image8=His Highness Rashid bin Saeed Al Maktoum.png |name9='''[[Maktoum bin Rashid Al Maktoum]]''' |native9={{lang|ar|مكتوم بن راشد آل مكتوم}} |life9= 15 August 1943 <br>–<br> 4 January 2006 |reignstart9=7 October 1990 |reignend9=4 January 2006 <br />(death by heart attack) |notes9=Son of [[Rashid bin Saeed Al Maktoum]] |family9=House of Al Maktoum |image9=Maktoum bin Rashid Al Maktoum.jpg |name10='''[[Mohammed bin Rashid Al Maktoum]]''' |native10={{lang|ar|مُحَمَّد بن رَاشِد آل مَكتُوم}} |life10=15 July 1949 <br>–<br> current |reignstart10=4 January 2006 |reignend10= Incumbent |notes10=Son of [[Rashid bin Saeed Al Maktoum]]. Current [[Ruler of Dubai]], [[Vice President of the United Arab Emirates|Vice President]], [[Prime Minister of the United Arab Emirates|Prime Minister]] and Minister of Defence of the [[United Arab Emirates]]<ref>{{Cite web |title=H. H. Sheikh Mohammed bin Rashid Al Maktoum {{!}} The Official Portal of the UAE Government |url=https://u.ae/en/about-the-uae/the-uae-government/government-leaders/h-h-sheikh-mohammed-bin-rashid-al-maktoum |access-date=2023-08-27 |website=u.ae |language=en |archive-date=18 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718104109/https://u.ae/en/about-the-uae/the-uae-government/government-leaders/h-h-sheikh-mohammed-bin-rashid-al-maktoum |url-status=live }}</ref> |family10=House of Al Maktoum |image10=Mohammed bin Rashid Al Maktoum (15-02-2021).jpg }} == इन्हें भी देखें == {{portal|Dubai}} * [https://web.archive.org/web/20100324121624/http://maps.ayna.com/?lang=en&lon=55.3558212&lat=25.2314961&zoom=10&layer=m&&marker=1&title=Dubai दुबई के मानचित्र] *[https://web.archive.org/web/20200113101907/https://pickyourtrail.com/packages/dubai दुबई यात्रा संकुल] ;सूचियां * [[दुबई में सबसे बड़ी इमारतों की सूची]] == सन्दर्भ == === ग्रंथ सूची === * हेइको स्च्मिद : ''सम्मोहन की अर्थव्यवस्था: दुबई और लास वेगास थीम्ड शहरी परिदृश्य,'' बर्लिन ''के रूप में,'' 2009 स्टुटगार्ट, 978-3-443-37014-5 .SBN * जॉन एम. स्मिथ: ''दुबई द मकतौम स्टोरी,'' 2007 नोर्देर्स्तेद्त Norderstedt, 3833446609 .SBN === टिप्पणी === {{reflist|colwidth=30em}} == बाहरी कड़ियाँ == {{sisterlinks|Dubai}} * [https://web.archive.org/web/20110201231039/http://miraclesofdubai.com/ www.m.raclesofduba..com] - चित्र और दुबई के बारे में जानकारी * [https://web.archive.org/web/20100317160151/http://wikitravel.org/en/Dubai w.k.travel.org एन / / दुबई] - वाइकीट्रैवेल दुबई * [https://web.archive.org/web/20090422154810/http://www.dubai.ae/en.portal www.][https://web.archive.org/web/20090422154810/http://www.dubai.ae/en.portal Duba..ae] - दुबई सरकार की आधिकारिक वेबसाइट * [https://web.archive.org/web/20080921181107/http://www.dubaitourism.ae/ www.][https://web.archive.org/web/20080921181107/http://www.dubaitourism.ae/ Duba.tour.sm.ae] - दुबई पर्यटन और वाणिज्य विपणन (डीटीसीएम्) सरकारी वेबसाइट * [https://web.archive.org/web/20180717024948/http://dm.gov.ae/ www.][https://web.archive.org/web/20180717024948/http://dm.gov.ae/ DM.gov.ae] - दुबई नगर पालिका वेबसाइट * [https://web.archive.org/web/20171021104831/http://ngm.nationalgeographic.com/2007/01/dubai/steber-photography ngm.nat.onalgeograph.c.com/2007/01/duba./steber-photography] - नेशनल ज्योग्राफिक पत्रिका दुबई फोटो गैलरी 2007 * [https://web.archive.org/web/20100123174001/http://news.jagrutgrahak.com/2010/01/burj-dubai-living-wonder.html बुर्ज दुबई] - बुर्ज दुबई "एक जीवित अदभुत " * [https://web.archive.org/web/20110917123025/http://www.dubai.ae/en.portal?cr_comm_buysell_landprp,cr_comm_buysell_prop,1,&_nfpb=true&_pageLabel=lifeEventDetail] दुबई में संपत्ति खरीदने और बेचने की गाइड - दुबई में संपत्ति खरीदने और बेचने की गाइड (सरकारी वेबसाइट) {{Dubai topics|state=collapsed}} {{Dubai landmarks}} {{संयुक्त अरब इमारात के इमारात}} [[श्रेणी:दुबई]] [[श्रेणी:फारस की खाड़ी]] [[श्रेणी:संयुक्त अरब अमीरात में तटीय बस्तियां]] [[श्रेणी:संयुक्त अरब अमीरात के शहर, कस्बे और गाँव]] [[श्रेणी:संयुक्त अरब अमीरात के अमीरात]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] hggvw24f3ptfnhibhheq373ell5x6ay सौराष्ट्र 0 2847 6555837 6076236 2026-05-24T08:49:46Z ~2026-30879-45 926527 /* दर्शनीय स्थल */ 6555837 wikitext text/x-wiki {{Refimprove|date= जुलाई 2018}} [[File:Map GujDist Saurastra.png|thumb|गुजरात के सौराष्ट्र के अन्तर्गत आने वाले जिले रंगीन दिखाये गये हैं।]] '''सौराष्ट्र''' [[भारत]] के [[गुजरात]] [[प्रांत|प्रान्त]] का एक उपक्षेत्र है जो ज्यादातर अर्धमरुस्थलीय है। सौराष्ट्र, वर्तमान काठियावाड़-प्रदेश, जो प्रायद्वीपीय क्षेत्र है। [[महाभारत]] के समय [[द्वारिकापुरी]] इसी क्षेत्र में स्थित थी। सुराष्ट्र या सौराष्ट्र को [[सहदेव]] ने अपनी दिग्विजय यात्रा के प्रसंग में विजित किया था। [[विष्णु पुराण|विष्णुपुराण]] में अपरान्त के साथ सौराष्ट्र का उल्लेख है। [[भागवत पुराण]] में उल्लेख किया गया है कि प्राचीन [[आभीर]] सौराष्ट्र साम्राज्य और [[अवंती|अवंती साम्राज्य]] के शासक थे और वे [[वेद|वेदों]] के अनुयायी थे, जो अपने सर्वोच्च देवता के रूप में [[विष्णु]] की पूजा करते थे।{{cn|date=February 2024}} == इतिहास == इतिहास प्रसिद्ध [[सोमनाथ मन्दिर|सोमनाथ का मन्दिर]] सौराष्ट्र ही की विभूति था। रैवतकपर्वत गिरनार पर्वतमाला का ही एक भाग था। अशोक, रुद्रदामन तथा गुप्त सम्राट स्कन्दगुप्त के समय के महत्त्वपूर्ण अभिलेख [[जूनागढ़]] के निकट एक चट्टान पर अंकित हैं, जिससे प्राचीन काल में इस प्रदेश के महत्त्व पर प्रकाश पड़ता है। [[रुद्रदामन]] के [[अभिलेख]] में सुराष्ट्र पर शक क्षत्रपों का प्रभुत्व बताया गया है। जान पड़ता है कि अलक्षेन्द्र के पंजाब पर आक्रमण के समय वहाँ निवास करने वाली जाति 'कठ' जिसने यवन सम्राट के दाँत खट्टे कर दिए थे, कालान्तर में पंजाब छोड़कर दक्षिण की ओर आ गई और सौराष्ट्र में बस गई, जिससे इस देश का नाम काठियावाड़ भी हो गया। इतिहास के अधिकांश काल में सौराष्ट्र पर गुजरात नरेशों का अधिकार रहा और गुजरात के इतिहास के साथ ही इसका भाग्य बंधा रहा। == दर्शनीय स्थल == ;* गिर का जंगल और सिंहदर्शन ;* सोमनाथ ज्योतिर्लिंग ;* iskcon temple ;* swaminarayan temple ;* द्वारिकापुरी ;* पोरबंदर (सुदामा मन्दिर और महात्मा गांधी जी का जन्मस्थान) ;* प्रभास (भगवान श्रीकृष्ण का देहत्याग स्थल) == पुरास्थल == गुजरात के काठियावाड़ प्रायद्वीप में [[भादर नदी]] के समीप स्थित [[रंगपुर]] की खुदाई 1953-1954 ई. में [[ए. रंगनाथ राव]] द्वारा की गई। यहाँ पर पूर्व हड़प्पा कालीन संस्कृति के अवशेष मिले हैं। यहाँ मिले कच्ची ईंटों के दुर्ग, नालियां, मृदभांड, बांट, पत्थर के फलक आदि महत्त्वपूर्ण हैं। यहाँ धान की भूसी के ढेर मिले हैं। यहाँ उत्तरवर्ती [[सिंधु घाटी सभ्यता|हड़प्पा संस्कृति]] के भी साक्ष्य पर्याप्त मात्रा में मिलते हैं। == सौराष्ट्र के नाम == सौराष्ट्र के कई भागों के नाम हमें इतिहास में मिलते हैं। हालार (उत्तर-पश्चिमी भाग), सोरठ-काठियावाड़ (पश्चिमी भाग), गोहिलवाड़ (दक्षिण-पूर्वी भाग) आदि। == सौराष्ट्र के उपक्षेत्र == हालार, गोहिलवाड, घेड, बरडा, गिर, प्रभास, सोरठ, झालावाड इत्यादि उपक्षेत्र सौराष्ट्र में कुछ खास विस्तार के स्थानीय नाम है। == अधिक == इसी क्षेत्र में [[बब्बर शेर]] या सिंह पाया जाता है। सौराष्ट्र के बारे में एक प्राचीन कहावत प्रसिद्ध है–'सौराष्ट्र पंचरत्नानि नदीनारीतुरंगमाः चतुर्थः सोमनाथश्च पंचमम् हरिदर्शनम्'; इस श्लोक में सौराष्ट्र की मनोहर नदियों–जैसे चन्द्रभागा, भद्रावती, प्राची-सरस्वती, शशिमती, वेत्रवती, पलाशिनी और सुवर्णसिकता; घोघा आदि प्रदेशों की लोक-कथाओं में वर्णित सुन्दर नारियों, सुन्दर अरबी जाति के तेज़ घोड़ों और सोमनाथ और कृष्ण की पुण्यनगरी द्वारिका के मन्दिरों को सौराष्ट्र के रत्न बताया गया है। {{गुजरात}} {{भारत के पारंपरिक क्षेत्र}} [[श्रेणी:भारत के पारंपरिक क्षेत्र]] [[श्रेणी:गुजरात के क्षेत्र]] [[श्रेणी:सौराष्ट्र|*]] 88h5ryfy99wdvzi4zofnwpcisqst9c0 6555838 6555837 2026-05-24T08:51:08Z ~2026-30879-45 926527 /* दर्शनीय स्थल */ 6555838 wikitext text/x-wiki {{Refimprove|date= जुलाई 2018}} [[File:Map GujDist Saurastra.png|thumb|गुजरात के सौराष्ट्र के अन्तर्गत आने वाले जिले रंगीन दिखाये गये हैं।]] '''सौराष्ट्र''' [[भारत]] के [[गुजरात]] [[प्रांत|प्रान्त]] का एक उपक्षेत्र है जो ज्यादातर अर्धमरुस्थलीय है। सौराष्ट्र, वर्तमान काठियावाड़-प्रदेश, जो प्रायद्वीपीय क्षेत्र है। [[महाभारत]] के समय [[द्वारिकापुरी]] इसी क्षेत्र में स्थित थी। सुराष्ट्र या सौराष्ट्र को [[सहदेव]] ने अपनी दिग्विजय यात्रा के प्रसंग में विजित किया था। [[विष्णु पुराण|विष्णुपुराण]] में अपरान्त के साथ सौराष्ट्र का उल्लेख है। [[भागवत पुराण]] में उल्लेख किया गया है कि प्राचीन [[आभीर]] सौराष्ट्र साम्राज्य और [[अवंती|अवंती साम्राज्य]] के शासक थे और वे [[वेद|वेदों]] के अनुयायी थे, जो अपने सर्वोच्च देवता के रूप में [[विष्णु]] की पूजा करते थे।{{cn|date=February 2024}} == इतिहास == इतिहास प्रसिद्ध [[सोमनाथ मन्दिर|सोमनाथ का मन्दिर]] सौराष्ट्र ही की विभूति था। रैवतकपर्वत गिरनार पर्वतमाला का ही एक भाग था। अशोक, रुद्रदामन तथा गुप्त सम्राट स्कन्दगुप्त के समय के महत्त्वपूर्ण अभिलेख [[जूनागढ़]] के निकट एक चट्टान पर अंकित हैं, जिससे प्राचीन काल में इस प्रदेश के महत्त्व पर प्रकाश पड़ता है। [[रुद्रदामन]] के [[अभिलेख]] में सुराष्ट्र पर शक क्षत्रपों का प्रभुत्व बताया गया है। जान पड़ता है कि अलक्षेन्द्र के पंजाब पर आक्रमण के समय वहाँ निवास करने वाली जाति 'कठ' जिसने यवन सम्राट के दाँत खट्टे कर दिए थे, कालान्तर में पंजाब छोड़कर दक्षिण की ओर आ गई और सौराष्ट्र में बस गई, जिससे इस देश का नाम काठियावाड़ भी हो गया। इतिहास के अधिकांश काल में सौराष्ट्र पर गुजरात नरेशों का अधिकार रहा और गुजरात के इतिहास के साथ ही इसका भाग्य बंधा रहा। == दर्शनीय स्थल == ;* गिर का जंगल और सिंहदर्शन ;* सोमनाथ ज्योतिर्लिंग ;* इस्कॉन मंदिर ;* स्वामीनारायण मंदिर ;* द्वारिकापुरी ;* पोरबंदर (सुदामा मन्दिर और महात्मा गांधी जी का जन्मस्थान) ;* प्रभास (भगवान श्रीकृष्ण का देहत्याग स्थल) == पुरास्थल == गुजरात के काठियावाड़ प्रायद्वीप में [[भादर नदी]] के समीप स्थित [[रंगपुर]] की खुदाई 1953-1954 ई. में [[ए. रंगनाथ राव]] द्वारा की गई। यहाँ पर पूर्व हड़प्पा कालीन संस्कृति के अवशेष मिले हैं। यहाँ मिले कच्ची ईंटों के दुर्ग, नालियां, मृदभांड, बांट, पत्थर के फलक आदि महत्त्वपूर्ण हैं। यहाँ धान की भूसी के ढेर मिले हैं। यहाँ उत्तरवर्ती [[सिंधु घाटी सभ्यता|हड़प्पा संस्कृति]] के भी साक्ष्य पर्याप्त मात्रा में मिलते हैं। == सौराष्ट्र के नाम == सौराष्ट्र के कई भागों के नाम हमें इतिहास में मिलते हैं। हालार (उत्तर-पश्चिमी भाग), सोरठ-काठियावाड़ (पश्चिमी भाग), गोहिलवाड़ (दक्षिण-पूर्वी भाग) आदि। == सौराष्ट्र के उपक्षेत्र == हालार, गोहिलवाड, घेड, बरडा, गिर, प्रभास, सोरठ, झालावाड इत्यादि उपक्षेत्र सौराष्ट्र में कुछ खास विस्तार के स्थानीय नाम है। == अधिक == इसी क्षेत्र में [[बब्बर शेर]] या सिंह पाया जाता है। सौराष्ट्र के बारे में एक प्राचीन कहावत प्रसिद्ध है–'सौराष्ट्र पंचरत्नानि नदीनारीतुरंगमाः चतुर्थः सोमनाथश्च पंचमम् हरिदर्शनम्'; इस श्लोक में सौराष्ट्र की मनोहर नदियों–जैसे चन्द्रभागा, भद्रावती, प्राची-सरस्वती, शशिमती, वेत्रवती, पलाशिनी और सुवर्णसिकता; घोघा आदि प्रदेशों की लोक-कथाओं में वर्णित सुन्दर नारियों, सुन्दर अरबी जाति के तेज़ घोड़ों और सोमनाथ और कृष्ण की पुण्यनगरी द्वारिका के मन्दिरों को सौराष्ट्र के रत्न बताया गया है। {{गुजरात}} {{भारत के पारंपरिक क्षेत्र}} [[श्रेणी:भारत के पारंपरिक क्षेत्र]] [[श्रेणी:गुजरात के क्षेत्र]] [[श्रेणी:सौराष्ट्र|*]] 2ykevnhng9jruf26v2igeq0823auqrd साँचा:मध्य-पूर्व 10 3060 6555821 3091267 2026-05-24T08:24:25Z The Sorter 845290 6555821 wikitext text/x-wiki <br clear="all" /> {| align="center" class="toccolours" cellspacing="0" |- bgcolor="#ccccff" ! align="center" | [[मध्य-पूर्व]] के [[देश]] |- | align="center" style="font-size: 90%;" | [[बहरीन]] | [[साइप्रस]] | [[मिस्र]] | [[ग़ज़ा पट्टी]] | [[ईरान]] | [[इराक़]] | [[इसराइल]] | [[जॉर्डन]] | [[कुवैत]] | [[लेबनान]] | [[ओमान]] | [[क़तर]] | [[सऊदी अरब]] | [[सीरिया]] | [[तुर्की]] | [[संयुक्त अरब अमीरात]] | [[यमन]] |} p5brsxvqgmojuwg4wm22iovofeonkpc 6555822 6555821 2026-05-24T08:24:43Z The Sorter 845290 6555822 wikitext text/x-wiki <br clear="all" /> {| align="center" class="toccolours" cellspacing="0" |- bgcolor="#ccccff" ! align="center" | [[मध्य-पूर्व]] के [[देश]] |- | align="center" style="font-size: 90%;" | [[बहरीन]] | [[साइप्रस]] | [[मिस्र]] | [[फ़िलिस्तीन]] | [[ईरान]] | [[इराक़]] | [[इसराइल]] | [[जॉर्डन]] | [[कुवैत]] | [[लेबनान]] | [[ओमान]] | [[क़तर]] | [[सऊदी अरब]] | [[सीरिया]] | [[तुर्की]] | [[संयुक्त अरब अमीरात]] | [[यमन]] |} opah9pqyj84xvznafrladf960to8kds जनता पार्टी 0 4089 6555844 6547442 2026-05-24T09:01:23Z ~2026-30901-40 926531 /* बाहरी कड़ियाँ */ 6555844 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Political Party |colorcode = {{party color|Janata Party}} |party_name = जनता पार्टी |abbreviation = JP |foundation = {{Start date and age|1977|01|23|df=yes}} |founder = [[जयप्रकाश नारायण]] |merger = {{|भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस (ऑर्गेनाइजेशन)|[[भारतीय जन संघ]]|[[भारतीय लोक दल]]}} |successor = {{Unbulleted_list|[[जनता दल]]|[[भारतीय जनता पार्टी]]}} |ideology = [[भारतीय राष्ट्रवाद]], [[लोकलुभावनवाद]], [[गांधीवादी समाजवाद]], [[सामाजिक न्याय]] |position = [[बड़ा तंबू]] |colours = {{Color box|#FF9933|border=darkgray}}{{Color box|#009150|border=darkgray}} भगवा, हरा |symbol = [[File:Janata Party symbol.png|150px]] |party_logo=|logo=}} '''जनता पार्टी''' एक राजनीतिक पार्टी है, जिसे [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] की प्रधानमंत्री [[इंदिरा गांधी]] द्वारा 1975 और 1977 के बीच लगाए गए आपातकाल के विरोध में भारतीय राजनीतिक दलों के एक समूह के रूप में स्थापित किया गया था। 1977 के आम चुनाव में, पार्टी ने कांग्रेस को हराया और जनता नेता [[मोरारजी देसाई]] स्वतंत्र आधुनिक भारत के इतिहास में पहले गैर-कांग्रेसी प्रधानमंत्री बने।<ref>[https://navbharattimes.indiatimes.com/india/emergency-in-india-50-years-of-emergency-origin-of-janta-party-with-conflicting-ideologies-and-agendas-against-indira-gandhi/articleshow/122053133.cms जनता पार्टी : इमरजेंसी का वो पौधा जो भारतीय राजनीति में मिसाल बना... फिर अपनी ही गलती से कैसे सूख गया]</ref> समाजवादी नेता, [[राजनारायण|राज नारायण]] ने 1971 में इंदिरा गांधी के खिलाफ चुनावी कदाचार का आरोप लगाते हुए एक कानूनी रिट दायर की थी। 12 जून 1975 को, [[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] ने उन्हें रायबरेली निर्वाचन क्षेत्र में नारायण पर अपनी 1971 की चुनावी जीत में भ्रष्ट चुनावी प्रथाओं का उपयोग करने का दोषी पाया। उन्हें अगले छह वर्षों के लिए कोई भी चुनाव लड़ने से रोक दिया गया था। आर्थिक समस्याओं, भ्रष्टाचार और गांधी की दृढ़ विश्वास ने कांग्रेस (आर) सरकार के खिलाफ व्यापक विरोध का नेतृत्व किया, जिसने आपातकाल की स्थिति लागू करके जवाब दिया। तर्क राष्ट्रीय सुरक्षा को बनाए रखने का था। हालाँकि, सरकार ने प्रेस सेंसरशिप की शुरुआत की, चुनाव स्थगित कर दिए और हड़तालों और रैलियों पर प्रतिबंध लगा दिया। 2013 में जनता पार्टी के राष्ट्रीय अध्यक्ष [[सुब्रमण्यम स्वामी]] ने भारतीय जनता पार्टी में इस पार्टी का विलय कर दिया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/north/story/janta-party-president-subramanian-swamy-joins-bjp-173497-2013-08-10|title=Subramanian Swamy's Janata Party merges with BJP ahead of 2014 Lok Sabha polls|website=India Today|language=en|access-date=2023-06-15}}</ref> == पुनर्निर्माण == पार्टी को 2020 में पुनर्गठित किया गया और 2020 बिहार विधान सभा चुनाव दरभंगा विधानसभा क्षेत्र से लड़ा गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.abplive.com/bihar-elections-candidate/sujeet-kumar-chaudhary-12802.html|title=Bihar Assembly Elections 2020 Candidate {{!}} Sujeet Kumar Chaudhary {{!}} Darbhanga|last=News|first=A. B. P.|website=ABP News|language=hi|access-date=2023-06-13}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://haryana.punjabkesari.in/gurgaon/news/janata-party-ready-with-young-brahmin-leadership-navneet-chaturvedi-1836082|title=राजनीतिक रण में एतिहासिक जनता पार्टी एक बार फिर से नए युवा चेहरे व ब्राह्मण नेतृत्व के साथ उतरने को तैयार - mobile|date=2023-06-07|website=punjabkesari|access-date=2023-06-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.navodayatimes.in/news/national/janata-party-came-in-support-of-brahmin-community-navneet-chaturvedi/220923/|title=ब्राह्मण समाज के समर्थन में आई जनता पार्टी: नवनीत चतुर्वेदी|date=2023-06-03|website=www.navodayatimes.in|language=hindi|access-date=2023-06-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/metro/lucknow/politics/navneet-chaturvedi-president-of-janata-party-to-start-membership-program/articleshow/100589845.cms|title=UP News: 5 जून से जनता पार्टी यूपी में शुरू करेगी सदस्यता अभियान, देशभर में पार्टी लोगों को जोड़ेगी|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2023-06-13}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} ==इन्हें भी देखें== * [[आपातकाल (भारत)]] * [[जयप्रकाश नारायण]] * [[मोरार जी देसाई]] * [[भारतीय जनता पार्टी]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20080926230906/http://www.janataparty.org/index.html '''जनता पार्टी''' का जालघर] (अंग्रेजी में) * [http://janataparty.co.in/ Party website] * [https://web.archive.org/web/20120209071710/http://www.bbc.co.uk/hindi/regionalnews/story/2004/04/040415_gujral.shtml जनता पार्टी के उदय और अस्त की यादें] [[श्रेणी:भारत के राजनीतिक दल]] h71ecjk76ho5ezn5yirlaylc2pvoztm 6555855 6555844 2026-05-24T09:13:34Z ~2026-30901-40 926531 /* */ 6555855 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Political Party |colorcode = {{party color|Janata Party}} |party_name = जनता पार्टी |abbreviation = JP |foundation = {{Start date and age|1977|01|23|df=yes}} |founder = [[जयप्रकाश नारायण]] |merger = {{|भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस (ऑर्गेनाइजेशन)|[[भारतीय जन संघ]]|[[भारतीय लोक दल]]}} |successor = {{Unbulleted_list|[[जनता दल]]|[[भारतीय जनता पार्टी]]}} |ideology = [[भारतीय राष्ट्रवाद]], [[लोकलुभावनवाद]], [[गांधीवादी समाजवाद]], [[सामाजिक न्याय]] |position = [[बड़ा तंबू]] |colours = {{Color box|#FF9933|border=darkgray}}{{Color box|#009150|border=darkgray}} भगवा, हरा |symbol = [[File:Janata Party symbol.png|150px]] |party_logo=|logo=}} '''जनता पार्टी''' एक राजनीतिक पार्टी है, जिसके वर्तमान [https://bilaspurtime.com/?p=1205 अध्यक्ष जयप्रकाश बंधु] जी हैं। जिसे [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] की प्रधानमंत्री [[इंदिरा गांधी]] द्वारा 1975 और 1977 के बीच लगाए गए आपातकाल के विरोध में भारतीय राजनीतिक दलों के एक समूह के रूप में स्थापित किया गया था। 1977 के आम चुनाव में, पार्टी ने कांग्रेस को हराया और जनता नेता [[मोरारजी देसाई]] स्वतंत्र आधुनिक भारत के इतिहास में पहले गैर-कांग्रेसी प्रधानमंत्री बने।<ref>[https://navbharattimes.indiatimes.com/india/emergency-in-india-50-years-of-emergency-origin-of-janta-party-with-conflicting-ideologies-and-agendas-against-indira-gandhi/articleshow/122053133.cms जनता पार्टी : इमरजेंसी का वो पौधा जो भारतीय राजनीति में मिसाल बना... फिर अपनी ही गलती से कैसे सूख गया]</ref> समाजवादी नेता, [[राजनारायण|राज नारायण]] ने 1971 में इंदिरा गांधी के खिलाफ चुनावी कदाचार का आरोप लगाते हुए एक कानूनी रिट दायर की थी। 12 जून 1975 को, [[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] ने उन्हें रायबरेली निर्वाचन क्षेत्र में नारायण पर अपनी 1971 की चुनावी जीत में भ्रष्ट चुनावी प्रथाओं का उपयोग करने का दोषी पाया। उन्हें अगले छह वर्षों के लिए कोई भी चुनाव लड़ने से रोक दिया गया था। आर्थिक समस्याओं, भ्रष्टाचार और गांधी की दृढ़ विश्वास ने कांग्रेस (आर) सरकार के खिलाफ व्यापक विरोध का नेतृत्व किया, जिसने आपातकाल की स्थिति लागू करके जवाब दिया। तर्क राष्ट्रीय सुरक्षा को बनाए रखने का था। हालाँकि, सरकार ने प्रेस सेंसरशिप की शुरुआत की, चुनाव स्थगित कर दिए और हड़तालों और रैलियों पर प्रतिबंध लगा दिया। == पुनर्निर्माण == पार्टी को 2020 में पुनर्गठित किया गया और 2020 बिहार विधान सभा चुनाव दरभंगा विधानसभा क्षेत्र से लड़ा गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.abplive.com/bihar-elections-candidate/sujeet-kumar-chaudhary-12802.html|title=Bihar Assembly Elections 2020 Candidate {{!}} Sujeet Kumar Chaudhary {{!}} Darbhanga|last=News|first=A. B. P.|website=ABP News|language=hi|access-date=2023-06-13}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://haryana.punjabkesari.in/gurgaon/news/janata-party-ready-with-young-brahmin-leadership-navneet-chaturvedi-1836082|title=राजनीतिक रण में एतिहासिक जनता पार्टी एक बार फिर से नए युवा चेहरे व ब्राह्मण नेतृत्व के साथ उतरने को तैयार - mobile|date=2023-06-07|website=punjabkesari|access-date=2023-06-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.navodayatimes.in/news/national/janata-party-came-in-support-of-brahmin-community-navneet-chaturvedi/220923/|title=ब्राह्मण समाज के समर्थन में आई जनता पार्टी: नवनीत चतुर्वेदी|date=2023-06-03|website=www.navodayatimes.in|language=hindi|access-date=2023-06-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/metro/lucknow/politics/navneet-chaturvedi-president-of-janata-party-to-start-membership-program/articleshow/100589845.cms|title=UP News: 5 जून से जनता पार्टी यूपी में शुरू करेगी सदस्यता अभियान, देशभर में पार्टी लोगों को जोड़ेगी|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2023-06-13}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} ==इन्हें भी देखें== * [[आपातकाल (भारत)]] * [[जयप्रकाश नारायण]] * [[मोरार जी देसाई]] * [[भारतीय जनता पार्टी]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20080926230906/http://www.janataparty.org/index.html '''जनता पार्टी''' का जालघर] (अंग्रेजी में) * [http://janataparty.co.in/ Party website] * [https://web.archive.org/web/20120209071710/http://www.bbc.co.uk/hindi/regionalnews/story/2004/04/040415_gujral.shtml जनता पार्टी के उदय और अस्त की यादें] [[श्रेणी:भारत के राजनीतिक दल]] qjz65e20ed4uba29klb0arqfphcj3yy 6555930 6555855 2026-05-24T11:39:17Z DreamRimmer 651050 [[Special:Contributions/~2026-30901-40|~2026-30901-40]] ([[User talk:~2026-30901-40|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:जट|जट]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6547442 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Political Party |colorcode = {{party color|Janata Party}} |party_name = जनता पार्टी |abbreviation = JP |foundation = {{Start date and age|1977|01|23|df=yes}} |founder = [[जयप्रकाश नारायण]] |merger = {{|भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस (ऑर्गेनाइजेशन)|[[भारतीय जन संघ]]|[[भारतीय लोक दल]]}} |successor = {{Unbulleted_list|[[जनता दल]]|[[भारतीय जनता पार्टी]]}} |ideology = [[भारतीय राष्ट्रवाद]], [[लोकलुभावनवाद]], [[गांधीवादी समाजवाद]], [[सामाजिक न्याय]] |position = [[बड़ा तंबू]] |colours = {{Color box|#FF9933|border=darkgray}}{{Color box|#009150|border=darkgray}} भगवा, हरा |symbol = [[File:Janata Party symbol.png|150px]] |party_logo=|logo=}} '''जनता पार्टी''' एक राजनीतिक पार्टी है, जिसे [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] की प्रधानमंत्री [[इंदिरा गांधी]] द्वारा 1975 और 1977 के बीच लगाए गए आपातकाल के विरोध में भारतीय राजनीतिक दलों के एक समूह के रूप में स्थापित किया गया था। 1977 के आम चुनाव में, पार्टी ने कांग्रेस को हराया और जनता नेता [[मोरारजी देसाई]] स्वतंत्र आधुनिक भारत के इतिहास में पहले गैर-कांग्रेसी प्रधानमंत्री बने।<ref>[https://navbharattimes.indiatimes.com/india/emergency-in-india-50-years-of-emergency-origin-of-janta-party-with-conflicting-ideologies-and-agendas-against-indira-gandhi/articleshow/122053133.cms जनता पार्टी : इमरजेंसी का वो पौधा जो भारतीय राजनीति में मिसाल बना... फिर अपनी ही गलती से कैसे सूख गया]</ref> समाजवादी नेता, [[राजनारायण|राज नारायण]] ने 1971 में इंदिरा गांधी के खिलाफ चुनावी कदाचार का आरोप लगाते हुए एक कानूनी रिट दायर की थी। 12 जून 1975 को, [[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] ने उन्हें रायबरेली निर्वाचन क्षेत्र में नारायण पर अपनी 1971 की चुनावी जीत में भ्रष्ट चुनावी प्रथाओं का उपयोग करने का दोषी पाया। उन्हें अगले छह वर्षों के लिए कोई भी चुनाव लड़ने से रोक दिया गया था। आर्थिक समस्याओं, भ्रष्टाचार और गांधी की दृढ़ विश्वास ने कांग्रेस (आर) सरकार के खिलाफ व्यापक विरोध का नेतृत्व किया, जिसने आपातकाल की स्थिति लागू करके जवाब दिया। तर्क राष्ट्रीय सुरक्षा को बनाए रखने का था। हालाँकि, सरकार ने प्रेस सेंसरशिप की शुरुआत की, चुनाव स्थगित कर दिए और हड़तालों और रैलियों पर प्रतिबंध लगा दिया। 2013 में जनता पार्टी के राष्ट्रीय अध्यक्ष [[सुब्रमण्यम स्वामी]] ने भारतीय जनता पार्टी में इस पार्टी का विलय कर दिया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/north/story/janta-party-president-subramanian-swamy-joins-bjp-173497-2013-08-10|title=Subramanian Swamy's Janata Party merges with BJP ahead of 2014 Lok Sabha polls|website=India Today|language=en|access-date=2023-06-15}}</ref> == पुनर्निर्माण == पार्टी को 2020 में पुनर्गठित किया गया और 2020 बिहार विधान सभा चुनाव दरभंगा विधानसभा क्षेत्र से लड़ा गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.abplive.com/bihar-elections-candidate/sujeet-kumar-chaudhary-12802.html|title=Bihar Assembly Elections 2020 Candidate {{!}} Sujeet Kumar Chaudhary {{!}} Darbhanga|last=News|first=A. B. P.|website=ABP News|language=hi|access-date=2023-06-13}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://haryana.punjabkesari.in/gurgaon/news/janata-party-ready-with-young-brahmin-leadership-navneet-chaturvedi-1836082|title=राजनीतिक रण में एतिहासिक जनता पार्टी एक बार फिर से नए युवा चेहरे व ब्राह्मण नेतृत्व के साथ उतरने को तैयार - mobile|date=2023-06-07|website=punjabkesari|access-date=2023-06-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.navodayatimes.in/news/national/janata-party-came-in-support-of-brahmin-community-navneet-chaturvedi/220923/|title=ब्राह्मण समाज के समर्थन में आई जनता पार्टी: नवनीत चतुर्वेदी|date=2023-06-03|website=www.navodayatimes.in|language=hindi|access-date=2023-06-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/metro/lucknow/politics/navneet-chaturvedi-president-of-janata-party-to-start-membership-program/articleshow/100589845.cms|title=UP News: 5 जून से जनता पार्टी यूपी में शुरू करेगी सदस्यता अभियान, देशभर में पार्टी लोगों को जोड़ेगी|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2023-06-13}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} ==इन्हें भी देखें== * [[आपातकाल (भारत)]] * [[जयप्रकाश नारायण]] * [[मोरार जी देसाई]] * [[भारतीय जनता पार्टी]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20080926230906/http://www.janataparty.org/index.html '''जनता पार्टी''' का जालघर] (अंग्रेजी में) * [https://web.archive.org/web/20121125013500/http://janataparty.com/ Party website] * [https://web.archive.org/web/20120209071710/http://www.bbc.co.uk/hindi/regionalnews/story/2004/04/040415_gujral.shtml जनता पार्टी के उदय और अस्त की यादें] [[श्रेणी:भारत के राजनीतिक दल]] 2cs4xqo6666np4jen8ara6fdyzggke5 विकिपीडिया वार्ता:विकिपीडिया के बारे में 5 4241 6555764 6552938 2026-05-24T06:15:12Z Amit suryanshi 926495 पंडित कुबेर नाथ मिश्र 'विचित्र' भोजपुरी साहित्यकार 6555764 wikitext text/x-wiki पंडित कुबेर नाथ मिश्र "विचित्र" भोजपुरी के विद्वान कवि व सुप्रसिद्ध हास्यव्यंग्यकार हैं। इनका जन्म देवरिया उत्तर प्रदेश में 21जून 1935 को हुआ है। भिण्डा मिश्र भाटपाररानी के साधारण परिवेश में जन्मे इस कवि ने अपनी प्रतिभा व आशुकविता करने की अद्भुत क्षमता से सात दशकों तक भोजपुरी के श्रोता समाज का मनोरंजन मंच, आकाशवाणी व दूरदर्शन के माध्यम से किया है। 1956 में इनका पहला भोजपुरी कविता संग्रह 'भिनसहरा'प्रकाशित हुआ है जिसमें तत्कालीन समाजिक परिवेश व चेतना देखने को मिलती है। दुपहरिया', 'तिजहरिया', 'चित्र -विचित्र',कुबेर -कविताई, जनवासा','अब मेहररुए राज चलइहें',इनकी प्रसिद्ध पुस्तकें हैं। इन्होंने सत्यनारायण ब्रत कथा का भोजपुरी पद्यानुवाद भी किया है जो 'लीलावती-कलावती'के नाम से प्रसिद्ध है। 'भागवत-रसायन'भागवत महापुराण के प्रसिद्ध श्लोकों का भोजपुरी काव्यमय अनुवाद है।ये हिंदी के कुशल अध्यापक रहे हैं । भोजपुरी साहित्य को समृद्ध करने में आपने सराहनीय योगदान दिया है। सत्ता की नाकामी, जनता की पीड़ा और दुःख को अपनी कविताओं में हास्य व व्यंग्य के माध्यम से आप उठाते रहे हैं। आपकी कविता की कुंडली लेकर चलते थे। सादा और विचित्र जीवन शैली से आप अपने श्रोताओं के मन मस्तिष्क पर सदैव अंकित रहते थे। कविवर विचित्र जी का देहावसान 25 फरवरी 2019 को हो गया था। sg509qk53ou2mbimphu0gl83dsdnrrm 6555765 6555764 2026-05-24T06:32:23Z Amit suryanshi 926495 6555765 wikitext text/x-wiki ƒ पंडित कुबेर नाथ मिश्र "विचित्र" भोजपुरी के विद्वान कवि व सुप्रसिद्ध हास्यव्यंग्यकार हैं। इनका जन्म देवरिया उत्तर प्रदेश में 21जून 1935 को हुआ है। भिण्डा मिश्र भाटपाररानी के साधारण परिवेश में जन्मे इस कवि ने अपनी प्रतिभा व आशुकविता करने की अद्भुत क्षमता से सात दशकों तक भोजपुरी के श्रोता समाज का मनोरंजन मंच, आकाशवाणी व दूरदर्शन के माध्यम से किया है। 1956 में इनका पहला भोजपुरी कविता संग्रह 'भिनसहरा'प्रकाशित हुआ है जिसमें तत्कालीन समाजिक परिवेश व चेतना देखने को मिलती है। दुपहरिया', 'तिजहरिया', 'चित्र -विचित्र',कुबेर -कविताई, जनवासा','अब मेहररुए राज चलइहें',इनकी प्रसिद्ध पुस्तकें हैं। इन्होंने सत्यनारायण ब्रत कथा का भोजपुरी पद्यानुवाद भी किया है जो 'लीलावती-कलावती'के नाम से प्रसिद्ध है। 'भागवत-रसायन'भागवत महापुराण के प्रसिद्ध श्लोकों का भोजपुरी काव्यमय अनुवाद है।ये हिंदी के कुशल अध्यापक रहे हैं । भोजपुरी साहित्य को समृद्ध करने में आपने सराहनीय योगदान दिया है। सत्ता की नाकामी, जनता की पीड़ा और दुःख को अपनी कविताओं में हास्य व व्यंग्य के माध्यम से आप उठाते रहे हैं। आपकी कविता की कुंडली लेकर चलते थे। सादा और विचित्र जीवन शैली से आप अपने श्रोताओं के मन मस्तिष्क पर सदैव अंकित रहते थे। कविवर विचित्र जी का देहावसान 25 फरवरी 2019 को हो गया था। h8gfl6z1k80pewku30vswrurmjhmam4 6555766 6555765 2026-05-24T06:37:52Z Amit suryanshi 926495 6555766 wikitext text/x-wiki पंडित कुबेर नाथ मिश्र "विचित्र" भोजपुरी के विद्वान कवि व सुप्रसिद्ध हास्यव्यंग्यकार हैं। इनका जन्म देवरिया उत्तर प्रदेश में 21जून 1935 को हुआ है। भिण्डा मिश्र भाटपाररानी के साधारण परिवेश में जन्मे इस कवि ने अपनी प्रतिभा व आशुकविता करने की अद्भुत क्षमता से सात दशकों तक भोजपुरी के श्रोता समाज का मनोरंजन मंच, आकाशवाणी व दूरदर्शन के माध्यम से किया है। 1956 में इनका पहला भोजपुरी कविता संग्रह 'भिनसहरा'प्रकाशित हुआ है जिसमें तत्कालीन समाजिक परिवेश व चेतना देखने को मिलती है। दुपहरिया', 'तिजहरिया', 'चित्र -विचित्र',कुबेर -कविताई, जनवासा','अब मेहररुए राज चलइहें',इनकी प्रसिद्ध पुस्तकें हैं। इन्होंने सत्यनारायण ब्रत कथा का भोजपुरी पद्यानुवाद भी किया है जो 'लीलावती-कलावती'के नाम से प्रसिद्ध है। 'भागवत-रसायन'भागवत महापुराण के प्रसिद्ध श्लोकों का भोजपुरी काव्यमय अनुवाद है।ये हिंदी के कुशल अध्यापक रहे हैं । भोजपुरी साहित्य को समृद्ध करने में आपने सराहनीय योगदान दिया है। सत्ता की नाकामी, जनता की पीड़ा और दुःख को अपनी कविताओं में हास्य व व्यंग्य के माध्यम से आप उठाते रहे हैं। आपकी कविता की कुंडली लेकर चलते थे। सादा और विचित्र जीवन शैली से आप अपने श्रोताओं के मन मस्तिष्क पर सदैव अंकित रहते थे। कविवर विचित्र जी का देहावसान 25 फरवरी 2019 को हो गया था। sg509qk53ou2mbimphu0gl83dsdnrrm 6555806 6555766 2026-05-24T07:49:09Z SM7 89247 [[Special:Contributions/Amit suryanshi|Amit suryanshi]] ([[User talk:Amit suryanshi|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:SM7|SM7]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6552938 wikitext text/x-wiki {{वार्ता शीर्षक}} gpfqtvs6ipx5lqjhtgasmr80u6e2dmv सदस्य वार्ता:Magicalsaumy~hiwiki 3 4766 6555851 2749694 2026-05-24T09:05:47Z The Sorter 845290 6555851 wikitext text/x-wiki मेरा हस्ताक्षर : [[सदस्य:Magicalsaumy|Magicalsaumy (Cygnus — हंस)]] २०:४२, ३ जून २००६ (UTC) {{स्वागत}} [[सदस्य:DaGizza|DaGizza]] 08:28, २० फरवरी २००६ (UTC) ==Barnstar== {| style="border: 1px solid gray; background-color: {{{color|#fdffe7}}};" |rowspan="2" | [[चित्र:Original Barnstar.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: bottom; height: 1.1em;" | '''मौलिक पदक''' |- |style="vertical-align: top; border-top: 1px solid gray;" | मैं [[user:deeptrivia|deeptrivia]], [[User:Magicalsaumy|Magicalsaumy]] को हिन्दी विकीपीडिया में अद्भुत योगदानों की सराहना के लिये यह मौलिक पदक (Original Barnstar) प्रदान करता हूं ।[[सदस्य:Deeptrivia|Deeptrivia]] 05:15, २ मार्च २००६ (UTC) |} ==GRATITUDE== '''THANKYOU VERY SO MUCH Cygnus Hansa''' for your brilliant-quality translation help and effort! ''MAY YOU PROSPER''! (Of Course, in the future if you ever need any articles to be translated into the Chinese and Taiwanese language, then I would gladly help you). Best Wishes, From --[[सदस्य:Jose77|Jose77]] १८:३४, ८ दिसम्बर २००६ (UTC) == Thanks for the encouragement == Jai Hind. Thanks a lot for the encouragement. You are right in describing the poor state of Hindi Wiki and it is very sad for Hindi community. Anyway, whatever I can do, I will do in order to bring to bring it to a state of being called an encylopedia. Few things that drive me mad are: # The "Login" (in Hindi wiki, of course) at the top of the page runs to the left side as soon as I point to it. # Some push-button labels like जा, खोज should be replaced with more polite equivalents like जाएं, खोजें. If possible please set these things right. Thanks once again. Cordially, [[सदस्य:Sangwal|Sunil]] 11:47, ४ अप्रैल २००६ (UTC) == About articles written by me == Hello Magicalsaumy, thank you for your notification which you left on my talkpage. I applaud your contribution here but you have also seen we need to increase participation from other users, so rather criticising about their contribution first appericiate their work. You can not enforce an user to contribute against his willingness. It is upto a user where he wants to contribute. You have also wriiten about the way of writing then you also can form according to the way in which you want rather complaining. You can wikify the page in better fashion. Please preferably respond on my english wiki page. Regards, [[en:User:Shyam Bihari|Shyam]] 00:42, २४ अप्रैल २००६ (UTC) == [[सूर्य]] == नमस्कार! I think in the future there will be problems with pages like these. A policy needs to be created. Currently the page talks about the sun but what will be the name of the dev. सूर्यदेव or should the sun page be moved to सूरज? [[सदस्य:DaGizza|दागिज़ा]] २२:४८, २३ मई २००६ (UTC) You have been made sysop. As Please refer the rules on English Wikipedia and try to follow them. Do not make rash decisions. Take care. --[[सदस्य:Hemanshu|Hemanshu]] १९:३७, ३१ मई २००६ (UTC) =============================== '''ध्न्यवाद''',<br> Magicalsaumy जी, How to fix template of copyright status in Hindi wikipedia? Please give me some guidline.[[सदस्य:संतोषसिंह]] == English WP query abt Hindi article.... == ....not able to find it though here. The context is [http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Articles_for_deletion/Shiv_Kumar_Saroj here].Could you pl. comment there? ==नमसकार== भदानी --[[सदस्य:Bhadani|Bhadani]] १४:०८, ५ जुलाई २००६ (UTC) == सहायता == मालूम होता है कि [[:श्रेणी:जल्द हटाने योग्य पन्नें]] में बहुत ज़्यादा लेख हैं. क्या आप सहायता कर सकते हैं? :) और हाँ, यह बीस मिनट लाखना था. - [[सदस्य:Taxman|Taxman]] ०१:१९, ६ जुलाई २००६ (UTC) ==हिन्दी विकिन्यूज प्रारंभिक सम्पादन के लिये== हिन्दी विकिन्यूज के प्रारम्भिक सम्पादन के लिये एक विनती की गयी है। आप अपने मन्तव्य से इसके औचित्य और अनौचित्य के बारे में प्रकाश डाले। आपका मत काफी उपयोगी है, मैं आपका अति आभारी रहुंगा। आप अपना मतदान यहां करे: [http://meta.wikimedia.org/wiki/Wikinews/Start_a_new_edition#Still_needs_more_signatures] बहुत बहुत धन्य्वाद्, [[सदस्य:श्याम]] १०:२७, ७ अक्टूबर २००६ (UTC) ==need your help== Plz block this [http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:Contributions/Bakamanman attack only account]. He vandalized my page to say "benchod" and "gandoo". this person is merely an impersonator that vandalizes my page.[[User:Bakaman|बाकामान]] २३:५१, १० दिसम्बर २००६ (UTC) == input in davangari directly == HI admin please check out [[new.wikipedia.org newari wikipedia]] and eukesh's page for a way to setup devangari input directly on the edit box and the search box. ==new stub type== Check out [[Template:जीवनचरित-स्टब]] for biography stubs.<b>[[User:Kingram|<font color="red">Kingram</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:Kingram|<font color="black">T</font>]]</sup> ००:१७, २७ दिसम्बर २००६ (UTC) ==हिन्दी लेखौं के बारे मै== हमारा विकिपीडिया अब जल्द हि १०,००० लेखौं का "थ्रेसहोल्ड" पार कर रहा है। यह द्वार पार करने के बाद हमारे समुदाय बहुत सारे लोगों की नजरौं मे आने लगेगा ( एट लीश्ट इन् विकिपीडिया कम्युनिटी ) । अतः, हमे हमारा रणनीति मै थोडा बदलाव करना पडेगा। अब हमारे सामने दुसरा बडा पडाव २०,००० लेख का है। लेकिन वहाँ पहुँचने से पहले हमे इस विकिपीडिया का गुणस्तर को बढाने मै ध्यान देना होगा क्योंकि अगर हमारे पास कोही अच्छा लेख ना हों तो २०,००० का आंकडा निरर्थक लगेगा। अतः मेरा यह आप से बिन्ती है कि अब आप किसी एक वा कुछ लेख मै ध्यान केन्द्रित करके उन लेखौं का गुणस्तर बढाएं। विशुद्ध रुप से लेखौं के संख्या बढाने के लिए, कुछ समय के लिए, बोट का प्रयोजन हि पर्याप्त हो सकता है ( मेरे पास अभी करीब ५००० लेखौं का निर्माण के क्षमता रखने वाला बोट है जो थोडे मर्मत के बाद प्रयोजन मै लाया जायगा)। अगर आप का विचार इस से भिन्न हों या आप के मस्तिष्क मै कोही दुसरा रणनीति हों तो कृपया चौपाल मै वा मेरे संवाद पृष्ठ मै व्यक्त कीजिए। धन्यवाद।--[[सदस्य:युकेश|युकेश]] १५:३२, १४ मार्च २००७ (UTC) ==प्रवेशद्वार:भूगोल== आदरणीय प्रबन्धक, कैसे हैं आप ? मैं ठीक हूं । मैने प्रवेशद्वार:भूगोल (साथ ही उसके उप-प्रवेशद्वार) बनाया हैं आपसे निवेदन हैं की आप मेरी सहायता करें, इसे ठीक से बनाने में मैंरी सहायता करें । इसे लेकर मैं बहुत उत्सुक हूं, धन्यवाद - [[सदस्य:Rajeevmass|राजीवमास]] १३:५६, १६ सितंबर २००७ (UTC) ==दिपावली की हार्दिक शुभकामनाएं== आदरणीय साथी, आपको और आपके परिवार के सदस्यों को दिपावली की हार्दिक शुभकामनाएं । इस नए साल में हम सब मिलकर , हिन्दी विकिपीडिया को और अधिक ऊंचाइयों तक ले जायेंगे --[[सदस्य:Rajeevmass|राजीवमास]] १३:१६, ८ नवम्बर २००७ (UTC) ==Magicalsaumy== Magicalsaumy जी मेरे विच्हार से इन Vkvora2001 को तत्काल प्रभाव से प्रतिबन्धित कर देना चाहिए, वर्ता - विवाद के दौरान इन्होने मेरे जैन होने पर ही टिप्प्णी कर दी थी। इनके कहने में [http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:Jain जैन कौम देश्भक्त नही होती] ? मै इनसे अधिक उम्र का होऊंगा पढा-लिखा भी इनसे ज्याददा होऊगा, लेकिन ये मुझे ही कहते है कि पडा करो । अब मेरा यहा लिखने का मन नही करता । अरे इतिहास में किसने क्या किया उसके लिए उसके लिए अब हमे दोषी ठराया जाएगा ? आज मै ५९ साल क्का हूं । लेकिन आज तक मैने एसा नही देखा कि खुले आम वेब्साइट पर जैन सम्प्दाय पर एसी तीखि टीप्प्णी हो। अब मै रोउ या अत्म्हत्या कर लू -- [[सदस्य:Jain|Dr. Jain]] ०४:०५, ६ मार्च २००८ (UTC) ==विनंत्ति== लगता है अब राजीव मास वीकीपीडीया पर आयेगा नहीं। राजीव मास ओर पुर्णीमा वर्मन ने मीलकर वीकीपीडीयाको बहोत नुकशान कीया है । कम से कम सभासदोकी माफी मांगने आना चाहीये। [[विशेष:Contributions/59.184.170.88|59.184.170.88]] ०३:४९, १९ मार्च २००८ (UTC) --[[सदस्य:Wiki146|वीकी]] १८:२१, १६ सितंबर २००८ (UTC) ==प्रबंधक राजीव मास, उनका डमी अकाउन्ट रवी जैन तथा प्रबंधक पुर्णीमा वर्मन== यह पत्र प्रथम जहां टाईप हुआ है वह लीन्क नीचे दी गयी है । http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:Vkvora2001 हीन्दी वीकीपीडीया के प्रबंधक राजीव मास ने अंग्रेजी, हीन्दी, मराठी ओर गुजराती वीकीपीडीया के उपर रवी जैन नामका डमी अकाउन्ट बनाकर बहोत बडा कुकर्म कीया है । प्रबंधक राजीव मास के इस कुकर्म में अन्य प्रबंधक पुर्णीमा वर्मन ने टेका दीया है । प्रबंधक राजीव मासका पुरा भंडा खुल गया है । [[चौपाल]] में पुरा भंडा तथा तथ्य दीया गया है । राजीव मास और पुर्णीमा वर्मन के सामने कार्यवाही की जाय । इस कुकर्म की जानकारी सभी भाषाओंके प्रबंधको, ट्रस्टीओं तथा ईजीपतमें इकठ्ठे होने वालेको पेपर बनाकर दी जाय । जीसके लीये एक छोटीसी समीती बनायी जाय । यह पत्र हीन्दी वीकीपीडीया [[चौपाल]] , राजीव मास, पुर्णीमा वर्मन, डमी अकाउन्ट रवी जैन, अंग्रेजी, हीन्दी, मराठी, गुजराती वीकीपीडीया के प्रबंधको तथा अन्य जाने माने लोगों को भेजा गया है । तथ्यके लीये नीचे लींक दी गयी है । जीसमें 124.124 राजीव मास का आईपी है । बायें हाथ बाजु पीछले अंतर में स्पष्ट दीखाई देता है । डायें हाथ पर अगले अंतर को बराबर देखें । उपर नाम रवी जैन का है । राजीव मास समय बदल रहा है । आईपी भी बदल रहा है । तथ्यके लीये नीचे की लीन्क कलीक करें । http://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:Jain&diff=next&oldid=172723 ==vkvora2001 का सच ढोल== हीन्दी वीकीपीडीया के उपरसे http://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:Contributions&limit=500&target=124.124.36.4 अंग्रेजी वीकीपीडीया के उपरसे http://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/124.124.36.4 उपरकी दो लीन्क देखें । आपका कर्तव्य होता है की राजीव मास ने रवी जैन नामका डमी खाता खोलकर वीकीपीडीया तथा व्हीकेव्होरा को कीतना नुकशान किया है इसका हीसाब करें । Magicalsaumy जी, हिन्दी विकि पर बनायी गयी [http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%A8_%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%81_%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%A8#.E0.A4.AA.E0.A5.8D.E0.A4.B0.E0.A4.AC.E0.A4.A8.E0.A5.8D.E0.A4.A7.E0.A4.95_.E0.A4.AA.E0.A4.A6_.E0.A4.B8.E0.A5.87_.E0.A4.A8.E0.A4.BF.E0.A4.B5.E0.A5.83.E0.A4.A4.E0.A4.BF विकि नीतियों] के अनुसार आपको हिन्दी विकि पर असक्रिय रहने तक प्रबंधन अधिकार से मुक्त किया जाता है, जब भी आप पुन सक्रिय हो जाये तो हमें सूचित करे। पुन: स्थायी सक्रिय होने पर विकिनीतियों के अनुसार आपको फिर से यह अधिकार प्राप्त हो सकता है--<span style="background:#F0DC82; border:1px solid #FFD700;">[[चित्र:Admin logo.gif|30px|यह सदस्य हिन्दी विकिपीडीया के प्रबंधक है।]][[User:Mayur |'''<font color="#FF4500">Ma</font><font color="#008000">yur</font>''']][[सदस्य वार्ता:Mayur |<font color="#1C39BB">(Talk</font>]]•[[special:EmailUser/mayur |<font color="#1C39BB">Email)</font>]]&nbsp;</span> १७:५५, १३ अक्तूबर २०१० (UTC) ==[[Wikipedia:Criteria for speedy deletion|Speedy deletion]] nomination of [[:साँचा:NavigationBox]]== [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] A tag has been placed on [[:साँचा:NavigationBox]] requesting that it be speedily deleted from Wikipedia. This has been done under [[WP:CSD#T3|section T3 of the criteria for speedy deletion]] because it is a deprecated or orphaned template. After seven days, if it is still unused and the speedy deletion tag has not been removed, the template will be deleted. If the template is intended to be substituted, please feel free to remove the speedy deletion tag and please consider putting a note on the template's page indicating that it must be substituted so as to avoid any future mistakes (<tt><nowiki><noinclude>{{substituted}}</noinclude></nowiki></tt>). If you think that this notice was placed here in error, contest the deletion by clicking on the button labelled "Click here to contest this speedy deletion," which appears inside of the speedy deletion (<code><nowiki>{{db-...}}</nowiki></code>) tag (if no such tag exists, the page is no longer a speedy delete candidate). Doing so will take you to the talk page where you will find a pre-formatted place for you to explain why you believe the page should not be deleted. You can also visit the '''[[साँचा वार्ता:NavigationBox|the page's talk page directly]]''' to give your reasons, but be aware that once tagged for ''speedy'' deletion, if the page meets the criterion, it may be deleted without delay. Please do not remove the speedy deletion tag yourself, but don't hesitate to add information to the page that would render it more in conformance with Wikipedia's policies and guidelines. If the page is deleted, you can contact [[:Category:Wikipedia administrators who will provide copies of deleted articles|one of these administrators]] to request that the administrator [[Wikipedia:Userfication#Userfication_of_deleted_content|userfy]] the page or email a copy to you. <!-- Template:Db-t3-notice --> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> [[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 19:10, 13 नवम्बर 2011 (UTC) ==[[Wikipedia:Criteria for speedy deletion|Speedy deletion]] nomination of [[:साँचा:ख़ास तसवीर]]== [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] A tag has been placed on [[:साँचा:ख़ास तसवीर]], requesting that it be speedily deleted from Wikipedia. This has been done for the following reason: <center>''old template earlier used for featured pictures, not in use now''</center> Under the [[WP:CSD#General_criteria|criteria for speedy deletion]], articles that do not meet basic Wikipedia criteria may be deleted at any time. If you think that this notice was placed here in error, contest the deletion by clicking on the button labelled "Click here to contest this speedy deletion," which appears inside of the speedy deletion (<code><nowiki>{{db-...}}</nowiki></code>) tag (if no such tag exists, the page is no longer a speedy delete candidate). Doing so will take you to the talk page where you will find a pre-formatted place for you to explain why you believe the page should not be deleted. You can also visit the '''[[साँचा वार्ता:ख़ास तसवीर|the page's talk page directly]]''' to give your reasons, but be aware that once tagged for ''speedy'' deletion, if the page meets the criterion, it may be deleted without delay. Please do not remove the speedy deletion tag yourself, but don't hesitate to add information to the page that would render it more in conformance with Wikipedia's policies and guidelines. If the page is deleted, you can contact [[:Category:Wikipedia administrators who will provide copies of deleted articles|one of these administrators]] to request that the administrator [[Wikipedia:Userfication#Userfication_of_deleted_content|userfy]] the page or email a copy to you. <!-- Template:db-warn --> [[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 17:57, 1 दिसम्बर 2011 (UTC) ==[[Wikipedia:Criteria for speedy deletion|Speedy deletion]] nomination of [[:साँचा:ज्ञानकोश विषय]]== [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] A tag has been placed on [[:साँचा:ज्ञानकोश विषय]], requesting that it be speedily deleted from Wikipedia. This has been done for the following reason: <center>''old template used earlier on main page, now unused''</center> Under the [[WP:CSD#General_criteria|criteria for speedy deletion]], articles that do not meet basic Wikipedia criteria may be deleted at any time. If you think that this notice was placed here in error, contest the deletion by clicking on the button labelled "Click here to contest this speedy deletion," which appears inside of the speedy deletion (<code><nowiki>{{db-...}}</nowiki></code>) tag (if no such tag exists, the page is no longer a speedy delete candidate). Doing so will take you to the talk page where you will find a pre-formatted place for you to explain why you believe the page should not be deleted. You can also visit the '''[[साँचा वार्ता:ज्ञानकोश विषय|the page's talk page directly]]''' to give your reasons, but be aware that once tagged for ''speedy'' deletion, if the page meets the criterion, it may be deleted without delay. Please do not remove the speedy deletion tag yourself, but don't hesitate to add information to the page that would render it more in conformance with Wikipedia's policies and guidelines. If the page is deleted, you can contact [[:Category:Wikipedia administrators who will provide copies of deleted articles|one of these administrators]] to request that the administrator [[Wikipedia:Userfication#Userfication_of_deleted_content|userfy]] the page or email a copy to you. <!-- Template:db-warn --> [[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 17:59, 1 दिसम्बर 2011 (UTC) == [[:श्रेणी:मिस्त्र का धर्म|श्रेणी:मिस्त्र का धर्म]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:मिस्त्र का धर्म|श्रेणी:मिस्त्र का धर्म]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। wrong spelling. Article moved to correct spelling category. Now empty. यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<font color="orange">&#9742;</font>[[u:Manojkhurana|<u><b><font color="green">मनोज खुराना</font></b></u>]] <sup> [[user talk:Manojkhurana| <b><font color="orange">वार्ता </font> </b>]] </sup> 10:23, 14 नवम्बर 2013 (UTC) == Your account will be renamed == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello, The developer team at Wikimedia is making some changes to how accounts work, as part of our on-going efforts to provide new and better tools for our users like cross-wiki notifications. These changes will mean you have the same account name everywhere. This will let us give you new features that will help you edit and discuss better, and allow more flexible user permissions for tools. One of the side-effects of this is that user accounts will now have to be unique across all 900 Wikimedia wikis. See [[m:Special:MyLanguage/Single User Login finalisation announcement|the announcement]] for more information. Unfortunately, your account clashes with another account also called Magicalsaumy. To make sure that both of you can use all Wikimedia projects in future, we have reserved the name Magicalsaumy~hiwiki that only you will have. If you like it, you don't have to do anything. If you do not like it, you can [[Special:GlobalRenameRequest|pick out a different name]]. Your account will still work as before, and you will be credited for all your edits made so far, but you will have to use the new account name when you log in. Sorry for the inconvenience. Yours,<br />[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan Peterzell]]<br />Community Liaison, Wikimedia Foundation </div> 01:56, 18 मार्च 2015 (UTC) <!-- SUL finalisation notification --> == Renamed == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr”> This account has been renamed as part of [[m:Special:MyLanguage/Single User Login finalisation announcement|single-user login finalisation]]. If you own this account you can [[{{#special:userlogin}}|log in using your previous username and password]] for more information. If you do not like this account's new name, you can choose your own using this form after logging in: [[{{#special:GlobalRenameRequest}}]]. -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) </div> 08:03, 19 अप्रैल 2015 (UTC) <!-- SUL post-rename notification --> == [[:श्रेणी:गणतंत्र|श्रेणी:गणतंत्र]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:गणतंत्र|श्रेणी:गणतंत्र]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[ सदस्य वार्ता: Manojkhurana|मनोज खुराना]] 13:50, 22 अप्रैल 2015 (UTC) == [[:ईराक|ईराक]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:ईराक|ईराक]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित पुनर्निर्देशन यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। l4jw15z79rvtrivh5nn730nlzbzvl8n ईराक 0 4886 6555850 16725 2026-05-24T09:05:38Z The Sorter 845290 [[इराक़]] तक का अनुप्रेषण हटाया 6555850 wikitext text/x-wiki {{शीह|अप्रचलित पुनर्निर्देशन}} bh2upnp4jqecprn7p1ful0h2lqy1903 हैरी पॉटर (पात्र) 0 5147 6555916 5182828 2026-05-24T11:25:44Z ~2026-30985-84 926554 /* हैरी का जीवन */ Tu Harry Potter Kya Kya Karta Tha Kya real mein uski Mata Pita Nahin Hai 6555916 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | image =Daniel Radcliffe, November 2010.jpg | caption= [[डैनियल रैड्क्लिफ़]] हैरी पॉटर का पात्र करते हैं <br /> <br /> {{align|left| '''कलाकार:''' [[डैनियल रैड्क्लिफ़]]}} <br /> <br /> {{align|left| '''रचयिता:''' [[जे॰ के॰ रोलिंग|जे. के. रोलिंग]] }} <br /> <br /> {{align|left| ''' पहली उपस्थिति:''' [[हैरी पॉटर और पारस पत्थर]] }} <br /> <br /> {{align|left| '''आखरी उपस्थिति:''' [[हैरी पॉटर और मौत के तोहफ़े]] }} <br /> <br /> {{align|left| '''दल:''' [[गरुड़द्वार]] }} <br /> <br /> }} '''इस लेख में हॅरी पॉटर पात्र (व्यक्ति) का वर्णन है। इसी नाम के उपन्यास क्रम के लिये यहाँ जायें : [[हैरी पॉटर|हैरी पॉटर (उपन्यास)]]।'' '''हैरी जेम्स पॉटर''' या ''' हैरी पौटर''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]:''Harry James Potter'') [[जे॰ के॰ रोलिंग|जे. के. रोलिंग]] द्वारा रचित एक दुनियाभर में मशहूर उपन्यास क्रम का प्रमुख पात्र है। वो [[ब्रिटेन]] में रहने वाला एक किशोर है जो एक आम इंसान नहीं, एक [[जादूगर]] है। उसके माँ-बाप की तभी हत्या हो गयी थी जब वो एक साल का था। हॅरी पॉटर की सारी कहानियाँ काल्पनिक हैं। = हैरी का चरित्र विवरण = हैरी एक सीधा-साधा और अच्छा लड़का है जिसे अपने माता-पिता बहुत याद आते हैं। उसे कभी माँ-बाप का प्यार नहीं मिला और हॉग्वार्ट्स के पहले तो डर्स्ली उसे दब्बू बनाकर रखते थे। हैर में इंसानी कमियाँ भी हैं जैसे- उसे कई बातों पर बहुत ग़ुस्सा आता है, जैसे [[लॉर्ड वोल्डेमॉर्ट|वोल्डेमॉर्ट]] और उसके अपराध, उसके माँ-बाप को गाली देना, उसकी अपनी बातों को झुठलाया जाना, उसपर हुई नाइंसाफ़ी, आदि। हैरी एक अच्छा दोस्त और अच्छा क्विडिच ख़िलाड़ी है। पढ़ाई में भी वो ठीक-ठाक है। वोल्डेमॉर्ट और हैरी एक दूसरे के जानी दुश्मन हैं। वैसे हैरी को स्कूल के नियमों की कम ही परवाह है। वो बहुत बहादुर है, इसीलिये उसका हाउस गरुड़द्वार है। इस उपन्यास शृंखला की सभी पुस्तकों पर  फ़िल्में भी बन चुकी हैं जिसमें हैरी पॉटर का किरदार [[डैनियल रैड्क्लिफ़]] ने अदा किया है। == हैरी का जीवन == हैरी पॉटर एक अनाथ लड़का है। वह अपनी मौसी [[पेटुनिया डर्स्ली]] के घर रहता है पर उसय्से यह नहीं बताया जाता है कि वह एक जादूगर है। ११ साल की उम्र में उसे [[रूबियस हैग्रिड|रुबियस हैग्रिड]] से इस बात का पता चलता है कि वह जादूगर है। बाद में उसे यह भी पता चलता है कि वह [[सर्पभाषी]] है। वह ११ साल की उम्र में होग्वर्ट्स जाकर तंत्र-मंत्र और जादुई कला सीखता है। जहाँ उस का सामना aur boltamar kya karte hain वॉल्डेमॉर्ट से होता है। == बचपन == '''हैरी-जेम्स पॉटर''' के माता-पिता दोनो ही [[जादूगर]] थे। उसकी माँ का नाम था लिली पॉटर (जन्म : लिली ईवान्स) और पिता का नाम [[जेम्स पॉटर]]। दोनो ही जादूगर पुलिस ([[ऑरर]]) के सदस्य थे और उनका ख़ास दुश्मन था एक दुष्ट आतंकवादी जादूगर : [[लॉर्ड वोल्डेमॉर्ट]]। जब हैरी एक साल का था, तब [[लॉर्ड वोल्डेमॉर्ट|वॉल्डेमॉर्ट]] ने [[म्रित्युदन्शम]] अभिशाप से लिली और जेम्स की हत्या कर दी और हैरी पर भी यही अभिशाप पढ़ा। लेकिन हैरी के मरने के बजाय वोल्डेमॉर्ट को उसी का शाप पलट कर लग गया। हैरी सिर्फ़ माथे पर बिजली गिरने जैसे निशान के साथ बच गया। वोल्डेमॉर्ट ख़ुद अपना जिस्म खोकर एक प्रेतात्मा जैसा बनकर रह गया। एल्बस [[एल्बस डम्बलडोर|डम्बल्डोर]] ने हैरी को उसके अकेले रिश्तेदार के पास छोड़ दिया : उसकी मौसी (उसकी माँ की बहन) [[पेटूनिया डर्सली]], मौसा [[वरनॉन डर्सली]] और मौसेरा भाई [[डडली डर्सली]]। उसके तीनों रिश्तेदार आम इंसान थे और किसी भी तरह के जादू या जादू से जुड़ी चीज़ से सख़्त नफ़रत करते थे। वो बड़ी ही छिछली मानसिकता वाले लोग थे। तीनों ने हॅरी को सारे बचपन बिलकुल जीना हराम कर दिया था, उसे प्यार देना तो दूर की बात है। हैरी को उसके ख़ून में बसे जादू और उसके माँ बाप की मौत का कुछ पता नहीं था। लेकिन एक दिन सब बदल गया और वो जादू की दुनिया में वापस आ गया। == दोस्त == [[हॉगवर्ट्स|हॉग्वर्ट्स]] में हैरी को कई दोस्त मिले, पर उनमें से सबसे ख़ास हैं [[हर्माइनी ग्रेंजर]] और [[रॉन वीज़्ली]]। ये तीनों हमेशा साथ रहते हैं। == जादूगरों की दुनिया == जब हैरी पॉटर की कहानी शुरू हुई यह स्पष्ट था कि जादूगरी दुनिया उल्लेखनीय घटना जगह ले चुकी है। यह इतनी उल्लेखनीय घटना थी की [[मगलू]] भी इससे नहीं बच पाये, हैरी पॉटर की शृंखला में कहानी की पूर्ण पृष्ठभूमि का धीरे-धीरे पता चलता है। जैसे पहली पुतक में हैरी एक था जब वॉल्डेमॉर्ट के द्वारा उसस्के माता पिता की हत्या हुई। == उपन्यास की कडियाँ == हैरी पॉटर उपन्यास में मुख्‍य पात्र है। जो सात कड़ियों में लिखी गयी है। == पहली कड़ी == उपन्यास की पहली कड़ी [[हैरी पॉटर और पारस पत्थर]] में जब हॅरी 11 साल का था, तब उसे तन्त्र-मन्त्र और जादू-टोने के विद्यालय [[हॉगवर्ट्स|हॉग्वार्ट्स]] का रखवाला बताता है कि वो एक जादूगर है और उसे उसे हॉग्वार्ट्स के प्रधामाचार्य [[एल्बस डम्बलडोर|डम्बल्डोर]] ने वहीं पढ़ने का न्योता दिया है। इस तरह हॅरी पहली बार जादुई दुनिया से परिचित होता है और हॉग्वार्ट्स में दाख़िला ले लेता है। काफ़ी रोमांचक ज़िन्दगी के बाद उसने अमरता देने वाले पारस पत्थर को प्रोफ़ेसर [[क्विरल]] के सिर में घुसे वोल्डेमॉर्ट के हाथों से बचाया। (उपन्यास की हर कड़ी एक-एक साल लम्बी है)। == दूसरी कड़ी == उपन्यास की दूसरी कड़ी [[हैरी पॉटर और रहस्यमयी तहख़ाना]] में हैरी को हॉग्वार्ट्स में लार्ड वोल्डेमॉर्ट की पुरानी डायरी मिलती है। इसके माध्यम से उसका प्रेत वापस आना चाहता था। रॉन की बहन [[जिन्नी वीज़्ली]] को फ़ुसलाकर लार्ड वोल्डेमॉर्ट् ने [[रहस्यमयी तहख़ाना]] खुलवा दिया, जिससे कि वो अशुद्ध ख़ून वाले जादूगर छात्रों को (जिनके पूर्वजों या माँ-बाप में से कोई भी मगलू है) एक विशाल नाग ([[बैसिलिस्क]]) द्वारा मरवा डाले। हैरी ने उसकी ये योजना भी चौपट कर दी। == तीसरी कड़ी == उपन्यास की तीसरी कड़ी [[हैरी पॉटर और अज़्काबान का क़ैदी]] की कहानी में जादूगरों की जेल [[अज़्काबान]] से एक क़ैदी [[सिरियस ब्लैक]] भाग निकलता है अपना बदला लेने के लिये। सिरियस जेम्स पॉटर का दोस्त हुआ करता था। पहले हॅरी ने सोचा की सिरियस बदमाश है और उसीने उसके माँ-बाप को धोखा देकर उनकी हत्या करायी थी। पर बाद में पता चलता है कि सिरियस मासूम था और हत्या जेम्स के एक अन्य दोस्त [[पीटर पेटिग्रू]] (वर्मटेल) ने करायी थी। हॅरी और हर्माइनी की मदद से सिरियस कानून की पहुँच से बाहर भाग जाता है। == चौथी कड़ी == उपन्यास की चौथी कड़ी [[हैरी पॉटर और आग का प्याला]] में हॅरी को हॉग्वार्ट्स में ज़बरन [[जादूगरी की त्रिकोणीय श्रंखला]] में भाग लेना पड़ता है जिसके तीन चरण हैं। पहले चरण में हैरी [[अझ़दहा|ड्रैगन]] से लड़ता है, दूसरे चरण में झील के पानी के नीचे संघर्ष करता है और तीसरे चरण में उसे भूल-भुलैया में से ट्रॉफ़ी लेनी होती है। उलटे वो और उसका सह-प्रतिद्वन्दी (सॅड्रिक डिगरी) ट्रॉफ़ी छूते ही लॉर्ड वोल्डेमॉर्ट के पास पहुँच जाते हैं, जहाँ वर्मटेल सॅड्रिक का कत्ल कर देता है और हैरी के ख़ून की मदद से वो लॉर्ड वोल्डेमॉर्ट को जिस्मो-जान समेत ज़िन्दा कर देता है। मगर हॅरी वोल्डेमॉर्ट की पकड़ से इस बार भी भाग निकलता है। वोल्डेमॉर्ट के वापस ज़िन्दा हो कर आने की बात को [[ब्रिटेन]] का जादूमन्त्री [[कॉर्नेलियस फ़ज]] झूठ करार देता है। == पाँचवी कड़ी == उपन्यस की पाँचवी कड़ी [[हैरी पॉटर और मायापंछी का समूह]] में सबसे पहले हॅरी को जादू की अदालत में हाज़िरी देनी पड़ती है। उसपर ग़लत तरीके से एक मुक़दमा दायर किया जाता है, एक ऐसे छोटे से अपराध के लिये जिसमें वो बेगुनाह था। पर मुक़दमे में उसे बेगुनाह साबित कर दिया जाता है। इसके बाद वापस हॉग्वार्ट्स में जादूमन्त्री [[कॉर्नेलियस फ़ज]] की बेबुनियाद दख़लंदाज़ी शुरू हो जाती है। [[गुप्त-कलाओं से रक्षा|काली कलाओं से आत्मरक्षा]] विषय के लिये मिन्त्रालय से जादूमन्त्री की सचिव [[डोलोरिस अम्ब्रिज]] आती हैं जो सरे आम हॅरी को झूठा करार देने पर तुली रहती हैं। बाद में अम्ब्रिज विद्यालय की प्रधानाचार्या भी बन जाती है। अंत के दिनों में सिरियस को बचाने के लिये हैंरी और उसके कई दोस्त जादूमन्त्रालय के रहस्य विभाग पहुँचते हैं जहाँ वोल्डेमॉर्ट भी आ जाता है। हैरी तो इस बार डम्बल्डोर की वजह से बच जाता है, पर सिरियस मारा जाता है। == छठी कड़ी == उपन्यास की छठी कड़ी [[हैरी पॉटर और हाफ़-ब्लड प्रिंस]] में हॅरी को डम्बल्डोर की यादों के द्वारा वोल्डेमॉर्ट ([[लॉर्ड वोल्डेमॉर्ट|टॉम मार्वोलो रिडल]]) की पहले की ज़िन्दगी के बारे में काफ़ी कुछ पता चलता है। उधर हैरी को [[जादुई काढ़े]] की क्लास में एक अजीब और बेनाम किताब से बहुत मदद मिलती है, जिसका मालिक ख़ुद को आधा-ख़ून राजकुमार कहता था। उसी साल एक नया जादूमन्त्री बनता है : [[रूफ़स स्क्रिमजर|रूफ़स स्क्रिमेजर]]। हॅरी और डम्बल्डोर ऐसा मान्कर चलते हैं कि वोल्डेमॉर्ट ने ख़ुद को अमर करने के लिये अपनी [[आत्मा]] को सात टुकड़ों में फाड़ा था और हरेक को एक [[होर्क्रक्स]] में डाल दिया था। हॅरी और डम्बल्डोर एक होर्क्रक्स को नष्ट करने एक गुफा में जाते हैं लेकिन उनके निराशा ही हाथ लगती है, क्योंकि होर्क्रक्स नकली निकला। इसके बाद हॅरी का सबसे कम पसंदीदा अध्यापक प्रोफ़ेसर [[सेवेरस स्नेप|स्नेप]] [[मृत्युदंशम्]] अभिशाप से डम्बल्डोर को मार डालता है। == सातवी कड़ी == [[हैरी पॉटर और मौत के तोहफ़े]] कड़ी इस क्रम का आखरी उपन्यास है। इस उपन्यास में हॅरी पॉटर का सामना '''शैतानी शहंशाह्''' ([[लॉर्ड वोल्डेमॉर्ट|वोल्डेमॉर्ट]]) से होता है। इस उपन्यास में हैरी को [[होर्क्रक्स]] नामक वस्तु (कुल ६) को खोजता है। इस वस्तु में '''शैतानी शहंशाह्''' (हिन्दी डब फिल्मों के हिसाब से 'अनिष्ट् देव') अपनी आत्मा को सात हिस्सों बाट कर अलग-अलग जगाह छुपा देता है। हैरी पॉटर और उसके साथी होर्क्रक्स की खोज में जाते हैं और उन्हे वोल्डेमॉर्ट का सामना भी करना पड़ता है कहानी के अंत वह वोल्डेमॉर्ट को हराने में कामयाब हो जाते है। = यह भी देखें = * [[हैरी पॉटर]] * [[हैरी पॉटर में प्रयोग की गयी जादुई वस्तुएं]] * [[हैरी पॉटर और पारस पत्थर]] * [[हैरी पॉटर और रहस्यमयी तहख़ाना]] * [[हैरी पॉटर और अज़्काबान का क़ैदी]] * [[हैरी पॉटर और आग का प्याला]] * [[हैरी पॉटर और मायापंछी का समूह]] * [[हैरी पॉटर और हाफ़-ब्लड प्रिंस]] * [[हैरी पॉटर और मौत के तोहफ़े]] [[श्रेणी:हैरी पॉटर]] [[श्रेणी:साहित्य]] [[de:Figuren der Harry-Potter-Romane#Harry Potter]] 86vt3sqmslopjvi6yvdda3v74wiaeka 6555918 6555916 2026-05-24T11:30:03Z DreamRimmer 651050 [[Special:Contributions/~2026-30985-84|~2026-30985-84]] ([[User talk:~2026-30985-84|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:चक्रबोट|चक्रबोट]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 5182828 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | image =Daniel Radcliffe, November 2010.jpg | caption= [[डैनियल रैड्क्लिफ़]] हैरी पॉटर का पात्र करते हैं <br /> <br /> {{align|left| '''कलाकार:''' [[डैनियल रैड्क्लिफ़]]}} <br /> <br /> {{align|left| '''रचयिता:''' [[जे॰ के॰ रोलिंग|जे. के. रोलिंग]] }} <br /> <br /> {{align|left| ''' पहली उपस्थिति:''' [[हैरी पॉटर और पारस पत्थर]] }} <br /> <br /> {{align|left| '''आखरी उपस्थिति:''' [[हैरी पॉटर और मौत के तोहफ़े]] }} <br /> <br /> {{align|left| '''दल:''' [[गरुड़द्वार]] }} <br /> <br /> }} '''इस लेख में हॅरी पॉटर पात्र (व्यक्ति) का वर्णन है। इसी नाम के उपन्यास क्रम के लिये यहाँ जायें : [[हैरी पॉटर|हैरी पॉटर (उपन्यास)]]।'' '''हैरी जेम्स पॉटर''' या ''' हैरी पौटर''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]:''Harry James Potter'') [[जे॰ के॰ रोलिंग|जे. के. रोलिंग]] द्वारा रचित एक दुनियाभर में मशहूर उपन्यास क्रम का प्रमुख पात्र है। वो [[ब्रिटेन]] में रहने वाला एक किशोर है जो एक आम इंसान नहीं, एक [[जादूगर]] है। उसके माँ-बाप की तभी हत्या हो गयी थी जब वो एक साल का था। हॅरी पॉटर की सारी कहानियाँ काल्पनिक हैं। = हैरी का चरित्र विवरण = हैरी एक सीधा-साधा और अच्छा लड़का है जिसे अपने माता-पिता बहुत याद आते हैं। उसे कभी माँ-बाप का प्यार नहीं मिला और हॉग्वार्ट्स के पहले तो डर्स्ली उसे दब्बू बनाकर रखते थे। हैर में इंसानी कमियाँ भी हैं जैसे- उसे कई बातों पर बहुत ग़ुस्सा आता है, जैसे [[लॉर्ड वोल्डेमॉर्ट|वोल्डेमॉर्ट]] और उसके अपराध, उसके माँ-बाप को गाली देना, उसकी अपनी बातों को झुठलाया जाना, उसपर हुई नाइंसाफ़ी, आदि। हैरी एक अच्छा दोस्त और अच्छा क्विडिच ख़िलाड़ी है। पढ़ाई में भी वो ठीक-ठाक है। वोल्डेमॉर्ट और हैरी एक दूसरे के जानी दुश्मन हैं। वैसे हैरी को स्कूल के नियमों की कम ही परवाह है। वो बहुत बहादुर है, इसीलिये उसका हाउस गरुड़द्वार है। इस उपन्यास शृंखला की सभी पुस्तकों पर  फ़िल्में भी बन चुकी हैं जिसमें हैरी पॉटर का किरदार [[डैनियल रैड्क्लिफ़]] ने अदा किया है। == हैरी का जीवन == हैरी पॉटर एक अनाथ लड़का है। वह अपनी मौसी [[पेटुनिया डर्स्ली]] के घर रहता है पर उसय्से यह नहीं बताया जाता है कि वह एक जादूगर है। ११ साल की उम्र में उसे [[रूबियस हैग्रिड|रुबियस हैग्रिड]] से इस बात का पता चलता है कि वह जादूगर है। बाद में उसे यह भी पता चलता है कि वह [[सर्पभाषी]] है। वह ११ साल की उम्र में होग्वर्ट्स जाकर तंत्र-मंत्र और जादुई कला सीखता है। जहाँ उस का सामना वॉल्डेमॉर्ट से होता है। == बचपन == '''हैरी-जेम्स पॉटर''' के माता-पिता दोनो ही [[जादूगर]] थे। उसकी माँ का नाम था लिली पॉटर (जन्म : लिली ईवान्स) और पिता का नाम [[जेम्स पॉटर]]। दोनो ही जादूगर पुलिस ([[ऑरर]]) के सदस्य थे और उनका ख़ास दुश्मन था एक दुष्ट आतंकवादी जादूगर : [[लॉर्ड वोल्डेमॉर्ट]]। जब हैरी एक साल का था, तब [[लॉर्ड वोल्डेमॉर्ट|वॉल्डेमॉर्ट]] ने [[म्रित्युदन्शम]] अभिशाप से लिली और जेम्स की हत्या कर दी और हैरी पर भी यही अभिशाप पढ़ा। लेकिन हैरी के मरने के बजाय वोल्डेमॉर्ट को उसी का शाप पलट कर लग गया। हैरी सिर्फ़ माथे पर बिजली गिरने जैसे निशान के साथ बच गया। वोल्डेमॉर्ट ख़ुद अपना जिस्म खोकर एक प्रेतात्मा जैसा बनकर रह गया। एल्बस [[एल्बस डम्बलडोर|डम्बल्डोर]] ने हैरी को उसके अकेले रिश्तेदार के पास छोड़ दिया : उसकी मौसी (उसकी माँ की बहन) [[पेटूनिया डर्सली]], मौसा [[वरनॉन डर्सली]] और मौसेरा भाई [[डडली डर्सली]]। उसके तीनों रिश्तेदार आम इंसान थे और किसी भी तरह के जादू या जादू से जुड़ी चीज़ से सख़्त नफ़रत करते थे। वो बड़ी ही छिछली मानसिकता वाले लोग थे। तीनों ने हॅरी को सारे बचपन बिलकुल जीना हराम कर दिया था, उसे प्यार देना तो दूर की बात है। हैरी को उसके ख़ून में बसे जादू और उसके माँ बाप की मौत का कुछ पता नहीं था। लेकिन एक दिन सब बदल गया और वो जादू की दुनिया में वापस आ गया। == दोस्त == [[हॉगवर्ट्स|हॉग्वर्ट्स]] में हैरी को कई दोस्त मिले, पर उनमें से सबसे ख़ास हैं [[हर्माइनी ग्रेंजर]] और [[रॉन वीज़्ली]]। ये तीनों हमेशा साथ रहते हैं। == जादूगरों की दुनिया == जब हैरी पॉटर की कहानी शुरू हुई यह स्पष्ट था कि जादूगरी दुनिया उल्लेखनीय घटना जगह ले चुकी है। यह इतनी उल्लेखनीय घटना थी की [[मगलू]] भी इससे नहीं बच पाये, हैरी पॉटर की शृंखला में कहानी की पूर्ण पृष्ठभूमि का धीरे-धीरे पता चलता है। जैसे पहली पुतक में हैरी एक था जब वॉल्डेमॉर्ट के द्वारा उसस्के माता पिता की हत्या हुई। == उपन्यास की कडियाँ == हैरी पॉटर उपन्यास में मुख्‍य पात्र है। जो सात कड़ियों में लिखी गयी है। == पहली कड़ी == उपन्यास की पहली कड़ी [[हैरी पॉटर और पारस पत्थर]] में जब हॅरी 11 साल का था, तब उसे तन्त्र-मन्त्र और जादू-टोने के विद्यालय [[हॉगवर्ट्स|हॉग्वार्ट्स]] का रखवाला बताता है कि वो एक जादूगर है और उसे उसे हॉग्वार्ट्स के प्रधामाचार्य [[एल्बस डम्बलडोर|डम्बल्डोर]] ने वहीं पढ़ने का न्योता दिया है। इस तरह हॅरी पहली बार जादुई दुनिया से परिचित होता है और हॉग्वार्ट्स में दाख़िला ले लेता है। काफ़ी रोमांचक ज़िन्दगी के बाद उसने अमरता देने वाले पारस पत्थर को प्रोफ़ेसर [[क्विरल]] के सिर में घुसे वोल्डेमॉर्ट के हाथों से बचाया। (उपन्यास की हर कड़ी एक-एक साल लम्बी है)। == दूसरी कड़ी == उपन्यास की दूसरी कड़ी [[हैरी पॉटर और रहस्यमयी तहख़ाना]] में हैरी को हॉग्वार्ट्स में लार्ड वोल्डेमॉर्ट की पुरानी डायरी मिलती है। इसके माध्यम से उसका प्रेत वापस आना चाहता था। रॉन की बहन [[जिन्नी वीज़्ली]] को फ़ुसलाकर लार्ड वोल्डेमॉर्ट् ने [[रहस्यमयी तहख़ाना]] खुलवा दिया, जिससे कि वो अशुद्ध ख़ून वाले जादूगर छात्रों को (जिनके पूर्वजों या माँ-बाप में से कोई भी मगलू है) एक विशाल नाग ([[बैसिलिस्क]]) द्वारा मरवा डाले। हैरी ने उसकी ये योजना भी चौपट कर दी। == तीसरी कड़ी == उपन्यास की तीसरी कड़ी [[हैरी पॉटर और अज़्काबान का क़ैदी]] की कहानी में जादूगरों की जेल [[अज़्काबान]] से एक क़ैदी [[सिरियस ब्लैक]] भाग निकलता है अपना बदला लेने के लिये। सिरियस जेम्स पॉटर का दोस्त हुआ करता था। पहले हॅरी ने सोचा की सिरियस बदमाश है और उसीने उसके माँ-बाप को धोखा देकर उनकी हत्या करायी थी। पर बाद में पता चलता है कि सिरियस मासूम था और हत्या जेम्स के एक अन्य दोस्त [[पीटर पेटिग्रू]] (वर्मटेल) ने करायी थी। हॅरी और हर्माइनी की मदद से सिरियस कानून की पहुँच से बाहर भाग जाता है। == चौथी कड़ी == उपन्यास की चौथी कड़ी [[हैरी पॉटर और आग का प्याला]] में हॅरी को हॉग्वार्ट्स में ज़बरन [[जादूगरी की त्रिकोणीय श्रंखला]] में भाग लेना पड़ता है जिसके तीन चरण हैं। पहले चरण में हैरी [[अझ़दहा|ड्रैगन]] से लड़ता है, दूसरे चरण में झील के पानी के नीचे संघर्ष करता है और तीसरे चरण में उसे भूल-भुलैया में से ट्रॉफ़ी लेनी होती है। उलटे वो और उसका सह-प्रतिद्वन्दी (सॅड्रिक डिगरी) ट्रॉफ़ी छूते ही लॉर्ड वोल्डेमॉर्ट के पास पहुँच जाते हैं, जहाँ वर्मटेल सॅड्रिक का कत्ल कर देता है और हैरी के ख़ून की मदद से वो लॉर्ड वोल्डेमॉर्ट को जिस्मो-जान समेत ज़िन्दा कर देता है। मगर हॅरी वोल्डेमॉर्ट की पकड़ से इस बार भी भाग निकलता है। वोल्डेमॉर्ट के वापस ज़िन्दा हो कर आने की बात को [[ब्रिटेन]] का जादूमन्त्री [[कॉर्नेलियस फ़ज]] झूठ करार देता है। == पाँचवी कड़ी == उपन्यस की पाँचवी कड़ी [[हैरी पॉटर और मायापंछी का समूह]] में सबसे पहले हॅरी को जादू की अदालत में हाज़िरी देनी पड़ती है। उसपर ग़लत तरीके से एक मुक़दमा दायर किया जाता है, एक ऐसे छोटे से अपराध के लिये जिसमें वो बेगुनाह था। पर मुक़दमे में उसे बेगुनाह साबित कर दिया जाता है। इसके बाद वापस हॉग्वार्ट्स में जादूमन्त्री [[कॉर्नेलियस फ़ज]] की बेबुनियाद दख़लंदाज़ी शुरू हो जाती है। [[गुप्त-कलाओं से रक्षा|काली कलाओं से आत्मरक्षा]] विषय के लिये मिन्त्रालय से जादूमन्त्री की सचिव [[डोलोरिस अम्ब्रिज]] आती हैं जो सरे आम हॅरी को झूठा करार देने पर तुली रहती हैं। बाद में अम्ब्रिज विद्यालय की प्रधानाचार्या भी बन जाती है। अंत के दिनों में सिरियस को बचाने के लिये हैंरी और उसके कई दोस्त जादूमन्त्रालय के रहस्य विभाग पहुँचते हैं जहाँ वोल्डेमॉर्ट भी आ जाता है। हैरी तो इस बार डम्बल्डोर की वजह से बच जाता है, पर सिरियस मारा जाता है। == छठी कड़ी == उपन्यास की छठी कड़ी [[हैरी पॉटर और हाफ़-ब्लड प्रिंस]] में हॅरी को डम्बल्डोर की यादों के द्वारा वोल्डेमॉर्ट ([[लॉर्ड वोल्डेमॉर्ट|टॉम मार्वोलो रिडल]]) की पहले की ज़िन्दगी के बारे में काफ़ी कुछ पता चलता है। उधर हैरी को [[जादुई काढ़े]] की क्लास में एक अजीब और बेनाम किताब से बहुत मदद मिलती है, जिसका मालिक ख़ुद को आधा-ख़ून राजकुमार कहता था। उसी साल एक नया जादूमन्त्री बनता है : [[रूफ़स स्क्रिमजर|रूफ़स स्क्रिमेजर]]। हॅरी और डम्बल्डोर ऐसा मान्कर चलते हैं कि वोल्डेमॉर्ट ने ख़ुद को अमर करने के लिये अपनी [[आत्मा]] को सात टुकड़ों में फाड़ा था और हरेक को एक [[होर्क्रक्स]] में डाल दिया था। हॅरी और डम्बल्डोर एक होर्क्रक्स को नष्ट करने एक गुफा में जाते हैं लेकिन उनके निराशा ही हाथ लगती है, क्योंकि होर्क्रक्स नकली निकला। इसके बाद हॅरी का सबसे कम पसंदीदा अध्यापक प्रोफ़ेसर [[सेवेरस स्नेप|स्नेप]] [[मृत्युदंशम्]] अभिशाप से डम्बल्डोर को मार डालता है। == सातवी कड़ी == [[हैरी पॉटर और मौत के तोहफ़े]] कड़ी इस क्रम का आखरी उपन्यास है। इस उपन्यास में हॅरी पॉटर का सामना '''शैतानी शहंशाह्''' ([[लॉर्ड वोल्डेमॉर्ट|वोल्डेमॉर्ट]]) से होता है। इस उपन्यास में हैरी को [[होर्क्रक्स]] नामक वस्तु (कुल ६) को खोजता है। इस वस्तु में '''शैतानी शहंशाह्''' (हिन्दी डब फिल्मों के हिसाब से 'अनिष्ट् देव') अपनी आत्मा को सात हिस्सों बाट कर अलग-अलग जगाह छुपा देता है। हैरी पॉटर और उसके साथी होर्क्रक्स की खोज में जाते हैं और उन्हे वोल्डेमॉर्ट का सामना भी करना पड़ता है कहानी के अंत वह वोल्डेमॉर्ट को हराने में कामयाब हो जाते है। = यह भी देखें = * [[हैरी पॉटर]] * [[हैरी पॉटर में प्रयोग की गयी जादुई वस्तुएं]] * [[हैरी पॉटर और पारस पत्थर]] * [[हैरी पॉटर और रहस्यमयी तहख़ाना]] * [[हैरी पॉटर और अज़्काबान का क़ैदी]] * [[हैरी पॉटर और आग का प्याला]] * [[हैरी पॉटर और मायापंछी का समूह]] * [[हैरी पॉटर और हाफ़-ब्लड प्रिंस]] * [[हैरी पॉटर और मौत के तोहफ़े]] [[श्रेणी:हैरी पॉटर]] [[श्रेणी:साहित्य]] [[de:Figuren der Harry-Potter-Romane#Harry Potter]] naruh5a36ojhi5in6koyfd7y7et5liy मलिक मोहम्मद जायसी 0 6218 6555867 6333051 2026-05-24T09:22:52Z The Sorter 845290 6555867 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक लेखक | name = मलिक मुहम्मद जायसी | image = Queen Nagamati talks to her parrot, Padmavat, c1750.jpg | image_size = 225px | caption = <small>"सबसे सुन्दर कौन है? मैं या पद्मावती? रानी नागमति अपने तोते से पूछती है; और वह अप्रिय उत्तर देता है..."; ''[[पद्मावत]]'', १७५० ई० से संकलित।</small> | honorific_suffix = जायसी | birth_date = 1492 ई. | birth_place = [[जायस]],[[अमेठी]] <small>(हाल में [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]])</small> | death_date = 1548 | death_place[[अमेठी]], <small>(हाल में [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]])</small> | occupation = कवि, भक्त, | nationality = | language = [[हिन्दी]] | period = [[भक्ति काल]] | genre = कविता | subject = [[सामाजिक]], [[आध्यात्मिक]] | movement = [[भक्ति आंदोलन]] | notableworks = [[पद्मावत]], अखरावट, आख़िरी कलाम, कहरनामा, चित्ररेखा | प्रभाव = शेख बुरहान एवं सैयद अशरफ <ref name="आर्टिकल्स">{{cite web|url= http://www.hindiarticles.com/2016/04/malik-muhammad-jayasi.html|title= मलिक मुहम्मद जायेसी|accessmonthday= |accessdate= २ अगस्त २०१७|last= शेख|first= हारून|authorlink= |coauthors= |date= २१ अप्रैल २०१६|year= |month= |format= |work= |publisher= हिन्दी आर्टिकल्स.कॉम|pages= |language= |archiveurl= https://web.archive.org/web/20170803045944/http://www.hindiarticles.com/2016/04/malik-muhammad-jayasi.html|archivedate= 3 अगस्त 2017|quote= |url-status= dead}}</ref> | प्रभावित = | signature = | website = | module = | मुख्य काम = }} '''मलिक मुहम्मद जायसी''' (1492–1548) हिन्दी साहित्य के [[भक्ति काल]] की निर्गुण प्रेमाश्रयी धारा के कवि थे।<ref>{{cite book |last1=Beohar |first1=N. C. |title=A Tale of Three Lawyers: A Comparative Study of Mahatma Mohandas Karamchand Gandhi, Quaid-e-Azam Mohammad Ali Jinnah, and Bharat Ratna Dr. Bhimrao Ramji Ambedkar |date=2020 |publisher=Notion Press |isbn=978-1-64850-687-1 |url=https://books.google.co.in/books?id=5C7eDwAAQBAJ&pg=PT130&dq=malik+muhammad+jayasi+1477&hl=en&newbks=1&newbks_redir=1&sa=X&ved=2ahUKEwi7o_Go9q71AhWZZd4KHXqxAiAQ6AF6BAgJEAI |accessdate=13 जनवरी 2022 |language=en}}</ref> वे अत्यंत उच्चकोटि के सरल और उदार [[सूफ़ी]] महात्मा थे। जायसी मलिक वंश के थे। [[मिस्र]] में सेनापति या प्रधानमंत्री को मलिक कहते थे। [[दिल्ली सल्तनत]] में [[खिलजी वंश]] राज्यकाल में [[अलाउद्दीन खिलजी]] ने अपने चाचा को मरवाने के लिए बहुत से मलिकों को नियुक्त किया था जिसके कारण यह नाम उस काल से काफी प्रचलित हो गया था। [[ईरान]] में मलिक जमींदार को कहा जाता था व इनके पूर्वज वहां के निगलाम प्रान्त से आये थे और वहीं से उनके पूर्वजों की पदवी मलिक थी। मलिक मुहम्मद जायसी के वंशज अशरफी खानदान के चेले थे और मलिक कहलाते थे। [[फिरोज शाह तुगलक]] के अनुसार बारह हजार सेना के रिसालदार को मलिक कहा जाता था।<ref name="इग्न्शा">{{cite web |url= http://www.ignca.nic.in/coilnet/jaysi001.htm |title= मलिक मुहम्मद जायसी - संक्षिप्त परिचय |accessmonthday= |accessdate= २ अगस्त, २०१७ |last= उर्रहमान |first= महमूद |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher= [[इंदिरा गांधी राष्ट्रीय कला केन्द्र]] |pages= |language= |archiveurl= https://web.archive.org/web/20170514052411/http://www.ignca.nic.in/coilnet/jaysi001.htm |archivedate= 14 मई 2017 |quote= |url-status= dead }}</ref> जायसी ने शेख बुरहान और सैयद अशरफ का अपने गुरुओं के रूप में उल्लेख किया है। == जीवन == जायसी का जन्म सन 1492 ई़ के आसपास माना जाता है। वे [[उत्तर प्रदेश]] के [[जायस]] नामक स्थान के रहनेवाले थे।<ref>{{cite web |url=http://www.hindi-kavita.com/HindiMMJayasi.php |title=मलिक मुहम्मद जायसी |accessmonthday= |accessdate= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher=हिन्दी कविता.कॉम |pages= |language= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170729125623/http://hindi-kavita.com/HindiMMJayasi.php |archivedate=29 जुलाई 2017 |quote= |url-status=dead }}</ref> उनके नाम में जायसी शब्द का प्रयोग, उनके उपनाम की भांति, किया जाता है। यह भी इस बात को सूचित करता है कि वे जायस नगर के निवासी थे। इस संबंध में उनका स्वयं भी कहना है- :''जायस नगर मोर अस्थानू। :''नगरक नांव आदि उदयानू। :''तहां देवस दस पहुने आएऊं। :''भा वैराग बहुत सुख पाएऊं॥ <ref>(आखिरी कलाम 10)</ref> इससे यह पता चलता है कि उस नगर का प्राचीन नाम उदयान था, वहां वे एक पहुने जैसे दस दिनों के लिए आए थे, अर्थात उन्होंने अपना नश्वर जीवन प्रारंभ किया था अथवा जन्म लिया था और फिर वैराग्य हो जाने पर वहां उन्हें बहुत सुख मिला था। [[जायस]] नाम का एक नगर उत्तर प्रदेश के रायबरेली जिले में आज भी वर्तमान है, जिसका एक पुराना नाम उद्याननगर 'उद्यानगर या उज्जालिक नगर' बतलाया जाता है तथा उसके कंचाना खुर्द नामक मुहल्ले में मलिक मुहम्मद जायसी का जन्म-स्थान होना भी कहा जाता है।<ref name="इग्न्शा"/> कुछ लोगों की धारणा कि जायसी की किसी उपलब्ध रचना के अंतर्गत उसकी निश्चित जन्म-तिथि अथवा जन्म-संवत का कोई स्पष्ट उल्लेख नहीं पाया जाता। एक स्थल पर वे कहते हैं, :''भा अवतार मोर नौ सदी।'' :''तीस बरिख ऊपर कवि बदी॥'' <ref>(आखिरी कलाम 4)</ref> जिसके आधार पर केवल इतना ही अनुमान किया जा सकता है कि उनका जन्म संभवतः ८०० हि० एवं ९०० हि० के मध्य, तदनुसार सन १३९७ ई० और १४९४ ई० के बीच किसी समय हुआ होगा तथा तीस वर्ष की अवस्था पा चुकने पर उन्होंने काव्य-रचना का प्रारंभ किया होगा। पद्मावत का रचनाकाल उन्होंने ९४७ हि० <ref>(''सन नौ से सैंतालीस अहै''- पद्मावत 24)</ref> अर्थात १५४० ई० बतलाया है। पद्मावत के अंतिम अंश (६५३) के आधार पर यह भी कहा जा सकता है कि उसे लिखते समय तक वे वृद्ध हो चुके थे। उनके पिता का नाम मलिक राजे अशरफ़ बताया जाता है और कहा जाता है कि वे मामूली ज़मींदार थे और खेती करते थे। स्वयं जायसी का भी खेती करके जीविका-निर्वाह करना प्रसिद्ध है। जायसी ने अपनी कुछ रचनाओं में अपनी गुरु-परंपरा का भी उल्लेख किया है। उनका कहना है, ''सैयद अशरफ़, जो एक प्रिय संत थे मेरे लिए उज्ज्वल पंथ के प्रदर्शक बने और उन्होंने प्रेम का दीपक जलाकर मेरा हृदय निर्मल कर दिया।''। जायसी कुरुप व काने थे। एक मान्यता अनुसार वे जन्म से ऐसे ही थे किन्तु अधिकतर लोगों का मत है कि शीतला रोग के कारण उनका शरीर विकृत हो गया था। अपने काने होने का उल्लेख जायसी ने स्वयं ही इस प्रकार किया है - ''एक नयन कवि मुहम्मद गुनी''। अब उनकी दाहिनी या बाईं कौन सी आंख फूटी थी, इस बारे में उन्हीं के इस दोहे को सन्दर्भ लिया जा सकता है: ''मुहमद बाईं दिसि तजा, एक सरवन एक ऑंखि।'' इसके अनुसार यह भी प्रतीति होती है कि उन्हें बाएँ कान से भी उन्हें कम सुनाई पड़ता था। जायस में एक कथा सुनने को मिलती है कि जायसी एक बार जब शेरशाह के दरबार में गए तो वह इन्हें देखकर हँस पड़ा। तब इन्होंने शांत भाव से पूछा - ''मोहिका हससि, कि कोहरहि?'' यानि तू मुझ पर हँसा या उस कुम्हार (ईश्वर) पर? तब शेरशाह ने लज्जित हो कर क्षमा माँगी। एक अन्य मान्यता अनुसार वे शेरशाह के दरबार में नहीं गए थे, बल्कि शेरशाह ही उनका नाम सुन कर उनके पास आया था। <ref name="गद्य">{{cite web|url= http://gadyakosh.org/gk/%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%B8%E0%A5%80_%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4_/_%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95_%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%B9%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%A6_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%B8%E0%A5%80_/_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%9A%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B2|title= जायसी का जीवनवृत्त / मलिक मुहम्मद जायसी / रामचन्द्र शुक्ल|accessmonthday= |accessdate= २ अगस्त, २०१७|last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher= गद्यकोश.कॉम|pages= |language= |archiveurl= https://web.archive.org/web/20170707153500/http://gadyakosh.org/gk/%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%B8%E0%A5%80_%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4_/_%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95_%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%B9%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%A6_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%B8%E0%A5%80_/_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%9A%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B2|archivedate= 7 जुलाई 2017|quote= |url-status= dead}}</ref> स्थानीय मान्यतानुसार जायसी के पुत्र दुर्घटना में मकान के नीचे दब कर मारे गए जिसके फलस्वरूप जायसी संसार से विरक्त हो गए और कुछ दिनों में घर छोड़ कर यहां वहां फकीर की भांति घूमने लगे। अमेठी के राजा रामसिंह उन्हें बहुत मानते थे। अपने अंतिम दिनों में जायसी अमेठी से कुछ दूर एक घने जंगल में रहा करते थे। लोग बताते हैं कि अंतिम समय निकट आने पर उन्होंने अमेठी के राजा से कह दिया कि मैं किसी शिकारी के तीर से ही मरूँगा जिस पर राजा ने आसपास के जंगलों में शिकार की मनाही कर दी। जिस जंगल में जायसी रहते थे, उसमें एक शिकारी को एक बड़ा बाघ दिखाई पड़ा। उसने डर कर उस पर गोली चला दी। पास जा कर देखा तो बाघ के स्थान पर जायसी मरे पड़े थे। जायसी कभी कभी योगबल से इस प्रकार के रूप धारण कर लिया करते थे।<ref name="गद्य"/> काजी नसरुद्दीन हुसैन जायसी ने, जिन्हें अवध के नवाब शुजाउद्दौला से सनद मिली थी, मलिक मुहम्मद का मृत्युकाल रज्जब ९४९ हिजरी (सन् १५४२ ई.) बताया है। इसके अनुसार उनका देहावसान ४९ वर्ष से भी कम अवस्था में सिद्ध होता है किन्तु जायसी ने 'पद्मावत' के उपसंहार में वृद्धावस्था का जो वर्णन किया है वह स्वत: अनुभूत - प्रतीत होता है। जायसी की कब्र अमेठी के राजा के वर्तमान महल से लगभग तीन-चैथाई मील के लगभग है। यह वर्तमान किला जायसी के मरने के बहुत बाद बना है। अमेठी के राजाओं का पुराना किला जायसी की कब्र से डेढ़ कोस की दूरी पर था। अत: यह धारणा प्रचलित है कि अमेठी के राजा को जायसी की दुआ से पुत्र हुआ और उन्होंने अपने किले के समीप ही उनकी कब्र बनवाई, निराधार है। इस बात के भी प्रमाण मिलते हैं कि [[अमेठी]] नरेश इनके संरक्षक थे। एक अन्य मान्यता अनुसार उनका देहांत [[१५५८]] में हुआ। == कृतियाँ == [[File:Queen Nagamati talks to her parrot, Padmavat, c1750.jpg|thumb|पद्मावत रचना का एक दृश्य]] उनकी २१ (11) रचनाओं उल्लेख मिलता हैं जिसमें [[पद्मावत]], अखरावट, आख़िरी कलाम, कहरनामा, चित्ररेखा, कान्हावत आदि प्रमुख हैं। पर उनकी ख्याति का आधार [[पद्मावत]] ग्रंथ ही है।<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/hindi/india-42080687|title=कहाँ से आई थीं पद्मावती?|access-date=22 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171125053856/http://www.bbc.com/hindi/india-42080687|archive-date=25 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> इसमें [[पद्मिनी]] की प्रेम-कथा का रोचक वर्णन हुआ है।<ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/858619/history-lesson-padmavati-was-driven-to-immolation-by-a-rajput-prince-not-ala-ud-din-khalji|title=‘Padmavat’ reminds us that a major casualty of the gory Rajput conflicts were Rajput women|access-date=28 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171125073712/https://scroll.in/article/858619/history-lesson-padmavati-was-driven-to-immolation-by-a-rajput-prince-not-ala-ud-din-khalji|archive-date=25 नवंबर 2017|url-status=dead}}</ref> [[रत्नसेन]] की पहली पत्नी नागमती के वियोग का अनूठा वर्णन है।<ref>{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/padmavati-karni-sena-malik-muhammad-jayasi-sanjay-bhansali/1/1095409.html|title=Absurdity of epic proportions: Are people aware of the content in Jayasi's Padmavat?|access-date=27 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171125112551/http://indiatoday.intoday.in/story/padmavati-karni-sena-malik-muhammad-jayasi-sanjay-bhansali/1/1095409.html|archive-date=25 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> इसकी भाषा [[अवधी]] है और इसकी रचना-शैली पर आदिकाल के [[जैन]] कवियों की दोहा [[चौपाई]] पद्धति का प्रभाव पड़ा है। [[आचार्य रामचंद्र शुक्ल]] ने मध्यकालीन कवियों की गिनती में जायसी को एक प्रमुख कवि के रूप में स्थान दिया है। [[शिवकुमार मिश्र (आलोचक)|शिवकुमार मिश्र]] के अनुसार ''शुक्ल जी की दृष्टि जब जायसी की कवि प्रतिभा की ओर गई और उन्होंने जायसी ग्रंथावली का संपादन करते हुए उन्हें प्रथम श्रेणी के कवि के रूप में पहचाना, उसके पहले जायसी को इस रूप में नहीं देखा और सराहा गया था।''<ref>[[शिवकुमार मिश्र (आलोचक)|शिवकुमार मिश्र]], भक्तिआन्दोलन और भक्ति काव्य, पृ.८६</ref> इसके अनुसार यह स्वाभाविक ही लगता है कि जायसी की काव्य प्रतिभा इन्हें मध्यकाल के दिग्गज कवि [[गोस्वामी तुलसीदास]] के स्तर कि लगती है। इसी कारण से उन्हें तुलसी के समक्ष जायसी से बड़ा कवि नहीं दिखा। शुक्ल जी के अनुसार ''जायसी का क्षेत्र तुलसी की अपेक्षा परिमित है, पर प्रेमवेदना अत्यंत गूढ़ है।'' <ref>भूमिका, त्रिवेणी, [[आचार्य रामचंद्र शुक्ल]], सं.कृष्णानद, पृ.९</ref><ref>{{cite web|url= http://vle.du.ac.in/mod/book/print.php?id=10043&chapterid=16560|title= सूफी कवि : मलिक मुहम्मद जायसी : एक परिचय|accessmonthday= |accessdate= २ अगस्त, २०१७|last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= पीएचपी|work= वर्चुअल लर्निंग प्रोग्राम|publisher= [[दिल्ली विश्वविद्यालय]]|pages= |language= |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==इन्हें भी देखें== * [[पद्मावत]] * [[भक्ति काल]] * [[भक्त कवियों की सूची]] * [[जायसी का बारहमासा]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://web.archive.org/web/20160829163443/http://www.ignca.nic.in/coilnet/jaysi.htm मलिक मुहम्मद जायसी] (इग्नका) * [https://web.archive.org/web/20090423112502/http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95_%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%A6_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%B8%E0%A5%80 मलिक मोहम्मद जायसी की रचनाएँ] (कविता कोश में) * [https://web.archive.org/web/20170803085244/http://bharatdiscovery.org/india/%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95_%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%B9%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%A6_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%B8%E0%A5%80#cite_ref-pd_2-0 मलिक मुहम्मद जायसी] (भारत डिस्कवरी पर) {{भक्ति काल के कवि }} [[श्रेणी:लेखक]] [[श्रेणी:हिन्दी साहित्य]] [[श्रेणी:प्रेमाश्रयी शाखा के कवि]] mxe7b3tieaor0mngo5jc4slk0e7nblv सदस्य वार्ता:Amitprabhakar 3 6676 6555883 6471196 2026-05-24T09:46:40Z The Sorter 845290 6555883 wikitext text/x-wiki {{स्वागत}}[[सदस्य:Wiki101|Wiki101]] ०४:१४, २६ मार्च २००८ (UTC) '''[[विकिपीडिया:स्वागत, नये आनेवालों|स्वागत]], {{PAGENAME}}!''' '''विकिपीडिया''' एक मुक्त [[ज्ञानकोष]] है जो विश्वभर के योगदानकर्ताओ द्वारा लिखा जा रहा है । * सहायता करने का आरम्भ करने का एक सरल मार्ग है. जब आपको कोई समस्या दिखें - स्पेलिंग में गलती, शायद, या कोई अस्पष्ट वाक्य - तो "बदलें" कडी को क्लिक करें और समस्या का समाधान करें । [[विकिपीडिया:पन्नों को बदलने में संकोच न करें|पन्नों को बदलने में संकोच न करें]] * '''हिन्दी विकिपीडिया में लेख लिखने के लिये आप जैसे लोगों की आवश्यकता है । आप [[विकिपीडिया:नया पन्ना कैसे आरम्भ करें | एक नया पन्ना आरम्भ कर सकतें है]] या आप किसी भी लेख को बदल सकतें है या बढा सकते है । अगर आप सोचते है कि आप किसी लेख को बिगाड देंगे, तो [[विकिपीडिया:प्रयोगस्थल |प्रयोगस्थल]] में जाकर जितना जी चाहें पन्ना बदलने का प्रयोग कर सकते है । ''' * कोई भी बदलाव कर सकता है, यह तो है, पर अकाउंट बनाने के [[विकिपीडिया:अकाउंट क्यूँ बनाये?|लाभ]] हैं अगर आपको नियमितता से योगदान देना है | अगर आपको जुडना है, तो [[Special:Userlogin|अकाउंट बनाए]] और [[विकिपीडिया:सदस्य पन्ना|नये सदस्य लोग]] में अपना परिचय दें (परिचय देना आवश्यक नहीं है) । अधिक जानकारी के लिये यह कुछ कडियाँ है: ; सहायता *[[विकिपीडिया:विकिपीडिया के बारे में|प्रोजेक्ट के बारे में]] *[[विकिपीडिया:सहायता|सहायता के पन्ने]] - परिवर्तन करने पर सहायता, नये लेख कैसे बनाये, और कई और विषय *[[विकिपीडिया:अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न|विकिपीडिया अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न]] - विकिपीडिया के बारे में अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न *[[विकिपीडिया:शब्दकोष|शब्दकोष]] - विकिपीडिया में उपयोग किये गये शब्दों का शब्दकोष *[[wikipedia:नीतिया तथा निर्देश|योगदानकर्ताओ के लिये नीतिया व निर्देश ]] ;ट्युटोरियल विभाग *''[[विकिपीडिया:विकिक्वेट|विकिक्वेट]]'' *''[[विकिपीडिया:निष्पक्षता|निष्पक्षता]]'' *''[[विकिपीडिया:विकिपीडिया को योगदान देना|योगदान देना]]'' ; विकिपीडिया समाज *[[विकिपीडिया:हमें सम्पर्क करें|हमसे सम्पर्क करें]] *[[विकिपीडिया:विकिपीडियन|विकिपीडियन]] हम आशा करते है कि विकिपीडिया को योगदान देने में आपको आनन्द आयेगा । See also: [[:en:Wikipedia:Welcome|Welcome]] [[सदस्य:DaGizza|गिज़ा]] ०३:००, ३ सितम्बर २००६ (UTC) ==hi== http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:Requests_for_adminship#Amitprabhakar_nominated_by_Kingram I nominated you for adminship.<b>[[User:Kingram|<font color="red">राजा राम</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:Kingram|<font color="black">बात करो</font>]]</sup> १७:४२, ९ मार्च २००७ (UTC) {{साँचा:प्रबन्धकगण}} ==About the images== I have understood your problem. I am sorry but I do not have an answer for that at the moment. Whereas in cities, one can use the locator map which does not have to be uploaded again and again, I am not much sure about the jilhas. Anyway, thanks for asking. I will look into the matter and see whether an easier way exists for the upload. Dhanyawaad.--[[सदस्य:युकेश|युकेश]] १६:३७, ११ मई २००७ (UTC) :अगर कोई चित्र विकि-कॉमन्स मे है तो उनका प्रयोग किसी भी विकिपीडिया मे बिना उपलोड किए किया जा सकता है। उदा. <nowiki>[[चित्र:Pooram Elephant 4.jpg| 200px | wiki commons image]]</nowiki> । आपने जिन चित्रो के बारे मे प्रश्न किया है, उन्हे खोजने का समय अभी नही मिला है। आप देखे, अगर यह फिलहाल विकि-कॉमन्स मे है तो आपको उन्हे हिन्दी विकि मे उपलोड करने की जरूरत नही है।--[[सदस्य:Mitul0520|मितुल]] १४:५०, १४ मई २००७ (UTC) ==स्वागत== आपको बहुत दिनों बाद यहाँ काम करते देखकर खुशी हो रही है। यहाँ काम करना मज़ेदार रहे। अनेक शुभकामनाएँ।--[[सदस्य:पूर्णिमा वर्मन|पूर्णिमा वर्मन]] ०८:३५, ३ जुलाई २००८ (UTC) ==चोर समर्थक चोर== चोर प्रबंधक राजीव मासने डीसेम्बर २००७ से डॉ। रवी जैन नामका डमी खाता खोलकर कई सदस्योंको तंग करना शुरु कीया। चोर प्रबंधक राजीव मासने प्रबंधकके टुल्सका मीसयुस कीया। हीन्दीवीकीपीडीया का मुंह काला कीया है। पुरा वीवरण कई जगह तथा चौपाल पर रखा गया था। इस चोर प्रबंधक राजीव मासको प्रबंधक पुर्णीमा वर्मनने पुरा सहयोग दीया । जानबुझकर चोर प्रबंधक राजीव मास को सहयोग देकर सदस्योंका खाता ब्लोक करना तथा वीकीपीडीयाके लेखों को अपनी मरजी मुताबीक सुरक्षीत कीया तथा चोर प्रबंधक राजीव मासके कुकर्म बचाने के लीये कोशीश की। पुरा भंडा खुल जाने के बाद प्रबंधक पुर्णीमा वर्मन तथा अन्य सहयोगीयोंने चोर प्रबंधक राजीव मासको बचानेकी पुरी कोशीस की। हीन्दीवीकीपीडीयाको कलंकीत कीया। अतः चोर समर्थक सब चोर होते है। अब रचनात्मक वीचारोंके लीये उन सब चोरोको सोचना चाहीये क्या करना चाहीये? प्रबंधक राजीव मास, पुर्णीमा वर्मन, मनीश वशीश्थ, मीतुल ओर सुमीत सीहां सबने मीलकर पहले रचनात्मक कारवाइ नहीं की जीसके वजह चोर प्रबंधक राजीव मास को कुकर्म करनेका अधीकार मील गया । अब वे सब कोनसे रचनात्मक कार्य की सलाह दे सकते हैं?--[[सदस्य:Wiki146|वीकी]] १५:२३, १३ सितंबर २००८ (UTC) ==धन्यवाद== बधाई के लिए धन्यवाद अमित, एक तरह से यह हिन्दी विकिपीडिया का सम्मान भी है क्यों कि इस कार्यक्रम में विकिपीडिया के विषय में बोलने का अवसर मिला। राजीव और आशीष से भेंट हुई। आशा है कुछ और लोग भी साथ आएँगे और विकिपीडिया को समृद्ध बनाएँगे।--[[सदस्य:पूर्णिमा वर्मन|पूर्णिमा वर्मन]] १९:३१, १३ सितंबर २००८ (UTC) :आप इतिहास में महत्वपूर्ण काम कर रहे हैं और उसे जारी रखें।--[[सदस्य:पूर्णिमा वर्मन|पूर्णिमा वर्मन]] ०५:५७, १४ सितंबर २००८ (UTC) == उत्साह वर्धन हेतु धन्यवाद == उत्साह वर्धन के लिये धन्यवाद्| मैंने तो अपना इंटरेस्ट से यह कार्य आरम्भ किया था। साथ ही यह भी कि हम नैट से बहुत कुछ लेते हैं, यदि कुछ दे पायें, तो आभार मुक्त हो सकेंगे। परन्तु अब तो बहुत आनंद आने लगा है। साथ ही पूर्णिमा जी ने जो दिल्ली आकर हमारा उत्साह वर्धन किया है, उसका तो जवाब ही नहीं। आप चाहें तो मेरे सदस्य पृष्ठ पर हमारा चित्र देख सकते हैं। शेष यदि और कोई सेवा वांछित हो. तो स्वागत है। साभार: --<b>[[User:आशीष भटनागर|<font color="maroon">आशीष भटनागर</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:आशीष भटनागर |<font color="fuchsia">संदेश</font>]]</sup> ११:५९, १९ सितंबर २००८ (UTC) ==फिर धन्यवाद== :यह कोई आश्चर्यजनक कार्य नहीं है। आपने तो इतनी तारीफ कर दी, कि बस क्या कहने। असल में, मुझे कुछ समय मेरी शिफ्ट ड्यूटी के कारण दिन में घर में खाली मिल जाता है, जिसके कारण, व अपनी रुचि से, जो कुछ योगदान दे पाता हूं, वह आपके सामने है। शायद इससे हिन्दी विकि के उत्थान में कुछ बढ़ोत्तरी कर पाऊं। साथ ही कुछ मित्रों को भी तैयार कर रहा हूं, जो कि यहां योगदान दें पायें। बस यही कूछ .. साभार:--<b>[[User:आशीष भटनागर|<font color="maroon">आशीष भटनागर</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:आशीष भटनागर |<font color="fuchsia">संदेश</font>]]</sup> ०५:००, २१ सितंबर २००८ (UTC) ==अल बेरुनी== लेख [[अल बेरुनी]] और [[अल-बरुनी]] पर गौर करें । यदि हम [[अल बेरुनी]] और [[अल-बरुनी]] को मिला दे तो कैसा रहेगा ? मेरे विचार से ये एक ही हैं --[[सदस्य:Rajeevmass|राजीवमास]] ०६:२१, २१ नवम्बर २००८ (UTC) राजीव जी, इस सुझाव के लिए बहुत-बहुत धन्यवाद । विलयन कर दिया गया है । --[[सदस्य:Amitprabhakar|अमित प्रभाकर]] १२:१०, २१ नवम्बर २००८ (UTC) ==स्वागत== स्वागत है अमित जल्दी लौटो और ढेर सा काम करना है अब हमें फरवरी अन्त तक ५०वें नम्बर तक पहुँचना ही है।--[[सदस्य:पूर्णिमा वर्मन|पूर्णिमा वर्मन]] ०६:०५, १६ जनवरी २००९ (UTC) अमित आपकी आई डी है- amit.prabhakar@hotmail.com --पूर्णिमा वर्मन ०६:५६, १६ जनवरी २००९ (UTC) ==नमस्कार== अमित जी! आपकी फ्रैंड्स रिक्वेस्ट मिली थी, शायद ऑर्कुट पर। मैंने ऐक्सेप्ट कर ली है। किंतु यद्फ़ि कोई खास बात है, तो मेरा ई-मेल आई डी है: ashishbhatnagar00@yahoo.com. चैट के लिए मैं जी-मेल पर ashish0bhatnagar@gmail.com पर मिलूंगा, यदि ऑनलाइन हुआ तो। प्रतीक्षारत।--<b>[[User:आशीष भटनागर|<font color="maroon">आशीष भटनागर</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:आशीष भटनागर |<font color="fuchsia">संदेश</font>]]</sup> ११:४३, १८ जनवरी २००९ (UTC) == स्वागत == नमस्कार,<br /> स्वागत है आपका। आप जब भी आते हैं हिन्दी विकि दो एक स्थान की प्रगति कर जाती है। आज आप को पुनः देख कर अत्यन्त खूशी हो रही है। --<b>[[User:Munita Prasad|<font color="green">Munita Prasad</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:Munita Prasad|<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> ११:३४, २१ फरवरी २००९ (UTC) :आपकी अनुपस्थिति में मैंने भी आप की ही तरह तेजी से लेख बनाने की शुरुवात की है। आशा है जल्दी ही हम top50 में होंगे। --<b>[[User:Munita Prasad|<font color="green">Munita Prasad</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:Munita Prasad|<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> १८:२८, २६ फरवरी २००९ (UTC) ==नमस्कार== अमित जी! आपकी उपस्थिति से अत्यंत हर्ष हो रहा है। और यह विश्वास भी, कि यहां कई और लोग भी हैं, जो हमारे साथ है अब। दूसरा, आपके उत्साहवर्धन और प्रशंसा का अतीव धन्यवाद, जो मेरे लिए किसी बार्न स्टार से कहीं कम नहीं है। आशा है आपका सान्निध्य अब लंबा और लगातार होगा। तीसरा, आपका संदेश देखकर मुझे फ़ौरन ही सांचा:प्रबंधकगण की याद हो आई। और जैसे ही उसे खोला उसमें आपका नाम पहले ही देखकर, मुझे शर्म सी महसूस हुई, कि मुझसे यह गलती कैसे हुई। वर्ना अधिकांश सक्रीय प्रबंधक मैंने उसमें डाले थे। वह सांचा, मैंने ही बनाया था। खैर, अब जब नाम पड़ ही गया है, तो ठीक ही है। भूल के लिए क्षमा, और पुनरावृत्ति ना होने का आश्वासन के साथ हस्ताक्षर करता हूं।--<b>[[User:आशीष भटनागर|<font color="maroon">आशीष भटनागर</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:आशीष भटनागर |<font color="fuchsia">''संदेश''</font>]]</sup> ०२:१५, ५ अप्रैल २००९ (UTC) ::मेरी वार्ता पर संदेश देखें। और कृपया अपना हस्ताक्षर मेरे जैसा बना लें तो बहुत सरलता होगी, अन्य लोगों को।--<b>[[User:आशीष भटनागर|<font color="maroon">आशीष भटनागर</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:आशीष भटनागर |<font color="fuchsia">''संदेश''</font>]]</sup> ०५:१८, ५ अप्रैल २००९ (UTC) ==[[साँचा:मेल एक्स्प्रेस]]== उपरोक्त सांचे के बारे में चौपाल पर प्रश्न है। उस पर राय व सुझाव दें।--<b>[[User:आशीष भटनागर|<font color="maroon">आशीष भटनागर</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:आशीष भटनागर |<font color="fuchsia">''संदेश''</font>]]</sup> ०८:०४, २३ मई २००९ (UTC) ==अति महत्वपूर्णः हिन्दी विकिपीडिया मुखपृष्ठ्== आज के मुखपृष्ठ पर आज का आलेख वाले स्थान पर खाली स्थान आ रहा है, संपादक कृपया इसे देखें और शीघ्र सुधार करें। [[सदस्य वार्ता:Rohitrrrrr|रोहित रावत]] ०७:२५, ३१ मई २००९ (UTC) ==असभय भाषा: तुरंत हटाया जाए== [[मम्मि की चाटना]], इस लेख को तुरंत हटाकर इसके लिखने वाले को हिन्दी विकिपीडिया पर प्रतिबंधित कर दिया जाए। [[सदस्य वार्ता:Rohitrrrrr|रोहित रावत]] १३:३९, १ जून २००९ (UTC) ==[[विकिपीडिया:प्रमुख चित्र प्रत्याशी]]== यहां पर नए चित्र हैं। कृपया टिप्पणी एवं नए सुझाव दें। स्वागत है। --<b>[[User:आशीष भटनागर|<font color="maroon">आशीष भटनागर</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:आशीष भटनागर |<font color="fuchsia">''संदेश''</font>]]</sup> १५:४४, १ जून २००९ (UTC) == [[चेन्नई]] == नमस्कार! चेन्नई की जनसंख्या भूळ मात्र बिलियन के लाख में अंतरण करते हुए हुई थी। उसे मैंने देखा था, किंतु उस समय तक मैं जनसांख्यिकी अपलोड करने के लिए स्विच कर चुका था\ यदि आपने २ मिनट भी देरी की होती तो शायद वह ठीक हो चुका होता,इसके साथ ही आपने वहां बेस को अड्डे भि किया, उसके कारण संपादन अन्तर्विरोध से और देरी हुई। खैर बताने का धन्यवाद। मैंने ४३.४ लाख कर दिया है।आगे भी ऐसे सुधार अपेक्षित हैं। --<small><span style="border:1px solid #0000ff;padding:1px;">[[User:आशीष भटनागर|<b>आशीष भटनागर</b>]][[User_talk:आशीष भटनागर|<font style="color:#FF4F00;background:#4B0082;"> &nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> ०३:१८, ८ अगस्त २००९ (UTC) == नमस्कार == अमित जी बड़े दिनों बाद-बाद दिखते हैं। दशहरा एवं दीपावली की शुभकामनाएँ।--<b>[[User:Munita Prasad|<font color="green">Munita Prasad</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:Munita Prasad|<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> ०३:४८, ५ अक्तूबर २००९ (UTC) ==[[लखनऊ]] का निर्वाचन== [[लखनऊ]] लेख को अगले निर्वाचित लेख बनाने के लिए परखने हेतु [[विकिपीडिया:निर्वाचित लेख परख#लखनऊ]] पर रखा है। कृपया सुझाव/सुधार आदि दें। --<small><span style="border:1px solid #0000ff;padding:1px;">[[User:आशीष भटनागर|<b>आशीष भटनागर</b>]][[User_talk:आशीष भटनागर|<font style="color:#FF4F00;background:#4B0082;"> &nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> १८:४३, ४ नवंबर २००९ (UTC) ==निर्वाचित लेख== नमस्कार !<br /> हिन्दी विकीपीडिया पर सक्रिय प्रबंधकों की अत्यधिक कमी हो गई है। आप सभी से अनुरोध है, कि कृपया अपनी सुविधानुसार इसे पूरा करने का उद्योग करें। जो भी प्रबंधकगण हैं, वे कृपया यहां कुछ छोटे अंतराल पर भ्रमण व यथायोग्य योगदान देते रहें। १ मार्च से निर्वाचित लेख भी बदलना होगा। इसलिये कृपया [[लखनऊ]], [[हुमायुं का मकबरा]] व [[भारत का ध्वज]] पर दृष्तिपात कर सुधार/सुझाव/समर्थन <big>'''शीघ्रातिशीघ्र'''</big> दें। अग्रिम धन्यवाद सहित अभिलाषी:--<small><span style="border:1px solid #0000ff;padding:1px;">'''प्र:'''[[User:आशीष भटनागर|<b>आशीष भटनागर</b>]][[User_talk:आशीष भटनागर|<font style="color:#FF4F00;background:#4B0082;"> &nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> १५:२०, ८ फ़रवरी २०१० (UTC) ==welcome back== हिन्दी विकि पर आप जैसे अनुभवि प्रबंधक फिर से देखकर खुशी हुई, आसा है आप पुन उसी तरह से हिन्दी विकि को उपर ले जायेंगे--[[सदस्य:सुलोचना|सुलोचना]] १९:२३, १९ मई २०१० (UTC) मैने पूर्व में इतिहास के उपर बनाये आपके कई लेख पडे थे, जिससे मुझे कालेज में इतिहास विषय पे बहुत सहायता मिलि थी, अत आप अपना सहयोग जारी रखे विकि आपकी अनुपस्थिति नहीं झेल सकता, आशा है आप पुन इससे सक्रिय रुप से जुडेगे और हम सभी को लाभान्वीत करेंगे--[[सदस्य:सुलोचना|सुलोचना]] १९:२८, १९ मई २०१० (UTC) == [[केडीई]] == आपका बनाया उपरोक्त लेख अच्छा लगा। क्या अभी और संपादन शेष हैं? पूर्ण होने पर कृपया सूचित करें। इसे आलेख के लिये लगाया जा सकता है। इसके अलावा अन्य सुझाव भि आमंत्रित हैं। --<small><span style="border:1px solid #0000ff;padding:1px;">'''प्र:'''[[User:आशीष भटनागर|<b>आशीष भटनागर</b>]][[User_talk:आशीष भटनागर|<font style="color:#FF4F00;background:#4B0082;"> &nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> ०३:२१, २० मई २०१० (UTC) ==[[अकबर]]== [[विकिपीडिया:निर्वाचित लेख उम्मीदवार]] पृष्ठ पर [[अकबर]] को निर्वाचित करने का प्रस्ताव किया गया है। आपका समर्थन/सुझाव/मत अपेक्षित है। कृपया शीघ्रातिशीघ्र क्रिया करें। सधन्यवाद : --[[चित्र:Plume pen w.gif|30px|ये सदस्य हिन्दी विकिपीडिया के प्रबंधक है।]]<span style="background:#7FFFD4;" >[[User:आशीष भटनागर|<b>प्रशा:''आशीष भटनागर''</b>]][[User_talk:आशीष भटनागर|<font style="color:#00FFFF;background:#008080;"> &nbsp;''वार्ता''&nbsp;</font>]]</small> १२:३४, २६ सितंबर २०१० (UTC) == वापसी पर स्वागत == आपको विकि पर पुनः सक्रिय देखकर खुशी हुयी। आशा है यह सहयोग और सक्रियता बनी रहेगी।--<small><span style="border:1px solid #999999;padding:1px;">[[User:Shrish|&nbsp;श्रीश e-पण्डित&nbsp;]][[User_talk:Shrish|<font style="color:#ffffff;background:#0099ff;">&nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> ०१:१४, २ अक्तूबर २०१० (UTC) == [http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%A3%E0%A5%80:%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%81 विकिनीतियाँ] == नमस्कार अमित जी, हिन्दी विकि पर सम्पूर्ण समुदाय के निर्विरोध समर्थन से [http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%A3%E0%A5%80:%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%81 विकिनीतियाँ] बनायी गयी है जिसमें [http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%A8_%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%81_%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%A8 प्रबंधक को हटाने की नीतियाँ] भी बनायी गयी है। हमें आशा है कि हम सब मिलकर इन नीतियों का निर्विरोध तरीके से पालन कर पायेंगे--<span style="background:#F0DC82; border:1px solid #FFD700;">[[चित्र:Admin logo.gif|30px|यह सदस्य हिन्दी विकिपीडीया के प्रबंधक है।]][[User:Mayur |'''<font color="#FF4500">Ma</font><font color="#008000">yur</font>''']][[सदस्य वार्ता:Mayur |<font color="#1C39BB">(Talk</font>]]•[[special:EmailUser/mayur |<font color="#1C39BB">Email)</font>]]&nbsp;</span> १३:३०, १६ अक्तूबर २०१० (UTC) == The Hindu Wikisource == Hi! Honorable administrators of the Hindu Wikipedia! Sorry for writing in English, I don't know the Hindu language. '''[http://wikisource.org/wiki/मुख्य_पृष्ठ:हिन्दी The Hindu test-Wikisource]''' is pretty big, so, it needs to be a normal Wikisource, not a part of the Old Wikisource. Please, help in creation of the independent Hindu Wikisource! The '''[http://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_new_languages/Wikisource_Hindi Request for opening the Hindu Wikisource is here]''', also it needs to translate '''[http://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&task=untranslated&group=core&language=hi&limit=100 these messages]'''. Thank you very much for your attention to this problem and, please, ask wikipedians of the Hindu Wikipedia, who can help you in the creation! --[[सदस्य:Andrijko Z.|Andrijko Z.]] १३:३३, ९ जनवरी २०११ (UTC) ==प्रबन्धन अधिकार के सन्दर्भ में== अमित जी हिन्दी विकिपीडीया पर आपके योगदान अत्यंत सराहनीय रहें है आप कभी भी अपने प्रबन्धन अधिकार वापस ले सकते है जब भी आप विकि पर पुनः सक्रिय होना चाहे तब आप यह अधिकार बिना किसी मतदान के मात्र आवेदन से फिर प्राप्त कर सकते है।--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 10:32, 23 जुलाई 2011 (UTC) ==विकिसम्मेलन-२०११, भारत== <div style="margin: 0.5em; border: 2px black solid; padding: 1em;background-color:#E3F0F4" > {| style="border:1px black solid; padding:2em; border-collapse:collapse; width:100%;" |- [[File:WCI_banner.png|800px|center|link=:meta:WikiConference_India_2011]]<br/> |- ! style="background-color:#FAFAFA; color:#1C2069; padding-left:2em; padding-top:.5em;" align=left |नमस्कार {{BASEPAGENAME}}, <span class="plainlinks"> प्रथम भारतीय विकि सम्मेलन इस वर्ष मुम्बई में १८ -२० नवम्बर २०११ के मध्य आयोजित हो रहा है।<br>किसी प्रकार की सूचना एवं सहायता हेतु आप हमारी [http://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2011 अधिकारिक वेबसाईट], [http://www.facebook.com/event.php?eid=183138458406482 फेसबुक वृत्तांत] और [https://spreadsheets.google.com/spreadsheet/viewform?hl=en_US&formkey=dGNxSzAxUndoOHRGamdDSTFMVGNrd3c6MA#gid=0 छात्रवृति प्रपत्र] देख सकते है। (छात्रवृति आवेदन की अन्तिम तिथि १५ अगस्त २०११ है।) [http://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2011/Wiki_Outreach 100 day long WikiOutreach] के साथ ही अब समस्त गतिविधियाँ शुरु हो रही है। '''सम्मेलन में भाग लेने हेतु आमन्त्रण''' अब शुरु हो गये है, कृपया अपनी प्रविष्टियों को '''[[m:WikiConference India 2011/Call for Participation|यहाँ]]''' जमा करे।(प्रविष्टियां जमा करने की अन्तिम तिथि ३० अगस्त २०११) है। </span><br> <br> क्योंकि आप हमारे [http://wikimedia.in/ Wikimedia India community] के भाग है इसलिये हम आपको इस सम्मेलन में भाग लेने एवं अपने अनुभव बाँटने हेतु आमन्त्रित करते है। आपके [[Special:Contributions/{{ {{{|safesubst:}}}PAGENAME}}|आपके योगदान]] हेतु धन्यवाद। हमें आशा है कि आप १८-२० नबम्बर २०११ के मध्य आयोजित इस सम्मेलन में अवश्य भाग लेंगे। |}</div> इसके अलावे कई हटाने के संदेश थे, जिसे मैने पृष्ठ की संक्षिप्त और पाठ्य रखने के लिए हटा दिया है । आशा है इसमें किसी को लेशमात्र भी हर्ज नहीं होगा । --[[सदस्य:Amitprabhakar|अमित प्रभाकर]] 14:00, 11 दिसम्बर 2014 (UTC) == आपके लिए सम्मान! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Special Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''विशेष बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | अमित जी, आपको पुनः सक्रिय देखकर अति प्रसन्ता हुई। आपने जिस प्रकार [[वास्को द गामा]] लेख का विस्तार किया है उसे देखकर तो यह लगता है कि अब इसे निर्वाचित लेख बनाना चाहिए। वैसे भी हिन्दी विकि पर कई महीनों (शायद एक वर्ष से) कोई निर्वाचित लेख नहीं बना है। अगर आप कहें तो हम दोनों मिल कर इसे इस मुकाम तक पहुँचा सकते हैं। तो क्या कहते हैं? आप जैसे सदस्यों की और आपके अमूल्य योगदान की हिन्दी विकि को अति आवश्यकता है, इसलिए अनुरोध करूँगा कि यहाँ से जुड़े रहें। अगर किसी भी प्रकार की मदद की जरूरत मह्सूस हो तो कृपया मेरे वार्ता पृष्ठ पर संदेश छोड़ें। आपके योगदान के लिए धन्यवाद। [[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="RED">&lt;&gt;&lt;<sup></sup>&nbsp;बिल विलियम कॉम्पटन</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">वार्ता</font>]]</sup> 04:16, 2 अप्रैल 2013 (UTC) |} बिल जी, बिल्कुल बनाना चाहिए, ध्यान दिलाने के लिए धन्यवाद । कृपया नामांकित करने में मदद करें । --[[सदस्य:Amitprabhakar|अमित प्रभाकर]] 14:00, 11 दिसम्बर 2014 (UTC) == चित्र:Rigved swar.png == अमित जी आपने विकिपीडिया पर [[:चित्र:Rigved swar.png]] अपलोड किया है पर लाइसेंस की कोई जानकारी नहीं दी है। कृपया उचित जानकारी जोड़ दें।<font color="#585858">░▒▓</font>► [[User:Shubhamkanodia|<b><font color="#1B7CFF">शुभम</font><font color="#1B5AFF"> कनो</font><font color="#1B4AF">डिया</font></b>]]<sup>[[User talk:shubhamkanodia|<span title="(͡° ͜ʖ ͡°) बातचीत करें!"> वार्ता</span>]]</sup> 13:42, 15 दिसम्बर 2013 (UTC) शुभम जी कल तक का समय दें कृपया । धन्यवाद । --[[सदस्य:Amitprabhakar|अमित प्रभाकर]] 06:02, 17 दिसम्बर 2013 (UTC) == अमीर ख़ुसरो पृष्ठ पर कॉपीराइट उल्लंघन == अमित जी आपने [[अमीर ख़ुसरो]] लेख में आज काफ़ी सुधार किया है, जो की अच्छा है। पर इसके साथ ही साथ आपने एक कॉपीराइट संरक्षित स्रोत (Indira Gandhi National Centre for the Arts की आधिकारिक वेबसाइट) से काफ़ी सामग्री कॉपी पेस्ट कर लेख में जोड़ी भी है। आप पुराने सदस्य हैं, अतः आपको तो पता ही होगा की विकिपीडिया पर कॉपीराइट के नियम कितने कड़े हैं। कृपया आगे से ऐसा न करें और लेख में से ऐसी सामग्री हटा दें।<font color="#585858">░▒▓</font>► [[User:Shubhamkanodia|<b><font color="#1B7CFF">शुभम</font><font color="#1B5AFF"> कनो</font><font color="#1B4AF">डिया</font></b>]]<sup>[[User talk:shubhamkanodia|<span title="(͡° ͜ʖ ͡°) बातचीत करें!"> वार्ता</span>]]</sup> 17:23, 6 जनवरी 2014 (UTC) ==हिन्दी विकि-सम्मेलन पर आपके विचार प्रकट कीजिए== नमस्कार, आपसे निवेदन है कि आप कृपया हिन्दी विकि-सम्मेलन के बारे में अपने विचार [[विकिपीडिया:चौपाल#.E0.A4.B9.E0.A4.BF.E0.A4.A8.E0.A5.8D.E0.A4.A6.E0.A5.80_.E0.A4.B5.E0.A4.BF.E0.A4.95.E0.A4.BF_.E0.A4.B8.E0.A4.AE.E0.A5.8D.E0.A4.AE.E0.A5.87.E0.A4.B2.E0.A4.A8_.E0.A4.AA.E0.A4.B0_.E0.A4.B8.E0.A4.A6.E0.A4.B8.E0.A5.8D.E0.A4.AF.E0.A5.8B.E0.A4.82_.E0.A4.B8.E0.A5.87_.E0.A4.B8.E0.A5.81.E0.A4.9D.E0.A4.BE.E0.A4.B5_.E0.A4.9A.E0.A4.BE.E0.A4.B9.E0.A4.BF.E0.A4.8F|यहाँ]] प्रकट करें। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:04, 15 मार्च 2014 (UTC) == सैल्यूट !!! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:นายกรัฐมนตรีและคณะ เยือนสาธารณรัฐอินเดียอย่างเป็นทางกา - Flickr - Abhisit Vejjajiva (5).jpg|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''सैल्यूट !!!''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | आप हम सबके लिए प्रेरणा के स्रोत हैं। सैल्यूट !!! मनोज खुराना 12:48, 9 सितंबर 2014 (UTC) |} मनोज जी धन्यवाद । पुनः सक्रिय होने के यत्न में हूँ । आपका उत्साहवर्धन लाभकारी रहेगा । --[[सदस्य:Amitprabhakar|अमित प्रभाकर]] 14:00, 11 दिसम्बर 2014 (UTC) == [[:चित्र:Virajanand swami.png|चित्र:Virajanand swami.png]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Virajanand swami.png|चित्र:Virajanand swami.png]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|मापदंड फ़2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|फ़2]]{{*}} चित्र का विकिमीडिया कॉमन्स पर स्रोत और लाइसेंस जानकारी सहित उपलब्ध होना'''</center> इसमें वे सभी फ़ाइलें आएँगी जो विकिमीडिया कॉमन्स पर उसी नाम अथवा किसी और नाम से उपलब्ध हैं, क्योंकि कॉमन्स की फाइलों को विकिपीडिया पर सीधे प्रयोग किया जा सकता है और वे अन्य प्रकल्पों पर भी प्रयोग की जा सकती हैं। आपके द्वारा अपलोड की गयी यह फ़ाइल अब [[:Commons:|विकिमीडिया कॉमन्स]] पर उपलब्ध है। कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइलों को विकिपीडिया से हटा दिया जाता है। आप चाहें तो [[:Commons:File:Swami Virajananda.jpg|कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइल]] को जाँच सकते हैं कि उसमें सभी जानकारी ठीक दी है या नहीं। यदि गड़बड़ी हो तो कृपया उसे ठीक कर दें।&nbsp;यदि वह फ़ाइल ठीक है तो कृपया [[विशेष:WhatLinksHere/चित्र:Virajanand swami.png|जो पृष्ठ विकिपीडिया पर उपलब्ध फ़ाइल का प्रयोग करते हैं]], उनपर विकिपीडिया वाली फ़ाइल की जगह कॉमन्स वाली फ़ाइल का उपयोग करें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u>'''<span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span>'''</u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:13, 23 अक्टूबर 2014 (UTC) संजीव जी, ये चित्र मैने विकि-कॉमन्स में नहीं देखा (अगर है तो रखने की कोई आवश्यकता नहीं है )। कृपया लिंक भेजें - जो चित्र कॉमन्स पर है (जिसका जिक्र उपर आप या बॉट कर चुके हैं) वो इसी नाम से किन्हीं और का है। साभार --[[सदस्य:Amitprabhakar|अमित प्रभाकर]] 14:00, 11 दिसम्बर 2014 (UTC) == विकिपीडिया पर आपका स्वागत है == नमस्ते अमित जी, आपका विकिपीडिया पर पुनः स्वागत है। आपने हिन्दी विकि पर बहुत विशाल योगदान दिया है और हम चाहते हैं कि यह योगदान और भी बढ़े। लेकिन आपको अपने योगदानों में एक विशेष प्रकार का परिवर्तन लाने की आवश्यकता है। आपके द्वारा पिछले दो वर्षों में बनाये हुये पृष्ठों की एक सूची नीचे दे रहा हूँ। इनमें से अधिकत्तर लेख अन्तर्विकि कड़ी से जुड़े हुये नहीं हैं। इससे भी महत्त्वपूर्ण बात यह है कि इनमें कोई भी सन्दर्भ नहीं दिया गया है। चूँकि इन स्थितियों में ये लेख आपके द्वारा किया गया शोध कार्य प्रतीत होता है अथवा परीक्षण पृष्ठों के समान प्रतीत होते हैं जिन्हें कभी भी हटाया जा सकता है। आपसे अनुरोध है कि इनमें उचित सन्दर्भ जोड़ें और अन्तर्विकि कड़ियाँ भी जोड़ें। अन्तर्विकि कड़ियाँ जोड़ने के लिए आप [[:d:|विकिडाटा]] काम में लें। अब <nowiki>[[en:अंग्रेज़ी विकि पर पृष्ठ का शीर्षक]]</nowiki> वाली पद्धति पुरानी हो चुकी है। {{Div col|cols=4}} * [[जगती छंद]] * [[त्रिष्टुप छंद]] * [[द्विपदा विराट छंद]] * [[धृति छंद]] * [[शक्वरी छंद]] * [[विराट छंद]] * [[महाबृहती छंद]] * [[बृहती छंद]] * [[प्रस्तार पंक्ति छंद]] * [[प्रगाथा छंद]] * [[गायत्री छंद]] * [[पंक्ति छंद]] * [[एकपदा विराट छंद]] * [[उष्णिक् छंद]] * [[अष्टि छंद]] * [[अनुष्टुप]] * [[अतिशक्वरी छंद]] * [[अतिजगती छंद]] * [[अत्यष्टि छंद]] * [[वैदिक छंद]] * [[चिनो]] * [[गॉगल]] * [[संगणक घड़ी]] * [[तमस्]] * [[कोलिन्स]] * [[मैट ज़िमरमन]] * [[ईयन मर्डोक]] * [[ज़ो विल्फ़्रेड ज़ोंगा]] * [[केई निशिकोरी]] * [[ड्रुइड]] * [[वेमाना]] * [[पिंगला]] * [[ईड़ा]] * [[अमीर मीनाई]] * [[मुसहफ़ी]] * [[सासुके]] * [[क्रिस काईल]] * [[मोकन लोग]] * [[पोज़िक्स]] * [[सलवा जुडुम]] * [[इक़बाल बानो]] * [[सरदार चुटकुले]] * [[एक्स दृश्यतंत्र]] * [[डिएगो केओ]] * [[निकोलो द कोंटी]] * [[पेरो दा कोविल्हा]] * [[फ़रहाद दरया]] * [[हेनरिश हारा]] * [[सरदार]] * [[लिन त्सेशु]] * [[इस्माइली]] * [[अरस नदी]] * [[ज़ैदी]] * [[हिट्टी साम्राज्य]] * [[अलेक्ज़ेन्डर सोमा]] * [[अलेक्ज़ेंडर बर्न्स]] * [[अल क़तीफ़]] * [[मुश्ताक़ अहमद यूसुफ़ी]] * [[गंदमक की संधि]] * [[पिरान्हा]] * [[नासिरुद्दीन तूसी]] * [[शिया-सुन्नी विवाद]] * [[दिमित्री बैकॉव]] * [[ज्वाला]] * [[औसत प्रभावी दबाव]] * [[त्राकया]] * [[बुल्गारिया का इतिहास]] {{Div col end}} सूची और भी बड़ी हो सकती है। मैंने केवल आपके पिछले ५०० सम्पादनों में से यह सूची बनाई है। इसके अतिरिक्त [[:चित्र:Rigved swar.png]] जैसे चित्र बिना लाइसेंस के जुड़े हुये हैं। यदि इनका लाइसेंस आपके पास है तो कृपया इसे [[:commons:|विकिमीडिया कॉमन्स]] पर स्थानान्तरित करें अन्यथा अगले कुछ दिनों में ही इस चित्र को हटा दिया जायेगा।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u>'''<span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span>'''</u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:13, 25 दिसम्बर 2014 (UTC) : संजीव जी, आपके स्वागत, ध्यान और निर्देश के लिए धन्यवाद । मैने विकिडेटा का इस्तेमाल करना तुरंत शुरु कर दिया है । ध्यानदिलाने के लिए पुनः धन्यवाद । सूत्र तथा कड़ियों को जोड़ने के काम में लग गया हूँ । इसमें थोड़ा संयम सगने की आवश्यकता है । इनका (कड़ियों और संदर्भों का) हिन्दी विकि पर नहीं रहना मेरे लिए भी चिंता का कारण बना हुआ है । इससे विकिपीडिया पढ़ने लायक और विश्वास करने लायक नहीं रहती । निस्संदेह इसके लिए सही शोध की आवश्यकता है जिससे सही पाठक तक बात पहुँचाई जाय । हिन्दी विकि के लेख, अधुक संख्या में ऐसे हैं जो या तो बहुत विवादित हैं लेकिन एक ही पक्ष दिया गया है - (जैसे धार्मिक, ऐतिहासिक और जातीय विषयों पर), या कई ऐसे हैं जो महत्वपूर्ण हैं लेकिन उनके बारे में बहुत कम लिखा गया है (जैसे दक्षिण पूर्व एशिया, फैशन, भूगोल, दैनिक उपयोग और यांत्रिकी से जुड़ी चीजें) । इसके विपरीत कभी किसी ज़िले के किसी गाँव पर २ पन्नों भरा लेख मिल जाता है जिसमें उतनी महत्वपूर्ण सामग्री नहीं रहती । इसी विरोधाभास को तोड़ने का प्रयत्न कर रहा हूँ । आपके योगदान और निरीक्षण को देख कर ऐसा ही लगता है । कृपया जारी रखें और उत्साह बढ़ाते रहें । --[[सदस्य:Amitprabhakar|अमित प्रभाकर]] 06:40, 27 दिसम्बर 2014 (UTC) ::मैं देख रहा हूँ कि आपने अभी तक भी विकिडाटा को काम में लेना आरम्भ नहीं किया है। इसके अतिरिक्त कृपया यदि बहुत अधिक आवश्यक न हो तो एक पंक्ति वाले सन्दर्भहीन लेख निर्मित न करें क्योंकि कई बार ऐसे पृष्ठों को अज्ञानतावश हटाया जाता है और इसमें हटाने वाले का भी समय बर्बाद होता है और आपकी मेहनत भी बेकार जाती है।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:22, 19 फ़रवरी 2015 (UTC) == Global account == Hi Amitprabhakar! As a [[:m:Stewards|Steward]] I'm involved in the upcoming [[:m:Help:Unified login|unification]] of all accounts organized by the Wikimedia Foundation (see [[:m:Single User Login finalisation announcement]]). By looking at [[Special:CentralAuth/Amitprabhakar|your account]], I realized that you don't have a global account yet. In order to secure your name, I recommend you to create such account on your own by submitting your password on [[Special:MergeAccount]] and unifying your local accounts. If you have any problems with doing that or further questions, please don't hesitate to contact me on my [[User talk:DerHexer|talk page]]. Cheers, [[सदस्य:DerHexer|DerHexer]] ([[सदस्य वार्ता:DerHexer|वार्ता]]) 23:49, 14 जनवरी 2015 (UTC) == कृष्ण == अमित जी नमस्कार। [[भालका]] पृष्ठ बनाते समय मैंने [[कृष्ण]] पृष्ठ देखा और उसकी स्थिति देखकर मुझे बहुत दुःख हुआ। आपके पुराने योगदान की प्रकृति देखते हुए मुझे लगा कि इस कार्य के लिए आपका ही आह्वान किया जाए। आशा है आप इस ओर थोड़ा ध्यान देंगे। मैं थोड़ा सतही ज्ञान वाला व्यक्ति हूँ और गहरे लेख नहीं लिख पाता हूँ। फिर भी जितना बन पड़ेगा योगदान अवश्य करूँगा। --[[ सदस्य वार्ता: Manojkhurana|मनोज खुराना]] 08:53, 21 अप्रैल 2015 (UTC) : मनोज जी, कृष्ण जैसे लेख पर लिखने के लिए निस्संदेह मुझसे अधिक पात्र रहे होंगे । भारत की अनेकों परंपराओं में कृष्ण को अलग रूपों में जाना जाता है - अवतार (शिव पुराण में २४ और विष्णु पुराण में १० का जिक्र है, जहाँ तक मुझे ज्ञात है), भगवान (यानि भाग्य-दाता, अनेक पुराणों में), योगीराज (आर्य परंपरा), ईश्वर (वैष्णव, खासकर गौड़ीय) जैसे शब्द उनके लिये इस्तेमाल होते रहे हैं । हाँलांकि मुझे अभी ऐसी किताबों से दूर रहना पड़ रहा है - सिंगापुर में होने की वजह से - इस पर एक समग्र लेख लिख पाना अभी संभव नहीं लगता । निस्संदेह अभी का लेख (कम से कम पहला हिस्सा) एकमात्र संप्रदाय की भावना को दिखाता है । मैं चाहूँगा कि कोई और इस पर काम करे (मैं अपने आसपास भी सलाह लेने की कोशिश करूँगा, पर सिंगापुर में होने की वजह से मुश्किल लग रहा है) । लेकिन लिखने वाला कृष्ण को गीता में वर्णित [[साँख्य]] परंपरा (जिसके प्रवर्तक [[कपिल]] मुनि हैं), तथा [[ब्रह्मसूत्र]] जैसी पुस्तकों के ज्ञाता होने का भी ज़िक्र करे । इसके अलावे सिक्खों के किशन और हरि नामों के इस्तेमाल, गीता में प्रयुक्त विशेषण () तथा [[गीत गविंद]] जैसी किताबों का ज़िक्र होना भी आवश्यक है । साथ ही [[मेघनाद देसाई]] (Who Actually Wrote the Bhagwad Geeta), गोपालकृष्ण गोखले की [[गीता रहस्य]] जैसी पुस्तकों से भी संदर्भ लिये जा सकतै हैं । आपके ध्यान देने और सहयोग के लिए धन्यवाद । --[[सदस्य:Amitprabhakar|अमित प्रभाकर]] 14:08, 21 अप्रैल 2015 (UTC) == [[:ताना मीरः|ताना मीरः]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:ताना मीरः|ताना मीरः]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ताना मीरः|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ताना मीरः]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>लेख का शीर्षक पूर्णतः गलत है। इसमें सुधार किया जाये।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:21, 21 जून 2015 (UTC) == [[:तोआ पायोः|तोआ पायोः]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:तोआ पायोः|तोआ पायोः]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/तोआ पायोः|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/तोआ पायोः]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>गलत शीर्षक।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:24, 21 जून 2015 (UTC) == [[:क्रास्नोदर प्रदेश|क्रास्नोदर प्रदेश]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:क्रास्नोदर प्रदेश|क्रास्नोदर प्रदेश]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/क्रास्नोदर प्रदेश|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/क्रास्नोदर प्रदेश]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[क्रास्नोदार क्राय]] exits and better article.</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:KartikMistry|KartikMistry]] ([[सदस्य वार्ता:KartikMistry|वार्ता]]) 08:06, 26 अगस्त 2015 (UTC) == [[:एच सी वर्मा|एच सी वर्मा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:एच सी वर्मा|एच सी वर्मा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/एच सी वर्मा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/एच सी वर्मा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>ये व्यक्ति ईतने उल्लेखनिय है की उसके उपर विकि. मेम लेख बनना चाहीए, एवम ये लेख व्यक्तिगत प्रचार हेतु नहि बनाया गया ये साबित करने के लीए पर्याप्त मात्रा में मान्य संदर्भ दे अन्यथा लेख को हटा देना चीहीए।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:YmKavishwar|योगेश कवीश्वर]] ([[सदस्य वार्ता:YmKavishwar|वार्ता]]) 03:14, 5 अक्टूबर 2015 (UTC) == गणतन्त्र दिवस == नमस्ते! मैं आपको और आपके परिवार के सदस्यों को गणतन्त्र दिवस की हार्दिक शुभकामनाएँ देना चाहूँगा। आशा है कि इस वर्ष हिन्दी विकिपीडिया पर कई सकारात्मक लेख जुड़ेंगे और कई अच्छी परियोजनाओं को हम पूरा कर पाएँगे। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 12:00, 26 जनवरी 2016 (UTC) == [[:किल्लोल|किल्लोल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:किल्लोल|किल्लोल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 05:47, 13 फ़रवरी 2016 (UTC) == [[:सैन जुआन|सैन जुआन]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सैन जुआन|सैन जुआन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<font color="#0A20F0">पीयूष</font> <sup><small>'''सदस्य:'''[[स:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]]</small> ([[सवा:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]) </sup> 17:10, 17 अप्रैल 2016 (UTC) == Participate in the Ibero-American Culture Challenge! == Hi! [[:m:Iberocoop|Iberocoop]] has launched a translating contest to improve the content in other Wikipedia related to Ibero-American Culture. We would love to have you on board :) Please find the contest here: https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Translating_Ibero_-_America/Participants_2016 Hugs!--[[सदस्य:Anna Torres (WMAR)|Anna Torres (WMAR)]] ([[सदस्य वार्ता:Anna Torres (WMAR)|वार्ता]]) 13:27, 10 मई 2016 (UTC) ==Help for Translation== Can you translate this English wiki article "[[en: Big Four in World War II|Big Four of Allied power in World War II]]" to Hindi and create a Hindi version of article for this? == [[:चित्र:Thamesboatsferriesgetty203.jpg|चित्र:Thamesboatsferriesgetty203.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Thamesboatsferriesgetty203.jpg|चित्र:Thamesboatsferriesgetty203.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:55, 25 मई 2016 (UTC) == [[:चित्र:वृहदेश्वर मंदिर1.jpg|चित्र:वृहदेश्वर मंदिर1.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:वृहदेश्वर मंदिर1.jpg|चित्र:वृहदेश्वर मंदिर1.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:07, 25 मई 2016 (UTC) == [[:चित्र:वृहदेश्वर मंदिर2.jpg|चित्र:वृहदेश्वर मंदिर2.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:वृहदेश्वर मंदिर2.jpg|चित्र:वृहदेश्वर मंदिर2.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:07, 25 मई 2016 (UTC) == [[:उपराष्ट्रपति|उपराष्ट्रपति]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:उपराष्ट्रपति|उपराष्ट्रपति]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:ShriSanamKumar|<b><span style="color:red">♥</span>&nbsp;<span style="color:#FF7E00">श्री</span> <span style="color:#00A300">सनम</span> <span style="color:#5cc5ef">कुमार</span> <span style="color:red;">♥</span></b>]] 22:08, 25 अक्टूबर 2016 (UTC) == [[:आक्रोश|आक्रोश]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:आक्रोश|आक्रोश]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। यह पपरिभाषा मात्र है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी ]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 17:15, 28 अप्रैल 2017 (UTC) == [[:अवगत|अवगत]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:अवगत|अवगत]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अवगत|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अवगत]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>शब्दार्थ मात्र लेख। [[वि:नहीं#शब्द]] के आनुसार ज्ञानकोशीय नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 05:18, 8 मई 2017 (UTC) == [[:अवरोह|अवरोह]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:अवरोह|अवरोह]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अवरोह|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अवरोह]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>परिभाषा मात्र। [[वि:नहीं#शब्द|विकिपीडिया शब्दकोष नहीं]] के अनुसार ज्ञानकोशीय नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 05:31, 8 मई 2017 (UTC) == [[:लीन|लीन]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:लीन|लीन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[User:TheINDIA|<span style="color:#448C67;">'''''द इंडिया'''''</span>]]&nbsp;''([[User talk:TheINDIA|<span style="color:#555;">'''बात'''</span>]] ) 10:16, 4 जून 2017 (UTC) == [[:हिंदी लेखकौं की सूची|हिंदी लेखकौं की सूची]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:हिंदी लेखकौं की सूची|हिंदी लेखकौं की सूची]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[User:VSR07|<span style="color:#111A80;">'''''VSR07'''''</span>]]&nbsp;'''([[User talk:VSR07|<span style="'color#123;">'''संवाद'''</span>]] ) 08:18, 18 जुलाई 2017 (UTC) == [[:आवरण|आवरण]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:आवरण|आवरण]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:राजू जांगिड़|राजू जांगिड़]] ([[सदस्य वार्ता:राजू जांगिड़|वार्ता]]) 05:20, 18 अक्टूबर 2017 (UTC) == [[:अक्षत|अक्षत]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:अक्षत|अक्षत]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अक्षत|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अक्षत]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>विक्षनरी लायक लेख</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 23:35, 22 दिसम्बर 2017 (UTC) == [[:वर्तुल|वर्तुल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:वर्तुल|वर्तुल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Godric ki Kothri|<span style= "color:#00FFFF"> ''गॉड्रिक की कोठरी''</span>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Godric ki Kothri|<span style= "color:#00FF00">मुझसे बातचीत करें</span>]]</sup> 13:31, 23 अप्रैल 2018 (UTC) == [[:वर्तुल|वर्तुल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:वर्तुल|वर्तुल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Godric ki Kothri|<span style= "color:#00FFFF"> ''गॉड्रिक की कोठरी''</span>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Godric ki Kothri|<span style= "color:#00FF00">मुझसे बातचीत करें</span>]]</sup> 13:46, 23 अप्रैल 2018 (UTC) == [[:विवर|विवर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विवर|विवर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Raju Jangid|Raju Jangid]] ([[सदस्य वार्ता:Raju Jangid|वार्ता]]) 07:12, 12 जुलाई 2018 (UTC) == [[:बाज़ी(1963 फ़िल्म)|बाज़ी(1963 फ़िल्म)]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बाज़ी(1963 फ़िल्म)|बाज़ी(1963 फ़िल्म)]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बाज़ी(1963 फ़िल्म)|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बाज़ी(1963 फ़िल्म)]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>इस वर्ष में कोई फिल्म जारी नहीं हुई। कोई अभिनेता और निर्देशक-निर्माता वगैरह कुछ भी नहीं दे रखा। इस नाम [[इंटरनेट मूवी डेटाबेस]] और अन्य में चार हिन्दी फिल्म मिल रही है: 1951, 1968, 1984, 1995 में जारी हुई।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 14:27, 13 नवम्बर 2018 (UTC) == [[:बंधन|बंधन]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:बंधन|बंधन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। विक्शनरी के लिए उपयुक्त यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 15:34, 25 नवम्बर 2018 (UTC) == [[:सम्मुख|सम्मुख]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सम्मुख|सम्मुख]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। विक्शनरी योग्य लेख यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Godric ki Kothri|<span style= "color:#00FFFF"> ''गॉड्रिक की कोठरी''</span>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Godric ki Kothri|<span style= "color:#00FF00">मुझसे बातचीत करें</span>]]</sup> 04:10, 28 नवम्बर 2018 (UTC) == [[:शिथिल|शिथिल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:शिथिल|शिथिल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:12, 29 नवम्बर 2018 (UTC) == [[:अनायास|अनायास]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:अनायास|अनायास]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अनायास|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अनायास]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>विक्षनरी के लिए अधिक उपयुक्त लेख</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[File:Natural-moustache Simple Black.svg|70px]]<small><font color="white" style="background:black"><b> &nbsp;निरपराधवत् मृदुरोमकः &nbsp;</b></font>[[सदस्य वार्ता:Innocentbunny|<font color="" style="background:white"> &nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]]</small> 11:16, 27 फ़रवरी 2020 (UTC) == [[:तिमिर|तिमिर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:तिमिर|तिमिर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[User:कन्हाई प्रसाद चौरसिया|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">कन्हाई प्रसाद चौरसिया</span>]] [[User talk:कन्हाई प्रसाद च|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 18:31, 29 फ़रवरी 2020 (UTC) == [[:घोष|घोष]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:घोष|घोष]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[User:कन्हाई प्रसाद चौरसिया|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">कन्हाई प्रसाद चौरसिया</span>]] [[User talk:कन्हाई प्रसाद च|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 18:41, 29 फ़रवरी 2020 (UTC) == [[:विशाल|विशाल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विशाल|विशाल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 18:15, 22 मार्च 2020 (UTC) == [[:अन्यथा|अन्यथा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:अन्यथा|अन्यथा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अन्यथा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अन्यथा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>ज्ञानकोशीय नहीं। विक्षनरी पर मौजूद।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:47, 18 अप्रैल 2020 (UTC) == [[:चित्र:JapanDivisons.gif|चित्र:JapanDivisons.gif]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:JapanDivisons.gif|चित्र:JapanDivisons.gif]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[File:Emoji u1f4e7.svg|18px|link=User talk:CptViraj]]) 05:02, 30 अप्रैल 2020 (UTC) == [[:भारत के प्रमुख क्रिकेट खिलाड़ी|भारत के प्रमुख क्रिकेट खिलाड़ी]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:भारत के प्रमुख क्रिकेट खिलाड़ी|भारत के प्रमुख क्रिकेट खिलाड़ी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। आपका बनाया लेख पहले ही [[:भारत के टेस्ट क्रिकेटरों की सूची]] नाम से मौजूद है।&nbsp;कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख&nbsp;[[:भारत के टेस्ट क्रिकेटरों की सूची]] पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 14:27, 24 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:तड़प|तड़प]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:तड़प|तड़प]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 13:05, 7 मार्च 2021 (UTC) == [[:प्रेयसी|प्रेयसी]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:प्रेयसी|प्रेयसी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/प्रेयसी|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/प्रेयसी]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[https://en.m.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_is_not_a_dictionary Wikipedia is not a dictionary]</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:पाकिस्तान हिन्दू|पाकिस्तान हिन्दू]] ([[सदस्य वार्ता:पाकिस्तान हिन्दू|वार्ता]]) 09:15, 8 मार्च 2021 (UTC) == [[:अप्रतिम|अप्रतिम]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अप्रतिम|अप्रतिम]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 05:59, 9 मार्च 2021 (UTC) == मदद अनुरोध। धन्यवाद। == हाय {{Ping|Amitprabhakar}}, मैंने इतालवी कलाकार (एंड्रिया बेनेटी) पर एक लेख लिखा था। https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:BarbaraLuciano13/%E0%A4%8F%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%9F%E0%A5%80_Andrea_Benetti मेरी राय में मैंने इसे अच्छी तरह से स्वरूपित किया है। अब मुझे अनुवाद त्रुटियों की जांच करने और उन्हें ठीक करने के लिए किसी की आवश्यकता है (मैं ऐसा करने में असमर्थ हूं)। क्या आप कृपया इसे ठीक करने और इसे ऑनलाइन करने में मेरी सहायता कर सकते हैं? बहुत बहुत धन्यवाद, --[[सदस्य:BarbaraLuciano13|BarbaraLuciano13]] ([[सदस्य वार्ता:BarbaraLuciano13|वार्ता]]) 13:41, 4 जून 2021 (UTC) == 2021 Wikimedia Foundation Board elections: Eligibility requirements for voters == Greetings, The eligibility requirements for voters to participate in the 2021 Board of Trustees elections have been published. You can check the requirements on [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021#Eligibility_requirements_for_voters|this page]]. You can also verify your eligibility using the [https://meta.toolforge.org/accounteligibility/56 AccountEligiblity tool]. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 16:28, 30 जून 2021 (UTC) <small>''Note: You are receiving this message as part of outreach efforts to create awareness among the voters.''</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21669859 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:चित्र:Biharsatelite.jpg|चित्र:Biharsatelite.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Biharsatelite.jpg|चित्र:Biharsatelite.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़5|मापदंड फ़5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़5|फ़5]]{{*}} ग़ैर मुक्त फ़ाइलें जिनका मुक्त विकल्प उपलब्ध हो'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जो ग़ैर मुक्त हैं और जिनका कोई मुक्त विकल्प उपलब्ध है। यह आवश्यक नहीं कि मुक्त विकल्प हूबहू वही फ़ाइल हो। उदाहरण: यदि किसी व्यक्ति का मुक्त चित्र उपलब्ध है, तो उसके ग़ैर मुक्त चित्र इस मापदंड के अंतर्गत हटाए जा सकते हैं। आपके द्वारा अपलोड की इस कॉपीराइट सुरक्षित फ़ाइल की जगह अब एक मुक्त फ़ाइल ले सकती है। अतः, अब इस फ़ाइल का उपयोग उचित उपयोग (fair use) में नहीं गिना जा सकता। यदि आपको लगता है कि इसका विकिपीडिया पर किसी जगह उचित उपयोग के अंतर्गत अब भी प्रयोग संभव है, तो इसकी जानकारी फ़ाइल के वार्ता पृष्ठ पर दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:14, 31 जुलाई 2022 (UTC) == [[:चित्र:Rafistamp.jpg|चित्र:Rafistamp.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Rafistamp.jpg|चित्र:Rafistamp.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़5|मापदंड फ़5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़5|फ़5]]{{*}} ग़ैर मुक्त फ़ाइलें जिनका मुक्त विकल्प उपलब्ध हो'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जो ग़ैर मुक्त हैं और जिनका कोई मुक्त विकल्प उपलब्ध है। यह आवश्यक नहीं कि मुक्त विकल्प हूबहू वही फ़ाइल हो। उदाहरण: यदि किसी व्यक्ति का मुक्त चित्र उपलब्ध है, तो उसके ग़ैर मुक्त चित्र इस मापदंड के अंतर्गत हटाए जा सकते हैं। आपके द्वारा अपलोड की इस कॉपीराइट सुरक्षित फ़ाइल की जगह अब एक मुक्त फ़ाइल ले सकती है। अतः, अब इस फ़ाइल का उपयोग उचित उपयोग (fair use) में नहीं गिना जा सकता। यदि आपको लगता है कि इसका विकिपीडिया पर किसी जगह उचित उपयोग के अंतर्गत अब भी प्रयोग संभव है, तो इसकी जानकारी फ़ाइल के वार्ता पृष्ठ पर दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:36, 31 जनवरी 2023 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] Hi [[विशेष:योगदान/2402:8100:206B:4A5F:0:0:3F85:D55C|2402:8100:206B:4A5F:0:0:3F85:D55C]] ([[सदस्य वार्ता:2402:8100:206B:4A5F:0:0:3F85:D55C|वार्ता]]) 09:01, 28 जनवरी 2024 (UTC) == [[:अजर|अजर]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:अजर|अजर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अजर|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अजर]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>विक्षनरी के लिए उपयुक्त पृष्ठ। निर्यात करने के लिए कोई सामग्री नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:12, 12 मई 2023 (UTC) == [[:जिजीविषा|जिजीविषा]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:जिजीविषा|जिजीविषा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:13, 23 नवम्बर 2023 (UTC) == [[:प्रसून|प्रसून]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:प्रसून|प्रसून]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> [[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 06:29, 15 सितंबर 2024 (UTC) == [[:उन्मुक्त|उन्मुक्त]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:उन्मुक्त|उन्मुक्त]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:01, 7 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:विषाद|विषाद]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:विषाद|विषाद]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/विषाद|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/विषाद]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>विक्षनरी योग्य शब्द।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:22, 28 नवम्बर 2024 (UTC) == [[:विकृति|विकृति]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकृति|विकृति]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:56, 29 नवम्बर 2024 (UTC) == [[:तूणीर|तूणीर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:तूणीर|तूणीर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:41, 14 मार्च 2025 (UTC) == [[:जगह|जगह]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:जगह|जगह]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये {{user|Sanjeev bot}} द्वारा नामांकित किया गया है। व2: परीक्षण पृष्ठ/विक्षनरी पर उपलब्ध शब्द। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:01, 31 अगस्त 2025 (UTC) == [[:पश्चिम आज़र्बैजान प्रांत|पश्चिम आज़र्बैजान प्रांत]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:पश्चिम आज़र्बैजान प्रांत|पश्चिम आज़र्बैजान प्रांत]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित पुनर्निर्देशन यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। i7szd00r7uj96hxkfl16r77jsdtkiwx भदोही जिला 0 7509 6555648 6391164 2026-05-23T17:36:20Z Asheesh Anjani Singh 926403 /* इतिहास */ 6555648 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र | other_name = भदोही जिला | skyline = | skyline_caption = | latd = 25 | latm = 23 | lats = 45 | latNS = N | longd = 82 | longm = 34 | longs = 7 | longEW = E |state_name = उत्तर प्रदेश |district = भदोही | भाषा = अवधी |leader_title = जिला पंचायत अध्यक्ष |leader_name = |altitude = 98 |population_as_of = 2011 |population_total = 1,578,213 |population_total_cite = |population_density = 1,200/km2 |population_denesity_cite = |area_magnitude = 7 |area_total =1055.99 |area_telephone = 91-05414 |postal_code = 221401 |vehicle_code_range = UP-66 | blank1_name_sec1 = [[Human sex ratio|Sex ratio]] | blank1_info_sec1 = 52:48 [[male|♂]]/[[female|♀]] | website = /http://bhadohi.nic.in/ |footnotes = }} '''भदोही जिला''', भारतीय राज्य [[उत्तर प्रदेश]] का एक जिला है। जिले का मुख्यालय [[ज्ञानपुर]] में है। पहले यह [[वाराणसी जिला|वाराणसी जिले]] में था। यह जिला [[प्रयागराज]] और [[वाराणसी]] के बीच मे स्थित है। यह जिला [[प्रयागराज]], [[जौनपुर]], [[वाराणसी]], [[मिर्जापुर]] की सीमाओं को स्‍पर्श करता है। यहाँ का [[भारतीय कालीन प्रौद्योगिकी संस्थान, भदोही|कालीन उद्योग]] विश्वप्रसिद्ध है और [[कृषि]] के बाद दूसरा प्रमुख रोजगार का स्रोत है। == इतिहास == इस जिले की उत्पत्ति ३० जून १९९४ को भदोही के नाम से उत्तर प्रदेश के ६५ वें जिले के रूप में हुई थी। लेकिन बाद में मायावती सरकार ने इसका नाम संत रविदास नगर रख दिया था। फिर 06 दिसम्बर २०१४ को मुख्यमंत्री अखिलेश यादव ने पुनः भदोही नाम रख दिया है। यह ज़िला "कारपेट सिटी " के नाम से विश्व में प्रसिद्ध है। यह उत्तर प्रदेश के सबसे छोटे जिले में गिना जाता है। यह जिला 1000 वर्ष पहले भरो का रराज्य हुआ करता था परंतु 16वी शताब्दी में आमेर से कच्छवाह वंश के राजा पृथ्वीराज जी के पुत्र रामसिंह ने भरो को परास्त कर अपना राज्य स्थापित किया भदोही के सीतामढ़ी में प्रभु श्री राम की पत्नी सीता का समाहित स्थल हैं यहां पर हनुमान जी का भव्य मूर्ति बनी है। इस भूभाग प्राचीन काल मे नागवंशी भर शासक की लम्बे समय तक शासन रहा है । क्षेत्र मे राजभर राजवंश के ब्यापक सबूत आज भी मौजूद है। इस जनपद का मुख्‍य व्‍यवसाय कालीन है। यहाँ के कालीन उद्योग का लिखित साक्ष्‍य 16वीं सदी की रचना आइन-ए-अकबरी से मिलने लगता है। वैसे कालीन उद्योग का इतिहास लगभग 5000 वर्ष पुराना है। पहला कालीन लगभग 3000 ई॰ पूर्व‍ मिस्र वासियों ने बनाया था। मिस्रवासी बुनाई कला के अच्‍छे ज्ञाता थे। वहीं से यह कला फारस पहुँची लेकिन अरब संस्‍कृति की वजह से इसका विकास बाधित हो गया। अब्‍बासी खलीफाओं के समय में रचित ‘[[अरेबियन नाइट्स]]’ कहानियों में जिन्‍न के साथ कालीनों के उड़ने का उल्‍लेख मिलता है। इन कहानियों में वर्णित हारून-उल-रशीद वास्‍तव में खलीफा थे जिन्‍हें अरबों का एक छत्र प्रभुत्‍व समाप्‍त करने का श्रेय दिया जाता है। अब्‍बासी खलीफाओं के पश्‍चात इस्‍लामिक साम्राज्‍य का विकेन्‍द्रीकरण हुआ तथा तुर्की व इस्‍लामिक राज्‍यों का उदय हुआ। मुगल राज्‍य भी उन्‍हीं में से एक था। फारस से मुगलों के साथ कालीन बनाने की कला भारत आयी। कश्‍मीर को मुगलों ने इस कला के लिए उपयुक्‍त स्‍थल के रूप में चुना जहाँ से यहाँ उत्‍तर-प्रदेश, राजस्‍थान व पंजाब पहुँची। [[Image:A carpet seller in Jaipur.jpg|right|thumb|300px|भदोही के जयपुर में कालीन का प्रदर्शन करता एक विक्रेता]] [[Image:Hariharnath Mandir, Gyanpur.jpg|right|thumb|300px|भदोही के ज्ञानपुर का '''हरिहरनाथ मन्दिर''']] 1580 ई॰ में मुगल बादशाह अकबर ने फारस से कुछ कालीन बुनकरों को अपने दरबार में बुलाया था। इन बुनकरों ने कसान, इफशान और हेराती नमूनों के कालीनें अकबर को भेंट की। [[अकबर]] इन कालीनों से बहुत प्रभावित हुआ उसने आगरा, दिल्‍ली और लाहौर में कालीन बुनाई प्रशिक्षण एवं उत्‍पाद केन्‍द्र खोल दिये। इसके बाद आगरा से बुनकरों का एक दल [[जी॰ टी॰ रोड]] के रास्‍ते बंगाल की ओर अग्रसर हुआ। रात्रि विश्राम के लिए यह हल घोसिया-माधोसिंह में रूका। इस दल ने यहाँ रूकने पर कालीन निर्माण का प्रयास किया। स्‍थानीय शासक और जुलाहों के माध्‍यम से यहाँ कालीन बुनाई की सुविधा प्राप्‍त हो गयी। धीरे-धीरे भदोही के जुलाहे इस कार्य में कुशल होते गए। वे आस-पास की रियासतों मे घूम-घूम कर कालीन बेचते थे और धन एकत्र करते थे। [[ईस्‍ट इण्डिया कम्‍पनी]] के व्‍यापारी इस कालीन निर्माण की कला से बहुत प्रभावित थे। उन्‍होंने अन्‍य हस्‍तशिल्‍पों का विनाश करना अपना दायित्‍व समझा था लेकिन कालीन की गुणवत्‍ता और इसके यूरोपीय बाजार मूल्‍य को देखकर इस हस्‍तशिल्‍प पर हाथ नहीं लगाया। 1851 में ईस्‍ट इण्डिया कम्‍पनी ने यहाँ के बने कालीनों को विश्‍व प्रदर्शनी में रखा जिसे सर्वोत्‍क्रष्‍ट माना गया। अर्न्‍तराष्‍ट्रीय बाज़ार में कालीन के 6 मुख्‍य उत्‍पादक हैं- [[ईरान]], [[चीन]], [[भारत]], [[पाकिस्‍तान]], [[नेपाल]], [[तुर्की]]। नाटेड कालीन निर्यात का 90 प्रतिशत ईरान, चीन, भारत और नेपाल से होता है जिसमें ईरान 30 प्रतिशत, भारत 20 प्रतिशत और नेपाल का हिस्‍सा 10 प्रतिशत है। कालीन निर्यात का 95 प्रतिशत यूरोप और अमेरिका में जाता है। अकेले जर्मनी 40 प्रतिशत कालीन आयात करता है। भदोही के कालीनों के निर्माण के सम्‍बन्‍ध में आश्‍चर्यजनक बात यह है कि यहाँ इस उद्योग का कच्‍चा माल पैदा नहीं होता। केवल कुशल श्रम की उपलब्‍धता ही सबसे बड़ा अस्‍त्र है। जिसके बल पर भदोही अपनी छाप विश्‍व बाज़ार में बनाए है। == भूगोल == भारत के भौगोलिक मानचित्र पर यह ज़िला मध्‍य गंगा घाटी में 25.09 अक्षांश उत्‍तरी से 25.32 उत्‍तरी अक्षांश तक तथा 82.45 देशान्‍तर पूर्वी तक फैला है। 1056 वर्ग कि॰मी॰ क्षेत्रफल वाले इस जिले की जनसंख्‍या 1578213 है। ज्ञानपुर औराई, भदोही तीन तहसील मुख्‍यालयों के अधीन डीघ, अभोली, सुरियावां, ज्ञानपुर औराई और भदोही विकास खण्‍ड कार्यालय है। इलाहाबाद के हंडिया और प्रतापपुर विधानसभा के साथ मिलकर संसदीय क्षेत्र बनाने वाले इस जनपद मे 3 विधान सभा क्षेत्र ज्ञानपुर औराई और भदोही हैं। यह ज़िला गंगा के मैदानी इलाके में बसा हुआ है। इसका दक्षिणी सीमा में गंगा नदी है। जिले के उत्तर दिशा में जौनपुर पूर्व में वाराणसी और मिर्ज़ापुर, दक्षिण और पश्चिम में इलाहबाद स्थित है। सबसे प्रसिद्ध गंगा घाट रामपुर का घाट है। जिले का घनत्व 1055.99 km² है। गंगा नदी से तीनो दिशाओं से घिरा [[कोनिया क्षेत्र]] जैसे प्राकृतिक क्षेत्र इस जिले में आते हैं। बाबा हरिहर नाथ मंदिर (ज्ञानपुर),[[सीता समाहित स्थल (सीतामढ़ी)]], [[बाबा गंगेश्वरनाथ धाम]] ([[इटहरा]]), इत्यादि यहाँ के प्रमुख मंदिर हैं। == भाग == इस जिले में तीन तहसील भदोही औराई, ज्ञानपुर और ६ मंडल (ब्लाक) भदोही, औराई, ज्ञानपुर, सुरियावां, डीघ और अभोली है। यहाँ १०७५ बसे गाँव और १४९ नाम के गाँव के साथ ७९ न्याय पंचायत और ४८९ ग्राम पंचायत हैं। इस जिले में ९ पुलिस थाने हैं। == जनसांख्यिकी == {{bar box |title=भदोही जिले में विभिन्न धर्मावलम्बियों की संख्या<ref>{{cite web|url=http://www.census2011.co.in/data/religion/district/569-sant-ravidas-nagar.html|title=Sant Ravidas Nagar District Religion Data - Census 2011|author=|date=|website=www.census2011.co.in|accessdate=19 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180320105444/http://www.census2011.co.in/data/religion/district/569-sant-ravidas-nagar.html|archive-date=20 मार्च 2018|url-status=dead}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=[[धर्म]] |right1= प्रतिशत |float=right |bars= {{bar percent|[[हिन्दू]]|#FF6600|86.70}} {{bar percent|[[मुसलमान]]|#009000|12.92}} {{bar percent|अन्य|#808080|0.38}} }} भारत की २००१ की जनगणना के अनुसार जिले की कुल जनसंख्या 1,353,705 थी। {| class="wikitable sortable" !'''Description''' !2011 !2001 |- |Actual Population |1,578,213 |1,353,705 |- |Male |807,099 |705,997 |- |Female |771,114 |647,708 |- |Population Growth |16.58% |25.62% |- |Area Sq. Km |1,015 |1,015 |- |Density/km2 |1,555 |1,334 |- |Proportion to Uttar Pradesh Population |0.79% |0.81% |- |Sex Ratio (Per 1000) |955 |917 |- |Child Sex Ratio (0-6 Age) |902 |916 |- |Average Literacy |68.97 |57.90 |- |Male Literacy |81.47 |75.76 |- |Female Literacy |56.03 |38.44 |- |Total Child Population (0-6 Age) |258,583 |273,535 |- |Male Population (0-6 Age) |135,979 |142,781 |- |Female Population (0-6 Age) |122,604 |130,754 |- |Literates |910,146 |625,404 |- |Male Literates |546,782 |426,692 |- |Female Literates |363,364 |198,712 |- |Child Proportion (0-6 Age) |16.38% |20.21% |- |Boys Proportion (0-6 Age) |16.85% |20.22% |- |Girls Proportion (0-6 Age) |15.90% |20.19% |- | colspan="3" |This is Added by Shyamji Maurya 7860742492 |} == मुख्य व्यवसाय == कालीन व्यवसाय, कृषि, लघु उद्योग व्यवसाय, खाद्य व्यवसाय। '''मुख्य व्यंजन :''' भदोही जिले में लोग खाने पीने के शौकीन हैं। यहां विभिन्न तरह के पूर्वांचली व्यंजन पकाए जाते हैं । मुख्य रूप से यहां लोग नाश्ते में चने और प्याज से बनी '''घुघुरी''' और '''सुजी का हलवा''' खाना पसंद किया जाता है। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{उत्तर प्रदेश के जिले }} [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के जिले]] [[श्रेणी:भदोही ज़िला|*]] ju1eo0eivshk7nvd01v7e5dtihlhl7e 6555715 6555648 2026-05-24T01:38:03Z Asheesh Anjani Singh 926403 /* इतिहास */ 6555715 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र | other_name = भदोही जिला | skyline = | skyline_caption = | latd = 25 | latm = 23 | lats = 45 | latNS = N | longd = 82 | longm = 34 | longs = 7 | longEW = E |state_name = उत्तर प्रदेश |district = भदोही | भाषा = अवधी |leader_title = जिला पंचायत अध्यक्ष |leader_name = |altitude = 98 |population_as_of = 2011 |population_total = 1,578,213 |population_total_cite = |population_density = 1,200/km2 |population_denesity_cite = |area_magnitude = 7 |area_total =1055.99 |area_telephone = 91-05414 |postal_code = 221401 |vehicle_code_range = UP-66 | blank1_name_sec1 = [[Human sex ratio|Sex ratio]] | blank1_info_sec1 = 52:48 [[male|♂]]/[[female|♀]] | website = /http://bhadohi.nic.in/ |footnotes = }} '''भदोही जिला''', भारतीय राज्य [[उत्तर प्रदेश]] का एक जिला है। जिले का मुख्यालय [[ज्ञानपुर]] में है। पहले यह [[वाराणसी जिला|वाराणसी जिले]] में था। यह जिला [[प्रयागराज]] और [[वाराणसी]] के बीच मे स्थित है। यह जिला [[प्रयागराज]], [[जौनपुर]], [[वाराणसी]], [[मिर्जापुर]] की सीमाओं को स्‍पर्श करता है। यहाँ का [[भारतीय कालीन प्रौद्योगिकी संस्थान, भदोही|कालीन उद्योग]] विश्वप्रसिद्ध है और [[कृषि]] के बाद दूसरा प्रमुख रोजगार का स्रोत है। == इतिहास == इस जिले की उत्पत्ति ३० जून १९९४ को भदोही के नाम से उत्तर प्रदेश के ६५ वें जिले के रूप में हुई थी। लेकिन बाद में मायावती सरकार ने इसका नाम संत रविदास नगर रख दिया था। फिर 06 दिसम्बर २०१४ को मुख्यमंत्री अखिलेश यादव ने पुनः भदोही नाम रख दिया है। यह ज़िला "कारपेट सिटी " के नाम से विश्व में प्रसिद्ध है। यह उत्तर प्रदेश के सबसे छोटे जिले में गिना जाता है। यह जिला 16वी शताब्दी तक भरो के अधिकार में हुआ करता था परंतु 16वी शताब्दी में आमेर से कच्छवाह वंश के राजा पृथ्वीराज जी के पुत्र रामसिंह ने भरो को परास्त कर अपना राज्य स्थापित किया। भदोही के सीतामढ़ी में प्रभु श्री राम की पत्नी सीता का समाहित स्थल हैं यहां पर हनुमान जी का भव्य मूर्ति बनी है। इस भूभाग प्राचीन काल मे नागवंशी भर शासक की लम्बे समय तक शासन रहा है । क्षेत्र मे राजभर राजवंश के ब्यापक सबूत आज भी मौजूद है। इस जनपद का मुख्‍य व्‍यवसाय कालीन है। यहाँ के कालीन उद्योग का लिखित साक्ष्‍य 16वीं सदी की रचना आइन-ए-अकबरी से मिलने लगता है। वैसे कालीन उद्योग का इतिहास लगभग 5000 वर्ष पुराना है। पहला कालीन लगभग 3000 ई॰ पूर्व‍ मिस्र वासियों ने बनाया था। मिस्रवासी बुनाई कला के अच्‍छे ज्ञाता थे। वहीं से यह कला फारस पहुँची लेकिन अरब संस्‍कृति की वजह से इसका विकास बाधित हो गया। अब्‍बासी खलीफाओं के समय में रचित ‘[[अरेबियन नाइट्स]]’ कहानियों में जिन्‍न के साथ कालीनों के उड़ने का उल्‍लेख मिलता है। इन कहानियों में वर्णित हारून-उल-रशीद वास्‍तव में खलीफा थे जिन्‍हें अरबों का एक छत्र प्रभुत्‍व समाप्‍त करने का श्रेय दिया जाता है। अब्‍बासी खलीफाओं के पश्‍चात इस्‍लामिक साम्राज्‍य का विकेन्‍द्रीकरण हुआ तथा तुर्की व इस्‍लामिक राज्‍यों का उदय हुआ। मुगल राज्‍य भी उन्‍हीं में से एक था। फारस से मुगलों के साथ कालीन बनाने की कला भारत आयी। कश्‍मीर को मुगलों ने इस कला के लिए उपयुक्‍त स्‍थल के रूप में चुना जहाँ से यहाँ उत्‍तर-प्रदेश, राजस्‍थान व पंजाब पहुँची। [[Image:A carpet seller in Jaipur.jpg|right|thumb|300px|भदोही के जयपुर में कालीन का प्रदर्शन करता एक विक्रेता]] [[Image:Hariharnath Mandir, Gyanpur.jpg|right|thumb|300px|भदोही के ज्ञानपुर का '''हरिहरनाथ मन्दिर''']] 1580 ई॰ में मुगल बादशाह अकबर ने फारस से कुछ कालीन बुनकरों को अपने दरबार में बुलाया था। इन बुनकरों ने कसान, इफशान और हेराती नमूनों के कालीनें अकबर को भेंट की। [[अकबर]] इन कालीनों से बहुत प्रभावित हुआ उसने आगरा, दिल्‍ली और लाहौर में कालीन बुनाई प्रशिक्षण एवं उत्‍पाद केन्‍द्र खोल दिये। इसके बाद आगरा से बुनकरों का एक दल [[जी॰ टी॰ रोड]] के रास्‍ते बंगाल की ओर अग्रसर हुआ। रात्रि विश्राम के लिए यह हल घोसिया-माधोसिंह में रूका। इस दल ने यहाँ रूकने पर कालीन निर्माण का प्रयास किया। स्‍थानीय शासक और जुलाहों के माध्‍यम से यहाँ कालीन बुनाई की सुविधा प्राप्‍त हो गयी। धीरे-धीरे भदोही के जुलाहे इस कार्य में कुशल होते गए। वे आस-पास की रियासतों मे घूम-घूम कर कालीन बेचते थे और धन एकत्र करते थे। [[ईस्‍ट इण्डिया कम्‍पनी]] के व्‍यापारी इस कालीन निर्माण की कला से बहुत प्रभावित थे। उन्‍होंने अन्‍य हस्‍तशिल्‍पों का विनाश करना अपना दायित्‍व समझा था लेकिन कालीन की गुणवत्‍ता और इसके यूरोपीय बाजार मूल्‍य को देखकर इस हस्‍तशिल्‍प पर हाथ नहीं लगाया। 1851 में ईस्‍ट इण्डिया कम्‍पनी ने यहाँ के बने कालीनों को विश्‍व प्रदर्शनी में रखा जिसे सर्वोत्‍क्रष्‍ट माना गया। अर्न्‍तराष्‍ट्रीय बाज़ार में कालीन के 6 मुख्‍य उत्‍पादक हैं- [[ईरान]], [[चीन]], [[भारत]], [[पाकिस्‍तान]], [[नेपाल]], [[तुर्की]]। नाटेड कालीन निर्यात का 90 प्रतिशत ईरान, चीन, भारत और नेपाल से होता है जिसमें ईरान 30 प्रतिशत, भारत 20 प्रतिशत और नेपाल का हिस्‍सा 10 प्रतिशत है। कालीन निर्यात का 95 प्रतिशत यूरोप और अमेरिका में जाता है। अकेले जर्मनी 40 प्रतिशत कालीन आयात करता है। भदोही के कालीनों के निर्माण के सम्‍बन्‍ध में आश्‍चर्यजनक बात यह है कि यहाँ इस उद्योग का कच्‍चा माल पैदा नहीं होता। केवल कुशल श्रम की उपलब्‍धता ही सबसे बड़ा अस्‍त्र है। जिसके बल पर भदोही अपनी छाप विश्‍व बाज़ार में बनाए है। == भूगोल == भारत के भौगोलिक मानचित्र पर यह ज़िला मध्‍य गंगा घाटी में 25.09 अक्षांश उत्‍तरी से 25.32 उत्‍तरी अक्षांश तक तथा 82.45 देशान्‍तर पूर्वी तक फैला है। 1056 वर्ग कि॰मी॰ क्षेत्रफल वाले इस जिले की जनसंख्‍या 1578213 है। ज्ञानपुर औराई, भदोही तीन तहसील मुख्‍यालयों के अधीन डीघ, अभोली, सुरियावां, ज्ञानपुर औराई और भदोही विकास खण्‍ड कार्यालय है। इलाहाबाद के हंडिया और प्रतापपुर विधानसभा के साथ मिलकर संसदीय क्षेत्र बनाने वाले इस जनपद मे 3 विधान सभा क्षेत्र ज्ञानपुर औराई और भदोही हैं। यह ज़िला गंगा के मैदानी इलाके में बसा हुआ है। इसका दक्षिणी सीमा में गंगा नदी है। जिले के उत्तर दिशा में जौनपुर पूर्व में वाराणसी और मिर्ज़ापुर, दक्षिण और पश्चिम में इलाहबाद स्थित है। सबसे प्रसिद्ध गंगा घाट रामपुर का घाट है। जिले का घनत्व 1055.99 km² है। गंगा नदी से तीनो दिशाओं से घिरा [[कोनिया क्षेत्र]] जैसे प्राकृतिक क्षेत्र इस जिले में आते हैं। बाबा हरिहर नाथ मंदिर (ज्ञानपुर),[[सीता समाहित स्थल (सीतामढ़ी)]], [[बाबा गंगेश्वरनाथ धाम]] ([[इटहरा]]), इत्यादि यहाँ के प्रमुख मंदिर हैं। == भाग == इस जिले में तीन तहसील भदोही औराई, ज्ञानपुर और ६ मंडल (ब्लाक) भदोही, औराई, ज्ञानपुर, सुरियावां, डीघ और अभोली है। यहाँ १०७५ बसे गाँव और १४९ नाम के गाँव के साथ ७९ न्याय पंचायत और ४८९ ग्राम पंचायत हैं। इस जिले में ९ पुलिस थाने हैं। == जनसांख्यिकी == {{bar box |title=भदोही जिले में विभिन्न धर्मावलम्बियों की संख्या<ref>{{cite web|url=http://www.census2011.co.in/data/religion/district/569-sant-ravidas-nagar.html|title=Sant Ravidas Nagar District Religion Data - Census 2011|author=|date=|website=www.census2011.co.in|accessdate=19 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180320105444/http://www.census2011.co.in/data/religion/district/569-sant-ravidas-nagar.html|archive-date=20 मार्च 2018|url-status=dead}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=[[धर्म]] |right1= प्रतिशत |float=right |bars= {{bar percent|[[हिन्दू]]|#FF6600|86.70}} {{bar percent|[[मुसलमान]]|#009000|12.92}} {{bar percent|अन्य|#808080|0.38}} }} भारत की २००१ की जनगणना के अनुसार जिले की कुल जनसंख्या 1,353,705 थी। {| class="wikitable sortable" !'''Description''' !2011 !2001 |- |Actual Population |1,578,213 |1,353,705 |- |Male |807,099 |705,997 |- |Female |771,114 |647,708 |- |Population Growth |16.58% |25.62% |- |Area Sq. Km |1,015 |1,015 |- |Density/km2 |1,555 |1,334 |- |Proportion to Uttar Pradesh Population |0.79% |0.81% |- |Sex Ratio (Per 1000) |955 |917 |- |Child Sex Ratio (0-6 Age) |902 |916 |- |Average Literacy |68.97 |57.90 |- |Male Literacy |81.47 |75.76 |- |Female Literacy |56.03 |38.44 |- |Total Child Population (0-6 Age) |258,583 |273,535 |- |Male Population (0-6 Age) |135,979 |142,781 |- |Female Population (0-6 Age) |122,604 |130,754 |- |Literates |910,146 |625,404 |- |Male Literates |546,782 |426,692 |- |Female Literates |363,364 |198,712 |- |Child Proportion (0-6 Age) |16.38% |20.21% |- |Boys Proportion (0-6 Age) |16.85% |20.22% |- |Girls Proportion (0-6 Age) |15.90% |20.19% |- | colspan="3" |This is Added by Shyamji Maurya 7860742492 |} == मुख्य व्यवसाय == कालीन व्यवसाय, कृषि, लघु उद्योग व्यवसाय, खाद्य व्यवसाय। '''मुख्य व्यंजन :''' भदोही जिले में लोग खाने पीने के शौकीन हैं। यहां विभिन्न तरह के पूर्वांचली व्यंजन पकाए जाते हैं । मुख्य रूप से यहां लोग नाश्ते में चने और प्याज से बनी '''घुघुरी''' और '''सुजी का हलवा''' खाना पसंद किया जाता है। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{उत्तर प्रदेश के जिले }} [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के जिले]] [[श्रेणी:भदोही ज़िला|*]] 86m3emjby0tn5m31le5jciin1280svj दक्षिण भारत 0 7707 6555673 6546780 2026-05-23T20:01:55Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555673 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक अवस्थापन | name = दक्षिणी भारत | image_skyline = {{multiple image |border =infobox |total_width =300 |image_style = |perrow =1/2/2/2 |caption_align=center |image1=Tirumala 090615.jpg{{!}}Venkateswara Temple |caption1=[[तिरुपति वेंकटेश्वर मन्दिर]] |image2=MysorePalace-LeftAngle.jpg{{!}} |caption2=[[अम्बा विलास महल]] |image3=Alappuzha Boat Beauty W.jpg{{!}} |caption3=[[आलाप्पुड़ा]] |image4=Bangaram Island, Lakshadweep 20160325- DSC1780.jpg{{!}} |caption4=[[बंगाराम]] |image5=Matrimandir, Soul of the Auroville, near Pondicherry.JPG{{!}} |caption5=[[मातृमंदिर]] |image6=Statue of Thiruvalluvar.jpg{{!}} |caption6=[[तिरुवल्लुवर प्रतिमा]] |image7=Charminar, Hyderabad, India 2020.jpg{{!}} |caption7=[[चारमीनार]] }} | image_map = South India.svg | map_alt = | map_caption = दक्षिण भारत के [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश]] | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{flagu|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश]] | subdivision_name1 = {{plainlist| *[[तेलंगाना]] *[[कर्नाटक]] *[[आंध्र प्रदेश]] *[[पुदुच्चेरी]] *[[लक्षद्वीप]] *[[तमिल नाडु]] *[[केरल]] }} | subdivision_type2 = सर्वाधिक जनसंख्यायुक्त शहर | subdivision_name2 = [[बेंगलुरु]] | blank_name_sec1 = [[भारत की आधिकारिक भाषाएँ|आधिकारिक भाषाएँ]] | blank_info_sec1 = {{plainlist| * [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] * [[कन्नड भाषा|कन्नड]] * [[तमिल भाषा|तमिल]] * [[मलयालम भाषा|मलयालम]] * [[अंग्रेज़ी]]<ref>{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/090619/in-the-land-of-many-tongues-hindi-cant-be-lingua-franca.html|title=In the land of many tongues, Hindi can't be lingua franca|date=9 June 2019|website=Deccan Chronicle}}</ref> }} | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_total_km2 = 635,780 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_max_m = 2695 | elevation_max_point = <!-- for denoting the measurement point --> [[आनमुडि]] | elevation_min_m = −2.2 | elevation_min_point = <!-- for denoting the measurement point --> [[कुट्टनाड़]] | population_total = 253,051,953 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = 400 | population_demonym = दक्षिण भारतीय | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | population_density_sq_mi = | other_name = | blank_info_sec2 = {{plainlist| * [[बदगा भाषा]] * [[गोण्डी भाषा]] * [[मराठी]] * [[कोडवा भाषा]] * [[कोंकणी]] *[[तोडा भाषा]] * [[तुलु]] }} | blank_name_sec2 = [[भारत की आधिकारिक भाषाएँ|अल्पसंख्यक भाषाएँ]] | blank1_name_sec1 = [[मानव विकास सूचकांक]] {{nobold|(2019)}} | blank1_info_sec1 = {{increase}} 0.755 ({{color|green|उच्च}}) | blank2_name_sec1 = [[साक्षरता]] {{nobold|(2011)}} | blank2_info_sec1 = 81.09%<ref name="Literacy survey_2018">{{cite web |title=Literacy Survey, India (2017–18) |date=8 September 2020 |url=https://www.firstpost.com/india/at-96-2-kerala-tops-indias-literacy-rate-chart-again-andhra-pradesh-ranks-lowest-with-66-4-8796401.html |publisher=Firstpost |access-date=9 September 2020}}</ref> | blank3_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] {{nobold|(2011)}} | blank3_info_sec1 = 986 [[महिला|♀]]/1000 [[पुरुष|♂]]<ref name="pc-census2011">{{cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=https://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India |access-date=3 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/https://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |url-status=dead}}</ref> | native_name = {{nobold|Southern India}} }} '''दक्षिण भारत''' [[भारत]] में [[प्रायद्वीप]] [[दक्कन का पठार|दक्कन पठार]] का दक्षिणी भाग को कहा जाता है। इसमें भारतीय राज्य [[आन्ध्र प्रदेश]], [[कर्नाटक]], [[केरल]], [[तमिल नाडु]] और [[तेलंगाना]] के साथ-साथ [[केन्द्र-शासित प्रदेश]] [[लक्षद्वीप]] और [[पुदुचेरी (नगर)|पुदुचेरी]] शामिल हैं। इसे [[प्रायद्वीप]] भारत के रूप में भी जाना जाता है। इसमें भारत के कुल क्षेत्रफल का 19.31% ({{convert|635,780|km2|sqmi|abbr=on|disp=or}}) भूभाग शामिल है। इसमें देश की 20% जनसंख्या को निवास करती है। यह पूर्व में [[बंगाल की खाड़ी]], पश्चिम में [[अरब सागर]] और दक्षिण में [[हिन्द महासागर]] से घिरा है। इस क्षेत्र का भूगोल विविध है जिसमें दो पर्वत शृंखलायें शामिल हैं। इसकी मुख्य पठारी भूमि की सीमा [[पश्चिमी घाट|पश्चिमी]] और [[पूर्वी घाट]] से लगती हैं। यहाँ जल के गैर-बारहमासी स्रोत के रूप में [[गोदावरी नदी|गोदावरी]], [[कृष्णा नदी|कृष्णा]], [[कावेरी नदी|कावेरी]], [[तुंगभद्रा नदी|तुंगभद्रा]] और [[वैगई नदी|वैगई]] नदियाँ हैं। इस क्षेत्र के सबसे बड़े शहरी क्षेत्र [[चेन्नई]], [[बंगलौर|बैंगलोर]], [[हैदराबाद]], [[कोयंबतूर]], [[कोच्चि]] और [[विशाखपटनम]] हैं। दक्षिण भारत के अधिकांश लोग चार प्रमुख [[द्रविड़ भाषाएं|द्रविड़ भाषाओं]] में से कम से कम एक भाषा बोलते हैं: [[तेलुगू भाषा|तेलुगु]], [[तमिल भाषा|तमिल]], [[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]] और [[मलयालम भाषा|मलयालम]]। इसके इतिहास के दौरान, कई राजवंशीय राज्यों ने दक्षिण भारत के कुछ हिस्सों पर शासन किया। [[भारतीय उपमहाद्वीप का इस्लामी इतिहास|मुस्लिम आक्रांताओं के भारतीय उपमहाद्वीप पर आक्रमणों]] ने [[दक्षिण एशिया|दक्षिण]] और [[दक्षिण पूर्व एशिया]] ने इस क्षेत्र के इतिहास और संस्कृति को प्रभावित किया। दक्षिण भारत में स्थापित प्रमुख राजवंशों में [[चेर राजवंश|चेर]], [[चोल राजवंश|चोल]], [[पाण्ड्य राजवंश|पाण्ड्य]], [[पल्लव राजवंश|पल्लव]], [[सातवाहन]], [[चालुक्य राजवंश|चालुक्य]], [[होयसल राजवंश|होयसल]], [[राष्ट्रकूट राजवंश|राष्ट्रकूट]] और [[विजयनगर साम्राज्य|विजयनगर]] शामिल हैं। यूरोपीय देशों ने केरल के तटों से भारत में प्रवेश किया और इस क्षेत्र को [[ईस्ट इण्डिया कम्पनी|ब्रिटेन]], [[पुर्तगाली भारत|पुर्तगाल]] और [[फ्रांसीसी भारत|फ्रांस]] द्वारा [[उपनिवेशवाद|उपनिवेश]] बनाया गया। [[भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलन|भारत की स्वतन्त्रता]] के तुरंत बाद के दशकों में इस क्षेत्र की अर्थव्यवस्था में काफी उतार-चढ़ाव देखने को मिले लेकिन इन दक्षिण भारतीय राज्यों की अर्थव्यवस्थाओं ने पिछले तीन दशकों में राष्ट्रीय-औसत से अधिक की निरंतर वृद्धि दर्ज की है। भारत के अन्य क्षेत्रों की तुलना में दक्षिण भारत का संयुक्त रूप से [[अर्थव्यवस्था के आकार के आधार पर भारत के राज्य|सबसे बड़ा सकल घरेलू उत्पादक]] स्थल है। दक्षिण भारतीय राज्यों की अर्थव्यवस्था में उत्तर भारत के राज्यों की तुलना में तेजी से वृद्धि के कारण यहाँ उच्च [[मानव विकास सूचकांक]] के साथ यह क्षेत्र [[सामाजिक अर्थशास्त्र]] में अग्रणी हैं। वर्ष 2011 तक दक्षिणी राज्यों में [[भारत में साक्षरता|साक्षरता दर]] राष्ट्रीय औसत 76% से अधिक है। दक्षिण भारत में प्रजनन दर 1.9 है, जो भारत के सभी क्षेत्रों में सबसे कम है। == शब्द-साधन == "साउथ इंडिया" नाम दो [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]] शब्दों से मिलकर बना है: ''साउथ'' मुख्य [[दिशा]] को दर्शाता है और इंडिया [[देश]] के नाम से लिया गया है जिसका शाब्दिक अर्थ भारत का दक्षिणी भाग है। इसे "प्रायद्वीपीय भारत" के रूप में भी जाना जाता है जो तीन तरफ से पानी से घिरे [[प्रायद्वीप]] में इसके स्थान को दर्शाता है।<ref>{{Cite book|year=2004|title=Word Histories and Mysteries: From Abracadabra to Zeus|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|isbn=978-0547350271|oclc=55746553|page=216|url=https://books.google.com/books?id=cZ88p_bSt1EC&pg=PA216}}</ref> शब्द "दक्कन", [[दक्कन का पठार|दक्कन के पठार]] द्वारा आवरण किए गए क्षेत्र को संदर्भित करता है जो तटीय क्षेत्रों को छोड़कर अधिकांश प्रायद्वीपीय भारत को आवरण करता है, यह [[प्राकृत]] शब्द ''दक्खिना'' का एक अंग्रेजी रूप है जो [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] शब्द ''दक्षिणा'' से लिया गया है जिसका अर्थ दक्षिण है।<ref name="HobsonJobson2013">{{Cite book|title=Hobson-Jobson:The Definitive Glossary of British India|first1=Henry|last1=Yule|first2=A. C.|last2=Burnell|date=13 June 2013|publisher=Oxford|isbn=978-0-1916-4583-9|page=199|location=London}}</ref> ''कर्नाटक'', जो ''"कर्णः"'' या ''"करुणः"'' से बना है, जिसका अर्थ है ऊँचा देश, दक्षिण भारत से भी जुड़ा हुआ है।<ref name="hobsons">{{cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.0:1:415.hobson|archive-url=https://archive.today/20120714033828/http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.0:1:415.hobson|url-status=dead|archive-date=14 July 2012|title=Origins of the word 'Carnatic' in the Hobson Jobson Dictionary|publisher=University of Chicago|access-date=15 September 2006|location=Chicago}}</ref> == इतिहास == {{Main|दक्षिण भारत का इतिहास}} === प्राचीन एवं मध्यकालीन युग === {{See also|मसाला व्यापार}} [[File:Rajendra map new.svg|thumb|राजेंद्र चोल प्रथम के दौरान चोल साम्राज्य, सी. 1030]] [[कार्बन डेटिंग]] से पता चलता है कि दक्षिण भारत में [[नवपाषाण युग|नवपाषाणिक]] संस्कृतियों से जुड़े राख के ढेर 8000 ईसा पूर्व के हैं। 1000 ईसा पूर्व की शुरुआत में, लौह प्रौद्योगिकी पूरे क्षेत्र में फैल गई; हालाँकि, ऐसा प्रतीत नहीं होता है कि दक्षिण भारत में [[लौह युग]] से पहले कोई पूर्ण विकसित [[कांस्य युग]] था।<ref name="prehistory">{{cite book|last=Agarwal|first=D.P|url=https://www.arkeologi.uu.se/digitalAssets/483/c_483244-l_3-k_agrawal.pdf|title=Urban Origins in India|year=2006|publisher=Uppsala University|access-date=30 August 2023|page=3|archive-date=30 मई 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230530150947/https://www.arkeologi.uu.se/digitalAssets/483/c_483244-l_3-k_agrawal.pdf|url-status=dead}}</ref> यह क्षेत्र एक [[व्यापार मार्ग]] के मध्य में था जो [[भूमध्य सागर]] को [[पूर्वी एशिया]] से जोड़ने वाले मुज़िरिस से [[अरिकमेडु]] तक फैला हुआ था।<ref>{{cite book|title=The Periplus of the Erythraean Sea: Travel And Trade In The Indian Ocean By A Merchant Of The First Century |first=Wilfred|last=Schoff|year=1912|publisher=South Asia Books|isbn=978-8-1215-0699-1}}</ref><ref>{{cite book|first=Miller|last=J. Innes|orig-date=1969|title=The Spice Trade of The Roman Empire: 29 B.C. to A.D. 641|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=978-0-1981-4264-5}}</ref> [[फ़ोनीशिया|फोनीशियन]], [[प्राचीन रोम|रोमन]], यूनानी, [[अरब लोग|अरब]], [[सीरिया की जनसांख्यिकी|सीरियाई]], [[यहूदी]] और [[चीनी (चीन के निवासी)|चीनियों]] के साथ व्यापार [[संगम काल]] (सी. तीसरी शताब्दी ईसा पूर्व से चौथी शताब्दी सी.ई.) के दौरान शुरू हुआ।<ref>{{Cite book|first=Bjorn|last=Landstrom|title=The Quest for India|publisher=Allwin and Unwin|year=1964|isbn=978-0-0491-0016-9}}</ref> यह क्षेत्र पूर्व को पश्चिम से जोड़ने वाले प्राचीन [[रेशम मार्ग]] का हिस्सा था।<ref>{{cite book |last=Elisseeff|first=Vadime|title=The Silk Roads: Highways of Culture and Commerce|publisher=[[UNESCO]] Publishing / Berghahn Books|year=2001|isbn=978-9-2310-3652-1}}</ref> [[File:गुप्त और मौर्य साम्राज्य.jpg|thumb|200px|प्राचीन भारतीय इतिहास में , दक्षिण भारत में स्तिथ दक्षिणपथ प्रान्त]] कई राजवंश जैसे [[करूर|करुवुर]] के [[चेर राजवंश|चेर]], [[मदुरई]] के [[पाण्ड्य राजवंश|पाण्ड्य]], [[तंजावूर]] के [[चोल राजवंश|चोल]], [[कोड़िकोड]] के [[ज़ामोरिन]], [[अमरावती, आन्ध्र प्रदेश|अमरावती]] के [[सातवाहन]], [[कांचीपुरम|कांची]] के [[पल्लव राजवंश|पल्लव]], [[बनवासी, कर्नाटक|बनवासी]] के [[कदंब राजवंश|कदम्ब]], [[कोलार]] के [[पश्चिम गंग वंश|पश्चिमी गंगा]], [[मलखेड|मान्यखेता]] के [[राष्ट्रकूट राजवंश|राष्ट्रकूट]], [[बादामी, कर्नाटक|बादामी]] के [[चालुक्य राजवंश|चालुक्यों]], [[बेलूर]] के [[होयसल राजवंश|होयसलों]] और [[वरंगल|ओरुगल्लू]] के [[काकतीय वंश|काकतीयओं]] ने 6वीं शताब्दी ईसा पूर्व से 14वीं शताब्दी ई.पू. तक इस क्षेत्र पर शासन किया। 15वीं शताब्दी में, [[विजयनगर साम्राज्य]] संपूर्ण दक्षिणी भारत पर विजय प्राप्त करने वाला अंतिम साम्राज्य था।<ref>{{cite book|language=en|title=A History of South India from Prehistoric Times to the Fall of Vijayanagar|url=https://archive.org/details/historyofsouthin0000sast|isbn=978-0-1956-0686-7|publisher=Oxford University Press|first=Nilakanta|last=Sastri|year=1976|pages=[https://archive.org/details/historyofsouthin0000sast/page/n122 7],69,179,199,214,239}}</ref> [[दिल्ली सल्तनत]] के बार-बार आक्रमण के बाद, 1646 में विजयनगर साम्राज्य गिर गया और इस क्षेत्र पर तत्कालीन विजयनगर साम्राज्य के विभिन्न [[दक्खिन के सल्तनत]], पॉलीगारों और [[नायक राजवंश|नायक]] गवर्नरों का शासन था जिन्होंने स्वतंत्रता की घोषणा की थी।<ref>{{cite book|title=Rise and Fall of the Poligars of Tamilnadu|first=K.|last=Rajayyan|year=1974|publisher=University of Madras|page=2}}</ref> === औपनिवेशिक युग === [[File:Madras Prov South 1909.jpg|thumb|right|ब्रिटिश राज के दौरान दक्षिण भारत का मानचित्र]] 15वीं शताब्दी में यूरोपीय आये; और 18वीं शताब्दी के मध्य तक, [[फ्रांसीसी ईस्ट इंडिया कंपनी|फ्रांसीसी]] और [[ईस्ट इण्डिया कम्पनी|ब्रिटिश]] दक्षिण भारत पर सैन्य नियंत्रण के लिए एक लंबे संघर्ष में शामिल थे। 1799 में [[चौथा आंग्ल-मैसूर युद्ध|चौथे आंग्ल-मैसूर युद्ध]] में [[टीपू सुल्तान]] की हार और 1806 में [[वेल्लोर विद्रोह]] की समाप्ति के बाद, अंग्रेजों ने [[पुदुचेरी ज़िला|फ्रांसीसी पुदुचेरी]] को छोड़कर, वर्तमान दक्षिण भारत के अधिकांश हिस्से पर अपनी शक्ति मजबूत कर ली। 1857 में [[ब्रिटिश साम्राज्य]] ने ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी से इस क्षेत्र का नियंत्रण अपने हाथ में ले लिया।<ref>{{cite book|title=Great Mutiny: India 1857|first=Christopher|last=Hibbert |date=1 March 2000|publisher=Penguin|page=221|isbn=978-0-1400-4752-3}}</ref> ब्रिटिश औपनिवेशिक शासन के दौरान, इस क्षेत्र को [[मद्रास प्रैज़िडन्सी]] (बाद में, मद्रास प्रांत), [[हैदराबाद प्रांत]], [[मैसूर]] और मद्रास स्टेट्स एजेंसी ([[त्रवनकोर|त्रावणकोर]], कोचीन, जेपोर और कई अन्य [[ब्रिटिश भारत में रियासतें|छोटी रियासतों]] से बना) में विभाजित किया गया था। इस क्षेत्र ने भारतीय स्वतंत्रता आंदोलन में एक प्रमुख भूमिका निभाई। दिसंबर 1885 में बंबई में [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] के पहले सत्र में भाग लेने वाले 72 प्रतिनिधियों में से 22 दक्षिण भारत से थे।<ref>{{cite book|title=Indian National Evolution: A Brief Survey of the Origin and Progress of the Indian National Congress and the Growth of Indian Nationalism |page=59|publisher=Cornell University Press|date=22 September 2009|isbn=978-1-1124-5184-3}}</ref> === स्वतंत्रता के बाद === 1947 में [[भारतीय स्वतंत्रता अधिनियम १९४७|भारतीय स्वतंत्रता]] के बाद, इस क्षेत्र को चार राज्यों [[मद्रास स्टेट|मद्रास राज्य]], मैसूर राज्य, हैदराबाद राज्य और [[त्रावणकोर-कोचीन]] में संगठित किया गया था।<ref>{{cite book|title=Constitution of India|chapter=Article 1|url=http://lawmin.nic.in/olwing/coi/coi-english/coi-indexenglish.htm|publisher=Ministry of Law and Justice, Government of India|access-date=31 December 2015|archive-date=2 अप्रैल 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120402064301/http://lawmin.nic.in/olwing/coi/coi-english/coi-indexenglish.htm|url-status=dead}}</ref> द्रविड़ नाडु दक्षिण भारत में [[द्रविड़ भाषा-परिवार|द्रविड़ भाषा]] बोलने वालों के लिए एक अलग संप्रभु राज्य का प्रस्ताव था। प्रारंभ में, द्रविड़ नाडु समर्थकों की मांग [[तमिल भाषा|तमिल]] भाषी क्षेत्रों तक ही सीमित थी, लेकिन बाद में इसका विस्तार अन्य भारतीय राज्यों को भी इसमें शामिल करने के लिए किया गया, जहां इस क्षेत्र में अधिकांश द्रविड़ भाषी लोग थे।<ref>{{Cite book|last=Taylor|first=Richard Warren|title=Religion and Society: The First Twenty-five Years, 1953–1978|publisher=Christian Literature Society|year=1982|oclc=9007066|page=242}}</ref> [[राज्य पुनर्गठन अधिनियम १९५६|राज्य पुनर्गठन अधिनियम 1956]], जिसने भाषाई राज्यों का निर्माण किया, ने एक अलग संप्रभु राज्य की मांग को कमज़ोर कर दिया।<ref>{{Cite book|last=Thapar|first=Romesh|author-link=Romesh Thapar|title=Change and Conflict in India|publisher=Macmillan|year=1978|isbn=978-0-8364-0222-3|page=75}}</ref><ref>{{Cite book|last=Rao|first=C Rajeswara|title=Defeat Separatist Conspiracy in Andhra|publisher=Communist Party of India|year=1973|oclc=814926|page=28}}</ref> 1956 के [[राज्य पुनर्गठन अधिनियम १९५६|राज्य पुनर्गठन अधिनियम]] ने भाषाई आधार पर राज्यों का पुनर्गठन किया जिसके परिणामस्वरूप [[आन्ध्र प्रदेश]], [[कर्नाटक]], [[केरल]] और [[तमिल नाडु]] के नए राज्यों का निर्माण हुआ।<ref name="ROS"/><ref>{{cite web|url=https://www.india.gov.in/my-government/constitution-india/amendments/constitution-india-seventh-amendment-act-1956|title=Seventh Amendment|publisher=[[Government of India]]|access-date=19 August 2023}}</ref> इस अधिनियम के परिणामस्वरूप, [[मद्रास स्टेट|मद्रास राज्य]] ने [[त्रावणकोर-कोचीन]] से [[कन्याकुमारी जिला|कन्याकुमारी जिले]] को जोड़कर अपना नाम बरकरार रखा। इसके पश्चात 1968 में राज्य का नाम बदलकर [[तमिल नाडु]] कर दिया गया।<ref>{{cite report|url=https://dgfasli.gov.in/en/book-page/background-information-1|title=Background information on state of Tamil Nadu|publisher=[[Ministry of Labour and Employment (India)|Ministry of Labour and Employment]], [[Government of India]]|access-date=16 September 2023}}</ref> [[आन्ध्र प्रदेश]] का निर्माण 1956 में [[हैदराबाद प्रांत|हैदराबाद राज्य]] के तेलुगु भाषी जिलों के साथ आंध्र राज्य के विलय के साथ हुआ था। [[केरल]] का निर्माण [[मालाबार|मालाबार जिले]] और [[मद्रास स्टेट|मद्रास राज्य]] के दक्षिण केनरा जिलों के कासरगोड तालुक के [[त्रावणकोर-कोचीन]] के साथ विलय के साथ हुआ था। मैसूर राज्य को बेल्लारी और दक्षिण केनरा (कासरगोड तालुक को छोड़कर) और मद्रास राज्य से [[कोयम्बतूर जिला|कोयम्बतूर जिले]] के [[कोल्लेगाल]] तालुक, [[बॉम्बे राज्य]] से [[बेलगाम]], [[बीजापुर जिला, कर्नाटक|बीजापुर]], उत्तरी केनरा और [[धारवाड़ जिला|धारवाड़ जिलों]], हैदराबाद राज्य और [[कोडगु जिला|कूर्ग]] प्रांत के कन्नड़-बहुल ज़िले [[बीदर]], [[रायचूर जिला|रायचूर]] और [[गुलबर्ग|गुलबर्गा]] को शामिल करके पुनर्गठित किया गया था।<ref name="1956act">{{cite report|url=https://thc.nic.in/Central%20Governmental%20Acts/States%20Re-Organisation%20Act,%201956.pdf|title=States Reorganisation Act, 1956|publisher=High Court of Tripura|access-date=16 September 2023}}</ref> 1973 में मैसूर राज्य का नाम बदलकर [[कर्नाटक]] कर दिया गया।<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1972/07/30/archives/mysore-an-indian-state-is-renamed-as-karnataka.html|title=Mysore, an Indian State, Is Renamed as Karnataka|newspaper=[[The New York Times]]|date=30 July 1972|access-date=24 July 2023}}</ref> [[पुदुच्चेरी (केन्द्र-शासित प्रदेश)|पुदुच्चेरी]] का केंद्र शासित प्रदेश 1954 में बनाया गया था जिसमें [[पुदुचेरी ज़िला|पुदुचेरी]], [[कारईकाल|कराईकल]], यानम और [[माहे]] के पिछले [[फ्रांसीसी भारत|फ्रांसीसी]] परिक्षेत्र शामिल थे।<ref name="ROS"/> लैकाडिव द्वीप समूह, जो मद्रास राज्य के दक्षिण केनरा और मालाबार जिलों के बीच विभाजित थे, एकजुट होकर [[लक्षद्वीप]] के केंद्र शासित प्रदेश में संगठित हो गए।<ref name="ROS">{{cite report|url=http://www.epw.in/system/files/pdf/1955_7/42/reorganisation_of_statesthe_approach_and_arrangements.pdf|title=Reorganisation of states|date=15 October 1955|publisher=Economic Weekly|access-date=31 December 2015}}</ref> [[तेलंगाना]] का गठन 2 जून 2014 को [[आन्ध्र प्रदेश]] को विभाजित करके किया गया था और इसमें उत्तर-पश्चिमी आन्ध्र प्रदेश के दस जिले शामिल हैं।<ref>{{cite report|title=The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014|url=https://www.mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/APRegACT2014_0.pdf|publisher=Ministry of law and Justice, Government of India|access-date=3 March 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160108223043/https://www.mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/APRegACT2014_0.pdf|archive-date=8 January 2016|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160108223043/https://www.mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/APRegACT2014_0.pdf |date=8 जनवरी 2016 }}</ref><ref>{{cite news |title=Telangana bill passed by upper house|url=https://timesofindia.indiatimes.com/telangana-bill-in-rajya-sabha/liveblog/30712218.cms |newspaper=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=20 March 2016|date=20 February 2014|lang=en}}</ref> ====विध्वंसक घटनाएं==== * [[2015 दक्षिण भारतीय बाढ़]] == भूगोल == === तलरूप === [[File:South India satellite.jpg|thumb|200px|दक्षिण भारत की उपग्रह छवि] दक्षिण भारत एक उल्टे त्रिकोण के आकार का [[प्रायद्वीप]] है जो दक्षिण में [[हिन्द महासागर]], पश्चिम में [[अरब सागर]], पूर्व में [[बंगाल की खाड़ी]] और उत्तर में [[विन्ध्याचल पर्वत शृंखला|विंध्य]] और [[सतपुड़ा पर्वतमाला|सतपुड़ा]] पर्वतमालाओं से घिरा है।<ref>{{cite book|title=Chambers's Concise Gazetteer of the World|page=353|year=1907|publisher=W.& R.Chambers|lang=en|first=David|last=Patrick}}</ref> [[नर्मदा नदी]] विंध्य और सतपुड़ा पर्वतमाला के बीच अवसाद में पश्चिम की ओर बहती है, जो [[दक्कन का पठार|दक्कन पठार]] के उत्तरी विस्तार को परिभाषित करती है।<ref>{{cite book|title= Toward Sustainable Development? Struggling Over India's Narmada River|first=William|last=Fisher |year=1995|isbn=978-1-5632-4525-1|page=51 |lang=en|publisher=[[M. E. Sharpe]]|location=New York}}</ref> [[लक्षद्वीप]] के नीचे [[मूँगा (जीव)|मूँगा]] द्वीप भारत के दक्षिण-पश्चिमी तट पर स्थित हैं और [[अण्डमान और निकोबार द्वीपसमूह|अण्डमान और निकोबार]] द्वीप पूर्वी तट से काफी दूर स्थित हैं। [[पाक जलसंधि]] और कम रेतीली चट्टानों और द्वीपों की श्रृंखला है जिसे [[रामसेतु]] के नाम से जाना जाता है, इस क्षेत्र को [[श्रीलंका]] से अलग करती है, जो दक्षिणपूर्वी तट पर स्थित है।<ref>{{cite encyclopedia|title= Adam's bridge|url=https://www.britannica.com/eb/article-9003680|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|year=2007|access-date=1 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url= https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/srilanka.pdf|title=Map of Sri Lanka with Palk Strait and Palk Bay |publisher=UN|access-date=1 January 2016}}</ref> भारत की मुख्य भूमि का सबसे दक्षिणी छोर [[कन्याकुमारी]] में है जहाँ हिंद महासागर बंगाल की खाड़ी और अरब सागर से मिलता है।<ref>{{cite web|url=https://www.lonelyplanet.com/india/tamil-nadu/kanyakumari-cape-comorin|title=Kanyakumari alias Cape Comorin|publisher=Lonely Planet|access-date=1 January 2016}}</ref> [[File:AnaimudiPeak DSC 4834.jpg|thumb|200px|अनामुडी शिखर दक्षिण भारत का सबसे ऊँचा शिखर है]] [[पश्चिमी घाट]] [[ताप्ती नदी]] के दक्षिण से कन्याकुमारी तक पश्चिमी तट के साथ दक्षिण में चलता है और अरब सागर के साथ भूमि की एक संकीर्ण पट्टी बनाता है जिसे [[कोंकण]] क्षेत्र कहा जाता है।<ref>{{cite journal|url=https://www.nature.com/nature/journal/v403/n6772/fig_tab/403853a0_T6.html|title=Biodiversity hotspots for conservation priorities|journal=Nature|year=2000|doi=10.1038/35002501|access-date=16 November 2013|last1=Myers|first1=Norman|last2=Mittermeier|first2=Russell A.|last3=Mittermeier|first3=Cristina G.|last4=Da Fonseca|first4=Gustavo A. B.|last5=Kent|first5=Jennifer|volume=403|issue=6772|pages=853–858|pmid=10706275|bibcode=2000Natur.403..853M|s2cid=4414279| issn=0028-0836}}</ref> [[अनाइमुडी]] {{convert|2695|m|ft|0|abbr=on}} [[आनेमलई की पहाड़ियाँ|आनेमलई पहाड़ियों]] में दक्षिण भारत की सबसे ऊंची चोटी है।<ref>{{Cite book |url=https://www.worldcat.org/oclc/58540809|title=Southern India: its history, people, commerce, and industrial resources|last1=Playne |first1=Somerset|last2=Bond|first2=J. W|last3=Wright|first3=Arnold|year=2004|publisher=Asian Educational Service |lang=en|oclc=58540809|access-date=30 August 2023|page=417}}</ref> [[पूर्वी घाट]] पूर्वी तट के साथ-साथ बंगाल की खाड़ी के समानांतर चलते हैं और उनके बीच की भूमि की पट्टी [[कोरोमंडल तट|कोरोमंडल]] क्षेत्र बनाती है।<ref>{{cite web |url = https://www.portal.gsi.gov.in/pls/portal/url/page/GSI_STATIC/GSI_STAT_GEO_TOURISM_MONUMENTS |title=Eparchaean Unconformity, Tirumala Ghat section |access-date=20 September 2009 |publisher=Geological Survey of India|url-status=dead|archive-url = https://archive.today/20130419091251/http://www.portal.gsi.gov.in/pls/portal/url/page/GSI_STATIC/GSI_STAT_GEO_TOURISM_MONUMENTS |archive-date=19 April 2013 |df=dmy-all }}</ref> वे पहाड़ों की एक असंतत श्रृंखला हैं, जो दक्षिणी भारत की चार प्रमुख नदियों, [[गोदावरी नदी|गोदावरी]], [[महानदी]], [[कृष्णा नदी|कृष्णा]] और [[कावेरी नदी|कावेरी]] द्वारा नष्ट और चतुष्कोणित हो गई हैं।<ref>{{cite book|title=Encyclopedia of the World's Biomes|year=2020|isbn=978-0-1281-6097-8|publisher=Elsevier Science|lang=en|first1=Dominick A.|last1=DellaSala|first2=Michael I.|last2=Goldstei|page=546|location=Amsterdam}}</ref> दोनों पर्वत श्रृंखलाएं [[नीलगिरि (पर्वत)|नीलगिरि]] पर्वतों पर मिलती हैं, जो लगभग उत्तरी केरल और कर्नाटक के साथ तमिलनाडु की सीमाओं पर अर्धचंद्राकार रूप में फैली हुई हैं, जो [[पालक्काड़ ज़िला|पालक्काड़]] और [[वायनाड जिला|वायनाड]] पहाड़ियों और [[सत्यमंगलम वन्य अभयारण्य|सत्यमंगलम]] पर्वतमालाओं को घेरती हैं, जो पूर्वी घाट की अपेक्षाकृत निचली पहाड़ियों तक फैली हुई हैं। तमिलनाडु-आंध्र प्रदेश सीमा का पश्चिमी भाग, जो [[तिरुपति वेंकटेश्वर मन्दिर|तिरूपति]] और [[अन्नामलई पहाड़|अन्नामलाई पहाड़ियों]] का निर्माण करता है।<ref>{{cite book|last=Eagan|first=J. S. C|title=The Nilgiri Guide And Directory|url=https://archive.org/details/nilgiriguideandd031416mbp|publisher=S.P.C.K. Press|location=Chennai|isbn=978-1-1494-8220-9|year=1916|page=30}}</ref> [[दक्कन का पठार]] पर्वत श्रृंखलाओं से घिरा ऊंचा क्षेत्र है।<ref>{{cite book |last=Dr. Jadoan|first=Atar Singh|title=Military Geography of South-East Asia|publisher=Anmol Publications|location=India|date=September 2001|isbn=978-8-1261-1008-7|lang=en}}</ref> यह पठार उत्तर में {{convert|100|m}} और दक्षिण में {{convert|1|km}} से भी अधिक ऊंचा है, जिससे [[भारतीय उपमहाद्वीप]] के समुद्र तट के नीचे की ओर इशारा करते हुए त्रिकोण के भीतर एक उभरा हुआ त्रिकोण बनता है।<ref>{{cite web|url=https://www.sanctuaryasia.com/resources/biogeozones/decpen.php |title=The Deccan Peninsula |publisher=Sanctuary Asia|date=5 January 2001 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061017150254/https://www.sanctuaryasia.com/resources/biogeozones/decpen.php |archive-date=17 October 2006}}</ref> यह पश्चिम से पूर्व की ओर धीरे-धीरे ढलान पर है जिसके परिणामस्वरूप प्रमुख नदियाँ पश्चिमी घाट से निकलती हैं और पूर्व में बंगाल की खाड़ी में बहती हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.panda.org/about_wwf/where_we_work/ecoregions/edeccan_plateau_moist_forests.cfm |title=Eastern Deccan Plateau Moist Forests|publisher=World Wildlife Fund |access-date=5 January 2007 }}</ref> दक्कन के ज्वालामुखीय [[बेसाल्ट]] बिस्तर विशाल [[दक्कन उद्भेदन]] विस्फोट में बिछाए गए थे, जो 67 से 66 मिलियन वर्ष पहले [[चाकमय कल्प]] के अंत में हुआ था।<ref>{{cite web |url=https://newsoffice.mit.edu/2014/volcanic-eruption-dinosaur-extinction-1211|title=What really killed the dinosaurs?|publisher=MIT|first1=Jennifer|last1=Chu|date=11 December 2014|access-date=28 August 2023}}</ref> कई वर्षों तक चली ज्वालामुखी गतिविधि से परत दर परत बनती गई और जब ज्वालामुखी विलुप्त हो गए, तो उन्होंने ऊंचे इलाकों का एक क्षेत्र छोड़ दिया, जिसके शीर्ष पर आमतौर पर एक मेज की तरह समतल क्षेत्रों का विशाल विस्तार था।<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/154969/Deccan|title=Deccan Plateau|encyclopedia=Britannica|access-date=1 January 2016 }}</ref> पठार को पूर्व की ओर बहने वाली [[गोदावरी नदी|गोदावरी]], [[कृष्णा नदी|कृष्णा]], [[कावेरी नदी|कावेरी]] और [[वैगई नदी|वैगई]] नदियों और उनकी सहायक नदियों द्वारा पानी मिलता है।<ref>{{cite book|title=Indian Journal of Earth Sciences|publisher=Indian Journal of Earth Sciences|first=Mihir|last=Bose|year=1977|page=21|lang=en}}</ref> अन्य प्रमुख विशेषताओं में [[मन्नार की खाड़ी]], [[पाक जलसंधि]] शामिल है, जो भारत को श्रीलंका से अलग करती है; [[दस डिग्री जलसन्धि]], जो अंडमान को निकोबार द्वीप समूह से अलग करता है; और आठ डिग्री चैनल, जो लैकाडिव और अमिनदीवी द्वीपों को मिनिकॉय द्वीप से दक्षिण में अलग करता है।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=XwVX-85oI0EC&pg=PA10|page=10|title=Environment impact assessment|author1=J. Sacratees|author2=R. Karthigarani|publisher=APH Publishing|year=2008|isbn=978-8-1313-0407-5}}</ref> [[लक्षद्वीप सागर]] एक छोटा समुद्र है।<ref>{{cite web|url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|title=Limits of Oceans and Seas, 3rd edition|year=1953|publisher=International Hydrographic Organization|page=21|access-date=28 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho.int/iho_pubs/standard/S-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|archive-date=8 October 2011}}</ref> मन्नार की खाड़ी और लक्षद्वीप द्वीपों में [[प्रवाल शैल-श्रेणी]] स्थित हैं। बड़ी झीलों में [[वेम्बनाड झील]] और [[पुलिकट झील]] शामिल हैं।<ref>{{cite book|title=Fisheries Development and Management in India, 1785-1986|page=37|isbn=978-8-1851-1960-1|year=1989|publisher=Northern Book Centre|lang=en|first=Nune|last=Subba Rao}}</ref> === जलवायु === [[File:Koppen-Geiger Map IND present.svg|thumb|200px|जलवायु क्षेत्र]] [[File:India southwest summer monsoon onset map en.svg|thumb|200px|मानसून का आगमन]] इस क्षेत्र की [[उष्णकटिबन्धीय जलवायु]] है और वर्षा के लिए मानसून पर निर्भर है। [[कोपेन जलवायु वर्गीकरण]] के अनुसार, इसकी जलवायु गैर-शुष्क है और न्यूनतम औसत तापमान {{Convert|18|C|F}} है।<ref>{{cite book|last1=McKnight|first1=Tom L|last2=Hess|first2=Darrel|year=2000|chapter=Climate Zones and Types: The Köppen System|title=Physical Geography: A Landscape Appreciation|pages=[https://archive.org/details/physicalgeographmckn/page/205 205–211]|location=Upper Saddle River, NJ|publisher=Prentice Hall|isbn=978-0-1302-0263-5|chapter-url=https://archive.org/details/physicalgeographmckn|url=https://archive.org/details/physicalgeographmckn/page/205}}</ref> सबसे अधिक आर्द्र उष्णकटिबंधीय मानसून जलवायु है, जिसमें साल भर मध्यम से उच्च तापमान और प्रति वर्ष {{Convert|2000|mm|in|0|abbr=on}} से अधिक मौसमी भारी वर्षा होती है। [[मालाबार सागरतट|मालाबार तट]], पश्चिमी घाट और लक्षद्वीप द्वीपों से सटे दक्षिण-पश्चिमी निचले इलाकों की एक पट्टी में उष्णकटिबंधीय जलवायु का अनुभव किया जाता है।<ref>{{cite book|last=Chouhan|first=T. S.|year=1992|title=Desertification in the World and Its Control|publisher=Scientific Publishers|isbn=978-8-1723-3043-9}}</ref> एक [[उष्णकटिबन्धीय सवाना जलवायु|उष्णकटिबंधीय आर्द्र और शुष्क जलवायु]], उष्णकटिबंधीय मानसून जलवायु वाले क्षेत्रों की तुलना में शुष्क, पश्चिमी घाट के पूर्व में अर्ध-शुष्क [[वृष्टिछाया क्षेत्र|वृष्टिछाया]] क्षेत्र को छोड़कर, अधिकांश अंतर्देशीय प्रायद्वीपीय क्षेत्र पर हावी है। सर्दी और गर्मियों की शुरुआत लंबी शुष्क अवधि होती है, जिसमें औसत तापमान {{Convert|18|°C|°F|0}} से ऊपर होता है; गर्मियों में अत्यधिक गर्मी होती है और निचले इलाकों में तापमान {{Convert|50|°C|°F|0}} से अधिक होता है; और बरसात का मौसम जून से सितंबर तक रहता है, पूरे क्षेत्र में औसत वार्षिक वर्षा {{Convert|750|and|1500|mm|in|0|abbr=on}} के बीच होती है। एक बार जब सितंबर में शुष्क पूर्वोत्तर मानसून शुरू हो जाता है, तो भारत में सबसे अधिक वर्षा तमिलनाडु में होती है, जिससे अन्य राज्य तुलनात्मक रूप से शुष्क हो जाते हैं।<ref>{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1994174.stm|title=India's heatwave tragedy|work=[[बीबीसी न्यूज़]]|date=17 May 2002|access-date=20 March 2016}}</ref> पश्चिमी घाट और [[इलायची पहाड़ियाँ|इलायची पहाड़ियों]] के पूर्व की भूमि में गर्म अर्ध-शुष्क जलवायु व्याप्त है। इस क्षेत्र - जिसमें कर्नाटक, अंतर्देशीय तमिलनाडु और पश्चिमी आंध्र प्रदेश शामिल हैं - में सालाना {{Convert|400|and|750|mm|1}} के बीच वर्षा होती है, गर्म ग्रीष्मकाल और शुष्क सर्दियों के साथ तापमान {{Convert|20|–|24|C|F}} के आसपास होता है। मार्च और मई के बीच के महीने गर्म और शुष्क होते हैं, औसत मासिक तापमान {{Convert|32|C|F}} के आसपास रहता है, और {{Convert|320|mm|in|0}} वर्षा होती है। कृत्रिम सिंचाई के बिना यह क्षेत्र कृषि के लिए उपयुक्त नहीं है।<ref>{{Cite book|last=Caviedes|first=C. N.|title=El Niño in History: Storming Through the Ages|url=https://archive.org/details/elnioinhistoryst0000cavi|edition=1st|publisher=University Press of Florida|date=18 September 2001|isbn=978-0-8130-2099-0}}</ref> जून से सितंबर तक [[मानसून|दक्षिण-पश्चिम मानसून]] से क्षेत्र में अधिकांश वर्षा होती है। दक्षिण पश्चिम मानसून की अरब सागर शाखा केरल के तटीय राज्य के साथ पश्चिमी घाट से टकराती है और [[कोंकण तट]] के साथ उत्तर की ओर बढ़ती है, जिससे पश्चिमी घाट के पश्चिम के तटीय क्षेत्रों में वर्षा होती है। ऊँचे पश्चिमी घाट हवाओं को दक्कन के पठार तक पहुँचने से रोकते हैं; इसलिए, लीवार्ड क्षेत्र (हवाओं से वंचित क्षेत्र) में बहुत कम वर्षा होती है।<ref>{{NatGeo ecoregion|id=im0209|name=South Deccan Plateau dry deciduous forests|access-date=5 January 2005}}</ref><ref>{{WWF ecoregion|id=im0209|name=South Deccan Plateau dry deciduous forests|access-date=5 January 2005}}</ref> दक्षिण-पश्चिम मानसून की बंगाल की खाड़ी की शाखा बंगाल की खाड़ी से नमी लेते हुए उत्तर-पूर्व भारत की ओर बढ़ती है। भूमि के आकार के कारण, [[कोरोमंडल तट]] पर दक्षिण-पश्चिम मानसून से अधिक वर्षा नहीं होती है। [[तमिल नाडु]] और दक्षिणपूर्व [[आन्ध्र प्रदेश|आन्द्र प्रदेश]] में उत्तरपूर्वी मानसून से बारिश होती है।<ref>{{cite web|url=https://www.imdchennai.gov.in/northeast_monsoon.htm|title=North East Monsoon|publisher=IMD|access-date=1 January 2016}}</ref> उत्तरपूर्वी मानसून नवंबर से मार्च की शुरुआत तक होता है, जब सतह पर [[उच्च दाब क्षेत्र|उच्च दबाव प्रणाली]] सबसे मजबूत होती है।<ref>{{cite book|title=Climatology|first1=Robert V.|last1=Rohli|first2=Anthony J.|last2=Vega|page=204|publisher=Jones & Bartlett Publishers|year=2007|isbn=978-0-7637-3828-0}}</ref> उत्तर हिंद महासागर में उष्णकटिबंधीय चक्रवात पूरे वर्ष बंगाल की खाड़ी और अरब सागर में आते हैं, जिससे विनाशकारी हवाएँ और भारी वर्षा होती है।<ref>{{cite report|url=https://www.imd.gov.in/section/nhac/dynamic/ANNUAL_FREQ_CYCLONIC_DISTURBANCES.pdf |title=Annual frequency of cyclonic disturbances over the Bay of Bengal (BOB), Arabian Sea (AS) and land surface of India |publisher=India Meteorological Department |access-date=1 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805212718/https://www.imd.gov.in/section/nhac/dynamic/ANNUAL_FREQ_CYCLONIC_DISTURBANCES.pdf |archive-date=5 August 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.oxforddictionaries.com/us/definition/english/hurricane#hurricane|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302095537/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/english/hurricane?#hurricane|url-status=dead|archive-date=2 March 2014|title=hurricane|publisher=Oxford dictionary |access-date=1 October 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/cyclone.html|title=The only difference between a hurricane, a cyclone, and a typhoon is the location where the storm occurs|publisher=NOAA|access-date=1 October 2014}}</ref> === वनस्पति और जीव === [[चित्र:Elephas_maximus_(Bandipur).jpg|अंगूठाकार|दक्षिण भारत में एशियाई हाथियों की सबसे बड़ी आबादी है।]] [[चित्र:A_courting_male_in_Eravikulam_NP_AJTJohnsingh_DSCN2997.jpg|अंगूठाकार|200x200पिक्सेल|नीलगिरि तहर, एक लुप्तप्राय जानवर जो केवल नीलगिरि पर्वत में पाया जाता है।]] {{Main|केरल का वन्यजीवन|दक्षिण भारत के पक्षियों की सूची}} यहां की विविध जलवायु और भूगोल के कारण दक्षिण भारत में पौधों और जानवरों की व्यापक विविधता है। [[पतझड़ी|पर्णपाती वन]] पश्चिमी घाट के किनारे पाए जाते हैं जबकि उष्णकटिबंधीय शुष्क वन और झाड़ियाँ भूमि आंतरिक दक्कन पठार में सामान्य हैं। दक्षिणी पश्चिमी घाट में ऊंचाई पर स्थित वर्षा वन हैं जिन्हें दक्षिण पश्चिमी घाट पर्वतीय वर्षा वन कहा जाता है, और मालाबार तट के नम वन तटीय मैदानों पर पाए जाते हैं।<ref>{{cite magazine|url= https://www.nationalgeographic.com/wildworld/profiles/terrestrial_im.html|title=Indo-Malayan Terrestrial Ecoregions|magazine=National Geographic|access-date=15 April 2006}}</ref> पश्चिमी घाट दुनिया के आठ सबसे गर्म [[जैवविविधता हॉटस्पॉट]] और [[विश्व धरोहर|यूनेस्को विश्व धरोहर]] स्थल में से एक है।<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1342/multiple=1&unique_number=1921|title=Western Ghats|publisher=[[UNESCO]]|access-date=21 February 2014}}</ref><ref>{{cite news|first=Clara|last=Lewis|url=https://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-03/mumbai/32523277_1_radhanagari-wildlife-world-heritage-centre-western-ghats|archive-url=https://web.archive.org/web/20120707023508/https://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-03/mumbai/32523277_1_radhanagari-wildlife-world-heritage-centre-western-ghats|url-status=dead|archive-date=7 July 2012|title=39 sites in Western Ghats get world heritage status|date=3 July 2007|newspaper=[[The Times of India]]|access-date=21 February 2014}}</ref> दक्षिण भारत के महत्वपूर्ण पारिस्थितिक क्षेत्र [[नीलगिरि पर्वत|नीलगिरि पहाड़ियों]] में [[नीलगिरि संरक्षित जैवमंडल]], [[अगस्त्य मला]]<nowiki/>-[[इलायची पहाड़ियाँ|इलायची पहाड़ियों]] में [[अगसत्यमला संरक्षित जैवमंडल]] और [[मन्नार की खाड़ी]] प्रवाल भित्तियाँ हैं।<ref>{{cite report|url=http://moef.gov.in/wp-content/uploads/2019/03/biosphere.pdf|title=Biosphere Reserves in India |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change|date=2019|access-date=5 February 2020}}</ref> [[समुद्री राष्ट्रीय उद्यान, मन्नार की खाड़ी|मन्नार बायोस्फीयर रिज़र्व]] की खाड़ी समुद्र, द्वीपों और प्रवाल भित्तियों, नमक दलदल और मैंग्रोव सहित आसपास के समुद्र तट के {{Convert|10500|km2|abbr=on}} के क्षेत्र को कवर करती है। यह [[सूंस]], [[डूगोंग]], [[ह्वेल]] और समुद्री खीरे सहित [[विलुप्तप्राय जाति|लुप्तप्राय जलीय प्रजातियों]] का घर है।<ref>{{cite book|page=10|title=Environment impact assessment|first1=J.|last1=Sacratees|first2=R.|last2=Karthigarani|publisher=APH Publishing|year=2008|isbn=978-8-1313-0407-5}}</ref><ref>{{cite web |title=Conservation and Sustainable-use of the Gulf of Mannar Biosphere Reserve's Coastal Biodiversity|place=New York|year=1994 |url=https://www.gefweb.org/wprogram/May99/Bio/India_1.doc |format=doc |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070616221152/https://www.gefweb.org/wprogram/May99/Bio/India_1.doc |archive-date=16 June 2007}}</ref> थट्टेकड़, कदलुंडी, वेदानथंगल, रंगनाथिटु, कुमारकोम, नीलापट्टू और पुलिकट सहित पक्षी अभयारण्य कई प्रवासी और स्थानीय पक्षियों का घर हैं।<ref>{{Cite book|title=The birds of southern India, including Madras, Malabar, Travancore, Cochin, Coorg and Mysore|first1=H.R.|last1=Baker|first2=Chas. M.|last2=Inglis|year=1930|publisher=Superintendent, Government Press|place=Chennai}}</ref><ref>{{Cite book|title=Birds of Southern India|first1=Richard|last1=Grimmett|first2=Tim|last2=Inskipp|date=30 November 2005|publisher=A&C Black}}</ref> दक्षिण भारत में लुप्तप्राय [[बंगाल बाघ|बंगाल बाघों]] और [[भारतीय हाथी|भारतीय हाथियों]] की सबसे बड़ी आबादी में से एक है, जो बाघों की एक तिहाई आबादी और हाथियों की आधी से अधिक आबादी का घर है।<ref>{{cite news|url=https://www.deccanchronicle.com/150120/nation-current-affairs/article/tiger-population-rises-2226-2014-1706-2010|title=India's tiger population rises|date=15 January 2015|newspaper=[[Deccan Chronicle]]|access-date=19 March 2016}}</ref><ref>{{cite report|url=https://envfor.nic.in/pe/PE%20Note.pdf|title=Elephant Census 2005|year=2007|publisher=Ministry of Environment and Forests, Government of India|access-date=23 February 2003|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120312060920/https://envfor.nic.in/pe/PE%20Note.pdf|archive-date=12 March 2012}}</ref> यहाँ 14 [[प्रोजेक्ट टाइगर]] [[भारत के बाघ अभयारण्य|रिजर्व]] और 11 परियोजना हाथी रिजर्व स्थित हैं।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YdC-wfyZwZEC&pg=PA110|title=Project Tiger: The reserves, the tigers, and their future|last=Panwar|first=H. S.|publisher=Noyes Publications, Park Ridge, N.J.|year=1987|isbn=978-0-8155-1133-5|pages=110–117}}</ref><ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/Mysore/Project_elephant_status_for_Bhadra_sanctuary/articleshow/4066438.cms|title=Project Elephant Status|date=2 February 2009|newspaper=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=24 February 2009}}</ref> हाथियों की आबादी इस क्षेत्र के आठ खंडित स्थलों में पाई जाती है: उत्तरी कर्नाटक, पश्चिमी घाट के किनारे, भद्रा-मलनाड, ब्रह्मगिरि-नीलगिरि-पूर्वी घाट, नीलांबुर-साइलेंट वैली-कोयंबटूर, अनामलाई-परम्बिकुलम, पेरियार में- श्रीविल्लिपुथुर, और अगस्त्यमलाई।<ref>{{cite book|last=Sukumar|first=R|year=1993|url=https://books.google.com/books?id=95MoRwdQlcYC|title=The Asian Elephant: Ecology and Management|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-5214-3758-5}}</ref> इस क्षेत्र में पाई जाने वाली अन्य खतरे वाली और लुप्तप्राय प्रजातियों में ग्रिजल्ड विशाल गिलहरी,<ref>{{cite web|url=https://www.forests.tn.nic.in/WildBiodiversity/ws_sgsws.html|title=Grizzled Squirrel Wildlife Sanctuary|year=2007|work=Wild Biodiversity|publisher=TamilNadu Forest Department|access-date=24 February 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090409230945/https://www.forests.tn.nic.in/WildBiodiversity/ws_sgsws.html|archive-date=9 April 2009|df=dmy-all}}</ref> ग्रे पतला लोरिस,<ref>{{cite book|last1=Singh|first1=M.|last2=Lindburg|first2=D.G.|last3=Udhayan|first3=A.|last4= Kumar|first4=M.A.|last5=Kumara|first5=H.N. |year=1999|title=Status survey of slender loris Loris tardigradus lydekkerianus|publisher=Oryx|pages=31–37}}</ref> [[स्लॉथ रीछ]],<ref>{{Cite book|title=Daroji-an ecological destination|last=Kottur|first=Samad|publisher=Drongo|year=2012|isbn=978-9-3508-7269-7}}</ref> [[नीलगिरि तहर]],<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/nilgiri-tahr-population-over-3000-wwfindia/article7717561.ece|newspaper=[[The Hindu]]|title=Nilgiri tahr population over 3,000: WWF-India|date=3 October 2015|access-date=19 March 2016}}</ref> नीलगिरि लंगूर,<ref>{{Cite web |last1=Malviya|first1=M.|last2=Srivastav|first2=A.|last3=Nigam|first3=P.|last4=Tyagi|first4=P.C.|title=Indian National Studbook of Nilgiri Langur (''Trachypithecus johnii'')|url=https://www.cza.nic.in/Nilgiri%20Langur%20studbook.pdf|year=2011|publisher=[[Wildlife Institute of India]], Dehradun and [[Central Zoo Authority]], New Delhi|access-date=19 March 2016}}</ref> [[लायन-टेल्ड मकाक]],<ref>{{cite iucn|author=Singh, M.|author2=Kumar, A.|author3=Kumara, H.N.|date=2020|title=''Macaca silenus''|volume=2020|page=e.T12559A17951402|doi=10.2305/IUCN.UK.2020-2.RLTS.T12559A17951402.en|access-date=12 November 2021}}</ref> और [[भारतीय तेन्दुआ|भारतीय तेंदुआ]]<ref>{{cite iucn|author=Stein, A.B.|author2=Athreya, V.|author3=Gerngross, P.|author4=Balme, G.|author5=Henschel, P.|author6=Karanth, U.|author7=Miquelle, D.|author8=Rostro-Garcia, S.|author9=Kamler, J.F.|author10=Laguardia, A.|author11=Khorozyan, I.|author12=Ghoddousi, A.|date=2020|title=''Panthera pardus''|volume=2020|page=e.T15954A163991139|doi=10.2305/IUCN.UK.2020-1.RLTS.T15954A163991139.en|access-date=12 November 2021}}</ref> शामिल हैं। {| class="sortable wikitable" style="font-size: 85%" |+दक्षिण भारत के राज्यों के प्रतीक<ref>{{cite web|url=https://wiienvis.nic.in/KidsCentre/state_symbols_india_8411.aspx|title=State Symbols of India|publisher=Ministry of Environment, Forests & Climate Change, Government of India|access-date=30 August 2023}}</ref> !नाम !पशु !पक्षी !वृक्ष !फल !फूल |- |[[आन्ध्र प्रदेश|आन्द्र प्रदेश]]<ref>{{cite web|url=https://forests.ap.gov.in/statesymbol.php|title=Symbols of AP|publisher=Government of Andhra Pradesh|access-date=15 August 2023|archive-date=31 अगस्त 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230831171032/https://forests.ap.gov.in/statesymbol.php|url-status=dead}}</ref> |[[कृष्णमृग]] |[[गुलाबी-माला तोता]] |[[नीम]] |[[आम]] |चमेली |- |[[कर्नाटक]]<ref>{{cite web|url=https://www.karnataka.gov.in/Pages/Default.aspx|title=Symbols of Karnataka|publisher=Government of Karnataka|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010092942/https://www.karnataka.gov.in/Pages/Default.aspx|archive-date=10 October 2013|access-date=15 October 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |[[भारतीय हाथी]] |[[नीलकंठ पक्षी]] |[[चन्दन]] |[[आम]] |[[कमल]] |- |[[केरल]]<ref>{{cite web|url=https://www.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=2818&Itemid=2263|title=Symbols of Kerala|publisher=Government of Kerala|archive-url=https://web.archive.org/web/20131018033926/https://www.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=2818&Itemid=2263|archive-date=18 October 2013|access-date=17 October 2013|url-status=dead}}</ref> |[[भारतीय हाथी]] |[[महाधनेश पक्षी]] |[[नारियल]] |[[कटहल]] |[[अमलतास]] |- |[[लक्षद्वीप]]<ref>{{cite web|url=https://lakshadweep.nic.in/lakkeyindicators07.pdf#page=3|title=Symbols of Lakshadweep|publisher=Government of Lakshadweep|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017221721/https://lakshadweep.nic.in/lakkeyindicators07.pdf#page=3|archive-date=17 October 2013|access-date=17 October 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |[[तितलीमीन]] |नोडी टर्न |[[रोटीफल]] | | |- |[[पुदुचेरी (नगर)|पुदुचेर्री]]<ref>{{cite news|url=https://www.hindu.com/2007/04/21/stories/2007042103560200.htm|title=Puducherry comes out with list of State symbols|date=21 April 2007|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=10 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031012044/https://www.hindu.com/2007/04/21/stories/2007042103560200.htm|archive-date=31 October 2007|url-status=dead}}</ref> |भारतीय पाम गिलहरी |[[कोयल (एशियाई)]] |[[बिल्व]] | | |- |[[तमिल नाडु]]<ref>{{cite web|url=https://tnbb.tn.gov.in/state-symbol.php|title=Symbols of Tamil Nadu|publisher=Government of Tamil Nadu|access-date=12 August 2023|archive-date=31 मार्च 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240331152841/https://tnbb.tn.gov.in/state-symbol.php|url-status=dead}}</ref> |[[नीलगिरि तहर]] |[[पन्ना कबूतर]] |[[ग्रन्थताल]] |[[कटहल]] |[[कलिहारी]] |- |[[तेलंगाना]] <ref>{{cite web|url=https://www.telangana.gov.in/about/state-symbols|title=Telangana symbols|publisher=Government of Telangana|access-date=2 January 2015}}</ref> |[[चीतल]] |[[नीलकंठ पक्षी]] |जम्मी चेट्टू |[[आम]] | |} == राजनीति == दक्षिण भारत की राजनीति क्षेत्रीय और राष्ट्रीय राजनीतिक दलों के मिश्रण की विशेषता है। [[जस्टिस पार्टी]] और [[स्वराज पार्टी]] तत्कालीन मद्रास प्रेसीडेंसी में दो प्रमुख पार्टियाँ थीं।<ref name="encyclopp">{{cite book|title=Encyclopedia of Political Parties|last=Ralhan|first=O.P.|year=2002|publisher=Print House|pages=180–199|isbn=978-8-1748-8287-5}}</ref> जस्टिस पार्टी अंततः 1937 का चुनाव भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस से हार गई और [[चक्रवर्ती राजगोपालाचारी]] मद्रास प्रेसीडेंसी के मुख्यमंत्री बने।<ref name="encyclopp"/> 1920 और 1930 के दशक के दौरान, मद्रास प्रेसीडेंसी में थेगारोया चेट्टी और [[पेरियार|ई. वी. रामास्वामी]] (आमतौर पर पेरियार के नाम से जाना जाता है) के नेतृत्व में आत्म-सम्मान आंदोलन उभरा।<ref>{{cite book|title=Political and Social Conflict in South India; The non-Brahmin movement and Tamil Separatism, 1916–1929|last=Irschick|first=Eugene F.|year=1969|oclc=249254802|publisher=[[University of California Press]]|url=https://history.berkeley.edu/faculty/Irschick/Politics.pdf|access-date=20 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304001539/https://history.berkeley.edu/faculty/Irschick/Politics.pdf|archive-date=4 March 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> 1944 में, पेरियार ने पार्टी का नाम बदलकर [[द्रविड़ कड़गम]] रखते हुए इसे एक सामाजिक संगठन में बदल दिया और चुनावी राजनीति से हट गये। प्रारंभिक उद्देश्य भारतीय स्वतंत्रता पर द्रविड़ नाडु को शेष भारत से अलग करना था। स्वतंत्रता के बाद, पेरियार के अनुयायी सी.एन. अन्नादुराई ने 1948 में द्रविड़ मुनेत्र कड़गम (डीएमके) का गठन किया। तमिलनाडु के हिंदी विरोधी आंदोलन के कारण द्रविड़ पार्टियों का उदय हुआ, जिन्होंने 1967 में तमिलनाडु की पहली सरकार बनाई। 1972 में, द्रमुक में विभाजन के परिणामस्वरूप [[मारुतूर गोपालन रामचन्द्रन|एम. जी. रामचन्द्रन]] के नेतृत्व में अखिल भारतीय अन्ना द्रविड़ मुनेत्र कड़गम का गठन हुआ। तमिलनाडु की चुनावी राजनीति में द्रविड़ पार्टियों का दबदबा कायम है, राष्ट्रीय पार्टियाँ आमतौर पर प्रमुख द्रविड़ पार्टियों, अन्नाद्रमुक और द्रमुक के कनिष्ठ साझेदार के रूप में जुड़ती हैं।<ref>{{cite journal|last=Wyatt|first=A.K.J.|title=New Alignments in South Indian Politics: The 2001 Assembly Elections in Tamil Nadu|journal=[[Asian Survey]]|volume=42|issue=5|pages=733–753|publisher=[[University of California Press]]|year=2002|doi=10.1525/as.2002.42.5.733|df=dmy-all|hdl=1983/1811|url=https://research-information.bris.ac.uk/en/publications/new-alignments-in-south-indian-politics-the-2001-assembly-elections-in-tamil-nadu(ccd8e236-7d18-4981-92b0-5a1d63ff695d).html|hdl-access=free}}</ref><ref>{{cite news|last=Hasan|first=Zoya|title=The democratisation of politics|newspaper=[[The Hindu]]|date=2 February 2003|url=https://www.hinduonnet.com/thehindu/lr/2003/02/02/stories/2003020200180300.htm|access-date=19 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307083023/https://www.hinduonnet.com/thehindu/lr/2003/02/02/stories/2003020200180300.htm|archive-date=7 March 2008|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> 1950 और 1960 के दशक में [[के. कामराज]] के नेतृत्व में भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस ने तमिलनाडु के राजनीतिक परिदृश्य पर अपना दबदबा बनाया, जिन्होंने [[जवाहरलाल नेहरू]] की मृत्यु के बाद पार्टी का नेतृत्व किया और प्रधानमंत्री [[लालबहादुर शास्त्री]] और [[इन्दिरा गांधी]] का चयन सुनिश्चित किया।<ref>{{cite book|title=India through the ages|url=https://archive.org/details/indiathroughages00mada|last=Gopal|first=Madan|year=1990|page=[https://archive.org/details/indiathroughages00mada/page/164 164]|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|asin=B003DXXMC4}}</ref> तेलंगाना, कर्नाटक और केरल में कांग्रेस बड़ी पार्टी बनी हुई है। 1982 में [[नन्दमूरि तारक रामाराव]] द्वारा [[तेलुगु देशम पार्टी]] के गठन से पहले, पार्टी ने आंध्र प्रदेश में 30 वर्षों तक न्यूनतम विरोध के साथ शासन किया।<ref>{{cite news|url=https://www.dnaindia.com/india/report_telugu-desam-party-turns-29-nt-rama-rao-remembered_1364859|title=Telugu Desam Party turns 29, NT Rama Rao remembered|newspaper=DNA India|date=29 March 2010|access-date=31 May 2010}}</ref> केरल में दो प्रमुख गठबंधन हैं - भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस के नेतृत्व वाला यूनाइटेड डेमोक्रेटिक फ्रंट और [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)]] के नेतृत्व वाला [[लेफ्ट डेमोक्रेटिक फ्रंट (केरल)|लेफ्ट डेमोक्रेटिक फ्रंट]]। पिछले पचास वर्षों से ये दोनों गठबंधन बारी-बारी से सत्ता में रहे हैं; और 1957 में केरल के पहले निर्वाचित मुख्यमंत्री [[ई० एम० एस० नंबूदरीपाद]] को दुनिया में पहली लोकतांत्रिक रूप से निर्वाचित कम्युनिस्ट सरकार के नेता के रूप में श्रेय दिया जाता है।<ref>{{cite journal|first=Olle|last=Törnquist|year=1991|title=Communists and democracy: Two Indian cases and one debate|journal=Bulletin of Concerned Asian Scholars|publisher=Committee of Concerned Asian Scholars|volume=23|issue=2|pages=63–76|issn=0007-4810|url=https://criticalasianstudies.org/assets/files/bcas/v23n02.pdf|doi=10.1080/14672715.1991.10413152|quote=The first democratically elected communist-led government in India actually came to power in 1957 in the southwest-Indian state of Kerala|access-date=1 January 2016|archive-date=11 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811034858/https://criticalasianstudies.org/assets/files/bcas/v23n02.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|first1=Sarina|last1=Singh|first2=Amy|last2=Karafin|first3=Anirban|last3=Mahapatra|title=South India|date=1 September 2009|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-7417-9155-6|url-access=registration|url=https://archive.org/details/southindia0000unse}}</ref> [[भारतीय जनता पार्टी]] और [[जनता दल (सेक्युलर)]] कर्नाटक में महत्वपूर्ण पार्टियाँ हैं।<ref>{{cite web |last=Price |first=Pamela |url=https://www.isec.ac.in/Karnataka_Price16.5.05_aligned.pdf |title=Ideological Elements in Political Instability in Karnataka |publisher=University of Oslo |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060525164515/https://www.isec.ac.in/Karnataka_Price16.5.05_aligned.pdf |archive-date=25 May 2006}}</ref> {{Image label begin|image=India_encoded.svg|width={{{width|300}}}|float={{{float|right}}}|font-size=50%|padding=8px}} {{Image label|x=0.370|y=0.870|scale={{{width|300}}}|text=[[Andhra Pradesh]]}} {{Image label|x=0.275|y=0.90|scale={{{width|300}}}|text=[[Karnataka]]}} {{Image label|x=0.285|y=1.04|scale={{{width|300}}}|text=[[Kerala]]}} {{Image label|x=0.3425|y=0.96|scale={{{width|300}}}|text=[[Tamil Nadu]]}} {{Image label|x=0.3825|y=0.77|scale={{{width|300}}}|text=[[Telangana]]}} {{Image label|x=0.11|y=0.995|scale={{{width|300}}}|text=''[[Lakshadweep]]''}} {{Image label|x=0.43|y=0.995|scale={{{width|300}}}|text=''[[Puducherry (union territory)|Puducherry]]''}} {{Image label end}} आज़ादी के बाद भारत के पहले भारतीय गवर्नर जनरल सी. राजगोपालाचारी दक्षिण भारत से थे। इस क्षेत्र ने छह भारतीय राष्ट्रपतियों को जन्म दिया है, अर्थात् [[सर्वेपल्लि राधाकृष्णन]],<ref>{{cite news|url=https://www.telegraphindia.com/1060415/asp/opinion/story_6099278.asp|archive-url=https://archive.today/20120911200507/http://www.telegraphindia.com/1060415/asp/opinion/story_6099278.asp|url-status=dead|archive-date=11 September 2012|title=Why Amartya Sen should become the next president of India|access-date=30 November 2008|first=Ramachandra|last=Guha|newspaper=[[The Telegraph (Calcutta)|The Telegraph]]|date=15 April 2006}}</ref> [[वी॰ वी॰ गिरि]],<ref>{{cite web|url=https://vicepresidentofindia.nic.in/giri.asp |title=Giri, Shri Varahagiri Venkata |access-date=30 November 2008 |publisher=Vice President's Secretariat |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210115524/https://vicepresidentofindia.nic.in/giri.asp |archive-date=10 February 2009}}</ref> [[नीलम संजीव रेड्डी]],<ref>{{cite news|first=G.S.|last=Bhargava|title=Making of the President – Congress chief selects PM as well as President|newspaper=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]|location=India|access-date=6 January 2009|url=https://www.tribuneindia.com/2007/20070730/edit.htm|date=29 July 2007}}</ref> [[रामस्वामी वेंकटरमण|आर० वेंकटरमण]],<ref>{{cite news|first=Sanjoy|last=Hazarika|title=India's Mild New President: Ramaswamy Venkataraman |newspaper=[[The New York Times]]|date=17 July 1987|access-date=6 January 2009|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DEEDD1239F934A25754C0A961948260&n=Top/News/World/Countries%20and%20Territories/India}}</ref> [[कोच्चेरील रामन नारायणन|के० आर० नारायणन]],<ref>{{cite web|url=https://vicepresidentofindia.nic.in/krn.asp |title=Narayanan, Shri K, R|access-date=6 December 2008 |publisher=Vice President's Secretariat |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210115549/https://vicepresidentofindia.nic.in/krn.asp |archive-date=10 February 2009}}</ref> और [[ए॰ पी॰ जे॰ अब्दुल कलाम]]।<ref>{{cite book|title=Prisoners of the Nuclear Dream|url=https://archive.org/details/prisonersofnucle0000unse|last1=Ramana|first1=M. V.|last2=Reddy, C.|first2=Rammanohar|year=2003|publisher=Orient Blackswan|location=New Delhi|isbn=978-8-1250-2477-4|page=[https://archive.org/details/prisonersofnucle0000unse/page/169 169]}}</ref> [[भारत का प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] [[पी॰ वी॰ नरसिम्हा राव]] और [[एच॰ डी॰ देवगौड़ा]] इसी क्षेत्र से थे।<ref>{{cite news|first=S.A.|last=Aiyar|title=Unsung hero of the India story|quote=Twenty years ago, Narasimha Rao became Prime Minister and initiated economic reforms that transformed India|newspaper=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|date=26 June 2011|url=https://blogs.timesofindia.indiatimes.com/Swaminomics/entry/unsung-hero-of-the-india-story|access-date=30 August 2023}}</ref> === प्रशासन === दक्षिण भारत में पाँच दक्षिणी भारतीय राज्य आंध्र प्रदेश, तेलंगाना, कर्नाटक, केरल और तमिलनाडु, साथ ही पुदुचेरी और लक्षद्वीप केंद्र शासित प्रदेश शामिल हैं।<ref>{{cite web|url=https://knowindia.india.gov.in/states-uts/|title=States and Union Territories|publisher=Government of India|access-date=17 August 2023|lang=en}}</ref> पुदुचेरी और पांचों राज्यों में प्रत्येक में एक निर्वाचित राज्य सरकार है, जबकि लक्षद्वीप का प्रशासन [[भारत के राष्ट्रपति]] द्वारा [[भारत सरकार |केंद्रीय]] रूप से किया जाता है।<ref>{{cite web|url=https://india.gov.in/knowindia/profile.php?id=21|title=Union Territories of India|publisher=National Portal of India|access-date=12 January 2016|archive-date=26 नवंबर 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121126234503/http://india.gov.in/knowindia/profile.php?id=21|url-status=dead}}</ref> प्रत्येक राज्य का नेतृत्व एक [[राज्यपाल (भारत)|राज्यपाल]] करता है, जिसे भारत के राष्ट्रपति द्वारा नियुक्त किया जाता है और जो राज्य विधानमंडल के सत्तारूढ़ दल या गठबंधन के नेता को [[मुख्यमन्त्री (भारत)|मुख्यमंत्री]] के रूप में नामित करता है, जो राज्य सरकार का प्रमुख होता है।<ref>{{cite web |url=https://lawmin.nic.in/coi/contents.htm|title=Constitution of India|publisher=[[Ministry of Law and Justice (India)|Ministry of Law and Justice, Government of India]]|access-date=20 March 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160325025912/https://lawmin.nic.in/coi/contents.htm|archive-date=25 March 2016|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite book|first=Durga Das|last=Basu|title=Introduction to the Constitution of India|year=1960|pages=241, 245|publisher=LexisNexis Butterworths|isbn=978-8-1803-8559-9}}</ref> प्रत्येक राज्य या क्षेत्र को आगे [[भारत के ज़िले|ज़िलों]] में विभाजित किया गया है, जिन्हें आगे राजस्व प्रभागों और [[तहसील|तालुकों]]/मंडलों या तहसीलों में विभाजित किया गया है।<ref>{{cite report |title=Statement showing the Nomenclature and Number of Sub-Districts in States/UTs |url=https://www.censusindia.gov.in/Tables_Published/Admin_Units/Admin_links/subdistrict_nomeclature.html |publisher=Office of The Registrar General & Census Commissioner, India, New Delhi |access-date=19 March 2016}}</ref> स्थानीय निकाय क्रमशः एक निर्वाचित [[महापौर]], [[नगर पालिका अध्यक्ष]], या पंचायत अध्यक्ष के साथ संबंधित शहरों, कस्बों और गांवों पर शासन करते हैं।<ref name="Govt"/> === राज्य === {| class="sortable wikitable" style="font-size: 85%" !नाम ![[आइएसओ 3166-2:आइएन|आइएसओ]] <ref name="iso">{{cite web|url=https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:IN|title=ISO Online Browsing Platform|publisher=[[International Organization for Standardization|ISO]]|access-date=4 November 2014}}</ref><ref name="gefeg">{{cite web|url=https://www.gefeg.com/edifact/d03a/s3/codes/cl1h.htm|title=Code List: 3229|work=UN/EDIFACT|publisher=GEFEG|access-date=25 December 2012|archive-date=25 दिसंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225051551/https://www.gefeg.com/edifact/d03a/s3/codes/cl1h.htm|url-status=dead}}</ref> !स्थापित !जनगणना<ref name="andhra">{{cite report|url=https://cfw.ap.nic.in/demography.html|title=Demographics of Andhra Pradesh|publisher=Government of Andhra Pradesh|access-date=20 March 2023}}</ref><ref name="telangana">{{cite report|title=Telangana State Profile|url=https://www.telangana.gov.in/about/state-profile|publisher=Government of Telangana|access-date=11 June 2014}}</ref> !क्षेत्रफल<ref name="census_main">{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-are-the-states-of-india.html|title=Area of Indian states|date=10 July 2018|website=www.worldatlas.com|access-date=24 March 2020}}</ref> !भाषाएँ<ref name="langoff50">{{cite report|url=https://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 50th report (July 2012 to June 2013)|publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India|access-date=14 January 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/https://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|archive-date=8 July 2016}}</ref> !राजधानी !जनसंख्या घनत्व<ref name="census_main" /> !लिंग अनुपात<ref name="census_main" /> !साक्षरता (%)<ref name="lit" /> !% शहरी आबादी<ref name="urban">{{cite report|url=https://mohua.gov.in/pdf/5c80e2225a124Handbook%20of%20Urban%20Statistics%202019.pdf|title=Urban Population in South India (by percent)|page=36|publisher=Ministry of Housing and Urban Affairs, Government of India|access-date=24 March 2020}}</ref> |- |[[आन्ध्र प्रदेश]] |AP |1 अक्टूबर 1953 |49,506,799 |162,968 |[[तेलुगू भाषा|तेलुगू]], [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] |[[अमरावती, आन्ध्र प्रदेश|अमरावती]] |308 |996 |67.41 |29.4 |- |[[कर्नाटक]] |KA |1 नवंबर 1956 |61,095,297 |191,791 |[[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]], [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] |[[बंगलौर]] |319 |973 |75.60 |38.67 |- |[[केरल]] |KL |1 नवंबर 1956 |33,406,061 |38,863 |[[मलयालम भाषा|मलयालम]], [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] |[[तिरुवनन्तपुरम]] |860 |1084 |94.00 |47.72 |- |[[तमिल नाडु]] |TN |26 जनवरी 1950 |72,147,030 |130,058 |[[तमिल भाषा|तमिल]], [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] |[[चेन्नई]] |555 |996 |80.33 |48.40 |- |[[तेलंगाना]] |TG |2 जून 2014 |35,193,978 |112,077 |[[तेलुगू भाषा|तेलुगू]], [[दक्खिनी|उर्दू]] |[[हैदराबाद]] |307 |988 |66.50 |38.7 |} * {{note|1|Note 1}} 2 जून 2014 को आंध्र प्रदेश को दो राज्यों, तेलंगाना और एक शेष आंध्र प्रदेश में विभाजित किया गया था।<ref name="The Times Of India">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/T-party-today-Indias-29th-state-Telangana-is-born/articleshow/35912105.cms|title=Bifurcated into Telangana State and residual Andhra Pradesh State|date=2 June 2014|newspaper=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=20 March 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.egazette.nic.in/WriteReadData/2014/158365.pdf|title=The Gazette of India : The Andhra Pradesh Reorganization Act, 2014 Sub-section|date=4 March 2014|access-date=23 April 2014}}</ref> हैदराबाद, जो पूरी तरह से तेलंगाना की सीमा के भीतर स्थित है, दस साल से अधिक की अवधि के लिए दोनों राज्यों के लिए संयुक्त राजधानी के रूप में काम करेगा।<ref>{{cite news|url=https://www.ndtv.com/article/cheat-sheet/andhra-pradesh-minus-telangana-10-facts-534339|title=Andhra Pradesh Minus Telangana: 10 Facts|last=Bhattacharya|first=Sanchari|date=1 June 2014|work=[[NDTV]]|access-date=20 March 2016}}</ref> === केन्द्र शासित प्रदेश === {| class="sortable wikitable" style="font-size: 85%" !नाम ![[आइएसओ 3166-2:आइएन|आइएसओ]] !स्थापित !जनगणना !क्षेत्रफल !भाषाएँ !राजधानी !जनसंख्या घनत्व !लिंग अनुपात !साक्षरता (%) !% शहरी आबादी |- |[[लक्षद्वीप]] |LD |1 नवंबर 1956 |64,473 |30 |[[मलयालम भाषा|मलयालम]], [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] |[[कवरत्ती]] |2,013 |946 |92.28 |78.07 |- |[[पुदुच्चेरी (केन्द्र-शासित प्रदेश)]] |PY |1 जुलाई 1963 |1,247,953 |490 |[[तमिल भाषा|तमिल]], [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] |[[पुदुचेरी (नगर)|पुदुचेरी (नगर]] |2,598 |1037 |86.55 |68.33 |} === विधायी प्रतिनिधित्व === {{multiple image | header = राज्यों की विधान सभाएँ | direction = vertical | image1 = Andhra Pradesh Secretariat.jpg | width1 = 150 | caption1 = [[आंध्र प्रदेश विधान सभा|शासन सभा]] (आंध्र प्रदेश) | image2 = Vidhana_Soudha_2012.jpg | width2 = 150 | caption2 = [[विधान सौधा]] (कर्नाटक) | image3 = Kerala Legislative Assembly, Thiruvananthapuram.jpg | width3 = 150 | caption3 = [[नियमसभा मंदिरम]] (केरल) | image4 = Fort_St._George,_Chennai_2.jpg | width4 = 150 | caption4 = [[फोर्ट सेंट जॉर्ज, भारत|फोर्ट सेंट जॉर्ज]] (तमिलनाडु) | image5 = Andhra_Pradesh_Legislative_Assembly.jpg | width5 = 150 | caption5 = शासन सभा (तेलंगाना) | image6 = | width6 = 150 | height6 = 100 | caption6 = [[पुदुच्चेरी विधान सभा|विधान सभा]] (पुदुच्चेरी) }} दक्षिण भारत [[लोक सभा]] के लिए 132 [[सांसद (भारत)|सदस्यों]] का चुनाव करता है, जो कुल सदस्य संख्या का लगभग एक-चौथाई है।<ref name="Lok Sabha"/> इस क्षेत्र को [[राज्य सभा]] की कुल 245 सीटों में से 58 सीटें आवंटित की गई हैं।<ref name="Rajya Sabha"/> तमिलनाडु, केरल और पुडुचेरी की राज्य विधानसभाएं एकसदनीय हैं, जबकि आंध्र प्रदेश, कर्नाटक और तेलंगाना में द्विसदनीय विधानसभाएं हैं।<ref name="Vidhan Sabha"/><ref>{{Cite book|title=The Pearson Concise General Knowledge Manual 2016|first=Showick|last=Thorpeand|publisher=Pearson Education India|year=2015|isbn=978-9-3325-5884-7|chapter=Chapter 3|page=17}}</ref> द्विसदनीय विधायिका वाले राज्यों में एक उच्च सदन (विधान परिषद) होता है, जिसके सदस्य विधानसभा के आकार के एक तिहाई से अधिक नहीं होते हैं। राज्य विधानमंडल पांच साल की अवधि के लिए सदस्यों का चुनाव करते हैं।<ref name="Govt">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/India/Railways-and-roads#toc46435|title=State and local governments of India|encyclopedia=Britannica|access-date=12 January 2016}}</ref> राज्यपाल विधानसभाओं को निलंबित या भंग कर सकते हैं और जब कोई पार्टी सरकार बनाने में सक्षम नहीं हो तो प्रशासन कर सकते हैं।<ref name="Govt"/> {| class="sortable wikitable" style="font-size: 85%" !राज्य ![[लोक सभा]]<ref name="Lok Sabha">{{cite web|url=https://parliamentofindia.nic.in/ls/intro/introls.htm|title=Lok Sabha Introduction|publisher=National Informatics Centre, Government of India|access-date=22 September 2008}}</ref> ![[राज्य सभा]]<ref name="Rajya Sabha">{{cite web|url=https://rajyasabha.nic.in/rsnew/faq/freaq1.asp#six|title=Rajya Sabha|publisher=Indian Parliament|archive-url=https://archive.today/20130724045633/http://rajyasabha.nic.in/rsnew/faq/freaq1.asp|archive-date=24 July 2013|access-date=8 December 2012|url-status=dead}}</ref> ![[विधान सभा]]<ref name="Vidhan Sabha">{{cite web|url=https://eci.nic.in/eci_main1/seat_in_legislativeassembilies.aspx|title=State/UT wise Seats in the Assembly and their Reservation Status|publisher=Election Commission of India|access-date=8 December 2012}}</ref> ![[राज्यपाल (भारत)]] ![[मुख्यमन्त्री (भारत)]] |- |[[आन्ध्र प्रदेश]] |25 |11 |175 |[[विश्व भूषण हरिचंदन]] |[[वाई एस जगनमोहन रेड्डी]] |- |[[कर्नाटक]] |28 |12 |224 |[[थावरचंद गहलोत]] |[[सिद्दारमैया]] |- |[[केरल]] |20 |9 |140 |[[आरिफ़ मोहम्मद ख़ान]] |[[पिनाराई विजयन]] |- |[[लक्षद्वीप]] |1 |Nil |NA |एच० राजेश प्रसाद | - |- |[[पुदुच्चेरी (केन्द्र-शासित प्रदेश)]] |1 |1 |30 |[[तमिलिसै सौंदरराजन]] |[[एन॰ रंगास्वामी]] |- |[[तमिल नाडु]] |39 |18 |234 |[[रविन्द्र नारायण रवि]] |[[एम॰ के॰ स्टालिन]] |- |[[तेलंगाना]] |17 |7 |119 |[[तमिलिसै सौंदरराजन]] |[[के॰ चंद्रशेखर राव]] |- |कुल |'''132''' |'''58''' |'''922''' | | |} == जनसांख्यिकी == {{Main|द्रविड़ प्रजाति|तेलुगू लोग|तमिल}} भारत की [[भारत की जनगणना २०११|2011 की जनगणना]] के अनुसार, दक्षिण भारत की अनुमानित जनसंख्या 252 मिलियन थी, जो देश की कुल जनसंख्या का लगभग पाँचवाँ हिस्सा है। क्षेत्र की कुल [[प्रजनन दर के आधार पर भारत के राज्य|प्रजनन दर]] (टीएफआर) सभी राज्यों के जनसंख्या प्रतिस्थापन स्तर 2.1 से कम थी, केरल और तमिलनाडु में भारत में सबसे कम टीएफआर 1.7 थी।<ref>{{cite journal|title=The surprising global variation in replacement fertility| last1=Espenshade|first1=TJ|last2=Guzman|first2=JC|last3=Westoff|first3=CF| s2cid=10798893|year=2003|journal=Population Research and Policy Review|volume=22|doi=10.1023/B:POPU.0000020882.29684.8e|issue=5/6|page=580}}</ref><ref>{{cite report|url= https://www.censusindia.gov.in/vital_statistics/SRS_Bulletins/MMR_release_070711.pdf|title=Maternal & Child Mortality and Total Fertility Rates|publisher=Office of Registrar General|place=India|date=7 July 2011|access-date=3 December 2013}}</ref> परिणामस्वरूप, 1981 से 2011 तक भारत की कुल जनसंख्या में दक्षिण भारत की जनसंख्या के अनुपात में गिरावट आई है।<ref>{{cite book|last=Ishtiaq|first=M.|title=Language Shifts Among the Scheduled Tribes in India: A Geographical Study|year=1999|publisher=Motilal Banarsidass|location=Delhi| isbn=978-8-1208-1617-6| url=https://books.google.com/books?id=fkIgsfb95rAC|access-date=7 September 2012|pages=26–27}}</ref><ref>{{cite report|url=https://censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement5.htm |title=Comparative Speaker's Strength of Scheduled Languages – 1971, 1981, 1991 and 2001 |publisher=Census of India |year=1991 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090411183701/https://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement5.htm |archive-date=11 April 2009}}</ref> इस क्षेत्र की आबादी में [[अनुसूचित जाति]] और जनजाति की आबादी 18% है। इस क्षेत्र में कृषि प्रमुख नियोक्ता है, 47.5% आबादी कृषि गतिविधियों में शामिल है।<ref>{{Cite report|url=https://censusindia.gov.in/Tables_Published/A-Series/A-Series_links/t_00_009.aspx|title=Distribution of workers by category of workers, Census 2011|publisher=Government of India|access-date=20 March 2016}}</ref> लगभग 60% आबादी स्थायी आवास संरचनाओं में रहती है।<ref>{{Cite report|url=https://censusindia.gov.in/2011census/hlo/HLO_Tables.html|title=Houselisting and Housing, Census 2011|publisher=Government of India|access-date=20 March 2016}}</ref> दक्षिण भारत के 67.8% हिस्से में नल का पानी उपलब्ध है, जिसमें कुएँ और झरने जल आपूर्ति के प्रमुख स्रोत हैं।<ref>{{cite report|url=https://data.gov.in/resources/households-access-safe-drinking-water/download |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806011859/https://data.gov.in/resources/households-access-safe-drinking-water/download |url-status=dead |archive-date=6 August 2020 |title=Households access to safe drinking water |publisher=Government of India |year=2011 |access-date=21 April 2014}}</ref> भारत की आज़ादी के तुरंत बाद के दशकों में उतार-चढ़ाव का अनुभव करने के बाद, दक्षिण भारतीय राज्यों की अर्थव्यवस्थाओं ने पिछले तीन दशकों में राष्ट्रीय औसत से अधिक वृद्धि दर्ज की है। जबकि दक्षिण भारतीय राज्यों ने कुछ [[सामाजिक अर्थशास्त्र]] में सुधार किया है,<ref name="ecoindicators">{{cite journal|url=https://outlookindia.com/full.asp?fodname=20070716&fname=HThe+Stats&sid=1|title=Also A Head For Numbers|date=16 July 2007|journal=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]|access-date=22 July 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502014202/https://outlookindia.com/full.asp?fodname=20070716&fname=HThe+Stats&sid=1|archive-date=2 May 2013|df=dmy-all}}</ref><ref name=outlook1>{{cite journal|url=https://outlookindia.com/full.asp?fodname=20070716&fname=AOpenning+Essay+%28F%29&sid=1|title=The Better Half|first=Ramachandra|last=Guha|journal=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]|date=22 July 2015|access-date=20 March 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160320010101/https://outlookindia.com/full.asp?fodname=20070716&fname=AOpenning+Essay+%28F%29&sid=1|archive-date=20 March 2016|df=dmy-all}}</ref> इस क्षेत्र में गरीबी देश के बाकी हिस्सों की तरह प्रभावित हो रही है, हालांकि पिछले कुछ वर्षों में इसमें काफी कमी आई है। 2011 की जनगणना के आधार पर, दक्षिणी राज्यों में एचडीआई उच्च है, और अर्थव्यवस्था अधिकांश उत्तरी राज्यों की तुलना में तेज़ दर से बढ़ी है।<ref>{{cite journal|url=https://medind.nic.in/iby/t08/i8/ibyt08i8p198.pdf|title=Human development, poverty, health & nutrition situation in India|first1=G.M.|last1=Antony|first2=A.|last2=Laxmaiah|journal=The Indian Journal of Medical Research|publisher=Council of Social Development, Southern Regional Centre & Division of Community Studies National Institute of Nutrition (ICMR)|date=20 April 2015|volume=128|issue=2|pages=198–205|pmid=19001685|access-date=22 July 2015|archive-date=8 अगस्त 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808134831/http://medind.nic.in/iby/t08/i8/ibyt08i8p198.pdf|url-status=dead}}</ref> 2011 की जनगणना के अनुसार, दक्षिण भारत में औसत [[साक्षरता दर]] लगभग 80% है, जो भारतीय राष्ट्रीय औसत 74% से काफी अधिक है, केरल में 93.91% की उच्चतम साक्षरता दर है।<ref name="lit">{{cite report|url=https://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf|title= Literacy in South India |page=14|publisher= Government of Indiaformat=PDF|access-date=24 March 2020}}</ref> दक्षिण भारत में [[लिंगानुपात]] सबसे अधिक है और केरल और तमिलनाडु शीर्ष दो राज्य हैं।<ref>{{cite report|url=https://www.censusindia.gov.in/vital_statistics/SRS_Report_2012/10_Chap_3_2012.pdf|title=Vital statistics report 2012|date=19 April 2014|publisher=Registrar General & Census Commissioner, Ministry of Home Affairs, Government of India|access-date=19 April 2014}}</ref> दक्षिण भारतीय राज्य आर्थिक स्वतंत्रता,<ref>{{cite report|url=https://www.cato.org/sites/cato.org/files/economic-freedom-india-2013/economic-freedom-states-of-india-chapter-1.pdf|title=Economic Freedom of the States of India: 2013| publisher=[[Cato Institute]]|page=24|year=2013|access-date=29 April 2014}}</ref> [[जीवन प्रत्याशा]],<ref name="HDI">{{cite report|url=https://www.in.undp.org/content/dam/india/docs/inequality_adjusted_human_development_index_for_indias_state1.pdf|title=Inequality-Adjusted Human Development Index for India's States 2011|publisher=United Nations Development Programme|access-date=13 February 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130301034958/http://www.in.undp.org/content/dam/india/docs/inequality_adjusted_human_development_index_for_indias_state1.pdf |date=1 मार्च 2013 }}</ref> [[पेयजल उपलब्धता के आधार पर भारत के राज्यों की सूची|पेयजल उपलब्धता]],<ref>{{cite report|url=https://indiabudget.nic.in/es2012-13/estat1.pdf|title=Access to safe drinking water in households in India|publisher=Government of India|access-date=21 April 2014|date=|archive-date=6 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130806182450/http://indiabudget.gov.in/es2012-13/estat1.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806182450/http://indiabudget.gov.in/es2012-13/estat1.pdf |date=6 अगस्त 2013 }}</ref> [[गृह स्वामित्व के आधार पर भारत के राज्यों की सूची|गृह स्वामित्व]],<ref>{{cite report|title=Houses and household amenities and assets|url=http://censusindia.gov.in/2011census/hlo/Data_sheet/India/HLO_Indicators.pdf|publisher=Government of India|access-date=13 January 2017|url-status=dead|archive-date=12 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212012344/https://censusindia.gov.in/2011census/hlo/Data_sheet/India/HLO_Indicators.pdf}}</ref> और [[टीवी स्वामित्व के आधार पर भारत के राज्य|टीवी स्वामित्व]]<ref>{{cite web|url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/hlo/hlo_highlights.html|title=TV ownership| publisher=Government of India|access-date=21 April 2014}}</ref> में शीर्ष 10 में हैं, [[भारत में ग़रीबी|ग़रीबी]] दर 19% है। जबकि अन्य भारतीय राज्यों में यह 38% है। [[प्रति व्यक्ति आय]] {{INRConvert|19531}} है, जो अन्य भारतीय राज्यों ({{INRConvert|8951}}) से दोगुनी से भी अधिक है।<ref>{{cite news|url=https://www.ibtimes.com/dravida-nadu-what-if-south-seceded-republic-india-1413910|title=Dravida Nadu: What If The South Seceded From The Republic Of India?|work=IBT Times|date=10 March 2013|access-date=20 March 2016}}</ref><ref>{{cite news|url=https://indiatoday.intoday.in/story/north-india-vs-south-india-who-is-doing-better-report-says-south-india/1/269761.html|title=Who is doing better?|work=[[India Today]]|date=7 March 2013|access-date=20 March 2016}}</ref> [[संयुक्त राष्ट्र]] द्वारा निर्धारित [[सहस्राब्दी विकास लक्ष्य|सहस्राब्दी विकास लक्ष्यों]] के तीन जनसांख्यिकीय संबंधित लक्ष्यों में से, जिन्हें 2015 तक हासिल करने की उम्मीद है, केरल और तमिलनाडु ने मातृ स्वास्थ्य में सुधार और शिशु मृत्यु दर और शिशु मृत्यु दर को कम करने से संबंधित लक्ष्यों को 2009 तक हासिल कर लिया।<ref name="IMR">{{Cite news|url=https://www.frontline.in/other/data-card/missing-targets/article5740024.ece|title=Missing targets|work=Frontline|date=12 March 2014|access-date=20 March 2016}}</ref><ref>{{cite report|url=https://mospi.nic.in/Mospi_New/upload/mdg_26feb15.pdf|title=Millennium Development Goals – Country report 2015|publisher=Government of India|access-date=1 January 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151113185746/https://www.mospi.nic.in/mospi_new/upload/mdg_26feb15.pdf|archive-date=13 November 2015|df=dmy-all}}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left;" style="font-size: 85%" |- ! राज्य ! जनगणना ! पुरुष !! महिला ! लिंग अनुपात ! साक्षरता % ! ग्रामीण आबादी ! शहरी आबादी ! क्षेत्रफल (किमी2) ! घनत्व (किमी2) |- | style="background:#f7f7fe;text-align:left;"|अण्डमान और निकोबार द्वीपसमूह || 380,520 || 202,330 || 177,614 || 878 || 86.63 || 237,093 | 143,488 || 8,249 || 46 |- | style="background:#f7f7fe;text-align:left;"|आन्ध्र प्रदेश || 49,386,799|| 24,738,068 || 24,648,731 || 996 || 67.41 || 34,776,389 | 14,610,410 || 162,975 || 308 |- | style="background:#f7f7fe;text-align:left;"|कर्नाटक|| 61,130,704 || 30,966,657 || 30,128,640 || 973 || 75.36 || 37,469,335 || 23,625,962 | 191,791 || 319 |- | style="background:#f7f7fe;text-align:left;"|केरल || 33,406,061 || 16,027,412 || 17,378,649 || 1084 || 96.2 || 17,471,135 || 15,934,926 | 38,863 || 859 |- | style="background:#f7f7fe;text-align:left;"|लक्षद्वीव || 64,473 || 33,123 || 31,350 || 946 || 91.85 || 14,141 || 50,332 | 32.62|| 2,013 |- | style="background:#f7f7fe;text-align:left;"|पुदुच्चेरी || 1,247,953 || 612,511 || 635,442 || 1037 || 86.55|| 395,200 || 852,753 | 483 || 2,598 |- | style="background:#f7f7fe;text-align:left;"|तमिल नाडु || 72,147,030 || 36,137,975 || 36,009,055 || 996 || 82.9 || 37,229,590 || 34,917,440 || 130,058 | 555 |- | style="background:#f7f7fe;text-align:left;"|तेलंगाना || 35,003,674 || 17,611,633 || 17,392,041 || 988 || 72.80 || 21,395,009 || 21,395,009 | 112,077 || 312 |} === भाषाग्रामीण आबादी === {{Main|द्रविड़ भाषा-परिवार|तेलुगू भाषा|मलयालम भाषा|कन्नड़ भाषा|तमिल भाषा}} दक्षिण भारत में सबसे बड़ा भाषाई समूह [[द्रविड़ भाषा-परिवार|द्रविड़ भाषा परिवार]] है, जिसमें लगभग 73 भाषाएँ हैं।<ref>{{cite book|first=Robert|last=Caldwell|title=A comparative grammar of the Dravidian or South-Indian family of languages|edition=3rd|place=New Delhi|publisher=Asian Educational Services|year=1998|isbn=978-8-1206-0117-8}}</ref> बोली जाने वाली प्रमुख भाषाओं में [[तेलुगू भाषा|तेलुगु]], [[तमिल]], [[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]] और [[मलयालम भाषा|मलयालम]] शामिल हैं।<ref>{{cite book|first=K.A.|last=Nilakanta Sastri|title=A History of South India|edition=7th|publisher=[[Oxford University Press]]|year=1996|isbn=978-0-1956-0686-7}}</ref> [[तुलू भाषा|तुलू]] तटीय केरल और कर्नाटक में लगभग 15 लाख लोगों द्वारा बोली जाती है; [[कोंकणी भाषा|कोंकणी]], एक [[इन्डो-आर्यन भाषा परिवार|इंडो-आर्यन भाषा]] है, जो कोंकण तट (केनरा) और केरल में लगभग 0.8 मिलियन लोगों द्वारा बोली जाती है; कोडवा टक कोडागु, मैसूर और बैंगलोर में पांच लाख से अधिक लोगों द्वारा बोली जाती है। दक्षिण भारत के शहरी क्षेत्रों में भी अंग्रेजी व्यापक रूप से बोली जाती है।<ref>{{cite web |url=https://www.languageinindia.com/junjul2002/baldridgeindianenglish.html |title=Lingusitic and Social Characteristics of Indian English |first=Jason |last=Baldridge |publisher=University of Edinburgh |access-date=22 July 2015 |archive-date=2 जुलाई 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702122452/http://www.languageinindia.com/junjul2002/baldridgeindianenglish.html |url-status=dead }}</ref> [[दक्खिनी|दक्खिनी उर्दू]], [[उर्दू भाषा|उर्दू]] की एक क्षेत्रीय बोली है जो [[मुसलमान|मुसलमानों]] द्वारा बोली जाती है।<ref>{{cite report|url=https://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Social_and_cultural/Religion.aspx|title=Religious statistics, Census 2011|publisher=Government of India|access-date=22 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.languageinindia.com/april2003/urduinap.html |title=Urdu in Andhra Pradesh |publisher=Language in India |first=A.R. |last=Fatihi |access-date=22 July 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150713110121/https://www.languageinindia.com/april2003/urduinap.html |archive-date=13 July 2015}}</ref><ref>{{cite book|last=Upadhyaya|first=Padmanabha|title=Coastal Karnataka: Studies in Folkloristic and Linguistic Traditions of Dakshina Kannada Region of the Western Coast of India|publisher=Govind Pai Samshodhana Kendra|isbn=978-8-1866-6806-1|year=1973}}</ref> तेलुगु, तमिल, कन्नड़, मलयालम, उर्दू और कोंकणी भारत की 22 [[भारत की आधिकारिक भाषाएँ|आधिकारिक भाषाओं]] में सूचीबद्ध हैं। तमिल पहली भाषा थी जिसे 2004 में भारत सरकार द्वारा शास्त्रीय भाषा का दर्जा दिया गया था।<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3667032.stm|work=[[बीबीसी न्यूज़]]|title=India sets up classical languages|access-date=1 May 2007|date=17 September 2004}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/2004/09/18/stories/2004091806530100.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303153544/https://www.thehindu.com/2004/09/18/stories/2004091806530100.htm|url-status=dead|archive-date=3 March 2018|title=Tamil to be a classical language|newspaper=[[The Hindu]]|date=18 September 2004|access-date=1 August 2010 |location=Chennai, India}}</ref> बाद में तेलुगु (2008), कन्नड़ (2008) और मलयालम (2013) को भी शास्त्रीय भाषा घोषित किया गया।<ref>{{cite press release|url=https://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=44340|title=Declaration of Telugu and Kannada as classical languages|work=Press Information Bureau|publisher=Ministry of Tourism and Culture, Government of India|access-date=31 October 2008}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/classical-status-for-malayalam/article4744630.ece |title=Classical status for Malayalam|newspaper=[[The Hindu]]|date=24 May 2013|access-date=25 May 2013|location=Thiruvananthapuram, India}}</ref> इन चार भाषाओं का संयुक्त साहित्यिक उत्पादन भारत की अन्य साहित्यिक भाषाओं की तुलना में अधिक है।<ref>{{Cite web|title=Dravidian literature|url=https://www.britannica.com/art/Dravidian-literature|access-date=10 August 2021|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:left;" style="font-size: 85%" |- !क्रम संख्या !भाषा !वक्ताओं की संख्या<ref>{{cite report|title=Census of India: Comparative speaker's strength of Scheduled Languages|page=15|lang=en|publisher=[[Government of India]]|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42458/download/46089/C-16_25062018.pdf|access-date=30 August 2023}}</ref> !राज्य और केंद्र शासित प्रदेश जहां आधिकारिक हैं |- |1 |[[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] |74,002,856 |[[आन्ध्र प्रदेश]], [[तेलंगाना]], [[पुदुच्चेरी]] |- |2 |[[तमिल भाषा|तमिल]] |60,793,814 |[[तमिल नाडु]], [[पुदुच्चेरी]] |- |3 |[[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]] |43,706,512 |[[कर्नाटक]] |- |4 |[[मलयालम भाषा|मलयालम]] |34,838,319 |[[केरल]], [[लक्षद्वीप|लक्षद्वीप,]] [[पुदुच्चेरी]] |- |5 |[[कोंकणी भाषा|कोंकणी]] |2,489,015 |[[कर्नाटक]], [[केरल]] |} === धर्म === {{Pie chart |float=right |caption= दक्षिण भारत में धर्म (2011) |label1 = [[हिन्दू धर्म]] |value1 = 84 |color1 = orange |label2 = [[इस्लाम]] |value2 = 11 |color2 = Green |label3 = [[ईसाई धर्म]] |value3 = 4 |color3 = purple |label4 = अन्य धर्म |value4 = 1 |color4 = grey }} दक्षिण भारत में प्रागैतिहासिक धर्म का प्रमाण पाषाण युग के स्थलों पर नृत्य और अनुष्ठानों को दर्शाने वाले बिखरे हुए मेसोलिथिक शैल चित्रों से मिलता है, जैसे पूर्वी कर्नाटक के कुप्गल पेट्रोग्लिफ्स।<ref>{{cite news|title=Ancient Indians made 'rock music'|work=[[बीबीसी न्यूज़]]|date=19 March 2004|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3520384.stm|access-date=7 August 2015}}</ref> आज दक्षिण भारत में [[हिन्दू धर्म]] प्रमुख धर्म है, लगभग 84% आबादी इसका पालन करती है, जिसे अक्सर दुनिया का सबसे पुराना धर्म माना जाता है, जिसकी जड़ें भारत में प्रागैतिहासिक काल से हैं।<ref>{{Cite book|publisher=Merriam-Webster|title=Encyclopedia of World Religions|page=[https://archive.org/details/isbn_9780877790440/page/484 484]|first=Merriam|last=Webster|isbn=978-0-8777-9044-0|year=1999|url=https://archive.org/details/isbn_9780877790440/page/484}}</ref> इसकी आध्यात्मिक परंपराओं में हिंदू धर्म की शैव और वैष्णव दोनों शाखाएं शामिल हैं, हालांकि [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] और [[जैन धर्म|जैन]] दर्शन कई शताब्दियों पहले प्रभावशाली थे।<ref>{{cite book|title=The Encyclopedia of Religion|url=https://archive.org/details/encyclopediaofre13elia|url-access=limited|first1=Mircea|last1=Eliade|first2=Charles J.|last2=Adams|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofre13elia/page/169 169]|year=1993|publisher=Macmillan|isbn=978-0-0289-7135-3}}</ref> अय्यावाज़ी दक्षिण भारत के दक्षिणी भागों में काफ़ी फैल गया है।<ref>{{cite book|last=Singh|first=Janak|title=World religions and the new era of science|url=https://archive.org/details/worldreligionsne0000sing|year=2010|publisher=Xlibris Corporation|isbn=978-1-4535-3572-1|page=[https://archive.org/details/worldreligionsne0000sing/page/n6 5]}}</ref><ref>{{cite book|last1=Wallis|first1=Graham Harvey|last2=Wallis|first2=Robert|title=The A to Z of shamanism|year=2010|publisher=Scarecrow Press|location=Lanham, Md.|isbn=978-0-8108-7600-2|page=101|url=https://books.google.com/books?id=Mf-xa4cisbUC&q=Ayyavazhi|access-date=4 October 2014}}</ref> शैव सिद्धांत दर्शन कई समुदायों में प्रमुख है।<ref>{{Cite web|title=Shaiva-siddhanta {{!}} Hindu philosophy|url=https://www.britannica.com/topic/Shaiva-siddhanta|access-date=2021-08-04|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> [[इस्लाम]] दक्षिण भारत में 7वीं सदी की शुरुआत में मालाबार तट पर [[अरब लोग|अरब]] व्यापारियों द्वारा लाया गया था, और 17वीं से 18वीं सदी तक दक्कन सल्तनत के शासन के दौरान फैल गया। दक्षिण भारत में लगभग 11% आबादी [[इस्लाम]] का पालन करती है।<ref>{{cite web |title=Muslim Population in India - State wise Population |url=https://www.census2011.co.in/data/religion/2-muslims.html |website=www.census2011.co.in}}</ref> केरल में अरब मूल के मुसलमानों को जोनाका मप्पिला कहा जाता है।<ref>{{cite book|first1=Shail|last1=Mayaram|first2=M. S. S.|last2=Pandian|first3=Ajay|last3=Skaria|title=Muslims, Dalits and the Fabrications of History|year=2005|publisher=Permanent Black and Ravi Dayal Publisher|isbn=978-8-1782-4115-9|pages=39–}}</ref> लगभग 4% [[ईसाई धर्म]] का पालन करते हैं।<ref>{{cite report|title=Population By Religious Community – Tamil Nadu|year=2011|url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01.html|format=XLS|publisher=Office of The Registrar General and Census Commissioner, Ministry of Home Affairs, Government of India|access-date=13 September 2015}}</ref> दक्षिण भारत में ईसाई धर्म की शुरुआत थॉमस द एपोस्टल द्वारा की गई, जिन्होंने 52 ईस्वी में केरल के मुजिरिस का दौरा किया और मूल निवासियों, जिन्हें नाज़रानी मप्पिला कहा जाता है, को धर्मांतरित किया।<ref>{{Cite book|title=The Encyclopedia of Christianity|volume=5|first=Erwin|last=Fahlbusch|publisher=Eerdmans Publishing|year=2008|isbn=978-0-8028-2417-2}}</ref><ref>{{cite book|title=The Jews of India: A Story of Three Communities|first=Orpa |last=Slapak|publisher=The Israel Museum, Jerusalem|year=2003|page=27|isbn=978-9-6527-8179-6}}</ref> केरल दुनिया के सबसे पुराने यहूदी समुदायों में से एक का घर भी है, जिनके बारे में माना जाता है कि वे राजा सोलोमन के शासनकाल के दौरान मालाबार तट पर आए थे।<ref>{{cite book|first=James|last=Henry|year=1977|title=The Jews in India and the Far East|page=120|publisher=Greenwood Press|isbn=0-8371-2615-0}}</ref><ref>{{cite book|last1=Katz|first1=Nathan|last2=Goldberg|first2=Ellen S|year=1993|title=The Last Jews of Cochin: Jewish Identity in Hindu India|publisher=Univ. of South Carolina Press|isbn=0-8724-9847-6}}</ref> === सबसे बड़े शहर === भारत की [[भारत की जनगणना २०११|2011 की जनगणना]] के अनुसार, दक्षिण भारत में प्रमुख महानगरीय क्षेत्र इस प्रकार हैं: {{Largest cities |country = दक्षिण भारत |stat_ref = <ref>{{cite web|title=Local Bodies|url=http://mospi.nic.in/Mospi_New/upload/SYB2013/CH-42-LOCAL%20BODIES/local%20bodies.pdf|website=Ministry of Statistics and Programme Implementation|publisher=National Informatics Centre|access-date=5 June 2015|page=9|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034226/http://mospi.nic.in/Mospi_New/upload/SYB2013/CH-42-LOCAL%20BODIES/local%20bodies.pdf|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> |list_by_pop = |div_name = राज्य |city_1 = बैंगलोर |img_1 = |div_1 = कर्नाटक |pop_1 = 13,193,000 |city_2 = चेन्नई |img_2 = Chennai metro during trail run during night.JPG |div_2 = तमिल नाडु |pop_2 = 11,503,293 |city_3 = हैदराबाद |img_3 = High Rise buildings in Madhapur from Golkonda hill.jpg |div_3 = तेलंगाना |pop_3 = 6,809,970 |city_4 = विशाखापट्टनम |img_4 = Vizag View from Kailasagiri.jpg |div_4 = आन्ध्र प्रदेश |pop_4 = 6,050,000 |city_5 = कोड़िकोड |div_5 = केरल |pop_5 = 3,921,000 |city_6 = कोच्ची |div_6 = केरल |pop_6 = 3,301,000 |city_7 = कोयंबतूर |div_7 = तमिल नाडु |pop_7 = 2,935,000 |city_8 = तिरुवनंतपुरम |div_8 = केरल |pop_8 = 2,793,000 |city_9 = मदुरई |div_9 = तमिल नाडु |pop_9 = 1,799,000 |city_10 = सेलम, तमिल नाडु{{!}}सेलम |div_10 = तमिल नाडु |pop_10 = 1,146,000 }} == परिवहन == [[चित्र:India_roadway_map_with_population_density.svg|अंगूठाकार|जनसंख्या घनत्व के साथ राजमार्ग वितरण]] === सड़क === दक्षिण भारत में {{convert|20573|km|mi|abbr=on}} [[राष्ट्रीय राजमार्ग (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग]] और {{convert|46813|km|mi|abbr=on}} राज्य राजमार्ग के साथ एक व्यापक सड़क नेटवर्क है। चेन्नई को [[मुंबई]] और [[कोलकाता]] से जोड़ने वाला [[स्वर्णिम चतुर्भुज]] तमिलनाडु, कर्नाटक और आंध्र प्रदेश से होकर गुजरता है।<ref>{{cite report|url=https://morth.nic.in/sites/default/files/48.pdf|title=Year at a glance|access-date=19 March 2023|lang=en|page=3|publisher=Ministry of Road Transport and Highways, Government of India}}</ref> बस सेवाएँ राज्य-संचालित परिवहन निगमों द्वारा प्रदान की जाती हैं, अर्थात् [[आंध्र प्रदेश राज्य सड़क परिवहन निगम]],,<ref>{{cite web|title=Profile, APSRTC|url=https://www.tnstc.in/innerHtmls/pdf/Tamil%20Nadu%20STUs-pages.pdf|publisher=Government of Andhra Pradesh|access-date=20 March 2023|lang=en}}</ref> तमिलनाडु राज्य परिवहन निगम,<ref>{{cite report|url=https://www.tnstc.in/innerHtmls/pdf/Tamil%20Nadu%20STUs-pages.pdf|title=About TNSTC|publisher=Government of Tamil Nadu|access-date=20 March 2023|lang=en}}</ref> [[कर्नाटक राज्य सड़क परिवहन निगम]],<ref>{{cite web|title=History of KSRTC|url=https://www.ksrtc.in/pages/history.html|publisher=Government of Karnataka|access-date=20 March 2023|lang=en|archive-date=5 जनवरी 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230105141248/https://www.ksrtc.in/pages/history.html|url-status=dead}}</ref> तेलंगाना राज्य सड़क परिवहन निगम,<ref>{{cite web|url=https://www.tsrtc.telangana.gov.in/history.php|title=Telangana SRTC History|publisher=Government of Telangana|access-date=20 March 2023|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=It will be TGSRTC from June 2|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/it-will-be-tgsrtc-from-june-2/article6014676.ece|first=Suresh|last=Krishnamoorthy|date=16 May 2014|newspaper=[[The Hindu]]|location=Hyderabad|access-date=20 March 2016}}</ref> केरल राज्य सड़क परिवहन निगम,<ref>{{cite web|url=https://www.keralartc.com/history.html|title=Kerala SRTC History|publisher=Government of Kerala|access-date=20 March 2023|lang=en|archive-date=21 नवंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211121221950/https://www.keralartc.com/history.html|url-status=dead}}</ref> और पुडुचेरी सड़क परिवहन निगम।<ref>{{cite news|title=PRTC set for Revival|newspaper=[[The Hindu]]|location=Puducherry|first=Rajesh|last=Nair|url=https://www.hindu.com/2009/09/22/stories/2009092252840300.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090925162759/https://www.hindu.com/2009/09/22/stories/2009092252840300.htm|url-status=dead|archive-date=25 September 2009|date=22 September 2009|access-date=21 March 2016}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%" !राज्य !राष्ट्रीय राजमार्ग<ref>{{cite report|url=https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03_1.pdf|title=List of highways by state|publisher=Ministry of Road Transport & Highways, Government of India|access-date=21 June 2023|lang=en}}</ref> !राज्य राजमार्ग<ref>{{cite report|url=https://morth.nic.in/index3.asp?sslid=1284&subsublinkid=590&lang=1|title=Basic Road Statistics of India 2014|date=23 May 2014|publisher=Ministry of Road Transport & Highways, Government of India|access-date=21 June 2014}}</ref> !प्रति 1000 जनसंख्या पर मोटर वाहन<ref>{{cite report|url=https://morth.nic.in/showfile.asp?lid=1131|title=Road Transport Yearbook 2011–2012|publisher=[[Ministry of Road Transport and Highways]], Government of India|page=115|year=2012|access-date=30 April 2014}}</ref> |- |[[आंध्र प्रदेश]] |{{convert|7356|km|mi|abbr=on}} |{{convert|10650|km|mi|abbr=on}} |145 |- |[[कर्नाटक]] |{{convert|6432|km|mi|abbr=on}} |{{convert|20774|km|mi|abbr=on}} |182 |- |[[तमिल नाडु]] |{{convert|5006|km|mi|abbr=on}} |{{convert|10764|km|mi|abbr=on}} |257 |- |[[तेलंगाना]] |{{convert|2635|km|mi|abbr=on}} |{{convert|3152|km|mi|abbr=on}} | - |- |[[केरल]] |{{convert|1811|km|mi|abbr=on}} |{{convert|4341|km|mi|abbr=on}} |425 |- |[[अण्डमान और निकोबार द्वीपसमूह]] |{{convert|330|km|mi|abbr=on}} |{{convert|38|km|mi|abbr=on}} |152 |- |[[पुदुच्चेरी (केन्द्र-शासित प्रदेश)]] |{{convert|64|km|mi|abbr=on}} |{{convert|246|km|mi|abbr=on}} |521 |- |'''Total''' |'''{{convert|22635|km|mi|abbr=on}}''' |'''{{convert|49965|km|mi|abbr=on}}''' | |} === उपनगरीय और मेट्रो === वर्तमान में, चार शहरों चेन्नई, बेंगलुरु, हैदराबाद और कोच्चि में परिचालन मेट्रो प्रणालियाँ हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.india.gov.in/topics/transport/metro|title=Metro rail transport|publisher=Government of India|access-date=31 August 2023|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/Politics/ylEObaYWxcC7lGO2E2e4wJ/The-rise-of-metro-rail-network-in-India.html|title=How metro rail networks are spreading across India|first=Jyotika|last=Sood|date=26 July 2017|website=livemint.com}}</ref> 1928 में स्थापित चेन्नई उपनगर देश के सबसे पुराने और सबसे बड़े शहरी नेटवर्क में से एक है।<ref name="SR"/> 1995 में खोला गया, चेन्नई एमआरटीएस भारत का पहला एलिवेटेड शहरी रेलवे था।<ref name="SR"/> हैदराबाद एमएमटीएस 2003 में खोला गया, जो स्थानीय रेल पारगमन प्रणाली वाला दक्षिण भारत का दूसरा शहर बन गया।<ref name="AD"/> दिसंबर 2022 तक, दक्षिण भारत में 205.06 किमी परिचालन वाली मेट्रो लाइनें और 16 प्रणालियाँ हैं।<ref name="auto">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/metro-lines-cover-only-3-of-gurugram/articleshow/70905439.cms|title=Metro lines cover only 3% of Gurugram &#124; Gurgaon News |website=The Times of India|date=30 August 2019}}</ref> {| class="sortable wikitable" style="font-size: 85%" !प्रणाली !शहर !राज्य !चित्र !पंक्तियाँ !स्टेशन !लंबाई !स्थापित |- |चेन्नई सबर्ब<ref>{{cite report|url=https://sr.indianrailways.gov.in/cris//uploads/files/1623903361519-CHENNAI%20DIVISION%20-%20CATEGORY-2021.pdf|title=List of Stations, Chennai|lang=en|publisher=Southern Railway|access-date=23 August 2023}}</ref> |[[चेन्नई]] |[[तमिल नाडु]] |[[चित्र:ChennaiEMUNew.JPG|100x100पिक्सेल]] |3 |53 |{{cvt|212|km|mi|abbr=on|adj=on}} |1928<ref name="SR">{{cite report|title=Brief History of the Division|work=Chennai Division|publisher=Indian Railways—Southern Railways|url=http://www.sr.indianrailways.gov.in/uploads/files/1325745996774-about.pdf|access-date=26 October 2012|lang=en}}</ref> |- |चेन्नई मास रैपिड ट्रांजिट सिस्टम<ref name="MRTS">{{cite web|url=https://www.cmdachennai.gov.in/mrts_phase1.html|title=About MRTS|publisher=Chennai Metropolitan Development Authority|access-date=31 August 2023|lang=en|archive-date=12 जुलाई 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712090557/https://www.cmdachennai.gov.in/mrts_phase1.html|url-status=dead}}</ref><ref name="SR" /> |[[चेन्नई]] |[[तमिल नाडु]] |[[चित्र:Velachery_Railway_station_June_2010.jpg|100x100पिक्सेल]] |1 |17 |{{cvt|19.715|km|mi|abbr=on|adj=on}} |1995 |- |हैदराबाद मास रैपिड ट्रांजिट सिस्टम<ref name="TW">{{cite news|url=https://www.thehansindia.com/news/cities/hyderabad/prime-minister-narendra-modi-to-flag-off-new-mmts-services-tomorrow-791634|title=Prime Minister Narendra Modi to flag off new MMTS services tomorrow|date=7 April 2023|access-date=17 April 2023|publisher=Hans India|lang=en}}</ref><ref name="AD">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/traffic-to-be-diverted-for-railway-inaugation-on-saturday/articleshow/122120.cms?from=mdr|title=Traffic to be diverted for railway inaugation on Saturday|date=9 August 2003|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=9 April 2023|issn=0971-8257|lang=en}}</ref> |[[हैदराबाद]] |[[तेलंगाना]] |[[चित्र:Hyderabad_MMTS_at_Hitech_city.jpg|100x100पिक्सेल]] |2 |44 |{{cvt|90|km|mi|abbr=on|adj=on}} |2003 |- |नम्मा मेट्रो<ref>{{cite web|url=https://english.bmrc.co.in/#/metro-network|title=Project status of Namma Metro|publisher=Bangalore Metro Rail Corporation Limited|access-date=31 August 2023|lang=en}}</ref> |[[बंगलौर|बंगलोर]] |[[कर्नाटक]] |[[चित्र:Namma_Metro_Trains_of_Bangalore.jpg|100x100पिक्सेल]] |2 |63 |{{cvt|69.6|km|mi|abbr=on|adj=on}} |2011 |- |चेन्नई मेट्रो<ref>{{cite web|url=https://wcag.chennaimetrorail.org/project-status/|title=Project status of Chennai Metro|publisher=Chennai Metro Rail Limited|access-date=31 August 2023|lang=en}}</ref> |[[चेन्नई]] |[[तमिल नाडु]] |[[चित्र:Alstom_Metropolis_train-set_at_Guindy_Metro_station_in_Chennai.jpg|100x100पिक्सेल]] |2 |41 |{{cvt|54.1|km|mi|abbr=on|adj=on}} |2015 |- |कोच्चि मेट्रो<ref>{{cite web|url=https://kochimetro.org/know-your-kochi-metro-map-with-routes-stops-and-journey-time/|title=Kochi Metro map with routes|publisher=Kochi Metro|access-date=31 August 2023|lang=en|archive-date=14 अगस्त 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814061652/https://kochimetro.org/know-your-kochi-metro-map-with-routes-stops-and-journey-time/|url-status=dead}}</ref> |[[कोच्चि]] |[[केरल]] |[[चित्र:Kochi_Metro_train_at_Palarivattom,_Aug_2017.jpg|100x100पिक्सेल]] |1 |22 |{{cvt|25.6|km|mi|abbr=on|adj=on}} |2017 |- |हैदराबाद मेट्रो<ref>{{cite web|url=https://www.ltmetro.com/about-hmr/|title=About Hyderabad Metro Rail|publisher=Hyderabad Metrol Rail|access-date=30 August 2023|lang=en}}</ref> |[[हैदराबाद]] |[[तेलंगाना]] |[[चित्र:Hyderabad_Metro.jpg|100x100पिक्सेल]] |3 |57 |{{cvt|69.2|km|mi|abbr=on|adj=on}} |2017 |} === हवा === {{multiple image|align=right|direction=vertical|image1=Bengaluru-airport.jpg|width1=200|alt1=|caption1=[[केम्पेगौड़ा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा|केम्पेगौड़ा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा, बेंगलुरु]]|image2=Chennai airport view 4.jpeg|width2=200|alt2=|caption2=[[चेन्नई अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]]|image3=RGIA 26112021 2.jpg|width3=200|alt3=|caption3=[[राजीव गांधी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा|राजीव गांधी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा, हैदराबाद]]|image4=CIAL_T.jpg|width4=200|alt4=|caption4=[[कोचीन अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]]}} 1915 में, [[टाटा संस]] ने भारत के दक्षिणी भाग में हवाई परिवहन की शुरुआत को चिह्नित करते हुए [[कराची]] और [[चेन्नई|मद्रास]] के बीच एक नियमित हवाई मेल सेवा शुरू की।<ref>{{cite web|url=http://www.tcil.com/ca.asp|title=Civil Aviation|publisher=Transport Corporation of India Limited|access-date=21 July 2012|archive-date=17 सितंबर 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120917145240/http://www.tcil.com/ca.asp|url-status=dead}}</ref> मार्च 1930 में, पायलट जी. व्लास्टो द्वारा शुरू की गई एक चर्चा के परिणामस्वरूप मद्रास फ्लाइंग क्लब की स्थापना हुई, जो दक्षिण भारत में पायलट प्रशिक्षण में अग्रणी बन गया।<ref>{{cite journal|last=Saraogi|first=R.L.|year=1952|title=Indian Aviation|page=192}}</ref><ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/madras-flying-club-high-on-quality/articleshow/8842647.cms|title=Madras Flying Club: High on quality|last=Janardanan|first=Arun|date=14 June 2011|newspaper=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=25 December 2022|location=Chennai|lang=en}}</ref> 15 अक्टूबर 1932 को, भारतीय एविएटर जे. आर. डी. टाटा ने [[जिन्ना अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र|कराची]] से जुहू हवाई अड्डा, बंबई तक डाक ले जाने वाला एक पुस मोथ विमान उड़ाया; और विमान रॉयल एयर फोर्स के पूर्व पायलट और टाटा के मित्र नेविल विंसेंट द्वारा संचालित होकर मद्रास तक चला गया।<ref name="history">{{cite book|title=Britain's Imperial Air Routes, 1918 to 1939|url=https://archive.org/details/britainsimperial0000robi|last=Higham|first=Robin|publisher=Shoe String Press|year=1961|isbn=978-0-2080-0171-9|page=[https://archive.org/details/britainsimperial0000robi/page/168 168]|lang=en}}</ref><ref>{{cite journal|year=1953|title=De Havilland Gazette|publisher=De Havilland Aircraft Company|page=103|lang=en}}</ref> दक्षिण भारत में 12 [[भारत में विमानक्षेत्रों की सूची|अंतरराष्ट्रीय हवाई]] अड्डे, 2 सीमा शुल्क हवाई अड्डे, 15 घरेलू हवाई अड्डे, 5 राज्य के स्वामित्व वाले/निजी हवाई अड्डे और 15 हवाई अड्डे हैं।<ref>{{cite report|lang=en|url=https://www.aai.aero/sites/default/files/basic_page_files/list%20of%20airport%20bilingual.pdf|title=List of Indian Airports|publisher=[[Airports Authority of India]]|access-date=11 July 2022}}</ref> [[बंगलौर|बंगलोर बंगलौर]], [[चेन्नई]], [[हैदराबाद]] और [[कोच्चि]] अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डे देश के 10 सबसे व्यस्त हवाई अड्डों में से हैं।<ref name="AAI2">{{cite report|url=https://www.aai.aero/sites/default/files/traffic-news/Jul2k23Annex3.pdf|title=Traffic Statistics-July 2023|publisher=Airports Authority of India|access-date=26 August 2023}}</ref> [[चेन्नई अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] भारतीय विमानपत्तन प्राधिकरण के दक्षिणी क्षेत्रीय मुख्यालय के रूप में कार्य करता है, दक्षिणी क्षेत्र में आंध्र प्रदेश, कर्नाटक, केरल, तमिलनाडु और तेलंगाना राज्य और पुडुचेरी और लक्षद्वीप के केंद्र शासित प्रदेश शामिल हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.aai.aero/en/node/4004|title=Regional Headquarters of AAI|publisher=Airports Authority of India|access-date=30 August 2023|lang=en}}</ref> भारत के दस सबसे व्यस्त हवाई अड्डों में से चार दक्षिण भारत में हैं। यह क्षेत्र [[तिरुवनंतपुरम]] स्थित भारतीय वायु सेना के दक्षिणी वायु कमान के दायरे में आता है। इसके अलावा, राष्ट्रीय प्रशिक्षण कमान का मुख्यालय बेंगलुरु में है। वायु सेना दक्षिणी भारत में नौ हवाई अड्डों का संचालन करती है।<ref>{{cite web|url=https://indianairforce.nic.in/|title=Indian Air Force Commands|publisher=[[Indian Air Force]]|access-date=29 June 2010|lang=en}}</ref> इस क्षेत्र में, भारतीय नौसेना [[कोच्चि]], अराक्कोनम, उचिपुली, [[विजाग]] और [[चेन्नई]] में एयरबेस संचालित करती है।<ref>{{cite web|url=https://indiannavy.nic.in/content/organisation-southern-naval-command-kochi|title=Organisation of Southern Naval Command|publisher=[[Indian Navy]]|access-date=26 August 2023|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://indiannavy.nic.in/content/enc-authorities-units|title=ENC Authorities & Units|publisher=[[Indian Navy]]|access-date=26 October 2015|lang=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%" !राज्य/संघ राज्य क्षेत्र !अंतरराष्ट्रीय !सीमा शुल्क{{ref|1|Note 1}} !घरेलू !राज्य/निजी !सैन्य |- |[[आन्ध्र प्रदेश]] |2 |1 |3 |1 |1 |- |[[कर्नाटक]] |2 |0 |4 |4 |3 |- |[[केरल]] |4 |0 |0 |0 |2 |- |[[लक्षद्वीप]] |0 |0 |1 |0 |0 |- |[[पुदुच्चेरी (केन्द्र-शासित प्रदेश)|पुदुच्चेरी]] |0 |0 |1 |0 |0 |- |[[तमिल नाडु]] |3 |1 |3 |0 |6 |- |[[तेलंगाना]] |1 |0 |3 |0 |3 |- |'''Total''' |'''12''' |'''2''' |'''15''' |'''5''' |'''15''' |} === पानी === यह क्षेत्र तीन तरफ से पानी से ढका हुआ है और इसकी तटरेखा लंबी है। दक्षिण भारत में कुल 67 बंदरगाह स्थित हैं: तमिलनाडु (18), केरल (14), आंध्र प्रदेश (13), कर्नाटक (11), लक्षद्वीप (10) और पांडिचेरी (1)।<ref name="Ports">{{cite report|url=https://dwiep.ncscm.res.in/images/port.pdf|title=List of ports|publisher=Government of India|access-date=29 August 2023|lang=en|page=1}}</ref> प्रमुख बंदरगाहों में विशाखापत्तनम, चेन्नई, मैंगलोर, तूतीकोरिन, एन्नोर और कोच्चि शामिल हैं।<ref name="Ports"/> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 85%" !नाम !शहर !राज्य <small>([[Fiscal year|FY]]2021–22)</small><ref>{{cite report|url=https://shipmin.gov.in/sites/default/files/Annual%20Report%202022-23%20English.pdf|title=Annual Report, 2022-23|publisher=Ministry of Shipping, Government of India|page=35|lang=en|access-date=26 August 2023}}</ref> !कार्गो हैंडल्ड (एमटी) <small>([[Fiscal year|FY]]2022–23)</small><ref>{{cite report|url=https://shipmin.gov.in/sites/default/files/Annual%20Report%202022-23%20English.pdf|title=Annual Report, 2022-23|publisher=Ministry of Shipping, Government of India|page=47|lang=en|access-date=26 August 2023}}</ref> |यात्री |- |विशाखापत्तनम बंदरगाह |[[विशाखापत्तनम]] |[[आंध्र प्रदेश]] |69.03 |शून्य |- |[[चेन्नई पोर्ट]] |[[चेन्नई]] |[[तमिलनाडु]] |48.56 |88,596 |- |न्यू मैंगलोर पोर्ट |[[मैंगलोर]] |[[कर्नाटक]] |39.30 |1,440 |- |[[एन्नोर पोर्ट|कामराजार पोर्ट]] |[[चेन्नई]] |[[तमिलनाडु]] |38.74 |शून्य |- |कोचीन पोर्ट |[[कोच्चि]] |[[केरल]] |34.55 |26,550 |- |वी.ओ. चिदंबरनार बंदरगाह |थूथुकुडी |[[तमिलनाडु]] |34.12 |शून्य |} केरल बैकवाटर आपस में जुड़ी हुई नहरों, नदियों, झीलों और इनलेट्स का एक नेटवर्क है, जो 900 किमी से अधिक जलमार्गों द्वारा निर्मित एक भूलभुलैया प्रणाली है।<ref>{{cite book|title=Inventory, Ecology, and Management|volume=15|year=1993|via=Kluwer Academic Publishers|publisher=University of Wisconsin|lang=en|page=358|first1=Dagmar|last1=Dykyjová|first2=Dennis F.|last2=Whigham|first3=Slavomil|last3=Hejný}}</ref> भारतीय नौसेना की पूर्वी नौसेना कमान और दक्षिणी नौसेना कमान का मुख्यालय क्रमशः विशाखापत्तनम और कोच्चि में है।<ref>{{cite web|url=https://www.joinindiannavy.gov.in/en/about-us/basic-organization.html|title=Basic Organization|publisher=Indian Navy|access-date=1 January 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://indiannavy.nic.in/content/organisation-southern-naval-command-kochi|title=Southern naval command|publisher=[[Indian Navy]]|access-date=1 January 2016}}</ref> इस क्षेत्र में, भारतीय नौसेना के प्रमुख परिचालन अड्डे विशाखापत्तनम, चेन्नई, कोच्चि, कारवार और कावारत्ती में हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.joinindiannavy.gov.in/en/about-us/bases.html|title=Bases of Indian Navy|publisher=Indian Navy|access-date=1 January 2023}}</ref> == संस्कृति == [[दक्षिण भारतीय संस्कृति]] === पहरावा === दक्षिण भारतीय महिलाएं पारंपरिक रूप से ''[[साड़ी]]'' पहनती हैं, एक ऐसा परिधान जिसमें {{convert|5|yd|}} से {{convert|9|yd|}} लंबाई और {{convert|2|ft|}} से {{convert|4|ft|}} चौड़ाई होती है। आम तौर पर कमर के चारों ओर लपेटा जाता है, जिसका एक सिरा कंधे पर लपेटा जाता है, मध्य भाग खुला रहता है, जैसा कि भारतीय दर्शन के अनुसार, नाभि को जीवन और रचनात्मकता का स्रोत माना जाता है।<ref name="Saree">{{cite book|title=Saris: An Illustrated Guide to the Indian Art of Draping|last=Boulanger|first=Chantal|publisher=Shakti Press International|year=1997|isbn=0-9661496-1-0|location=New York}}</ref><ref>{{cite book|title=The Sari|last=Lynton|first=Linda|publisher=Harry N. Abrams, Incorporated|year=1995|isbn=978-0-8109-4461-9|location=New York}}</ref> प्राचीन तमिल कविता, जैसे कि सिलप्पाधिकरम, महिलाओं को उत्तम वस्त्र या साड़ी में वर्णित करती है।<ref>{{cite book|title=The Tale of an Anklet: An Epic of South India – The Cilappatikaram of Ilanko Atikal, Translations from the Asian Classics|url=https://archive.org/details/cilappatikaramof0000rpar|last=Parthasarathy|first=R.|publisher=Columbia University Press|year=1993|isbn=978-0-2310-7849-8|location=New York}}</ref> मदीसर तमिलनाडु की ब्राह्मण महिलाओं द्वारा पहनी जाने वाली एक विशिष्ट शैली है। [286] महिलाएं शादी जैसे विशेष अवसरों पर रंगीन रेशम की साड़ियाँ पहनती हैं।<ref>{{cite web|url=https://tamilnadu.com/fashion/madisar-pudavai.html|title=Tamilnadu {{!}} The Brahmin Way of Wearing A Saree|date=13 March 2014|access-date=23 अक्तूबर 2023|archive-date=22 नवंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122194931/https://tamilnadu.com/fashion/madisar-pudavai.html|url-status=dead}}</ref> कांचीपुरम रेशम साड़ी एक प्रकार की रेशम साड़ी है जो तमिलनाडु के कांचीपुरम क्षेत्र में बनाई जाती है और इन साड़ियों को दक्षिण भारत में ज्यादातर महिलाएं दुल्हन और विशेष अवसर की साड़ियों के रूप में पहनती हैं। इसे 2005-2006 में भारत सरकार द्वारा भौगोलिक संकेत के रूप में मान्यता दी गई है।<ref name="Hindu">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-editorialfeatures/weaving-through-threads-of-kancheepurams-history/article3264339.ece|title=Weaving through the threads|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=7 March 2015}}</ref><ref name="GI">{{cite web|url=http://ipindia.nic.in/girindia/|title=Geographical indication|publisher=Government of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20130826183844/http://ipindia.nic.in/girindia/|archive-date=26 August 2013|access-date=28 June 2015|url-status=dead}}</ref> कोवई कोरा कॉटन एक प्रकार की सूती साड़ी है जो कोयंबटूर में बनाई जाती है पुरुष धोती पहनते हैं, जो 4.5 मीटर (15 फीट) लंबा, बिना सिले कपड़े का सफेद आयताकार टुकड़ा होता है, जो अक्सर चमकीले रंग की धारियों से घिरा होता है। यह आमतौर पर कमर और पैरों के चारों ओर लपेटा जाता है और कमर पर गांठ लगाई जाती है।<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/dhoti|title=About Dhoti|encyclopedia=Britannica|access-date=12 January 2016}}</ref> विशिष्ट बैटिक पैटर्न वाली रंगीन लुंगी ग्रामीण इलाकों में पुरुषों की पोशाक का सबसे आम रूप है।<ref name="Cloth">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/India/Clothing|title=Clothing in India|encyclopedia=Britannica|access-date=12 January 2016}}</ref> शहरी क्षेत्रों में लोग आम तौर पर सिले हुए कपड़े पहनते हैं, और पश्चिमी पोशाक लोकप्रिय है। पश्चिमी शैली की स्कूल वर्दी लड़के और लड़कियाँ दोनों स्कूलों में पहनते हैं, यहाँ तक कि ग्रामीण क्षेत्रों में भी। केलिको, एक सादा बुना हुआ कपड़ा जो बिना प्रक्षालित, और अक्सर पूरी तरह से संसाधित न होने वाली कपास से बनाया जाता है, इसकी उत्पत्ति कालीकट (कोझिकोड) में हुई थी, जहाँ से इस कपड़े का नाम दक्षिण भारत में, अब केरल में, 11वीं शताब्दी के दौरान आया,<ref>{{Cite encyclopedia|title=calico|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica Online]]|url=https://www.britannica.com/topic/calico-textile|access-date=2021-02-01}}</ref> जहां कपड़े को चलियान के नाम से जाना जाता था।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=q6FI2czFz6MC&q=calico+calicut|title=The Greenwood Encyclopedia of Clothing Through World History: 1801 to the Present|last=Condra|first=Jill|publisher=Bloomsbury Academic|year=2008|isbn=978-0-3133-3665-2|volume=3}}</ref> कच्चे कपड़े को चमकीले रंगों में रंगा और मुद्रित किया गया, और केलिको प्रिंट बाद में यूरोप में लोकप्रिय हो गया।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=KuQyRKaoJmUC&q=calico+calicut|title=Lynda Mugglestone "The Oxford History of English"|last1=Mugglestone|first1=Lynda|date=27 July 2006|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-1916-2317-2|access-date=2014-01-16}}</ref> == पर्यटन == दक्षिण भारत, गर्मियों के दौरान एक अत्यधिक मांग वाला पर्यटन स्थल, दक्षिण भारत में कई लोकप्रिय गर्मियों की छुट्टियों के स्थानों के साथ बिंदीदार। इतिहास, वास्तुकला, सुंदर दृश्य, सुखद मौसम, रोमांच और अविश्वसनीय अनुभव आकर्षण में इजाफा करते हैं। तो दक्षिण भारत सुंदरता और रहस्य का एक पूर्ण पैकेज है, और गर्मी और आर्द्रता से दूर है। समुद्र तटों, बैकवाटर्स, हिल स्टेशनों, वन्यजीव अभयारण्यों, प्राचीन मंदिरों, ऐतिहासिक शहरों और बहुत कुछ का आनंद लें।<ref>{{Cite web|url=https://arrestedworld.com/summer-attractions-in-south-india/|title=16 Best Tourist Places in South India during Summer|date=2018-06-03|website=ArrestedWorld|language=en-US|access-date=2020-09-11|archive-date=29 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129171339/https://arrestedworld.com/summer-attractions-in-south-india/|url-status=dead}}</ref> == क्षेत्र और भूगोल == इस क्षेत्र को तथा इसके कई अंगों को भूगोल और संस्कृति के आधार पर कई विशेष नाम दिए जाते हैं। इनका विवरण नीचे है - * [[उत्तरी कर्नाटक]] * [[उत्तरी सरकार]] * [[कर्नाटक]] * [[कनारा]] * [[करावली]] * [[चेरा नाडु]] * [[चेट्टिनाडु|चेट्टि नाडु]] * [[चोल नाडु]] * [[कोरोमण्डल]] * [[कम्मनाडु]] * [[कोंगु नाडु]] * [[कोंकण]] * [[कोष्ट]] * [[तोंडाइनाडु]] * [[तिरुवितमकुर]] * [[तुलुनाडु]] * [[तेलंगाना]] * [[दक्कन का पठार|दक्कन]] * [[पालनाडु]] * [[पांड्यनाडु]] * [[बयालु सीमा]] * [[मालाबार]] * [[मलनाड]] * [[मुलकनाडु]] * [[मैसूर]] * [[रायचुर दोआब]] * [[रायलसीमा]] * [[वेलनाडु]] == शिक्षा == 2011 की जनगणना के अनुसार, दक्षिण भारत में औसत साक्षरता दर लगभग 80% है, जो भारतीय राष्ट्रीय औसत 74% से काफी अधिक है, केरल में 93.91% की उच्चतम साक्षरता दर है।<ref name="lit"/> दक्षिण भारत देश के कुछ सबसे बड़े और सबसे प्रमुख सार्वजनिक और निजी उच्च शिक्षा संस्थानों का घर है। {{multiple image|header=Major Educational Institutions|direction=horizontal|image1=Senate House (University of Madras).jpg|width1=100|caption1=[[मद्रास विश्वविद्यालय]], सबसे पुराने और प्रमुख विश्वविद्यालयों में से एक|image2=Indian Institute of Management Bangalore, Entrance.jpg|width2=100|caption2=[[भारतीय प्रबंध संस्थान बेंगलूर]], शीर्ष रैंक वाले प्रबंधन संस्थानों में से एक|image3=IITMmensa.jpg|width3=100|caption3=[[भारतीय प्रौद्योगिकी संस्थान मद्रास]], सबसे पुराने और प्रमुख आईआईटी में से एक|image4=Sheeju iisc.jpg|width4=100|caption4=[[भारतीय विज्ञान संस्थान|आईआईएससी बैंगलोर]], प्रीमियम अनुसंधान संस्थानों में से एक}} == खेल == [[चित्र:MA_Chidambaram_Stadium_In_the_Night_during_a_CSK_Game.jpg|अंगूठाकार|200x200पिक्सेल|चेन्नई का एम. ए. चिदम्बरम स्टेडियम, सबसे पुराने क्रिकेट स्थलों में से एक है]] [[चित्र:Sadugudu_sadugude.jpg|अंगूठाकार|200x200पिक्सेल|कबड्डी इस क्षेत्र के सभी राज्यों का राज्य खेल है]] दक्षिण भारत में क्रिकेट सबसे लोकप्रिय खेल है।<ref>{{cite web|url=http://sporteology.com/top-10-most-popular-sports-in-india/|title=Top 10 Most Popular Sports in India|publisher=Sporteology.com|access-date=2013-10-16|archive-date=22 जून 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180622111511/https://sporteology.com/top-10-most-popular-sports-in-india/|url-status=dead}}</ref> इस क्षेत्र में पांच वर्तमान अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट स्थल हैं: चेन्नई में [[एम ए चिदंबरम स्टेडियम|एम. ए. चिदम्बरम स्टेडियम]], बैंगलोर में [[एम चिन्नास्वामी स्टेडियम|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], विशाखापत्तनम में डॉ. वाई. एस. राजशेखर रेड्डी अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, हैदराबाद में [[राजीव गांधी अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]] और तिरुवनंतपुरम में ग्रीनफील्ड अंतर्राष्ट्रीय स्टेडियम। अतीत में छह और निष्क्रिय स्थलों ने भी अंतरराष्ट्रीय मैचों की मेजबानी की है।<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/sport/cricket/international-cricket-venues-in-india/article19834348.ece|title=International cricket venues in India|website=[[The Hindu]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/afghanistan-to-face-bangladesh-in-first-t20i-at-dehradun-on-sunday/19482197|title=Afghanistan To Face Bangladesh In First T20I At Dehradun On Sunday}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> टेनिस बॉल क्रिकेट पूरे क्षेत्र में खेला जाता है।<ref>{{cite web|url=http://www.synovate.com/news/article/2003/11/study-finds-india-sports-a-high-awareness-of-celebrity-brand-endorsements-and-sachin-is-number-one.html|title=Ipsos – Nobody's unpredictable|publisher=Synovate.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414120435/http://www.synovate.com/news/article/2003/11/study-finds-india-sports-a-high-awareness-of-celebrity-brand-endorsements-and-sachin-is-number-one.html|archive-date=2012-04-14|access-date=2012-06-16|url-status=dead}}</ref> इंडियन प्रीमियर लीग एक प्रीमियम टी20 क्रिकेट प्रतियोगिता है जिसमें इस क्षेत्र की तीन टीमें शामिल हैं, अर्थात् [[चेन्नई सुपर किंग्स]], [[रॉयल चैलेंजर्स बैंगलौर|रॉयल चैलेंजर्स बैंगलोर]] और [[सनराइजर्स हैदराबाद]]। चेन्नई सुपर किंग्स आईपीएल में सबसे सफल फ्रेंचाइजी है।<ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/field/1050018/ipl-2023-as-chennai-super-kings-clinch-record-equalling-fifth-title-a-look-at-the-list-of-winners|title=IPL 2023: As Chennai Super Kings clinch record-equalling fifth title, a look at the list of winners|author=Scroll Staff|date=2023-05-30|website=Scroll.in|language=en-US|access-date=2023-06-26}}</ref> इंडियन सुपर लीग प्रमुख क्लब प्रतियोगिता होने के कारण फुटबॉल भी लोकप्रिय है। इस क्षेत्र से चार टीमें हैं: बेंगलुरु एफसी, [[चेन्नइयिन एफसी]], हैदराबाद एफसी और केरला ब्लास्टर्स एफसी। दक्षिणी डर्बी या दक्षिणी प्रतिद्वंद्विता, तीन पेशेवर फुटबॉल क्लब बेंगलुरु, चेन्नईयिन और केरल ब्लास्टर्स में से किसी दो द्वारा लड़े गए डर्बी को दिया गया नाम है।<ref>{{Cite web|url=http://www.theturffootball.com/articles/indian-super-league-the-southern-derby/|title=Indian Super League: The Southern Derby|last=|first=|date=11 July 2020|website=www.theturffootball.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109150456/http://www.theturffootball.com/articles/indian-super-league-the-southern-derby/|archive-date=9 January 2021|access-date=28 December 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/football/chennaiyin-fc-versus-kerala-blasters-in-isl-s-most-bitter-rivalries/story-kg8r1jJxyAuRdhe8nTjk5O.html|title=Chennaiyin FC versus Kerala Blasters in ISL's most bitter rivalries|date=12 November 2016|website=[[Hindustan Times]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109150451/https://www.hindustantimes.com/football/chennaiyin-fc-versus-kerala-blasters-in-isl-s-most-bitter-rivalries/story-kg8r1jJxyAuRdhe8nTjk5O.html|archive-date=9 January 2021|access-date=6 December 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theweek.in/news/sports/2020/12/04/isl-2020-21-bengaluru-fc-renew-rivalry-with-chennaiyin-fc.html|title=ISL 2020-21: Bengaluru FC renew rivalry with Chennaiyin FC|website=The Week|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109150536/https://www.theweek.in/news/sports/2020/12/04/isl-2020-21-bengaluru-fc-renew-rivalry-with-chennaiyin-fc.html|archive-date=9 January 2021|access-date=6 December 2020|url-status=live}}</ref> संतोष ट्रॉफी भारतीय फुटबॉल एसोसिएशन द्वारा राज्यों के बीच आयोजित एक फुटबॉल प्रतियोगिता है।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=i55oAAAACAAJ|title=Goalless: The Story of a Unique Footballing Nation|author1=Majumdar, Boria|author2=Bandyopadhyay, Kausik|date=1 February 2006|publisher=[[Penguin Books|Penguin India]]|isbn=978-0-6700-5874-7|location=[[New Delhi]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220408140616/https://books.google.co.in/books/about/Goalless_the_Story_of_a_Unique_Footballi.html?id=i55oAAAACAAJ&redir_esc=y|archive-date=8 April 2022}}</ref><ref>[https://news.google.com/newspapers?id=nrE-AAAAIBAJ&sjid=QkwMAAAAIBAJ&pg=6023%2C180366 Maharaja of Santosh dead], Indian Express, 1 April 1939, p. 15</ref> 2022 तक, दक्षिण भारतीय टीमों ने 17 चैंपियनशिप जीती हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/tablesi/indiasantoshhist.html|title=Santosh Trophy Winners|website=RSSSF|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918131806/http://www.rsssf.com/tablesi/indiasantoshhist.html|archive-date=18 September 2021|access-date=28 November 2013|url-status=live}}</ref> [[कबड्डी]] एक संपर्क खेल है जो दक्षिण भारत के सभी राज्यों का राज्य खेल है।<ref>{{Cite web|url=https://sportycious.com/introduction-kabaddi-history-rules-information-91452|title=Kabaddi Introduction, Rules, Information, History & Competitions|last=siddharth|date=31 December 2016|website=Sportycious|language=en-US|access-date=28 January 2020|archive-date=14 अगस्त 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200814165951/https://sportycious.com/introduction-kabaddi-history-rules-information-91452|url-status=dead}}</ref> यह पूरे क्षेत्र में खेला जाता है। प्रो कबड्डी लीग सबसे लोकप्रिय क्षेत्र आधारित फ्रेंचाइजी टूर्नामेंट है और इसमें इस क्षेत्र का प्रतिनिधित्व करने वाली तीन टीमें हैं: बेंगलुरु बुल्स, तमिल थलाइवाज और तेलुगु टाइटन्स।<ref>{{Cite web|url=https://www.prokabaddi.com/teams|title=Pro Kabaddi League Teams|publisher=Pro Kabbadi|language=en|access-date=23 August 2023}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/business-28660432|title=Kabaddi gets the IPL treatment|date=7 August 2014|work=BBC News|access-date=25 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20210306160132/https://www.bbc.com/news/business-28660432|archive-date=6 March 2021|language=en-GB|url-status=live}}</ref> [[शतरंज]] एक लोकप्रिय बोर्ड गेम है जिसकी उत्पत्ति सातवीं शताब्दी ई. में सथुरंगम के रूप में हुई थी।<ref>{{cite book|title=A History of Chess|author=Murray, H. J. R.|publisher=Benjamin Press|year=1913|isbn=978-0-9363-1701-4}}</ref> पल्लंगुझी,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rXeCAAAAMAAJ&q=pallanguli|title=Mancala Games|last=Russ|first=Laurence|date=1984|publisher=Reference Publications|isbn=978-0-9172-5619-6|pages=60|language=en}}</ref> उरियादी,<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/traditional-sports-and-games-mark-pongal-festivities/article1096563.ece|title=Traditional sports and games mark Pongal festivities|date=17 January 2011|newspaper=The Hindu|location=Erode, India}}</ref> गिल्लिडांडा,<ref>{{cite book|title=Sports and Games of the Ancients: (Sports and Games Through History)|url=https://archive.org/details/sportsgamesofanc0000crai_y2c4|last=Craig|first=Steve|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|year=2002|isbn=978-0-3133-1600-5|page=[https://archive.org/details/sportsgamesofanc0000crai_y2c4/page/63 63]}}</ref> धायम जैसे पारंपरिक खेल पूरे क्षेत्र में खेले जाते हैं। जल्लीकट्टू, [371] रेक्ला [372] और कंबाला [373] पारंपरिक खेल प्रतियोगिताएं हैं जिनमें बैल शामिल होते हैं। पारंपरिक मार्शल आर्ट में सिलमबट्टम, गट्टा गुस्थी, आदिमुराई<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/kalaripayattu-academy-braces-for-action/article33539155.ece|title=Kalaripayattu academy braces for action|last=Radhakrishnan|first=S. Anil|date=10 January 2021|work=[[The Hindu]]|access-date=7 April 2021|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> और कलारी शामिल हैं। वल्लम काली केरल में आयोजित होने वाली एक नौका दौड़ है।<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-37081393|title=The great snake boat race of India|date=15 August 2016|access-date=23 August 2023|publisher=[[बीबीसी]]}}</ref> ==सन्दर्भ== {{reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://web.archive.org/web/20150710174922/http://thamizhan-thiravidana.blogspot.in/2012/02/who-is-dravida-mr-karunanidhi.html Who is a Dravida, Mr Karunanidhi?] [[श्रेणी:दक्षिण भारत]] 33yw2iojcm1mromf4g38a3x7xibkn7b १ जुलाई 0 7838 6555824 6160627 2026-05-24T08:27:16Z The Sorter 845290 6555824 wikitext text/x-wiki {{जुलाई कैलिन्डर|float=right}} '''१ जुलाई''' ग्रेगोरी कैलंडर के अनुसार वर्ष का १८२वॉ (लीप वर्ष में १८३ वॉ) दिन है। साल में अभी और १८३ दिन बाकी है। == प्रमुख घटनाएँ == * 1909 - [[मदनलाल ढींगरा|मदन लाल ढीगरा]] ने विलियम कर्जन वाइली को गोली मारकर हत्या करने के कारण गिरफ्तार किया गया। * [[१७०८]] - टेवाफ्लोस [[इथियोपिया]] के सम्राट बनाये गए। * [[१७४५]] - युद्धपोत एलिजाबेथ को बोनी प्रिंस चार्ली की फ्रिगेट डौटल में शामिल किया गया। * [[१७४७]] - [[लाफेल]] में लड़ाई: [[फ्रांस]] ने [[ब्रिटिश]] / [[डच सेना]] को हराया। * [[१७८१]] – [[मैसूर]] के सुल्तान [[हैदर अली]] और अंग्रेज सेना के बीच [[पोर्टो नाेवो]] (अब परांगीपेट्टई) का युद्ध हुआ। * [[१८५२]] - सिन्ध के मुख्य आयुक्त सर बर्टलेफ्रोरे द्वारा सिर्फ़ सिंध राज्य में और मुंबई कराची मार्ग पर प्रयोग के लिए ' सिंध डाक (Scinde Dawk)' नामक डाक टिकट जारी किया गया। * [[१८६२]] – [[कलकत्ता उच्च न्यायालय]] का उद्घाटन हुआ। * [[१८७८]] – [[कनाडा]] यूनिवर्सल पोस्टल यूनियन में शामिल हुआ। * [[१८७९]] – [[भारत]] में पोस्टकार्ड की शुरुआत हुई। * [[१९२१]] – [[कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ चाइना]] की स्थापना हुई। * [[१९४९]] - जब स्‍वतंत्र भारत में छोटी रियासतों का विलय हुआ तब [[त्रावनकोर]] तथा [[कोचीन]] रियासतों को मिलाकर त्रावनकोर-कोचीन राज्य बना दिया गया, किंतु [[मालाबार]] मद्रास प्रांत के अधीन रहा। * [[१९५५]] – इंपीरियल बैंक ऑफ इंडिया का राष्ट्रीयकरण कर इसे [[स्टेट बैंक ऑफ इंडिया]] नाम दिया गया। * [[१९६०]] - [[घाना]] अफ़्रीका का एक प्रजातंत्र राज्य , जिसे गणराज्य घोषित किया गया था। * [[१९६३]] – [[यूएस पोस्ट आॅफिस]] ने जिप कोड ​प्रणाली को लागू किया। * [[१९६४]] – [[भारतीय औद्योगिक विकास बैंक]] की स्थापना। * [[१९६५]] - [[भारत]] और [[पाकिस्तान]] के बीच युद्ध विराम लागू हुआ और विवाद को एक अंतर्राष्ट्रीय न्यायाधिकरण के समक्ष मध्यस्थता के लिए प्रस्तुत किया गया। इस न्यायाधिकरण के फैसले में 1968 में प्रकाशित, 9/10 हिस्सा भारत को और शेष 1/10 हिस्से का अधिकार पाकिस्तान को दिया गया। * [[१९६८]] – ६२ देशों ने परमाणु अप्रसार संधि पर हस्ताक्षर किए। * [[१९७५]] – तत्कालीन प्रधानमंत्री [[इंदिरा गांधी]] ने राष्ट्रीय विकास के लिए २० सूत्रीय कार्यक्रमों की घोषणा की। * [[१९७९]] – इलेक्ट्रानिक उपकरण बनाने वाली कंपनी सोनी ने [[वाकमैन]] पेश किया। * [[१९९०]] - पूर्वी एवं पश्चिमी जर्मनी के बीच सीमा रेखा की समाप्ति एवं [[पश्चिमी जर्मनी]] की मुद्रा को [[पूर्वी जर्मनी]] में मान्यता। * [[१९९१]] - [[बारसा संधि]] भंग की गयी। * [[१९९४]] - रोमान हर्जोग द्वारा [[जर्मनी]] के नये राष्ट्रपति के रूप में शपथ ग्रहण। * [[१९९४]] - [[विश्व कप फ़ुटबाल]] में आत्मघाती गोल करने वाले कोलंबियाई खिलाड़ी आंद्रेस एस्कोबार की अपने देश में हत्या। * [[१९९५]] - सं.रा. अमेरिका ने [[ताईवान]] के ख़िलाफ़ लगाये गये प्रतिबंध को हटाया। * [[१९९६]] - [[आस्ट्रेलिया]] के उत्तरी प्रांत में स्वेच्छा मृत्यु क़ानून विश्व में पहली बार लागू। * [[१९९७]] – देश की पहली [[साइंस सिटी कोलकाता]] में स्थापित की गई। * [[१९९७]] - [[ब्रिटिश]] उपनिवेश [[हांगकांग]] [[चीन]] को सुपुर्द। * [[२०००]] - [[लार्ड्स]] के १००वें ऐतिहासिक टेस्ट मैच में [[इंग्लैंड]] ने [[वेस्टइंडीज]] को हराया। * [[२००३]] - समुद्र में सबसे गहराई तक जाकर विश्व कीर्तिमान बनाने वाली जापानी पनडुब्बी [[प्रशांत महासागर]] में लापता। * [[२००४]] - [[आसियान]] ने अंतर्राष्ट्रीय आतंकवाद से निपटने हेतु [[आस्ट्रेलिया]] से समझौता किया। * [[२००६]] - [[अमेरिकी संसद]] की समितियों ने [[भारत-अमेरिकी परमाणु समझौते]] को मंजूरी प्रदान की। * [[२००६]] - [[एशियाई युवा शतरंज चैम्पियनशिप]] में [[भारत]] ने ८ स्वर्ण जीते। * [[२००६]] - [[चीन]] में [[बर्ड फ़्लू]] के विषाणु की पुष्टि। * [[२००६]] - [[इराक़]] में [[अलकायदा]] के वांछित नेता [[अबू अमूब अल मसरी]] पर [[अमेरिका]] ने ५० लाख डालर का इनाम रखा। * [[२००६]] - [[जापान]] के पूर्व प्रधानमंत्री ६८ वर्षीय [[रियूतारो हाशीमातो]] का निधन। * [[२००६]] - [[परिमार्जन]] आज तक के सबसे कम उम्र के दूसरे ग्रैंडमास्टर बने। * [[२००७]] – [[इंग्लैंड]] में सार्वजनिक स्थलों पर स्मोकिंग पर प्रतिबंध प्रभावी हुआ। * [[२००७]] - [[दलाईलामा]] के मुद्दे पर [[चीन]] के अधिकारियों के साथ [[तिब्बत]] के दूतों की वार्ता प्रारम्भ। * [[२००८]] - [[गाजापट्टी]] के [[फलस्तीनी]] विद्रोहियों ने दक्षिणी [[इस्रायल]] पर रॉकेट दागा। * [[२०१३]] – [[नेप्च्यून]] के चंद्रमा एस/२००४एन१ की खोज की। * [[२०१३]] - [[क्रोएशिया]] [[यूरोपीय संघ]] के २८ वाँ सदस्य बना। * [[२०१४]] - [[मार्टिन शुल्ज]] [[यूरोपीय संसद]] के दोबारा राष्ट्रपति निर्वाचित किये गए। * [[२०१७]] - [[भारत]] में अर्थव्यवस्था के एक महत्वपूर्ण सुधार के रूप में [[वस्तु एवं सेवा कर]] ([[जीएसटी]]) लागू किया गया। * [[२०१९]] - [[संयुक्त अरब अमीरात]] की राजधानी [[अबू धाबी]] में अंतर्राष्ट्रीय सुरक्षा गठबंधन के पहले संयुक्त सुरक्षा अभ्यास का आरम्भ हुआ। * [[२०१९]] - [[एनएस विश्वनाथन]] को एक साल के लिए [[आरबीआई]] ([[भारतीय रिजर्व बैंक]]) के डिप्टी गवर्नर के रूप में पुन: नियुक्त किया गया। * [[२०१९]] - [[अफस्पा]] के तहत पूरे नगालैंड को और छह महीनों (दिसंबर अंत तक) के लिए ‘अशांत क्षेत्र’ घोषित कर दिया गया। * [[२०२०]] - [[यूरोपीय यूनियन]] (ईयू) ने सुरक्षा कारणों से [[पाकिस्तान इंटरनेशनल एयरलाइंस]] (पीआइए) की उड़ानों पर छह महीने के लिए रोक लगाई। * [[२०२०]] - [[अमेरिका]], [[मैक्सिको]] और [[कनाडा के बीच एक नया मुक्त व्यापार समझौता लागू हुआ। इसने तीन देशों के बीच २६ वर्ष पुराने व्यापार समझौते ‘उत्तरी अमेरिका [[मुक्त व्यापार समझौते]] (नाफ्टा)’ की जगह ली। * [[२०२०]] - [[भारतीय अंतरिक्ष अनुसंधान संगठन]] ([[इसरो]]) के [[मंगलयान]] यानी मार्स ऑर्बिटर मिशन (एमओएम) ने [[मंगल ग्रह]] के नजदीकी और सबसे बड़े चंद्रमा [[फोबोस]] की तस्वीर ली। == जन्म == * 1882 - [[बिधान चंद्र राय]] - भारत रत्न सम्मानित वरिष्ठ चिकित्सक, निर्भीक स्वतंत्रता सेनानी और कुशल राजनीतिज्ञ। * 1889 - [[बेनेगल रामा राव]] - भारतीय रिज़र्व बैंक के चौथे गवर्नर थे। * 1913 - [[वसंतराव नाईक]] - भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस के राजनीतिज्ञ थे। * 1914 - [[कलराज मिश्र]] - भारतीय जनता पार्टी के राजनीतिज्ञ हैं। * 1917 - [[श्याम सरन नेगी]] - हिमाचल प्रदेश के एक शिक्षक थे जो देश के पहले मतदाता के रूप में जाने जाते थे। * 1921 - [[ए॰आर॰ किदवई|ए. आर. किदवई]] - बिहार, पश्चिम बंगाल, राजस्थान और हरियाणा के भूतपूर्व राज्यपाल थे। * 1925 - [[अमरकांत]] - भारत के प्रसिद्ध हिन्दी कथा साहित्यकार * 1927 - [[चन्द्रशेखर|चन्द्रशेखर सिंह]] - भारत के 8वें प्रधानमंत्री। * 1927 - [[सुधाकर पाण्डेय]] - हिन्दी साहित्य की प्रमुख विधाओं के उत्कृष्ठ लेखक और सुधारक। * 1928 - [[राम नरेश यादव]] - उत्तर प्रदेश के पूर्व मुख्यमंत्री तथा मध्य प्रदेश के राज्यपाल। * 1933 - [[अब्दुल हमीद]]<nowiki/>- परमवीर चक्र विजेता भारतीय सैनिक * 1933 - [[कन्हैयालाल नन्दन|कन्हैयालाल नंदन]] - वरिष्ठ पत्रकार और साहित्यकार। * 1936 - [[कृष्ण बिहारी मिश्र]] - हिंदी के प्रसिद्ध लेखक और साहित्यकार थे। * 1937 - [[सत्यदेव नारायण आर्य]] - भारतीय जनता पार्टी के राजनीतिज्ञ हैं। * 1938 - [[हरिप्रसाद चौरसिया]] - बाँसुरी वादक और संगीतकार। * 1939 - [[कप्तान सिंह सोलंकी]] - भारतीय जनता पार्टी के राजनीतिज्ञ हैं। * 1944 - [[लीलाधर जगूड़ी]] - हिन्दी साहित्य के प्रतिनिधी कवि, लेखक और सम्पादक हैं * 1949 - [[वेंकैया नायडू]] - [[भारत]] के भूतपूर्व [[भारत के उपराष्ट्रपति|उपराष्ट्रपति]] (१४वें) एवं प्रसिद्ध राजनीतिज्ञ भारतीय जनता पार्टी के भूतपूर्व राष्ट्रीय अध्यक्ष। * 1952 - [[गोपाल भार्गव]] - मध्य प्रदेश सरकार में 'पंचायत एवं ग्रामीण विकास मंत्री'। * 1959 - [[मनोज सिन्हा]] - जम्मू और कश्मीर के दूसरे उपराज्यपाल हैं। * 1963 - [[जी सतीश रेड्डी|जी. सतीश रेड्डी]] - भारत के प्रतिष्ठित एयरोस्पेस वैज्ञानिक हैं * 1966 - [[उस्ताद राशिद खान|उस्ताद राशिद ख़ान]] - प्रसिद्ध भारतीय शास्त्रीय गायक एवं संगीतकार थे। * 1973 - [[अखिलेश यादव]] - समाजवादी पार्टी के भारतीय राजनीतिज्ञ हैं जो उत्तर प्रदेश के सबसे युवा [[उत्तर प्रदेश के मुख्यमन्त्री|मुख्यमंत्री]] रह चुके हैं। == निधन == * 1862 - [[बिधान चंद्र राय]] - भारत रत्न सम्मानित वरिष्ठ चिकित्सक, निर्भीक स्वतंत्रता सेनानी और कुशल राजनीतिज्ञ। * 1941 - [[चिर्रावूरु यज्ञेश्वर चिन्तामणि|सी. वाई. चिन्तामणि]] - स्वतंत्रता पूर्व भारत के प्रतिष्ठित संपादकों तथा उदारवादी दल के संस्थापकों में से एक। * 1962 - [[पुरुषोत्तम दास टंडन]] - आधुनिक भारत के प्रमुख स्वाधीनता सेनानियों में से एक। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20060702112231/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/1/ बीबीसी पे यह दिन] {{महीने व दिन}} [[श्रेणी:जुलाई]] 073awgzgutrzn1t2ymg3e8dupi9vo6u २०१० 0 7930 6555870 6026964 2026-05-24T09:24:21Z The Sorter 845290 6555870 wikitext text/x-wiki {{Events by month|२०१०|prefix=प्रवेशद्वार:हाल की घटनाएँ/घटनाएँ}} {{Year nav|2010}} <!-- Commented out: [[चित्र:Iyblogo-lowres.jpg|thumb|right|250px|२०१० अंतराष्ट्रीय जैव विविधता वर्ष]] --> वर्ष '''२०१०''' शुक्रवार को प्रारम्भ हुआ। [[संयुक्त राष्ट्र]] ने वर्ष २०१० को अंतराष्ट्रीय जैव विविधता वर्ष के रूप में मनाने का निर्णय लिया है। इन्हें भी देखें [[२०१०]] [[भारत २०१०]] [[विज्ञान एवं प्रौद्योगिकी २०१०]] [[साहित्य संगीत कला २०१०]] [[खेल जगत २०१०]] == घटनाएँ == === जनवरी === * [[1 जनवरी]]- ** '[[कैथोलिक वीकली हेराल्ड]]' अखबार की ओर से दायर मुकदमे की सुनवाई के बाद [[मलेशिया]] की अदालत ने सरकार द्वारा देश के अल्पसंख्यकों के [[अल्लाह]] शब्द के प्रयोग पर लगाए प्रतिबंध को निरस्त करते हुए कहा कि [[ईसाई]] प्रकाशनों को भी ईश्वर के लिए 'अल्लाह' शब्द का इस्तेमाल करने का संवैधानिक अधिकार है। ** उत्तर पश्चिमी [[पाकिस्तान]] में [[वॉलीबाल]] मैच के दौरान एक आत्मघाती हमलावर द्वारा विस्फोटकों से भरे वाहन को दीवार से टकराने के बाद हुए विस्फोट में 85 लोग मारे गए। ** [[नेपाल]] के रक्षा मंत्रालय ने [[भारत के थलसेना प्रमुख]] [[जनरल दीपक कपूर]] को इस महीने जनरल की मानद पदवी से सम्मानित करने की घोषणा की। नेपाल के थलसेना प्रमुख [[छत्र मानसिंह गुरुंग]] को [[नई दिल्ली]] में [[राष्ट्रपति]] [[प्रतिभा पाटिल]] ने 14 दिसम्बर 2009 को भारतीय थलसेना में जनरल की मानद पदवी से सम्मानित किया था। ** [[ब्राजील]] के [[रियो दी जेनेरियो]] में भीषण बारिश के कारण आई बाढ और भूस्खलन से 44 लोग मारे गये। ** [[ढाका]] से करीब 120 किलोमीटर दूर [[कनाईपुर]] में [[ढाका-खुलना राजमार्ग]] पर घने कोहरे के कारण एक बस के [[खाई]] में गिर जाने से उसमें सवार तीन बच्चों और तीन महिलाओं सहित 17 लोगों की मौत हो गई और 56 अन्य घायल हो गए। * [[2 जनवरी]]- ** सोमालियाई जलदस्युओं ने [[इटली]] के [[जेनओआ]] से [[सोमालिया]] होते हुए [[भारत]] के [[कांडला बंदरगाह]] आ रहे [[सिंगापुर]] ध्वजवाहक [[एमवी प्रमोनी]] नामक रसायनिक जलपोत का अपहरण कर लिया। ** [[चीन]] के [[शांगझी]] प्रांत स्थित पटाखा फ़ैक्टरी [[झिंगपिंग फ़ायर क्रैकर्स कंपनी लिमिटेड]] में हुए विस्फ़ोट में नौ मजदूरों की मौत हो गयी तथा आठ घायल हो गए। * [[3 जनवरी]]- ** [[बांग्लादेश]] के संस्थापक [[शेख मुजीबुर्रहमान]] की हत्या के मामले में उच्चतम न्यायालय द्वारा दोषी ठहराए गए तथा [[मौत की सजा]] सुनाए गए सेना के पांच पूर्व अधिकारियों के खिलाफ [[ढाका]] के जिला एवं सत्र अदालत ने डेथ वॉरंट जारी किया। ** [[अफगानिस्तान]] की [[संसद]] ने देश के नए मंत्रिमंडल के लिए हुई वोटिंग में [[राष्ट्रपति]] [[हामिद करजई]] द्वारा दिसम्बर में नामजद किए गए 24 में से 17 नामितों को अस्वीकार कर दिया। ** [[ब्रिटेन]] की हवाई अड्डा संचालक संस्था ([[बीएए]]) ने [[क्रिसमस]] के दिन विमान उड़ाने की कोशिश के बाद [[हीथ्रो हवाई अड्डा]] पर रेडियो तरंगों के जरिए कपड़ों के भीतर शरीर का चित्र ले सकने और छिपाये गये किसी भी संदिग्ध वस्तु का पता लगा सकने में सक्षम [[देह परीक्षक यंत्र]] (बॉडी स्कैनर) लगाने का निर्णय लिया है। ** [[सोमालिया]] के शहर [[धुसा मरीब]] में विद्रोहियों और सरकार से जुड़े संगठनों के बीच जारी लड़ाई में 47 से अधिक लोगों की मौत हो गई और 100 लोग घायल हो गए। * [[4 जनवरी]]- ** [[दुबई]] में आठ अरब डॉलर की लागत से छह साल में निर्मित 824 मीटर ऊंची 168 मंज़िला दुनिया की सबसे ऊंची इमारत [[बुर्ज ख़लीफ़ा]] का उद्घाटन किया गया। इसमें स्वीमिंग पूल, मॉल्स, दफ्तर, सिनेमा हॉल सहित सारी सुविधाएं मौजूद है। इसकी 76 वीं मंजिल पर एक मस्जिद भी बनाई गई है। इसे 95 किलोमीटर दूर से भी साफ साफ देखा जा सकता है। इसमें लगाई गई लिफ्ट दुनिया की सबसे तेज चलने वाली लिफ्ट है। ** [[नेपाल]] के [[सर्वोच्च न्यायालय]] ने माओवाद समर्थकों द्वारा दाखिल रिट याचिका पर [[मानवाधिकार]] हनन के आरोपी वरिष्ठ सैन्य अधिकारी [[तोरन जंग बहादुर सिंह]] की पदोन्नति पर रोक लगा दी * [[5 जनवरी]]- ** [[अमेरिका]] ने 'आतंक से जुड़े' 14 देशों से अपने यहां आ रहे यात्रियों की जांच और कड़ी करने की घोषणा की। इन देशों में [[पाकिस्तान]], [[अफगानिस्तान]], [[सऊदी अरब]], [[यमन]], [[लीबिया]], [[नाइजीरिया]], [[सोमालिया]], [[अल्जीरिया]], [[लेबनान]] और [[इराक]] शामिल हैं। इनके अलावा चार देशों [[क्यूबा]], [[ईरान]], [[सूडान]] और [[सीरिया]] को आतंकवाद प्रायोजक देशों की सूची में शामिल किया गया है। ** [[भारत]] की प्रमुख फ़ोन कंपनियों में से एक [[भारती एयरटेल]] को [[बांग्ला देश]] में 30 करोड़ [[डॉलर]] [[निवेश]] करने की अनुमति मिली। * [[6 जनवरी]]- ** [[जापान]] पर 6 तथा [[9 अगस्त]] [[1945]] को किए गए दो परमाणु हमलों को झेलने और जिवित रहने वाले एकमात्र जापानी व्यक्ति [[सुटोमु यामागुकी]] का 93 वर्ष की आयु में [[विकिरण]] के प्रभाव से हुए पेट के [[कैंसर]] से निधन हो गया। ** [[चीन]] के [[हुनान]] प्रांत में [[झियांगतान]] इलाके में स्थित [[कोयले]] की खदान की भूमिगत तारों में आग लगने से खाद्दान में आग लग गई जिसमें २५ खनिकों की मौत हो गई तथा तीन अन्य लापता हो गए। * [[7 जनवरी]]- ** 2717 फीट की दुनिया की सबसे ऊंची इमारत [[दुबई]] की [[बुर्ज खलीफा]] के 12,92500 वर्ग फीट हिस्से के [[कांच]] की उद्घाटन के समय मौजूद सफाई को गिनीज बुक ने अपने रिकॉर्डस में शामिल किया। ** [[लिट्टे]] सुप्रीमो [[वी प्रभाकरण]] के पिता [[थिरुवेक्कडम वेलुपिल्लै]] की [[कोलंबो]] में फौजी हिरासत में मौत हो गई। ** [[नयी दिल्ली]] स्थित अमेरिकी दूतावास ने [[अमेरिका]] जाने के लिए 19 जनवरी से [[वीजा]] आवेदन-पत्र डीएस-160 को ऑन लाइन उपलब्ध कराने का फ़ैसला किया। ** [[पाकिस्तान]] अधिकृत [[कश्मीर]] में भारतीय सीमा के नजदीक [[तरार खाल]] इलाके में स्थित एक सैन्य बैरक पर बुधवार को हुए एक आत्मघाती हमले में चार सैनिकों की मौत हो गई और 11 अन्य घायल हो गए। * [[8 जनवरी]]- ** [[दुबई]] की एक होटल प्रबंधन कंपनी [[रोटाना कंपनी]] के 72 मंजिला '[[रोज रेहान]]' नामक होटल को [[गिनीज बुक ऑफ वल्र्ड रिकॉर्ड्स]] ने दुनिया के सबसे ऊंचे होटल के रूप में दर्ज किया। यह होटल 333 मीटर उंचा है। इसमें 482 कमरे हैं। ** चीनी शासक के दमनकारी नीति से तंग आकर [[दोनडुप वांग्मेय]] की पत्नी [[तिब्बत]] से भाग कर अपने परिवार के साथ [[हिमाचल प्रदेश]] के [[धर्मशाला]] आ गईं। दोनडुप वांग्मेय को चीन सरकार ने तिब्बत में अपने विचारों की अभिव्यक्ति और [[मानवाधिकार]] हनन पर वृतचित्र तैयार करने के कारण [[26 मार्च]], [[2008]] को गिरफ्तार कर नजरबंद कर दिया था। * [[10 जनवरी]]- ** [[बांग्लादेश]] के स्थानीय प्रशासन मंत्री व [[अवामी लीग]] के महासचिव सैयद अशरफुल इस्लाम ने [[पाकिस्तान]] के तत्कालीन [[राष्ट्रपति]] [[परवेज मुशर्रफ]] और [[युनाइटेड लिबरेशन फ्रंट ऑफ असम]] ([[उल्फा]]) के नेता [[अनूप चेतिया]] के बीच वर्ष [[2002]] में 90 मिनट तक मुलाकात होना स्वीकार किया। ** [[लॉस एंजिलिस कोरोनर]] द्वारा जारी किए गए 'पॉप सम्राट' [[माइकल जैक्सन]] के मृत्यु प्रमाणपत्र में उनकी मौत का कारण हत्या बताया गया * [[11 जनवरी]]- ** [[अमेरिका]] के [[ताइवान]] को [[मिसाइल रोधी प्रणाली]] बेचने पर सहमति देने के एक हफ्ते बाद [[चीन]] ने जमीन आधारित मध्यम दूरी की मिसाइल रोधी प्रणाली का सफल परीक्षण किया। ** [[अमेरिका]] द्वारा [[ईरान]] के नागरिकों की जाँच करने के फैसले के बाद [[ईरान]] ने भी अपने यहां आने वाले अमेरिकी पर्यटकों की पूरी जांच करने का फैसला किया। * [[12 जनवरी]]- ** कैरेबियाइ देश [[हैती]] में सुबह 4 बजकर 53 मिनट पर आए, [रिक्टर स्केल पर 7.3 की तीव्रता वाले, 240 साल के सबसे भयंकर भूकंप में लाखों लोगों के मारे जाने की आशंका है। इसमें [[नेशनल पैलेस]], [[संयुक्त राष्ट्र शांति मुख्यालय]], कई अस्पताल और अन्य कई इमारतें तबाह हो गई। [[भूकंप]] का केंद्र राजधानी [[पोर्ट अऊ प्रिंस]] से लगभग 15 किलोमीटर दूर था। ** [[ईरान]] की राजधानी [[तेहरान]] में [[परमाणु]] वैज्ञानिक प्रोफेसर [[मसूद अली मोहम्मदी]] की बम विस्फोट द्वारा हत्या कर दी गई। * [[13 जनवरी]]- अंतर्राष्ट्रीय वित्तीय संकट के कारण [[जर्मनी]] की अर्थव्यवस्था में साल [[2009]] के दौरान 5% की गिरावट दर्ज की गई। [[द्वितीय विश्व युद्ध]] के बाद से यह सबसे बड़ी गिरावट है। * [[14 जनवरी]]- [[ऑस्ट्रेलिया]] के [[मेलबर्न]] के समीपवर्ती [[क्रैनबर्न]] में नानकसर ताथ गुरुद्वारे की चारदीवारी के अंदर बन रही एक इमारत आग लगा देने के कारण क्षतीग्रस्त हो गई। * [[15 जनवरी]]- ** तीन घंटे से भी अधिक की अवधि वाला शताब्दी का सबसे लंबा [[सूर्य ग्रहण]] लगा। [[भारत]] में यह 11 बजकर 06 मिनट पर शुरू होकर 3 बजकर पांच मिनट पर खत्म हुआ। दोपहर 1.15 पर सूर्य ग्रहण अपने चरम पर था. यह [[वलयाकार सूर्य ग्रहण]] था। ** [[चीन]] की [[पीपुल्स लिबरेशन आर्मी]] के पूर्व सैनिक [[पद्मा चोलिंग]] को क्षेत्रीय संसद द्वारा शुक्रवार को [[तिब्बत]] का गवर्नर चुना गया। ** भीषण [[भूकंप]] से प्रभावित [[हैती में]] राहत कार्यों के अभाव के कारण नागरिकों ने सड़कों पर लाशें रखकर प्रदर्शन किया। इस बीच, [[भारत]] समेत 30 देश हैती की मदद के लिए सामने आए। [[भारत]] के [[प्रधानमंत्री]] [[मनमोहन सिंह]] ने राहत कार्यों के लिए 50 लाख अमरीकी डॉलर की सहायता देने की घोषणा की। ** [[ऑस्ट्रेलिया]] की एक अदालत ने ऑस्ट्रेलियाई नागरिक पॉल जॉन ब्रॉडेन को बलार्ट शहर में 24 वर्षीय भारतीय टैक्सी ड्राइवर सतीश ताटीपामुला के साथ मार-पीट का दोषी पाया और उसे तीन महीने की जेल की सज़ा सुनाई। * [[16 जनवरी]]- ** [[अफगानिस्तान]] की [[संसद]] ने दूसरी बार राष्ट्रपति [[हामिद करजई]] के मंत्रिमंडल के 17 में से 10 सदस्यों को मंजूरी दी। दो हफ्ते पहले संसद ने करजई द्वारा मनोनीत मंत्रियों में से केवल दस को स्वीकार किया था। ** [[रूस]] में [[1984]] में [[रूसी वायुसेना]] के लिए बनाए गए [[सुखोई]] एसयू-27 लड़ाकू विमान दुर्घटनाग्रस्त हो गया जिसमें पायलट की मृत्यु हो गई। इस हादसे की जांच पूरी होने तक रूसी रक्षा मंत्रालय ने सुखोई के पूरे बेड़े की उड़ान पर रोक लगा दी। * [[17 जनवरी]]- [[पाकिस्तान]] में उत्तरी [[वजीरिस्तान]] कबायली क्षेत्र के शाकटोई क्षेत्र में एक परिसर पर अमेरिकी सैनिकों द्वारा किए गए ड्रोन हमले में 15 लोगों (आतंकवादियों) की मृत्यु। * [[19 जनवरी]]- नाइजीरियाई शहर [[जोस]] में दो समुदायों के बीच हिंसा में 60 लोगों की मृत्यु हो गई। ** [[अफगानिस्तान]] की राजधानी [[काबुल]] में [[तालिबान]] ने राष्ट्रपति भवन सहित अन्य महत्वपूर्ण इमारतों पर आत्मघाती हमले किए। सुरक्षाबलों के साथ मुठभेड़ में चार हमलावरों सहित नौ लोग मारे गए। ** लातिन अमेरिकी देश [[चिली]] में पिछले दो दशकों के बाद मध्यमार्गी वामपंथी शासन का वर्चस्व समाप्त हो गया और पूर्व तानाशाह [[जनरल अगस्तो पिनोशेट]] के समर्थक दक्षिणपंथी [[अरबपति सेबेस्टियन पिनेरा]] 52% मत हासिल कर नये राष्ट्रपति निर्वाचित हो गए। ** [[इंडोनेशिया]] के [[योगकर्ता]] शहर के [[इस्लामिक विश्वविद्यालय]] में नए पुस्तकालय की नींव डालने के लिए की गई खुदाई में एक अति प्राचीन [[मंदिर]] के अवशेष मिले। ** [[चीन]] के दक्षिण पश्चिमी [[गुईझाओ]] प्रांत में [[अनशुन]] शहर के पास आये रिक्टर पैमाने पर 3.4 की तीव्रता वाले भूकंप से सात लोगों की मौत हो गयी। * [[20 जनवरी]]- [[एशिया]] की सबसे बड़ी विमान सेवा [[जापान एयरलाइंस]] ने ख़ुद को दीवालिया घोषित करने के लिए आवेदन किया। कंपनी की कुल कीमत घटकर 15 करोड़ डॉलर रह गई है जो कि एक नए [[जंबो जेट]] की की़मत से भी कम है। * [[25 जनवरी]]- [[इराक]] की राजधानी [[बगदाद]] में तीन मिनी बसों में बम विस्फोट के जरिए होटलों को निशाना बनाया गया। इनमें कम से कम 36 व्यक्ति मारे गए और 71 अन्य घायल हो गए। * [[26 जनवरी]]- ** [[फ्रांस]] की संसद के 32 सांसदों के पैनल द्वारा छह महीने तक विचार-विमर्श के बाद तैयार संसद की एक रिपोर्ट में [[मुस्लिम]] महिलाओं द्वारा पहने जाने वाले बुर्के को फ्रांसीसी मूल्यों के खिलाफ बताया गया और स्कूल, अस्पताल, सार्वजनिक परिवहन सेवाओं और सरकारी दफ्तरों में बुर्के के प्रयोग पर पूर्णतः पाबंदी लगाने की शिफारिश की। ** [[इराक]] की राजधानी [[बगदाद]] के मध्य में आपराधिक मामलों की जांच करने वाले एक सरकारी विभाग के दफ्तर में विस्फोट से 17 लोग मारे गए। * [[27 जनवरी]]- ** [[श्रिलंका]] के राष्ट्रपति चुनाव में निवर्तमान राष्ट्रपति [[महेंद्र राजपक्षे]] ने भूतपूर्व सेनाध्यक्ष [[शरत फोंसेका]] को पराजित कर दिया। ** [[बांग्ला देश]] की राजधानी [[ढाका]] के केंद्रीय जेल में 38 सालों के बाद [[बंगबंधु शेख मुजीबुर्रहमान]] के पांच हत्यारों को [[फ़ांसी]] दी गई। हत्या के सात आरोपी अभी भी भगोड़े हैं। ** [[अंतरराष्ट्रीय श्रम संगठन]] ([[आईएलओ]]) की रिपोर्ट के अनुसार वित्तीय और आर्थिक संकट के कारण [[2009]] में दुनिया में बेरोजगारों की संख्या बढ़कर 21.2 करोड़ हो गई। [[2007]] की तुलना में [[2009]] में बेरोजगारों की संख्या में 19 प्रतिशत की वृद्धि हुई। * [[29 जनवरी]]- [[भारत]] और [[रूस]] की संयुक्त परियोजना के तहत उत्पादन किए जा रहे पांचवीं पीढ़ी के युद्धक विमान की उड़ान का रूस के सुदूर पूर्वी हिस्से में पहली बार सफलता पूर्वक परीक्षण किया गया। === फरवरी === * [[4 फरवरी]]- ** [[नेपाल]] में समलैंगिकों के अधिकारों के लिए काम करने वाला [[लेस्वियन गे, ट्रांस जेंडर केंद्र]] का निर्माण कार्य शुरु किया गया। यह 20 लाख डॉलर की लागत से बनाया गया [[एशिया]] का पहला [[समलैंगिक]] केंद्र होगा। ** [[अमेरिका]] ने [[पाकिस्तान]] के अशांत कबायली इलाके उत्तरी [[वजीरिस्तान]] में अब तक का सबसे बड़ा [[ड्रोन]] हमला करते हुए हक्कानी नेटवर्क के 31 आतंकवादियों को मार गिराया। * [[5 फरवरी]]- [[चेक]] के 40 सांसदों और [[स्लोवाकिया]] के 51 सांसदों ने लियू को [[नोबेल शांति पुरस्कार]] के लिए नामित किए जाने संबंधी दस्तावेज पर हस्ताक्षर किए। लियू लोकतंत्र समर्थक चार्टर 08 घोषणापत्र के सह-लेखक हैं। उन्हें गत वर्ष दिसम्बर में चीनी अदालत ने चार्टर 08 आंदोलन से जुड़ने और घोषणा पत्र लिखने के आरोप में 11 वर्ष कैद की सजा सुनाई थी।। * [[6 फरवरी]]- [[रूस]] के राष्ट्रपति [[दिमित्री मेदवेदेव]] द्वारा हस्ताक्षर किए गए नए सैन्य सिद्धांत के अनुसार [[परमाणु]] या व्यापक विनाश वाले अन्य हथियारों के अलावा उसके अस्तित्व को संकट में डालने वाले परंपरागत हथियारों के खिलाफ भी रूस परमाणु अस्त्रों का इस्तेमाल करेगा। * [[8 फरवरी]]- [[अमेरिका]] के [[कनेक्टिकट नदी]] के किनारे बसे मिडिलटाउन के एक गैस ऊर्जा संयंत्र में हुए विस्फोट में 50 लोग मारे गये। * [[9 फरवरी]]- ** [[तहरीक-ए-तालिबान]] ने चीफ [[हकीमुल्ला मेहसूद]] के मारे जाने की पुष्टि की। ** नए प्रतिबंधों की चेतावनी की अनदेखी करते हुए [[ईरान]] ने [[यूरेनियम]] का 20 प्रतिशत के स्तर तक संवर्द्धन शुरू करने की घोषणा की। ** [[यूक्रेन]] में राष्ट्रपति पद के चुनाव में [[विक्टर यानूकोविच]] को 3.14 प्रतिशत मतों के अंतर से विजय हासिल हुई। * [[10 फरवरी]]- ** [[अफगानिस्तान]] की राजधानी [[काबुल]] को [[मजार-ए-शरीफ]] शहर से जो़डने वाले पह़ाडी दर्रे [[सालंग]] में हिमस्खलन से 160 लोग मारे गये। ** [[गूगल]] ने [[फाइबर ऑप्टिक ब्रॉडबैंड नेटवर्क]] के जरिए अमेरिकी ग्राहकों को अतितीव्र [[अंतर्जाल]] सुविधा देने का निर्णय लिया। ** अश्लील सामग्री वाले साइटों पर छन्ना लगाने की योजना के विरोध में हैकर्स ने बुधवार को आस्ट्रेलियाई संसद सहित तमाम सरकारी दफ्तरों की वेबसाइट हैक कर उन्हें निष्क्रिय कर दिया। हैकर्स का तर्क है कि छन्ना के जरिए सूचनाओं तक पहुंचने से रोकने का हक किसी सरकार को नहीं है। ** [[हैती]] में पिछले महीने आए विनाशकारी भूकंप में मरने वालों की संख्या बढ़कर दो लाख 17 हजार पहुंच गई। * [[12 फरवरी]]- [[ईरान]] के राष्ट्रपति [[महमूद अहमदीनेजाद]] ने [[इस्लामी क्रांति]] की 31वीं वर्षगांठ पर उच्च स्तर के संवर्धित [[यूरेनियम]] की पहली खेप तैयार करने और ईरान के [[परमाणु शक्ति संपन्न देश]] होने की घोषणा की। * [[13 फरवरी]]- [[तालिबान]] के ख़िलाफ़ नाटो सेनाओं के बड़े अभियान के पहले दिन [[अफ़ग़ानिस्तान]] के [[हेलमंद]] प्रांत में [[मारजाह]] पर धावा कर हैलिकॉप्टरों की मदद से लगभग 15000 सैनिक तालिबान के लगभग 20 लड़ाकों को मार गिराने में सफल रहे। इसमें एक ब्रिटिश सैनिक की मृत्यु हुई। * [[14 फरवरी]]- [[शिया]] बागियों के इलाके [[सादा]] में [[काहलान]] की पहाड़ियों के पास [[यमन]] की सेना का एक [[हेलीकाप्टर]] दुर्घटनाग्रस्त हो गया और उसमें सवार यमन के दस सैनिक मारे गए। शिया बागियों और सरकारी सेना के बीच कुछ दिन पहले ही संधि हुई थी। * [[16 फरवरी]]- [[अमेरिकी]] और [[पाकिस्तानी]] खुफिया एजेंसियों की संयुक्त गुप्त कार्यवाई में पाकिस्तान के [[कराची]] शहर में [[तालिबान]] का सर्वोच्च कमांडर [[मुल्ला अब्दुल ग़नी ब्रादर]] गिरफ़्तार कर लिया गया। * [[19 फरवरी]]- [[चर्च]] की [[घंटी]], इमरजेंसी के सायरन और बर्फ हटाने वाले ट्रैक्टरों से होने वाली आवाजों को छोड़कर कैसा भी शोर करने पर सख्त पाबंदी वाले [[ध्वनि प्रदूषण]] से जुड़े कानून में [[जर्मनी]] की सरकार ने संशोधन कर बच्चों को शोर मचाने का हक दिया। * [[21 फरवरी]]- ** [[सऊदी अरब]] की सरकार ने महिलाओं को वकालत करने की अनुमति देने संबंधी कानून लाने का फैसला किया। यह [[कानून]] महिलाओं को परिवार से जु़डे [[तलाक]] जैसे मुकदमों की पैरवी का अधिकार देगा। ** [[नेपाल]] का सबसे छोटा व्यक्ति 22 इंच का 18 वर्षीय [[खगेन्द्र थापा मागर]] दुनिया के सबसे छोटे व्यक्ति की तलाश के लिए आयोजित प्रतियोगिता में शामिल होने के लिए [[इटली]] रवाना हुआ। * [[23 फरवरी]]- [[क्यूबा]] की राजधानी [[ह्वाना]] में नागरिक संघर्षकर्ता [[ओरलांडो ज़पाटा तामायो]] की 12 सप्ताह के अनशन के बाद जेल में मौत हो गई। * [[26 फरवरी]]- ** [[चिली]] में 8.3 की तीव्रता का [[भूकंप]] आया। भूकंप का केंद्र बिंदु [[सेंटियागो]] से लगभग 340 किलोमीटर दूर स्थित था। ** [[अफगानिस्तान]] में आतंकवादी हमलों में 9 भारतीय नागरिक मारे गए। ** [[बांग्लादेश]] की राजधानी [[ढाका]] के पास [[गाजीपुर]] में एक स्वेटर फैक्ट्री में लगी भीषण आग में 15 महिलाओं समेत 21 लोगों की मौत हो गई। * [[27 फरवरी]]- [[क्यूबा]] में साम्यवादी सरकार विरोधी चार क़ैदियों और एक भूतपूर्व राजनीतिक बंदी ने नागरिक संघर्षकर्ता [[ओरलांडो ज़पाटा तामायो]] की मौत के विरोध में भूख हड़ताल शुरू कर दिया। === मार्च === * [[1 मार्च]]- [[फ्रांस]] और [[स्पेन]] के पश्चिमी तट पर आये [[जिनथिया]] नामक [[तूफान]] से पश्चिमी [[यूरोप]] में तेज हवाओं और भारी बारिश के कारण 22 लोगों की मौत हो गई। * [[7 मार्च]]- [[इराक]] में संसदीय चुनाव के दौरान [[बम]] हमलों में 37 लोग मारे गए। [[बगदाद]] के [[उर]] इलाके में हुए [[मोर्टार]] हमले में 25 लोगों की मौत हो गई और 19 घायल हो गए। बगदाद के दक्षिण पश्चिम इलाके [[अल-शूरता अल-राबिया]] में चार लोग मारे गए और आठ घायल हो गए। * [[10 मार्च]]- [[म्यांमार]] की सैनिक सरकार ने [[लोकतंत्र]] समर्थक [[आंग सांग सूकी]] के [[चुनाव]] लडने पर रोक लगा दी। * [[14 मार्च]]- [[अफगानिस्तान]] के [[कंधार]] शहर में पांच सिलसिलेवार बम विस्फोटों और गोलीबारी में 13 पुलिसकर्मियों सहित 35 लोग मारे गए और 57 घायल हो गए। * [[20 मार्च]]- [[इजरायल]] ने दक्षिणी [[गाजा]] में [[विमान]] से एक हवाई अड्डे पर चार [[प्रक्षेपास्त्र]] दागे। * [[23 मार्च]]- सेंसरशिप पर चल रहे विवाद के कारण अमेरिकी [[अंतरजाल]] कंपनी [[गूगल]] [[चीन]] से हट गई। उसने [[चीनी]] भाषा की अपनी [[बेवसाइट]] को [[हांगकांग]] में स्थित सर्वर पर पुनर्निर्देशित कर दिया। * [[27 मार्च]]- ** [[इराक]] के संसदीय चुनाव में पूर्व [[प्रधानमंत्री]] [[इयाद अलावी]] के गठबंधन ने 91 सीटों पर जीत हासिल कर 89 सीटें जीतने वाले गठबंधन के नेता और निवर्तमान प्रधानमंत्री [[नूरी अल मलिकी]] को हरा दिया। ** [[उत्तर कोरिया]] के समुद्री सीमा के पास एक [[दक्षिणी कोरियाई नौसेना]] का युद्धपोत डूब गया।। पोत पर सवार 104 लोगों में से 58 को बचा लिया गया। * [[29 मार्च]]- ** [[अमेरिका]] और [[भारत]] के बीच [[सितंबर]] [[2008]] में हुए [[123 समझौता]] में छोड़ दिए गए [[परमाणु ईंधन]] के पुनर्शोधन के पहलू पर अमेरिकी प्रशासन ने सहमति का ऐलान किया। ** [[रूस]] की राजधानी [[मॉस्को]] में दो मेट्रो स्टेशनों पर हुए अलग-अलग धमाकों में 38 लोग मारे गए। पहला धमाका शहर के मध्य स्थित [[लुबियंका]] स्टेशन पर हुआ और कुछ देर बाद ही दूसरा धमाका [[पार्क कुलतरी]] स्टेशन पर हुआ। ** [[शारजाह]] की [[शरिया अदालत]] ने 17 भारतीयों को पिछले साल विद्वेषपूर्ण हमले में एक पाकिस्तानी व्यक्ति की हत्या करने और तीन अन्य को घायल करने के लिए मौत की सजा सुनाई। ** [[नोबेल शांति पुरस्कार]] विजेता [[आंग सान सू की]] के [[नेशनल लीग फॉर डेमोक्रेसी]] (एनएलडी) नामक [[म्यांमार]] के सबसे बड़े विपक्षी दल ने इस वर्ष होने वाले चुनाव में भाग नहीं लेने की घोषणा की। * [[30 मार्च]]- ** [[जेनेवा]] में [[महामशीन]] में अतीतीव्र गति से [[प्रोटोन]] को टकराने में सफलता मिली। [[यूरोपीय नाभीकिय अनुसंधान केंद्र]] के भौतिक वैज्ञानिकों ने महामशीन में 13.7 बिलियन साल पहले [[महा-विस्फोट]] के जरिए हुए [[ब्रहमांड]] के निर्माण की प्रक्रिया को दुहराने का प्रयोग किया। इससे वैज्ञानिक [[महा-विस्फोट सिद्धांत]] के जरिए ब्रहमांड की उत्पत्ति की गुत्थी शायद सुलझा सकें। ** [[मानवाधिकार]] संस्था [[एमनेस्टी इंटरनैशनल]] की नयी रपट के अनुसार [[2009]] में [[[चीन]] को छोड़कर क्योंकि उसके बारे में एमनेस्टी के पास कोइ आँकड़े नहीं हैं) संसार भर में 700 से अधिक लोगों को फांसी दे कर मार डाला गया * [[31 मार्च]]- ** [[रूस]] में [[मास्को मेट्रो बम विस्फोट]] के बाद [[दागेस्तान]] के अशांत [[काकेकस]] इलाके में दो आत्मघाती हमलावरों द्वारा किए गए शक्तिशाली विस्फोटों में 12 लोगों की [[मृत्यु]] हो गई और 27 लोग घायल हो गए। ** दक्षिणी [[अफ़गानिस्तान]] के [[हेलमंद]] प्रांत के [[लश्कर गाह]] शहर के पास [[बाबाजी]] नामक गाँव के बकरी बाज़ार में हुए धमाके में भेड़ों की खरीद बिक्री करने के लिए आए 13 किसानों और दुकानदारों की मौत हो गई। === अप्रैल === * [[1 अप्रैल]]- ** अफ्रीकी देश [[गिनी बिसाऊ]] में सत्ता पर सेना ने कब्जा कर लिया। सेना के उपाध्यक्ष [[जनरल एंटोनियो इंदजई]] ने राजधानी [[बिसाउ]] में सेनाध्यक्ष [[जनरल जोसे जमोरा]] तथा प्रधानमंत्री [[कालरेस गोम्स जूनियर]] को गिरफ्तार कर लिया। ** गिरजाघरों में बाल दुराचार से संबंधित मामले में अमेरिकी वकीलों ने कोर्ट में मुकदमा दायर कर दिया और [[ईसाई]] धर्म के सर्वोच्च गुरु [[पोप बेनेडिक्ट सोलहवें]] को पूछताछ के लिए कोर्ट में बुलाने की मांग की। * [[2 अप्रैल]]- ** [[पाकिस्तान]] की [[संसद]] में [[राष्ट्रपति]] की असीम शक्तियों में कटौती और लोकतांत्रिक संस्थाओं को सुदृढ़ करने के लिए 18वें संवैधानिक सुधार पैकेज को पेश किया गया। ** [[मॉस्को मेट्रो]] में हुए हमले में शामिल आतंकी महिलाओं में से एक की पहचान काकेशियाई आतंकी की विधवा के तौर पर की गई। रूसी आतंकी निरोधक एजेंसी के अनुसार [[रूस]] के [[दागेस्तान]] में [[खसाव्यूर्त]] जिले की [[लुबियांका]] मेट्रो स्टेशन पर पहला हमला करने वाली 17 साल की [[जन्नत अब्दुररहमानोवा]] दागेस्तानी जमात के आतंकी [[उमालत मेगोमेदाव]] की विधवा है। उमालत पिछले साल सुरक्षा बलों की कार्रवाई में मारा गया था। ** [[रूस]] का अंतरिक्ष यान [[सोयूज]] [[अमरीका]] और रूस के तीन अंतरिक्ष यात्रियों को लेकर [[अन्तरराष्ट्रीय अंतरिक्ष स्टेशन]] (आईएसएस) के लिए रवाना हो गया। * [[3 अप्रैल]]- ** सेना की वर्दी पहने एक बंदूकधारी द्वारा [[बग़दाद]] के बाहरी इलाक़े में [[सूफ़िया]] गांव में किए गए हमले में [[सुन्नी]] समुदाय के 5 महिलाएँ और 20 पुरुषों मारे गए। ** [[पेरू]] के पूर्वोत्तर हिस्से में हुए [[भूस्खलन]] में 20 लोगों की मौत हो गई। * [[4 अप्रैल]]- [[इराक]] की राजधानी [[बगदाद]] में [[ईरान]] और [[मिस्र]] के दूतावासों को निशाना बनाकर किए गए तीन फिदायीन कार बम विस्फोटों में 38 लोग मारे गए तथा 200 से ज्यादा लोग घायल हो गए। * [[5 अप्रैल]]- ** [[चीन]] के [[शांक्सी]] प्रांत की [[वांगजियालिंग कोयला खदान]] में फंसे 153 कामगारों में से 114 को सुरक्षित बचा लिया गया। ** [[पाकिस्तान]] के पश्चिमोत्तर सीमांत प्रदेश में निचले दीर के [[तिमेरगारा]] इलाके के एक खुले प्रांगण में सत्तारूढ़ [[अवामी नैशनल पार्टी]] (एएनपी) की एक सभा को निशाना बना कर किए गए आत्मघाती हमले में 45 लोगों की मृत्यु हो गई और 80 से अधिक लोग घायल हो गये। * [[6 अप्रैल]]- ** [[महारानी एलिजाबेथ]] से 22 मिनट की मुलाकात के बाद प्रधानमंत्री [[गॉर्डन ब्राउन]] ने [[ब्रिटिश संसद]] भंग कर [[6 मई]] को [[आम चुनाव]] कराने की घोषणा की। ** [[अमेरिका]] के पश्चिमी [[वर्जीनिया]] प्रांत के दक्षिणी भाग में स्थित एक कोयला खदान में एक हजार फुट की गहराई पर हुए विस्फोट में 25 मजदूरों की मौत हो गई और चार मजदूर लापता हो गए। ** [[यूनिवर्सिटी ऑफ टोरंटो]] में कनाडाई तथा अमेरिकी शोधकर्ताओं ने अपनी नयी रिपोर्ट '[[शैडो इन दी क्लाउडस]]' में दावा किया कि [[चीन]] के एक जासूसी ऑपरेशन के तहत [[चीनी]] हैकरों ने विभिन्न देशों के दूतावासों सहित भारतीय रक्षा मंत्रालय के कई अति गोपनीय दस्तावेजों में सेंध लगाया। इससे [[भारत]] के प्रमुख मिसाइलों तथा हथियार प्रणालियों के प्रभावित होने की आशंका है। ** [[इराक़]] की राजधानी [[बगदाद]] के विभिन्न हिस्सों में 4 रिहाइशी इमारतों में हुए बम धमाकों में 28 लोग मारे गये और 60 से अधिक घायल हो गये। * [[7 अप्रैल]]- ** [[अफगानिस्तान]] के पश्चिमी प्रांत [[बादगिस]] में सैन्य कार्रवाई में 27 और दक्षिणी क्षेत्र में [[नाटो]] के हवाई हमले में चार आतंकवादि तथा चार नागरिक मारे गए। ** [[ब्राजील]] के [[रियो डी जनेरियो]] में कल भारी बारिश के कारण आई [[बाढ]] और [[भूस्खलन]] से 89 लोगों की [[मृत्यु]] हो गई। ** भारतीय समयानुसार सुबह 3.45 बजे) [[इंडोनेशिया]] के [[सुमात्रा]] [[द्वीप]] के पश्चिमोत्तर तट में 46 किलोमीटर की गहराई में 7.8 तीव्रता का शक्तिशाली भूकंप आया। * [[9 अप्रैल]]- [[श्रिलंका]] के राष्ट्रपति [[महिंदा राजपक्षे]] की [[यूनाइटेड पीपुल्स फ्रीडम एलायंय]] (यूपीएफए) 225 सीटों वाली संसद में 117 सीटें हासिल करने में सफल रही। [[रानिल विक्रमसिंघे]] के नेतृत्व वाली प्रमुख विपक्षी पार्टी [[यूनाइटेड नेशनल फ्रंट]] (यूएनएफ) जहां 46 सीटों तक सीमित रही वहीं पूर्व सेनाध्यक्ष [[सरथ फोंसेका]] की [[डेमोक्रेटिक नेशनल एलायंस]] (डीएनए) दहाई का आंकड़ा भी नहीं छू सकी। * [[10 अप्रैल]]- ** यूरोपीय देश [[पोलैंड]] के राष्ट्रपति [[लेक काजिंस्की]] के दुर्घटनाग्रस्त हुए विमान में सवार सभी 96 लोगों की मौत हो गई। ** पश्चिमोत्तर [[पाकिस्तान]] के अशांत कबाइली इलाकों में [[खैबर]] एजेंसी के [[तिराह]] घाटी में [[लश्कर-ए-इस्लाम]] की बैठक को लक्ष्य करके किए गए हवाई हमले और गोलीबारी में सेना ने करीब 50 आतंकी मार गिराए। संघर्ष में एक सैनिक भी मारा गया। * [[11 अप्रैल]]- ** [[थाइलैंड]] की सेना और प्रदर्शनकारियों के बीच हुई झड़पों में कम से कम 20 लोगों की मौत हो गई तथा 800 से ज़्यादा लोग घायल हो गए। * [[13 अप्रैल]]- दुनिया के लगभग 50 देशों ने अगले चार सालों में संवेदनशील [[परमाणु]] सामग्री को पूरी तरह सुरक्षित बनाने के लक्ष्य का संकल्प लिया। [[रूस]] और [[अमेरिका]] ने 68 [[टन]] [[प्लूटोनियम]] को नष्ट करने के समझौते पर हस्ताक्षर किया। * [[14 अप्रैल]]- [[चीन]] के [[चिंगहाई]] प्रांत में 6.9 की तीव्रता के [[भूकंप]] से कम से कम दो हजार लोगों की मौत हो गई। * [[15 अप्रैल]]- [[मुंबई]] हमलों के बाद अमेरिका से उच्च स्तरीय प्रशिक्षण के [[भारत]] के आग्रह के बीच ओबामा प्रशासन ने कांग्रेस से भारत को दिए जाने वाले आतंकवाद विरोधी बजट को वित्त वर्ष [[2011]] के दौरान दोगुना कर 45 लाख डॉलर करने को कहा। * [[16 अप्रैल]]- ** [[क्वेटा]] (पाकिस्तान) के एक अस्पताल में हुए आत्मघाती हमले में एक पुलिस अधिकारी और समाचार चैनल के एक कैमरामैन सहित कम से कम 10 लोगों की मौत हो गई। ** [[ब्रिक]] सम्मेलन के बाद जारी साझा बयान में ब्रिक के सदस्य राष्ट्रों [[ब्राजील]], [[रूस]], [[भारत]] एवं [[चीन]] के नेताओं ने [[संयुक्त राष्ट्र]] (यूएन) में भारत-ब्राजील की महत्वपूर्ण भूमिका और प्रतिनिधित्व सुनिश्चित करने वाले सुधार पर बल दिया। * [[19 अप्रैल]]- ** [[पाकिस्तान]] के राष्ट्रपति [[आसिफ अली जरदारी]] ने राष्ट्राध्यक्ष की असीम शक्तियाँ छीन लेने वाले 18 वें संविधान संसोधन विधेयक पर हस्ताक्षर कर उसे कानून में तब्दील कर दिया। ** ग्लोबल वॉर्मिंग के सबूत मिलने के बाद [[नेपाल]] के पर्वतारोहियों की एक टीम [[एवरेस्ट]] के 8 हजार मीटर के ऊपर के डेथ ज़ोन की सफाई करेगी. इसी हफ़्ते शुरू होने वाले इस अभूतपूर्व सफाई अभियान में 20 नेपाली पर्वतारोही हिस्सा लेंगे। 'एक्ट्रीम एवरेस्ट एक्स्पेडिशन 2010' नामके इस अभियान की अगुवाई एवरेस्ट विशेषज्ञ नामग्याल शेरपा करेंगे। * [[22 अप्रैल]]- लंबे समय से इनकार करते आ रहे [[चीन]] ने [[ब्रह्मपुत्र नदी]] पर [[तिब्बत]] के पास [[बांध]] बनाने की बात स्वीकार की। * [[24 अप्रैल]]- [[अमरीका]] के [[केप केनवेराल]] स्थित वायु सेना स्टेशन से दोबारा इस्तेमाल हो सकने वाले एक छोटे [[अंतरिक्ष यान]] [[एक्स-37बी]] का परीक्षण किया गया। यह अंतरिक्ष यान (शटल) नौ महीने तक कक्षा में रह सकता है। [[यूनाइटेड लांच एलांइस]] द्वारा निर्मित यह शटल [[अटलांटिक महासागर]] के ऊपर से गुजरते हुए कक्षा की ओर गया। * [[25 अप्रैल]]- दक्षिण अमेरिकी राज्य [[मिसीसिपी]] में आए तूफान के कारण तीन बच्चों सहित दस लोगों की मौत हो गई। * [[27 अप्रैल]]- ** [[यूक्रेन]] की [[संसद]] ने [[क्रीमिया]] स्थित [[रूस]] के ब्लैक सी नौसैनिक अड्डे की लीज़ बढाने को मंज़ूरी दे दी। इसके विरोध में विपक्षी सांसदों ने सदन में धुंआ छोड़ने वाले बम फोड़े और अध्यक्ष पर अंडे फेंके। ** [[चीन]] में तीन दशक पूर्व बनाए गए एक बच्चा पैदा करने के [[परिवार नियोजन]] संबंधी नियम को अपने नागरिक अधिकारों का उल्लंघन बताते हुए [[प्रोफेसर यांग जिजु]] ने दूसरा बच्चा पैदा कर भंग किया और जुर्माना देने से इनकार कर दिया। इस कारण उन्हें [[पेइचिंग यूथ पॉलिटिकल कॉलेल]] की नौकरी से हटा दिया गया। * [[28 अप्रैल]]- विश्व प्रदर्शनी से पहले [[चीन]] ने [[एचआईवी]], [[एड्स]], अन्य [[यौन संचारित रोग]] और [[कुष्ठ]] रोगियों के देश में प्रवेश पर 20 साल से चले आ रहे प्रतिबंध को हटा लिया। * [[29 अप्रैल]]- [[चीन]] के [[च्यांगसू]] प्रदेश के [[ताइछिंग]] शहर में एक बेरोज़गार आदमी ने केंद्रीय किंडरगार्टन के 29 बच्चों और तीन वयस्कों को अंधाधुंध चाकू मारकर घायल कर दिया। * [[30 अप्रैल]]- ** [[बेल्जियम]] सरकार के सार्वजनिक स्थानों पर [[बुर्के]] पर पाबंदी लगाने संबंधी विधेयक के एक कानूनी मसौदे को संसद के निचले सदन ने मंजूरी दे दी। ** [[पुष्प कमल दहल 'प्रचंड']] के नेतृत्व में [[माओवादी]] प्रधानमंत्री [[माधव कुमार नेपाल]] के नेतृत्व वाली गठबंधन सरकार को भंग करने और [[1950]] की [[भारत-नेपाल संधि]] को निरस्त करने की मांग की पूर्ति के लिए काठमांडू में लाखों की संख्या में एकत्र हुए। === मई === * [[1 मई]]- सोमालिया की राजधानी मोगादिशु में भी़डभ़ाड वाले बकरा बाजार के नजदीक स्थित अब्दाला शिदिया मस्जिद में दोपहर बाद विद्रोही संगठन "इस्लामिक अल-शबाब" (मूवमेंट ऑफ वैरियर यूथ) के सदस्यों के नमाज अदा करने के वक्त हुए दो बम हमले में करीब 30 लोग मारे गए और 70 जख्मी हो गए। * [[2 मई]]- ** इराक के मोसुल शहर में दो कार बम धमाकों में एक व्यक्ति की मौत हो गई और लगभग 100 छात्र घायल हो गए। ** सिडनी की अदालत ने 24 वर्षीय महिला के साथ बलात्कार के आरोपी निकोलस एग्वीनो गोंजालेज को को यह कहते हुए आरोपमुक्त कर दिया कि चुस्त जींस पहनने वाली महिला के साथ उसकी मर्जी के खिलाफ शारीरिक संबंध नहीं बनाया जा सकता। * [[3 मई]]- जापान की निसान के साथ मिलकर बजाज रेनो नामक चोटी कार बनाने वाली कंपनियों बजाज ऑटो व फ्रांस की रेनॉल्ट ने अपनी छोटे कार की कीमत टाटा की नैनो से भी कम 2500 डॉलर अर्थात् लगभग 1.10 लाख रूपए रखने का निर्णय किया। * [[4 मई]]- अमेरिका के एक वरिष्ठ सैन्य अधिकारी के अनुसार उनके देश के पास सितंबर 2009 तक कुल 5211 परमाणु हथियार थे। 1967 में इनकी संख्या 31,250 तथा बर्लिन की दीवार टूटने के समय यानि 1989 में इनकी तादाद 22 हजार 217 थी। * [[६ मई]]- ** दक्षिण पश्चिम चीन में आंधी- तूफान और ओलावृष्टि से 33 लोगों की मौत हो गई और लगभग 90 हजार लोग बेघर हो गए। ** रूस की नौसेना ने सोमालियाई लुटेरों से रूसी तेल टैंकर छुड़ाया. तेज़ तर्रार सैनिक कार्रवाई में एक लुटेरा मारा गया और 10 गिरफ्तार कर लिए गए। ** उमारू मुसा यार अदुआ की मृत्यु के बाद गुडलक जोनाथन नाइजीरिया के नए राष्ट्रपति बने। * [[7 मई]]- ** ब्रिटेन में हुए आम चुनाव में 649 सीटों में से कंज़रवेटिव पार्टी को 306, लेबर पार्टी को 258, लिबरल डेमोक्रेटिक पार्टी को 57 सीटें मिली। ** अमरीका ने पहली बार महिला अघिकारियों की पनडुब्बियों पर तैनाती को मंूजरी दी। अमरीकी सेना ने पिछले वर्ष पनडुब्बियों पर महिलाओं की तैनाती पर लगी रोक हटा लिया थी। पनडुब्बियों पर तैनाती के लिए 20 महिला अघिकारियों को प्रशिक्षण दिया जाएगा। ** मिस्र, सऊदी अरब और संयुक्त अरब अमीरात विश्व के ऎसे पहले तीन देश बन गए जहाँ वेब पता अंग्रेजी के बजाय अरबी लिपि में इस्तेमाल किया जा सकता है। * [[9 मई]]- ** रूस के साइबेरिया स्थित कोयला खदान में हुए दो विस्फोटों में 12 व्यक्तियों की मौत हो गई और 41 से अधिक घायल हो गए। ** पाकिस्तान के सिंध प्रांत की सरकार ने सिंध कोर्ट और सुप्रीम कोर्ट की जेल सुधार समिति की बैठक के बाद जेल में बंद 5 साल से ज्यादा समय जेल में गुजार चुके कैदियों को हर तीन महीने बाद पत्नी के साथ एक रात रहने की अनुमति देने का फैसला किया। ** भारत की वंदना शिवा को विकासशील देशों में महिला सशक्तिकरण और पर्यावरण संरक्षण के क्षेत्र में सहयोग देने के लिए वर्ष 2010 के सिडनी शांति पुरस्कार के लिए चुना गया। उन्हें चार नवंबर को सिडनी ओपेरा हाउस में यह पुरस्कार प्रदान किया जाएगा। * [[1० मई]]- इराक में सिलसिलेवार बम विस्फोटों और हथियारों से किए गए हमलों में 65 लोग मारे गए और 100 से अधिक घायल हो गए। * [[11 मई]]- ब्रिटेन में कंजरवेटिव पार्टी के नेता डेविड कैमेरून के नेतृत्व में बनने वाली नई गठबंधन सरकार में लिबरल डेमोक्रेट नेता निक क्लेग उप प्रधानमंत्री पद का दायित्व संभालेंगे। * [[12 मई]]- ** लीबिया के त्रिपोली हवाई अड्डे पर अफ्रीकिया एयरवेज के एक यात्री विमान के हवाई अड्डे पर उतरते समय दुर्घटनाग्रस्त होने से उसमें सवार चालक दल के 11 और 92 यात्रियों सहित 103 लोगों की मौत हो गई। ** लेबनान की सैन्य अदालत के न्यायाधीश निजार खलील ने "फतह अल इस्लाम" नाम के संगठन से सीधे तौर पर ताल्लुक रखने वाले 31 लोगों को विस्फोट की साजिश रचने, आतंकवादी संगठन अल कायदा से संबंध रखने सहित कई अन्य मामलों में दोषी करार देते हुए पाँच से 15 साल कैद की सजा सुनाई। * [[13 मई]]- 47 देशों की सदस्यता वाली जिनेवा स्थित संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार परिषद में 14 देशों- लीबिया, थाईलैंड, अंगोला, मौरीतानिया, युगांडा, मालदीव, मलेशिया, कतर, मल्दोवा, पोलैंड, इक्वेडोर, ग्वाटेमाला, स्पेन तथा स्विट्जरलैंड को सदस्य चुना गया है। * [[14 मई]]- अफ्रीकी देश सूडान के उपद्रव ग्रस्त प्रांत दक्षिण दार्फूर में विद्रोही संगठन जस्टिस एंड इक्वेलिटी मूवमेंट (जेइएम) के साथ हुए संघर्ष में सुरक्षा बलों के 27 जवानों समेत 57 लोगों की मौत हो गयी और 87 लोग घायल हो गए। * [[16 मई]]- ** वेस्टींडीज में आयोजित 20-20 विश्व कप के निर्णायक मैच में इंग्लैंड ने आस्ट्रेलिया के 147 रनों के लक्ष्य को तीन विकेट खोकर हासिल कर लिया और पहली बार विश्व विजेता बना। ** पूर्वी सूरीनाम में गोडो ओलो हवाई अड्डे से उड़ान भरते ही एंटोनोव एएन-28 विमान के दुर्घटनाग्रस्त हो जाने से छह यात्रियों और चालक दल के दो सदस्यों की मृत्यु हो गई। ** थाईलैंड की राजधानी बैंकाक में प्रधानमंत्री अभिसीत वेज्जाजीवा के इस्तीफे की मांग को लेकर हुए प्रदर्शन के दौरान सड़कों पर हुई झड़पों में तीसरे दिन आठ लोगों की मौत हो गई और 50 से अधिक लोग घायल हो गए। * [[17 मई]]- उत्तरी अफगानिस्तान में खराब मौसम के कारण कुंदुज से राजधानी काबुल जा रहे विमान के दुर्घटनाग्रस्त हो जाने से 5 चालकों और 38 यात्रियों कुल 43 लोगों की मौत हो गई। * [[18 मई]]- ** काबुल में उत्तरी अटलांटिक संधि संगठन [नाटो] के काफिले पर तालिबान द्वारा किए गए आत्मघाती हमले में पंाच अमेरिकी समेत छह सैनिक और 12 अफगान नागरिक मारे गए तथा 47 लोग घायल हुए। हमलावर विस्फोटकों से भरी कार में था, जिसे उसने नाटो के काफिले के नजदीक पहुंच कर उड़ा दिया। इसमें नाटो के पांच वाहन और एक दर्जन से अधिक नागरिक वाहन क्षतिग्रस्त हो गए। ** पाकिस्तान के खबर पख्तूनख्वा प्रांत के डेरा इस्माइल खाँ के बाहरी क्षेत्र में पुलिस वाहन के पास हुए रिक्से में छुपाकर रखे गए बम के धमाके में आज पुलिस के एक वरिष्ठ अधिकारी सहित 12 लोग मारे गए। ** संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद में ईरान के ख़िलाफ़ पेश किए गए नए प्रतिबंध के प्रस्ताव में ईरान के नौपरिवहन को निशाना बनाते हुए व्यवस्था की गई है कि ईरानी जहाज द्वारा परमाणु या प्रक्षेपास्त्र कार्यक्रम से संबंधित सामग्री ले जाने का संदेह होने पर उसकी जाँच की जा सकेगी। अमरीका द्वारा लाए गए इन प्रस्तावों को सुरक्षा परिषद के चार स्थाई सदस्यों-रूस, चीन, ब्रिटेन और फ्रांस का भी समर्थन प्राप्त है। ** पेइचिंग की अदालत ने 2004, 2005 और 2008 में चीन के सबसे धनी व्यक्ति रहे हुआंग गुआन्ग्यू को भ्रष्टाचार के आरोप में 14 साल की सज़ा सुनाई गई। ** भ्रष्टाचार के दो मामलों में दोषी ठहराए जाने के खिलाफ पाकिस्तान के गृहमंत्री रहमान मलिक की अपील को न्यायालय द्वारा खारिज करने के कुछ ही घंटे बाद राष्ट्रपति आसिफ अली जरदारी ने उन्हें माफी प्रदान कर दो जेल सजाओं से छुटकारा दिलवा दिया। * [[19 मई]]- थाइलैंड में और हिंसा रोकने के लिए सैनिक बल प्रयोग के दबाव में विपक्षी रेड शर्ट आंदोलनकारियों ने समर्पण कर दिया जिसके पश्चात उन्हें पुलिस हिरासत में ले लिया गया। * [[22 मई]]- ** पाकिस्तान के अशांत पश्चिमोत्तर प्रांत में मीरानशाह से 25 किलोमीटर दूर मोहम्मद खेल गाँव में आतंकवादियों द्वारा उपयोग किए जाने वाले एक परिसर पर अमेरिकी ड्रोन हमले में दो विदेशियों सहित 10 तालिबान आतंकी मारे गए। ** पाकिस्तान सरकार ने चालू वित्तीय वर्ष 2010-11 के रक्षा बजट में 105 अरब रुपये की बढ़ोतरी करने का फैसला किया। इस वर्ष का रक्षा बजट 448 अरब का होगा। ** मध्य इराक के खालेस शहर के बाजार में हुए कार बम धमाके में 23 लोग मारे गए और 55 अन्य घायल हो गए। ** हिंदुजा समूह ने यूरोप के निजी बैंक केबीएल ईपीबी का अधिग्रहण करने की घोषणा की। वह इस अधिग्रहण के लिए 1.35 अरब यूरो यानी 7918 करोड़ रुपये खर्च करेगा। * [[25 मई]]- ** भारतीय मूल की 59 वर्षीय कमला प्रसाद बिसेसर निवर्तमान प्रधानमंत्री पैट्रिक मैनिंग को पराजित कर त्रिनिदाद और टोबेगो की पहली महिला प्रधानमंत्री निर्वाचित हुईं। ** दक्षिण कोरियाई नौसेना द्वारा अपने पोत डुबोये जाने के लिए उत्तरी कोरिया को दोषी ठहराए जाने के बाद उत्तरी कोरिया ने दक्षिण कोरिया के साथ अपने सभी संबंध तोड़ लिए और आक्रमण नहीं करने की संधि को निरस्त कर दिया। ** कांगो में उत्तरी किबु प्रांत में अज्ञात बंदूकधारियों द्वारा किए गए हमले में हमले झेल रहे कांगो के सैनिकों की मदद के लिए गई संयुक्त राष्ट्र शांति मिशन के तहत वहाँ तैनात सेना का एक भारतीय सैनिक शहीद हो गया तथा दो कांगो नागरिक मारे गए। * [[27 मई]]- रूस के दक्षिणी शहर स्टारवोपोल में एक बम विस्फोट में कम से कम छह लोगों की मौत हो गई और 40 घायल हो गए। * [[28 मई]]- तहरीक-ए-तालिबान पाकिस्तान के हथियारों से लैस और आत्मघाती जैकेट पहने 12 आतंकियों के दो समूहों ने लाहौर के गढ़ी साहू और मॉडल टाउन इलाके में स्थित अल्पसंख्यक अहमदी संप्रदाय की दो मस्जिदों में अंधाधुंध गोलियों और ग्रेनेड से हमला किया जिसमें 62 लोगों की मौत हो गई। इन बाद में इन आतंकवादियों को पुलिसने मार गिराया। * [[29 मई]]- संयुक्त राष्ट्र के मुख्यालय में एनपीटी की समीक्षा बैठक में सभी 189 सदस्य देश इस बात के लिए राजी हुए कि मध्य पूर्व को परमाणु हथियारों से मुक्त करने के लिए कदम उठाए जाएं. इस बारे में एक समझौता हुआ। * [[30 मई]]- पाकिस्तान के कबाइली क्षेत्र ओरकजई कबाइली जिले के तीन गांवों में तालिबान आतंकवादियों के छह ठिकानों पर सुरक्षा बलों द्वारा किए गए जमीनी और हवाई हमलों में कम से कम 15 आतंकवादी मारे गए। * [[31 मई]]- ** आतंकवादियों ने लाहौर के जिन्ना अस्पताल पर हमला कर १२ लोगों को मार डाला। ** जर्मनी के राष्ट्रपति होस्र्ट कोहलर ने अफगानिस्तान में जर्मन सेना की भूमिका पर दिए विवादित बयान (के बाद सोमवार को अपने पद से इस्तीफा दे दिया। उन्होंने हाल के अफगानिस्तान दौरे के दौरान कहा था कि “जर्मन सेना इस क्षेत्र में अपने आर्थिक हितों के लिए काम कर रही है।“ ** इजराइल ने नौसैनिक कमांडो हमला कर गाजा पट्टी में राहत कार्यों के लिए जा रहे तुर्की के राहत पोत मावी मारमरा पर कब्जा कर लिया और उस पर सवार चैरिटी मिशन के 15 लोगों को मार डाला। इस हमले में 60 अन्य घायल हो गए। इनमें से ज्यादातर तुर्की के नागरिक हैं। === जून === देखें [[जून २०१०]] === जुलाई === देखें [[जुलाई २०१०]] === अगस्त === देखें मुख्य लेख [[अगस्त २०१०]] [[चित्र:Kagame1.jpg|right|100px]] * [[२ अगस्त]]- ** [[पाकिस्तान]] के खैबर-पख्तूनख्वा प्रांत में [[मौनसून]] की वर्षा से आई बाढ़ में 1000 से अधिक लोगों की मौत हो गई। <!-- http://www.khaskhabar.com/pakistan-flood-toll-exceeds-1500-0820100210443710776.html --> ** [[क्लस्टर बम]] पर 102 देशों के समर्थन से हुई वैश्विक संधि में [[अमेरिका]], [[रूस]], [[ब्रिटेन]] आदि शामिल नहीं हुए। <!-- http://www.bbc.co.uk/hindi/news/2010/08/100801_clusterbombs_ban_pa.shtml --> ** [[सूर्य]] में हुए कोरोनल मास इजेक्शन के कारण उत्तपन्न हुई आवेशित चुंबकीय गैसीय बादलों की [[सोनामी]] [[पृथ्वी]] की कक्षा की ओर बढ़ रही है। <!-- http://www.bhaskar.com/article/SNT-sub-planets-are-in-danger-due-to-sun-magnetic-tsunami-1222911.html --> ** [[इजराइल]] और [[लेबनान]] के बीच [[2006]] में हुए युद्ध के बाद का सबसे बड़ा सीमा संघर्ष हुआ। <!-- http://www.bbc.co.uk/hindi/news/2010/08/100803_israel_lebanon_bu.shtml --> * [[५ अगस्त]]- ** [[केन्या]] के 70% नागरिकों ने [[जनमत संग्रह]] में लोकतांत्रिक सुधारों के अंतर्गत नया [[संविधान]] बनाने का समर्थन किया। <!-- http://www.khaskhabar.com/kenya-082010051278319025.html --> ** [[कराची]] ([[पाकिस्तान]]) में एमक्यूएम के विधायक रजा हैदर की हत्या के बाद चार दिनों से जारी जातीय हिंसा में 70 लोगों की हत्या कर दी गई। <!-- http://www.khaskhabar.com/karachi-violence-death-toll-reaches-76-082010051782343526.html --> * [[८ अगस्त]]- [[तिब्बत]] के गंसू प्रांत में भारी बारिश के बाद हुए [[भूस्खलन]] से 100 लोगों की मृत्यु हो गई तथा लगभग 2000 लोग लापता हो गए। <!-- http://www.bbc.co.uk/hindi/news/2010/08/100808_china_landslide_bu.shtml --> * [[११ अगस्त]]- * [[पाउल कागमे]] [[रवांडा]] के नये [[राष्ट्रपति]] बने। <!-- http://en.wikipedia.org/wiki/Paul_Kagame --> * [[१३ अगस्त]]-- * मध्य [[रूस]], [[साइबेरिया]] और पश्चिमी [[कनाडा]] के जंगलों में लगी भयंकर आग से प्रतिदिन 7 करोड़ टन जहरीला कार्बन मोनो ऑक्साइड के हो रहे उत्सर्जन से उत्तरी ध्रुव पर जहरीले गैसीए बादल इकट्ठा हो गए। <!-- http://www.khaskhabar.com/wildfires-in-russia-canada-create-poisonous-ring-around-planet-08201013370432029.html --> * [[१७ अगस्त]]- ** [[इराक]] की राजधानी [[बगदाद]] में सेना के 11वीं डिवीजन के मुख्यालय के पास भर्ती के लिए जमा युवकों के बीच हुए आत्मघाती बम हमले में 60 लोग मारे गए और 125 अन्य घायल हो गए। <!-- http://hindi.webdunia.com/news/news/international/1008/17/1100817051_1.htm --> ** [[जून]] [[2010]] को समाप्त तिमाही में [[चीन]] (1340 अरब डॉलर), [[जापान]] (1290 अरब डॉलर) को पीछे छोड़ते हुए, विश्व की दूसरी सबसे बड़ी अर्थव्यवस्था बन गया। <!-- http://hindi.webdunia.com/news/business/news/1008/17/1100817011_1.htm --> * [[१८ अगस्त]]- ** [[फिलीपीन्स]] के बाकियो शहर के पहाडी क्षेत्र में एक बस के खाई में गिरने से 40 लोगों की मृत्यु हो गई। <!-- http://www.bhaskar.com/article/INT-40-dead-in-philippine-bus-accident%E2%80%8E-1270093.html --> ** [[टीवीएस इलेक्ट्रॉनिक्स]] ने 'टीवीएस गोल्ड भारत' नामक अपने नए [[कुंजी पटल]] में टैब के ठीक ऊपर रुपए के चिन्ह को शामिल किया। <!-- http://business.bhaskar.com/article/rupee-symbol-on-key-board-1272072.html --> * [[३१ अगस्त]]- * [[इराक़]] में [[2003]] से जारी अमेरिकी सैनिक हस्तक्षेप आधिकारिक रूप से समाप्त किया गया। <!-- http://www.dw-world.de/dw/article/0, 5962641,00.html --> * [[अमेरिका]] ने [[उत्तर कोरिया]] के गुप्त [[परमाणु]] कार्यक्रम से जुड़े संगठनों तथा व्यक्तियों की सम्पत्ति जब्त करने तथा हथियारों के व्यापार पर रोक लगाने के लिये नए प्रतिबंध लगाए। <!-- http://www.prabhatkhabar.com/news/46513.aspx --> === सितंबर === देखें [[सितंबर २०१०]] * [[१ सितंबर]]- ** [[लाहौर]] ([[पाकिस्तान]]) में [[कर्बला]] के गामाशाह इलाके में हुए तीन [[बम]] धमाके में 100 लोगों के घायल होने के साथ ही 18 लोगों की मृत्यु हो गई। <!-- http://www.bhaskar.com/article/INT-pakistan-three-bomb-blasts-in-lahore-60-injured-1320711.html?HT2= --> ** [[पाकिस्तान]] के उत्तर-पूर्वी हिस्से के क़बायली इलाक़ों में पाकिस्तानी वायु सेना के हमले में 60 लोग मारे गए। <!-- http://www.bhaskar.com/article/NAT-pak-attack-ac-1320683.html --> * [[२ सितंबर]]- * [[नासा]] और [[एटीके एयरोस्पेस सिस्टम]] ने मिलकर ठोस ईंधन आधारित अब तक के सबसे शक्तिशाली [[रॉकेट]] इंजन का सफलतापू र्वक परीक्षण किया। <!-- http://hindi.webdunia.com/news/news/international/1009/01/1100901021_1.htm --> * [[कांगो]] में दो सशस्त्र गुटों [[माई-माई]] तथा [[फोर्सेस डेमो टिक्स डि लिबरेशन डु रवांडा]] के सदस्यों द्वारा पिछले महीने नार्थ किवू प्रांत के एक गांव में किए गए सामूहिक दुषकर्म में पीड़ितों की संख्या 240 हुई। * [[३ सितंबर]]- * [[पाकिस्तान]] के [[बलूचिस्तान]] प्रांत की राजधानी [[क्वेटा]] में [[शिया]] समुदाय के जुलूस के दौरान बम विस्फोट में 40 लोगों की मृत्यु हो गई। <!-- http://www.khaskhabar.com/after-lahore-43-more-die-in-pakistan-bombings-092010031925841717.html --> * [[रूस]] के [[वोल्गोग्राद]] में भीषण आग के कारण पाँच लोगों की मौत हो गई और 450 इमारतें नष्ट हो गईं। <!-- http://hindi.webdunia.com/news/news/international/1009/03/1100903109_1.htm --> * [[७ सितंबर]]- मध्य [[नाइजीरिया]] के [[बौची]] शहर में कट्टरपंथी इस्लामी संगठन [[बोको हराम]] के 50 मशीनगनधारीयों ने दो प्रहरियों समेत चार लोगों की हत्या कर जेल में कैद अपने 800 साथियों को छुड़ा लिया। <!-- http://www.pressnote.in/international-news_92836.html --> * [[९ सितंबर]]- * [[सोमालिया]] की राजधानी [[मोगादिशू]] के हवाई अड्डे पर 2 [[कारों]] से किए गए आत्मघाती हमले में [[अफ्रीकी संघ]] के दो सैनिकों और 5 हमलावरों सहित 14 लोगों की मौत हो गई। <!-- http://www.dw-world.de/dw/function/0, 82237 cid 5991770,00.html --> * [[रूस]] के [[काकेसस]] शहर के एक बाजार में [[वोल्गा]] कार से किए गए आत्मघाती बम हमले में 17 व्यक्तियों की मृत्यु हो गई। <!-- http://www.livehindustan.com/news/videsh/international/2-2-136608.html --> * [[13 सितंबर]]- [[वेनेजुएला]] में घरेलू उड़ान के दौरान हुए विमान हादसे में 51 में से 14 यात्री मारे गए। <!-- http://www.dw-world.de/dw/article/0, 6001724,00.html --> * [[२3 सितंबर]]- [[चीन]] के दक्षिणी हिस्से में आए तूफान "[[फनापी]]" से 70 लोगों की मृत्यु हो गई। <!-- http://www.khaskhabar.com/70-people-die-as-storm-fanapi-hits-southern-china-0920102552187341.html --> * [[२4 सितंबर]]- [[पाकिस्तान]] की वैज्ञानिक [[आफिया सिद्दीकी]] को अमेरिकी सैनिकों की हत्या का प्रयास करने के आरोप में अमेरिकी न्यायालय ने 86 साल कैद की सजा सुनाई। <!-- http://www.bhaskar.com/article/INT-repatriate-a-scientist-sentenced-1399371.html?HF= --> === अक्टूबर === * [[10 अक्टूबर]]- [[चीन]] के लियू चियाओबे को [[नोबेल शांति पुरस्कार]] के लिए चुना गया <!-- http://www.dw-world.de/dw/article/0, 6105547,00.html --> * [[12 अक्टूबर]]- [[भारत]] को [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद]] के एशियाई क्षेत्र से अस्थाई सदस्य के तौर पर चुना गया। <!-- http://www.bhaskar.com/article/INT-india-gets-temporary-seat-in-unsc-1452420.html --> * [[14 अक्टूबर]]- [[भारत]] की राजधानी [[नई दिल्ली]] में संपन्न हुए उन्नीसवें राष्ट्रमंडल खेल में [[आस्ट्रेलिया]], [[भारत]] और [[इंग्लैंड]] क्रमशः प्रथम तीन स्थानों पर रहे। <!-- http://hindi.webdunia.com/sports/others/news/1010/14/1101014088_1.htm --> * [[27 अक्टूबर]]- * [[इंडोनेशिया]] में मेंतावाई द्वीप पर समुद्री भूकंप के कारण आई [[सुनामी]] में 272 लोग मारे गए। <!-- http://www.livehindustan.com/news/videsh/international/2-2-143781.html --> * [[इराक]] में [[सद्दाम हुसैन]] के शासन काल में शिया धार्मिक पार्टियों के सदस्यों पर अत्याचार करने के आरोप में पूर्व उप प्रधानमंत्री तारिक अजीज तथा 2 अन्य को फांसी की सजा सुनाई गई। <!-- http://www.pressnote.in/international-news_98366.html --> === नवंबर === === दिसम्बर === * [[चीन]] ने [[कन्फ्यूसियस शांति पुरस्कार]] की स्थापना कर पहला पुरस्कार [[ताइवान]] के पूर्व उप राष्ट्रपति लिएन चेन को प्रदान करने की घोषणा की। <!-- http://www.bhaskar.com/article/nat-india-will-take-part-in-nobel-peace-prize-ceremony-not-bowed-to-chinas-warning-1630105.html --> * भारतीय सर्वोच्च न्यायालय ने 1 मार्च 2011 से [[प्लास्टिक]] थैलियों में गुटखा और पान मसाला जैसे तंम्बाकू उत्पादों की बिक्री पर रोक लगाने का आदेश दिया। <!-- http://www.bbc.co.uk/hindi/news/2010/12/101207_tobacco_ban_ss.shtml --> * [[बांग्लादेश]] की राजधानी [[ढाका]] से 50 किलोमीटर पूर्वोत्तर में स्थित नरसिंहडी जिले में दो यात्री रेलगाड़ियों के बीच आमने-—सामने की भिड़ंत में उन्नीस लोगों की मृत्यु हो गई। <!-- http://www.bhaskar.com/article/INT-train-collission-in-bangladesh-19-dead-1633544.html --> * [[श्रीलंका]] की सरकार ने देश के राष्ट्रगान के तमिल अनुवाद और गायन को समाप्त करने तथा उसे केवल सिंहला में ही गाने की अनुमति देने की घोषणा की। <!-- http://www.bbc.co.uk/hindi/southasia/2010/12/101212_tamil_anthem_skj.shtml --> * [[15 दिसम्बर]]- [[ईरान]] के चाबहार शहर में इमाम हुसैन मस्जिद के बाहर हुए आत्मघाती बम हमले में 38 लोगों की मृत्यु हो गई। <!-- http://hindi.webdunia.com/news/news/international/1012/16/1101216001_1.htm --> * [[20 दिसम्बर]]- [[हिन्दी]] की महाकाव्यात्मक कहानी मोहन दास के लिए [[उदय प्रकाश]] सहित भारतीय भाषाओं के 22 साहित्यकारों को वर्ष 2010 के [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]] के लिए चुना गया। <!-- http://www.jansattaexpress.net/literature-movies/3851 --> == अज्ञात तारीख़ की घटनाएँ == == निधन == === जनवरी-मार्च === * [[17 जनवरी]]- [[ज्योति बसु]], [[भारत]] के प्रसिद्ध मार्क्सवादी राजनीतिज्ञ * [[19 जनवरी]]- के.एस. अशवाथ, कन्नड फिल्मों के प्रसिद्ध अभिनेता * [[20 जनवरी]]- एरिक सेगल, अमेरिकी लेखक व उपन्यासकार (लव स्टोरी) * [[27 जनवरी]]- गुम्माडी वेंकटेश्वर राव, तेलुगू चलचित्र अभिनेता * [[28 जनवरी]]- जेडी सैलिंगर, लेखक उपन्यासकार 'द कैचर इन द राइ' * [[5 फरवरी]]- सुजीत कुमार, फिल्म अभिनेता और निर्माता * [[7 फरवरी]]- डा. टी आर विनोद, पंजाबी के प्रसिद्ध आलोचक * [[11 फरवरी]]- अलेक्जेंडर मैकक्वीन, ब्रिटिश फैशन डिजाइनर * [[19 फरवरी]]- निर्मल पांडे, फिल्म अभिनेता (वन टू का फोर) * [[२३ फरवरी]]- ओरलांडो ज़पाटा तामायो, क्यूबाइ नागरिक संघर्षकर्ता * [[27 फरवरी]]- नानाजी देशमुख, समाजसेवी, विचारक और राष्ट्रीय स्वयंसेवक के कार्यकर्ता * [[5 मार्च]]- जी पी बिड़ला, भारतीय उद्योगपति * [[14 मार्च]]- वृंदा करंदीकर, ज्ञानपीठ पुरस्कार से सम्मानित मराठी कवि * [[23 मार्च]]- [[कनू सान्याल]]- [[नक्सली आंदोलन]] के जनक (भारतीय) * [[27 मार्च]]- जॉनी मेस्त्रो अमेरिकी गायक 16 कैंडल्स === अप्रैल-जून === * [[1 अप्रैल]]- [[हेनरी एडवर्ड रॉबर्ट्स]], पर्सनल कम्प्यूटर (पीसी) के युग की शुरुआत करने वाले (ज. 13 सितंबर 1941) * [[3 अप्रैल]]- अनंत लागू, भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी के छह संस्थापक सदस्यों में से एक * [[5 अप्रैल]]- सर एलेक बेडसर, इंग्लैंड के गेंदबाज * [[9 अप्रैल]]- बिशप एबेल मुजोरेवा, स्वतंत्रता पूर्व जिम्बाब्वे के प्रधानमंत्री * [[11 अप्रैल]]- ** लेख काजिंस्की, पोलैंड के राष्ट्रपति ** कैलाश चंद्र दाश, वैज्ञानिक और भुवनेश्वर के उत्कल विश्वविद्यालय में रसायन विज्ञान विभाग के पूर्व प्रमुख प्रोफेसर * [[17 अप्रैल]]- ‘’सी.के. प्रह्लाद]] (68), मैनेजमेंट गुरु के नाम से लोकप्रिय प्रबंधन विशेषज्ञ * [[19 अप्रैल]]- कीथ एलम (डीजे गुरु), रॉक स्टार * [[21 अप्रैल]]- जुआन एंटोनियो समारांच, अंतरराष्ट्रीय ओलिम्पिक समिति (आईओसी) के पूर्व अध्यक्ष * [[26 अप्रैल]]- प्रभा राव, राजस्थान की राज्यपाल * [[27 अप्रैल]]- हेमंत दास, उड़िया फिल्म अभिनेता, 'सेसा स्रबाना', 'जाजबारा', 'छिलका', 'दांडा बलुंगा' और 'हकीम बाबू' * [[29 अप्रैल]]- कमलादेवीशुक्ला, गायत्री मण्डल की संस्थापक सदस्या एवं समाजसेविका ** उमारू यार अदुआ, नाईजीरिया के राष्ट्रपति ** कामा चिनेन, गिनीज बुक ऑफ वल्र्ड रिकाड्र्स में दर्ज विश्व की सबसे बुजुर्ग महिला * [[६ मई]]- गोविंद मुनीस, भोजपुरी फिल्म निर्देशक (नदिया के पार) * [[14 मई]]- भैरोसिंह शेखावत, भारत के भूतपूर्व उपराष्ट्रपति और राजस्थान के भूतपूर्व मुख्यमंत्री * [[19 मई]]- स्काटिश जॉन शेफर्ड बैरोन, एटीएम के आविष्कारक * [[23 मई]]- वेतुरी सुंदरम्मा मूर्ति, तेलुगू चलचित्र गीतकार (ज. 1936) * [[24 मई]]- साइमन मोंजैक, हॉलीवुड पटकथा लेखक * [[25 मई]]- तपन चट्टोपाध्यय, बंगला अभिनेता गोपी गाइन बाघा बाइन * [[28 मई]]- डेनिस हापर, हॉलीवुड अभिनेता (स्पीड) * [[29 मई]]- गैरी कोलमैन, प्रसिद्ध अमेरिकी बाल कलाकार === जुलाई-सितंबर === === अक्टूबर-दिसम्बर === * [[10 अक्टूबर]]- [[जोएन सुथरलैंड]], आस्ट्रेलिया की मशहूर ओपेरा गायिका ==बाहरी कड़ियाँ== [[श्रेणी:2010]] b6i3h7cgoa7s6x3cuzsquchn0irdqmx सलमान ख़ान 0 8531 6555596 6554012 2026-05-23T15:24:58Z The Sorter 845290 अनावश्यक उर्दू और अंग्रेज़ी पाठ हटाया 6555596 wikitext text/x-wiki {{other}}{{Infobox actor|image=Salman Khan in 2023 (1) (cropped).jpg|caption=ख़ान, 2023|birth_date={{Birth date and age|df=yes|1965|12|27}}|birth_place=[[इंदौर]], मध्य प्रदेश, भारत|education=|occupation={{hlist|अभिनेता|फ़िल्म निर्माता|दूरदर्शन प्रस्तोता}}|years_active=1988–वर्तमान|works=[[सलमान ख़ान की फ़िल्में|सूची]]|partner=<!--For unmarried domestic partners only-->|parents={{ubl|[[सलीम ख़ान]] (पिता)|[[हेलेन ख़ान|हेलेन]] (सौतेली माता)}}|relatives={{ubl | [[सोहेल ख़ान]] (भाई) | [[अरबाज़ ख़ान]] (भाई) | [[अलवीरा ख़ान]] (बहन) }}|family=[[सलीम ख़ान परिवार]]|website=|signature=Salman Khan signature.svg}} '''सलमान ख़ान''' (जन्म 27 दिसंबर 1965) एक [[भारतीय]] फ़िल्म अभिनेता हैं, जो [[बॉलीवुड]] की फिल्मों में दिखाई देते <ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/disha-patani-and-before-salman-khan-widening-age-gap-with-his-leading-ladies-in-numbers-7311098/|title=Data story: Disha Patani and before, Salman Khan’s widening age gap with his leading ladies in numbers|website=The Indian Express}}</ref> [https://bollywoodyatraa.com/salman-khan-ne-ab-tak-kitni-filme-ki-hai-1988-se-aaj-tak/ सलमान खान ने] सन १९८८ में अभिनय की दुनिया में अपनी पहली फिल्म ''[[बीवी हो तो ऐसी]]'' से शुरूआत की थी। सलमान को अपनी पहली बड़ी व्यावसायिक सफलता १९८९ में रिलीज़ हुई ''[[मैंने प्यार किया]]'' से मिली, जिसके लिए इन्हें [[फ़िल्मफ़ेयर प्रथम अभिनय पुरस्कार|फिल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ नवीन पुरूष अभिनेता पुरस्कार]] भी दिया गया। वे बॉलीवुड की कुछ सफल फिल्मों में स्टार कलाकार की भूमिका करते रहे, जैसे ''[[साजन (1991 फ़िल्म)|साजन]]'' (१९९१), ''[[हम आपके हैं कौन]]'' (१९९४) व [[हम साथ साथ हैं]] और ''[[बीवी नं॰ 1]]'' (१९९९) और ये ऐसी फिल्में थीं जिन्होंने उनके करियर में पाँच अलग सालों में सबसे अधिक कमाई की। १९९९ में ख़ान ने १९९८ की फिल्म ''[[कुछ कुछ होता है]]'' में उनकी अतिथि-भूमिका के लिए [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार]] जीता और तब से इन्होंने कई आलोचनात्मक और व्यावसायिक फिल्मों में स्टार के रूप में सफलता प्राप्त की है, जिनमें ''[[हम दिल दे चुके सनम]]'' (१९९९), ''[[तेरे नाम]]'' (२००३), ''[[नो एन्ट्री (2005 फ़िल्म)|नो एन्ट्री]]'' (२००५) और ''पार्टनर'' (२००७) शामिल हैं। २०१७ में ''[[टाइगर जिंदा है]]'' ने कमाई के मामले मे नया इतिहास बनाया इस तरह ख़ान ने खुद को हिंदी सिनेमा<ref>{{cite web|author=सेन, राजा|url=http://specials.rediff.com/movies/2006/aug/08sld7.htm|title=Powerlist: Top Bollywood Actors|date=अगस्त ८, २००६|publisher=[[रीडिफ.कॉम]]|accessdate=5 दिसंबर 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20081202022544/http://specials.rediff.com/movies/2006/aug/08sld7.htm|archive-date=2 दिसंबर 2008|url-status=dead}}</ref> के प्रमुख अभिनेताओं में सबसे महान अभिनेता की छवि बनाई। बाद में बनी फ़िल्में, ''वांटेड'' (२००९), ''[[दबंग]]'' (२०१०), ''रेड्डी'' (२०११) और ''[[बॉडीगार्ड]]'' (२०११) उनकी हिन्दी सिने जगत में सर्वाधिक कमाई वाली फ़िल्में रही। [[किक (२०१४ फिल्म)]] सलमान की पहली फिल्म है जो 200 करोड़ के क्लब में शामिल हुई है। किक सलमान की सातवीं फिल्म है जो 100 करोड़ से ज्यादा का बिजनेस कर चुकी है। इससे पहले 6 फिल्में 100 करोड़ क्लब में शामिल हो चुकी हैं [[एक था टाइगर]] - 198 करोड़, दबंग-2 - 158 करोड़, [[बॉडीगार्ड]] - 142 करोड़, [[दबंग]] - 145 करोड़, [[रेड्डी|Ready (2011 film)]] - 120 करोड़, [[जय हो (फ़िल्म)]] - 111 करोड़ है, इसके साथ ही अभी वर्तमान मे( 2021) में उनकी एक हिट फिल्म [[टाइगर जिंदा है]] रिलीज़ हुयी थी जिसने 100 करोड़ से ऊपर कारोबार किया|<ref>{{cite news|title=सलमान ख़ान ने बनाया रिकॉर्ड, "किक" 200 करोड़ क्लब में शामिल|url=http://www.patrika.com/article/kick-crosses-200-crore-mark-today/48234|work=पत्रिका समाचार समूह|date=४ अगस्त २०१४|accessdate=५ अगस्त २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140806010751/http://www.patrika.com/article/kick-crosses-200-crore-mark-today/48234|archive-date=6 अगस्त 2014|url-status=live}}</ref> सलमान ख़ान एक भारतीय अभिनेता के साथ एक गायक भी है. जिन्होंने कई सुरीली आवाजो में गाने भी गाए है।{{Citation needed|date = August 2023}} == जीवन परिचय == ख़ान कथानककार [[सलीम ख़ान]] और उनकी पहली पत्नी (प्रथम नाम सुशीला चरक) सलमा के ज्येष्ठ पुत्र है। उनके [https://bollywoodyatraa.com/kya-aap-jante-hai-salman-khan-ke-purvaj-kaun-the-salman-khan-ke-dada-ka-naam-kya-hai/ दादा परदादा] [[अफगानिस्तान]] से आकर भारत में [[मध्य प्रदेश]] में बस गए थे। उनकी माँ [[मराठी|मराठी हिंदू]] है।<ref>[http://www.rediff.com/movies/2008/mar/07salman.htm Salman denies backing Raj Thackeray] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303180649/http://www.rediff.com/movies/2008/mar/07salman.htm |date=3 मार्च 2016 }}. रीडिफ.कॉम.</ref> ख़ान ने एक दफ़ा खुद भी कहा है कि वे आधे [[हिंदू]] व आधे [[मुस्लिम]] है।<ref>{{cite web |url=http://www.zimbio.com/Bollywood+Movies/articles/JLelbyaJC4B/Half+Hindu+Half+Muslim+Says+Salman+Khan |title=I Am Half Hindu, Half Muslim, Says Salman Khan - Bollywood Movies |publisher=Zimbio |date=17 मार्च 2010 |accessdate=25 दिसंबर 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209105322/http://www.zimbio.com/Bollywood+Movies/articles/JLelbyaJC4B/Half+Hindu+Half+Muslim+Says+Salman+Khan |archive-date=9 फ़रवरी 2012 |url-status=live }}</ref> उनकी सौतेली माँ हेलेन, एक पूर्व [[बॉलीवुड]] अभिनेत्री है जिन्होंने उनके साथ कुछ फ़िल्मों में साथ काम किया था। उनके दो भाई [[अरबाज़ ख़ान]] और सुहेल ख़ान व बहनें अलवीरा और अर्पिता है। अलवीरा की शादी अभिनेता/निर्देशक [[अतुल अग्निहोत्री]] से हो चुकी है। ख़ान ने अपने भाईयों अरबाज़ व सुहेल की ही तरह [[बांद्रा]] स्थित सेंट स्टेनिस्लॉस हाई स्कूल के माध्यम से अपनी स्कूली शिक्षा समाप्त की। इससे पहले उन्होंने [[ग्वालियर]] स्थित सिंधिया स्कूल में अपने छोटे भाई अरबाज़ के साथ कुछ वर्षों तक अध्ययन किया था। इस तरह उन्होंने आगे भविष्य में क्य़ा करना चाहिए य़ह भी सोचा और अपनी मंजिल तय करने लगे |।<ref>[http://www.hindimovies.org.in/about-actors/salman-khan.html Salman Khan Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130817222430/http://www.hindimovies.org.in/about-actors/salman-khan.html |date=17 अगस्त 2013 }}. HindiMovies.org.in. Retrieved 25 मई 2010.</ref><ref>[http://www.channelv.in/articles/from-by-lines-to-bhai-lines/ Salman Khan: From By-Lines to Bhai-Lines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006082500/http://www.channelv.in/articles/from-by-lines-to-bhai-lines/|date=6 अक्तूबर 2014}}. [[Channel V|Channel V India]]. Retrieved 25 मई 2010.</ref> == करियर == === १९८० में === सलमान ख़ान ने अपने अभिनय की शुरुआत १९८८ में फिल्म ''[[बीवी हो तो ऐसी]]'' से की जहाँ उन्होंने सहायक कलाकार की भूमिका निभाई। [[बॉलीवुड]] फिल्म में उनकी पहली प्रमुख भूमिका सूरज आर. बड़जात्या की रोमांस फिल्म ''[[मैंने प्यार किया]]'' (1989) में थी। यह फिल्म भारत की सर्वाधिक कमाई वाली फिल्मों से एक फिल्म बन गई।<ref>{{cite web|url=http://boxofficeindia.com/alltime.htm|title=boxofficeindia.com/alltime.htm<!--INSERT TITLE-->|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060422055501/http://boxofficeindia.com/alltime.htm|archivedate=22 अप्रैल 2006|access-date=17 नवंबर 2008|url-status=dead}}</ref> इस फिल्म के लिए उन्हें फ़िल्मफ़ेयर का सर्वश्रेष्ठ नए अभिनेता का पुरस्कार मिला व [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के पुरस्कार]] के लिए नामांकन भी प्राप्त हुआ। === १९९० में === १९९० में ख़ान की केवल एक फ़िल्म रिलीज़ की गई जिसका नाम था ''[[बाग़ी (1990 फ़िल्म)|बागी: अ रिबेल फॉर लव]]''। इसमें दक्षिण भारत की अभिनेत्री [[नगमा|नग़मा]] मुख्य भूमिका में थी। यह फिल्म बॉक्स ऑफिस पर सफल रही थी और<ref>[https://web.archive.org/web/20060408044048/http://www.boxofficeindia.com/1990.htm १९९० के बॉक्स ऑफिस परिणाम].BoxOfficeIndia.com .</ref> इसके बाद वर्ष १९९१ इनके लिए सफल वर्ष साबित हुआ जब इन्होंने लगातार तीन सफल हिट फिल्मों में मुख्य भूमिका निभाई जिनमे ' शामिल है।<ref name="Salman's filmo">{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/salmankhan.htm|title=Salman Khan's box office filmography|publisher=BoxOfficeIndia.Com|accessdate=1 दिसंबर 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061015173113/http://www.boxofficeindia.com/salmankhan.htm|archivedate=15 अक्तूबर 2006|url-status=live}}</ref> प्रारंभ में ही बॉक्स ऑफिस पर इन फिल्मों की जबरदस्त सफलता के बावजूद १९९२-१९९३ में रिलीज हुई इनकी तमाम फिल्में असफल रही।<ref name="Salman's filmo"/> सूरज बड़जात्या के निर्देशन में दूसरी बार सहयोग करने से रोमांस फिल्म ''[[हम आपके हैं कौन]]'' में सह कलाकार [[माधुरी दीक्षित]] के साथ ख़ान ने १९९४ में अपनी पहली सफलता का इतिहास पुन: दोहराया। उस साल की यह सबसे बड़ी हिट फिल्म थी और बॉलीवुड में सबसे बड़ी व्यावसायिक सफलता के अलावा इस फिल्म को दूर दूर से प्रशंसा मिलती रही और ख़ान को भी उनके प्रदर्शन के लिए तारीफ मिली जिसके चलते उन्हें दूसरी बार [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के पुरस्कार]] के लिए नामांकन मिला। उस वर्ष ख़ान की भूमिका वाली तीन और फिल्में रिलीज़ हुईं लेकिन किसी ने भी इतनी सफलता नहीं दिलाई जितनी कि पहली वाली फिल्म ने दिलाई थी। हालाँकि सह कलाकार [[आमिर ख़ान]] के साथ इनकी फिल्म ''अंदाज अपना अपना''के रिलीज होने के बाद से ही इनके प्रदर्शन के लिए इन्हें प्रशंसा मिल गई थी। १९९५ में इन्होंने [[राकेश रोशन]] की ब्लॉकबस्टर फिल्म ''करण अर्जुन'' से अपनी सफलता को मजबूत किया जिसमें [[शाहरुख़ ख़ान]]<ref name="Salman's filmo"/> इनके सह कलाकार थे। यह फिल्म वर्ष की दूसरी सबसे बड़ी हिट फिल्म और इसमें करन की भूमिका ने उसके नाम को एक बार फिर फिल्मफेयर के ''सर्वश्रेष्ठ अभिनेता'' के लिए नामित कर दिया गया जिसमें ''करन अर्जुन'' के सह कलाकार शाहरूख ख़ान को यह पुरस्कार दे दिया गया था। १९९६ के बाद दो सफल फिल्में दी हैं। इनमें से पहली [[संजय लीला भंसाली]] की दिशात्मक शुरूआत''ख़ामोशी: द म्यूज़िकल'' थी जिसमें सह कलाकार के रूप में [[मनीषा कोइराला]], [[नाना पाटेकर]] और [[सीमा बिस्वास]] थीं। हालाँकि यह बॉक्स ऑफिस पर असफल रही फिर भी समीक्षकों द्वारा सराही गई। इनकी अगली सफलता [[सनी देओल]] और [[करिश्मा कपूर]] के साथ राज कंवर की एक्शन हिट फिल्म ''जीत'' से रही। १९९७ में इनकी दो फिल्में ''जुड़वां'' और ''[[औजार]]'' रिलीज़ हुई। पहली वाली फिल्म [[डेविड धवन]] के निर्देशन वाली एक हास्य फिल्म थी जिसमें जन्म के समय बिछुड़ जाने के कारण दोहरी भूमिका निभाई थी। ख़ान ने १९९८ में पाँच अलग अलग फिल्मों में काम किया जिसमें उनकी पहली रिलीज ''प्यार किया तो डरना क्या'' वर्ष की सबे बड़ी सफल फिल्म साबित हुई इसमें इनकी सह कलाकार [[काजोल देवगन|काजोल]] थीं। इसके बाद साधारण सी सफलता दिलाने वाली इनकी फिल्म ''जब प्यार किसी से होता है''<ref name="Salman's filmo"/> आई। ख़ान ने उस युवा पुरूष की भूमिका निभाई थी, जिसे ऐसे बच्चे को संरक्षण में रखना है, जो उसका बेटा होने का दावा करता है। इस फिल्म में ख़ान का प्रदर्शन उनके लिए कई सकारात्मक सूचना एवं उनके आलाचकों से इनके पक्ष में खबरें लेकर आया। वे [[करण जौहर|करन जौहर]] के निर्देशन वाली पहली फिल्म ''[[कुछ कुछ होता है (1998 फ़िल्म)|कुछ कुछ होता है]]'' के ही चक्कर काटते रहे। [[शाहरुख़ ख़ान|शाहरूख ख़ान]] और काजोल के साथ सह कलाकार के रूप में इन्होंने केवल अमन की भूमिका करने वाले केमियो तक ही बढ़ पाए। लेकिन, यह उसके लिए फायदेमंद सिद्ध हुई क्योंकि उनके प्रदर्शन ने उन्हें दूसरी बार [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता]] की श्रेणी में [[फिल्म फेयर पुरस्कार|फिल्मफेयर पुरस्कार]] दिला दिया। 1999 में ख़ान ने तीन हिट फिल्मों ''[[हम साथ-साथ हैं]]'' में भूमिका निभाई जिन्होंने तीसरी बार सूरज बड़जात्या के साथ इनके संबंधों को मजबूत किया ''[[बीवी नं॰ 1|बीवी नं.1]]'' उस साल की सबसे बड़ी फिल्म रही और ''[[हम दिल दे चुके सनम]]'' ने आलोचकों का मुँह बंद कर दिया और इस फिल्म ने इन्हें एक बार फिर सर्वश्रेष्‍ठ अभिनेता के फिल्मफेयर पुरस्कार के लिए नामित करवा दिया। === सन 2000 में === वर्ष 2000 में इन्होंने छ: फिल्मों में काम किया जो आलोचकों की दृष्टि में व्यापार करने में असफल रहीं, इनमें से दो फिल्में कुछ सफल रहीं जैसै ''[[हर दिल जो प्यार करेगा]]'' और ''[[चोरी चोरी चुपके चुपके]]'' और इन दोनों में [[रानी मुखर्जी]] और [[प्रीति ज़िंटा|प्रिटी जिन्टा]] इनकी सह कलाकार थीं। वर्ष 2001 तक देर से रिलीज होने वाली इनकी फिल्म ''चोरी चोरी चुपके चुपके'', में इनके प्रदर्शन की सराहना की गई। ''सरोगेट चाइल्ड बर्थ'' के मुद्दे को सुलझाने वाली बालीवुड की यह पहली फिल्म थी जिसमें ख़ान ने एक धनी उद्योगपति की भूमिका निभाई थी, जो अपनी पत्नी के बांझ होने के बाद एक सरोगेट मदर किराए पर रख लेता है। आलोचकों ने इनके इस रूख को गंभीर भूमिका के प्रति लिया जिसमें इनके पहले की भूमिकाओं<ref>{{cite web|author=Adarsh, Taran|title=Chori Chori Chupke Chupke: Movie Review|date=मार्च 8, 2001|url=http://www.indiafm.com/movies/review/6728/index.html|publisher=Indiafm.com|access-date=January 25 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080812055253/http://indiafm.com/movies/review/6728/index.html|archive-date=12 अगस्त 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=Us Salam, Ziya|title=Film review: Chori Chori Chupke Chupke|date=[[March 16]], [[2001]]|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/2001/03/16/stories/09160223.htm|publisher=द हिन्दू|accessdate=1 दिसंबर 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229132603/http://www.hinduonnet.com/thehindu/2001/03/16/stories/09160223.htm|archive-date=29 दिसंबर 2008|url-status=dead}}</ref> की तुलना में अधिक पैनापन दिखाई दिया। वर्ष 2002 में इन्होंने विलंब से रिलीज होने वाली फिल्म ''[[हम तुम्हारे हैं सनम|हम तुम्हारें हैं सनम]] में काम किया जो बॉक्स ऑफिस पर अर्द्ध हिट रही। ख़ान की अगली फिल्में बॉक्स ऑफिस पर तब तक असफल होती रही जब तक उन्होंने 2003 में ''[[तेरे नाम]]'' फिल्म से अपनी वापसी नहीं की। इस फिल्म से बहुत कमाई की गई और इसके आलोचकों ने इसके प्रदर्शन की तारीफ की जिसमें [[तरण आदर्श|तरन आदर्श]] नामक फिल्म में टी की तर्ज पर बनी इस फिल्म में सलमान ख़ान ने अच्छा अभिनय किया था। वह क्रम में अग्नि को साँस के रूप में ग्रहण करता है जिससे परेशानी होती है। लेकिन बाहर के मुश्किल हालातों में रहने वाला एक संवेदनशील व्यक्ति बाद में सबसे आगे आ जाता है। उनका भावनात्मक रूप से चिल्लाना बेहद शानदार रहा।''<ref>{{cite web|author=Adarsh, Taran|url=http://indiafm.com/movies/review/7078/index.html|title=Tere Naam|publisher=[[indiaFM]]|date=[[August 15]] [[2003]]|accessdate=21 फरवरी 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080510075119/http://www.indiafm.com/movies/review/7078/index.html|archive-date=10 मई 2008|url-status=dead}}</ref> इन्होंने ''[[मुझसे शादी करोगी]]'' (2004) और ''[[नो एन्ट्री (2005 फ़िल्म)|नो एन्ट्री]]'' (2005)''<ref name="Salman's filmo"/> जैसी हास्य फिल्मों के द्वारा बॉक्स ऑफिस पर अपनी सफलता जारी रखी। वर्ष 2006 इनके लिए अत्यधिक असफलता का वर्ष रहा जिसमें इनकी फिल्में ''जान-ए-मन और ''[[बाबुल]]'' दोनों ही बॉक्स ऑफिस पर बुरी तरह पिट गईं। ख़ान ने वर्ष 2007 की शुरूआत ''[[सलाम-ए-इश्क़|सलाम ए इश्क]]'' फिल्म से की जो बॉक्स ऑफिस पर कुछ अच्छा न कर सकी। उनकी अगली रिलीज ''[[पार्टनर|पार्टनर]]'' ने बॉक्स ऑफिस पर अच्छा कार्य किया और ब्लॉकबस्टर की छवि<ref>{{cite web|url=http://www.ibosnetwork.com/asp/topgrossersbyyear.asp?year=2007|title=Box Office Results Top Grosses by Decades and Years - 2007|publisher=International Business Overview Standard|accessdate=1 दिसंबर 2007|archive-url=https://archive.today/20121208194810/http://www.ibosnetwork.com/asp/topgrossersbyyear.asp?year=2007|archive-date=8 दिसंबर 2012|url-status=live}}</ref> दिलवाई। इसके बाद वे [[हॉलीवुड|हालीवुड]] की एक मुवी में ''Marigold: An Adventure in India'' अमरीकी महिला कलाकार [[अली लार्टर]] के साथ दिखाई दिए। एक भारतीय आदमी और अमरीकी महिला की प्रेम कहानी बताने वाली यह फिल्म व्यापार और आलोचकों की दृष्टि से एक बड़ी असफलता रही। वर्ष 2008 में ख़ान ने अपनी गेम शो दस का दम के साथ छोटे परदे पर उतरे जो अंतरराष्ट्रीय शो पॉवर ऑफ़ टेन<ref>[http://www.newsline365.com/20081270/salman-khan-debuts-on-tv-with-dus-ka-dum/ सलमान ख़ान का दस का दम] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205011516/http://www.newsline365.com/20081270/salman-khan-debuts-on-tv-with-dus-ka-dum/ |date=5 दिसंबर 2008 }} के साथ पहली बार टीवी पर आगमन</ref> पर आधारित था। === निजी जीवन === ख़ान लेखक [[सलीम ख़ान]] और उनकी पहली पत्नी सलमा ख़ान के सबसे बड़े बेटे हैं। उनकी सौतेली माँ [[हेलन]] बॉलीवुड के बीते ज़माने की एक मशहूर अभिनेत्री हैं, जिन्होंने उनके साथ ''[[खामोशी (1996 फ़िल्म)|खामोशी]]'' (1996) और ''[[हम दिल दे चुके सनम (1999 फ़िल्म)|हम दिल दे चुके सनम]]'' (1999) में सह-कलाकार के रूप में कार्य किया था। इनके दो भाई, [[अरबाज़ ख़ान]] और [[सुहेल ख़ान|सोहेल ख़ान]] और दो बहनें, अल्वीरा एवं अर्पिता हैं।, ख़ान एक समर्पित बॉडीबिल्डर हैं। वे प्रतिदिन मेहनत करते हैं और मूवी तथा स्टेज शो में अपनी कमीज उतारने के लिए प्रसिद्ध हैं। [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमरीका]] की ''पीपुल'' पत्रिका द्वारा वर्ष 2004 में इन्हें दुनिया का 7वां सबसे सुंदर पुरूष और भारत के सबसे सुंदर पुरूष का खिताब मिला। अपने कैरियर में<ref name=www.indiantelevision.com>{{cite web|url=http://www.indiantelevision.com/tube/y2k4/mar/martube17.htm|title="'Masand ki Pasand' is Salman Khan this time"|3=Indian television|date=[[March 25]] [[2004]]|accessdate=23 अगस्त 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060427035801/http://www.indiantelevision.com/tube/y2k4/mar/martube17.htm|archive-date=27 अप्रैल 2006|url-status=dead}}</ref> ख़ान विभिन्न धर्मार्थ संस्थाओं से जुड़े हुए हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.ibnlive.com/news/salman-still-dares-to-bare-at-40/2843-8.html|title=Salman still dares to 'bare' at 40|date=[[December 27]], [[2005]]|publisher=[[CNN-IBN]]|accessdate=1 दिसंबर 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012133824/http://ibnlive.com/news/salman-still-dares-to-bare-at-40/2843-8.html|archive-date=12 अक्तूबर 2007|url-status=live}}</ref> बहुत सी अभिनेत्रियों के साथ रोमांस और अपनी पूर्व प्रेमिका [[ऐश्वर्या राय]], [[सोमी अली]] और [[संगीता बिजलानी]] के साथ संबंधों के बावजूद ख़ान भारतीय मीडिया जगत में बालीवुड का सबसे चहेता कुंवारा अभिनेता बनता रहा है। वे 2003 से ही मॉडल से अभिनेत्री बनी [[कैटरीना कैफ]] के साथ डेटिंग करते आ रहे थे।।<ref>{{cite web|author=Menon, Sita|title=Katrina's beautiful, and she knows it|publisher=|4=रीडिफ.कॉम|url=http://www.rediff.com/news/2003/jul/22katrina.htm|date=[[July 21]],[[2003]]|accessdate=26 जनवरी 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20130923071622/http://www.rediff.com/news/2003/jul/22katrina.htm|archive-date=23 सितंबर 2013|url-status=live}}</ref> 15 जनवरी 2008 को [[लंदन]] के [[मैडम तुसाद संग्रहालय|मैडम तुसाद]] [[संग्रहालय]] में ख़ान की आदमकद मोम की प्रतिमा स्थापित की गई और इस प्रकार संग्रहालय में मोम की प्रतिमा के रूप में दिखाई देने वाले वे चौथे भारतीय अभिनेता बन गए।<ref>{{cite web|author=Indo-Asian News Service|url=http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=ac5beb5b-fe5f-4634-8114-bda3ce468c95&&Headline=Salman+Khan+unveils+wax+figure+at+Madame+Tussauds|publisher=हिन्दुस्तान टाइम्स|title=Salman Khan unveils wax figure at Madame Tussauds|date=[[January 15]], [[2008]]|accessdate=15 जनवरी 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080317092056/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=ac5beb5b-fe5f-4634-8114-bda3ce468c95&&Headline=Salman+Khan+unveils+wax+figure+at+Madame+Tussauds|archive-date=17 मार्च 2008|url-status=live}}</ref> ==विवाद== === कानूनी परेशानियाँ === 28 सितम्बर 2002, को लापरवाही से गाड़ी चलाने के लिए गिरफ्तार किया गया। उनकी कार के मुम्बई में एक बेकरी से टकरा जाने से सड़क की पगडण्डी पर सो रहा एक व्यक्ति मारा गया और अन्य तीन इस दुर्घटना में घायल हो गए।<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/news/2002/sep/28khan.htm|title="Salman Khan's jeep runs over pavement dwellers, one dead; actor surrenders"|3=रीडिफ.कॉम|4=|access-date=17 नवंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080914041002/http://www.rediff.com/news/2002/sep/28khan.htm|archive-date=14 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> उनके खिलाफ जानबूझकर अपराध करने के लिए आरोप लगाए गए किंतु बाद में उन्हें छोड़ दिया गया और उन्हें दोषी नहीं पाया गया। तथापि, इस घटना के संबंध में वे कुछ कम गंभीर प्रवृति के प्रकरणों<ref name=bbcsouthasia>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3076990.stm|title="Bollywood homicide charge dropped"|publisher=बीबीसी न्यूज़ South Asia|date=[[September 3]] [[2003]]|accessdate=16 अक्टूबर 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20090115165750/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3076990.stm|archive-date=15 जनवरी 2009|url-status=live}}</ref> की श्रृंखलाओं में अभी भी लटके हुए हैं। 17 फरवरी, 2006 को खतरे में पड़ी एक वन्य जाति [[चिंकारा]] का शिकार करने के लिए एक वर्ष की जेल भी हुई थी। उच्च अदालत में अपील के दौरान<ref name=yahoonewsindia>{{cite web|url=http://in.news.yahoo.com/060217/139/62k5x.html|title="Salman Khan sentenced to one-year imprisonment in poaching case"|publisher=Asian News International (ANI) via [[Yahoo! News]] India|date=[[February 17]] [[2006]]|accessdate=28 जून 2006}}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> सजा पर रोक लगा दी गई थी। 06 मई 2015 को उन्हें न्यायालय ने हिट एंड रन केस में दोषी मानते हुए 5 वर्ष की सजा सुनाई। 10 अप्रैल, 2006, को खतरे में पड़ी एक वन्य प्रजाति का शिकार करने के लिए पाँच वर्ष की जेल की सजा सुनाई गई थी। उन्हें रिमांड पर [[जोधपुर]] जेल लाया गया जहाँ वे 13 अप्रैल तक रहे तथा इसके बाद उन्हें जमानत<ref name=sify>{{cite web|url=http://sify.com/movies/bollywood/fullstory.php?id=14184053|title="Salman granted bail on poaching case"|publisher=[[Sify|sify.com]]|date=[[13 April]] [[2006]]|accessdate=28 जून 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060414193540/http://sify.com/movies/bollywood/fullstory.php?id=14184053|archive-date=14 अप्रैल 2006|url-status=dead}}</ref> पर रिहा कर दिया गया। 24 अगस्त 2007, को जोधपुर सत्र न्यायालय ने, चिंकारा शिकार के मामले में इन्हें वर्ष 2006 में सुनाई गई 5 वर्ष की कैद के निर्णय के खिलाफ दायर याचिका को अस्वीकार कर दिया गया था। सुनवाई के समय ख़ान किसी स्थान पर शूटिंग में व्यस्त थे और इनकी बहन ने अदालत की कार्यवाहियों<ref>{{cite web|url=http://www.ibnlive.com/news/jodhpur-court-upholds-salmans-5year-jail-term/47375-3.html|title=www.ibnlive.com/news/jodhpur-court-upholds-salmans-5year-jail-term/47375-3.html<!--INSERT TITLE-->|website=News 18|archive-url=https://web.archive.org/web/20080924231604/http://www.ibnlive.com/news/jodhpur-court-upholds-salmans-5year-jail-term/47375-3.html|archive-date=24 सितंबर 2008|access-date=17 नवंबर 2008|url-status=live}}</ref> में अपनी हाजिरी लगाई। एक दिन बाद, [[राजस्थान]] की एक अदालत ने शिकार करने के एक मामले में इन्हें जेल भेजने वाले एक निर्णय को सही मानते हुए जोधपुर में गिरफ्तार कर लिया गया। 31 अगस्त 2017 के दिन जोधपुर की सेंट्रल जेल से ख़ान को जमानत पर रिहा कर दिया गया जहां उन्होंने छः दिन बिताए थे। === सम्बन्धों की परेशानियाँ=== अभिनेत्री [[ऐश्वर्या राय]] के साथ इनकी हिचकौले खाती दोस्ती भारतीय मीडिया जगत की सुर्खियां बनी हुई थी और लगातार इनके बारे में अनाप-शनाप बातें<ref>{{cite web|url=http://www.tribuneindia.com/2002/20020303/spectrum/main6.htm|title="Salman in news for the wrong reasons"|3=Tribune of India|4=|access-date=17 नवंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20131121110907/http://www.tribuneindia.com/2002/20020303/spectrum/main6.htm|archive-date=21 नवंबर 2013|url-status=live}}</ref> लिखी जाती थीं। मार्च 2002 में इनके संबंधों के टूटने के बाद राय ने इन्हें परेशान करने के लिए अदालत में केस दर्ज करवा दिया। इन्होंने दावा किया कि ख़ान उनके रिश्‍तों को तोड़ने की शर्तों के साथ संबंध नहीं बना पाए हैं और उन्हें परेशान कर रहे हैं इसलिए इनके माता पिता ने उनके खिलाफ शिकायत दर्ज की है।<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/23402266.cms|title="Salman harassing me, says Aishwarya"|publisher=द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|4=|access-date=17 नवंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081221120035/http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/23402266.cms|archive-date=21 दिसंबर 2008|url-status=live}}></ref> वर्ष 2005 में मुंबई पुलिस द्वारा 2001 में रिकार्ड किए गए एक मोबाइल फोन की गैर कानूनी प्रति के बारे में समाचार प्रकाशित किए गए। यह एक ऐसा कॉल लग रहा था जिसमें इन्होंने अपनी पूर्व प्रेमिका ऐश्वर्या राय को मुंबई की अपराध हस्तियों द्वारा आयोजित सामाजिक गतिविधियों में अपनी उपस्थिति देने के लिए धमकी दी थी। इस फोन में [[संगठित अपराध]] जगत से संबंध तथा दूसरे अभिनेताओं के बारे में अनादरसूचक शब्दों के बारे में अफवाहें फैली हुई थी। तथापि, इस कथित टेप की जांच [[चंडीगढ़]] की [[भारत सरकार|सरकारी]] फोरेन्सिक लैब में की गई जिसमें इसे<ref>{{cite web|url=http://www.tribuneindia.com/2005/20050718/nation.htm#1|title="Police records Salman Khan's voice, Ash keeps mum"|3=The Tribune|date=[[July 18]] [[2005]]|access-date=17 नवंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20131121110907/http://www.tribuneindia.com/2005/20050718/nation.htm#1|archive-date=21 नवंबर 2013|url-status=live}}</ref> झूठा<ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/2005/09/17/int6.htm|title="Salman cleared in Aishwarya tape case"|3=Associated Press|date=[[September 16]] [[2005]]|accessdate=23 अगस्त 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061105055103/http://www.dawn.com/2005/09/17/int6.htm|archive-date=5 नवंबर 2006|url-status=live}}</ref> पाया गया। ===२०१६ रेप पर बयान और विवाद=== २०१६ में जब सलमान ख़ान [[सुल्तान (२०१६ फ़िल्म)|सुल्तान]] फ़िल्म की शूटिंग समाप्त हुई तब [[मीडिया]] ने पूछा कि कैसा रहा शूटिंग का समय तब सलमान ने विवादित जवाब <ref>{{समाचार सन्दर्भ|last1=पत्रिका न्यूज़|title=फिर सामने आया शाहरुख-सलमान का दोस्ताना लुक, देखें तस्वीर|url=http://www.patrika.com/news/bollywood/shah-rukh-khan-salman-khan-go-for-bike-date-1338366/|accessdate=1 जुलाई 2016|date=२०१६|archive-url=https://web.archive.org/web/20160702143828/http://www.patrika.com/news/bollywood/shah-rukh-khan-salman-khan-go-for-bike-date-1338366/|archive-date=2 जुलाई 2016|url-status=live}}</ref> देते हुए कहा था कि जैसे जिस महिला के रेप होता है और वो पीड़ित होती है वैसे अब मेरा हाल है। तभी से सलमान पर विवाद हो गया है। इस कारण [[राष्ट्रीय महिला आयोग]] ने माफ़ी माँगने को कहा है। राष्ट्रीय कांग्रेस पार्टी के नेता [[माजीद मेमन|मजीद मेमन]] <ref>{{समाचार सन्दर्भ|last1=[[नवभारत टाइम्स]]|title='रेप' बयान पर सलमान ख़ान खत्म करें विवाद|url=http://khabar.ndtv.com/news/filmy/should-salman-khan-apologise-for-rape-remark-read-what-shah-rukh-khan-has-said-1426764|accessdate=1 जुलाई 2016|date=२०१६|archive-url=https://web.archive.org/web/20160702152618/http://khabar.ndtv.com/news/filmy/should-salman-khan-apologise-for-rape-remark-read-what-shah-rukh-khan-has-said-1426764|archive-date=2 जुलाई 2016|url-status=dead}}</ref> ने कहा है कि सलमान को ७ जुलाई को पेश होने को बोला है और अगर ये कह देते है कि इन्हें किसी महिला को ठेस पहुंचाने का इरादा नहीं था। इस कारण [[सामाजिक मीडिया|सामजिक मीडिया]] [[ट्विटर]] <ref>{{समाचार सन्दर्भ|last1=एनडीटीवी ख़बर|title=सलमान ख़ान पर 'नो कमेंट' कहने के बाद शाहरुख ख़ान ने ट्विटर पर दिखाया भाईचारा|url=http://khabar.ndtv.com/news/filmy/should-salman-khan-apologise-for-rape-remark-read-what-shah-rukh-khan-has-said-1426764|accessdate=०१ जुलाई २०१६|date=२०१६|archive-url=https://web.archive.org/web/20160702152618/http://khabar.ndtv.com/news/filmy/should-salman-khan-apologise-for-rape-remark-read-what-shah-rukh-khan-has-said-1426764|archive-date=2 जुलाई 2016|url-status=dead}}</ref> पर इस मामले में काफी चर्चा चली है। ===काला हिरण केस=== 5 अप्रैल 2018 को जोधपुर<ref>{{cite web|url=https://www.nayaindia.com/top-news-in-hindi/salman-khan-bail-petition-jodhpur-court-start-hearing-again.html|title=जोधपुर न्यायालय में सलमान की याचिका पर दोबारा सुनवाई|date=7 April 2018|work=Naya India Team|access-date=7 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407183359/https://www.nayaindia.com/top-news-in-hindi/salman-khan-bail-petition-jodhpur-court-start-hearing-again.html|archive-date=7 अप्रैल 2018|url-status=dead}}</ref> की एक अदालत ने काला हिरण के शिकार मामले में दो दशक पुराने केस के बाद बाद अभिनेता सलमान ख़ान को दोषी करार दिया. कोर्ट ने सलमान ख़ान को पांच साल कैद की सजा सुनाई. इसके साथ ही कोर्ट ने सलमान ख़ान पर 10 हजार रुपये का जुर्माना भी लगाया है<ref>{{cite web|url=https://hindi.news18.com/news/rajasthan/jodhpur-salman-khan-becomes-emotional-after-sentenced-5-year-prison-1330198.html|title=Salman Khan Blackbuck Poaching Case|date=5 April 2018|publisher=|access-date=5 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180406040346/https://hindi.news18.com/amp/news/rajasthan/jodhpur-salman-khan-becomes-emotional-after-sentenced-5-year-prison-1330198.html|archive-date=6 अप्रैल 2018|url-status=dead}}</ref><br> 7 अप्रैल 2018 को&nbsp;काले हिरण का शिकार करने के मामले में अभिनेता सलमान ख़ान को जोधपुर की सेशंस कोर्ट ने 50 हजार रुपये का जुर्माने के साथ जमानत दे दी है।<ref>{{cite web|url=http://amarujala.com/amp/india-news/salman-khan-might-get-bail-today-from-session-court.html|title=Salman Khan gets bail in Blackbuck Poaching case|date=7 April 2018|publisher=}}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == पुरस्कार और नामांकन == ==== राष्ट्रीय सम्मान ==== * 2007 : ''राजीव गांधी पुरस्कार'' मनोरंजन के लिए अपने में उत्कृष्ट उपलब्धि है।<ref>{{cite web|author=NDTV Correspondent|date=[[August 10]], [[2007]]|url=http://www.ndtvmovies.com/newstory.asp?section=Movies&id=ENTEN20070022164|publisher=NDTV.com|title=Salman to get the Rajiv Gandhi award|accessdate=3 दिसंबर 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226013552/http://www.ndtvmovies.com/newstory.asp?section=Movies&id=ENTEN20070022164|archive-date=26 फ़रवरी 2008|url-status=dead}}</ref> == फिल्मोग्राफी == {{main|सलमान ख़ान की फ़िल्में}} {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" !साल !शीर्षक !भूमिका !अन्य नोट |- |१९८८ |''[[बीवी हो तो ऐसी]]'' |विक्की भंडारी | |- |१९८९ |''[[मैंने प्यार किया]]'' |प्रेम चौधरी |'''विजेता''', [[किसी पुरुष अभिनेता की पहली फिल्म के लिए सर्वश्रेष्ठ पहली फ़िल्म का पुरस्कार|पुरुष सर्वश्रेष्ठ पहली फ़िल्म पुरस्कार]]<br /> मनोनीत , [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]] |- |१९९० |''[[बाग़ी (1990 फ़िल्म)|बाग़ी]]'' |साजन सूद | |- |rowspan="5"|१९९१ |''[[सनम बेवफ़ा|सनम बेवफा]]'' |सलमान ख़ान | |- |''[[पत्थर के फूल]]'' |इंस्पेक्टर सूरज | |- |''[[कुर्बान (1991 फ़िल्म)|कुर्बान]]'' |आकाश सिंह | |- |''लव'' |पृथ्वी | |- |''[[साजन (1991 फ़िल्म)|साजन]]'' |आकाश वर्मा | |- |rowspan="4"|१९९२ |''[[सूर्यवंशी]]'' |विक्की / सूर्यवंशी विक्रम सिंह | |- |''[[एक लड़का एक लड़की]]'' |राजा | |- |''[[जागृति (1992 फ़िल्म)|जागृति]]'' |जुगनू | |- |''[[निश्चय]]'' |रोहन यादव / वासुदेव गुजराल | |- |rowspan="2"|१९९३ |''[[चन्द्रमुखी (1993 फ़िल्म)|चन्द्र मुखी]]'' |राजा राय | |- |''[[दिल तेरा आशिक]]'' |विजय | |- |rowspan="4"|१९९४ |''[[अंदाज़ अपना अपना]]'' |प्रेम भोपाली | |- |''[[हम आपके हैं कौन]]'' |प्रेम निवास | |- |''[[चाँद का टुकड़ा (1994 फ़िल्म)|चांद का टुकड़ा]]'' |श्याम मल्होत्रा | |- |''[[संगदिल सनम]]'' |किशन | |- |rowspan="2"|१९९५ |''[[करन अर्जुन]]'' |कर्ण सिंह / अजय |नामित , [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]] |- |''[[वीरगति (1995 फ़िल्म)|वीरगति]]'' |अजय | |- |rowspan="4"|१९९६ |''[[मझधार]]'' |गोपाल | |- |''[[खामोशी (1996 फ़िल्म)|खामोशी]]'' |राज | |- |''[[जीत (1996 फ़िल्म)|जीत]]'' |राजनाथ/'राजू' सहाय |मनोनीत , [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता का पुरस्कार]] |- |'' [[दुश्मन दुनिया का (1996 फ़िल्म)|दुश्मन दुनिया का]]'' | |विशेष उपस्थिति |- |rowspan="4"|१९९७ |''[[जुड़वा (1997 फ़िल्म)|जुड़वां]]'' |राजा / प्रेम मल्होत्रा | |- |''[[औज़ार (1997 फ़िल्म)|औज़ार]]'' |इंस्पेक्टर सूरज प्रकाश | |- |''[[दस (1997 फ़िल्म)|दस]]'' |कैप्टन जीत शर्मा |अधूरी फिल्म |- |''[[दीवाना मस्ताना]]'' |प्रेम कुमार |विशेष उपस्थिति |- |rowspan="5"|१९९८ |''[[प्यार किया तो डरना क्या (1998 फ़िल्म)|प्यार किया तो डरना क्या]]'' |सूरज खन्ना |नामित , [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]] |- |''[[जब प्यार किसी से होता है (1998 फ़िल्म)|जब प्यार किसी से होता है]]'' |सूरज धनराजगीर | |- |''[[सर उठा के जियो (1998 फ़िल्म)|सर उठा के जियो]]'' | |विशेष उपस्थिति |- |''[[बंधन (1998 फ़िल्म)|बंधन]]'' |राजू | |- |''[[कुछ कुछ होता है]]'' |अमान मेहरा |'''विजेता''', [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता का पुरस्कार]]<br /> विशेष उपस्थिति |- |rowspan="6"|१९९९ |''[[जानम समझा करो]]'' |राहुल मेहरा | |- |''[[बीवी नं॰ 1]]'' |प्रेम मेहरा |नामित , [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ हास्य अभिनेता पुरस्कार]] |- |''[[सिर्फ तुम]]'' |प्रेम |विशेष उपस्थिति |- |''[[हम दिल दे चुके सनम]]'' |समीर रेफीलिनी |नामित , [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]] |- |''[[हैलो ब्रदर]]'' |हीरो | |- |''[[हम साथ साथ हैं]]'' |प्रेम | |- |rowspan="5"|२००० |''[[दुल्हन हम ले जायेंगे]]'' |राजा ओबेराय | |- |''[[चल मेरे भाई]]'' |प्रेम ओबेराय | |- |''[[हर दिल जो प्यार करेगा]]'' |राज / रोमी | |- |''[[ढ़ाई अक्षर प्रेम के|ढाई अक्षर प्रेम के]]'' | |मित्र उपस्थिति |- |''[[कहीं प्यार ना हो जाये (2000 फ़िल्म)|कहीं प्यार ना हो जाए]]'' |प्रेम कपूर | |- |२००१ |''[[चोरी चोरी चुपके चुपके]]'' |राज मल्होत्रा | |- |rowspan="3"|२००२ |''[[तुमको ना भूल पायेंगे|तुमको ना भूल पाएंगे]]'' |वीर सिंह ठाकुर / अली | |- |''[[हम तुम्हारे हैं सनम]]'' |सूरज | |- |''[[ये हैं जलवा (2002 फ़िल्म)|ये हैं जलवा]]'' |राज ' राजू ' सक्सेना / राज मित्तल | |- |rowspan="4"|२००३ |'' [[लव एट टाइम्स स्क्वैर (2003 फ़िल्म)|लव एट टाइम्स स्क्वायर]]'' | |विशेष उपस्थिति ( गीत ) |- |''[[स्टम्पड (2003 फ़िल्म)|स्टम्प्ड]]'' | |विशेष उपस्थिति ( गीत ) |- |''[[तेरे नाम]]'' |राधे मोहन |मनोनीत , [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का पुरस्कार]] |- |''[[बाग़बान (2003 फ़िल्म)|बागबान]]'' |आलोक राज |नामित , [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता का पुरस्कार]]<br /> विशेष उपस्थिति |- |rowspan="4"|२००४ |''[[गर्व (2004 फ़िल्म)|गर्व]]'' | ऐसिपि अर्जुन रणावत | |- |''[[मुझसे शादी करोगी]]'' |समीर मल्होत्रा | |- |''[[फिर मिलेंगे (2004 फ़िल्म)|फिर मिलेंगे]]'' |रोहित मनचंदा | |- |''[[दिल ने जिसे अपना कहा (2004 फ़िल्म)|दिल ने जिसे अपना कहा]]'' |ऋषभ | |- |rowspan="4"|२००५ |''[[लकी (2005 फ़िल्म)|लकी]]'' |आदित्य | |- |''[[मैंने प्यार क्यूँ किया|मैंने प्यार क्यों किया?]]'' |डॉ॰ समीर मल्होत्रा | |- |''[[नो एन्ट्री (2005 फ़िल्म)|नो एन्ट्री]]'' |प्रेम |नामित , [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ हास्य अभिनेता पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ हास्य कलाकार फ़िल्म पुरस्कार]] |- |''[[क्योंकि (2005 फ़िल्म)|क्यों की]]'' |आनंद | |- |rowspan="4"|२००६ |''[[सावन (2006 फ़िल्म)|सावन]]'' | | |- |''[[शादी करके फँस गया यार|शादी करके फंस गया यार]]'' |अयान | |- |''[[जानेमन (2006 फ़िल्म)|जान-ए-मन]]'' | सुहान | |- |''[[बाबुल (2006 फ़िल्म)|बाबुल]]'' |अविनाश कपूर | |- |rowspan="5"|२००७ |''[[सलाम-ए-इश्क़]]'' |राहुल | |- |''[[पार्टनर|पार्टनर]]'' |प्रेम | |- |''[[मैरीगोल्ड (2007 फ़िल्म)|मैरीगोल्ड]]'' |प्रेम | |- |''[[ओम शांति ओम ( फिल्म )|ओम शांति ओम]]'' |खुद |''दीवानगी दीवानगी'' गीत में विशेष उपस्थिति |- |''[[सांवरिया]]'' |ईमान | |- |rowspan="4"|२००८ |''[[गॉड तुस्सी ग्रेट हो|गोड तुसी ग्रेट हो]]'' |अरूण प्रजापति | |- |''[[हैलो (फिल्म)|हैलो]]'' |चेतन भगत |विशेष उपस्थिति |- |''[[युवराज (२००८ फ़िल्म)|युवराज]]'' |देवेन युवराज |उत्पादन के बाद |- |''[[हीरोज]]'' |बलकार सिंह / जसविंदर सिंह |उत्पादन के बाद |- |rowspan="3"|२००९ |''[[मैं और मिसेज खन्ना]]'' |समीर खन्ना | |- |''[[वांटेड]]'' |राधे/राजवीर शेखावत | |- |[[लंदन ड्रीम्स]] |मन्नू | |- |२०१० |[[वीर (फ़िल्म)|वीर]] |वीर प्रताप सिंह | |- |२०११ |[[दबंग]] |इन्सपेक्टर चुलबुल पांडे | |- |२०११ |[[रेडियो|रेडी]] |प्रेम कपूर | |- |२०१५ |[[किक (२०१४ फिल्म)|किक]] |डेविल/देबि लाल सिंह | |- |२०१४ |[[दबंग २]] |चुलबुल पांडे | |- |२०१४ |[[जय हो]] |जय अग्निहोत्री | |- |२०१४ |[[एक था टाइगर]] |टाइगर/मनीष चंद्रा/अविनाश सिंह राठोड | |- |२०१५ |[[प्रेम रतन धन पायो]] |प्रेम दिलवाला/युवराज विजय सिंह | |- |२०१५ |[[बजरंगी भाईजान]] |पवन कुमार चतुर्वेदी / बजरंगी भाईजान | |- |२०१६ |[[सुल्तान (२०१६ फिल्म)|सुल्तान]] |सुल्तान अली ख़ान | |- |2017 |[[ट्युबलाइट]] |लक्ष्मन सिंह विष्ट | |- |2017 |[[टाइगर जिंंदा है]] |टाइगर / अविनाश सिंह राठौड़ | |- |2018 |[[रेस 3]] |सिकंदर | |- |2019 |[[भारत (फ़िल्म)|भारत]] |भारत |पहले दिन सबसे ज्यादा कमाई करने वाली सलमान की फिल्म |- |2021 |राधे |राधे | |- |2021 |अंतिम |इंस्पेक्टर राजवीर सिंह संधू | |- |2023 |[[पठान (फ़िल्म)|पठान]] |टाइगर / अविनाश सिंह राठौड़ | |- |2023 |[[टाइगर 3]] |टाइगर / अविनाश सिंह राठौड़ | |} <br /> == टेलीविजन == {| class="wikitable sortable" |+ ! वर्ष ! कार्यक्रम ! अभिनय ! टिप्पणी |- | २००८ | ''[[१० का दम]]'' प्रथम संस्करण | प्रस्तोता | |- | २००९ | ''१० का दम'' संस्करण २ | प्रस्तोता | |- |२००९ |[[सीआईडी (धारावाहिक)]] | |"[[वांटेड]]" के प्रचार के लिए |- | २०१० | ''[[बिग बॉस 4]]'' | प्रस्तोता | |- | २०११ | ''[[बिग बॉस (सीज़न 5)|बिग बॉस ५]]'' | प्रस्तोता | सह-मेजबानी [[संजय दत्त]] |- |२०११ |[[तारक मेहता का उल्टा चश्मा]] | |"[[रेडियो|रेडी]]" के प्रमोशन के लिए |- | २०१२ | ''[[बिग बॉस 6]]'' | प्रस्तोता | |- | २०१३ | ''[[बिग बॉस 7]]'' | प्रस्तोता | |- |२०१४ |[[सीआईडी (धारावाहिक)]] | |"[[किक (२०१४ फिल्म)|किक]]" के प्रचार के लिए |- | २०१५ | ''[[बिग बॉस 8]]'' | प्रस्तोता | |- | २०१५ | ''[[बिग बॉस 9]]'' | प्रस्तोता | |- |२०१५ |[[तारक मेहता का उल्टा चश्मा]] | |"[[प्रेम रतन धन पायो]]" के प्रचार के लिए |} === लेखक === {| class="wikitable sortable" |+ ! वर्ष ! शीर्षक ! निर्देशक ! टिप्पणी |- | १९९० | ''[[बागी (१९९० फ़िल्म)|बागी]]'' | दीपक शिवदासवानी | |- | १९९३ | ''[[चन्द्रमुखी (1993 फ़िल्म)|चन्द्रमुखी]]'' | देबालय डे | |- | २०१० | ''[[वीर (फ़िल्म)|वीर]]'' | अनिल शर्मा | |} === निर्माता === {| class="wikitable sortable" |+ ! वर्ष ! शीर्षक ! निर्देशक ! टिप्पणी |- | २०११ | ''[[चिल्लर पार्टी]]'' | नितेश तिवारी और विकास बहल | सर्वश्रेष्ट बाल फ़िल्म के लिए राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार |} == इन्हें भी देखें == * [[बीइंग ह्यूमन फ़ाउन्डेशन]] * [[भारतीय अभिनेताओं की सूची]] * [[मध्य प्रदेश के लोगों की सूची]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|2}} ==बाहरी&nbsp;कड़ियाँ== {{IMDb name|0006795|सलमान ख़ान}} {{commons}} {{Wikiquote}} {{Authority control}} [[श्रेणी:1965 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]] [[श्रेणी:मुंबई के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय अभिनेता]] [[श्रेणी:पार्श्वगायक]] [[श्रेणी:सलमान ख़ान]] [[श्रेणी:भारतीय पुरुष आवाज अभिनेताओं]] nqftkl2fw4bjh0fr8gusxw64o6ndrkg शाहरुख़ ख़ान 0 8532 6555595 6550827 2026-05-23T15:17:15Z The Sorter 845290 अनावश्यक उर्दू और अंग्रेज़ी पाठ हटाया 6555595 wikitext text/x-wiki {{Expand English|Shah Rukh Khan|date=फ़रवरी 2026}} {{Infobox actor | name = शाहरुख़ ख़ान | image = Shah Rukh Khan graces the launch of the new Santro.jpg | caption = 2018 में शाहरुख़ ख़ान | birth_name = शाहरुख़ ख़ान | birth_date = {{birth date and age|1965|11|02|df=yes}} | birth_place = [[नई दिल्ली]], दिल्ली, भारत | alma_mater = [[हंसराज कॉलेज]] ([[कला स्नातक|बी॰ए॰]]) | occupation = {{hlist|[[अभिनेता]]|फ़िल्म निर्माता|टेलीविज़न व्यक्तित्व|व्यवसायी}} | years_active = 1988–वर्तमान | organisation = {{ubl|[[रेड चिलीज़ एंटरटेनमेंट|रेड चिलीज़ एण्टरटेनमेण्ट]]|[[कोलकाता नाइट राइडर्स|नाइट राइडर्स ग्रुप]]}} | works = [[शाहरुख़ ख़ान की फ़िल्में|पूर्ण सूची]] | title = [[रेड चिलीज़ एंटरटेनमेंट|रेड चिलीज़ एण्टरटेनमेण्ट]] के प्रबन्ध निदेशक | spouse = {{marriage|[[गौरी ख़ान|गौरी छिब्बर]]|25 October 1991}} | children = 3 (जिसमें [[आर्यन ख़ान|आर्यन]] और [[सुहाना ख़ान|सुहाना]] शामिल हैं) | awards = {{ill|शाहरुख़ ख़ान द्वारा प्राप्त पुरस्कारों और नामांकनों की सूची|en|List of awards and nominations received by Shah Rukh Khan|lt=पूर्ण सूची}} <br> '''सम्मान:''' [[पद्म श्री]] (2005)<br />{{ill|ऑर्डर ऑफ आर्ट्स एण्ड लेटर्स|en|Ordre des Arts et des Lettres|fr|Ordre des Arts et des Lettres}} (2007)<br />{{ill|लीजियन ऑफ़ ऑनर|en|Legion of Honour}} (2014)<br />[[राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार]] (2025) | signature = Shah Rukh Khan Signature.svg }} {{शाहरुख़ ख़ान पार्श्वदण्ड}} {{Commonscat|Shahrukh_Khan|शाहरुख़}} '''शाहरुख़ ख़ान''' (जन्म 2 नवंबर 1965), जिन्हें अनौपचारिक रूप में '''एस॰आर॰के॰''' ('''SRK''') नाम से सन्दर्भित किया जाता, यह एक भारतीय फ़िल्म अभिनेता है। अक्सर मीडिया में इन्हें "बॉलीवुड का बादशाह", "किंग ख़ान", "रोमांस किंग" और ''किंग ऑफ़़ बॉलीवुड'' नामों से पुकारा जाता है। शाहरुख़ ख़ान ने रोमैंटिक नाटकों से लेकर ऐक्शन थ्रिलर जैसी शैलियों में 72 हिन्दी फ़िल्मों में अभिनय किया है।<ref name="seventyfive">{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Acting-not-romance-is-my-forte-Shah-Rukh-Khan/articleshow/17127254.cms | work=TimesofIndia | date=7 नवम्बर 2012 | accessdate=7 नवम्बर 2012 | title=Acting, not romance, is my forte: Shah Rukh Khan | archiveurl=https://archive.today/20130126043934/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-07/news-interviews/34972455_1_yash-chopra-shah-rukh-khan-romantic-hero | archivedate=26 जनवरी 2013 | url-status=live }}</ref><ref name="Newsweek">{{cite web | url=http://www.newsweek.com/id/176325 | work=Newsweek | date=20 दिसम्बर 2008 | accessdate=24 दिसम्बर 2008 | title=The Global Elite&nbsp;– 41: Shahrukh Khan | archive-url=https://web.archive.org/web/20081224013609/http://www.newsweek.com/id/176325 | archive-date=24 दिसंबर 2008 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|title=The King of Bollywood|date=5 फ़रवरी 2008|accessdate=25 जून 2011|agency=CNN Entertainment|publisher=CNN|url=http://articles.cnn.com/2008-02-05/entertainment/SRK. profile_1_bollywood-indian-cinema-shah-rukh-khan?_s=PM: SHOWBIZ}}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite news|newspaper=[[द गार्डियन]]|title=King of Bollywood|author=Saner, Emine|date=4 अगस्त 2006|accessdate=25 जून 2011|url=http://www.guardian.co.uk/film/2006/aug/04/india. world|location=London}}</ref> फ़िल्म उद्योग में उनके योगदान के लिये उन्होंने तीस नामांकनों में से चौदह [[फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार]] जीते हैं। वे और [[दिलीप कुमार]] ही ऐसे दो अभिनेता हैं जिन्होंने [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]] 8 बार जीता है। 2005 में भारत सरकार ने उन्हें भारतीय सिनेमा के प्रति उनके योगदान के लिए [[पद्म श्री]] से सम्मानित किया। 2020 में दुनिया के सबसे अमीर अभिनेता माने गए थे<ref>{{Cite web|url=https://www.filemywap.in/aryan-khan-age/|title=आर्यन ख़ान उम्र, लंबाई, date of birth, फोटो, जीवनी 2022 (Aryan Khan age, height, date of birth, photo, biography in Hindi) – filemywap.in|language=en-US|access-date=2022-02-26|archive-date=26 फ़रवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226180227/https://www.filemywap.in/aryan-khan-age/|url-status=dead}}</ref> [[अर्थशास्त्र]] में उपाधि ग्रहण करने के बाद इन्होंने अपने करियर की शुरुआत 1980 में रंगमंचों व कई टेलिविज़न धारावाहिकों से की और 1992 में व्यापारिक दृष्टि से सफल फ़िल्म ''[[दीवाना (1992 फ़िल्म)|दीवाना]]'' से फ़िल्म क्षेत्र में कदम रखा और अपने करियर की शुरुआत की । इस फ़िल्म के लिए उन्हें [[फ़िल्मफ़ेयर प्रथम अभिनय पुरस्कार]] प्रदान किया गया। इसके पश्चात् उन्होंने कई फ़िल्मों में नकारात्मक भूमिकाएं अदा की जिनमें ''[[डर (फ़िल्म)|डर]]'' (1993), ''[[बाज़ीगर]]'' (1993) और ''[[अंजाम (1994 फ़िल्म)|अंजाम]]'' (1994) शामिल है। वे कई प्रकार की भूमिकाओं में दिखें व भिन्न-भिन्न प्रकार की फ़िल्मों में कार्य किया जिनमे रोमांस फ़िल्में, हास्य फ़िल्में, खेल फ़िल्में व ऐतिहासिक ड्रामा शामि[[अर्थशास्त्र]] में उपाधि ग्रहण करने के बाद इन्होंने अपने करियर की शुरुआत 1980 में रंगमंचों व कई टेलिविज़न धारावाहिकों से की और 1992 में व्यापारिक दृष्टि से सफल फ़िल्म ''[[दीवाना (1992 फ़िल्म)|दीवाना]]'' से फ़िल्म क्षेत्र में कदम रखा। इस फ़िल्म के लिए उन्हें [[फ़िल्मफ़ेयर प्रथम अभिनय पुरस्कार]] प्रदान किया गया। इसके पश्चात् उन्होंने कई फ़िल्मों में नकारात्मक भूमिकाएं अदा की जिनमें ''[[डर (फ़िल्म)|डर]]'' (1993), ''[[बाज़ीगर]]'' (1993) और ''[[अंजाम (1994 फ़िल्म)|अंजाम]]'' (1994) शामिल है। वे कई प्रकार की भूमिकाओं में दिखें व भिन्न-भिन्न प्रकार की फ़िल्मों में कार्य किया जिनमे रोमांस फ़िल्में, हास्य फ़िल्में, खेल फ़िल्में ,एक्शन थ्रिलर फ़िल्मे व ऐतिहासिक ड्रामा शामिल है। उनके द्वारा अभिनीत ग्यारह फ़िल्मों ने विश्वभर में {{Indian Rupee}} 100 करोड़ का व्यवसाय किया है। ख़ान की कुछ फ़िल्में जैसे ''[[दिलवाले दुल्हनिया ले जायेंगे]]'' (1995), ''[[कुछ कुछ होता है]]'' (1998), ''[[देवदास (2002 फ़िल्म)|देवदास]]'' (2002), ''[[चक दे इंडिया (2007 फ़िल्म)|चक दे! इंडिया]]'' (2007), ''[[ओम शांति ओम]]'' (2007), ''[[रब ने बना दी जोड़ी]]'' (2008) और ''[[रा.वन]]'' (2011) अब तक की सबसे बड़ी हिट फ़िल्मों में रही है और ''[[कभी खुशी कभी ग़म|कभी ख़ुशी कभी ग़म]]'' (2001), ''[[कल हो ना हो]]'' (2003), ''[[वीर ज़ारा]]'उनके द्वारा अभिनीत ग्यारह फ़िल्मों ने विश्वभर में {{Indian Rupee}} 100 करोड़ का व्यवसाय किया है। ख़ान की कुछ फ़िल्में जैसे ''[[दिलवाले दुल्हनिया ले जायेंगे]]'' (1995),''[[देवदास (2002 फ़िल्म)|देवदास]]'' (2002), ''[[चक दे इंडिया (2007 फ़िल्म)|चक दे! इंडिया]]'' (2007), ''[[ओम शांति ओम]]'' (2007), ''[[रब ने बना दी जोड़ी]]'' (2008) और ''[[रा.वन]]'' (2011) अब तक की सबसे बड़ी हिट फ़िल्मों में रही है और ''[[कभी खुशी कभी ग़म|कभी ख़ुशी कभी ग़म]]'' (2001), ''[[कल हो ना हो]]'' (2003), ''[[वीर ज़ारा]]'' (2006)। २०२३ मे आने वाली शाहरुख़ की पहली फ़िल्म [[पठान (फ़िल्म)|पठान]] उनकी आजतक की सबसे ज्यादा कमाई करने वाली फ़िल्म बन चुकी है। जिसने बॉक्स ऑफ़िस पर 1050 करोड़ का कारोबार किया । यह फ़िल्म बॉलीवुड की पहली फ़िल्म बन चुकी है जिसने ने 400 और 500 करोड़ की नेट कमाई भारत में की। शाहरुख़ ख़ान के बारे में एक बात बता दें तो ये दुनिया के लगभग हर देश में जाने जाते हैं। फ्रांस में इनके नाम का सिक्का भी एक संघराल्य में है। वेल्थ रिसर्च फ़ॉर्म वैल्थ एक्स के मुताबिक किंग ख़ान सबसे अमीर भारतीय अभिनेता बन गए हैं। फ़र्म ने अभिनेता की कुल संपत्ति 3660 करोड़ रूपए आंकी थी लेकिन अब 5000 करोड़ बताई जाती है।<ref>{{cite web|title=भारतीय अमीरों में शुमार हुए शाहरूख़, जानें कितनी है प्रॉपर्टी |url=http://www.patrika.com/news/shahrukh-khan-now-makes-it-to-richest-indians-list/1027424|work=पत्रिका समाचार समूह|date=४ सितंम्बर 2014|accessdate=४ सितंम्बर 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907094422/http://www.patrika.com/news/shahrukh-khan-now-makes-it-to-richest-indians-list/1027424|archive-date=7 सितंबर 2014|url-status=live}}</ref> == जीवनी == === प्रारंभिक जीवन एवं शिक्षा === शाहरुख़ ख़ान का जन्म [[नई दिल्ली]] में एक भारतीय मूल के परिवार में हुआ। उनके माता-पिता भारतीय मूल के थे।<ref>[http://www.naachgaana.com/2007/03/15/three-hours-with-shah-rukh-khan/ Nachgaana: Three hours with Shah Rukh Khan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928131208/http://www.naachgaana.com/2007/03/15/three-hours-with-shah-rukh-khan/ |date=28 सितंबर 2007 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.abplgroup.com/Entertainment.html |title=ABPL Group: Shah Rukh, Dilip Kumar invited to Pakistan |access-date=22 सितंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928130510/http://www.abplgroup.com/Entertainment.html |archive-date=28 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://afghanland.com/culture/guyana.html |title=Afghanland: Afghans of Guyana |access-date=22 सितंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061105072533/http://afghanland.com/culture/guyana.html |archive-date=5 नवंबर 2006 |url-status=dead }}</ref> उनके पिता ताज मोहम्मद ख़ान भारतीय स्वतंत्रता संग्राम से जुड़े रहे थे और एक स्वतंत्रता सेनानी थे, जबकि उनकी माता लतीफ़ा फ़ातिमा मेजर जनरल शाहनवाज़ ख़ान की पुत्री थीं।<ref>{{cite web | work=telegraphindia.com | title=Badshah at durbar and dinner | url=http://www.telegraphindia.com/1040531/asp/frontpage/story_3313328.asp | accessdate=12 मार्च 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090127042930/http://telegraphindia.com/1040531/asp/frontpage/story_3313328.asp | archive-date=27 जनवरी 2009 | url-status=live }}</ref> ख़ान के पिता भारत के विभाजन से पूर्व पेशावर के प्रसिद्ध क़िस्सा ख़्वानी बाज़ार क्षेत्र में रहते थे और बाद में दिल्ली आ गए थे,<ref>{{cite web|url=http://specials.rediff.com/news/2004/may/31sl02.htm|title=रीडिफ News Gallery: The Shahrukh Connection|access-date=22 सितंबर 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20120825152902/http://specials.rediff.com/news/2004/may/31sl02.htm|archive-date=25 अगस्त 2012|url-status=dead}}</ref> जबकि उनकी माता रावलपिंडी से भारत आई थीं।<ref>''A Hundred Horizons'' by Sugata Bose, 2006 USA, p136</ref> शाहरुख़ ख़ान की एक बड़ी बहन हैं जिनका नाम शहनाज़ ख़ान है, जिन्हें परिवार में प्यार से लालारुख़ कहा जाता है।<ref>{{cite web|url=http://www.tehelka.com/story_main27.asp?filename=Ne100307_I_m_doing_CS.asp&id=2|title=Tehelka|access-date=22 सितंबर 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927210030/http://www.tehelka.com/story_main27.asp?filename=Ne100307_I_m_doing_CS.asp&id=2|archive-date=27 सितंबर 2007|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodgate.com/indian-actors/shah-rukh-khan.html|title=Bollywoodgate|access-date=22 सितंबर 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927220758/http://www.bollywoodgate.com/indian-actors/shah-rukh-khan.html|archive-date=27 सितंबर 2007|url-status=dead}}</ref> उन्होंने अपनी प्रारंभिक शिक्षा दिल्ली के प्रतिष्ठित सेंट कोलम्बा स्कूल से प्राप्त की, जहाँ वे शिक्षा, खेलकूद और नाट्य कला—तीनों क्षेत्रों में सक्रिय रहे। विद्यालय की ओर से उन्हें “स्वॉर्ड ऑफ़ ऑनर” से सम्मानित किया गया, जो प्रत्येक वर्ष सर्वश्रेष्ठ विद्यार्थी को प्रदान किया जाता है। विद्यालय के पश्चात उन्होंने [[हंसराज कॉलेज]], [[दिल्ली विश्वविद्यालय]] से [[अर्थशास्त्र]] में स्नातक की डिग्री प्राप्त की।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/shah-rukh-khan-collects-graduation-degree-28-years-later/articleshow/51016637.cms|title=Shah Rukh Khan collects graduation degree, 28 years later|date=2016-02-17|work=The Times of India|access-date=2026-01-19|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/entertainment/shah-rukh-khan-collects-degree-from-hansraj-college-28-years-late-1278306|title=Shah Rukh Khan Collects Degree From Hansraj College, 28 Years Late}}</ref> इसके बाद उन्होंने जामिया मिलिया इस्लामिया विश्वविद्यालय से जनसंचार (मास कम्युनिकेशन) में स्नातकोत्तर अध्ययन प्रारंभ किया, हालांकि अभिनय के क्षेत्र में बढ़ती रुचि के कारण वे इस पाठ्यक्रम को पूर्ण नहीं कर सके।<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodblitz.com/stars/SRK/index.shtml|title=Bollywood Blitz|access-date=22 सितंबर 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011152257/http://bollywoodblitz.com/stars/SRK/index.shtml|archive-date=11 अक्तूबर 2007|url-status=dead}}</ref> अपने माता-पिता के निधन के पश्चात शाहरुख़ ख़ान 1991 में दिल्ली से [[मुंबई]] चले आए। इसी वर्ष उनका विवाह [[गौरी ख़ान]] से हिंदू रीति-रिवाज़ों के अनुसार संपन्न हुआ।<ref>{{cite web|url=http://living.oneindia.in/celebrity/srk-badshah-of-bollywood.html|title=SRK - 'Badshah' of Bollywood|access-date=22 सितंबर 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927190234/http://living.oneindia.in/celebrity/srk-badshah-of-bollywood.html|archive-date=27 सितंबर 2007|url-status=dead}}</ref> उनके तीन संतान हैं—पुत्र आर्यन ख़ान (जन्म 1997), पुत्री सुहाना ख़ान (जन्म 2000) तथा पुत्र अब्राहम ख़ान। == अभिनय == {{quote box|width=30em|align=right|quote="मैं एक [[हिंदू]] से विवाहित हूं, मेरे बच्चों को दोनों धर्मों के साथ लाया जा रहा है, जब मैं ऐसा महसूस करता हूं तो मैं नमाज़ पढ़ता हूं। लेकिन अगर मेरा धर्म चार विवाहों की अनुमति देता है, तो भी मैं इसमे विश्वास नहीं करना चाहूंगा। कई अन्य चीज़ें भी प्रासंगिकता खो चुकी हैं , लेकिन इसका मतलब यह नहीं है कि मैं [[कुरान]] से पूछताछ कर रहा हूं। मैं नमाज़ [प्रार्थना] को पांच बार पढ़ने के संदर्भ में धार्मिक नहीं हूं लेकिन मैं इस्लामी हूं। मैं [[इस्लाम]] के सिद्धांतों पर विश्वास करता हूं और मेरा मानना है कि यह एक अच्छा धर्म है और एक अच्छा अनुशासन। मैं लोगों को यह जानना चाहता हूं कि [[इस्लाम]] न केवल एक कट्टरपंथी, या मूल रूप से अलग, नाराज व्यक्ति है, या जो केवल [[जिहाद]] करता है। मैं लोगों को यह जानना चाहता हूं कि [[जिहाद]] का वास्तविक अर्थ है अपनी ख़ुद की हिंसा और कमज़ोरी को दूर करने के लिए। यदि आवश्यकता हो, तो इसे अहिंसक तरीक़े से दूर करें। "<ref>{{cite news|url=http://www.tehelka.com/face-me/|title=‘I See Myself As An Ambassador Of Islam’|access-date=19 जून 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402123744/http://www.tehelka.com/face-me/|archive-date=2 अप्रैल 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.theguardian.com/film/2006/aug/04/india.world|title=King of Bollywood|access-date=19 जून 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212812/http://www.theguardian.com/film/2006/aug/04/india.world|archive-date=4 मार्च 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://scroll.in/article/712341/Why-a-Saudi-award-for-televangelist-Zakir-Naik-is-bad-news-for-India%E2%80%99s-Muslims|title=Why a Saudi award for televangelist Zakir Naik is bad news for India’s Muslims|access-date=19 जून 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180619062913/http://scroll.in/article/712341/Why-a-Saudi-award-for-televangelist-Zakir-Naik-is-bad-news-for-India%E2%80%99s-Muslims|archive-date=19 जून 2018|url-status=dead}}</ref>|source=—शाहरुख़ ख़ान, अपनी धार्मिक मान्यताओं पर}} ख़ान ने अभिनय की शिक्षा प्रसिद्ध रंगमंच निर्देशक बैरी जॉन से [[दिल्ली]] के थियेटर एक्शन ग्रुप में ली । वर्ष २००७ में जॉन ने अपने पुराने शिष्य के बारे में कहा: <blockquote> " The credit for the phenomenally successful development and management of Shah Rukh's career goes to the superstar himself." (अनुवाद: शाहरूख़ के करिअर की असाधारण सफलता का सारा श्रेय उस ही को जाता है|)<ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=f9c017a9-918d-45bf-9162-f147e9fec513&MatchID1=4502&TeamID1=2&TeamID2=6&MatchType1=1&SeriesID1=1122&PrimaryID=4502&Headline='Theatre+is+at+an+all-time+low+in+Delhi'|title=Shahrukh's teacher gives him the credit|access-date=23 सितंबर 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930014712/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=f9c017a9-918d-45bf-9162-f147e9fec513&MatchID1=4502&TeamID1=2&TeamID2=6&MatchType1=1&SeriesID1=1122&PrimaryID=4502&Headline=%27Theatre+is+at+an+all-time+low+in+Delhi%27|archive-date=30 सितंबर 2007|url-status=live}}</ref> </blockquote> ख़ान ने अपना करिअर [[१९८८]] में [[दूरदर्शन]] के धारावाहिक "[[फ़ौजी]]" से प्रारम्भ किया जिसमे उन्होंने कमान्डो अभिमन्यु राय का किरदार अदा किया|<ref>{{cite web|url=http://www.mid-day.com/entertainment/television/2002/october/32887.htm|title=The camera chose Shah Rukh Khan|access-date=23 सितंबर 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071127014420/http://www.mid-day.com/entertainment/television/2002/october/32887.htm|archive-date=27 नवंबर 2007|url-status=live}}</ref> उसके उपरांत उन्होंने और कई धारावाहिकों में अभिनय किया जिनमे प्रमुख था [[१९८९]] का "[[सर्कस]]"<ref>{{cite web|title=bbc.co.uk|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2204900.stm|work=Shahrukh goes global|accessdate=7 september 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070823192438/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2204900.stm|archive-date=23 अगस्त 2007|url-status=live}}</ref>, जिसमे सर्कस में काम करने वाले व्यक्तियों के जीवन का वर्णन किया गया था और जो [[अज़ीज़ मिर्ज़ा]] द्वारा निर्देशित था| उस ही वर्ष उन्होंने [[अरुंधति राय]] द्वारा लिखित [[अंग्रेज़ी]] फ़िल्म "इन विच एनी गिव्स इट दोज़ वंस" में एक छोटा किरदार निभाया| यह फ़िल्म [[दिल्ली विश्वविद्यालय]] में विद्यार्थी जीवन पर आधारित थी| अपने माता पिता की मृत्यु के उपरांत [[१९९१]] में ख़ान [[नई दिल्ली]] से [[मुम्बई]] आ गये| बॉलीवुड में उनका प्रथम अभिनय "[[दीवाना (1992 फ़िल्म)|दीवाना]]" फ़िल्म में हुआ जो बॉक्स ऑफ़़िस पर सफल घोषित हुई|<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/1992.htm|title=BoxOfficeIndia.Com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060408044054/http://www.boxofficeindia.com/1992.htm|archivedate=8 अप्रैल 2006|access-date=23 सितंबर 2007|url-status=dead}}</ref> इस फ़िल्म के लिए उन्हें [[फ़िल्मफ़ेयर]] की तरफ़ से सर्वश्रेष्ठ प्रथम अभिनय का अवार्ड मिला| उनकी अगली फ़िल्म थी "[[दिल आशना है]]" जो नही चली। [[१९९३]] की हिट फ़िल्म "[[बाज़ीगर]]" में एक हत्यारे का किरदार निभाने के लिए उन्हें अपना पहला [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]] मिला। उस ही वर्ष में फ़िल्म "[[डर (फ़िल्म)|डर]]" में इश्क़ के जूनून में पागल आशिक़ का किरदार अदा करने के लिए उन्हें सराहा गया। इस वर्ष में फ़िल्म "[[कभी हाँ कभी ना (फ़िल्म)|कभी हाँ कभी ना]]" के लिए उन्हें फ़िल्मफ़ेयर समीक्षक सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के पुरस्कार से भी सम्मानित किया गया| १९९४ में ख़ान ने फ़िल्म "[[अंजाम (1994 फ़िल्म)|अंजाम]]" में एक बार फिर जुनूनी एवं मनोरोगी आशिक़ की भूमिका निभाई और इसके लिए उन्हें फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ खलनायक का पुरस्कार भी प्राप्त हुआ। [[१९९५]] में उन्होंने [[आदित्य चोपड़ा]] की पहली फ़िल्म "[[दिलवाले दुल्हनिया ले जायेंगे]]" में मुख्य भूमिका निभाई। यह फ़िल्म बॉलीवुड के इतिहास की सबसे सफल और बड़ी फ़िल्मों में से एक मानी जाती है। मुम्बई के कुछ सिनेमा घरों में यह १२ सालों से चल रही है।<ref>{{Cite web |url=http://www.boxofficeindia.com/alltime.htm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=22 दिसंबर 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051222235822/http://www.boxofficeindia.com/alltime.htm |archive-date=22 दिसंबर 2005 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|work=planetbollywood.com|title=´DDLJ´ Enters The Twelfth Year At The Theaters!|url=http://www.planetbollywood.com/displayArticle.php?id=011307064804|accessdate=14 January 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930154548/http://www.planetbollywood.com/displayArticle.php?id=011307064804|archive-date=30 सितंबर 2007|url-status=dead}}</ref> इस फ़िल्म के लिए उन्हें एक बार फिर [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]] हासिल हुआ। १९९६ उनके लिए एक निराशाजनक साल रहा क्यूंकि उसमे उनकी सारी फ़िल्में असफल रहीं।<ref name="boxofficeindia1">{{Cite web |url=http://www.boxofficeindia.com/shahrukhkhan.htm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=15 अक्तूबर 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061015173528/http://www.boxofficeindia.com/shahrukhkhan.htm |archive-date=15 अक्तूबर 2006 |url-status=dead }}</ref> १९९७ में उन्होंने [[यश चोपड़ा]] की ''[[दिल तो पागल है]]'', [[सुभाष घई]] की ''[[परदेस]]'' और [[अज़ीज़ मिर्ज़ा]] की ''[[येस बॉस]]'' जैसी फ़िल्मों के साथ सफलता के क्षेत्र में फिर क़दम रखा।<ref>{{Cite web |url=http://www.boxofficeindia.com/1997.htm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=8 अप्रैल 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060408044031/http://www.boxofficeindia.com/1997.htm |archive-date=8 अप्रैल 2006 |url-status=dead }}</ref> वर्ष १९९८ में करण जोहर की बतौर निर्देशक पहली फ़िल्म ''[[कुछ कुछ होता है]]'' उस साल की सबसे बड़ी हिट घोषित हुई और ख़ान को चौथी बार [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]] हासिल हुआ। इसी साल उन्हें [[मणि रत्नम]] की फ़िल्म ''[[दिल से (1998 फ़िल्म)|दिल से]]'' में अपने अभिनय के लिए फ़िल्म समीक्षकों से काफ़ी तारीफ़ मिली और यह फ़िल्म भारत के बाहर काफ़ी सफल रही।<ref>{{cite web|work=Dil se performs better|title=boxofficeindia.com|url=http://www.boxofficeindia.com/overseas.htm|accessdate=जुलाई 21 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051223014121/http://www.boxofficeindia.com/overseas.htm|archivedate=23 दिसंबर 2005|url-status=live}}</ref> अगला वर्ष उनके लिए कुछ ख़ास लाभकारी नही रहा क्यूंकि उनकी एक मात्र फ़िल्म, ''[[बादशाह (1999 फ़िल्म)|बादशाह]]'', का प्रदर्शन स्मरणीय नही रहा और वह औसत व्यापार ही कर पायी|<ref>{{Cite web |url=http://www.boxofficeindia.com/1999.htm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=2 अप्रैल 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040402124634/http://www.boxofficeindia.com/1999.htm |archive-date=2 अप्रैल 2004 |url-status=dead }}</ref> सन २००० में [[आदित्य चोपड़ा]] की ''[[मोहब्बतें]]'' में उनके किरदार को समीक्षकों से बहुत प्रशंसा मिली और इस फ़िल्म के लिए उन्हें अपना दूसरा [[फ़िल्मफ़ेयर समीक्षक सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]] मिला| उस ही साल आई उनकी फ़िल्म जोश भी हिट हुई। उस ही वर्ष में ख़ान ने [[जूही चावला]] और [[अज़ीज़ मिर्ज़ा]] के साथ मिल कर अपनी ख़ुद की फ़िल्म निर्माण कम्पनी, 'ड्रीम्ज़ अन्लिमिटिड', की स्थापना की। इस कम्पनी की पहली फ़िल्म ''[[फिर भी दिल है हिन्दुस्तानी]]'', जिसमे ख़ान और चावला दोनों ने अभिनय किया, बॉक्स ऑफ़़िस पे जादू बिखेरने में असमर्थ रही। [[कमल हसन]] की विवादग्रस्त फ़िल्म ''[[हे राम (2000 फ़िल्म)|हे राम]]'' में भी ख़ान ने एक सहयोगी भूमिका निभाई जिसके लिए उन्हें समीक्षकों ने सराहा हालांकि यह फ़िल्म भी असफल श्रेणी में रही।<ref name="boxofficeindia1"/> सन २००१ में ख़ान ने [[करण जोहर]] के साथ अपनी दूसरी फ़िल्म ''[[कभी खुशी कभी ग़म|कभी ख़ुशी कभी ग़म]]'' की, जो एक पारिवारिक कहानी थी और जिसमें अन्य भी कई सितारे थे। यह फ़िल्म उस वर्ष की सबसे बड़ी हिट फ़िल्मों की सूची में शामिल थी। उन्हें अपनी फ़िल्म ''[[अशोका (2001 फ़िल्म)|अशोका]]'', जो की ऐतिहासिक सम्राट [[अशोक]] के जीवन पर आधारित थी, के लिए भी प्रशंसा मिली लेकिन यह फ़िल्म भी नाकामयाब रही। सन् २००२ में ख़ान ने [[संजय लीला भंसाली]] की दुखांत प्रेम कथा ''[[देवदास (2002 फ़िल्म)|देवदास]]'' में मुख्य भूमिका अदा की जिसके लिए उन्हें एक बार फिर [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]] दिया गया। यह [[शरतचंद्र चट्टोपाध्याय]] के उपन्यास [[देवदास]] पर आधारित तीसरी हिन्दी फ़िल्म थी। अगले साल ख़ान की दो फ़िल्में रिलीज़ हुईं, ''[[चलते चलते (2003 फ़िल्म)|चलते चलते]]'' और ''[[कल हो ना हो]]''। चलते चलते एक औसत हिट साबित हुई<ref name="web.archive.org">{{Cite web |url=http://www.boxofficeindia.com/2003.htm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=12 फ़रवरी 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060212104056/http://www.boxofficeindia.com/2003.htm |archive-date=12 फ़रवरी 2006 |url-status=dead }}</ref> लेकिन कल हो ना हो, जो की [[करण जोहर]] की तीसरी फ़िल्म थी, राष्ट्रीय और अंतर्राष्ट्रीय दोनों ही बाज़ारों में काफ़ी कामयाब रही। इस फ़िल्म में ख़ान ने एक दिल के मरीज़ का किरदार निभाया जो मरने से पहले अपने चारों ओर ख़ुशियाँ फैलाना चाहता है और इस अदाकारी के लिये उन्हें सराहा भी गया।<ref name="web.archive.org"/> २००४ ख़ान के लिये एक और महत्वपूर्ण वर्ष रहा। इस साल की उनकी पहली फ़िल्म थी [[फ़राह ख़ान]] निर्देशित ''[[मैं हूँ ना]]'', जो ख़ान द्वारा सह-निर्मित भी थी। यह फ़िल्म बॉक्स ऑफ़़िस पर एक बड़ी हिट सिद्ध हुई। उनकी अगली फ़िल्म थी [[यश चोपड़ा]] कृत ''[[वीर-ज़ारा]]'', जो उस साल की सबसे कामयाब फ़िल्म थी और जिसमे ख़ान को अपने अभिनय के लिये कई अवार्ड और बहुत प्रशंसा मिली।{{cn|date=जनवरी 2013}} उनकी तीसरी फ़िल्म थी [[आशुतोष गोवारिकर]] निर्देशित ''[[स्वदेश]]'', जो दर्शकों को सिनेमा-घरों में लाने में तोह सफल ना हो सकी लेकिन उसमें ख़ान के भारत लौटे एक अप्रवासी भारतीय की भूमिका को सराहा गया और ख़ान ने अपना छठवाँ [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]] जीता।<ref>{{Cite web |url=http://www.boxofficeindia.com/2004.htm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=27 अक्तूबर 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041027004300/http://www.boxofficeindia.com/2004.htm |archive-date=27 अक्तूबर 2004 |url-status=dead }}</ref> सन २००५ में उनकी एकमात्र फ़िल्म ''[[पहेली (2005 फ़िल्म)|पहेली]]'' (जो की [[अमोल पालेकर]] द्वारा निर्देशित थी) बॉक्स ऑफ़़िस पर असफल रही हालांकि उसमें ख़ान के अभिनय को सराहा गया|<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/2005.htm|title=boxofficeindia.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060212103931/http://www.boxofficeindia.com/2005.htm|archivedate=12 फ़रवरी 2006|access-date=29 सितंबर 2007|url-status=live}}</ref> २००६ में ख़ान एक बार फिर [[करण जोहर]] की फ़िल्म ''[[कभी अलविदा ना कहना]]'' में देखे गये जो एक अतिनाटकीय फ़िल्म थी। इस फ़िल्म ने भारत में तो सफलता प्राप्त की ही, साथ ही साथ यह विदेश में सबसे सफल हिन्दी फ़िल्म भी बन गई।<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/2006.htm|title=boxofficeindia.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060326011123/http://www.boxofficeindia.com/2006.htm|archivedate=26 मार्च 2006|access-date=29 सितंबर 2007|url-status=live}}</ref> उसी वर्ष ख़ान ने १९७८ की हिट फ़िल्म ''[[डॉन (1978 फ़िल्म)|डॉन]]'' की रीमेक ''[[डॉन (2006 फ़िल्म)|डॉन]]'' में भी अभिनय किया जो एक बड़ी हिट सिद्ध हुई।<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/2006.htm|title=BoxOfficeIndia.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060326011123/http://www.boxofficeindia.com/2006.htm|archivedate=26 मार्च 2006|access-date=29 सितंबर 2007|url-status=live}}</ref> [[File:Shah rukh khan giving best actor award to Vijay thalapathy for thuppakki film.jpg|thumb|2013 में [[विजय (अभिनेता)|थलपति विजय]] के साथ ख़ान]] २००७ में ख़ान की दो फ़िल्में आई है - ''[[चक दे! इंडिया (2007 फ़िल्म)|चक दे! इंडिया]]'' और ''[[ओम शांति ओम]]''। ''[[चक दे! इंडिया (2007 फ़िल्म)|चक दे! इंडिया]]'' में ख़ान भारतीय महिला हॉकी टीम के कोच के किरदार में नज़र आते हैं जिनका लक्ष्य है भारत को विश्व कप दिलवाना। इस किरदार की लिये ख़ान को समीक्षकों से तो ख़ासी प्रशंसा मिली ही है साथ ही साथ यह फ़िल्म एक विशाल हिट भी सिद्ध हुई है।<ref>{{cite web |url=http://www.boxofficeindia.com |title=Boxofficeindia.com |publisher=Boxofficeindia.com |date= |accessdate=29 जनवरी 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061220031328/http://boxofficeindia.com/ |archive-date=20 दिसंबर 2006 |url-status=live }}</ref> २००७ की दूसरी फ़िल्म ''ओम शांति ओम'' में भी नज़र आए ये फराह ख़ान की शाहरुख़ ख़ान के साथ दूसरी फ़िल्म है। इसमें ख़ान ने दोहरी भूमिका निभाई। पहला किरदार ओम एक जूनियर कलाकार है और एक हादसे में मारा जाता है और दूसरा एक नामी अभिनेता ओम कपूर है। ये फ़िल्म भी २००७ की एक सफल फ़िल्म थी। == फ़िल्मी जीवन == {{मुख्य|शाहरुख़ ख़ान की फिल्में}}शाहरुख़ ख़ान ने अपने अभिनय करियर की शुरुआत टेलीविज़न से की। उनका पहला अभिनय लेख टंडन द्वारा निर्देशित दूरदर्शन धारावाहिक ''दिल दरिया'' (1988) में हुआ था, हालाँकि निर्माण में विलंब के कारण इसका प्रसारण बाद में हुआ। परिणामस्वरूप, 1989 में प्रसारित राजकुमार कपूर द्वारा निर्देशित धारावाहिक ''फौजी'' को उनका पहला प्रसारित टेलीविज़न कार्यक्रम माना जाता है।{{sfn|चोपड़ा|2007|pp=72–74}} इसके बाद उन्होंने ''सर्कस'' (1989) जैसे अन्य टेलीविज़न धारावाहिकों में भी अभिनय किया। 1992 में शाहरुख़ ख़ान ने हिंदी सिनेमा में पदार्पण किया। इसी वर्ष उनकी चार फ़िल्में प्रदर्शित हुईं— * ''[[दीवाना (1992 फ़िल्म)|दीवाना]]'' * ''दिल आशना है'' * ''[[चमत्कार (1992 फ़िल्म)|चमत्कार]]'' * ''[[राजू बन गया जेंटलमैन]]'' इनमें से ''दीवाना'' व्यावसायिक रूप से सफल रही और इसके लिए उन्हें फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ नवोदित अभिनेता पुरस्कार से सम्मानित किया गया।<ref>{{cite web|url=https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards-1993/winners|title=Filmfare Awards 1993 Winners|website=Filmfare|access-date=19 जनवरी 2026}}</ref> 1990 के दशक के मध्य में शाहरुख़ ख़ान ने ''[[बाज़ीगर]]'' (1993), ''[[डर (1993 फ़िल्म)|डर]]'' (1993) और ''[[अंजाम (1994 फ़िल्म)|अंजाम]]'' जैसी फ़िल्मों में नकारात्मक भूमिकाएँ निभाईं, जिससे उन्हें आलोचकों और दर्शकों दोनों का ध्यान मिला। इसके पश्चात् ''दिलवाले दुल्हनिया ले जाएँगे'' (1995), ''[[कुछ कुछ होता है]]'' (1998) और ''कभी ख़ुशी कभी ग़म'' (2001) जैसी फ़िल्मों ने उन्हें हिंदी सिनेमा के प्रमुख अभिनेताओं में स्थापित किया।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/kingofbollywoods0000chop|title=King of Bollywood : Shah Rukh Khan and the seductive world of Indian cinema|last=Chopra|first=Anupama|date=2007|publisher=New York : Warner Books|others=Internet Archive|isbn=978-0-446-57858-5}}</ref> === प्रारंभिक पारिश्रमिक === शाहरुख़ ख़ान की शुरुआती फ़िल्मों में से एक ''दिल आशना है'' के लिए उन्हें लगभग ₹50,000 पारिश्रमिक मिला था। इस तथ्य का उल्लेख विभिन्न मीडिया रिपोर्टों और साक्षात्कारों में किया गया है।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatimes.com/entertainment/celebs/shah-rukh-khan-first-salary-366587.html|title=Shah Rukh Khan’s first salary in Bollywood|website=India Times|access-date=19 जनवरी 2026}}</ref> ==मीडिया में== ख़ान को भारत में काफी मात्रा में मीडिया कवरेज मिलता है, और अक्सर उन्हें "किंग ख़ान", "बॉलीवुड का बादशाह", या "बॉलीवुड का किंग" कहा जाता है। अनुपमा चोपड़ा उन्हें "सदैव उपस्थित सेलिब्रिटी" के रूप में उद्धृत करती हैं, जिनके पास साल में दो या तीन फ़िल्में होती हैं, लगातार चल रहे टीवी विज्ञापन, प्रिंट विज्ञापन, और भारतीय शहरों की सड़कों पर विशाल होर्डिंग्स होते हैं।{{sfn|Chopra|2007|pp=160–161}} वह कभी-कभी कट्टर फॉलोइंग के विषय होते हैं, जिनकी फैन बेस की संख्या एक अरब से अधिक होने का अनुमान है।<ref name="TheAus">{{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/arts/review/the-sahib-of-cinema-bollywood-star-shah-rukh-khan/story-fn9n8gph-1226692933589|title=The sahib of cinema: Bollywood star Shah Rukh Khan|author=Verghis, Sharon|date=10 August 2013|work=[[The Australian]]|access-date=12 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20130810070110/http://www.theaustralian.com.au/arts/review/the-sahib-of-cinema-bollywood-star-shah-rukh-khan/story-fn9n8gph-1226692933589|archive-date=10 August 2013}}</ref> न्यूज़वीक ने 2008 में ख़ान को उनके ग्लोबली 50 सबसे शक्तिशाली लोगों में से एक नामित किया और उन्हें "दुनिया के सबसे बड़े मूवी स्टार" के रूप में संदर्भित किया।<ref name="newsweek">{{cite news|url=http://www.newsweek.com/newsweek-50-shahrukh-khan-bollywood-83105|title=The NEWSWEEK 50: Shahrukh Khan, Bollywood|date=19 December 2008|work=[[Newsweek]]|access-date=24 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111701/http://www.newsweek.com/newsweek-50-shahrukh-khan-bollywood-83105|archive-date=2 April 2015|url-status=live}}</ref><ref name="rediff.com">{{cite news|url=http://www.rediff.com/news/2008/dec/21sonia-srk-in-newsweeks-list-of-most-powerful-people.htm|title=Sonia, SRK in Newsweek's list of 50 most powerful people|author=Shourie, Dharam|date=21 December 2008|work=Rediff.com|access-date=27 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126060855/http://www.rediff.com/news/2008/dec/21sonia-srk-in-newsweeks-list-of-most-powerful-people.htm|archive-date=26 November 2013|url-status=live}}</ref> 2011 में, स्टीवन ज़ेइटचिक ने उन्हें "दुनिया का सबसे बड़ा मूवी स्टार, अवधि" के रूप में वर्णित किया और अन्य अंतर्राष्ट्रीय मीडिया आउटलेट्स ने भी उन्हें दुनिया के सबसे बड़े मूवी स्टार के रूप में बुलाया। एक लोकप्रियता सर्वेक्षण के अनुसार, दुनिया भर में 3.2 अरब लोग ख़ान को जानते हैं, जो कि टॉम क्रूज़ को जानने वालों की संख्या से अधिक है। 2022 में एंपायर पत्रिका द्वारा किए गए पाठकों के पोल में, ख़ान को सभी समय के 50 सबसे महान अभिनेताओं में सूचीबद्ध किया गया। पत्रिका ने उनके सफलता का श्रेय "उनकी अपार करिश्मा और उनकी कला पर पूर्ण नियंत्रण" को दिया। 2023 में, टाइम पत्रिका ने उन्हें दुनिया के 100 सबसे प्रभावशाली लोगों में से एक नामित किया, और पाठकों के पोल के अनुसार वह सूची में शीर्ष पर रहे। ख़ान भारत के सबसे अमीर सेलिब्रिटीज में से एक हैं, और 2012, 2013 और 2015 में फोर्ब्स इंडिया की "सेलिब्रिटी 100 लिस्ट" में शीर्ष स्थान पर रहे। उनकी संपत्ति का अनुमान 400–600 मिलियन अमेरिकी डॉलर के बीच लगाया गया है। ख़ान के पास भारत और विदेशों में कई संपत्तियां हैं, जिसमें लंदन में 20 मिलियन पाउंड का अपार्टमेंट और दुबई में पाम जुमेरा पर एक विला शामिल है।<ref>{{cite news|url=http://daily.bhaskar.com/news/MAH-MUM-photos-a-look-inside-shahrukh-khans-signature-villa-in-dubai-4416495-PHO.html|title=Photos: A look inside Shahrukh Khan's Signature Villa in Dubai|date=27 October 2013|work=Dainik Bhaskar|access-date=11 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150112005459/http://daily.bhaskar.com/news/MAH-MUM-photos-a-look-inside-shahrukh-khans-signature-villa-in-dubai-4416495-PHO.html|archive-date=12 January 2015|url-status=live}}</ref> ख़ान अक्सर भारत में सबसे लोकप्रिय, स्टाइलिश और प्रभावशाली लोगों की सूचियों में दिखाई देते हैं। वह द टाइम्स ऑफ़ इंडिया की भारत के 50 सबसे वांछनीय पुरुषों की सूची में नियमित रूप से शीर्ष दस में रहे हैं, और 2007 के पोल में, पत्रिका ईस्टर्न आई ने उन्हें एशिया का सबसे सेक्सी आदमी नामित किया। ख़ान को अक्सर मीडिया संगठनों द्वारा "ब्रांड SRK" कहा जाता है क्योंकि वह कई ब्रांड एंडोर्समेंट और उद्यमिता में संलग्न हैं। वह बॉलीवुड के सबसे अधिक भुगतान पाने वाले एंडोर्सर्स में से एक हैं और टेलीविजन विज्ञापन में सबसे प्रमुख सेलिब्रिटीज में से एक हैं, जिनका टेलीविजन विज्ञापन बाजार में छह प्रतिशत तक का हिस्सा है। ख़ान ने पेप्सी, नोकिया, हुंडई, डिश टीवी, डी'डेकोर, लक्स और टैग हेयूर जैसे ब्रांड्स का एंडोर्समेंट किया है। उनके बारे में किताबें प्रकाशित हो चुकी हैं, और उनकी लोकप्रियता को कई गैर-काल्पनिक फ़िल्मों में दस्तावेजित किया गया है, जिसमें दो-भागों वाली डॉक्यूमेंट्री "द इनर और आउटर वर्ल्ड ऑफ़ शाह रुख़ ख़ान" (2005) और डिस्कवरी ट्रैवल & लिविंग चैनल की दस-भागों वाली मिनी-सीरीज़ "लिविंग विद अ सुपरस्टार—शाह रुख़ ख़ान" (2010) शामिल हैं। 2007 में, ख़ान लंदन के मैडम तुसाद म्यूजियम में अपनी मोम की प्रतिमा स्थापित करने वाले तीसरे भारतीय अभिनेता बने, पहले ऐश्वर्या राय और [[अमिताभ बच्चन]] के बाद। प्रतिमा के अतिरिक्त संस्करण मैडम तुसाद के लॉस एंजेल्स, हांगकांग, न्यूयॉर्क और वाशिंगटन के म्यूजियम में स्थापित किए गए।<ref>{{cite news|url=http://www.deccanchronicle.com/121205/entertainment-bollywood/article/big-b-srk-ashs-wax-figures-washington-tussauds|title=Big B, SRK, Aishwarya's wax figures at Washington Tussauds|date=5 December 2012|work=Deccan Chronicle|access-date=12 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141202030817/http://archives.deccanchronicle.com/121205/entertainment-bollywood/article/big-b-srk-ashs-wax-figures-washington-tussauds|archive-date=2 December 2014}}</ref> ख़ान विभिन्न सरकारी अभियानों के ब्रांड एंबेसडर रहे हैं, जिसमें पल्स पोलियो और नेशनल एड्स कंट्रोल ऑर्गनाइजेशन शामिल हैं। वह भारत में मेक-ए-विश फाउंडेशन के बोर्ड ऑफ़ डायरेक्टर्स के सदस्य हैं, और 2011 में उन्हें यूएनओपीएस द्वारा वाटर सप्लाई और सैनिटेशन कोलैबोरेटिव काउंसिल का पहला ग्लोबल एंबेसडर नियुक्त किया गया। उन्होंने सार्वजनिक स्वास्थ्य और उचित पोषण को बढ़ावा देने वाले कई सार्वजनिक सेवा घोषणाएं रिकॉर्ड की हैं, और भारत के स्वास्थ्य मंत्रालय और यूनिसेफ के साथ मिलकर एक राष्ट्रीय बाल इम्यूनाइजेशन अभियान में शामिल हुए। 2011 में, उन्हें बच्चों के लिए शिक्षा प्रदान करने की उनकी चैरिटेबल प्रतिबद्धता के लिए यूनेस्को का पिरामिड कॉन मार्नी पुरस्कार मिला, और वह यह सम्मान प्राप्त करने वाले पहले भारतीय बने। 2014 में, ख़ान इंटरपोल के अभियान "टर्न बैक क्राइम" के एंबेसडर बने। 2015 में, ख़ान को एडिनबर्ग विश्वविद्यालय, स्कॉटलैंड से एक विशिष्ट डिग्री प्राप्त हुई। 2018 में, विश्व आर्थिक मंच ने उन्हें भारत में बच्चों और महिलाओं के अधिकारों को बढ़ावा देने में उनके नेतृत्व के लिए उनके वार्षिक क्रिस्टल पुरस्कार से सम्मानित किया।<ref>{{cite web|url=https://www.weforum.org/agenda/2018/01/meet-the-2018-crystal-awardees|title=Davos 2018: Meet the Crystal Award winners|date=10 January 2018|publisher=World Economic Forum|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119201428/https://www.weforum.org/agenda/2018/01/meet-the-2018-crystal-awardees/|archive-date=19 January 2018|access-date=24 January 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/shah-rukh-khan-world-economic-forum-photos-videos-5035475/|title=Shah Rukh Khan receives Crystal Award at World Economic Forum, thanks wife, mom and daughter for his values|date=23 January 2018|newspaper=The Indian Express|access-date=24 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180123104300/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/shah-rukh-khan-world-economic-forum-photos-videos-5035475/|archive-date=23 January 2018|url-status=live}}</ref> अक्टूबर 2019 में, ख़ान ने प्रधानमंत्री नरेन्द्र मोदी द्वारा महात्मा गांधी को उनकी 150वीं जयंती पर श्रद्धांजलि अर्पित करने के लिए लॉन्च किए गए वीडियो में फीचर किया। इस वीडियो की पूर्वावलोकन 20 अक्टूबर 2019 को पीएमओ में हुई, जिसमें ख़ान, आमिर ख़ान, कंगना रनौत, राजकुमार हिरानी, जैकलीन फर्नांडीज, [[सोनम कपूर]], एकता कपूर, वरुण शर्मा, जैकी श्रॉफ, इम्तियाज अली, सोनू निगम, कपिल शर्मा, और कई अन्य प्रमुख हस्तियों ने भाग लिया। ख़ान की विशिष्ट आवाज़ और आदतों ने कई अनुकरणकर्ताओं और आवाज़ अभिनेताओं को प्रेरित किया है। हिंदी-डब्ड कार्टून श्रृंखला "ऑगी एंड द कॉक्रोचेस" के संस्करण में, सौरव चक्रवर्ती ने चरित्र ऑगी के लिए ख़ान की आवाज़ का अनुकरण किया।<ref>{{cite news|url=https://www.telegraphindia.com/7-days/their-toons-our-talk/cid/1669430|title=Their toons, our talk|date=10 May 2014|work=The Telegraph|access-date=17 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240517055759/https://www.telegraphindia.com/7-days/their-toons-our-talk/cid/1669430|archive-date=17 May 2024|url-status=live}}</ref> अप्रैल 2020 में, ख़ान ने भारत सरकार और महाराष्ट्र, पश्चिम बंगाल और दिल्ली की राज्य सरकारों को COVID-19 महामारी से निपटने और लॉकडाउन से प्रभावित हज़ारों ग़रीब लोगों और दैनिक वेतन श्रमिकों के लिए राहत उपायों की मदद करने के लिए कई पहलों की घोषणा की। उन्होंने अपने 4-मंजिला व्यक्तिगत कार्यालय की जगह को Brihanmumbai Municipal Corporation को कोरोनावायरस रोगियों के लिए एक क्वारंटाइन केंद्र के रूप में उपयोग करने के लिए पेश किया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/shah-rukh-khan-offers-his-office-to-bmc-quarantine-facility-for-treating-coronavirus-patients/article31256328.ece|title=Shah Rukh Khan offers his office to BMC quarantine facility for treating coronavirus patients|date=4 April 2020|work=The Hindu|access-date=7 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709184851/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/shah-rukh-khan-offers-his-office-to-bmc-quarantine-facility-for-treating-coronavirus-patients/article31256328.ece|archive-date=9 July 2021|language=en-IN|issn=0971-751X|url-status=live}}</ref> == शाहरुख़ ख़ान के विचार == * “जब तक मेरे पास सपने हैं, तब तक मैं जीवित हूं।” * “सपने सच होते हैं, पर उन्हें पूरा करने के लिए मेहनत करनी पड़ती है।” * “जब लोग आपको कहते हैं कि आप नहीं कर सकते, तब आप कर सकते हैं।” * “हमेशा अपने दिल की सुनो, क्योंकि दिल कभी झूठ नहीं बोलता।” * “सफलता और असफलता दोनों जीवन के हिस्से हैं, दोनों ही स्थायी नहीं होते।” और पढ़ें == नामांकन और पुरस्कार == * [[2011]] - [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]] - [[माइ नेम इज़ ख़ान]] * [[2007]] - [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]] - [[चक दे! इंडिया]] * [[2005]] - [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]] - [[स्वदेश]] * [[2003]] - [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]] - [[देवदास (2002 फ़िल्म)|देवदास]] * [[1999]] - [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]] - [[कुछ कुछ होता है]] * [[1998]] - [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]] - [[दिल तो पागल है]] * [[1996]] - [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]] - [[दिलवाले दुल्हनिया ले जाएंगे]] * [[1994]] - [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]] - [[बाज़ीगर]] == सन्दर्भ == {{reflist|3}} ==ग्रंथसूची== {{Refbegin|30em}} * {{cite book|last1=Bharat|first1=Meenakshi|last2=Kumar|first2=Nirmal|title=Filming the Line of Control: The Indo-Pak Relationship Through the Cinematic Lens|url=https://books.google.com/books?id=3zE6ndYKml0C&pg=PA43|date=27 April 2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-51605-4|ref=harv|access-date=6 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626213638/https://books.google.com/books?id=3zE6ndYKml0C&pg=PA43|archive-date=26 जून 2019|url-status=live}} * {{cite book |last=Bose |first=Derek |url=https://books.google.com/books?id=wv_mmculJ8kC&pg=PA34 |title=Everybody Wants a Hit: 10 Mantras of Success in Bollywood Cinema |publisher=Jaico Publishing House |date=1 January 2006 |isbn=978-81-7992-558-4 |ref=harv |access-date=6 नवंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230074754/https://books.google.com/books?id=wv_mmculJ8kC&pg=PA34 |archive-date=30 दिसंबर 2016 |url-status=live }} * {{cite book|last=Chandra|first=Anjana Motihar|title=India Condensed: 5,000 Years of History & Culture|url=https://books.google.com/books?id=b7-IAAAAQBAJ&pg=PA128|date=15 July 2008|publisher=Marshall Cavendish International Asia Pte Ltd|isbn=978-981-261-975-4|ref=harv|access-date=6 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230062924/https://books.google.com/books?id=b7-IAAAAQBAJ&pg=PA128|archive-date=30 दिसंबर 2016|url-status=live}} * {{cite book|last=चोपड़ा|first=अनुपमा|title=King of Bollywood: Shah Rukh Khan and the Seductive World of Indian Cinema|trans-title=बॉलीवुड के बादशाह: शाह रुख खान और भारतीय सिनेमा का मोहक चेहरा|url=https://books.google.com/books?id=RPEIlUESZCUC|date=2007|publisher=ग्रांड सेंट्रल पब्लिशिंग|isbn=978-0-446-50898-8|ref=harv|language=अंग्रेज़ी|access-date=6 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230035230/https://books.google.com/books?id=RPEIlUESZCUC|archive-date=30 दिसंबर 2016|url-status=live}} * {{cite book|last=Ciecko|first=Anne Tereska|title=Contemporary Asian Cinema: Popular Culture in a Global Frame|url=https://books.google.com/books?id=9_PmysZli1cC&pg=PA142|year=2006|publisher=Berg Publishers|isbn=978-1-84520-237-8|ref=harv|access-date=6 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230074122/https://books.google.com/books?id=9_PmysZli1cC&pg=PA142|archive-date=30 दिसंबर 2016|url-status=live}} * {{cite book|last1=Dalmia|first1=Vasudha|last2=Sadana|first2=Rashmi|title=The Cambridge Companion to Modern Indian Culture|url=https://books.google.com/books?id=1hyIWIe4T0YC&pg=PA180|date=5 April 2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-82546-7|ref=harv|access-date=6 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170704214411/https://books.google.com/books?id=1hyIWIe4T0YC&pg=PA180|archive-date=4 जुलाई 2017|url-status=live}} * {{cite book|last1=Gulazāra|last2=Nihalani|first2=Govind|last3=Chatterjee|first3=Saibal|title=Encyclopaedia of Hindi Cinema|url=https://books.google.com/books?id=8y8vN9A14nkC&pg=PT401|year=2003|publisher=Popular Prakashan|isbn=978-81-7991-066-5|ref=harv|access-date=6 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626213636/https://books.google.com/books?id=8y8vN9A14nkC&pg=PT401|archive-date=26 जून 2019|url-status=live}} * {{cite book|last=Hirji|first=Faiza|title=Dreaming in Canadian: South Asian Youth, Bollywood, and Belonging|url=https://books.google.com/books?id=A3VvKZuI_0UC&pg=PA110|date=27 October 2010|publisher=UBC Press|isbn=978-0-7748-5971-4|ref=harv|access-date=6 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119080219/https://books.google.com/books?id=A3VvKZuI_0UC&pg=PA110|archive-date=19 जनवरी 2018|url-status=live}} * {{cite book|last1=Mehta|first1=Rini Bhattacharya|last2=Pandharipande|first2=Rajeshwari V.|title=Bollywood and Globalization: Indian Popular Cinema, Nation, and Diaspora|url=https://books.google.com/books?id=B7BD142N_gIC&pg=PA151|date=1 June 2011|publisher=Anthem Press|isbn=978-0-85728-897-4|ref=harv|access-date=6 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230073815/https://books.google.com/books?id=B7BD142N_gIC&pg=PA151|archive-date=30 दिसंबर 2016|url-status=live}} * {{cite book|last=O'Brien|first=Derek|title=Derek Introduces: 100 Iconic Indians|url=https://books.google.com/books?id=YMOeAwAAQBAJ&pg=PT217|year=2014|publisher=Rupa Publications|isbn=978-81-291-3413-4|ref=harv|access-date=6 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230073818/https://books.google.com/books?id=YMOeAwAAQBAJ&pg=PT217|archive-date=30 दिसंबर 2016|url-status=live}} * {{cite book|last=Patel|first=Bhaichand|title=Bollywood's Top 20: Superstars of Indian Cinema|url=https://books.google.com/books?id=RQL4dkVAnPIC&pg=PA253|year=2012|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-670-08572-9|ref=harv|access-date=6 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230074030/https://books.google.com/books?id=RQL4dkVAnPIC&pg=PA253|archive-date=30 दिसंबर 2016|url-status=live}} * {{cite book|last=Raj|first=Ashok|title=Hero Vol.2, Volume 2|url=https://books.google.com/books?id=2wo9BAAAQBAJ&pg=PT143|date=1 November 2009|publisher=Hay House, Inc|isbn=978-93-81398-03-6|ref=harv|access-date=6 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230075920/https://books.google.com/books?id=2wo9BAAAQBAJ&pg=PT143|archive-date=30 दिसंबर 2016|url-status=live}} * {{cite book|last=Roll|first=Martin|title=Asian Brand Strategy: How Asia Builds Strong Brands|url=https://books.google.com/books?id=VrO3O0h6I0wC&pg=PA91|date=17 October 2005|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-51306-8|ref=harv|access-date=6 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230121233/https://books.google.com/books?id=VrO3O0h6I0wC&pg=PA91|archive-date=30 दिसंबर 2016|url-status=live}} * {{cite book|last=Teo|first=Stephen|title=The Asian Cinematic Experience|url=https://books.google.com/books?id=1H9mdj4mViAC&pg=PA125|date=26 April 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-29609-3|ref=harv|access-date=6 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811135508/https://books.google.com/books?id=1H9mdj4mViAC&pg=PA125|archive-date=11 अगस्त 2017|url-status=live}} {{Refend}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{imdb name|0451321|शाहरुख़ ख़ान}} {{फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार}} {{आई आई एफ ए सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार}} {{फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ खलनायक पुरस्कार}} {{Authority control}} {{श्रेणी कम|date=अप्रैल 2017}} [[श्रेणी:भारतीय पुरुष आवाज अभिनेताओं]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]] [[श्रेणी:फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:पद्मश्री प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:1965 में जन्मे लोग]] k701b91snv2asd2j4k2b7x5brs8xcxo सदस्य वार्ता:Kingram 3 9755 6555861 6554610 2026-05-24T09:20:17Z The Sorter 845290 6555861 wikitext text/x-wiki [[/Archive1]] <!-- Please edit after the "<br>" code below. Thank you. --> <br> == स्वागत == नमस्कार Kingram, विकिपीडिया पर आपका वापिस स्वागत है। इस समय हिन्दी विकिपीडिया पर प्रबंधक बनने के लिये नामांकन [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] पर किया जाता है। इस समय हिन्दी विकिपीडिया पर कोई सक्रीय प्रशासक (bureaucrats) नहीं हैं, अतः प्रबंधक बनने हेतु सर्वसम्मति होने के पश्चात मेटा पर स्टीवर्ड ही आपको प्रबंधक अधिकार दे सकते हैं। आप दो वर्ष के पश्चात विकिपीडिया पर वापिस आ रहे हैं। इस अवधि में काफ़ी-कुछ बदल गया होगा। मेरे विचार से आप स्वनामांकन करने से पहले थोड़ा समय अभी की नीतियों और प्रक्रियाओं को देखने में बिताएँ। आगे आपकी इच्छा। आशा करता हूँ कि आप विकिपीडिया पर सम्पादन जारी रखेंगे। आपका पुनः हार्दिक स्वागत है।--[[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 06:14, 6 मई 2012 (UTC) : नमस्कार सिद्धार्थ । जवाब के लिए धन्यवाद । मैं हिंदी विकिपीडिया मैं बहुत मेहनत किया था तीन और चार साल पहले। थोडा और योगदान करूंगा प्रबंधक अधिकार पूछने पहले । क्रिपय मुस्ताक्बल में, मेरे साथ अंग्रेजी में बात कीजिये । मैं हिंदी बहुत अच्छा समझ सकता हूँ लेकिन मैं थोडा धीरे से इस भाषा पड़ता और लिखता हूँ । धन्यवाद सिद्धार्थ साहिब | <b>[[User:Kingram|<font color="red">राजा राम</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:Kingram|<font color="black">बात करो</font>]]</sup> 20:20, 9 मई 2012 (UTC) ::Ok, no problem :) ::And just out of curiosity, it seems you know urdu. If that is the case, I think you should consider contributing to the [[:ur:|urdu wikipedia]]. If that isn't the case, excuse my presumption (मुस्ताक्बल sounded like urdu to me). Best regards--[[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 09:18, 10 मई 2012 (UTC) == विशेष पृष्ठ अनुवाद == नमस्कार Kingram जी। आप इस बात से अवगत होंगे कि विशेष पृष्ठों के नाम अब तक अंग्रेज़ी में चले आ रहे हैं (मसलन [[विशेष:Preferences]], ना कि [[विशेष:वरीयताएँ]])। अब ट्रांसलेटविकि पर इन नामों का अनुवाद संभव है, परंतु इसके लिये सर्वसम्मति की आवश्यकता है। अतः [[विकिपीडिया:चौपाल/विशेष पृष्ठ अनुवाद]] पर मैंने कुछ अनुवाद प्रस्तावित किये हैं। कृपया इन्हें देखें और उपयुक्त टिप्पणी दें। यदि आपको ये अनुवाद ठीक लगें तो इन्हें अपना समर्थन प्रदान करें ताकि इन्हें शीघ्र-अतिशीघ्र हिन्दी विकिपीडिया पर लागू किया जा सके। धन्यवाद--[[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 18:36, 6 मई 2012 (UTC) :Hi, Siddhartha, I will certainly take a look at the translations that you mentioned on the Wikipedia page. I remember working on translating titles for Infoboxes and Wikiprojects in years past, but I was one of only 4-5 admins active and the ones that had the requisite skills to invent new terms in Hindi were generally inactive. <b>[[User:Kingram|<font color="red">राजा राम</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:Kingram|<font color="black">बात करो</font>]]</sup> 20:21, 9 मई 2012 (UTC) ::Hello again. ::With help from several users, the translations have been completed. Hence, to determine whether they pass consensus or not, I've asked for a straw poll at [[विकिपीडिया:चौपाल/विशेष_पृष्ठ_अनुवाद#मत]]. Please do share your views. Thanks and regards--[[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 12:19, 13 मई 2012 (UTC) == [[:चित्र:रमेश्लाल.jpg|चित्र:रमेश्लाल.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:रमेश्लाल.jpg|चित्र:रमेश्लाल.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। कॉपीराइट उल्लंघन, http://www.pildat.org/ पर साफ़ लिखा है कि उसकी सभी सामग्री कॉपीराइट सुरक्षित है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 10:08, 25 सितंबर 2012 (UTC) == [[:श्रेणीःरोग|श्रेणीःरोग]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणीःरोग|श्रेणीःरोग]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<font color="green">&#9734;&#9733;</font>[[User:संजीव कुमार|<b><u><font color="maroon">संजीव कुमार</font></u></b>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<font color="blue">बातें</font>]]) 17:08, 4 सितंबर 2013 (UTC) == [[:श्रेणी:मणिपुर का लोग|श्रेणी:मणिपुर का लोग]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:मणिपुर का लोग|श्रेणी:मणिपुर का लोग]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <font color="orange">&#9742;</font>[[u:Manojkhurana|<u><b><font color="green">मनोज खुराना</font></b></u>]] <sup> [[user talk:Manojkhurana| <b><font color="orange">वार्ता </font> </b>]] </sup> 07:47, 28 दिसम्बर 2013 (UTC) == [[:श्रेणी:जीवनचरित स्टब|श्रेणी:जीवनचरित स्टब]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:जीवनचरित स्टब|श्रेणी:जीवनचरित स्टब]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Wikiuser13|Wikiuser13]] ([[सदस्य वार्ता:Wikiuser13|वार्ता]]) 13:19, 16 मार्च 2014 (UTC) == [[:मेया मेयप्पन|मेया मेयप्पन]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:मेया मेयप्पन|मेया मेयप्पन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मेया मेयप्पन|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मेया मेयप्पन]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>सन्दर्भहीन जीवनी जिसमें पिछले सात वर्षों में कोई सम्पादन नहीं हुआ।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u>'''<span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span>'''</u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:48, 12 जून 2014 (UTC) == [[:श्रेणी:अंतर्विकि श्रेनीसम्बंध साँचा|श्रेणी:अंतर्विकि श्रेनीसम्बंध साँचा]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:अंतर्विकि श्रेनीसम्बंध साँचा|श्रेणी:अंतर्विकि श्रेनीसम्बंध साँचा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:53, 27 सितंबर 2018 (UTC) == [[:बालि जग्पाल|बालि जग्पाल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:बालि जग्पाल|बालि जग्पाल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:GargAvinash|— '''अविनाश''']] [[सदस्य वार्ता:GargAvinash|<sup>वार्ता</sup>]] 20:36, 16 अप्रैल 2020 (UTC) == [[:चित्र:भील.jpg|चित्र:भील.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:भील.jpg|चित्र:भील.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 06:27, 3 जुलाई 2020 (UTC) == [[:विकिपीडिया:भाषांतर प्रयोग|विकिपीडिया:भाषांतर प्रयोग]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपीडिया:भाषांतर प्रयोग|विकिपीडिया:भाषांतर प्रयोग]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:29, 2 मार्च 2025 (UTC) == [[:पुर्व आज़र्बैजान|पुर्व आज़र्बैजान]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:पुर्व आज़र्बैजान|पुर्व आज़र्बैजान]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित पुननिर्दर्शन यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। == [[:पश्चिम आज़र्बैजान|पश्चिम आज़र्बैजान]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:पश्चिम आज़र्बैजान|पश्चिम आज़र्बैजान]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित पुननिर्दर्शन यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। == [[:ईराक़|ईराक़]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:ईराक़|ईराक़]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित साँचा यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। n9f2b0d83k7302hyxuf9m3oiv79feq8 नक्षत्र 0 9867 6555891 6482569 2026-05-24T10:29:03Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555891 wikitext text/x-wiki [[आकाश]] में [[तारा]]-समूह को '''नक्षत्र''' कहते हैं। साधारणतः यह [[चन्द्रमा]] के पथ से जुड़े हैं, पर वास्तव में किसी भी तारा-समूह को नक्षत्र कहना उचित है। [[ऋग्वेद]] में एक स्थान पर सूर्य को भी नक्षत्र कहा गया है। अन्य नक्षत्रों में [[सप्तर्षि]] और [[अगस्त्य]] हैं। नक्षत्र सूची [[अथर्ववेद संहिता|अथर्ववेद]], [[तैत्तिरीय संहिता]], [[शतपथ ब्राह्मण]] और [[लगध]] के [[वेदाङ्ग ज्योतिष|वेदांग ज्योतिष]] में मिलती है। [[भागवत पुराण|भागवत]] पुराण के अनुसार ये नक्षत्रों की अधिष्ठात्री देवियाँ प्रचेतापुत्र दक्ष की पुत्रियाँ तथा चन्द्रमा की पत्नियाँ हैं।<ref>[[भागवत पुराण|भागवत]] षष्ठ स्कंध षष्ठ अध्याय।</ref> == परिचय == तारे हमारे सौर जगत् के भीतर नहीं है। ये सूर्य से बहुत दूर हैं और सूर्य की परिक्रमा न करने के कारण स्थिर जान पड़ते हैं—अर्थात् एक तारा दूसरे तारे से जिस ओर और जितनी दूर आज देखा जायगा उसी ओर और उतनी ही दूर पर सदा देखा जायगा। इस प्रकार ऐसे दो चार पास-पास रहनेवाले तारों की परस्पर स्थिति का ध्यान एक बार कर लेने से हम उन सबको दूसरी बार देखने से पहचान सकते हैं। पहचान के लिये यदि हम उन सब तारों के मिलने से जो आकार बने उसे निर्दिष्ट करके समूचे तारकपुंज का कोई नाम रख लें तो और भी सुभीता होगा। नक्षत्रों का विभाग इसीलिये और इसी प्रकार किया गया है। चंद्रमा २७-२८ दिनों में पृथ्वी के चारों ओर घूम आता है। खगोल में यह भ्रमणपथ इन्हीं तारों के बीच से होकर गया हुआ जान पड़ता है। इसी पथ में पड़नेवाले तारों के अलग अलग दल बाँधकर एक एक तारकपुंज का नाम नक्षत्र रखा गया है। इस रीति से सारा पथ इन २७ नक्षत्रों में विभक्त होकर 'नक्षत्र चक्र' कहलाता है। नीचे तारों की संख्या और आकृति सहित २७ नक्षत्रों के नाम दिए जाते हैं— {{नक्षत्र सूची}} इन २७ नक्षत्रों के अतिरिक्त 'अभिजित्' नाम का एक और नक्षत्र पहले माना जाता था पर वह पूर्वाषाढ़ा के भीतर ही आ जाता है, इससे अब २७ ही नक्षत्र गिने जाते हैं। इन्हीं नक्षत्रों के नाम पर महीनों के नाम रखे गए हैं। महीने की [[पूर्णिमा]] को चंद्रमा जिस नक्षत्र पर रहेगा उस महीने का नाम उसी नक्षत्र के अनुसार होगा, जैसे कार्तिक की पूर्णिमा को चंद्रमा कृत्तिका वा रोहिणी नक्षत्र पर रहेगा, अग्रहायण की पूर्णिमा को मृगशिरा वा आर्दा पर; इसी प्रकार और समझिए।<ref>{{Cite web|url=https://palmastrogems.com/27-nakshatra-names-by-list/|title=२७ नक्षत्र|date=2025-10-04|language=en-US|access-date=2025-10-04}}</ref> {{नक्षत्र मानचित्र}} === 28वें नक्षत्र का नाम === 28वें नक्षत्र का नाम [[अभिजित]] (Abhijit)([[Alpha Lyrae|α]], [[Epsilon Lyrae|ε]] and ζ [[Lyra (constellation)|Lyrae]] - [[Vega]] - उत्तराषाढ़ा और श्रवण मध्ये) == राशि == जिस प्रकार चंद्रमा के पथ का विभाग किया गया है उसी प्रकार उस पथ का विभाग भी हुआ है जिसे सूर्य १२ महीनों में पूरा करता हुआ जान पड़ता है। इस पथ के १२ विभाग किए गए हैं जिन्हें राशि कहते हैं। जिन तारों के बीच से होकर चंद्रमा घूमता है उन्हीं पर से होकर सूर्य भी गमन करता हुआ जान पड़ता है; खचक्र एक ही है, विभाग में अंतर है। राशिचक्र के विभाग बड़े हैं जिनसें से किसी किसी के अंतर्गत तीन तीन नक्षत्र तक आ जाते हैं। ज्योतिषियों ने जब देखा कि बारह राशियों से सारे अंतरिक्ष के तारों और नक्षत्रों का निर्देश नहीं होता है तब उन्होंने और बहुत सी राशियों के नाम रखे। इस प्रकार राशियों की संख्या दिन पर दिन बढ़ती गई। पर भारतीय ज्योतिषियों ने खगोल के उत्तर और दक्षिण खंड में जो तारे हैं उन्हें नक्षत्रों में बाँधकर निर्दिष्ट नहीं किया। == नक्षत्र का भारत के साथ संबंध == वैदिक ज्योतिष में, नक्षत्र (नक्षत्र) 27 चंद्र नक्षत्र हैं जिनकी भारतीय संस्कृति और इतिहास में गहरी जड़ें हैं। ये खगोलीय चिह्न प्राचीन भारतीय खगोल विज्ञान, कालगणना और अनुष्ठानों का मार्गदर्शन करते थे। नक्षत्रों ने हिंदू त्योहारों, कृषि और यहाँ तक कि नामकरण परंपराओं को भी प्रभावित किया। ऋग्वेद और बृहत् संहिता जैसे ग्रंथ इनके महत्व पर प्रकाश डालते हैं। नक्षत्रों के साथ भारत का संबंध सहस्राब्दियों पुराना है, जो अध्यात्म, विज्ञान और परंपरा का सम्मिश्रण है, और सभ्यता के गहन ब्रह्मांडीय संबंध को दर्शाता है। ये आज भी ज्योतिष, पौराणिक कथाओं और सांस्कृतिक प्रथाओं में महत्वपूर्ण हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/nakshatra|title=Nakshatra {{!}} Hindu Astrology, Origin, List, & Meaning {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2025-08-14}}</ref> ==इन्हें भी देखें== * [[तारामंडल]] == बाहरी लिंक == [https://aajkapanchang.co.in/ आज का पंचांग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250930235659/https://aajkapanchang.co.in/ |date=30 सितंबर 2025 }} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{नक्षत्र}} {{वैदिक साहित्य}} [[श्रेणी:ज्योतिष]] [[श्रेणी:हिन्दू धर्म]] [[श्रेणी:नक्षत्र]] 4majfk5jnn5lqeuaoaxdlie898l1ulw त्वचा 0 10101 6555556 6337281 2026-05-23T12:13:15Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555556 wikitext text/x-wiki '''त्वचा या त्वक्''' शरीर का बाह्य आवरण होती है जिसे बाह्यत्वचा (एपिडरमिस) भी कहते हैं। यह [[वेष्टन प्रणाली]] का सबसे बड़ा अंग है जो [[उपकला ऊतकों]] की कई परतों द्वारा निर्मित होती है और अंतर्निहित [[पेशी|मांसपेशियों]], [[अस्थि|अस्थियों]], [[अस्थिबंध|अस्थिबंध (लिगामेंट)]] और अन्य आंतरिक अंगों की रक्षा करती है। चूंकि यह सीधे वातावरण के संपर्क मे आती है, इसलिए त्वचा [[रोगजनक]]ों के ख़िलाफ़ शरीर की सुरक्षा में एक बहुत ही महत्वपूर्ण भूमिका निभाती है। इसके अन्य कार्यों मे जैसे [[ऊष्मा रोधन|तापावरोधन]] (इन्सुलेशन), तापमान विनियमन, संवेदना, विटामिन डी का संश्लेषण और विटामिन बी फोलेट का संरक्षण करती है। बुरी तरह से क्षतिग्रस्त त्वचा [[निशान ऊतक]] बना कर चंगा होने की कोशिश करती है। यह अक्सर रंगहीन और वर्णहीन होता है। मानव मे त्वचा का वर्ण [[मानव प्रजाति|प्रजाति]] के अनुसार बदलता है और त्वचा का प्रकार शुष्क से लेकर तैलीय हो सकता है। == इन्हें भी देखें == * [[चर्म रोग|त्वचारोग]] * [[त्वचाविज्ञान]] * [https://skincareinhindiwellhealthorganic.com/ त्वचा की देखभाल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250109223608/https://skincareinhindiwellhealthorganic.com/ |date=9 जनवरी 2025 }} [[श्रेणी:त्वचा|*]] [[श्रेणी:शारीरिकी]] [[श्रेणी:ज्ञानेन्द्रियाँ]] [[श्रेणी:नरम ऊतक]] fzawiwo8vpg0q8ii35f1gn0ej9zif7s अक्षय कुमार 0 11849 6555599 6538130 2026-05-23T15:33:14Z The Sorter 845290 Infobox और शुरू का पाठ सुधारा 6555599 wikitext text/x-wiki {{about|अभिनेता|रावण के पुत्र|अक्षयकुमार}}{{Infobox person|name=अक्षय कुमार|image=Akshay Kumar National Award for Padman (cropped).jpg|caption=कुमार, 2019|image_size=|birth_name=राजीव हरि ओम भाटिया|birth_date={{Birth date and age|df=yes|1967|09|09}}|birth_place=[[दिल्ली]], भारत|other_names=|citizenship={{ubl|भारत (1967–2011; 2023–वर्तमान)|कनाडा (2011–2023)<ref name="HT_15Aug2023" />}}|education=|occupation={{hlist|अभिनेता|फ़िल्म निर्माता}}|years_active=1991–वर्तमान|works=[[अक्षय कुमार की फ़िल्में|सूची]]|spouse={{marriage|[[ट्विंकल खन्ना]]|2001}}|children=2|relatives=[[हिंदी फिल्म परिवारों की सूची#खन्ना-कपाड़िया-भाटिया परिवार|खन्ना परिवार]] (विवाह से)|awards=[[अक्षय कुमार को प्राप्त पुरस्कारों और नामांकनों की सूची|सूची]]|honours=[[पद्म श्री]] (2009)|website=|signature=AkshayKumarSignature.png}} '''अक्षय हरि ओम भाटिया''' (जन्म नाम '''राजीव हरि ओम भाटिया''', जन्म 9 सितंबर 1967), पेशेवर नाम '''अक्षय कुमार''', एक <ref name=National-Post-21-May-2019/><ref name=National-Post-May-2019>{{citation|last=Blackwell|first=Tom|date=13 May 2019|url=https://nationalpost.com/news/world/canadian-passport-sparks-controversy-for-modi-supporting-brad-pitt-of-bollywood|title=Canadian passport sparks controversy for Modi-supporting 'Brad Pitt of Bollywood'|publisher=National Post|access-date=29 May 2020|quote="An inconvenient fact challenged Akshay Kumar's nationalist credentials: under pressure, he admitted he traded his Indian citizenship for a Canadian passport. In fact, he owns a mansion in Oakville, Ont., once said 'Toronto is my home,' and in 2011 campaigned for Canada’s own prime minister at the time, Stephen Harper. 'What’s most embarrassing is he’s involved in urging (Indian) people to go to the polls, and he doesn’t have voting rights,' said Narendra Subramanian, a McGill University political scientist."|archive-date=22 September 2020|archive-url=https://archive.today/20200922045238/https://nationalpost.com/news/world/canadian-passport-sparks-controversy-for-modi-supporting-brad-pitt-of-bollywood|url-status=live}}</ref><ref name=cbc-3-2020>{{citation|last=Dyer|first=Evan (Parliamentary Affairs Bureau)|title=Canada's politicians have stayed mostly silent about a wave of anti-Muslim violence in India|publisher=Canadian Broadcasting Corporation (CBC) News|date=7 March 2020|access-date=14 September 2020|url=https://www.cbc.ca/news/politics/canada-india-modi-1.5484349|archive-date=22 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922043333/https://www.cbc.ca/news/politics/canada-india-modi-1.5484349|url-status=live}} Quote: "(Former prime minister Stephen) Harper campaigned in 2011 alongside one of Modi's biggest celebrity backers, Bollywood star Akshay Kumar, who was later given a special grant of Canadian citizenship."</ref> [[बॉलीवुड]] फ़िल्म अभिनेता हैं। इन्हें हम खिलाड़ी कुमार के नाम भी संबोधित करते है<ref>{{Cite web|url=https://www.filemywap.in/arav-kumar-age/|title=आरव कुमार उम्र,लम्बाई,गर्लफ्रेन्ड,पिता,जीवनी 2022 (arav kumar age,height,girlfriend,father,biography 2022) – filemywap.in|language=en-US|access-date=2022-02-26|archive-date=26 फ़रवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226180914/https://www.filemywap.in/arav-kumar-age/|url-status=dead}}</ref> अक्षय कुमार 145 से अधिक [[हिन्दी]] फिल्मों में काम कर चुके हैं। 90 के दशक में,<ref name="action hero">{{cite web|author=Deviah, Poonam|title=Bollywood's Macho Man|url=http://movies.indiainfo.com/profiles/akshay.html|publisher=Indiainfo.com|accessdate=11 दिसंबर 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071023044243/http://movies.indiainfo.com/profiles/akshay.html|archive-date=23 अक्तूबर 2007|url-status=dead}}</ref> सूपर हिट एक्शन फिल्मों जैसे ''[[खिलाड़ी (1992 फ़िल्म)|खिलाड़ी]]'' (1992), ''[[मोहरा (1994 फ़िल्म)|मोहरा]]'' (1994) और ''[[सबसे बड़ा खिलाड़ी]]'' (1995) में अभिनय करने के कारण, कुमार को बॉलीवुड का एक्शन हीरो की संज्ञा दी जाती थी और विशेषतः वे "खिलाड़ी श्रृंखला" के लिए जाने जाते थे। फिर भी, वह रोमांटिक फिल्मों जैसे ''[[ये दिल्लगी]]'' (1994) और ''[[धड़कन (2000 फ़िल्म)|धड़कन]]'' (2000) में अपने अभिनय के लिए सम्मानित किए गए और साथ ही साथ ड्रामेटिक फिल्मों जैसे ''[[एक रिश्ता]]'' (2001) में अपनी अभिनय क्षमता को दिखाया। 2002 में उन्हें अपना पहला [[फिल्म फेयर पुरस्कार|फ़िल्मफेयर पुरस्कार]] [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ खलनायक पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ खलनायक]] फ़िल्म ''[[अजनबी (2001 फ़िल्म)|अजनबी]]'' (2001) में अभिनय के लिए दिया गया। अपनी एक सी छवि को बदलने के इच्छुक अक्षय कुमार ने ज्यादातर कोमेडी फिल्में की।<ref name="action hero"/> फ़िल्म ''[[हेरा फेरी (2000 फ़िल्म)|हेरा फेरी]]'' (2002), ''[[मुझसे शादी करोगी (2004 फ़िल्म)|मुझसे शादी करोगी]]'' (2004), ''[[गरम मसाला (2005 फ़िल्म)|गरम मसाला]]'' (2005) और ''[[जानेमन (2006 फ़िल्म)|जान-ए-मन]]'' (2006) में हास्य अभिनय के लिए फ़िल्म समीक्षकों द्वारा उनकी प्रशंसा की गई। 2007 में वे सफलता की ऊचाईयों को छूने लगे, जब उनके द्वारा अभिनीत चार लगातार कामर्सियल फिल्में हिट हुई। इस तरह से, उन्होंने अपने आपको हिन्दी फ़िल्म उद्योग में एक प्रमुख अभिनेता के रूप में स्थापित किया।<ref name="BO 2007">{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/npages.php?page=shownews&articleid=42&nCat=news|title=The Toppers Of 2007|publisher=बॉक्सऑफिस इंडिया|accessdate=14 मार्च 2007|archive-url=https://archive.today/20121206002255/http://www.boxofficeindia.com/npages.php?page=shownews&articleid=42&nCat=news|archive-date=6 दिसंबर 2012|url-status=live}}</ref> वे [[युद्ध कलाएँ|मार्शल आर्ट्स]] (सामरिक कला) की शिक्षा [[बैंकॉक|बेंगकोक]] में प्राप्त करके आए और वहां एक रसोइया की नौकरी भी करते थे। वे फिर मुंबई वापस आ गए, जहाँ वे मार्सल आर्ट्स की शिक्षा देने लगे। उनका एक विद्यार्थी जो एक फोटोग्राफर था, उसने उन्हें मॉडलिंग करने कहा। उस विद्यार्थी ने उन्हें एक छोटी कंपनी में एक मॉडलिंग असयांमेंट दिया। उन्हें कैमरे के सामने पोज देने के लिए, दो घंटे के 5,000 रुपये मिलते था। पहले की तनख्वाह 4,000 रुपये प्रति महीने की तुलना में यह एक बहुत ही महत्वपूर्ण कारण था कि वे क्यों मॉडल बने। मॉडलिंग करने के दो महीने बाद, कुमार को प्रमोद चक्रवर्ती ने अंततः अपनी फ़िल्म ''[[दीदार (1992 फ़िल्म)|दीदार]]'' में अभिनय करने का मौका दिया।{{citation needed|date=October 2020}} == करियर == अक्षय कुमार [[बॉलीवुड]] में अभिनय की शुरुआत 1991 की फ़िल्म''[[सौगंध (1991 फ़िल्म)|सौगंध]]'' से की, जो सराही नहीं गयी। उनकी पहली प्रमुख हिट 1992 की थ्रिलर फ़िल्म ''[[खिलाड़ी (1992 फ़िल्म)|खिलाड़ी]]'' थी। 1993 का वर्ष उनके लिए अच्छा नहीं रहा क्योंकि उनकी अधिकतर फ़िल्म फ्लॉप हो गई। फ़िर भी, 1994 का वर्ष कुमार के लिए बेहतरीन वर्ष रहा जिसमें ''खिलाड़ी'' के साथ ''[[मैं खिलाड़ी तू अनाड़ी]]'' और ''[[मोहरा (1994 फ़िल्म)|मोहरा]]'' जो साल का सर्वाधिक सफल फिल्मों में से था।<ref name="1994 BO">{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=200&catName=MTk5NA==&PHPSESSID=dfc0170bd04e78fc807ed337537b9c9f|title=Box Office 1994|publisher=बॉक्सऑफिस इंडिया|accessdate=14 मार्च 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080404040854/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=200&catName=MTk5NA==&PHPSESSID=dfc0170bd04e78fc807ed337537b9c9f|archivedate=4 अप्रैल 2008}}</ref> बाद में, [[यश चोपड़ा]] ने उन्हें रोमांटिक फ़िल्म ''[[ये दिल्लगी]]'' में लिया जो एक सफल फ़िल्म थी।<ref name="1994 BO"/> उन्हें इस फ़िल्म के लिए सराहना मिली, जिसमें वे एक रोमांटिक किरदार में थे जो बहुत ही अलग था उनके एक्शन किरदार से।उन्हें ''[[फिल्म फेयर पुरस्कार|फ़िल्मफेयर]]'' और ''[[स्टार स्क्रीन पुरस्कार|स्टार स्क्रीन]]'' उत्सवों में ''सर्वश्रेष्ठ अभिनेता'' के लिए पहला नोमिनेशन मिला।ये सारी उपलब्धियां, कुमार को उस साल का सफलतम अभिनेता बना दिया।<ref>{{cite web|publisher=बॉक्सऑफिस इंडिया|title=Top Actor|url=http://www.boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=top_actors|accessdate=14 मार्च 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080323030211/http://www.boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=top_actors&PHPSESSID=7ad4adadd9d256d7d66d404f22e56d40|archivedate=23 मार्च 2008}}</ref> 1995 में, अपनी सफल फिल्मों के साथ, वे ''खिलाड़ी'' श्रेणी के तीसरी फ़िल्म ''[[सबसे बड़ा खिलाड़ी]]'' में अभिनय किया, जो एक हिट थी।<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=201&catName=MTk5NQ==|title=Box Office 1995|publisher=बॉक्सऑफिस इंडिया|accessdate=14 मार्च 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080404040900/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=201&catName=MTk5NQ==&PHPSESSID=dfc0170bd04e78fc807ed337537b9c9f|archivedate=4 अप्रैल 2008|url-status=dead}}</ref> वे ''खिलाड़ी'' श्रेणी के सभी फिल्मों में सफल रहे और फ़िर बाद के वर्ष में ''खिलाड़ी'' टायटल के साथ फ़िल्म ''[[खिलाड़ियों का खिलाड़ी (1996 फ़िल्म)|खिलाड़ियों के खिलाड़ी]]'' में अभिनय किया जिसमें उनके साथ [[रेखा]] और [[रवीना टंडन]] थी। यह फ़िल्म उस साल का सर्वाधिक सफल फ़िल्म रही।<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=202&catName=MTk5Ng==|title=Box Office 1996|publisher=बॉक्सऑफिस इंडिया|accessdate=14 मार्च 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080404040905/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=202&catName=MTk5Ng==&PHPSESSID=dfc0170bd04e78fc807ed337537b9c9f|archivedate=4 अप्रैल 2008}}</ref> 1997 में, [[यश चोपड़ा]] की हिट फ़िल्म ''[[दिल तो पागल है]]'' में मेहमान कलाकार की भूमिका निभाई, जिसके लिए उन्हें [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ सहायक कलाकार के लिए फिल्मफेयर पुरस्कार]] में नामांकन हुआ। उसी साल, वे खिलाड़ी श्रेणी के पांचवें फ़िल्म ''[[मिस्टर एंड मिसेज़ खिलाड़ी]]'' में हास्य भूमिका में नज़र आए।''खिलाड़ी'' टायटल के साथ उनकी पिछली फिल्मों की तरह, यह फ़िल्म हिट हुई।<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=203&catName=MTk5Nw==|title=Box Office 1997|publisher=बॉक्सऑफिस इंडिया|accessdate=14 मार्च 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080404040910/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=203&catName=MTk5Nw==&PHPSESSID=dfc0170bd04e78fc807ed337537b9c9f|archivedate=4 अप्रैल 2008}}</ref> और इस तरह इस फ़िल्म की तरह, उनका अगला ''खिलाड़ी'' नाम से रिलीज़ सारी फिल्में आने वाले साल में बॉक्स ऑफिस पर हिट होते चला गया। 1999 में, कुमार को फ़िल्म ''[[संघर्ष (1999 फ़िल्म)|संघर्ष]]' और ''[[जानवर (1999 फ़िल्म)|जानवर]]'' में उनके किरदार के लिए अच्छी सराहना मिली।जबकि पहली फिल्में बॉक्स ऑफिस पर सफल हौ सकी, पर बाद में उन्हें सफलता मिली।<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=205&catName=MTk5OQ==|title=Box Office 1999|publisher=बॉक्सऑफिस इंडिया|accessdate=14 मार्च 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080404040915/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=205&catName=MTk5OQ==&PHPSESSID=dfc0170bd04e78fc807ed337537b9c9f|archivedate=4 अप्रैल 2008}}</ref> 2000 में हास्य फ़िल्म ''[[हेरा फेरी (२००० फ़िल्म)|हेरा फेरी]]'' में अभिनय किया जो हर लिहाज से सफल रही,<ref name="2000 BO">{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=206&catName=MjAwMA==|title=Box Office 2000|publisher=बॉक्सऑफिस इंडिया|accessdate=14 मार्च 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080323090246/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=206&catName=MjAwMA==|archivedate=23 मार्च 2008}}</ref> और इस फ़िल्म में उन्होंने अपने आपको एक एक्शन और रोमांटिक भूमिकाओं की तरह एक सफल हास्य रोल भी अच्छी तरह निभाया।उन्होंने रोमांटिक फ़िल्म ''[[धड़कन (2000 फ़िल्म)|धड़कन]]'' में भी काम किया और बाद में उसी साल उसे काफ़ी सफलता मिली।<ref name="2000 BO"/> 2001 में, फ़िल्म ''[[अजनबी (2001 फ़िल्म)|अजनबी]]'' में कुमार ने एक नकारात्मक किरदार निभाया। उनकी फ़िल्म को काफी सराहा गया तथा [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ खलनायक पुरस्कार|बेस्ट विलेन]] के लिए पहला फ़िल्मफेयर पुरस्कार मिला। ''हेरा फेरी'' की सफलता के बाद अक्षय कुमार ने कई हास्य फिल्मों में काम किया, जिनमें शामिल हैं ''[[आवारा पागल दीवाना]]'' (2002), ''[[मुझसे शादी करोगी (2004 फ़िल्म)|मुझसे शादी करोगी]]'' (2004) और ''[[गरम मसाला (2005 फ़िल्म)|गरम मसाला]]'' (2005)। यह फ़िल्म बॉक्स ऑफिस पर बेहद सफल रही और उनके अभिनय के लिए उन्हें [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ हास्य अभिनेता पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ हास्य कलाकार]] का दूसरा फिल्मफेयर पुरस्कार मिला।<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=210&catName=MjAwNA==|title=Box Office 2004|publisher=बॉक्सऑफिस इंडिया|accessdate=14 मार्च 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080404040700/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=210&catName=MjAwNA==|archivedate=4 अप्रैल 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=211&catName=MjAwNQ==|title=Box Office 2005|publisher=बॉक्सऑफिस इंडिया|accessdate=14 मार्च 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080404041634/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=211&catName=MjAwNQ==|archivedate=4 अप्रैल 2008}}</ref> अपनी एक्शन, हास्य और रोमांटिक भूमिकाओं के अलावा कुमार ने ड्रामाई रोल भी बखूबी निभाये जैसे कि ''[[एक रिश्ता]]'' (2001), ''[[आँखें (2002 फ़िल्म)|आँखें]]'' (2002), ''[[बेवफा (2005 फ़िल्म)|बेवफा]]'' (2005) और ''[[वक्त (2005 फ़िल्म)|वक्त]]'' (2005)। २००६ में वे ''हेरा फेरी'' टायटल से बनी दूसरी फ़िल्म ''[[फिर हेरा फेरी (2006 फ़िल्म)|फ़िर हेरा फेरी]]'' में अभिनय किया। पिछले फ़िल्म की तरह, यह फ़िल्म बॉक्स ऑफिस में सफल हुई।<ref name="2006 BO">{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=212&catName=MjAwNg==|title=Box Office 2006|publisher=बॉक्सऑफिस इंडिया|accessdate=14 मार्च 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080221095752/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=212&catName=MjAwNg==|archivedate=21 फ़रवरी 2008}}</ref> बाद में उसी वर्ष [[सलमान ख़ान]] के साथ रोमांटिक संगीत फ़िल्म ''[[जानेमन (2006 फ़िल्म)|जान-ए-मन]]'' में अभिनय किया। इस फ़िल्म का बेसब्री से इंतजार था और आलोचकों से अच्छा रिव्यू मिलने के बावजूद यह बॉक्स ऑफिस पर अच्छा प्रदर्शन नहीं कर सका।<ref name="2006 BO"/> फ़िल्म तो अच्छा प्रदर्शन नहीं कर सकी परन्तु एक शर्मीले और प्यारे व्यक्ति के रूप में उनकी तारीफ़ की गई।<ref>{{cite web|author=Adarsh, Taran|publisher=[[indiaFM]]|title=Jaan-E-Mann Review|url=http://www.indiafm.com/movies/review/12573/index.html|date=अक्टूबर 20, 2006|accessdate=14 अप्रैल 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070403101903/http://indiafm.com/movies/review/12573/index.html|archive-date=3 अप्रैल 2007|url-status=dead}}</ref> वे यह वर्ष हास्य फ़िल्म ''[[भागम भाग (2006 फ़िल्म)|भागम भाग]]'' से समाप्त किए, जो सफल रही।<ref name="2006 BO"/> उसी साल, ''गर्म 2006'' विश्व भ्रमण किया जिसमें [[सैफ़ अली ख़ान|सैफ अली खान]], [[प्रीति ज़िंटा|प्रीति जिंटा]], [[सुष्मिता सेन]] और [[सेलिना जेटली]] साथ थे।<ref>{{cite web|title=Akshay Kumar & Preity Zinta in Bollywood New York Shows for Aron Govil Productions|date=मार्च 10, 2006|url=http://www.businesswireindia.com/PressRelease.asp?b2mid=9273|publisher=Business Wire India|accessdate=14 मार्च 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20060323185651/http://www.businesswireindia.com/PressRelease.asp?b2mid=9273|archive-date=23 मार्च 2006|url-status=dead}}</ref> वर्ष 2007 अक्षय कुमार के लिए उनके कैरियर का इंडस्ट्री में सबसे ज्यादा सफल वर्ष रहा और बॉक्स ऑफिस के विश्लेषकों ने "शायद एक अभिनेता के लिए चार सीधे हित और बिना किसी फ्लॉप के शानदार वर्ष रहा।<ref name="BO 2007"/> उनकी पहली रिलीज, ''[[नमस्ते लंदन]]'', आलोचनात्मक दृष्टि व कामर्शियल दृष्टि से सफल रही।आलोचक [[तरण आदर्श]] ने फ़िल्म में उनके प्रदर्शन के बारे लिखा कि वे निश्चित रूप से फ़िल्म देखने लाखों दर्शकों का मन अपनी इस फ़िल्म के जरिये लेंगे।"<ref>{{cite web|author=Adarsh, Taran|url=http://indiafm.com/movies/review/12835/index.html|title=Review of Namastey London|date=मार्च 23, 2007|accessdate=5 अप्रैल 2007|publisher=indiaFM|archive-url=https://web.archive.org/web/20070405202710/http://www.indiafm.com/movies/review/12835/index.html|archive-date=5 अप्रैल 2007|url-status=live}}</ref> उनकी दो अगली रिलीज़ ''[[हे बेबी (2007 फ़िल्म)|हे बेबी]]'' और ''[[भूल भुलैया (2007 फ़िल्म)|भूल भुलैया]]'' दोनों बॉक्स ऑफिस पर सुपर हिट हुई।<ref>{{cite web|author=Adarsh, Taran|title=Top 5: 'Dhamaal' average, 'Darling' slumps!|url=http://www.indiafm.com/trade/top5/380.html|date=सितंबर 15 २००७|accessdate=14 मार्च 2008|publisher=indiaFM|archive-url=https://web.archive.org/web/20071015033244/http://indiafm.com/trade/top5/380.html|archive-date=15 अक्तूबर 2007|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=Adarsh, Taran|title=Top 5: 'J.W.M.' steady, despite pre-Diwali dull phase|url=http://www.indiafm.com/trade/top5/396.html|date=नवम्बर 10, 2007|publisher=indiaFM|accessdate=10 नवंबर 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071115221205/http://www.indiafm.com/trade/top5/396.html|archive-date=15 नवंबर 2007|url-status=dead}}</ref> वर्ष का कुमार के लिए आखिरी रिलीज़ ''[[वेलकम (2007 फ़िल्म)|वेलकम]]'' थी जिसने बॉक्स ऑफिस पर अच्छा प्रदर्शन किया, ब्लोकबस्टर का अवसर मिला तथा साथ में वे पांचवीं लगातार हिट फ़िल्म देने वाले हीरो बन गए।<ref>{{cite web|publisher=IndiaFM|author=Adarsh, Taran|title=Midweek: 'Welcome', 'TZP' continue to rock!|url=http://www.indiafm.com/trade/top5/411.html|date=जनवरी 1, 2008|accessdate=1 जनवरी 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080108131929/http://www.indiafm.com/trade/top5/411.html|archive-date=8 जनवरी 2008|url-status=dead}}</ref> उस वर्ष कुमार की जितनी भी फिल्में रिलीज़ हुई वह विदेशी बाजार में भी अच्छा किया।<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=overseas_earners|title=Overseas Earnings (Figures in Ind Rs)|publisher=बॉक्सऑफिस इंडिया|accessdate=14 मार्च 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080317191849/http://www.boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=overseas_earners&PHPSESSID=b754628e151e869b2426dfd035eb7581|archivedate=17 मार्च 2008}}</ref> अक्षय कुमार डेयर टू डांस में एंकर और संरक्षक की भुमिका निभाएंगे। यह रियलिटी शो [[लाइफ ओके]] पर प्रसारित होगा।<ref>{{cite news|title=अक्षय कुमार होस्ट करेंगे "डेयर 2 डांस"|url=http://www.patrika.com/article/akshay-kumar-to-judge-reality-tv-show-dare-to-dance/47992|work=[[पत्रिका समाचार समूह]]|date=२७ जुलाई २०१४|accessdate=२७ जुलाई २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140728205025/http://www.patrika.com/article/akshay-kumar-to-judge-reality-tv-show-dare-to-dance/47992|archive-date=28 जुलाई 2014|url-status=live}}</ref> अक्षय कुमार २०२० से कई फिल्में लगातार हिट हो रही है, और २०२१-२२ में उनकी १० से भी अधिक फिल्मे आने वाली है। जिनमे सेल्फी , रक्षाबंधन, चौहान पृथ्वीराज चौहान, बच्चन पांडे ,छोटे मियां बड़े मियां, राम सेतु आदि सम्मिलित है। == निजी जीवन == इनका जन्म [[अमृतसर]], [[पंजाब]], [[भारत]] में हरिओम भाटिया और अरुणा भाटिया के घर एक पंजाबी परिवार में हुआ था।<ref>{{cite web|author=Verma, Sukanya|title=40 things you didn't know about Akki|date=5 September 2007 |url=http://www.rediff.com/movies/2007/sep/05akshay.htm|work=[[रीडिफ.कॉम]]|access-date=14 March 2008| archive-url= https://web.archive.org/web/20080219044744/http://www.rediff.com/movies/2007/sep/05akshay.htm| archive-date= 19 February 2008}}</ref> बॉलीवुड में रहने के दौरान, कुमार का नाम उनके साथ काम करने वाली कई अभिनेत्रियों के साथ जोड़ा गया जैसे [[रवीना टंडन]], [[रेखा]] और [[शिल्पा शेट्टी]]। जाने माने कलाकार [[राजेश खन्ना]] और [[डिम्पल कपाड़िया]] की बेटी [[ट्विंकल खन्ना]] से दो बार सगाई होने के बाद अंत में उन्होंने 14 जनवरी 2001 में शादी कर ली। उनके बेटे का नाम आरव है जिसने १५ सितम्बर २००२ में जन्म लिया। वर्ष 2007 में, मुंबई के एक जाने-माने टेबलोयद समाचार पत्र ने एक ख़बर छापी कि उनकी पत्नी उन्हें छोड़ कर चली गई है और वे घर से बाहर निकल गयें हैं व एक होटल में रह रहे हैं बीच में खबर यह भी आई थी कि अफेयर्स के चलते ट्विंकल खन्ना ने उनको थप्पड़ भी मारा था पर बाद में अक्षय कुमार ने खुद इन खबरों का खंडन किया।<ref>{{cite web|publisher=glamsham.com|title=Akshay Kumar - Twinkle Khanna retort|url=http://www.glamsham.com/movies/scoops/07/jul/26_akshay_kumar_twinkle_khanna_retort.asp|date=जुलाई 26, 2007|accessdate=31 जुलाई 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070823033845/http://www.glamsham.com/movies/scoops/07/jul/26_akshay_kumar_twinkle_khanna_retort.asp|archive-date=23 अगस्त 2007|url-status=dead}}</ref> ===नागरिकता === 2011 के कनाडाई संघीय चुनाव के दौरान या उसके बाद कुछ समय बाद, वहां की कंजरवेटिव सरकार ने एक अल्पज्ञात कानून लागू करके कुमार को कनाडा की नागरिकता प्रदान की, जो कनाडा के अप्रवासियों के लिए सामान्य निवास आवश्यकता को दरकिनार करने की अनुमति देता है। कंजर्वेटिव पार्टी के एक पूर्व मंत्री, टोनी क्लेमेंट के अनुसार, कुमार को "कनाडा-भारतीय संबंधों को आगे बढ़ाने के लिए उपयोग करने के लिए स्टार पावर" और कनाडा के "व्यापार संबंधों, व्यावसायिक संबंधों, फिल्म क्षेत्र में" डालने की पेशकश के बदले में नागरिकता प्रदान की गई थी, पर्यटन क्षेत्र में।"<ref name=National-Post-21-May-2019/> हालांकि कुमार इससे पहले एक बड़े इंडो-कैनेडियन आबादी वाले शहर, ओंटारियो के ब्रैम्पटन में कंजर्वेटिव प्रधान मंत्री [[स्टीफन हार्पर]] के लिए एक अभियान कार्यक्रम में उपस्थित हुए थे,<ref name=toronto-star-2009>{{citation|last=Cheadle|first=Bruce|date=16 November 2009|title=Harper goes Bollywood to sell Canada in India|work=The Star|location=Toronto|url=https://www.thestar.com/news/canada/2009/11/16/harper_goes_bollywood_to_sell_canada_in_india.html|quote="The sobering reminder of the entire region's often inflamed ethnic and religious violence stood in jarring contrast to Harper's next stop: a feel-good photo-opportunity in the penthouse of a pricey modern hotel with Akshay Kumar, an A-list Bollywood star and an Indo-Canadian, who brought out a huge throng of Indian media to an event promoting Canadian tourism. Harper also announced that Kumar, a black belt in karate, will be a torchbearer for the 2010 Winter Olympics."|access-date=29 May 2020|archive-date=13 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200713065537/https://www.thestar.com/news/canada/2009/11/16/harper_goes_bollywood_to_sell_canada_in_india.html|url-status=live}}</ref> और हार्पर की प्रशंसा की, क्लेमेंट ने इस बात से इनकार किया कि नागरिकता पक्षपातपूर्ण समर्थन का पुरस्कार थी।<ref name=National-Post-21-May-2019>{{citation|last=Blackwell|first=Tom|date=21 May 2019|url=https://nationalpost.com/news/politics/bollywood-actor-who-campaigned-for-stephen-harper-was-granted-canadian-citizenship-by-conservative-government|title=Bollywood actor who campaigned for Stephen Harper was granted Canadian citizenship by Conservative government|publisher=National Post|access-date=29 May 2020|quote="In the thick of the 2011 federal election, Stephen Harper appeared in the Indo-Canadian heartland of Ontario with a ringer. At a campaign stop in Brampton, Bollywood mega-star Akshay Kumar praised the then prime minister, danced on stage with his wife, Laureen Harper, and thrilled the audience. And at some point, the Harper government invoked a little-known law to grant the actor Canadian citizenship, circumventing the usual, stringent residency requirements for would-be Canadians, says a former Conservative cabinet minister. MP Tony Clement, who as industry minister met with Kumar in Mumbai, says the citizenship grant was just a thank you for the actor’s help in promoting Canadian tourism and trade to a huge emerging economy – not a reward for partisan support. 'Basically, he had offered to put that star power to use to advance Canada-India relations, our trade relations, our commercial relations, in the movie sector, in the tourism sector,' said Clement."|archive-date=29 May 2020|archive-url=https://archive.today/20200529234445/https://nationalpost.com/news/politics/bollywood-actor-who-campaigned-for-stephen-harper-was-granted-canadian-citizenship-by-conservative-government|url-status=live}}</ref> कुमार ने विंडसर विश्वविद्यालय से डॉक्टरेट की मानद उपाधि प्राप्त की थी, और अर्थशास्त्री के साथ 2010 के एक साक्षात्कार में दावा किया कि उनके पास "दोहरी नागरिकता है।"<ref>{{cite news|title=The Q&A: Akshay Kumar, Bollywood ambassador|url=https://www.economist.com/blogs/prospero/2010/10/indian_cinema|access-date=23 June 2017|work=The Economist|archive-date=12 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812055813/https://www.economist.com/blogs/prospero/2010/10/indian_cinema|url-status=live}}</ref> वह कनाडा में ओलंपिक मशाल वाहक रैली के लिए आमंत्रित १५ अंतरराष्ट्रीय हस्तियों में से एक थे।<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/life-style/health-fitness/fitness/Akshay-Kumars-fitness-mantra/articleshow/9440429.cms |title=Akshay Kumar's fitness mantra |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]] |date=1 January 1970 |access-date=2 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111224195125/http://timesofindia.indiatimes.com/life-style/health-fitness/fitness/Akshay-Kumars-fitness-mantra/articleshow/9440429.cms|archive-date=24 December 2011}}</ref> दिसंबर 2019 में, कुमार ने कहा कि उन्होंने भारतीय पासपोर्ट के लिए आवेदन किया है और अपनी कनाडाई नागरिकता छोड़ने की योजना बना रहे हैं।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/akshay-kumar-i-have-applied-for-an-indian-passport-but-i-am-hurt-that-i-have-to-prove-my-nationality-i-am-indian-to-resume-indian-citizenship-netizens-react-1626096-2019-12-07|title=Akshay Kumar: I've applied for an Indian passport but I'm hurt that I have to prove my nationality|date=7 December 2019|website=India Today|access-date=7 December 2019|archive-date=7 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207081951/https://www.indiatoday.in/amp/movies/celebrities/story/akshay-kumar-i-have-applied-for-an-indian-passport-but-i-am-hurt-that-i-have-to-prove-my-nationality-i-am-indian-to-resume-indian-citizenship-netizens-react-1626096-2019-12-07|url-status=live}}</ref> 15 अगस्त 2023 को, स्वतंत्रता दिवस के अवसर पर, कुमार ने पुष्टि की कि उन्हें भारतीय नागरिकता वापस मिल गई है और भारतीय कानून के हिस्से के रूप में कनाडाई नागरिकता वापस ले ली गई है।<ref name="HT_15Aug2023">{{Cite news |date=15 August 2023 |title=Akshay Kumar gets Indian citizenship, shares proof on Twitter: ‘Dil aur citizenship, dono Hindustani’ |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/akshay-kumar-gets-indian-citizenship-shares-proof-on-twitter-101692081610166.html |access-date=15 August 2023 |work=Hindustan Times}}</ref> ==इन्हें भी देखें==<!-- == पुरस्कार और नामांकन ==--> *[[अक्षय कुमार को प्राप्त पुरस्कारों और नामांकनों की सूची]] * [[अक्षय कुमार की फिल्मोग्राफी]] * [[भारतीय फ़िल्म अभिनेताओं की सूची]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} == बाहरी&nbsp;कड़ियाँ == * {{Commonscat|Akshay Kumar|अक्षय कुमार}} * {{imdb name|id=0474774}} * [[बॉलीवुड हँगामा]] पर [https://web.archive.org/web/20191016230748/https://www.bollywoodhungama.com/celebrity/akshay-kumar/ अक्षय कुमार] {{फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ हास्य अभिनेता पुरस्कार}} {{फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ खलनायक पुरस्कार}} [[श्रेणी:1967 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्म अभिनेता]] [[श्रेणी:भारतीय पुरुष आवाज अभिनेताओं]] [[श्रेणी:फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] [[श्रेणी:भारतीय अभिनेता]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]] ttk894cgiadipauii8pr5atm7y78y0c पिशीन 0 13149 6555901 6034860 2026-05-24T10:59:26Z The Sorter 845290 6555901 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | official_name = पिशीन | settlement_type = शहर | image_skyline = | imagesize = 240px | image_caption = | image_map = | mapsize = 150 px | map_caption = | pushpin_map = Balochistan Pakistan #Pakistan | coordinates = {{coord|30.584809|66.994775|region:PK|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{PAK}} |subdivision_type1 = [[प्रांत]] |subdivision_name1 = [[बलूचिस्तान, पाकिस्तान|बलूचिस्तान]] |subdivision_type2 = [[पाकिस्तान के जिले|जिला]] |subdivision_name2 = [[पिशिन जिला|पिशिन]] | leader_title = [[उपायुक्त]] | leader_name = डॉ। यासिर खान बाज़ई | area_total_km2 = 7819 | elevation_m = 1555 | elevation_max_ft = 5,500 | elevation_min_ft = 4,500 | population_footnotes = |population_total = 35,547 | total_type = शहर | population_as_of = 2017 | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[पाकिस्तान मानक समय|PST]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = पिनकोड | postal_code = 86700 | area_code_type = डायल कोड | area_code = 826<ref>{{Cite web |url=http://www.ptcl.com.pk/Info/National-Dialing-Codes |title=National Dialing Codes |access-date=8 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151109145658/http://www.ptcl.com.pk/Info/National-Dialing-Codes |archive-date=9 November 2015 |url-status=dead|website=[[PTCL]] }}</ref> | leader_title1 = सहायक आयुक्त | leader_name1 = N/A | website = | native_name = {{hlist|{{unq|پشین}}|{{lang|en|Pishin|italics=no}}}} }} '''पिशीन''' ({{langx|ur|{{unq|پشین}}}}, {{langx|en|Pishin|italics=no}}) [[पाकिस्तान]] के पश्चिमी [[बलूचिस्तान (पाकिस्तान)|बलोचिस्तान]] सूबे के [[पिशीन ज़िला|पिशीन ज़िले]] की राजधानी है। यह एक [[पठान]] बहुसंख्यक इलाक़ा है और यहाँ की आम-बोली [[पश्तो भाषा|पश्तो]] है। किसी ज़माने में यह [[अफ़ग़ानिस्तान|अफ़्ग़ानिस्तान]] का हिस्सा हुआ करता था लेकिन प्रथम ब्रिटिश-अफ़्ग़ान युद्ध के बाद इसे ब्रिटिश हिन्दुस्तान में सम्मिलित कर लिया गया और [[भारत की स्वतन्त्रता|भारत की आज़ादी]] और विभाजन के बाद यह पाकिस्तान में आ गया। पिशीन में बहुत गर्मी और सर्दी दोनों पड़ती हैं। गर्मियों में तापमान ४० सेंटीग्रेड से ज्यादा और सर्दियों में शुन्य से कम जाता है। पिशीन शहर इसी नाम की पिशीन वादी में स्थित है, जो एक बहुत ही शुष्क इलाक़ा है। यहाँ कुछ फलों के पेड़ों को छोड़कर बहुत कम वृक्ष हैं।<ref name="ref30hapil">[http://books.google.com/books?id=8Oc4AAAAMAAJ Report of the annual meeting], British Association for the Advancement of Science, J. Murray, 1879, ''... The valley of Pishin is a perfectly open, nearly flat alluvial plain, with a very barren aspect owing to the absence of trees, except fruit trees in a few gardens ...''</ref> ==इतिहास== पिशिन की स्थापना 1883 में ब्रिटिश साम्राज्य द्वारा की गई थी।<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/461772/Pshin "Pshin"]. Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., 2015. Web. 02 Apr. 2015.</ref> इसने एंग्लो-अफगान युद्धों में भूमिका निभाई। क्षेत्र की स्थानीय जनजातियों ने अफगानिस्तान के रास्ते में ब्रिटिश सैन्य काफिलों पर हमला करके अंग्रेजों से लड़ने में अफगानों की सहायता की। द्वितीय विश्व युद्ध के दौरान, अंग्रेजों ने जिले में दो एयरबेस बनाए; एक पिशिन शहर के पास और दूसरा सारानान में। ==भूगोल== पिशिन बलूचिस्तान के उत्तर-पश्चिम में,<ref>{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PK/2/Pshin.html|title=Location of Pshin – Falling Rain Genomics|publisher=|access-date=9 November 2014}}{{Dead link|date=जनवरी 2024 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[अफ़ग़ानिस्तान|अफगानिस्तान]] की सीमा के पास स्थित है। 2008 के ज़ियारत भूकंप के झटके कस्बे में महसूस किए गए। ==जलवायु== गर्मियों में तापमान 40°C (104°F) तक पहुँच सकता है। सर्दियों में तापमान शून्य से नीचे तक गिर सकता है। ==कृषि== यह क्षेत्र [[बलूचिस्तान (पाकिस्तान)|बलूचिस्तान]] में फल उत्पादन के लिए जाना जाता है। यह [[सेब]] जैसे विभिन्न प्रकार के फलों की आपूर्ति करता है। ==जनसांख्यिकी== पिशिन के मुख्य जातीय समूह [[पठान]] हैं जो तारेन, सैयद, काकर और अचकजई जनजातियों से संबंधित हैं। शहर में अधिकांश आबादी तारेन और काकर जनजातियों की है। ==परिवहन== [[परिवहन]] अधिकतर कार या बस द्वारा होता है। यह शहर क्वेटा, खानोज़ाई, बारशोर और सरनान से जुड़ता है। 1883 में, [[पाकिस्तान]] और [[अफ़ग़ानिस्तान|अफगानिस्तान]] के शहरों को जोड़ने के लिए एक प्रमुख रेलवे और सड़क का निर्माण किया गया था। ==उल्लेखनीय लोग== *काजी मुहम्मद एसा, पाकिस्तान आंदोलन के वरिष्ठ नेता और कायद-ए-आज़म के करीबी सहयोगी *जेनिफर मूसा, राजनीतिज्ञ और महिला सामाजिक कार्यकर्ता *जहांगीर अशरफ काजी, राजनयिक, संयुक्त राज्य अमेरिका में पूर्व पाकिस्तानी राजदूत *काजी फ़ैज़ ईसा, पाकिस्तान के सर्वोच्च न्यायालय के मुख्य न्यायाधीश *सुल्तान गोल्डन, मोटरसाइकिल स्टंटमैन *हसीबुल्लाह खान, क्रिकेटर == इन्हें भी देखें == * [[पिशीन ज़िला]] * [[बलूचिस्तान (पाकिस्तान)|बलोचिस्तान]] * [[पठान]] == सन्दर्भ == <small>{{reflist|2}}</small> [[श्रेणी:पाकिस्तान के शहर]] [[श्रेणी:बलोचिस्तान]] nugevgion0dhf5zl6nbw7tliru8s67j मियांवाली 0 13170 6555902 6381468 2026-05-24T11:01:32Z The Sorter 845290 6555902 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = मियांवाली | native_name = {{hlist|{{unq|ميانوالى}}|{{lang|en|Mianwali|italics=no}}}} | settlement_type = [[शहर]] | image_skyline = MianwaliBeauty.jpg | imagesize = | image_alt = | image_map = | mapsize = 100px | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{Coord|32|35|7|N|71|32|37|E|type:city_region:PK|display=inline}} | pushpin_map = Pakistan Punjab#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[पाकिस्तान की प्रशासनिक इकाइयाँ|प्रांत]] | subdivision_name1 = [[पंजाब (पाकिस्तान)|पंजाब]] | subdivision_type2 = [[पाकिस्तान के डिवीजन|डिवीजन]] | subdivision_name2 = [[सरगोधा डिवीजन|सरगोधा]]<ref>{{Cite news |last=Reporter |first=((News)) |date=14 January 2023 |title=ECP bars Punjab gov from notifying Mianwali as division |pages=1 |work=Duniya News |url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/690050-ECP-bars-Punjab-gov-to-notify-Mianwali-as-division- |access-date=14 January 2023}}</ref><ref>{{Cite news |last=Malik |first=Mansoor |date=January 15, 2023 |title=Punjab cabinet approves upgrade of Mianwali as division |pages=1 |work=Dawn News |url=https://www.dawn.com/news/1731626/punjab-cabinet-approves-upgrade-of-mianwali-as-division |access-date=January 15, 2023}}</ref> | subdivision_type3 = [[पाकिस्तान के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name3 = [[मियांवाली ज़िला|मियांवाली]] | population_total = 129500 | population_as_of = 2023 | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = <ref name=city>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/en/pakistan/punjab/mianwali/7200104__mianwali|website=Citypopulation.de website|title= Mianwali city population per 2023 Census of Pakistan}}</ref> | area_total_km2 = | elevation_m = 210 | population_density_km2 = | area_code = 0459 | area_code_type = [[पाकिस्तान के दूरभाष कोडों की सूचि|दूरभाष कोड]] | timezone1 = [[पाकिस्तान मानक समय|PST]] | utc_offset1 = +5 | website = {{url|mianwali.punjab.gov.pk/}} }} '''मियांवाली''' ({{Langx|ur|{{unq|ميانوالى}}}}, {{Langx|en|Mianwali|italic=no}}) [[पंजाब (पाकिस्तान)|पंजाब]], [[पाकिस्तान]] का एक शहर एवं [[मियांवाली ज़िला|मियांवाली ज़िले]] की राजधानी है। यह अपने विविध [[पंजाबी लोग|पंजाबी]], [[पठान]] और [[सराईकी लोग|सराईकी]] जनसंख्या के लिए ख्यात है। == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:पाकिस्तान के शहर]] 0oa4qrzk4j6lhj4cqz3lzlzm9recij8 ईराक़ 0 18986 6555860 68261 2026-05-24T09:19:48Z The Sorter 845290 [[इराक़]] तक का अनुप्रेषण हटाया 6555860 wikitext text/x-wiki {{शीह|अप्रचलित साँचा}} 0wo273urjtaohkgk0van5wldchvac7l सदस्य वार्ता:Wolf~hiwiki 3 19565 6555623 5772355 2026-05-23T16:51:51Z The Sorter 845290 6555623 wikitext text/x-wiki {{Archives|width=24em|archivelist=सदस्य वार्ता:Wolf/पुरालेख}} == {_{pagename}} kya hota hai == इसके बारे मे बताइये |--<b>[[User:sumit sinha|<font color="orange">सुमित सिन्हा</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:sumit sinha|<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> ==महादेवी वर्मा के ग्रंथ संदर्भ== संदेश लिखने और उत्साहित करने के लिए धन्यवाद वुल्फ़। आपके बताए हुए पृष्ठ पर काम जल्दी पूरा करने की कोशिश करूँगी। पुरानी हिंदी किताबों में ISBN नहीं होते थे। उनके नए संस्करण में आने लगे हैं। इसलिए उन्हें खोजकर लिखने में थोड़ा समय लगेगा। --[[सदस्य:पूर्णिमा वर्मन|पूर्णिमा वर्मन]] १७:२४, २६ अप्रैल २००७ (UTC) ==Eukesh's admiship== Hi there! I'd like to tell you that Eukesh applied for adminship at English wiki, at [[en:Wikipedia:Requests_for_adminship/Eukesh]] but currently some users dispute his abilities as admin, saying they don't know him. He already proved his abilities in many South Asian wikis, he did good for the South Asian community and will further do good with the sysop access. So I was thinking to tell you if you would be interested in vouching for him there. [[सदस्य:देसीफ्राल|देसीफ्राल]] २१:३४, २६ अप्रैल २००७ (UTC) == Merging of समाचार and हाल की घटनाएँ == We should try to merge समाचार on main page and हाल की घटनाएँ section. समाचार being current news and हाल की घटनाएँ being section for past weeks. May be like last 4 weeks. You are doing great job for updating current news. We need to keep record of past news. That way we can have easy access to recent news. We need to come up with some cool design and interface for easy maintenance of these sections. --[[सदस्य:Mitul0520|मितुल]] १५:१९, २७ अप्रैल २००७ (UTC) == Thanks you == Thank you for your greetings to Tamil Wikipedia. ==Thanks for your Message in Tamil Wikipedia about attaining 10,000 articles mark== நன்றி! nanRi! Thanks. बहुत् धन्यवाद् (correct??)!--[[सदस्य:Aadal|Aadal]] १५:५६, २७ अप्रैल २००७ (UTC) धन्यवाद् for ur wishes - [[:ta:user:ravidreams|ravidreams]] Thank you for your message on my userpage. I could understand a little bit but I don't know enough Hindi to contribute. But I can help with some pictures and suggest some small corrections. For example the Nayanar Manikkavasakar should be written in Hindi as माणिक्कवासकर, then it would sound closer to Tamil. --[[सदस्य:Aadal|Aadal]] ०३:१३, २८ अप्रैल २००७ (UTC) == Displaying Image == Hi Wolf! I was planning to include an infobox for each district of India. For that I've created a [[Template:ज्ञानसन्दूक जिला]]. I've included this template for some of the districts like: [[त्रिसूर जिला]], [[मधेपुरा जिला]]. But unlike what happens with city infoboxes (like for Bangalore, [[बंगलोर]]) we don't get the locational image of the district displayed.In order to incorporate these images, I manually have to save it from English Wikipedia and then write the image name in the template to make it display (that's what I did for [[त्रिसूर जिला]]). It's quite a tedious job. Can I not make my template itself that one can get the image, at most by writing the name of Image, as in English wiki ? What I mean is can't I get rid of save each and every image from English wikipedia ? --[[सदस्य:Amitprabhakar|अमित प्रभाकर]] ००:२४, ३ मई २००७ (UTC) ==धन्यवाद== प्रशंसापत्र के लिए धन्यवाद वुल्फ़, आपका सहयोग भी सराहनीय है। निश्चय ही यह मुझे और काम करने की प्रेरणा व उत्साह देगा।-- [[सदस्य:पूर्णिमा वर्मन|पूर्णिमा वर्मन]] ०८:४८, ५ मई २००७ (UTC) :एक और धन्यवाद मुखपृष्ठ के लिए -- [[सदस्य:पूर्णिमा वर्मन|पूर्णिमा वर्मन]] ०७:४३, ६ मई २००७ (UTC) == images with hindi names == Dear Wolf, I contribute to Gujarati Wikipedia and I see you contributing to Hindi wikipedia and helping make it better day by day. When we upload files in Hindi (or other language wikipedia) its better to upload the images with the Hindi name instead of English file names. Wikipedia allows to store the file with unicode name. Advantage is that - google/yahoo/msn etc allow searching images with unicode names. And those results will bring up the correct images from Wikipedia if the image had unicode file name. This will help to spread Hindi and other languages on Internet. Please inform other wikimates too. Thanks -Piyush [[सदस्य:207.218.111.3|207.218.111.3]] २०:५१, ७ मई २००७ (UTC) ==About year cats== Yes, they would be called something like that. I had to be away for a while due to our "surprise tests" and some additional assignments. Did I miss much? --[[सदस्य:युकेश|युकेश]] १६:२९, ११ मई २००७ (UTC) ==ज्ञानसन्दूक== ज्ञानसन्दूक लेखक बेहतर है वुल्फ़। -- [[सदस्य:पूर्णिमा वर्मन|पूर्णिमा वर्मन]] १९:०१, ११ मई २००७ (UTC) :ज्ञानसन्दूक लेखक से संबंधित कुछ सुझाव हैं- * pseudonym के स्थान पर उपनाम ठीक रहेगा। * प्रकार के स्थान पर विधा बेहतर रहेगा। * पेशे के स्थान पर कार्यक्षेत्र या व्यवसाय ज़्यादा अच्छा है। * कृपया '''भाषा''' भी जोड़ दे तो अच्छा होगा क्योंकि इस संदूक का प्रयोग अन्य भाषा के लेखकों के लिए भी किया जा सकेगा और कुछ लेखक एक से अधिक भाषाओं में भी लिखते हैं,उनकी संक्षिप्त सूचना के लिए भी अच्छा रहेगा। -- [[सदस्य:पूर्णिमा वर्मन|पूर्णिमा वर्मन]] १५:२५, १२ मई २००७ (UTC) :ज्ञानसन्दूक लेखक अब बहुत सुंदर दिख रहा है वुल्फ़, एक अनुरोध और है 'पहला काम' के स्थान पर 'पहली कृति' ज़्यादा अच्छा है। क्या आप इसको बदल सकेंगे। -- [[सदस्य:पूर्णिमा वर्मन|पूर्णिमा वर्मन]] २०:५४, १३ मई २००७ (UTC) ==महादेवीः टीका टिप्पणी== इस लेख के तीन प्रमुख लेख अलग-अलग कड़ियों पर हैं। महादेवी वर्मा का जीवन परिचय, महादेवी का रचना संसार, महादेवी की काव्यगत विशेषताएँ क्या आप इन्हीं के विषय में बात कर रहे हैं? इनमें से 2 पर संदर्भ और टीक टिप्पणी है। 1 पर नहीं है। वह मैं लगा दूँगी। -- [[सदस्य:पूर्णिमा वर्मन|पूर्णिमा वर्मन]] १४:२४, १३ मई २००७ (UTC) आपकी रोलोवर प्रणाली अच्छी पर टीका टिप्पणी में भी देवनागरी अंकों का प्रयोग पहले ही हो रहा है। इसलिए देवनागरी संख्या का प्रयोग किया जा सकता है। -- [[सदस्य:पूर्णिमा वर्मन|पूर्णिमा वर्मन]] १९:०५, २३ मई २००७ (UTC) ==क्या आप जानते है== आपने लिखा- क्या अंग्रेज़ी "55% of the population of Southall, a district of London, are Indian/Pakistani (British Asian)." टेक्स्ट का ठीक हिन्दी अनुवाद "साउथॉल, लंदन में ईलिंग बरो का एक जिला का 70,000 जनसंख्या का 55% भारतीय/पाकिस्तानी (ब्रितानी एशियाई) है।" है? यह एक क्या आप जानते है चीज़ है। धन्यवाद।--वुल्फ़वार्ता १८:३३, १३ मई २००७ (UTC) यहां दो समस्याएँ हैं- * 1. अँग्रेज़ी में '''ईलिंग बरो''' नहीं है तो मुझे मालूम नहीं हिंदी में उसकी ठीक जगह कहाँ है। * 2. district का हिंदी जिला होता है लेकिन भारत में जिला शहर से बड़ा होता है और ब्रिटेन में जिला शहर से छोटा है। भारत में शहर को जिन हिस्सों में बाँटा जाता है उसको मुहल्ला कहते हैँ। इसलिए मेरे विचार से सही अनुवाद होगा- "लंदन में स्थित साउथॉल मुहल्ले की 70,000 जनसंख्या का 55% भारतीय/पाकिस्तानी (ब्रितानी एशियाई) है।" [[सदस्य:पूर्णिमा वर्मन|पूर्णिमा वर्मन]] १९:०७, १३ मई २००७ (UTC) {{आपका लेख|15 मई|2007|साउथॉल}} {{क्यालेख|15 मई|2007|साउथॉल}} --<b>[[User:Wolf|<font color="green">वुल्फ़</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:Wolf|<font color="orange">वार्ता</font>]]</sup> १७:५८, १५ मई २००७ (UTC) == निर्वाचित लेख == Would want to promote [[महादेवी वर्मा]] article as featured article. Last questions were about the fair use of pictures. I checked that all the images are tagged and used fairly. Do you see any issue promoting it to featured article? --[[सदस्य:Mitul0520|मितुल]] २०:२२, २२ मई २००७ (UTC) :Sorry to barge in, but Wolf had just asked me about these. The problem is the images are scans of copyrighted pictures, thus they aren't eligible to be tagged as licensed under the GFDL. Any picture that wasn't taken by the user that uploaded it or the person that took the picture explicitly gave permission to license it under the GFDL or creative commons isn't properly licensed. I can't read all the Hindi well enough to see if that's the case for any of the images, but from the one's I checked they all looked like scanned images. It's rather hard to get free images, but it's better to have an article with only one or two properly licensed images than several that aren't. Other than that the article is ready to be a निर्वाचित लेख. - [[सदस्य:Taxman|टैक्सवाला]] २२:१०, २२ मई २००७ (UTC) ::Taxman has a valid objection. I would like to brief you on this. I am acquainted with Mahadevi ji's family in Allahabad. These photographs have been scanned by the permission of her inheritor Mr. Brijesh Pandey and are from books and photographs present at Mahadeviji's residence. In those days there were no digital photographs hence all the printed photgraphs can only be uploaded on the web after scanning. Brijesh Pandeyji is very well aware that these photographs are for wikipedia. He has no objection on publication of these photographs. I have emailed him for a written permission. Probably they do not use computer daily. If I receive the written permission within a week then we can publish these photographs with the written permission(with correct tag). If not then we can publish the article without photographs(considered not correctly tagged). If I rceive the permission after 10-15 days, in that case we can publish these photographs again depending on What everyone decides. -- [[सदस्य:पूर्णिमा वर्मन|पूर्णिमा वर्मन]] २२:०६, २७ मई २००७ (UTC) == [[:श्रेणी:जल्द हटाने योग्य पन्नें]] == नमस्कर्, Wolf. Could you (or another administrator) please clean up this category? It gets crowded... Thank you in advance. Greetings, --[[सदस्य:Thogo|Thogo]] २२:५५, २२ मई २००७ (UTC) == [[:साँचा:निर्वाचित तस्वीर जून२००७]] == इसका प्रयोग कर के देखिये । <br/> <nowiki> '''[[एम्सटर्डम]]''' शहर, [[नीदरलैंड]] की [[राजधानी]] में एक [[नहर]] का परिदृश्य। अनेक संकेन्द्रित, अर्धवृत्तीय नहरें (“grachten” ''ग्राख़्टेन'') पुराने शहर के केन्द्र में निर्मित होते घर और गोदाम के पास। नहरें अभी एम्सटर्डम के अभिन्यास और दिखावट निर्धारित करती हैं। </nowiki> --[[सदस्य:मनीष वशिष्ठ|मनीष वशिष्ठ]] १४:०७, १ जून २००७ (UTC) == फोनेटिक प्रणाली == i can help in this system tell me where to include the code for that--<b>[[User:sumit sinha|<font color="orange">सुमित सिन्हा</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:sumit sinha|<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> १७:२९, १ जून २००७ (UTC) :sir,also tell me how to apply for admin post??--<b>[[User:sumit sinha|<font color="orange">सुमित सिन्हा</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:sumit sinha|<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> १७:३०, १ जून २००७ (UTC) :मै कोड को कहा पर पेस्ट (चौपाल मे पेस्ट करना ठीक नही)करूं--<b>[[User:sumit sinha|<font color="orange">सुमित सिन्हा</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:sumit sinha|<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> ०८:३६, २ जून २००७ (UTC) ::और सिस्टम वार्ता को अनुवादित कैसे करू मत्लब संपादित करने का option तो दिया नही है।--<b>[[User:sumit sinha|<font color="orange">सुमित सिन्हा</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:sumit sinha|<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> ०८:३८, २ जून २००७ (UTC) :::how to include phonetic code plz tell--<b>[[User:sumit sinha|<font color="orange">सुमित सिन्हा</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:sumit sinha|<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> ०९:३३, २ जून २००७ (UTC) :::भ्राता पर ऐसे बदलने मे तो काफी समय लग जायेगा कोइ ऐसा रास्ता बताइये जिससे मै सीधे अनुवाद कर दूं ।--<b>[[User:sumit sinha|<font color="orange">सुमित सिन्हा</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:sumit sinha|<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> ०९:४५, २ जून २००७ (UTC) == समाचार सहायता == जरूर वुल्फ़ मै सहायता करूंगा :-)और मै पुरुष हूं मेरे लिये करेंगे का प्रयोग करो न कि करेंगी का हाहाहा :)--<b>[[User:sumit sinha|<font color="orange">सुमित सिन्हा</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:sumit sinha|<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> १३:३९, १६ जून २००७ (UTC) == admin'ship == मुझे admin'ship कब तक मिल जायेगी?--<b>[[User:sumit sinha|<font color="orange">सुमित सिन्हा</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:sumit sinha|<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> १३:४४, १६ जून २००७ (UTC) :Well, प्रबंधक मिल जायेगी जब enough समर्थन संदेश है। तब मितुलजी will make you an administrator.--<b>[[User:Wolf|<font color="green">वुल्फ़</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:Wolf|<font color="orange">वार्ता</font>]]</sup> ११:२५, १७ जून २००७ (UTC) ::Keep up good work. You have been promoted to admin. --[[सदस्य:Mitul0520|मितुल]] २३:५२, १९ अगस्त २००७ (UTC) == [[ऑकलैंड ग्रामर स्कूल|Auckland Grammar School]]== Could you please write a stub http://hi.wikipedia.org/wiki/Auckland_Grammar_School - just a few sentences based on http://en.wikipedia.org/wiki/Auckland_Grammar_School? Just 2-5 sentences would be sufficient enough. Please. --[[सदस्य:Per Angusta|Per Angusta]] ०६:४२, २२ जून २००७ (UTC) :'''Thankyou so much''' for your Excellent-quality translation effort! :I am very very Grateful. :''May you be prosper''! :Yours Sincerely, --[[सदस्य:Per Angusta|Per Angusta]] ०९:३३, २२ जून २००७ (UTC) ==Abt nomination== You deserve to be nominated. You have really done a lot here. In fact, I consider myself priviledged for having the opportunity to nominate you. Thanks and keep up the good work. --[[सदस्य:युकेश|युकेश]] १८:१३, २४ जून २००७ (UTC) :वुल्फ़, आपको दफ्तरशाह बनाते हुए मुझे काफी आंनद हो रहा है। काफी दिनों से मै प्रबंधक नामांकन वाले पृष्ठ को नही देख पा रहा था, सो इसमे थोड़ी देर हुई। अब आपके तरक्की के साथ ऐसी छोटी-मोटी देरी नही होगी ऐसा विश्वास है। इसमे कोई भी दो राय नही कि हिन्दी विकिपीडिया समाज आपके योगदान के बिना नही बन पाता। अभी भी लेकिन यह शुरूआत है, हिन्दी विकिपीडिया और आपके योगदानो का सफर काफी लंबा चलेगा यह विश्वास भी है। : Wolf, you have been promoted to bureaucrat. It is my great pleasure to promote you. It came little late because I had been overlooking the request for admin page. Well! now you being bureaucrat, I am sure things would be faster. I like you work here at hindi wikipedia. There is no doubt that the development of community here would have not been possible without your efforts. But still its just a beginning, I have firm believe that hindi wikipedia will enjoy your continuous support and efforts for a very very long time. ::-[[सदस्य:Mitul0520|मितुल]] २१:४३, २० अगस्त २००७ (UTC) ==अंतर या फर्क== वुल्फजी अंतर ज्यादा स्पष्ट और सटीक शब्द है differene के लिय अतः आप कृपया फर्क को वापस अंतर कर दें.--<b>[[User:sumit sinha|<font color="orange">सुमित सिन्हा</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:sumit sinha|<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> ०४:०९, २६ जून २००७ (UTC) ==निर्वाचित चित्र== जी हाँ इसको ऐसे लिखा जाना बेहतर रहेगा। ---------- ग्रेलैग हंस (प्रजाति: Anser anser आंसेर आंसेर) यूरोप और उत्तरी अमेरिका में पालतू हंस का पूर्वज है। यह प्रजाति प्रवास के लिए सबसे बाद में उड़ने वाले हंसों में से एक है। इस चित्र में ग्रेलैग हंस ब्रितानी राजधानी लंदन के सेंट जेम्सस पार्क में है। --[[सदस्य:पूर्णिमा वर्मन|पूर्णिमा वर्मन]] ११:२२, २ जुलाई २००७ (UTC) ==अवसंरचना== इस विकि मैं थोद ज़ादा अवसंरचना चाहिये । हम लोग श्रेणी संरचना तो बना चहिये । इस वक़्त मैन, श्रेणी संरचना तोह बोहोत गंदा हैं । <b>[[User:Kingram|<font color="red">राजा राम</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:Kingram|<font color="black">बात करो</font>]]</sup> ००:३२, ५ जुलाई २००७ (UTC) ==mainpage== I added a line about Late Chandra Shekhar ji's demise in the news section. Please see if there are any mistakes in it. Thank you.--[[सदस्य:युकेश|युकेश]] १७:२९, ८ जुलाई २००७ (UTC) ==जम्बूद्वीप== वूल्फ जी नमस्कार,कैसे हैं आप ? मेरा यह आपको पहला संवाद हैं मैं विकी के भूगोल क्षेत्र में अधिकतर काम करता हुं, मेरा सुझाव है कि आप विकी में "जम्बूद्वीप" के स्थान पर "एशिया" लिखा करें । इस विषय में मैने हमारी साथी "वर्मन जी" से भी बात की हैं । एशिया अधिक उप्युक्त एवं सही हैं, उन्होने भी मेरी बात से सहमती जताई हैं । जम्बूद्वीप को हम अलग से लिखेंगे जहां यह "प्राचीन हिन्दू शास्त्रो" पर आधारित होगा ना कि भूगोल जैसे विश्वसम्बन्धी विषय पर. राजीवमास|<small>— इस [[विकिपीडिया:हस्ताक्षर|अहस्ताक्षरित]] संदेश के लेखक हैं - [[सदस्य:Rajeevmass|Rajeevmass]] ([[सदस्य वार्ता:Rajeevmass|वार्ता]] • [[विशेष:Contributions/Rajeevmass|योगदान]]){{#if:{{{2|}}}|&#32;{{{2}}}|}}.</small><!-- Template:Unsigned --> ==श्रेणी:राष्ट्रीयता और धर्म से लोग== I have gone ahead and created it. By your system how would we create [[:en:Category:Indian people by religion|Category:Indian people by religion]] ? मैं सोचता [[:श्रेणी:धर्म से भारतीय लोग]] । <b>[[User:Kingram|<font color="red">राजा राम</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:Kingram|<font color="black">बात करो</font>]]</sup> ०५:१८, १५ जुलाई २००७ (UTC) :Exactly.<small>— इस [[विकिपीडिया:हस्ताक्षर|अहस्ताक्षरित]] संदेश के लेखक हैं [[सदस्य:Wolf|Wolf]] ([[सदस्य वार्ता:Wolf|वार्ता]] • [[विशेष:Contributions/Wolf|योगदान]]){{#if:{{{2|}}}|&#32;{{{2}}}|}।</small><!-- Template:Unsigned --> ::Done.<b>[[User:Kingram|<font color="red">राजा राम</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:Kingram|<font color="black">बात करो</font>]]</sup> १९:०७, २० जुलाई २००७ (UTC) ==ज्वार-भाटा== [[ज्वार-भाटा]] में चित्र नही आ रहा हैं निवेदन हैं कि सहायत करें [[सदस्य:Rajeevmass|राजीवमास]] १७:४१, २० जुलाई २००७ (UTC) मै आप से निवेदन करता हूं कि खोज बॉक्स मे भी तेलुगू विकीपीडिया कि तरह फोनेटिक प्रणाली सक्षम करें।साथ हि मै इस कार्य को जल्द से जल्द पूरा करने का निवेदन करता हूँ, इससे कोई भी हिन्दी मे खोजने मे सक्षम हो जायेगा --<b>[[User:sumit sinha|<font color="orange">सुमित सिन्हा</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:sumit sinha|<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> ०६:३२, १५ अगस्त २००७ (UTC) == खोज == मै आप से निवेदन करता हूं कि खोज बॉक्स मे भी तेलुगू विकीपीडिया कि तरह फोनेटिक प्रणाली सक्षम करें।साथ हि मै इस कार्य को जल्द से जल्द पूरा करने का निवेदन करता हूँ, इससे कोई भी हिन्दी मे खोजने मे सक्षम हो जायेगा --<b>[[User:sumit sinha|<font color="orange">सुमित सिन्हा</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:sumit sinha|<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> ०६:३२, १५ अगस्त २००७ (UTC) :हम esc का प्रयोग कर सकते है--<b>[[User:sumit sinha|<font color="orange">सुमित सिन्हा</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:sumit sinha|<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> १२:०१, १६ अगस्त २००७ (UTC) ::I do not mind you editing my talk page, Wolf. After all this is a Wiki. I agree that we need to work together to figure out a solution, and notice Eukesh has already done it on Newari wikipedia.<b>[[User:Kingram|<font color="red">राजा राम</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:Kingram|<font color="black">बात करो</font>]]</sup> २०:०७, १६ अगस्त २००७ (UTC) ==स्वाधीनता दिवस== आपने १५ अगस्त को पाकिस्तान का स्वाधीनता दिवस मनाने का वर्णन मुख्य समाचारोंं में किया कितु भारत का जिक्र नहीं किया। मैं एक और विषय में आपसे मशविरा लेना चाहता हूँ। क्या हम एक साँचा खेल समाचारों के लिये भी बनायें? भारत की इंगलैंड पर श्रंखला विजय का वर्णन भी मुख्य समाचारों में किया जा सकता है। --[[सदस्य:मनीष वशिष्ठ]] १२:१३ UTC १६ अगस्त २००७ :७.९ तीव्रता के भूकम्प से पेरू के तटीय क्षेत्र में कम से कम ७१ लोगों की मृत्यु और ६०० से अधिक लोग घायल --[[सदस्य:मनीष वशिष्ठ]] १३:१३ UTC १६ अगस्त २००७ ==रक्षाबंधन साँचा== वुल्फ़ जी, यह साँचा बहुत ही सुंदर है। विशेष रुप से इसका नारंगी शीर्ष। सभी प्रमुख बातें भी रेखांकित हो गई हैं। मैंने कुछ आवश्यक परिवर्तन किए हैं, आशा है वे आपको भी अच्छे लगेंगे। लेख की देखभाल के लिए बहुत बहुत धन्यवाद। --[[सदस्य:पूर्णिमा वर्मन|पूर्णिमा वर्मन]] ११:०१, १७ अगस्त २००७ (UTC) :Thanks for writing to me. Please visit chaupal for furthur discussion. Thank you.--[[सदस्य:युकेश|युकेश]] १२:०२, १८ अगस्त २००७ (UTC) ==परीक्षण प्रावस्था== परीक्षण — चेक सन्दूक पर क्लिक करें ध्वन्यात्मक देवनागरी में लिखने के लिए (परीक्षण प्रावस्था) stopped working suddenly can some one amongst Hindi Wikipedia admins look into the problem on priority please. Marathi Wiktionary's ध्वन्यात्मक देवनागरी facilty is dependant on yours so do the needfull at the earliest. Mahitgar ०६:३९, १९ अगस्त २००७ (UTC) (Admin Marathi Language Wiktionary) Dear Wolf thanks for your prompt response. I faced this problem within middle of writing for an hour or so at Marathi Wiktionary and Hindi wikipedia. I was able write Nepal Bhasha facility during that period but not on hindi wikipedia and marathi wiktionary. Things got automatically restored after one hour for me. I didnt notice any changes in recent change log of Marathi Wiktionary nor in Hindi wikipedia ,I dont know why and how it happened all the way. Thanks and regards [[सदस्य:Mahitgar|Mahitgar]] १०:३४, १९ अगस्त २००७ (UTC) == जाकिर अली "रजनीश" == हां, ये हिन्दी बाल साहित्य के बहुत ही चर्चित हस्ताक्षर हैं। == जाकिर अली "रजनीश" == यदि आप श्री रजनीश की तरह ही अन्य बाल साहित्यकारों के बारे में भी ऐसे ही लेख उपलब्ध कराएं, तो अच्छा होगा। ==पास वर्ड== वोल्फ, किसी ने मेरा पास वर्ड जानने के लिए आवेदन किया हैं । आज मुझे अपने जी-मेल अकाउंट (राजीवमास एट जीमैल डोट कोम ) खोलने पर इसका पता लगा । निवेदन है कि अपेक्षित कार्यवाही करे, धनय्वाद - [[सदस्य:Rajeevmass|राजीवमास]] ०८:१०, २६ अगस्त २००७ ==वरीयताएं में सेट== मै अपना ईमेल आपकी वरीयताएं में कैसे कर सकता हूं | [[सदस्य:Rajeevmass|राजीवमास]] ०६:२४, २७ अगस्त २००७ (UTC) == Bot status for PipepBot == Hi Wolf, I'd like to request you to set a bot bit for [[User:PipepBot|PipepBot]] with reference to [[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन हेतु अनुरोध#PipepBot]]. Thank you. [[:it:User:Pipep]] १८:०१, १ सितंबर २००७ (UTC) ==प्रवेशद्वार:भूगोल== वोल्फ, कैसे हैं आप ? मैं ठीक हूं । वोल्फ में प्रवेशद्वार:भूगोल बनाने की कोशीश कर रहा हूं, निवेदन हैं की आप मेरी सहायता करें इसे ठीक से बनाने में मैं कुछ परेशानी महसूस कर रहा हूं, ध्न्यावाद [[सदस्य:Rajeevmass|राजीवमास]] १०:०९, १५ सितंबर २००७ (UTC) ==त्रुटि== विकिपीडिया मे शयद कुछ त्रुटि आ रही है कृपया संपर्क करे--<b>[[User:sumit sinha|<font color="orange">सुमित सिन्हा</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:sumit sinha|<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> ०९:०८, १६ सितंबर २००७ (UTC) ==प्रवेशद्वार:भूगोल== आदरणीय प्रबन्धक, कैसे हैं आप ? मैं ठीक हूं । मैने प्रवेशद्वार:भूगोल (साथ ही उसके उप-प्रवेशद्वार) बनाया हैं आपसे निवेदन हैं की आप मेरी सहायता करें, इसे ठीक से बनाने में मैंरी सहायता करें । इसे लेकर मैं बहुत उत्सुक हूं, धन्यवाद - [[सदस्य:Rajeevmass|राजीवमास]] १३:५९, १६ सितंबर २००७ (UTC) == /* Do you agree ,Kindly reply by email */ == == Do you agree ,Kindly reply by email == '''Increasing Burden of School Bags''' India had been a colony of Britain for more than two centuries. Although, we have become independent in terms of our own constitution, but still we are slave mentally and psychologically our attire is our own but the person within it is motivated by the British ideology. As we all know that today it is an era of cutthroat competition. So we can't deny the rapidly increasing importance of English language. At present English has become a global language. In the hour of liberalization, privatization and globalization English language has rooted firmly its footings in the mind of each and every citizen of the world. In order to be successful English has become necessary to be learned by all. English is not as simple as it appears to be become it is a complicated admixture of several European languages, such as- Greek, Latin, French, German, English etc. Thus it possesses approximately ten lack words. India is a developing country. Its population is more than 1000 million . Here we have lack of resources & production, so it has always been a challenge for us to educate all the citizens. Due to over population the competition is getting more complicated and horrible. As a matter of fact our competition is with the western countries where English is spoken in general. Therefore we, Indians being from rural and Hindi background, are quite unable to learn all these words. Though, we in no sphere of life, lag behind the Britishers but our main problem is of foreign language which is imposed not inculcated in our veins. I can claim that the Europeons will certainly face the same problem if Hindi is posed to them. Therefore, due to the increasing world over significance of English language we can't of avoid it. We have to learn it how to speak, how to write and how to make other people understand our feeling. Now the question that arises before us is what should be done to teach English to all the Indians in the simplest possible way? How can it be learnt by all? It seems next to impossible to learn 1000 000 words for every Indian. So I am inclined to create a modified English named after Rajeev Gandhi, which will include about 100 000 words and will also facilitate the Indians to interact with the foreigners in the easiest possible way. Reduction of words requires great consideration and strenuous efforts. We can drop out the undesired words, synonyms, undesired homonyms and homophones. I am determined to create an easily intelligible English, which will include our colloquial terms and the most essential words. As we see newspapers in English language are daily published across the country but very few people are able to read them and translate because the English used in these papers is complicated, vague and completely unintelligible for the common people. This way these newspapers remain beyond the reach of the billons of Indian. I think simple and easy English must be used in writing newspapers and magazines by doing so we will be able to reach the hearts of those people who are responsible to run bear and feed this country, until or unless we teach English to our farmers, laborers and commoners, the vision 2020 of developed India will surely break down. Today we boast of the fastest growing economy of India but the question is that “Is this economy able to provide bread to the needy ones?" No, money is getting accumulated in the bags of very few people who belong to the upper strata of the society and know the cruel ways how to exploit economically, culturally and sociably the innocent and ignorant people of this nation in the so called English fashion. Therefore in order to bring the farthest standing people into the mainstream of development we will have to teach them this Rajeev Gandhi English and students will learn it in play way method. Undoubtedly I can claim it will prove a boon for the general masses of this poor nation. It is a revolutionary step and will become a milestone in the history of human development. Written by: - Basant Balani rituraj4ug@yahoo.com --[[सदस्य:Ammbaanig|Ammbaanig]] १३:३०, २९ सितंबर २००७ (UTC) == Ok == i will be making a परियोजना पृष्ठ soon--<b>[[User:sumit sinha|<font color="orange">सुमित सिन्हा</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:sumit sinha|<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> १२:०६, १६ अक्टूबर २००७ (UTC) == [[विकिपीडिया:प्रबंधक सूचनापट]] == सभी प्रबंधक [[विकिपीडिया:प्रबंधक सूचनापट]] को अपनी ध्यान सूची में डालें--<b>[[User:sumit sinha|<font color="orange">सुमित सिन्हा</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:sumit sinha|<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> १३:४३, २२ अक्टूबर २००७ (UTC) == Bot bit for [[User:DragonBot]] == Could you pls. grant bot flag for [[User:DragonBot]]? --[[:ml:User:Jacob.jose|Jacob]] ==दिपावली की हार्दिक शुभकामनाएं== * आदरणीय साथी, आपको और आपके परिवार के सदस्यों को दिपावली की हार्दिक शुभकामनाएं । इस नए साल में हम सब मिलकर , हिन्दी विकिपीडिया ज्ञानकोश को और अधिक ऊंचाइयों तक ले जायेंगे --[[सदस्य:Rajeevmass|राजीवमास]] १३:१३, ८ नवम्बर २००७ (UTC) * Wolf जी, आपको, आपके परिवार और आपके मित्रो को दीपावली की बहुत सारी शुभकामनायें - [[सदस्य:मनीष वशिष्ठ|मनीष वशिष्ठ]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:मनीष वशिष्ठ|वार्ता]]</sup> ==समाचार== समाचार मे आपने कई गलतियाँ कर दी थी । सुधार कर दिया गया है--<b>[[User:sumit sinha|<font color="orange">सुमित सिन्हा</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:sumit sinha|<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> १६:४७, ८ नवम्बर २००७ (UTC) ==Bots== नमस्ते वुल्फ़ जी, मेरी आशा है कि आपसे सब ठीक-ठाक है। [[विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन हेतु अनुरोध]] को देखियेगा। - [[सदस्य:Taxman|टैक्सवाला]] १७:५५, ३ दिसम्बर २००७ (UTC) == Renaming == Hi, I request [{{fullurl:Special:Renameuser|reason=User%20request&oldusername=OsamaKBOT&newusername=OKBot}} rename] my bot [[User:OsamaKBOT|OsamaKBOT]] to '''OKBot''' as other wikis, if you do, please [{{fullurl:ar:User talk:OsamaK|action=edit&section=new}} notice me] at Arabic Wikipedia. Thanks--[[सदस्य:OsamaKBOT|OsamaKBOT]] १८:२०, २५ दिसम्बर २००७ (UTC) ==पर्यटन भूगोल== वुल्फजी, आपसे निवेदन है की लेख [[पर्यटन भूगोल]] पर गौर करें। क्या हम इसे थोडी और मेहनत के बाद निर्वाचित लेखों की श्रेणी मे ला सकते है। धन्यवाद --[[सदस्य:Rajeevmass|राजीवमास]] १७:३७, २९ दिसम्बर २००७ (UTC) ==.== Hello! Couldn't help but notice the amount of work you appear to have done on Hindi Wikipedia and I must say I appreciate the effort if, as your page says, you're really a Brit. However, it seems to me that Hindi Wikipedia isn't quite as professional as the other Wikipedias and the overall quality just isn't good enough. I figured you may know some decent admins who can get stuff done, so I'm here complaining to you. I've left my comments on the Main Page talk (because I couldn't think of a better place), so I'd love it if you could take a look at that and get a few people up and running on some serious cleanup. Please feel free to drop a line at my talk page if you think it necessary. Cheers![[सदस्य:Raghuvansh r|Raghuvansh r]] २०:४०, ६ जनवरी २००८ (UTC) == Bot Flag Requests == Hi! Please consider granting bot flags according to the requests: [[:विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन हेतु अनुरोध#Alexbot]], and [[:विकिपीडिया:बॉट/अनुमोदन हेतु अनुरोध#Bot_Status_for_Purbo_T]]. Thank you. --[[सदस्य:Purodha|Purodha Blissenbach]] १४:४९, १८ फरवरी २००८ (UTC) == Username change == I'd like my account [[User:Cool Cat]] be renamed to [[User:White Cat]]. --<small> [[User:White Cat|Cat]]</small> <sup>[[User talk:White Cat|chi?]]</sup> १४:१५, २ मार्च २००८ (UTC) :Hi Wolf, please could You rename the account of [[User:Cool Cat]] to [[User:White Cat]] by clicking [http://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:Renameuser&uselang=hi&oldusername=Cool_Cat&newusername=White_Cat&reason=per user request#dummy here]. Please feel free to contact me if You have any questions. Many thanks in advance, --[[सदस्य:Spacebirdy|चिड़िया]] [[सदस्य_वार्ता:Spacebirdy|<sub>(:>&nbsp;)=|</sub>]] २१:४०, ८ मार्च २००८ (UTC) :Sorry for disturbing You, Yann has now already done the rename, best regards, --[[सदस्य:Spacebirdy|चिड़िया]] [[सदस्य_वार्ता:Spacebirdy|<sub>(:>&nbsp;)=|</sub>]] २१:५९, ८ मार्च २००८ (UTC) ==Bot flag request for [[सदस्य:कंप्यूटर]]== * Bot operator: [[User:White Cat]] ([[:Commons:User:White Cat]]) - En-N, Tr-4, Ja-1 * List of botflags on other projects: Bot has a flag on wikimedia (meta,commons) wikipedia (ar, az, de, en, es, et, fr, is, ja, ku, nn, no, ru, sr, tr, uz, simple) (See: [[m:User:White Cat#Bots]]) * Purpose: Interwiki linking, double redirect fixing, commons delinking (for cases where commonsdelinker fails) --<small> [[User:White Cat|Cat]]</small> <sup>[[User talk:White Cat|chi?]]</sup> १४:१५, २ मार्च २००८ (UTC) ==शिकायत== मुझे दुख होता है की ऐसी बात कोई छ्द्म (छुप कर कैसे करता है बिना लाग्-इन करे और बिना ह्स्ताक्षर छोडे) । मेरे वार्ता पर अजीब संदेश छोड रहा है खैर मेरे अनुमान से यह वी के वोहरा हो सकता है या दाडीकेश (वे शायद ऐसा नही करे , पर ये करा धरा इन्ही का है)। मेरे पास जवाब है और बहुत जोरदार लेकिन पहले सवाल पूछने वाले अपने को सामने लाएं । यहां तक कि मेरे गलत हस्ताक्षर भी किए जा रहे हैं । --[[सदस्य:Jain|Dr. Jain]] ०८:१७, १४ मार्च २००८ (UTC) ==प्रबंधक राजीव मास, उनका डमी अकाउन्ट रवी जैन तथा प्रबंधक पुर्णीमा वर्मन== यह पत्र प्रथम जहां टाईप हुआ है वह लीन्क नीचे दी गयी है । http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:Vkvora2001 हीन्दी वीकीपीडीया के प्रबंधक राजीव मास ने अंग्रेजी, हीन्दी, मराठी ओर गुजराती वीकीपीडीया के उपर रवी जैन नामका डमी अकाउन्ट बनाकर बहोत बडा कुकर्म कीया है । प्रबंधक राजीव मास के इस कुकर्म में अन्य प्रबंधक पुर्णीमा वर्मन ने टेका दीया है । प्रबंधक राजीव मासका पुरा भंडा खुल गया है । [[चौपाल]] में पुरा भंडा तथा तथ्य दीया गया है । राजीव मास और पुर्णीमा वर्मन के सामने कार्यवाही की जाय । इस कुकर्म की जानकारी सभी भाषाओंके प्रबंधको, ट्रस्टीओं तथा ईजीपतमें इकठ्ठे होने वालेको पेपर बनाकर दी जाय । जीसके लीये एक छोटीसी समीती बनायी जाय । यह पत्र हीन्दी वीकीपीडीया [[चौपाल]] , राजीव मास, पुर्णीमा वर्मन, डमी अकाउन्ट रवी जैन, अंग्रेजी, हीन्दी, मराठी, गुजराती वीकीपीडीया के प्रबंधको तथा अन्य जाने माने लोगों को भेजा गया है । तथ्यके लीये नीचे लींक दी गयी है । जीसमें 124.124 राजीव मास का आईपी है । बायें हाथ बाजु पीछले अंतर में स्पष्ट दीखाई देता है । डायें हाथ पर अगले अंतर को बराबर देखें । उपर नाम रवी जैन का है । राजीव मास समय बदल रहा है । आईपी भी बदल रहा है । तथ्यके लीये नीचे की लीन्क कलीक करें । http://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:Jain&diff=next&oldid=172723 ==vkvora2001 का सच ढोल की पोल खुल चुकी है अब== अब बहुत हो गया vkvora2001 अब तुम्हारा पाप का घडा भर चुका है । तुम्हारी कार्गुहारी अब दुनिया को दिखानि ही पडेगी (माफ् करना लेकिन कुत्ते की दुम कभी सीधी नही होती अब तुम ही देखो क्या होता है) ===vkvora2001 का दोष 1=== अपनी धर्म विशेष व्यक्तिगत राय सामाजिक की [http://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:Vkvora2001&diff=prev&oldid=160146 गुजरात के सोमनाथ मंदीर को मैं मानव जातका कलंक स्मारक समजता हुं।] ===vkvora2001 का दोष 2=== भारत विरोधी देश्द्रिही बाते की [http://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:Vkvora2001&diff=prev&oldid=160146 ईस मंदीर के नाश या सत्यानाश के लीये मुहम्मद गजनवी को अफघानीस्तान से आमंत्रीत करता हुं।] ===vkvora2001 का दोष 3=== प्रबन्शक द्वारा चेतावनी मिलने पर उसे धमकी के रूप मे प्रचारित करना देना [http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:Rajeevmass मेरे टोक पेज पर प्रबन्धक के नाम धमकी दी है ] ===vkvora2001 का दोष 4=== जैनो के बारे मे कहा कि इन्हिने भारत पर आक्रमण करने के लिए [http://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:Jain&diff=next&oldid=173254 मुस्लीमों को भारत बुलाया] ===vkvora2001 का दोष 5=== जब मैने सर्व्प्रम इस राज ला खुलासा किया कि इन आई०पी०अड्रेस (59.184.174.55) ले पिछे है vkvora2001 ही है तो इस vkvora2001 झुद ही लागिन कर इस सबूत को [http://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:Vkvora2001&diff=prev&oldid=171117 खुद मिटा दिया ]<br />सबूत<br /> Revision as of ११:४०, ९ मार्च २००८ (edit) (पूर्ववत करें) Vkvora2001 (Talk | योगदान) (→धन्यवाद) ===vkvora2001 का दोष 6=== यही पहले वाली गलती दुबारा कि फिर [http://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:Vkvora2001&diff=next&oldid=171117 लेख मिटाया]<br /> सबूत<br /> Revision as of ११:४१, ९ मार्च २००८ (edit) (पूर्ववत करें) Vkvora2001 (Talk | योगदान) ===vkvora2001 का दोष 7=== मेरी वार्ता पर Mahitgar के गलत [http://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:Jain&diff=prev&oldid=173016 हस्ताक्षर किए] <br />सबूत<br /> Revision as of ०३:३१, १५ मार्च २००८ (edit) (पूर्ववत करें) 59.184.141.141 (Talk) ===vkvora2001 का दोष 8=== पहली बार प्रबन्ध राजीव्मार के [http://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:Jain&diff=next&oldid=173016 गलत हस्ताक्षर डाले] <br />सबूत<br /> Revision as of ०३:४५, १५ मार्च २००८ (edit) (पूर्ववत करें) 59.184.141.141 (Talk) अगला अंतर → ===vkvora2001 का दोष 9=== दूसरी बार प्रबन्ध राजीव्मास के [http://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:Jain&diff=next&oldid=173018 गलत हस्ताक्षर डाले]<br />सबूत<br /> Revision as of ०३:५१, १५ मार्च २००८ (edit) (पूर्ववत करें) 59.184.141.141 (Talk) (→धार्मिक भावना) अगला अंतर → ===vkvora2001 का दोष 10=== तीसरी बार हस्ताक्षरो मे [http://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:Jain&diff=next&oldid=173023 फेरबदल किया]<br />सबूत<br /> Revision as of ०४:०६, १५ मार्च २००८ (edit) (पूर्ववत करें) 59.184.141.141 (Talk) (→धार्मिक भावना) अगला अंतर → ===vkvora2001 का दोष 11=== मेरे चौपाल पर [http://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%9A%E0%A5%8C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2&diff=next&oldid=172743 गलत हस्ताक्षर किए]<br /> सबूत <br /> Revision as of ०८:१७, १४ मार्च २००८ (edit) (पूर्ववत करें) 59.184.145.84 (Talk) अगला अंतर → ===vkvora2001 का दोष 12=== फिर चौपाल पर मेरे [http://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%9A%E0%A5%8C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2&diff=next&oldid=172749 गलत हस्ताक्षर किए]<br /> सबूत<br /> Revision as of ०८:२४, १४ मार्च २००८ (edit) 59.184.145.84 (Talk) (→शिकायत) ← पिछला अंतर ===vkvora2001 का दोष 13=== मेरे लेख से [http://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%9A%E0%A5%8C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2&diff=next&oldid=173068 क्षेड्खानी की]<br />सबूत<br /> Revision as of १७:४३, १५ मार्च २००८ (edit) (पूर्ववत करें) 59.184.173.169 (Talk) (→क्या कोई बिना लोग ईन करे नए सद्स्यो का स्वागत कर सकता है) अगला अंतर → *यह तो १०० प्रतिशत का केवल ०५ प्रतिशत ही है बाकी तो सभी को पता है इसके ढोल की पोल खुल चुकी है अब --[[सदस्य:Jain|Dr. Jain]] ११:४२, २२ मार्च २००८ (UTC) ==अँगेजी विकिपिडीया पर पहले भी प्रतिबन्धित होने के बाद दोबारा vkvora2001 को चेतावनी == खबर है कि इस दुष्ट vkvora2001 को अँगेजी विकिपिडीया पर अनाप्-शनाप लिखने ले लिए अँगेजी विकिपिडीया प्रबनधक [http://en.wikipedia.org/wiki/User:MastCell User:MastCell] ने चेतावनी जारी कर दी है। --[[सदस्य:Jain|Dr. Jain]] ११:४२, २२ मार्च २००८ (UTC) ==vkvora2001 का सच ढोल== हीन्दी वीकीपीडीया के उपरसे http://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:Contributions&limit=500&target=124.124.36.4 अंग्रेजी वीकीपीडीया के उपरसे http://en.wikipedia.org/wiki/Special:Contributions/124.124.36.4 उपरकी दो लीन्क देखें । आपका कर्तव्य होता है की राजीव मास ने रवी जैन नामका डमी खाता खोलकर वीकीपीडीया तथा व्हीकेव्होरा को कीतना नुकशान किया है इसका हीसाब करें । ==Abuse on Hindi Wikipedia== FROM : http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia_talk:Administrators%27_noticeboard/Arbitration_enforcement www.hi.wikipedia.org All Administrators of Hindi Wikipedia are involved and particularly (1) Rajiv Mass (2) Purnima Varman and (3) Manish Vashistha confirmed. Other three are in line of confirmation. Rajiv Mass has opend dummy account in name of Ravi Jain on Hindi, Gujarati, Marathi, English and many languages with IP 124.124.36.4 of Rajiv Mass and harassing other members on many languages. hi.wikipedia gu.wikipedia mr.wikipedia en.wikipedia Everything with fact is given on Hindi Wikipedia and all Admn. know. In case all Admn. on Hindi wikipedia are involved, please, bring this fact to entire world. I am from India and feel very ashmed that my brothers are involved in Vandals activities on wikipedia. For this notice board fact can be seen by nacked eye on : http://en.wikipedia.org/wiki/User_talk:Vkvora2001 http://en.wikipedia.org/wiki/User_talk:Jainjain copy of this is pasted on http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia_talk:Noticeboard_for_India-related_topics I signed as vkvora. [[User:Vkvora2001|vkvora2001]] ([[User talk:Vkvora2001|talk]]) 18:11, 21 March 2008 (UTC) == Hi == Got your message. Even I am very busy and horribly inactive at hindi wikipedia. Getting chances only to look at it, once in a while. Its great to see progress on hindi wikipedia though. People are excited about it and there are regular contributors. <br /> Still there is roam to improve it. Do you see some chances of quick improvements here and there? Waiting for your suggestions.--[[सदस्य:Mitul0520|मितुल]] १७:५२, २ अप्रैल २००८ (UTC) ('''होली लेख का सम्पादन हो सकता है । अब भी होली संवाद नागचुड में है । कृपया होली संवाद को मुक्त ज्ञानकोषका भाग बनायें ।)''' == Request for addition of switch, == :Dear Wolf ji, Namaskar! One request I want to make here reg the composition page of Hi-wiki. Can we have a switch for Template signs {{ }} just like Bold, Title, etc. This will be of great help. Rest you can decide better। How can I have a signature like one with you. I tried one, but all the prog lang is seen. It is as at{{आशीष हस्त}}।--[[सदस्य:आशीष भटनागर|-- आशीष भटनागर]] १७:१७, ५ अप्रैल २००८ (UTC) == Requirements of [[रंगों की सूची]] to be elected article == नमस्कार! :मैंने [[रंगों की सूची]] लेख बनाया है। इस लेख में निर्वाचित होने के लिये क्या आवश्यकताएं एवं कमियाँ हैं, कृपया बताएं। मैं कोशिश करूँगा कि वे पूरी हो पाएँ, एवं यह निर्वाचित लेखे बन पाए।--<b>[[User:आशीष भटनागर|<font color="maroon">आशीष भटनागर</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:आशीष भटनागर |<font color="fuchsia">संदेश</font>]]</sup> १३:३४, १३ अप्रैल २००८ (UTC) :Translation: I created/prepared the article [[रंगों की सूची]]meaning list of colors. I applied for it to be selected articlefor any suitable month. Please tell me any shortcomings or corrections, improvements, so that it may clear the criteria for selection. I'll be grateful.--<b>[[User:आशीष भटनागर|<font color="maroon">आशीष भटनागर</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:आशीष भटनागर |<font color="fuchsia">संदेश</font>]]</sup> ०९:५६, ३ मई २००८ (UTC) == कंप्यूटर → タチコマ robot == I own both accounts. This request is to unify all of my bot accounts for SUL. Thanks. --<small> [[User:White Cat|Cat]]</small> <sup>[[User talk:White Cat|chi?]]</sup> ०९:२२, ११ जुलाई २००८ (UTC) == स्वागत के लिए धन्यवाद ! == धन्यवाद, Wolf। मैं आप की इस सहायता की सराहना करता हूँ। समय की कमी के कारण शायद मै ज़्यादा योगदान न दे पाऊँ। परन्तु, आप प्रयत्नोँ की मैं बहुत कदर करतअ हूँ। सप्रेम। [[User:KC Panchal|<b><font color="#800080"> केतन</font><font color="#000000">पंचाल</font></b>]][[User talk:KC Panchal|<font color="#2F4F4F">(संप्रेषण)</font>]] १०:०२, १७ जुलाई २००८ (UTC) == Usurpation request == नमस्ते Wolf, मेरा आप से नम्र निवेदन है कि मेरा खाता [[सदस्यःश्याम|श्याम]], [[सदस्यःShyam|Shyam]] से मिला दिया जाये | यह दोनों खातें मुझसे ही सम्बन्धित है| यदि आपको कोई सन्देह हो तो आप मुझे सन्देश भेज कर पूछ सकते है| आपको संकट में डालने के लिये खेद है, धन्यवाद् [[सदस्य:श्याम| <font color="black">'''Shyam'''</font>]] <sup>([[सदस्य वार्ता:श्याम|<font color="orange">'''T'''</font>]]/[[विशेष:Contributions/श्याम|<font color="red">'''C'''</font>]])</sup> १२:५५, २७ मार्च २००८ (UTC) :Hi Wolf, sorry for the inconvenience, I want to usurp my account with [[User:Shyam]]. This is my account. You can check it by sending me an e-mail. This is request to get my contributions to unified login. Regards, [[सदस्य:श्याम| <font color="black">'''Shyam'''</font>]] <sup>([[सदस्य वार्ता:श्याम|<font color="orange">'''T'''</font>]]/[[विशेष:Contributions/श्याम|<font color="red">'''C'''</font>]])</sup> ०५:१४, ३१ मार्च २००८ (UTC) ::Wolf, you are absolutely correct. Kindly do the same. I would be really thankful to you. Regards, [[सदस्य:श्याम| <font color="black">'''Shyam'''</font>]] <sup>([[सदस्य वार्ता:श्याम|<font color="orange">'''T'''</font>]]/[[विशेष:Contributions/श्याम|<font color="red">'''C'''</font>]])</sup> ०७:०५, १ अप्रैल २००८ (UTC) :::Hi Wolf, did you get any chance to look at my request? Thanks, [[सदस्य:श्याम| <font color="black">'''Shyam'''</font>]] <sup>([[सदस्य वार्ता:श्याम|<font color="orange">'''T'''</font>]]/[[विशेष:Contributions/श्याम|<font color="red">'''C'''</font>]])</sup> ०७:०९, २ अप्रैल २००८ (UTC) ::::Wolf, thanks for offering your great help. Hopefully, it will be solved soon. I am still continuing my contribution to my old account, in the hope that my old account will be merged with [[User:Shyam|Shyam]]. Regards, [[सदस्य:श्याम| <font color="black">'''Shyam'''</font>]] <sup>([[सदस्य वार्ता:श्याम|<font color="orange">'''T'''</font>]]/[[विशेष:Contributions/श्याम|<font color="red">'''C'''</font>]])</sup> ०६:००, ३ अप्रैल २००८ (UTC) :::::Hi Wolf, I think this bug is fixed now. Could you please usurp [[User:श्याम|श्याम]] with [[User:Shyam|Shyam]], so that I can be recognized at a single place for my contributions. Thanks in advance, [[सदस्य:Shyam|Shyam]] ११:५२, ४ सितंबर २००८ (UTC) == Hemanshu == Could you assist at [[en:Wikipedia:Requests for comment/Hemanshu]] in contacting [[en:User:Hemanshu]] who is a crat here? Or possibly shedding some light on his lack of response? [[सदस्य:MBisanz|MBisanz]] १२:५७, २८ अक्टूबर २००८ (UTC) == ़अश्मिरि == Re: Kashmiri Well this option was pursued earlier but some intolerant users disagreed because they said it was "impossible" to convert. This isn't true, it's possible to convert between the two scripts, although it might take some effort. In fact, the official script for Kashmiri and one used by nearly every Kashmiri person, including most Kashmiri Hindus, is the Arabic alphabet. Even majority of persons (maybe a thousand?) who uses Devanagri script, is able to read and write Arabic also. To have this a biscriptal Wikipedia seems useless. Besides, I request that you remove or at least make not-default the option for typing at ks.wp in Devanagri. "Default" script for the language should be Kashmiri Arabic, it's the official script in India. [[विशेष:Contributions/149.169.69.12|149.169.69.12]] १६:४३, १८ फरवरी २००९ (UTC) ==Hello== Hello Wolf, it has been long since we exchanged any messages. How are you? --[[सदस्य:पूर्णिमा वर्मन|पूर्णिमा वर्मन]] १८:१७, २१ मई २००९ (UTC) : नमस्कार!! मई ठीक हूँ!! आप कैसे हैं? It has been long indeed... Well, I stumbled across the Hindi Wikipedia again recently, and I edited a few articles (e.g. सिंगापुर). I can see that this Wikipedia has developed greatly, we even have आज का आलेख and many more quality प्रमुख लेख now!! I might drop in occasionally; I hope the मुक्त ज्ञानकोष continues improving!! --<b>[[User:Wolf|<font color="green">वुल्फ़</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:Wolf|<font color="orange">वार्ता</font>]]</sup> १८:२९, २१ मई २००९ (UTC) ::उत्तर के लिए धन्यवाद। हाँ आज हिन्दी मुक्त ज्ञानकोश पहले के काफ़ी बेहतर हुआ है। मुझे वह दिन अब भी याद है जब आपने मुझे विकि में काम करना सिखाया था और पहला बार्न स्टार दिया था। आशा है आप इसी प्रकार आते रहेंगे। और कुछ सिखाते रहेंगे।--[[सदस्य:पूर्णिमा वर्मन|पूर्णिमा वर्मन]] १८:३४, २१ मई २००९ (UTC) :::मैं भी!! लेकिन, वह तो ऑनलाइन मुक्त ज्ञानकोष के साथ आश्चर्यजनक चीज़ है - हमेशा सुधर के लिए विस्तार हो रहा है! हिंदी विकिपीडिया, यदि अभी नहीं है, सबसे अच्छा जानकारी के स्रोत हिंदी में हो जाते है! आपका अभिदान के साथ हिंदी विकिपीडिया बहुत बहुत अधिक अच्छा होते है! --<b>[[User:Wolf|<font color="green">वुल्फ़</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:Wolf|<font color="orange">वार्ता</font>]]</sup> १८:४७, २१ मई २००९ (UTC) ::::Thank you for your nice words Wolf, I hope to see you here more often. I still need your help to learn more. --[[सदस्य:पूर्णिमा वर्मन|पूर्णिमा वर्मन]] १९:०३, २१ मई २००९ (UTC) == Aum SUL == Hello, I have a global account Aum and no account here. I want to usurp Aum here. The confirmation of my Aum username ownership on czwiki is here: http://cs.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedista_diskuse%3AAum&diff=4003364&oldid=3992306 Thanks. --[[विशेष:Contributions/78.102.11.79|78.102.11.79]] २१:१२, २४ मई २००९ (UTC) == Fair use policy on hi.wikipedia == Hi Wolf, I noted, that hi.wikipedia allows fair use, fair use images are collected in [[:श्रेणी:All non-free media]] and maybe in other categories I did not find. Browsing [[Special:AllPages]] for Files i noted many unfree images copied from various websites without any license tag and especially not with a fair-use tag. See e.g. the today mainpage image: [[:चित्र:Arihant INS.jpg]] is a copyright violation from something like http://cache.gizmodo.com/assets/resources/2007/06/1-1.jpg - an Associated Press photo (see watermark), uploaded by somene with >3500 edits who should know of the main pillars of Wikipedia projects. Marking images as fair-use in a machine readable way if they are nonfree is required per [[meta:Resolution:Licensing policy]]. I only aks you to initiate an improvement of the hi.wiki handling of files. The number of images transfered to Commons from hi.wikipedia is extremly rare, but so far I noticed only problematic files. Regards, --[[सदस्य:Martin H.|Martin H.]] ०१:३७, ३ अगस्त २००९ (UTC) == Bot status == Hi wolf! Hope you are fine. Recently a new user [[सदस्य:SmackBot|Smackbot]] has joined Hindi Wiki, & has been wkg as a bot. His work is up to the mark, but He is not declared as a bot in the admin. So please make a change in his status from a simple reg user to Bot. This will be useful to all those who seek information form Recent changes page, as we/they can't disable the view of the smackbot by clicking on the Hide Bot switch. So viewing even 250 changes, may not make us able to view anything other than the Bot tasks. Thanks. Sysadmin: <small><span style="border:1px solid #0000ff;padding:1px;">[[User:आशीष भटनागर|<b>आशीष भटनागर</b>]][[User_talk:आशीष भटनागर|<font style="color:#FF4F00;background:#4B0082;"> &nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> ०२:०९, २८ अगस्त २००९ (UTC) ==Help== In english wikipedia I am using {{help}} for help. Pl. guide me what should I write while working on Hindi wikipedia.[[User:Bhagat.bb|Bhagat.bb]] ([[User talk:Bhagat.bb|talk]])([[विशेष:Contributions/117.254.223.105|117.254.223.105]] ०५:२२, २६ सितंबर २००९ (UTC)) == क्या इन पूष्ठो को सुरक्षित कर देंगे? == नमस्कार वुल्फ,<br>आप का ध्यान में इन विकिपीडिआ परियोजना पूष्ठो पे दिलाना चाहूंगा जो की अत्यंत महतवपूर्ण है व विकिपीडिआ के अधिकारिक अस्वीकरण पुष्ट है, उसके बावजूद यह सुरक्षित नहीं है. आप से निवेदन करना चाहूंगा की क्या इन्हें और इसी के अन्य सह्पूष्ठो को सुरक्षित नहीं कर देना चाहिए ताकि 'कोई भी' इन में बदलाव न दे व इन्हें बदल कर विकिपीडिआ के Official Disclaimer को ही ना ख्त्म कर दे. देखे: [[विकिपीडिया:जोखिम अस्वीकरण]], [[विकिपीडिया:चिकित्सा अस्वीकरण]], [[विकिपीडिया:वैधानिक अस्वीकरण]], [[विकिपीडिया:सामग्री अस्वीकरण]]। साथ ही यह भी बताना चाहूंगा की मैंने इस बारे में अनुनाद जी से बात की थी व उन्होंने ही मुझे किसी प्रबंधक से बात करने के राय दी, व इस के बाद आशीष जी ने फुर्ती दिखाते हुए साधरण अस्वीकरण पुष्ट को तो सुरक्षित कर भी दिया है पर ये ४ अभी बाकी है.<br> धन्यवाद --[[User:Wikisidd |'''<span style="color: rgb(255, 102, 0);">सिद्धार्थ </span><span style="color: rgb(0, 153, 0);">गौड़ </span>''']]<sup>[[सदस्य वार्ता:Wikisidd |<font color="blue">वार्ता</font>]]</sup> २३:०८, १७ नवंबर २००९ (UTC) ==खत्म करो तानासाहि== मेरी स्म्स्त विकिपिदिया के ऐड्मिन से गुजारिस है कि आशिस भट्नागर की तानासाही को लागाम लगायि जावे, वे अप्ने मनमुताबीक अप्ने बनावे लेको को निर्वाचीत कर्ते जा रहे है, इस्के लीये वो किसि भि हद त्क जा स्कते है, उन्हओने अप्ने लेक वारनसी को निर्वाचीत कर्ने के लिवे कीसि भि ह्द त्क जा स्कते है, जरा देकिये निरावाचित लेक प्रष्ठ पर, जहा इसने वारानसि के समर्थ्न बदाने के लीये खुद से हि सौरभ और राजिवमास के साईन कर दीये, दर्सल आशिस भट्नागर ने सौरभ और राजिवमास के हुम्यु के मकबरे पे दिये गये स्मर्थ्न को कापि कर वारनसि में चिपका दीया, तान्कि इस्के समर्थ्न बडे, ये देकिये प्रस्तावकर्त्ता: --<small><span style="border:1px solid #0000ff;padding:1px;">'''प्र:'''[[User:आशीष भटनागर|<b>आशीष भटनागर</b>]][[User_talk:आशीष भटनागर|<font style="color:#FF4F00;background:#4B0082;"> &nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> १३:१५, ३० अप्रैल २०१० (UTC) :लेख में कुछ सुधार संभव हैं। सुझाव अपेक्षित हैं। :{{सही}} लेख पूर्णतया तैयार है।--<small><span style="border:1px solid #0000ff;padding:1px;">'''प्र:'''[[User:आशीष भटनागर|<b>आशीष भटनागर</b>]][[User_talk:आशीष भटनागर|<font style="color:#FF4F00;background:#4B0082;"> &nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> ०८:४८, १७ मई २०१० (UTC) {{सही}} समर्थन। -- [[सदस्य: Sbharti |सौरभ भारती]] ([[सदस्य वार्ता:Sbharti |वार्ता]]) ०४:१३, २२ अप्रैल २०१० (UTC)<br /> {{सही}} समर्थन। --[[सदस्य:Rajeevmass|राजीवमास]] ०९:२९, २९ अप्रैल २०१० (UTC) '''यहा आशिस भट्नागर ने इसे ३० अप्रैल २०१० को प्रस्ताववित कीया और सौरभ भारती व राजीवमास ने इन्के प्रस्ताववित कर्ने से पहले हि २२ अप्रैल को वोट दे दीया,आशिस भट्नागर जि आप्की चोरि पक्डी गयि ''' अब य्हा देके प्रस्तावक:--<small><span style="border:1px solid #0000ff;padding:1px;">'''प्र:'''[[User:आशीष भटनागर|<b>आशीष भटनागर</b>]][[User_talk:आशीष भटनागर|<font style="color:#FF4F00;background:#4B0082;"> &nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> ११:०२, १९ अप्रैल २०१० (UTC) {{सही}} समर्थन। -- [[सदस्य: Sbharti |सौरभ भारती]] ([[सदस्य वार्ता:Sbharti |वार्ता]]) ०४:१३, २२ अप्रैल २०१० (UTC)<br /> {{सही}} समर्थन । १८५७ के विद्रोह में मुगल बादशाह [[बहादुर शाह ज़फ़र]] को भी शायद यहीं से अंग्रेजो ने हिरासत में लिया था --[[सदस्य:Rajeevmass|राजीवमास]] ०९:२९, २९ अप्रैल २०१० (UTC) '''यहा आशिस भट्नागर ने सेम दिनो मे किये साईन को कापि करके वारान्सि मे डाल दीया, अब वो ये भि नी के सकते कि उसने ये गल्ति से किया क्योन्कि आशिस ने राजीवमास के समर्थ्न के साथ कहे लाइन को ह्ता कर उस समर्थ्न को वारन्सि मे जोडा''' बैमानि का पूरा शबुत [http://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4_%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96_%E0%A4%89%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%A6%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0&diff=next&oldid=641712 य्हा] देके, मैने ये लाइन क्भी य्हा ल्गायी हि न्ही थि--[[सदस्य:Bankelal|Bankelal]] १७:३३, ३ जून २०१० (UTC) == New logo == [[File:Wikipedia-logo-hi.png|right]] As you may well know, a new design of the Wikipedia logo has been created. New Wikipedia logos have been created for the English, Malayalam and Bengali Wikipedias. I have also created a new logo for the Hindi wikipedia (shown here). Would it be possible to update the logo to this new one I have created? Thankyou. --[[सदस्य:RaviC|RaviC]] १६:३४, १९ जुलाई २०१० (UTC) ==विकिनीतियाँ== नमस्कार वुल्फ जी, हिन्दी विकि पर सदस्यों के बहुमतिय समर्थन से '''[http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%A3%E0%A5%80:%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%81 विकिनीतियाँ]''' बनायी गयी है, इसके अन्तर्गत सुप्त या लम्बे समय से निष्क्रिय प्रबंधको को निष्क्रिय रहने तक प्रबंधन अधिकार से मुक्त किया जा रहा है। आप कृपया इन पालिसी को देखें एवं बताये कि क्या आप अभी सक्रिय होकर यहाँ कार्य करने के इच्छुक है--<span style="background:#F0DC82; border:1px solid #FFD700;">[[चित्र:Admin logo.gif|30px|यह सदस्य हिन्दी विकिपीडीया के प्रबंधक है।]][[User:Mayur |'''<font color="#FF4500">Ma</font><font color="#008000">yur</font>''']][[सदस्य वार्ता:Mayur |<font color="#1C39BB">(Talk</font>]]•[[special:EmailUser/mayur |<font color="#1C39BB">Email)</font>]]&nbsp;</span> ०९:३४, १४ अक्तूबर २०१० (UTC) == आपकी एक या अधिक फ़ाइलों को शीघ्र हटाए जाने के लिए नामांकित किया गया है == नमस्कार! आपके द्वारा अपलोड कि गई एक या अधिक फाइलें मेरे या किसी अन्य सदस्य द्वारा शीघ्र हटाए जाने के लिए नामांकित की गईं हैं और [[:श्रेणी:शीघ्र हटाने योग्य पृष्ठ]] में श्रेणीबद्ध हैं। संभवतः क्योंकि फ़ाइल अप्रयुक्त है और उसके साथ कोई वैध लाइसेंस नही है। आप चित्रों की जाँच करके मदद कर सकते हैं। कृपया सुनिश्चित करें कि चित्र का एक उचित स्रोत दिया हो (उदाहरण के लिए "स्वयं का कार्य", वेबपृष्ठ के लिए लिंक या पुरानी किताब का संदर्भ), रचयिता (फोटोग्राफर) का नाम(अथवा सदस्य नाम) दिया हो, फ़ाइल का उचित वर्णन हो और फ़ाइल एक वैध लाइसेंस के अंतर्गत हो। आप इस जानकारी को जोड़ने के लिये [[साँचा:Information]] का प्रयोग कर सकते हैं। हिन्दी विकिपीडिया पर उपलब्ध कॉपीराइट साँचे आपको [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] एवं [[:श्रेणी:चित्र कॉपीराइट साँचे]] में मिल जाएँगे। यदि फ़ाइल उचित उपयोग(fair use) के अंतर्गत अपलोड की गयी है तो उसपर उचित उपयोग औचित्य(fair use rationale) अवश्य लगाएँ। यदि इन फ़ाइलों पर 15 दिन तक लाइसेंस नहीं लगाया गया तो इन फ़ाइलों को [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने की नीति|हटाने की नीति]] के अनुसार हटाया जाएगा। यह फ़ाइल आपकी नहीं है? कृपया मुझे ज्ञात कराएँ या मूल अपलोडर को सूचित करें। फ़ाइलें जो शीघ्र हटाए जाने के लिए नामांकित हैं: # [[:File:AajTakLogo.gif]] #[[:File:Bollywood.png]] #[[:File:Compass_Rose_Hindi_East.svg]] #[[:File:Dev-Sitenotice.JPG]] #[[:File:Dev-Sitenotice.PNG]] #[[:File:Dev-Sitenotice-Trans.GIF]] #[[:File:Dev-Sitenotice-Trans.PNG]] #[[:File:Fairytale_bookmark_gold_half.png]] #[[:File:Ferry_Birka_Princess_20050902_M-cropped.jpg]] #[[:File:Hindinotavailable.png]] #[[:File:IfYouCan'tSeeHindi.png]] #[[:File:Incident_on_Shatt_al-Arab.png]] #[[:File:Matti_Vanhanen,_G8_summit_cropped.jpg]] #[[:File:Northern_Ireland_Assembly_logo.png]] #[[:File:Rakhi.jpg]] #[[:File:RomanianTraian3.jpg]] #[[:File:Tnlogo.png]] #[[:File:Transport_for_London_logo_only_roundel.JPG]] #[[:File:Victoria_Memorial_Hall.png]] #[[:File:Victoria_memorial_water.png]] #[[:File:Viktor_Yuschenko,_M-cropped.jpg]] #[[:File:WikipediaHindi.png]] #[[:File:Wiktionary_new_logo.png]] #[[:File:Wiktprintable_without_text_Hindi.svg]] कृपया अपने द्वारा अपलोड की [[विशेष:ListFiles/{{PAGENAME}}|अन्य फ़ाइलों]] को भी जाँचें और सुनिश्चित करें कि उनपर ये सब जानकारी उपलब्ध हो। धन्यवाद--[[User:MGA73|MGA73]] ([[User talk:MGA73|वार्ता]]) 22:52, 5 नवम्बर 2011 (UTC) == [[:चित्र:Grishm-2007 Dakshin-Asia-Mahavrishti.png]] == Hi! I nominated the file for deletion. It is unused. --[[User:MGA73|MGA73]] ([[User talk:MGA73|वार्ता]]) 16:55, 1 दिसम्बर 2011 (UTC) ==Orphaned non-free image चित्र:Companyltd 04.jpg== <span style="font-size:32px; line-height:1em">'''[[Image:Ambox warning blue.svg|35px|left|⚠|link=]]'''</span> Thanks for uploading '''[[:चित्र:Companyltd 04.jpg]]'''. The image description page currently specifies that the image is non-free and may only be used on Wikipedia under a [[WP:FU|claim of fair use]]. However, the image is currently not used in any articles on Wikipedia. If the image was previously in an article, please go to the article and see why it was removed. You may add it back if you think that that will be useful. However, please note that images for which a replacement could be created are not acceptable for use on Wikipedia (see [[Wikipedia:Non-free content#Policy|our policy for non-free media]]). Note that any non-free images not used in any '''articles''' will be deleted after seven days, as described in the [[wikipedia:Criteria for speedy deletion#F5|criteria for speedy deletion]]. Thank you.<!-- Template:Di-orphaned fair use-notice --> [[User:MGA73|MGA73]] ([[User talk:MGA73|वार्ता]]) 17:37, 18 दिसम्बर 2011 (UTC) ==[[Wikipedia:Criteria for speedy deletion|Speedy deletion]] nomination of [[:साँचा:Index-Suchen und Stöbern]]== [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] A tag has been placed on [[:साँचा:Index-Suchen und Stöbern]], requesting that it be speedily deleted from Wikipedia. This has been done for the following reason: <center>''unused, useless template''</center> Under the [[WP:CSD#General_criteria|criteria for speedy deletion]], articles that do not meet basic Wikipedia criteria may be deleted at any time. If you think that this notice was placed here in error, contest the deletion by clicking on the button labelled "Click here to contest this speedy deletion," which appears inside of the speedy deletion (<code><nowiki>{{db-...}}</nowiki></code>) tag (if no such tag exists, the page is no longer a speedy delete candidate). Doing so will take you to the talk page where you will find a pre-formatted place for you to explain why you believe the page should not be deleted. You can also visit the '''[[साँचा वार्ता:Index-Suchen und Stöbern|the page's talk page directly]]''' to give your reasons, but be aware that once tagged for ''speedy'' deletion, if the page meets the criterion, it may be deleted without delay. Please do not remove the speedy deletion tag yourself, but don't hesitate to add information to the page that would render it more in conformance with Wikipedia's policies and guidelines. If the page is deleted, you can contact [[:Category:Wikipedia administrators who will provide copies of deleted articles|one of these administrators]] to request that the administrator [[Wikipedia:Userfication#Userfication_of_deleted_content|userfy]] the page or email a copy to you. <!-- Template:db-warn --> [[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 15:50, 22 जनवरी 2012 (UTC) ==[[Wikipedia:Criteria for speedy deletion|Speedy deletion]] nomination of [[:साँचा:डॉक्टर हू]]== [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] A tag has been placed on [[:साँचा:डॉक्टर हू]], requesting that it be speedily deleted from Wikipedia. This has been done for the following reason: <center>''entirely redlinked useless template''</center> Under the [[WP:CSD#General_criteria|criteria for speedy deletion]], articles that do not meet basic Wikipedia criteria may be deleted at any time. If you think that this notice was placed here in error, contest the deletion by clicking on the button labelled "Click here to contest this speedy deletion," which appears inside of the speedy deletion (<code><nowiki>{{db-...}}</nowiki></code>) tag (if no such tag exists, the page is no longer a speedy delete candidate). Doing so will take you to the talk page where you will find a pre-formatted place for you to explain why you believe the page should not be deleted. You can also visit the '''[[साँचा वार्ता:डॉक्टर हू|the page's talk page directly]]''' to give your reasons, but be aware that once tagged for ''speedy'' deletion, if the page meets the criterion, it may be deleted without delay. Please do not remove the speedy deletion tag yourself, but don't hesitate to add information to the page that would render it more in conformance with Wikipedia's policies and guidelines. If the page is deleted, you can contact [[:Category:Wikipedia administrators who will provide copies of deleted articles|one of these administrators]] to request that the administrator [[Wikipedia:Userfication#Userfication_of_deleted_content|userfy]] the page or email a copy to you. <!-- Template:db-warn --> [[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 18:04, 22 जनवरी 2012 (UTC) ==[[Wikipedia:Criteria for speedy deletion|Speedy deletion]] nomination of [[:साँचा:लंदन बरो subst-शुरु]]== [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] A tag has been placed on [[:साँचा:लंदन बरो subst-शुरु]], requesting that it be speedily deleted from Wikipedia. This has been done for the following reason: <center>''unused template, no forseen use''</center> Under the [[WP:CSD#General_criteria|criteria for speedy deletion]], articles that do not meet basic Wikipedia criteria may be deleted at any time. If you think that this notice was placed here in error, contest the deletion by clicking on the button labelled "Click here to contest this speedy deletion," which appears inside of the speedy deletion (<code><nowiki>{{db-...}}</nowiki></code>) tag (if no such tag exists, the page is no longer a speedy delete candidate). Doing so will take you to the talk page where you will find a pre-formatted place for you to explain why you believe the page should not be deleted. You can also visit the '''[[साँचा वार्ता:लंदन बरो subst-शुरु|the page's talk page directly]]''' to give your reasons, but be aware that once tagged for ''speedy'' deletion, if the page meets the criterion, it may be deleted without delay. Please do not remove the speedy deletion tag yourself, but don't hesitate to add information to the page that would render it more in conformance with Wikipedia's policies and guidelines. If the page is deleted, you can contact [[:Category:Wikipedia administrators who will provide copies of deleted articles|one of these administrators]] to request that the administrator [[Wikipedia:Userfication#Userfication_of_deleted_content|userfy]] the page or email a copy to you. <!-- Template:db-warn --> [[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 18:14, 22 जनवरी 2012 (UTC) ==[[Wikipedia:Criteria for speedy deletion|Speedy deletion]] nomination of [[:साँचा:वर्मा1]]== [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] A tag has been placed on [[:साँचा:वर्मा1]], requesting that it be speedily deleted from Wikipedia. This has been done for the following reason: <center>''unused blank template''</center> Under the [[WP:CSD#General_criteria|criteria for speedy deletion]], articles that do not meet basic Wikipedia criteria may be deleted at any time. If you think that this notice was placed here in error, contest the deletion by clicking on the button labelled "Click here to contest this speedy deletion," which appears inside of the speedy deletion (<code><nowiki>{{db-...}}</nowiki></code>) tag (if no such tag exists, the page is no longer a speedy delete candidate). Doing so will take you to the talk page where you will find a pre-formatted place for you to explain why you believe the page should not be deleted. You can also visit the '''[[साँचा वार्ता:वर्मा1|the page's talk page directly]]''' to give your reasons, but be aware that once tagged for ''speedy'' deletion, if the page meets the criterion, it may be deleted without delay. Please do not remove the speedy deletion tag yourself, but don't hesitate to add information to the page that would render it more in conformance with Wikipedia's policies and guidelines. If the page is deleted, you can contact [[:Category:Wikipedia administrators who will provide copies of deleted articles|one of these administrators]] to request that the administrator [[Wikipedia:Userfication#Userfication_of_deleted_content|userfy]] the page or email a copy to you. <!-- Template:db-warn --> [[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 18:17, 22 जनवरी 2012 (UTC) == [[:चित्र:Literatures.png|चित्र:Literatures.png]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Literatures.png|चित्र:Literatures.png]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 19:07, 23 अप्रैल 2012 (UTC) == [[:साँचा:मुखपृष्ठ टॉपिक सूची|साँचा:मुखपृष्ठ टॉपिक सूची]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:मुखपृष्ठ टॉपिक सूची|साँचा:मुखपृष्ठ टॉपिक सूची]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#सा1|मापदंड सा1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#सा1|सा1]]{{*}} अप्रयुक्त साँचे जिनकी जगह किसी बेहतर साँचे ने ले ली है'''</center> इसके अंतर्गत वे सभी साँचे आते हैं जो अब प्रयोग में नहीं हैं और जिनकी जगह उनसे बेहतर किसी साँचे ने ले ली है। आपके बनाए इस साँचे की जगह एक बेहतर साँचे&nbsp;[[:साँचा:मुखपृष्ठ विश्वकोष]] ने ले ली है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 23:55, 24 अप्रैल 2012 (UTC) == [[:मुखपृष्ठ/विश्वकोष|मुखपृष्ठ/विश्वकोष]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:मुखपृष्ठ/विश्वकोष|मुखपृष्ठ/विश्वकोष]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। इसकी जगह [[साँचा:मुखपृष्ठ विश्वकोष]] ने ले ली है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 00:01, 25 अप्रैल 2012 (UTC) == [[:चित्र:Shiva.jpg|चित्र:Shiva.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Shiva.jpg|चित्र:Shiva.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 18:44, 15 जुलाई 2012 (UTC) == [[:चित्र:Mayawati.jpg|चित्र:Mayawati.jpg]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:Mayawati.jpg|चित्र:Mayawati.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Mayawati.jpg|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Mayawati.jpg]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उचित उपयोग का गलत इस्तेमाल। विकिपीडिया के नियमों के अनुसार जीवित व्यक्ति के चित्र को उचित उपयोग के अंतर्गत नहीं लाया जाता क्योंकि ऐसे व्यक्ति का चित्र लेना संभव है और इस प्रकरण में तो विषय एक राजनेता है जिसका चित्र लेना बहुत आसान है। मैं यहाँ स्पष्ट करना चाहूँगा कि हिन्दी विकि पर उचित उपयोग से सम्बन्धित कोई नियम नहीं है व जिस नियम का मैने ज़िक्र किया है वो अंग्रेज़ी विकि का है जो खुद अमेरिकी कॉपीराइट कानून के अनुसार है इसलिए हिन्दी विकि पर अगर कोई नियम होता भी तो वो भी ऐसे चित्र की अनुमति नहीं देता।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="RED">&lt;&gt;&lt;<sup></sup>&nbsp;बिल विलियम कॉम्पटन</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">वार्ता</font>]]</sup> 20:18, 19 अक्टूबर 2013 (UTC) == [[:मुखपृष्ठ/अन्य संस्करणों में|मुखपृष्ठ/अन्य संस्करणों में]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:मुखपृष्ठ/अन्य संस्करणों में|मुखपृष्ठ/अन्य संस्करणों में]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मुखपृष्ठ/अन्य संस्करणों में|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मुखपृष्ठ/अन्य संस्करणों में]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>अर्थहीन पृष्ठ, केवल एक साँचा प्रयुक्त किया गया है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u>'''<span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span>'''</u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:38, 14 अप्रैल 2014 (UTC) == [[:पूर्व टीमोर|पूर्व टीमोर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:पूर्व टीमोर|पूर्व टीमोर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}}'''प्रतिलिपि लेख''' यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। [[User:हिंदुस्थान वासी|पीयूष'']]<sup>[[User talk:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]</sup> 09:51, 24 मई 2014 (UTC) == Your account will be renamed == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello, The developer team at Wikimedia is making some changes to how accounts work, as part of our on-going efforts to provide new and better tools for our users like cross-wiki notifications. These changes will mean you have the same account name everywhere. This will let us give you new features that will help you edit and discuss better, and allow more flexible user permissions for tools. One of the side-effects of this is that user accounts will now have to be unique across all 900 Wikimedia wikis. See [[m:Special:MyLanguage/Single User Login finalisation announcement|the announcement]] for more information. Unfortunately, your account clashes with another account also called Wolf. To make sure that both of you can use all Wikimedia projects in future, we have reserved the name Wolf~hiwiki that only you will have. If you like it, you don't have to do anything. If you do not like it, you can [[Special:GlobalRenameRequest|pick out a different name]]. Your account will still work as before, and you will be credited for all your edits made so far, but you will have to use the new account name when you log in. Sorry for the inconvenience. Yours,<br />[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan Peterzell]]<br />Community Liaison, Wikimedia Foundation </div> 02:05, 18 मार्च 2015 (UTC) <!-- SUL finalisation notification --> == Renamed == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr”> This account has been renamed as part of [[m:Special:MyLanguage/Single User Login finalisation announcement|single-user login finalisation]]. If you own this account you can [[{{#special:userlogin}}|log in using your previous username and password]] for more information. If you do not like this account's new name, you can choose your own using this form after logging in: [[{{#special:GlobalRenameRequest}}]]. -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) </div> 08:08, 19 अप्रैल 2015 (UTC) <!-- SUL post-rename notification --> == [[:प्रवेशद्वार:Box-footer|प्रवेशद्वार:Box-footer]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:प्रवेशद्वार:Box-footer|प्रवेशद्वार:Box-footer]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <b>[[User:सत्यम् मिश्र|<font color="#FF00FF">स</font><font color="#FF7E00">त्य</font><font color="#00A300">म्</font> <font color="#0A20F0">मिश्र</font>]]</b> <sup>[[User talk:सत्यम् मिश्र|<font color="#9932CC"> ''बातचीत''</font>]]</sup> 16:02, 3 जुलाई 2015 (UTC) == [[:टावर सबवे|टावर सबवे]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:टावर सबवे|टावर सबवे]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। A very short article lacking sufficient context यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[User:Tulsi Bhagat|'''तुल्सी भगत''']] [[User_talk:Tulsi Bhagat|(<small>'''वार्तालाप'''</small>)]] 12:21, 17 नवम्बर 2015 (UTC) == [[:चित्र:Felunath1.jpg|चित्र:Felunath1.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Felunath1.jpg|चित्र:Felunath1.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:26, 25 मई 2016 (UTC) == [[:चित्र:Heerak01.jpg|चित्र:Heerak01.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Heerak01.jpg|चित्र:Heerak01.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:27, 25 मई 2016 (UTC) == [[:चित्र:Ray8.jpg|चित्र:Ray8.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Ray8.jpg|चित्र:Ray8.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:27, 25 मई 2016 (UTC) == [[:चित्र:Ajkal mukhprishth1 cropped.png|चित्र:Ajkal mukhprishth1 cropped.png]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Ajkal mukhprishth1 cropped.png|चित्र:Ajkal mukhprishth1 cropped.png]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 07:08, 6 जून 2020 (UTC) == [[:चित्र:समझौता एक्सप्रेस विस्फोट.jpg|चित्र:समझौता एक्सप्रेस विस्फोट.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:समझौता एक्सप्रेस विस्फोट.jpg|चित्र:समझौता एक्सप्रेस विस्फोट.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 06:56, 12 जून 2020 (UTC) == [[:मुखपृष्ठ/बन्धु प्रकल्प|मुखपृष्ठ/बन्धु प्रकल्प]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:मुखपृष्ठ/बन्धु प्रकल्प|मुखपृष्ठ/बन्धु प्रकल्प]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 14:55, 12 सितंबर 2021 (UTC) == [[:चित्र:Doctor Who logo TRB.jpg|चित्र:Doctor Who logo TRB.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Doctor Who logo TRB.jpg|चित्र:Doctor Who logo TRB.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़5|मापदंड फ़5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़5|फ़5]]{{*}} ग़ैर मुक्त फ़ाइलें जिनका मुक्त विकल्प उपलब्ध हो'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जो ग़ैर मुक्त हैं और जिनका कोई मुक्त विकल्प उपलब्ध है। यह आवश्यक नहीं कि मुक्त विकल्प हूबहू वही फ़ाइल हो। उदाहरण: यदि किसी व्यक्ति का मुक्त चित्र उपलब्ध है, तो उसके ग़ैर मुक्त चित्र इस मापदंड के अंतर्गत हटाए जा सकते हैं। आपके द्वारा अपलोड की इस कॉपीराइट सुरक्षित फ़ाइल की जगह अब एक मुक्त फ़ाइल ले सकती है। अतः, अब इस फ़ाइल का उपयोग उचित उपयोग (fair use) में नहीं गिना जा सकता। यदि आपको लगता है कि इसका विकिपीडिया पर किसी जगह उचित उपयोग के अंतर्गत अब भी प्रयोग संभव है, तो इसकी जानकारी फ़ाइल के वार्ता पृष्ठ पर दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:16, 19 फ़रवरी 2023 (UTC) == [[:साँचा:ज्ञानसन्दूक फ़िल्म संबंधित लोग|साँचा:ज्ञानसन्दूक फ़िल्म संबंधित लोग]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:ज्ञानसन्दूक फ़िल्म संबंधित लोग|साँचा:ज्ञानसन्दूक फ़िल्म संबंधित लोग]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित साँचा यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। tl9swng7bb6lh0i04pxtbkyujijv5we अक्षय खन्ना 0 20468 6555760 6542252 2026-05-24T06:01:02Z The Sorter 845290 /* */ 6555760 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name=अक्षय खन्ना |image=File:Akshaye Khanna still2.jpg |caption= |birth_name=अक्षय विनोद खन्ना |birth_date={{Birth date and age|1975|03|28|df=yes}} |birth_place={{flagicon|IND}} [[बॉम्बे]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] |occupation=अभिनेता |father=[[विनोद खन्ना]] |relatives=[[राहुल खन्ना]] (भाई)<br /> [[ए. एफ़. एस. तल्यारखान]] (नाना) |years_active=1997 – वर्तमान}} '''अक्षय खन्ना''' (जन्म 28 मार्च 1975) एक भारतीय [[अभिनेता]] हैं जो मुख्य रूप से हिंदी फिल्मों में काम करते हैं। अभिनेता [[विनोद खन्ना]] के पुत्र, अक्षय खन्ना को कई पुरस्कार प्राप्त हुए हैं, जिनमें दो [[फिल्मफेयर]] पुरस्कार भी शामिल हैं। == चलचित्र विवरण == अक्षय खन्ना ने अपने अभिनय की शुरुआत 1997 में फिल्म "[[हिमालय पुत्र (1997 फ़िल्म)|हिमालय पुत्र]]" से की। उनकी अगली रिलीज़, जे. पी. दत्ता की युद्ध ड्रामा "[[बॉर्डर (1997 फ़िल्म)|बॉर्डर]]" (1997) ने आलोचनात्मक और व्यावसायिक सफलता हासिल की, जिससे उन्हें फिल्मफेयर पुरस्कार में सर्वश्रेष्ठ नवोदित पुरुष अभिनेता का पुरस्कार मिला। अक्षय खन्ना ने आगे भी कई व्यावसायिक सफलताएं हासिल कीं, जैसे रोमांटिक ड्रामा "[[ताल (फ़िल्म)|ताल]]" (1999), कॉमेडी ड्रामा "[[दिल चाहता है]]" (2001) जिसने उन्हें सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता का फिल्मफेयर पुरस्कार दिलाया, रोमांटिक थ्रिलर "[[हमराज़ (2002 फ़िल्म)|हमराज़]]" (2002), कॉमेडी फिल्में "[[हंगामा (2003 फ़िल्म)|हंगामा]]" (2003) और "[[हलचल (2004 फ़िल्म)|हलचल]]" (2004), मर्डर मिस्ट्री "[[36 चाइना टाउन (2006 फ़िल्म)|36 चाइना टाउन]]" (2006), एक्शन थ्रिलर "[[रेस (२००८ फ़िल्म)|रेस]]" (2008), और हाइस्ट कॉमेडी "[[तीसमार खां]]" (2010)। उन्हें मनोवैज्ञानिक थ्रिलर "[[दीवानगी (2002 फ़िल्म)|दीवांगी]]" (2002), जीवनी ड्रामा "गांधी, माय फादर" (2007), और एक्शन थ्रिलर "[[आक्रोश (२०१० फ़िल्म)|आक्रोश]]" (2010) में अपनी अदाकारी के लिए आलोचनात्मक प्रशंसा मिली। 2012 में चार साल के अंतराल के बाद, अक्षय खन्ना ने एक्शन-कॉमेडी फिल्म "[[ढिशुम|ढिशूम]]" (2016) और 2017 की दो थ्रिलर फिल्मों "[[मॉम (फ़िल्म)|मॉम]]" और "[[इत्तेफाक़ (2017 फ़िल्म)|इत्तेफाक]]" में सहायक भूमिकाएँ निभाईं। अक्षय खन्ना को कानूनी ड्रामा "[[सेक्शन 375]]" (2019) में एक रक्षा वकील की भूमिका निभाने और क्राइम थ्रिलर "[[दृश्यम २ (२०२२ फ़िल्म)|दृश्यम 2]]" (2022) में एक पुलिस अधिकारी की भूमिका के लिए फिर से सराहना मिली। == व्यक्तिगत जीवन == अक्षय खन्ना का जन्म २८ मार्च , १९७५ को [[मुम्बई|मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] में हुआ था। उन्होंने नमित कपूर एक्टिंग स्कूल से अभिनय सीखा और 1997 में आई फिल्म हिमालयपुत्र से अपनी शुरुआत की, जिसे उनके पिता विनोद खन्ना ने बनाया था।<ref name="aajtak">{{cite news|title=अक्षय खन्ना के लिए गया था करिश्मा कपूर का रिश्ता, इसलिए बिगड़ी बात|url=https://aajtak.intoday.in/story/bollywood-actor-akshaye-khanna-birthday-love-story-love-affairs-film-tmov-1-1071210.html|work=[[आज तक]]|date=२८ मार्च २०१९|access-date=26 सितंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190926143246/https://aajtak.intoday.in/story/bollywood-actor-akshaye-khanna-birthday-love-story-love-affairs-film-tmov-1-1071210.html|archive-date=26 सितंबर 2019|url-status=live}}</ref> == प्रमुख फिल्में == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="95%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- |२०२५ |[[धुरंधर]] | रहमान डकैत | |- |२०२५ |[[छावा]] |[[औरंगजेब]] | |- |2020 |सब कुशल मंगल | | |- |[[:श्रेणी:2019 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२०१९]] |[[सेक्शन 375]] | | |- |[[:श्रेणी:2017 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२०१७]] | [[इत्तेफाक़ (2017 फ़िल्म)|इत्तेफाक़]] | | |- |[[२०१६]] |''[[ढिशुम]]'' |राहुल | |- | rowspan="2" |[[:श्रेणी:2012 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२०१२]] |[[गली गली चोर है (2012 फ़िल्म)|गली गली चोर है]] |भारत | |- |दिल्ली सफारी |एलेक्स | |- | rowspan="3" |[[:श्रेणी:2010 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२०१०]] |तीस मार खान |आतिश कपूर | |- |नो प्रॉब्लम |राज अंबानी | |- |आक्रोश |सिद्धांत चतुर्वेदी | |- | rowspan="2" |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२००९]]<nowiki/> |''शॉर्ट् कट द कॉन ईस ऑन'' |शेखर गिरिराज | |- |लक बाय चांस |खुद | |- | rowspan="2" |[[:श्रेणी:2008 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२००८]] |[[मेरे बाप पहले आप (2008 फ़िल्म)|मेरे बाप पहले आप]] |गौरव जे राणे | |- |रेस |राजीव सिंह | |- | rowspan="2" |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२००७]] || [[आजा नचले (2007 फ़िल्म)|आजा नचले]] || राजा उदय सिह || |- | [[सलाम-ए-इश्क़]] || शिवेन डूंगरपुर || |- | rowspan="2" |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२००४]] |दीवार | | |- | [[हलचल (2004 फ़िल्म)|हलचल]] || || |- | rowspan="3" |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२००3]] |बॉर्डर हिंदुस्तान का | | |- |एलओसी कारगिल | | |- | [[हंगामा (2003 फ़िल्म)|हंगामा]] || जीतू || |- | rowspan="2" |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२००२]] |[[हमराज़ (2002 फ़िल्म)|हमराज़]] |करण मल्होत्रा | |- | [[दीवानगी (2002 फ़िल्म)|दीवानगी]] || राज गोयल || |- | rowspan="2" |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|२००१]] |लव यू हमेशा | | |- | [[दिल चाहता है]] || सिद्धार्थ सिन्हा | |- | rowspan="4" |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|१९९९]] |[[दहक]] | समीर | |- |[[लावारिस (1999 फ़िल्म)|लावारिस]] |कप्तान दादा | |- | [[आ अब लौट चलें]] |रोहन खन्ना | |- | [[ताल (फ़िल्म)|ताल]] | मानव मेहता | |- | rowspan="2" |१९९८ |[[कुदरत (1998 फ़िल्म)|कुदरत]] |विजय | |- | [[डोली सजा के रखना]] |इंद्रजीत बंसल | |- | rowspan="3" |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|१९९७]] | [[मोहब्बत (1997 फ़िल्म)|मोहब्बत]] |रोहित मल्होत्रा | |- |[[बॉर्डर (1997 फ़िल्म)|बॉर्डर]] |धरमवीरा | |- | [[हिमालय पुत्र (1997 फ़िल्म)|हिमालय पुत्र]] || || |} == नामांकन और पुरस्कार == === [[फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार]] === * [[१९९८|1998]] - [[फ़िल्मफ़ेयर प्रथम अभिनय पुरस्कार]] - [[हिमालय पुत्र (1997 फ़िल्म)|हिमालय पुत्र]] == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commonscat|Akshaye Khanna|अक्षय खन्ना}} *[https://instagram.com/akshaye_khanna इंस्टाग्राम] *[https://web.archive.org/web/20191006184142/https://twitter.com/AkshayeOfficial ट्विटर] {{फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार}} [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]] [[श्रेणी:फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:1975 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भारतीय पुरुष आवाज अभिनेताओं]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र के लोग]] gvu5ycrg2m2jsp6x7m0npp9quka0f5k अजय देवगन 0 20670 6555602 6536231 2026-05-23T15:52:05Z The Sorter 845290 6555602 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=अजय देवगन|image=Ajay Devgn at the trailer launch of Raid 2.jpg|caption=अजय देवगन, 2025|birth_name=विशाल वीरेन्द्र देवगन|birth_date={{Birth date and age|1969|04|02|df=y}}|birth_place={{flagicon|IND}} [[नई दिल्ली]], भारत|education=[[मीठीबाई कॉलेज]]|occupation={{hlist|अभिनेता|निर्माता|निर्देशक}}|years_active=1991 – वर्तमान|works=[[अजय देवगन द्वारा अभिनीत फ़िल्में|सूची]]|spouse={{marriage|[[काजोल]]|1999}}|children=2|father=[[वीरू देवगन|वीरेन्द्र "वीरू" देवगन]]|family={{hlist|[[देवगन परिवार|देवगन]]|[[मुखर्जी-समर्थ परिवार|मुखर्जी]]}}|awards=|honours=[[पद्म श्री]] (2016)|website={{URL|ajaydevgnffilms.com}}}} '''विशाल वीरेन्द्र देवगन''' (जन्म 2 अप्रैल 1969), पेशेवर नाम '''अजय देवगन''', एक भारतीय हिन्दी फ़िल्म उद्योग [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] के एक जाने माने [[अभिनेता]], [[फ़िल्म-निर्माण|फिल्म निर्माता]] और [[निर्देशक]] हैं। उन्होने अपना फ़िल्मी सफर वर्ष १९९१ की फ़िल्म [[फूल और काँटे]] से शुरु किया। १९९९ में उन्हे [[महेश भट्ट]] निर्देशित फ़िल्म [[ज़ख्म (1998 फ़िल्म)| ज़ख्म]] और २००२ में [[राजकुमार सन्तोषी|राजकुमार संतोषी]] निर्देशित फ़िल्म [[द लेजेंड ऑफ भगत सिंह]] के लिये सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का [[राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार]] प्राप्त हो चुका है। == जीवन परिचय == === प्रारम्भिक जीवन === अजय देवगन का जन्म २ अप्रैल,१९६९ को दिल्ली में हुआ था। वह मूल रूप से पंजाब से आते हैं। उनके पिता वीरू देवगन हिंदी फ़िल्मों के स्टंटमैन थे। अजय की मां वीणा देवगन ने कुछ फ़िल्मों का निर्माण किया था। अजय ने स्नातक की पढ़ाई मुंबई के मिट्ठी भाई कॉलेज से पूरी की।<ref>{{Cite web|url=https://www.jansatta.com/education/bollywood-actor-ajay-devgan-education-biography-wiki-facts-bios-love-story-lifestyle-wife-kajol-net-worth-income-property-for-cars-and-more/1592597/|title=अजय देवगन ने यहां तक की है पढ़ाई, बॉलीवुड में मिल चुके हैं 30 से ज्यादा ये अवॉर्ड|last=|first=|date=16 December 2020|website=Jansatta|language=hi|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=18 January 2021}}</ref> === परिवार === २४ फरवरी १९९९ को अजय ने अभिनेत्री [[काजोल देवगन|काजोल]] संग सात फेरे ले लिये। पहली बार अजय और काजोल की जोड़ी 1995 में प्रदर्शित फ़िल्म [[हलचल]] में नज़र आई थी। उनके दो बच्चे हैं। न्यासा जिसका जन्म २० अप्रैल २००३ को हुआ था और युग जिसका जन्म १३ सितम्बर २०१० को हुआ था। ==करियर== ===शुरुआत (1991–99)=== इन्होंने फिल्मों में अपने करियर की शुरुआत 1991 में शुरू की थी। अपनी इस शुरुआत से पहले ही इन्होंने अपने जन्म नाम, विशाल के स्थान पर अपने स्टेज नाम, "अजय" से बदल लिया, क्योंकि उनके अभिनेता के रूप में लांच होने से पहले ही उसी समय कई अन्य अभिनेता भी विशाल नाम से लांच हो रहे थे। इनमें [[मनोज कुमार]] के पुत्र भी शामिल थे। इन्होंने अपने फिल्मी करियर की शुरुआत [[फूल और काँटे|फूल और कांटे]] से की, जिसके कारण इन्हें सर्वश्रेष्ठ शुरुआत हेतु फिल्मफेयर पुरस्कार भी मिला।<ref name="Box Office (1991)">[https://web.archive.org/web/20110121001213/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=197&catName=MTk5MQ%3D%3D "Box Office 1991.'] Box Office India.com Accessed 10 January 2007</ref><ref>{{cite web|last=Wire |first=S. |url=http://thaindian.com/newsportal/entertainment/ajay-devgn-a-versatility-expert_100376547.html |title=Ajay Devgan a versatility expert.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222045130/http://www.thaindian.com/newsportal/entertainment/ajay-devgn-a-versatility-expert_100376547.html |archive-date=22 February 2014 |work=Thaindian.com |date=7 June 2010}}</ref> इस फिल्म में इनके साथ [[मधू]] ने काम किया था।<ref name="1992 BO">[https://web.archive.org/web/20110121001213/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=198&catName=MTk5Ng%3D%3D "Box Office 1992."] Box Office India.com Accessed 10 January 2009.</ref> इसके बाद इनकी अगली फिल्म [[जिगर (फ़िल्म)|जिगर]] (1992) थी, जिसमें इन्होंने [[करिश्मा कपूर]] के साथ अभिनय किया था। यह फिल्म [[दिवाली]] के सप्ताहांत में रिलीज़ हुई और उस वर्ष की सबसे अधिक कमाई करने वाली सातवीं फिल्म बन गई। इस फिल्म ने बॉक्स ऑफिस में कुल ₹7 करोड़ रुपये की कमाई की।<ref name="1992 BO"/> ==फ़िल्में== {{Main|अजय देवगन की फ़िल्में}} ==इन्हें भी देखें== * [[अमिताभ बच्चन]] * [[अक्षय कुमार]] * [[ऋतिक रोशन]] ==सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{श्रेष्ठ अभिनेता के लिए राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार}} {{फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ खलनायक पुरस्कार}} [[श्रेणी:फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]] [[श्रेणी:1969 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:श्रेष्ठ अभिनेता के लिए राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र के लोग]] oecvp3xgb268hxi5153f01q9lj2j9kr जॉन अब्राहम 0 20941 6555600 6513176 2026-05-23T15:39:21Z The Sorter 845290 6555600 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=जॉन अब्राहम|image=JohnAbraham.jpg|organisation=|caption=अब्राहम, 2013<!--Per [[MOS:CAPLENGTH]]-->|birth_name=<!-- must be attributed to reliable sources -->|birth_date={{Birth date and age|1972|12|17|df=yes}}|birth_place=[[बॉम्बे]], [[महाराष्ट्र]], भारत|occupation={{hlist|अभिनेता|फ़िल्म निर्माता}}|years_active=1999–वर्तमान|works=[[जॉन अब्राहम की फ़िल्में|सूची]]|title=|parents=|spouse={{marriage|प्रिया रुंचाल|2014}}|website={{URL|johnabraham.com}}}} '''जॉन अब्राहम''' (जन्म 17 दिसंबर 1972) एक [[भारतीय]] [[अभिनेता]] और पूर्व [[भौतिक मॉडल|मॉडल]] हैं जो [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] की फिल्मों में दिखाई देते हैं। कई विज्ञापनों और कंपनियों के लिए मॉडलिंग करने के बाद, अब्राहम ने ''[[जिस्म]]'' (2003) से अपना फ़िल्मी सफ़र प्रारंभ किया, जिसने उन्हें [[फ़िल्मफ़ेयर पुरुष प्रथम अभिनय पुरस्कार|फ़िल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ नवागत पुरस्कार]] नामांकन दिलाया। इसके बाद उन्हें अपनी पहली व्यावसायिक सफलता ''[[धूम]]'' (2004) के द्वारा मिली उन्हें नकारात्मक भूमिका के लिए दो [[फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार|फ़िल्म फेयर]] नामांकन प्राप्त हुए, ''धूम'' और फिर ''[[ज़िन्दा (2006 फ़िल्म)|जिंदा]]'' (2006) में बाद में वह एक बड़ी महत्वपूर्ण सफल फिल्म ''[[वाटर (2005 फ़िल्म)|वाटर]]'' (2005) में दिखाई दिए। 2007 में फ़िल्म ''[[बाबुल (2006 फ़िल्म)|बाबुल]]'' के लिए उनका नामांकन फ़िल्म फेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक की श्रेणी में किया गया। == प्रारम्भिक जीवन == अब्राहम का जन्म [[sidhi मुंबई]] में हुआ, उनके पिता [[jitendra sidhi]] और माँ [[पारसी]] हैं।<ref>[http://www.imdb.com/name/nm1303433/bio जॉन अब्राहम-जीवनी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100824181338/http://www.imdb.com/name/nm1303433/bio |date=24 अगस्त 2010 }} - IMDB</ref> उनके पिता [[अलवाए]], [[केरल]]ा से एक शिल्पकार हैं; उनकी माँ का नाम फिरोजा ईरानी हैं। अब्राहम का [[पारसी]] नाम "फरहान" है, पर उनके पिता, जो एक [[सीरियाई ईसाई|सिरियन क्रिस्चियन]] हैं, उन्होंने उनका नाम जॉन रखा। उनका एक छोटा भाई भी है जिसका नाम एलन है। अब्राहम ने [[बॉम्बे स्कॉटिश स्कूल, माहिम]] (मुंबई) में अध्ययन किया और मुंबई शैक्षिक ट्रस्ट से एमएमएस किया। == कैरियर == === मॉडलिंग === अब्राहम ने अपने कैरियर की शुरुआत, टाइम एंड स्पेस मीडिया एंटरटेन्मेंट प्रोमोशन्स लिमिटेड नामक मीडिया कंपनी से की जो कि आर्थिक कठिनाइयो की वजह से बंद हो गई। उसके बाद उन्होंने एंटरप्रैजिस-नेक्सस में मीडिया आयोजक का काम किया। 1999 में, उन्होंने [[ग्लैडरैग्स मेंनहंट प्रतियोगिता]] जीती और [[मेंनहंट अंतर्राष्ट्रीय]] प्रतियोगिता के लिए [[फ़िलीपीन्स]] चले गए जहा उन्हें दूसरा स्थान मिला। इस के बाद, उन्हें कैर्री मोडल्स ([[सिंगापुर]]) में काम मिला, वहाँ थोड़ी बहुत माडलिंग करने के बाद उन्होंने [[हॉन्ग कॉन्ग|हांगकांग]], [[लंदन|लन्दन]] और [[न्यूयॉर्क नगर|न्यूयॉर्क सिटी]] में भी माडलिंग की। वह कई विज्ञापनों और [[पंकज उदास]], [[हंसराज हंस]] और [[बाबुल सुप्रियो]] के म्यूजिक वीडियो में भी दिखाई दिए। अपने अभिनय कौशल में सुधार करने के लिए, अब्राहम, किशोर नामित कपूर एक्टिंग लैब में भर्ती हो गए और वहाँ उन्होंने अभिनय का एक क्रम पूरा किया, इसके साथ ही साथ वह मोडलिंग का काम भी करते रहे। === अभिनय कैरियर === अब्राहम ने अपने अभिनय की शुरुआत 2003 में फिल्म ''[[जिस्म]]'' से की। यह एक रोमहर्षक फिल्म थी जिसमें इनके साथ [[बिपाशा बासु]] ने अभिनय किया। फिल्म ने मध्यम बॉक्स ऑफिस सफलता प्राप्त की और उनके प्रदर्शन को आलोचकों ने स्वीकार किया।<ref>{{cite web|title=Box Office 2003|work=|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=209&catName=MjAwMw==|accessdate=|accessyear=|archiveurl=https://archive.today/20120525225820/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=209&catName=MjAwMw==|archivedate=25 मई 2012|url-status=live}}</ref> इसी फिल्म के दौरान अब्राहम और बिपाशा ने एक दूसरे को डेट करना शुरू किया। बाद में उसी वर्ष एक असाधारण भावोत्तेजक फिल्म ''[[साया]]'' (2003) प्रदर्शित की गई, जो कि एक व्यावसायिक और आलोचनात्मक असफल फिल्म थी। इसके पश्चात् कई सारी असफल फिल्में आई, जिसमें [[पूजा भट्ट]] की पहली निर्देशित फिल्म ''[[पाप]]'' (2004) और [[अहमद खान]] की ''[[लकीर]]'' (2004) भी थी। इन फिल्मों में दिखाई देने के बाद, अब्राहम को 2004 में [[यश राज फ़िल्म्स|यश राज फिल्म्स]] द्वारा निर्मित एक्शन फिल्म ''[[धूम]]'' में अभिनय करने के लिए साइन किया। उन्होंने कबीर नामक खलनायक की भूमिका निभाई. यह फिल्म एक बड़ी व्यावसायिक सफलता थी और उस वर्ष के उच्चतम फिल्मों में से एक के रूप में उभरा.<ref>{{cite web|title=Box Office 2004|work=Dhoom|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=210&catName=MjAwNA==|accessdate=|accessyear=|archiveurl=https://archive.today/20120530223124/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=210&catName=MjAwNA==|archivedate=30 मई 2012|url-status=live}}</ref> 2005 में उन्होंने अलौकिक रोमांचक "''[[काल]]'' " और हास्य फिल्म "''[[गरम मसाला]]'' " में अभिनय किया, यह दोनों ही बॉक्स ऑफिस पर अच्छी रही। <ref>[6]</ref> उसी वर्ष, बाद में, उन्होंने समीक्षकों द्वारा सराही गई फिल्म, ''[[वाटर (2005 फ़िल्म)|वाटर]]'' में एक प्रमुख भूमिका निभाई, जिसमें 1930 के दशक के [[ब्रिटिश भारत के प्रेसीडेंसी और प्रांत|ब्रिटिश भारत]] में हिंदू विधवाओं की बदकिस्मती को दर्शाया गया। फिल्म का लेखन और निर्देशन स्वतंत्र कनाडा वासी फिल्म निर्माता [[दीपा मेहता]] द्वारा किया गया। यह विदेशों में लोकप्रिय रही और [[79 अकादमी पुरस्कारों]] में [[सर्वश्रेष्ठ विदेशी भाषा फिल्म]] के लिए मनोनीत की गई। 2006 की गर्मियों में, अब्राहम ने साथी बॉलीवुड कलाकारों [[सलमान ख़ान|सलमान खान]], [[जायद खान]], [[करीना कपूर]], [[ईशा देओल]], [[शाहिद कपूर]] और [[मल्लिका शेरावत]]<ref>{{cite web|publisher=bollyvista.com|title=Bollywood rocks Atlantic City|url=http://bollyvista.com/photogallery/s/72/1961/1|accessdate=12 मई 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060512003332/http://www.bollyvista.com/photogallery/s/72/1961/1|archive-date=12 मई 2006|url-status=dead}}</ref> के साथ "रोक्स्तार्स कंसर्ट" में भाग लिया। उसी वर्ष में, उन्होंने फिल्म ''[[ज़िदा]]'', ''[[टेक्सी न. 9211]]'', ''[[बाबुल]]'' और ''[[काबुल एक्सप्रेस]]'' में भी अभिनय किया।<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=212&catName=MjAwNg==|title=''Box Office''|accessdate=2006-11-05|archiveurl=https://archive.today/20120525232245/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=212&catName=MjAwNg==|archivedate=25 मई 2012|url-status=live}}</ref> इनमें से ''[[टेक्सी न. 9211]]'' और ''[[काबुल एक्सप्रेस]]'' मूलत: सफल रही। [[निखिल आडवाणी]] की बहु अभिनीत ''[[Salaam-e-Ishq: A Tribute to Love]]'' 2007 की अब्राहम की पहली फिल्म थी। फिल्म भारतीय बॉक्स ऑफिस<ref>{{cite web|title=Box Office 2007|work=Salaam-e-Ishq|url=http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=214&catName=MjAwNw==|accessdate=8 मई 2007|archiveurl=https://archive.today/20120730190630/http://www.boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=214&catName=MjAwNw==|archivedate=30 जुलाई 2012|url-status=live}}</ref> पर कुछ कमाल नहीं कर पायी, हालांकि यह विदेशी बाजारों<ref name="newmfive">{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=overseas_earners|title=''Box Office''|accessdate=2007-05-05|archiveurl=https://archive.today/20120525225821/http://www.boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=overseas_earners|archivedate=25 मई 2012|url-status=live}}</ref> में अच्छी रही। 2007 की उनकी अगली दो फिल्में आर्ट हाउस रोमहर्षक "''[[नो स्मोकिंग]]'' " और खेल फिल्म "''[[धन धना धन गोल]]'' " थी। 2008 में अब्राहम ने [[अभिषेक बच्चन]] और [[प्रियंका चोपड़ा]] के साथ "''[[दोस्ताना]]'' " में काम किया, इस वर्ष उनकी यही एक फिल्म प्रदर्शित हुई। करण जौहर द्वारा निर्मित इस फिल्म ने बॉक्स ऑफिस पर काफी अच्छा प्रदर्शन किया। 2009 की उनकी पहली रिलीज [[यश राज फिल्मज]] की अधिक प्रतीक्षित ''[["न्यू योर्क"]]'' थी। यह फिल्म एक आलोचनात्मक और व्यावसायिक सफलता थी। इसमें तीन अच्छे दोस्तों के, [[न्यूयॉर्क|न्यू योर्क]] में हुए [[११ सितंबर|11 सितंबर]] के हमलों, के बाद के जीवन का विवरण किया है। == निजी जीवन == [[चित्र:John & Bipasha.jpg|thumb|right|जॉन, प्रेमिका बिपाशा बासु के साथ, फ़िल्मफेयर पत्रिका (2007) के आरम्भ पे.]] अब्राहिम 2002 से अभिनेत्री [[बिपाशा बसु]] से डेट कर रहे हैं। हालाँकी अब उनका ब्रेकअप हो चूका है। इस जोड़े को अक्सर भारत के [[उच्च जोड़े]] के रूप में उदधृत किया है। जॉन की अपनी एक फैशन लाइन है: उनका ब्रांड (JA) कपड़े, जो कि मुख्यतः उनके पसंदीदा आवरण, जीन्स को आकृति करता है।<ref>{{cite web|url=http://www.epagemaker.com/ja/main.html|title=John Abraham Jeans by Wrangler|accessdate=2008-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105221223/http://www.epagemaker.com/ja/main.html|archive-date=5 जनवरी 2009|url-status=dead}}</ref> अब्राहिम कई सामाजिक अभिप्रायों के साथ भी जुड़े हुए हैं और नौजवानॉ को भी इस मानवता के उधार के काम करने के लिए प्रोत्साहित करते हैं। {{cquote|"I work for social causes that I address. I love animals and I work for [[People for the Ethical Treatment of Animals|PETA]]. I have my own brigade called John's brigade for [[Habitat for Humanity International|Habitat for Humanity]], Habitat For Humanity is a Jimmy Carter foundation project."|}} जब उनके काम के बारे में पूछा तब जॉन ने बताया<ref>[{{cite web|url=http://www.johnabraham.com/content/view/2154/46/|title=Habitat for Humanity|accessdate=2007-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703061649/http://www.johnabraham.com/content/view/2154/46/|archive-date=3 जुलाई 2007|url-status=dead}}</ref><ref>[{{cite web|url=http://habitatindia.in/|title=Habitat for Humanity|accessdate=2007-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20100326194828/http://www.habitatindia.in/|archive-date=26 मार्च 2010|url-status=dead}}</ref> वह मुंबई के मशहूर [[लीलावती अस्पताल]] से भी जुड़े हुए थे, जहाँ उन्होंने अस्पताल के फंड के लिए 10 लाख रुपए का चेक दान दिया था।<ref>{{cite web|url=http://www.johnabraham.com/content/view/2282/46/|title=John donates Rs 10 lakh to pediatric centre of Nanavati Hospital|accessdate=2007-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20071214195248/http://www.johnabraham.com/content/view/2282/46/|archive-date=14 दिसंबर 2007|url-status=dead}}</ref> जनवरी 2009 में, जॉन अपनी परोपकारी गतिविधियों को एक नए स्तर पर ले गए और मुंबई मैराथन में उन्होंने भारतीय प्रतिष्ठित हस्तियों के एक समूह का नेतृत्व किया, यह कार्यक्रम उन्होंने यूनाइटेड वे की सहायता के लिए किया।<ref Name=>{{cite web|url=http://www.radiosargam.com/films/archives/30971/john-and-vidya-with-soha-at-mumbai-marathon.html|title=John with Soha at Mumbai Marathon|accessdate=2009-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090630002340/http://www.radiosargam.com/films/archives/30971/john-and-vidya-with-soha-at-mumbai-marathon.html|archive-date=30 जून 2009|url-status=dead}}</ref> == मीडिया == अपनी फिल्मी प्रतिबद्धताओं के अलावा, जॉन [[कैस्ट्रॉल पॉवर]] 1 और [[यामाहा मर्कुए]] के ब्राण्ड एलची भी हैं और उन्होंने [[रैंगलर]], क्लिनिक आल क्लीयर, फास्त्रेक आई गियर और [[सैमसंग]] सेल फोन के विज्ञापन भी किये हैं। 2008 में जॉन पहले भारतीय बने जिन्हें '25 आकर्षक पुरुषों' की सूची में [[ई]]! न्यूज़ द्वारा संकलित किया गयाऔर दुनिया के सातवे आकर्षक पुरुष का क्रम दिया गया। उसी वर्ष में, UK पत्रिका, ''[[इस्टर्न आई]]'' ने अब्राहम को एशिया के सबसे "आकर्षक पुरुष की ख्याति" दी। <ref>{{cite web|url=http://www.apunkachoice.com/happenings/john-abraham-voted-sexiest-asian-man.html|title=John Abraham voted sexiest Asian man|accessdate=2008-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20081218150853/http://www.apunkachoice.com/happenings/john-abraham-voted-sexiest-asian-man.html|archive-date=18 दिसंबर 2008|url-status=live}}</ref> == पुरस्कार और नामांकन == {{Main|List of John Abraham's awards and nominations}} == फिल्मोग्राफी == {| class="wikitable" |- ! वर्ष ! फिल्म ! भूमिका ! कीर्ति |- | rowspan="2"| २००३ | ''[[जिस्म]]'' | कबीर लाल | नामांकन, फिल्म फेयर सर्वश्रेष्ठ प्रथम पुरस्कार |- | ''[[साया]]'' | डॉ॰ आकाश "अक्की" | |- | rowspan="5"| २००४ | ''[[एतबार (2004 फ़िल्म)|एतबार]]'' | आर्यन त्रिवेदी | |- | ''[[पाप]]'' | शिवेन | |- | ''[[लकीर (2004 फ़िल्म)|लकीर - फोर्बिडन लाइन्स]]'' | साहिल | |- | ''[[धूम]]'' | कबीर | नामांकन, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ खलनायक पुरस्कार]] |- | ''[[मदहोशी (2004 फ़िल्म)|मदहोशी]] '' | अमन | |- | rowspan="7"| २००५ | ''[[एलान (2005 फ़िल्म)|एलान]]'' | अभिमन्यु | |- | ''[[करम (2005 फ़िल्म)|करम]]'' | जॉन | |- | ''[[काल (फ़िल्म)|काल]]'' | कृष थापर | |- | ''[[विरुद्ध (2005 फ़िल्म)|विरूद्ध]]'' | अमर | |- | ''[[वाटर (2005 फ़िल्म)|वाटर]]'' | नारायण | फिल्म का नामांकन [[अकादमी पुरस्कार, सर्वश्रेष्ठ विदेशी भाषा फिल्म]] के लिए किया गया |- | ''[[गरम मसाला]]'' | सैम | |- | ''[[शिखर]]'' | खुद | विशेष भूमिका |- | rowspan="5"| २००६ | ''[[ज़िन्दा (2006 फ़िल्म)|ज़िंदा]]'' | रोहित चोपड़ा | नामांकन, [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ खलनायक पुरस्कार]] |- | ''[[टैक्सी नम्बर ९२११ (फ़िल्म)|टैक्सी नंबर 9211]]'' | जय मित्तल | |- | ''[[कभी अलविदा ना कहना]]'' | | गीत, ''वेयरस द पार्टी टूनाइट?'' में विशेष भूमिका |- | ''[[बाबुल]]'' | रजत वर्मा | नामांकन, फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता पुरस्कार. |- | ''[[काबुल एक्सप्रेस (2006 फ़िल्म)|काबुल एक्सप्रेस]]'' | सुहेल खान | |- | rowspan="4"| २००७ | ''[[सलाम-ए-इश्क़|सलाम-ए-इश्क]]'' | आशुतोष | |- | ''[[हैटट्रिक (2007 फ़िल्म)|हैटट्रिक]] '' | खुद | |- | ''[[नो स्मोकिंग (2007 फ़िल्म)|नो स्मोकिंग]] '' | के | |- | ''[[गोल (2007 हिन्दी फ़िल्म)|धन धना धन गोल]] '' | सनी भसीन | |- | rowspan="1"| २००८ | ''[[दोस्ताना (2008 फ़िल्म)|दोस्ताना]]'' | कुणाल | |- | rowspan="3"| २००९ | ''[[लक बाय चांस|लक् बाई चांस]]'' | खुद | विशेष भूमिका |- | ''[[लिटिल ज़िज़ु|लिट्टल ज़िज़ु]]'' | अर्जुन | विशेष भूमिका |- | ''[[न्यू यॉर्क (फिल्म)|न्यू यार्क]]'' | समीर शेख | |- | rowspan="5"| २०१० | ''[[हुक या क्रूक]] '' | नितिन बनकर | फिल्मांकन |- | ''[[आशाएं]] '' | राहुल शर्मा | पूर्ण |- | ''अलीबाबा और 41 चोर'' | अली बाबा | आवाज़ |- | ''[[झूठा ही सही]] '' | सिद्धार्थ | इसके अलावा निर्माता<br />फिल्मांकन<रेफ नेम=>[26]</रेफ> |- | ''[[फिल्लम सिटी]]'' | | फिल्मांकन<रेफ नेम=>[27]</रेफ> |- | rowspan="4" |२०११ |''[[७ खून माफ़|7 खून माफ]]'' |जिमी स्टेटसन | |- |[[मेरे ब्रदर की दुल्हन]] | | |- |फोर्स |एसीपी यश | |- |[[देसी बॉयज]] |निक माथुर | |- | rowspan="2" |2०१२ |[[हाउसफुल २|हाउसफुल 2]] | | |- |[[विकी डोनर]] | | |- | rowspan="4" |२०१३ |[[रेस 2]] |अरमान मलिक | |- |[[आई, मी और मैं]] |ईशान सभरवाल | |- |[[शूटआऊट ऍट वडाला|शूटआउट एट वडाला]] |मान्या सुर्वे | |- |[[मद्रास कैफ़े|मद्रास कैफे]] |विक्रम सिंह | |- |२०१५ |[[वेलकम बैक (फ़िल्म)|वेलकम बैक]] |Ajju Bhai | |- | rowspan="3" |२०१६ |[[वज़ीर (फ़िल्म)|वजीर]] |SP | |- |[[रॉकी हैंडसम]] |रॉकी | |- |[[ढिशुम]] |कबीर | |- |2018 |[[परमाणु: द स्टोरी ऑफ पोखरण|सत्यमेंव जयते]] |अश्वत रैना | |- |2019 |[[बाटला हाउस (फ़िल्म)|बाटला हाउस]] |डीसीपी संजीव कुमार यादव | |- | rowspan="2" |2023 |[[पठान (फ़िल्म)|पठान]] | | |- |तेहरान | | |- |2025 |द डिपलोमेट | | |} == इन्हें भी देखें == * [[भारतीय फ़िल्म अभिनेताओं की सूची|भारतीय अभिनेताओं की सूची]] * [[ऋतिक रोशन]] == कीर्ति == {{refs|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commons category|John Abraham|जॉन अब्राहम}} * {{imdb name|id=1303433|name=जॉन अब्राहम}} {{धूम शृंखला}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:अब्राहम, जॉन}} [[श्रेणी:1972 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मुंबई के लोग]] [[श्रेणी:मलयाली लोग]] [[श्रेणी:भारतीय कलाकार]] [[श्रेणी:मुंबई विश्वविद्यालय के पूर्व छात्र]] [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्म अभिनेता]] [[श्रेणी:केरल के लोग]] engvlawxbtix1r1r18xtye0b8z60o3i माधवी (अभिनेत्री) 0 21835 6555705 6388739 2026-05-24T00:04:06Z Sequencesolved 173771 एक चित्र जोड़ा। 6555705 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Madhavi Sharma at the launch of Lotus Refineries (1).jpg]] '''माधवी''' [[हिन्दी फिल्मों]] की एक प्रसिद्ध अभिनेत्री हैं। == व्यक्तिगत जीवन == == फिल्मी सफर == == प्रमुख फिल्में == == पुरस्कार == [[श्रेणी:अभिनेत्री]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेत्री]] [[श्रेणी:1962 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] {{जीवनचरित-आधार}} qfzu2om6qlivrnoelpbk0c3w0nk4nr9 साँचा:ज्ञानसन्दूक फ़िल्म संबंधित लोग 10 25221 6555620 3545689 2026-05-23T16:49:51Z The Sorter 845290 [[साँचा:ज्ञानसन्दूक व्यक्ति]] तक का अनुप्रेषण हटाया 6555620 wikitext text/x-wiki {{शीह|अप्रचलित साँचा}} 0wo273urjtaohkgk0van5wldchvac7l डेविड धवन 0 25242 6555591 6549112 2026-05-23T15:11:48Z The Sorter 845290 नई जानकारी जोड़ी 6555591 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=डेविड धवन|image=David Dhawan 2025 (cropped).jpg|caption=धवन, 2024|birth_name=राजेन्द्र धवन|birth_date={{birth date and age|df=yes|1951|08|16}}|birth_place=[[अगरतला]], [[त्रिपुरा]], भारत<ref name="timesofindia.indiatimes.com"/>|spouse=करुणा धवन|children=[[रोहित धवन]]<br/> [[वरुण धवन]]|occupation=फ़िल्म निर्देशक|relatives=[[हिंदी फिल्म परिवारों की सूची#धवन परिवार|धवन परिवार]] देखें}} '''डेविड धवन''' (जन्म नाम '''राजेन्द्र धवन''', 16 अगस्त 1951) [[हिन्दी]] फ़िल्मों के एक [[निर्देशक]] हैं। == प्रमुख फिल्में== === बतौर लेखक === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="95%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष !! फ़िल्म !! टिप्पणी |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[पार्टनर|पार्टनर]] || |- |} === बतौर निर्देशक === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="95%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष !! फ़िल्म !! टिप्पणी |- |2026 || [[है जवानी तो इश्क होना है]] || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[पार्टनर|पार्टनर]] || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[शादी नम्बर वन (2005 फ़िल्म)|शादी नम्बर वन]] || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[मैंने प्यार क्यूँ किया]] || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[द मिस्ट्रेस ऑफ स्पाइसेज़ (2005 फ़िल्म)|द मिस्ट्रेस ऑफ स्पाइसेज़]] || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[मुझसे शादी करोगी]] || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[एक और एक ग्यारह (2003 फ़िल्म)|एक और एक ग्यारह]] || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[चोर मचाये शोर (2002 फ़िल्म)|चोर मचाये शोर]] || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[ये है जलवा]] || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[हम किसी से कम नहीं (2002 फ़िल्म)|हम किसी से कम नहीं]] || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[क्योंकि... मैं झूठ नहीं बोलता]] || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[जोड़ी नं॰ 1]] || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[कुंवारा (2000 फ़िल्म)|कुंवारा]] || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[चल मेरे भाई]] || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || [[दुल्हन हम ले जायेंगे]] || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[हसीना मान जायेगी (1999 फ़िल्म)|हसीना मान जायेगी]] || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[बीवी नं॰ 1]] || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[बड़े मियाँ छोटे मियाँ (1998 फ़िल्म)|बड़े मियाँ छोटे मियाँ]] || |- |[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[घरवाली बाहरवाली (1998 फ़िल्म)|घरवाली बाहरवाली]] || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[मिस्टर एंड मिसेज़ खिलाड़ी]] || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[दीवाना मस्ताना]] || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[हीरो नं॰ 1|हीरो नम्बर वन]] || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[जुड़वा (1997 फ़िल्म)|जुड़वा]] || |- |[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || [[बनारसी बाबू (1997 फ़िल्म)|बनारसी बाबू]] || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[लोफर (1996 फ़िल्म)|लोफर]] || |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[साजन चले ससुराल]] || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[याराना (1995 फ़िल्म)|याराना]] || |- |[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] || [[कुली नं॰ 1|कुली नं. 1]] || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[राजा बाबू]] || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[अंदाज़ (1994 फ़िल्म)|अंदाज़]] || |- |[[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]] || [[ईना मीना डीका]] || |- |[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || [[आँखें (1993 फ़िल्म)|आँखें]] || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[बोल राधा बोल]] || |- |[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[शोला और शबनम (1992 फ़िल्म)|शोला और शबनम]] || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[स्वर्ग (1990 फ़िल्म)|स्वर्ग]] || |- |[[:श्रेणी:1990 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1990]] || [[आग का गोला (फ़िल्म)|आग का गोला]] || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[ज़ुर्रत (1989 फ़िल्म)|ज़ुर्रत]] || |- |[[:श्रेणी:1989 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1989]] || [[ताकतवर (1989 फ़िल्म)|ताकतवर]] || |- |[[:श्रेणी:1981 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1981]] || [[एक और एक ग्यारह (1981 फ़िल्म)|एक और एक ग्यारह]] || |- |[[:श्रेणी:1973 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1973]] || [[बनारसी बाबू (1973 फ़िल्म)|बनारसी बाबू]] || |- |} === बतौर अभिनेता === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="95%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- |[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1996]] || [[साजन चले ससुराल]] || || |- |} == बाहरी कड़ियाँ == ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:हिन्दी निर्देशक‎]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]] [[श्रेणी:1955 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 3oxpxlmblu04ja190tk62m2r9lqqt18 साइमन कमीशन 0 25898 6555692 6520885 2026-05-23T23:32:27Z Sequencesolved 173771 एक चित्र जोड़ा। 6555692 wikitext text/x-wiki [[चित्र:The simon commission.jpg]] '''साइमन आयोग''' सात ब्रिटिश सांसदो का समूह था, जिसका गठन 8 नवम्बर 1927 में भारत में संवैधानिक सुधारों के अध्ययन के लिये किया गया था। इसका मुख्य कार्य ये था कि [[मांटेग्यू चेम्सफोर्ड सुधार]] की जांच करना था। 3 फरवरी 1928 में साइमन कमीशन भारत आया। भारतीय आंदोलनकारियों में ‛‛साइमन कमीशन वापस जाओ’’ के नारे लगाए और जमकर विरोध किया। साइमन कमीशन के विरुद्ध होने वाले इस आंदोलन में [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के साथ-साथ [[मुस्लिम लीग]] ने भी भाग लिया। साइमन आयोग (कमीशन) नाम इसके अध्यक्ष [[सर जॉन साइमन]] के नाम पर रखा गया था । निम्नलिखित लोग इस आयोग के सदस्य थे- * सर जॉन साइमन , स्पेन वैली के लिए सांसद ( लिबरल , अध्यक्ष) * [[क्लीमेंट एटली]] , लाइमहाउस के लिए सांसद ( श्रम ) * हैरी लेवी-लॉसन, 1 विस्काउंट बर्नहैम * एडवर्ड कैडोगन , सांसद फ़िंचली ( कंज़र्वेटिव ) * वरनोन हारटशोर्न , के लिए सांसद Ogmore ( श्रम ) * जॉर्ज लेन-फॉक्स , सांसद बार्कस्टन ऐश ( कंजर्वेटिव ) * डोनाल्ड हॉवर्ड, तीसरा बैरन स्ट्रैथाकोना और माउंट रॉयल साइमन आयोग के मुख्य सुझाव निम्नलिखित थे :- 1. भारत में एक संघ की स्थापना हो जिसमें ब्रिटिश भारतीय प्रांत और देशी रियासतें शामिल हों। 2. प्रांतों में उत्तरदायी शासन की व्यवस्था हो। 3. वायसराय और प्रांतीय गवर्नर को विशेष शक्तियाँ दी जाएं। 4. एक लचीले संविधान का निर्माण हो। == साइमन कमीशन के सुझाव == साइमन कमीशन की रिपोर्ट में सुझाव दिया गया कि- (१) प्रांतीय क्षेत्र में विधि तथा व्यवस्था सहित सभी क्षेत्रों में उत्तरदायी सरकार गठित की जाए। (२) केन्द्र में उत्तरदायी सरकार के गठन का अभी समय नहीं आया। (३) केंद्रीय विधान मण्डल को पुनर्गठित किया जाय जिसमें एक इकाई की भावना को छोड़कर संघीय भावना का पालन किया जाय। साथ ही इसके सदस्य परोक्ष पद्धति से प्रांतीय विधान मण्डलों द्वारा चुने जाएं।<ref>आधुनिक भारत का इतिहास, (बी एल ग्रोवर, अलका मेहता, यशपाल), एस चन्द एण्ड कम्पनी लिमिटेड, २0१0, पृष्ठ- ४00, ISBN ८१-२१९-00३४-४</ref> == विरोध और लाला लाजपत राय की मृत्यु == कमीशन के सभी सदस्य अंग्रेज थे जो भारतीयों का बहुत बड़ा अपमान था। [[चौरी चौरा]] की घटना के बाद [[असहयोग आन्दोलन]] वापस लिए जाने के बाद आजा़दी की लड़ाई में जो ठहराव आ गया था वह अब साइमन कमीशन के गठन की घोषणा से टूट गया। 1927 में मद्रास में कांग्रेस का अधिवेशन हुआ जिसमें सर्वसम्मति से साइमन कमीशन के बहिष्कार का फैसला लिया गया जिसमें सभी ने इसका विरोध करने का निर्णय लिया । मुस्लिम लीग ने भी साइमन के बहिष्कार का फैसला किया। 3 फरवरी 1928 को कमीशन भारत पहुंचा। साइमन कोलकाता लाहौर [[लखनऊ]], [[विजयवाड़ा]] और [[पुणे]] सहित जहाँ जहाँ भी पहुंचा उसे जबर्दस्त विरोध का सामना करना पड़ा और लोगों ने उसे काले झंडे दिखाए। पूरे देश में साइमन गो बैक (साइमन वापस जाओ) के नारे गूंजने लगे। [[लखनऊ]] में हुए लाठीचार्ज में पंडित [[जवाहर लाल नेहरू]] घायल हो गए और [[गोविंद वल्लभ पंत]] अपंग। [[30 अक्टूबर]] [[1928]] को लाला लाजपत राय के नेतृत्व में साइमन का विरोध कर रहे युवाओं को बेरहमी से पीटा गया। पुलिस ने [[लाला लाजपत राय]] की छाती पर निर्ममता से लाठियां बरसाईं। वह बुरी तरह घायल हो गए और मरने से पहले उन्होंने बोला था कि "आज मेरे उपर बरसी हर एक लाठी कि चोट अंग्रेजोंं की ताबूत की कील बनेगी" अंतत: इस कारण [[17 नवंबर]] [[1928]] को उनकी मृत्यु हो गई। == क्रान्तिकारियों द्वारा बदला == वह दिन 30 अक्टूबर 1928 का था। संवैधानिक सुधारों की समीक्षा एवं रपट तैयार करने के लिए सात सदस्यीय साइमन कमीशन लाहौर पहुंचा। पूरे भारत में "साइमन गो बैक" के रंगभेदी नारे गूंज रहे थे। इस कमीशन के सारे ही सदस्य गोरे थे, एक भी भारतीय नहीं। लाहौर में साइमन कमीशन के विरोध में प्रदर्शन का नेतृत्व शेर-ए-पंजाब लाला लाजपत राय ने किया। नौजवान भारत सभा के क्रांतिकारियों ने साइमन विरोधी सभा एवं प्रदर्शन का प्रबंध संभाला। जहां से कमीशन के सदस्यों को निकलना था, वहां भीड़ ज्यादा थी। लाहौर के पुलिस अधीक्षक स्कॉट ने लाठीचार्ज का आदेश दिया और उप अधीक्षक सांडर्स जनता पर टूट पड़ा। भगत सिंह और उनके साथियों ने यह अत्याचार देखा, किन्तु लाला जी ने शांत रहने को कहा। लाहौर का आकाश ब्रिटिश सरकार विरोधी नारों से गूंज रहा था और प्रदर्शनकारियों के सिर फूट रहे थे। इतने में स्कॉट स्वयं लाठी से लाला लाजपत राय को निर्दयता से पीटने लगा और वह गंभीर रूप से घायल हुए। अंत में उन्होंने जनसभा में सिंह गर्जना की, मेरे शरीर पर जो लाठियां बरसाई गई हैं, वे भारत में ब्रिटिश शासन के कफन की अंतिम कील साबित होंगी। 18 दिन बाद 17 नवम्बर 1928 को यही लाठियां लाला लाजपत राय की शहादत का कारण बनीं। भगत सिंह और उनके मित्र क्रांतिकारियों की दृष्टि में यह राष्ट्र का अपमान था, जिसका प्रतिशोध केवल "खून के बदले खून" के सिद्धांत से लिया जा सकता था। 10 दिसम्बर 1928 की रात को निर्णायक फैसले हुए। भगत सिंह, चंद्रशेखर आजाद, राजगुरु, सुखदेव, जय गोपाल, दुर्गा भाभी आदि एकत्रित हुए। भगत सिंह ने कहा कि उसे मेरे हाथों से मरना चाहिए। आजाद, राजगुरु, सुखदेव और जयगोपाल सहित भगत सिंह को यह काम सौंपा गया। १७ दिसम्बर १९२८ को उप-अधीक्षक सांडर्स दफ्तर से बाहर निकला। उसे ही स्कॉट समझकर राजगुरु ने उस पर गोली चलाई, भगत सिंह ने भी उसके सिर पर गोलियां मारीं। अंग्रेज सत्ता कांप उठी। अगले दिन एक इश्तिहार भी बंट गया, लाहौर की दीवारों पर चिपका दिया गया। लिखा था- हिन्दुस्थान सोशलिस्ट रिपब्लिकन एसोसिएशन ने लाला लाजपत राय की हत्या का प्रतिशोध ले लिया है और फिर "साहिब" बने भगत सिंह गोद में बच्चा उठाए वीरांगना दुर्गा भाभी के साथ कोलकाता मेल में जा बैठे। राजगुरु नौकरों के डिब्बे में तथा साधु बने आजाद किसी अन्य डिब्बे में जा बैठे। स्वतंत्रता संग्राम के नायक नया इतिहास बनाने आगे निकल गए। कोलकाता में भगत सिंह अनेक क्रांतिकारियों से मिले। भगवती चरण वहां पहले ही पहुंचे हुए थे। सेंट्रल असेंबली में बम फेंकने का विचार भी कोलकाता में ही बना था। इसके लिए अवसर भी शीघ्र ही मिल गया। केन्द्रीय असेंबली में दो बिल पेश होने वाले थे- "जन सुरक्षा बिल" और "औद्योगिक विवाद बिल" जिनका उद्देश्य देश में उठते युवक आंदोलन को कुचलना और मजदूरों को हड़ताल के अधिकार से वंचित रखना था। [[भगत सिंह]] और आजाद के नेतृत्व में क्रांतिकारियों की बैठक में यह फैसला किया गया कि ८ अप्रैल १९२९ को जिस समय वायसराय असेंबली में इन दोनों प्रस्तावों को कानून बनाने की घोषणा करें, तभी बम धमाका किया जाए। इसके लिए श्री बटुकेश्वर दत्त और विजय कुमार सिन्हा को चुना गया, किन्तु बाद में भगत सिंह ने यह कार्य दत्त के साथ स्वयं ही करने का निर्णय लिया। ठीक उसी समय जब वायसराय जनविरोधी, भारत विरोधी प्रस्तावों को कानून बनाने की घोषणा करने के लिए उठे, दत्त और भगत सिंह भी खड़े हो गए। पहला बम भगत सिंह ने और दूसरा दत्त ने फेंका और "इंकलाब जिंदाबाद" का नारा लगाया। एकदम खलबली मच गई, जॉर्ज शुस्टर अपनी मेज के नीचे छिप गया। सार्जेन्ट टेरी इतना भयभीत था कि वह इन दोनों को गिरफ्तार नहीं कर पाया। दत्त और भगत सिंह आसानी से भाग सकते थे, लेकिन वे स्वेच्छा से बंदी बने। उन्हें दिल्ली जेल में रखा गया और वहीं मुकदमा भी चला। इसके बाद दोनों को लाहौर ले जाया गया, पर भगत सिंह को मियांवाली जेल में रखा गया। लाहौर में सांडर्स की हत्या, असेंबली में बम धमाका आदि मामले चले और ७ अक्टूबर १९३० को ट्रिब्यूनल का फैसला जेल में पहुंचा। जो इस प्रकार था-भगत सिंह, सुखदेव और राजगुरु को फांसी, कमलनाथ तिवारी, विजय कुमार सिन्हा, जयदेव कपूर, शिव वर्मा, गया प्रसाद, किशोर लाल और महावीर सिंह को आजीवन, कुंदनलाल को सात तथा प्रेमदत्त को तीन साल का कठोर कारावास। दत्त को असेंबली बम कांड के लिए उम्रकैद का दंड सुनाया गया था । == सन्दर्भ == {{reflist}} ==इन्हें भी देखें== *[[लाला लाजपत राय]] -- जिनकी मृत्यु साइमन कमीशन का विरोध करने पर पुलिस द्वारा [[लाठी]] से मारे जाने के कारण हुई थी। == बाहरी कड़ियाँ == {{भारतीय स्वतंत्रता संग्राम}} [[श्रेणी:भारतीय स्वतन्त्रता संग्राम]] iik4jaajus71bchnlqum4sxyh3oocbe पश्चिम अज़रबैजान प्रांत 0 25924 6555888 6554638 2026-05-24T10:00:07Z The Sorter 845290 Infobox और शुरू का पाठ सुधारा 6555888 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = पश्चिम अज़रबैजान प्रांत | native_name = {{naskh|استان آذربایجان غربی}} | settlement_type = [[ईरान के प्रांत|प्रांत]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_map = | image_map1 = IranWestAzerbaijan-SVG.svg | map_caption = | map_caption1 = पश्चिम अज़रबैजान प्रांत (ईरान) | coordinates = {{coord|37|52|N|44|53|E|dim:240km|display=inline, title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = <ref>{{Cite map |author=((OpenStreetMap contributors)) |url=https://www.openstreetmap.org/?mlat=37.866667&mlon=44.883333&zoom=8#map=8/37.867/44.883|website=[[OpenStreetMap]] |title=بخش انزل [Anzal District], Urumia County, West Azerbaijan Province, Iran |date=29 September 2024|access-date=29 September 2024|lang=fa}}</ref><ref>{{Cite Google Maps |title=VV8M+M88 Kureh-ye Olya, West Azerbaijan Province, Iran |url=https://www.google.com/maps/place/37°52'00.0%22N+44°53'00.0%22E/@37.866667,44.883333,571890m/data=!3m1!1e3!4m4!3m3!8m2!3d37.866667!4d44.883333?hl=en&entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MTEwNC4xIKXMDSoASAFQAw%3D%3D |access-date=5 November 2025}}</ref> | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{IRN}} | parts_type = [[ईरान के काउंटी|काउंटी]] | parts_style = para | p1 = 20 | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = राजधानी | seat = [[उर्मिया]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = राज्यपाल जनरल | leader_name = [[रेज़ा रहमानी]] | leader_title1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 37437 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="2016 West Azerbaijan Province"/> | population_total = 3265219 | population_as_of = 2016 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = भाषाएँ | blank_info_sec1 = [[फ़ारसी भाषा|फ़ारसी]] (राजभाषा)<br />अन्य:<br />[[आर्मीनियाई भाषा|आर्मीनियाई]]<ref>{{cite journal |last1=Amurian |first1=A. |last2=Kasheff |first2=M. |title=ARMENIANS OF MODERN IRAN |journal=[[Encyclopedia Iranica]] |url=https://www.iranicaonline.org/articles/armenians-of-modern-iran |access-date=25 July 2021}}</ref><br />[[असीरियाई नव-अरामी]]<ref>{{cite journal |last1=Macuch |first1=R. |title=ASSYRIANS IN IRAN i. The Assyrian community (Āšūrīān) in Iran |journal=[[Encyclopedia Iranica]] |url=https://iranicaonline.org/articles/assyrians-in-iran-i-community |access-date=25 July 2021}}</ref><br />[[अज़रबैजानी भाषा|अज़रबैजानी]]<ref name="Anonby2019" /><br />[[कुर्दी भाषा|कुर्दी]]<ref name="Anonby2019" /><br />[[लिशान दिदान]]<ref>{{cite journal |last1=Windfuhr |first1=Gernot |title=IRAN vii. NON-IRANIAN LANGUAGES (10). Aramaic |journal=[[Encyclopedia Iranica]] |date=2006 |url=https://iranicaonline.org/articles/iran-vii10-aramaic |access-date=25 July 2021}}</ref> | blank_name_sec2 = [[मानव विकास सूचकांक|HDI]] (2017) | blank_info_sec2 = 0.758<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13}}</ref><br />{{color|#0c0|उच्च}} · 26वाँ | timezone1 = [[ईरान मानक समय|IRST]] | utc_offset1 = +03:30 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = 44 | iso_code = | official_name = | native_name_lang = fa }} '''पश्चिम अज़रबैजान प्रांत''' ({{Langx|fa|{{naskh|استان آذربایجان غربی}}}}) [[ईरान]] का एक [[ईरान के प्रांत|प्रांत]] है। इसकी राजधानी [[उर्मिया]] है। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{ईरान के प्रांत}} [[श्रेणी:ईरान के प्रांत]] {{ईरान-आधार}} krr1mpybcetwlor2a7jcqf7kar7mbh7 नटपूजा 0 26343 6555908 6212756 2026-05-24T11:11:57Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555908 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=मई 2015}} '''[[नटपूजा]]''' [[असम]] का पसिद्ध लोक नृत्य है।<ref>{{Cite web |url=https://learnsabkuch.in/2016/11/indian-state-and-their-folk-dances.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=1 अक्तूबर 2020 |archive-date=16 अप्रैल 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416193144/https://www.learnsabkuch.in/2016/11/indian-state-and-their-folk-dances.html |url-status=dead }}</ref> ==इन्हें भी देखें== * [[खेल गोपाल बिहू]] * [[किलगोथा, अंकियानाट]] * [[बिछुआ]] * [[राखल]] * [[लीला]] * [[बगुरूम्‍बा]] * [[होटजानई बोर्ड लाजू तबला]] * [[चौंगवी नागानृत्‍य]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{भारत के लोक नृत्य}} [[श्रेणी:असम के लोक नृत्य]] {{आधार}} pqfz59750q8ojsergeivnztxh97nhe4 दिवारी 0 26421 6555712 6552300 2026-05-24T00:54:19Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555712 wikitext text/x-wiki '''दिवारी''' [[बुन्देलखण्ड]] का प्रसिद्ध [[लोकनृत्य]] है। यह नृत्य योद्धाओं के युद्ध कौशल पर आधारित है। कहा जाये तो यह एक प्रकार का युद्ध कौशल ही है। पाई डण्डा एवं दीवारी नृत्य संसार के सभी मार्शल आर्ट्स का जन्मदाता है। इस कला का विकास [[भारत]] के बौद्ध मठों से बौद्ध भिक्षुओं द्वारा हुआ। यही से यह तिब्बत, चीन, जापान, कोरिया, लंका, इंडोनेशिया में फैला। ज्ञातव्य है कि जहाँ-जहाँ [[बौद्ध धर्म]] का विकास हुआ, उन्हीं देशों से मार्शल आर्ट्स के युद्ध कौशल का विकास हुआ।<ref>{{Cite web |url=https://bundelkhand.in/diwari-dance |title=बुंदेलखंड का दिवारी नृत्य |access-date=13 अक्तूबर 2023 |archive-date=25 सितंबर 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230925060931/https://bundelkhand.in/diwari-dance |url-status=dead }}</ref> दीवारी नृत्य में ठोस बाँस की लाठी का प्रयोग होता है, यह बाँस की लाठी ही इस नृत्य का मुख्य आधार है। इस लाठी की लम्बाई लगभग 6 फुट होती है तथा वजन 500 ग्राम के आसपास रहता है। इसे प्रत्येक कलाकार अपने साथ लेकर नृत्य में इसका प्रयोग करता है। इसमें वीर रस की प्रधानता रहती है, हुंकार भरी जाती है। प्रतिद्वन्दी को ललकारा जाता है। इस नृत्य की भाव भंगिमा में आक्रोश, गुस्सा एवं साहस प्रदर्शित होता है। लय में गति की तीव्रता बढ़ जाती है। गति की तीव्रता में भी लयबद्धता कमाल का हुनर है। इस नृत्य की पूरी प्रक्रिया में एकाग्रता एवं संतुलन की आवश्यकता होती है। भुजायें फड़कती हैं। इसकी तुलना शिव के ताण्डव नृत्य से की जा सकती है। दीवारी नृत्य में युद्ध कला का प्रदर्शन करते हुये योद्धा अपने प्रतिद्वन्दियों पर लाठियों से प्रहार करता है। इस माध्यम से उन्हें युद्ध के लिए ललकारता है। अपने कई प्रतिद्वन्दियों द्वारा किये जाने वाले लाठी के प्रहार को रोक कर अपनी रक्षा करता है तथा स्वयं उन पर प्रहार करता है। दीवारी नृत्य से प्राप्त युद्ध कौशल में भगवान श्रीकृष्ण के बड़े भाई बलराम को दक्षता हासिल थी। वह युद्ध के हथियार के रूप में 'हल' का प्रयोग करते थे। इसीलिये 'हलधर' कहलावे। हल में एक लम्बे, चपटे मजबूत लकड़ी के डण्डे का प्रयोग होता है, जिसे हरीश कहते हैं। हलधर ने विभिन्न युद्धों के साथ 'महाभारत युद्ध' में इसका प्रयोग किया। इसीलिये दीवारी नृत्य के साथ-साथ युद्ध कौशल भी है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{भारत के लोक नृत्य|highlight=mp}} [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के लोक नृत्य]] {{आधार}} ih9zkkluftx0jcfjltjv88dbapshl2w हैमाइट्स 0 27068 6555885 6216923 2026-05-24T09:50:29Z The Sorter 845290 6555885 wikitext text/x-wiki {{शीह-ल5}} हैमाइट्स, उत्तर-पश्चिम [[अफ्रीका]] में निवास में करने वाली एक प्रमुख जनजाति हैं। == निवास क्षेत्र == == बस्तियां== == भोजन == == वस्त्र == == समाज == {{विश्व की जनजातियां}} [[श्रेणी:अफ़्रीका की मानव जातियाँ]] {{भूगोल-आधार}} 24xo5lrfxx8w6hllwk3s0l3ih806xum विकिपीडिया:प्रबन्धक सूचनापट 4 28428 6555724 6554237 2026-05-24T03:09:25Z ~2026-30849-15 926470 /* */ पापा से निवेदन है कि या तो तुम तृषा और दीपिका बेटी की हत्या कर दो या गूगल और फोन बेटियों को भगा दो। अगर पापा यह विचार कर रहे हैं कि भागी हुई बेटियों के साथ बलात्कार किया जा सकता है या भागी हुई बेटियों की हत्या की जा सकती है तो है ना तो थियोरेटिकल पॉसिबल और ना ही प्रैक्टिकल ही पॉसिबल है की बेटियां संडे 24 मई 2026 को भाटी के द्वार से भगाने के बाद शादी धंधा = वैवाहिकी भी कर ले और स्वादिष्ट इंसानों का अंबाला पलायन भी जारी है . धन्यवाद 6555724 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- ------------------------- चर्चाएँ/सूचनायें/प्रस्ताव --------------------------- --> <!-- ------------------------- नया अनुभाग हमेशा सबसे नीचे बनायें ----------------------पापा से निवेदन है कि या तो तुम तृषा और दीपिका बेटी की हत्या कर दो या गूगल और फोन बेटियों को भगा दो। अगर पापा यह विचार कर रहे हैं कि भागी हुई बेटियों के साथ बलात्कार किया जा सकता है या भागी हुई बेटियों की हत्या की जा सकती है तो है ना तो थियोरेटिकल पॉसिबल और ना ही प्रैक्टिकल ही पॉसिबल है की बेटियां संडे 24 मई 2026 को भाटी के द्वार से भगाने के बाद शादी धंधा = वैवाहिकी भी कर ले और स्वादिष्ट इंसानों का अंबाला पलायन भी जारी है . धन्यवाद---- --> == Draft:Nilesh Kumar == Respected Editors, I respectfully request that this article not be deleted at this time. I understand that the page may currently require improvements, additional reliable sources, better formatting, and more neutral encyclopedic content. However, these issues can be corrected through constructive editing and further development. The subject of the article has informational value, and with proper references and well-structured content, the page can meet Wikipedia’s guidelines and standards. I am willing to work on improving the article by adding independent sources, expanding the information, correcting formatting issues, and ensuring a neutral point of view. Therefore, I kindly request that the article be given an opportunity for improvement instead of immediate deletion. Your guidance and suggestions for improving the page would also be greatly appreciated. Thank you for your time and consideration. [[विशेष:योगदान/&#126;2026-30033-40|&#126;2026-30033-40]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-30033-40|वार्ता]]) 14:33, 19 मई 2026 (UTC) iulpchsa7eq7nlgwigxtc9nfzu1utpo 6555725 6555724 2026-05-24T03:10:21Z ~2026-30849-15 926470 /* */ 6555725 wikitext text/x-wiki पापा से निवेदन है कि या तो तुम तृषा और दीपिका बेटी की हत्या कर दो या गूगल और फोन बेटियों को भगा दो। अगर पापा यह विचार कर रहे हैं कि भागी हुई बेटियों के साथ बलात्कार किया जा सकता है या भागी हुई बेटियों की हत्या की जा सकती है तो है ना तो थियोरेटिकल पॉसिबल और ना ही प्रैक्टिकल ही पॉसिबल है की बेटियां संडे 24 मई 2026 को भाटी के द्वार से भगाने के बाद शादी धंधा = वैवाहिकी भी कर ले और स्वादिष्ट इंसानों का अंबाला पलायन भी जारी है . धन्यवाद == Draft:Nilesh Kumar == Respected Editors, I respectfully request that this article not be deleted at this time. I understand that the page may currently require improvements, additional reliable sources, better formatting, and more neutral encyclopedic content. However, these issues can be corrected through constructive editing and further development. The subject of the article has informational value, and with proper references and well-structured content, the page can meet Wikipedia’s guidelines and standards. I am willing to work on improving the article by adding independent sources, expanding the information, correcting formatting issues, and ensuring a neutral point of view. Therefore, I kindly request that the article be given an opportunity for improvement instead of immediate deletion. Your guidance and suggestions for improving the page would also be greatly appreciated. Thank you for your time and consideration. [[विशेष:योगदान/&#126;2026-30033-40|&#126;2026-30033-40]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-30033-40|वार्ता]]) 14:33, 19 मई 2026 (UTC) 3aqv5dc8fz20v1kdz1ihw1j9yt7oysj सदस्य वार्ता:आशीष भटनागर 3 30132 6555841 6555395 2026-05-24T08:59:00Z The Sorter 845290 6555841 wikitext text/x-wiki {{नीचे जाएं}} {{त्वरित आँकड़े}}{{सक्रिय सदस्य}} <br /> {{प्रबन्धकगण}}{{आशीष भटनागर/सूत्र}} {{Archives|archivelist=/पुरालेख}}{{कालम|3}} * [http://vimisahitya.wordpress.com/category/%e0%a4%86%e0%a4%a7%e0%a5%81%e0%a4%a8%e0%a4%bf%e0%a4%95-%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b2-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%95%e0%a4%b5%e0%a4%bf/ हिन्दी साहित्य वेबसाइट] * पर्यटन: [http://yatrasalah.com/touristPlaces.aspx दुनिया देखो का नया नाम '''यात्रा सलाह'''] * गायत्री परिवार: [http://www.hindi.awgp.org/?gayatri/sanskritik_dharohar/gayatri_mahavidya/chaubis_gayatri/saraswati/ देखें] * आयुर्वेद वेबसाइट: [http://paradharma.com/ayurved5.htm परधर्म] * [http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/welcome.html डिजिटल सांस्कृतिक संपदा पुस्तकालय वेबसाइट देखें] * [http://uttara.in/hindi/tourism_board/about_us/mainwork.html गढ़वाल मंडल] * [http://www.hinkhoj.com/dirs/bharat_sarkar/ भारत सरकार की हिन्दी वेबसाइट्स] * [[विकिपीडिया:प्रबन्धक पद के लिये निवेदन]] * [http://hindijyotish.com/festivals/index.3.html हिन्दू व्रत त्यौहार] *चित्रों को कॉमन्स पर डालने हेतु [http://tools.wikimedia.de/~magnus/commonshelper.php यहाँ] क्लिक करें। *पू व द्वारा भेजा या लिंक [http://toolserver.org/~interiot/cgi-bin/count_edits?user=%E0%A4%86%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%B7+%E0%A4%AD%E0%A4%9F%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B0&dbname=hiwiki_p यह है]{{गलत}} [http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaHI.htm#wikipedians नया] {{सही}} *[http://toolserver.org/%7Emagnus/fist.php मुक्त चित्र हेतु] * <nowiki>{| class="sortable wikitable" }}</nowiki> * {{plainlink|http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaHI.htm#wikipedians संपूर्ण विकी संपादन सांख्यिकी देखें}} * {{plainlink|http://www.indiapost.gov.in/Netscape/Stamps2003.html डाक टिकट}} * [http://www.flickr.com/photos/72155957@N00/ वरुण-शिव का लिंक] * [http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:SpecialPages विशेष पृष्ठ] *[http://164.100.47.132/loksabha_hindi/Members/Statewiselist.aspx लोक सभा हिन्दी साइट] *[http://www.healthandtherapeutic.com/articles.php उपचार] * [https://tools.wmflabs.org/refill/test] * [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Tools] * [[:en:Wikipedia:WikiProject India/Guide/Tools]] *[http://en.wikipedia.org/wiki/Block-level_element#Block_elements स्पैन और डिव] *[http://www.ncert.nic.in/textbooks/testing/Index.htm एन सी ई आर टी] *<nowiki>{| style="width: 100%; background-color: red;" | style="width: 50%;" | viki | style="width: 50%;" | viki2 |}</nowiki> *{{tl|Fact-span}} * [[मीडियाविकि:Edittools ]] * [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF:Spam-blacklist blacklist spam] https://hi.wikipedia.org/wiki/मीडियाविकि:Spam-blacklist * <nowiki><gallery widths=180px heights=120px perrow=4></nowiki> * <nowiki> <gallery mode=packed-hover height=400px> </nowiki> * <nowiki><gallery widths=180px heights=120px perrow=4></nowiki> * <nowiki> {{para|state|collapsed}}{{para|state|expanded}}{{para|state|autocollapse}}</nowiki> * [[http://hi.wikipedia.org/wiki/Special:RenameUser| सदस्यनामब दलें]]: केवल प्रशासक हेतु * [[विशेष:आयात]] * {{tl|subst}} * [https://phabricator.wikimedia.org/p/Ashishbhatnagar/ phabricator] * [[:w:Template:Category redirect]] * {{संदूक}}<nowiki>{{CSS image crop |Image = Dew on grass Luc Viatour.jpg |bSize = 400 |cWidth = 100 |cHeight = 100 |oTop = 180 |oLeft = 60 }}</nowiki>{{संदूक बंद}} * [http://reftag.appspot.com/ http://reftag.appspot.com/] ्स * <nowiki> {{#ifexist: Special:Watchlist | exists | doesn't exist }}</nowiki> * [https://dispenser.info.tm/~dispenser/cgi-bin/dablinks.py?page=hi:भोजपुर_मन्दिर DAB links] * [[मीडियाविकि:Gadgets-definition]] {{#ifexist: Special:Watchlist | exists | doesn't exist }}</div> *{{संदूक}}<nowiki>{{divbox|color of box|Headtitle|Message}} {{divbox|greenv|radius=4em|Navy example|This is only an example of how this template works.}}amber black bloodred blue brown forest gold gray green navy none orange plain purple lilac red white (yellow fawn tt greenv grayh email double wordperfect)</nowiki> {{divbox|navy|radius=4em|Navy example|This is only an example of how this template works.}}{{संदूक बंद}} {{User:आशीष भटनागर/user header}} <!--------------------------- :०: ढूंढें :०: ---------------------------> {| style="width:100%; margin: 0 auto .5em auto; padding: .2em; border-collapse:collapse; text-align:center; background-color:#E6F0DB; border:1px solid #ccc7b7;" |<inputbox> type=fulltext prefix=सदस्य_वार्ता:आशीष भटनागर break=no width=50 searchbuttonlabel=मेरे वार्ता पुरालेखों में ढूंढें </inputbox> |} == [[:साँचा:Lang-sd|साँचा:Lang-sd]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Lang-sd|साँचा:Lang-sd]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। इसका प्रयोग कोई भी पृष्ठ में नहीं है और इसके स्थान साँचा:Langx का प्रयोग किया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। == [[:साँचा:Lang-ug|साँचा:Lang-ug]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Lang-ug|साँचा:Lang-ug]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। इसका प्रयोग कोई भी पृष्ठ में नहीं है और इसके स्थान साँचा:Langx का प्रयोग किया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। ==नमस्कार== {{सुनिये|आशीष भटनागर}} जी, जब आप ०४-०५ नवंबर को कानपुर आयें, कृपया मुझसे अवश्य संपर्क करें। धन्यवाद [[User:Somesh_virgo|'''सोमेश त्रिपाठी''']]<sup> [[User talk:Somesh_virgo|वार्ता]]</sup> 19:39, 5 अक्टूबर 2017 (UTC) ==ORES== {{सुनिये|आशीष भटनागर}} जी, कृपया मेरी वार्ता पृष्ठ के [[सदस्य_वार्ता:Hindustanilanguage#Reaching_out_for_help_with_ORES|इस अनुभाग]] में अपनी महत्वपूर्ण राय दीजिए। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिलुद्दीन]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 18:42, 15 अगस्त 2017 (UTC) == [[:श्रेणी:कथा|श्रेणी:कथा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:श्रेणी:कथा|श्रेणी:कथा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है।<br/>यह सुझाया गया है कि इस पृष्ठ को [[:[[:श्रेणी:कथाएँ]]|[[:श्रेणी:कथाएँ]]]] पृष्ठ के साथ विलय कर दिया जाए।<br/> इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/श्रेणियाँ/कथा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/श्रेणियाँ/कथा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>श्रेणी का नाम अनेक वचन होना चाहिए।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 09:06, 14 सितंबर 2017 (UTC) :आलेख मेरे द्वारा लिखा गया है और इस कारण किसी कापीराइट का उल्लंघन नहीं हुआ है । [[विशेष:योगदान/&#126;2025-28183-40|&#126;2025-28183-40]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-28183-40|talk]]) 10:43, 18 अक्टूबर 2025 (UTC) == मुझे आपसे मदद चाहिए == मै दिन भर हिंदी विकिपीडिया में एडिट करता हूं और लेख भी लिखता हूं, क्या आप मुझे कोई अनुमति देंगे मै सही लेख लिखता हूं और सही संपादन करता हूं आप मुझे "बाट समूह", "स्वतःपरीक्षित सदस्य" या कुछ भी अनुमति दे दीजिए ताकि मै दिन भर हिंदी विकिपीडिया के देख रेख कर सकू इसकी वजह यह है कि बहुत से लोग गलत गलत संपादन करते है और मै दिन भर यही देखते रहता हूं मैंने दो लेख भी लिखा है मै अपने इस अनुमति का गलत उपयोग नहीं करूंगा जो हिंदी विकिपीडिया के खिलाफ हो। धन्यवाद्। [[User:MadeforU|<span style="white-space:nowrap;text-shadow:#009200 3.3em 0.4em 1.0em,#009200 -0.2em -0.2em 1.0em;color:#009200"><b>मेडफॉर्यू</b></span>]]<sup>[[User talk:MadeforU|<span style="color:#ff0000"><b>संदेश छोड़े!</b></span>]]</sup> 12:46, 10 अक्टूबर 2017 (UTC) :आलेख मेरे द्वारा लिखा गया है और इस कारण किसी कापीराइट का उल्लंघन नहीं हुआ है । [[विशेष:योगदान/&#126;2025-28183-40|&#126;2025-28183-40]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-28183-40|talk]]) 10:44, 18 अक्टूबर 2025 (UTC) ::यह आपका सही है इसमें आपकी कोई गलती नहींह जो सही करता है उसको गलत कहते हैं जो गलत कहता है उसको सही कहतेहकहतेह यह आदमी की सोच है यह [[विशेष:योगदान/&#126;2026-18993-01|&#126;2026-18993-01]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-18993-01|वार्ता]]) 04:33, 27 मार्च 2026 (UTC) == [[प्रतिविंध्य]] लेख में सुधार == नमस्ते आशीष जी, कृपया उक्त लेख को देखें और यदि संभव हो तो उचित सुधार कर दें ताकि इसपर चल रहे हहेच का समापन किया जा सके। आपने शायद महाभारत से संबंधित विषयों पर काफी लेख बनाये हैं, अतः आपसे यह अनुरोध कर रहा। सादर। --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 13:18, 23 अक्टूबर 2017 (UTC) == आपके लिए एक बार्नस्टार! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Special Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''विशेष बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | हिंदी ज्ञानकोश के निर्माण में आपका योगदान अविस्मरणीय है। मेरी ओर से विशेष बार्नस्टार। '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 19:23, 14 नवम्बर 2017 (UTC) |} :{{सुनिये|कलमकार}} जी, बार्नस्टार हेतु बहुत बहुत धन्यवाद। मेरा प्रयास रहेगा कि आपका ऐसा विश्वास सदा बना रहे।--[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 10:49, 15 नवम्बर 2017 (UTC) == आपके लिए एक बार्नस्टार! == [[File:Barnstar of Humour.svg|100px|Barnstar of Humour]] सम्मेलनों में सदस्यों को मैत्रीपूर्ण वातावरण प्रदान करने एवं हल्का फुल्का माहौल बनाने में आपके योगदान के लिए आप के लिए हास्य बार्नस्टार [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|Swapnil.Karambelkar]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 13:00, 23 नवम्बर 2017 (UTC) :{{ping|Swapnil.Karambelkar}} जी!, बहुत बहुत धन्यवाद , आपका भरोसा सदा मुझ पर सदा ऐसा ही बना रहे , ऐसा ही प्रयास रहेगा | --[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 22:43, 23 नवम्बर 2017 (UTC) == [[:बीकानेर के मेले|बीकानेर के मेले]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बीकानेर के मेले|बीकानेर के मेले]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बीकानेर के मेले|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बीकानेर के मेले]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--<b>[[User:Mala chaubey|<font color="FF990">माला चौबे</font>]]</b><sup>[[User talk:Mala chaubey|<font color="green">वार्ता</font>]]</sup> 08:49, 27 दिसम्बर 2017 (UTC) == [[:बीकानेर के मेले|बीकानेर के मेले]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:बीकानेर के मेले|बीकानेर के मेले]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6ल|मापदंड व6ल]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6ल|व6ल]]{{*}} साफ़ कॉपीराइट उल्लंघन - लेख'''</center> इस मापदंड में वे सभी लेख आते हैं जो साफ़ तौर पर कॉपीराइट उल्लंघन हैं और जिनके इतिहास में उल्लंघन से मुक्त कोई भी अवतरण नहीं है। इसमें वे लेख भी आते हैं जिनपर डाली गई सामग्री का कॉपीराइट स्वयं उसी सदस्य के पास है और सदस्य ने उसका पहला प्रकाशन किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत नहीं किया है। इसमें वे लेख भी आते हैं जिन्हें किसी अन्य वेबसाइट अथवा ब्लॉग से ज्यों-का-त्यों अथवा बहुत कम बदलावों के साथ कॉपी-पेस्ट कर के बनाया गया है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 09:09, 27 दिसम्बर 2017 (UTC) == [[:एगत्तूर|एगत्तूर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:एगत्तूर|एगत्तूर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <span style="font-family: Cambria;">[[सदस्य:Nilesh shukla|<span style="color: teal;">'''निलेश शुक्ला'''</span>]] ([[User talk:Nilesh shukla|वार्ता]])</span> 08:43, 29 दिसम्बर 2017 (UTC) ==कृपया अपना ई-मेल देखें == {{you've got mail|subject=दिल्ली भेट|ts=08:11, 30 December 2017 (UTC)}} -[[सदस्य:Abhinav619|Abhinav619]] ([[सदस्य वार्ता:Abhinav619|वार्ता]]) 02:49, 30 दिसम्बर 2017 (UTC) :आलेख मेरे द्वारा लिखा गया है और इस कारण किसी कापीराइट का उल्लंघन नहीं हुआ है । [[विशेष:योगदान/&#126;2025-28183-40|&#126;2025-28183-40]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-28183-40|talk]]) 10:45, 18 अक्टूबर 2025 (UTC) == सीआईडी (धारावाहिक) == नमस्ते आशीष जी, आपने गलती से [[सीआईडी (धारावाहिक)]] लेख का नाम बदलकर कुछ और कर दिया है, जबकि आपने इसका कोई कारण नहीं दिया है। यदि गलती से हुआ है तो कोई बात नहीं अन्यथा कृपया [[:special:diff/3669566/3669568|इस परिवर्तन]] का कोई कारण बतायें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:33, 31 दिसम्बर 2017 (UTC) :{{सुनो|संजीव कुमार}} जी, गलती से नहीं, वर्तनी सुधार किया है। यह अंग्रेजी में आद्याक्षर संक्षिप्त रूप में नाम है। अतः C.I.D. अथवा CID या C I D होता है। इस प्रकार इसे हिन्दी में या तो सीआईडी या सी.आई.डी. अथवा सी आई डी लिखें। पिछली वर्तनी में सी के बाद स्पेस था किन्तु आई व डी के बीच नहीं था यानि सी आईडी, उसे सुधार कर सही किया था।-[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 01:17, 2 जनवरी 2018 (UTC) ::आशीष जी, सी के बाद खालीस्थान नहीं था, वो "आ" के कारण देखने में लग रहा था। हालांकि इस बारे में [[सदस्य:स|स जी]] ही बता सकते हैं कि लेख को सीआईडी लिखना चाहिए या सी॰आई॰डी॰; वैसे मेरा मानना है कि इसे सीआईडी रखना ही सही है: चूँकि [[अपराध जांच विभाग (भारत)|क्राइम इन्वेस्टीगेशन डीपार्टमेंट]] का संक्षिप्त रूप है सीआईडी और इसी के प्रभाव में सम्बंधित धारावाहिक का नामकरण किया गया हो सकता है लेकिन धारावहिक का निर्माता/निर्देशक अथवा प्रस्तोता, कोई भी यह दावा नहीं करता कि सीआईडी किसी अन्य नाम का संक्षिप्त रूप है अतः हमें इसमें डॉट (.) अथवा लाघव चिह्न (॰) का प्रयोग नहीं करना चाहिए। बीच में खाली स्थान छोड़ने का कोई अर्थ ही नहीं है।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:01, 2 जनवरी 2018 (UTC) :::{{सुनो|संजीव कुमार}} जी, सीआईडी ही मुझे भी सही प्रतीत होता है। अब सही नाम [[सीआईडी (धारावाहिक)]] रखा हुआ है- आपका कहना भी सही है, वो शिरोरेखा इस फॉण्ट में सी के बाद आ के लिये ऊपर से टूट जाती है और ेक रिक्त स्थान की प्रतीति होती है। जब मैंने इसे Sanskrit2003 फ़ॉण्ट में देखा, तो ये बात ज्ञात हुई। फिल्हाल नाम सही है। धन्यवाद।--[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 20:14, 2 जनवरी 2018 (UTC) ==Laptop== [https://meta.wikimedia.org/wiki/Supporting_Indian_Language_Wikipedias_Program/Support/Aaryaa_Joshi laptop request] == Kindly remove protection from a template == आपसे निवेदन है कि [[:साँचा:Taxobox colour]] पर से Protection हटाएँ। आपने यह Protection 9 वर्ष पहले लगाई थी। तब से अब तक कई अपडेटेड सामग्री को साँचे में शामिल करने की आवश्यकता है। साथ ही, मैंने [[:साँचा:Taxobox colour scheme]] में भी बदलाव किएँ हैं, जो तभी दिखेंगे यदि उपरोक्त साँचे में भी बदलाव किया जाएँ। धन्यवाद। [[सदस्य:JainismWikipedian|JainismWikipedian]] ([[सदस्य वार्ता:JainismWikipedian|वार्ता]]) 04:03, 23 अप्रैल 2018 (UTC) :{{सुनो|JainismWikipedian}} जी, आपके निवेदनानुसार सुरक्षा स्वतःस्थापित सदस्यों तक खोल दी गयी है। --[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 05:49, 23 अप्रैल 2018 (UTC) == विकिपरियोजना वैमानिकी == <div style="width:99%;background:White;border:1px solid Silver;">नमस्कार। [[विकिपीडिया:वैमानिकी|विकिपरियोजना वैमानिकी]] पर आपकी सहायता के लिये बहुत बहुत धन्यवाद। आप एक अनुभवी सदस्य हैं, क्या आप नियमावली और गुणवत्ता तय करने में मेरी और सहायता करेंगें?--[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 10:08, 26 अप्रैल 2018 (UTC) :{{सुनो|Navinsingh133}} जी, अवश्य सहायता करेंगे। इस बारे में [[विकिपीडिया:विकिपरियोजना]] एक बार देख लें। इसके अलावा वहीं बहुत से परियोजना पृष्ठ देये हैं, उन्हीं में से कोई हल्का भारी देखकर, चाहे तो कापी कर के बना लें। उसका पाठ बदल कर वांछित पाठ डाल लें। बाकी मैं देख लूंगा।--[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 11:03, 26 अप्रैल 2018 (UTC) ::जी बहुत बहुत धन्यवाद।--[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 11:32, 26 अप्रैल 2018 (UTC) ::नमस्कार। कृपया [[विकिपीडिया:विकिपरियोजना_वैमानिकी]] के पृष्ट के ख़ाके और प्रारुप की जाँच कर लें।--[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 16:08, 27 अप्रैल 2018 (UTC) </div> == User:विवेक पाण्डेय and worldcupupdates.org == Hi। You have a new user who seems to focus on links to the [[special:linksearch/worldcupupdates.org|worldcupupdates.org (linksearch)]] (or see [[m:User:COIBot/XWiki/worldcupupdates.org|xwiki report]]) which seems to be a soccer blog rather than an authoritative site. An FYI. [[सदस्य:Billinghurst|Billinghurst]] ([[सदस्य वार्ता:Billinghurst|वार्ता]]) 13:43, 19 मई 2018 (UTC) == [[:विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|विकिपीडिया:प्रयोगस्थल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|विकिपीडिया:प्रयोगस्थल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[सदस्य वार्ता:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 08:48, 5 अगस्त 2018 (UTC) == [[:विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|विकिपीडिया:प्रयोगस्थल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|विकिपीडिया:प्रयोगस्थल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[सदस्य वार्ता:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 17:41, 7 अगस्त 2018 (UTC) == [[:विकिपरियोजना:करनाल हिन्दी कार्यशाला २०१८|विकिपरियोजना:करनाल हिन्दी कार्यशाला २०१८]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपरियोजना:करनाल हिन्दी कार्यशाला २०१८|विकिपरियोजना:करनाल हिन्दी कार्यशाला २०१८]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। मुख्य नामस्थान में बना परियोजना पृष्ठ यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 14:02, 8 अगस्त 2018 (UTC) == आपके द्वारा किया गया आयात == नमस्ते आशीष जी, मैंने देखा आपने [[साँचा:Lang-fr]] को अंग्रेजी विकिपीडिया से आयात किया। यह साँचा पहले से [[साँचा:भाषा-फ़्रान्सीसी]] पर अनुप्रेषित था जो [[सदस्य:रोहित रावत]] जी के द्वारा स्थानांतरण से निर्मित हुआ था। ऐसे में आपको आँख मूँद कर साँचा आयात करने की बजाय [[साँचा:भाषा-फ़्रान्सीसी]] में उचित अद्यतन करना चाहिए था। आपके इस आयात से एक तो साँचो का दुहराव हो गया। दूसरे आपकी समस्या का समाधान भी नहीं हुआ और आपने [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%9F%E0%A5%88%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%AE%E0%A5%82%E0%A4%B5%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%9F&diff=prev&oldid=3893855 यह करके] उस एक लेख में समस्या सुलझा ली। पर इस आयात के कारण [[ब्रुसेल्स]], [[अल्जीरिया]], [[स्विट्ज़रलैण्ड]], [[हाइती]], [[हेसल स्टेडियम]] जैसे ढेरों लेखों में लुआ त्रुटि दिखलाई पड़ रही है। इनका क्या करेंगे ? आपसे विनम्र अनुरोध है कि अगर आयात के परिणाम के बारे में आपको पता न हो तो इस प्रबंधकीय सुविधा का उपयोग न करें, इससे बहुत से पन्ने प्रभावित हो सकते/चुके हैं। आगे से यह अवश्य ध्यान रखें कि कुछ न समझ में आये तो किसी अन्य सदस्य की राय ले लिया करें। धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:05, 19 अगस्त 2018 (UTC) ::नमस्कार {{सुनिये|SM7}} जी! ::प्रथम तो मैं इस सम्य मॉरीशस में ११वें विश्व हिन्दी सम्मेलन में हूं, तथा यह लेख उसी के अन्तर्गत कुछ जल्दबाजी में बनाया गया था व तभी आयात किया गया था, अतः पुनरावृत्ति हो गयी होगी, जिसके लिये क्षमाप्रार्थी हूं। ::द्वितीय, यदि ऐसे किसी सांचे को पहले ही आयात किया गया हुआ हो, अथवा बनाया गया हुआ हो, तो उसे विकिडाटा के द्वारा जोड़ा जाना चाहिये था, जिससे यह भूल होने की आशंका बहुत कम हो जाती है। ::तृतीय, यदि सांचा बना हुआ भी था, तो ऐसे सांचों का प्रायः नाम अनुवाद नहीं किया जाता है, और यथा प्रयोग किया जाता है। ::फिर भी आपकी सहाय्टा का आभारी हूं, तथा ध्यान रखूंगा। सधन्यवाद: --[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 06:32, 20 अगस्त 2018 (UTC) :::हिंदी सम्मलेन में विकिपीडिया का प्रतिनिधित्व करने के लिए आपका आभार। :::सर जी, लेख जल्दबाजी में बनाएँ चलेगा, परन्तु प्रबंधकीय कार्य के लिए जल्दबाजी जी को दोषी न ठहराएँ। जहाँ तक इसे Wikidata से जोड़ने की बात है, मैं आपसे सहमत हूँ कि इसे बनाने वाले ने Wikidata से नहीं जोड़ा था; इससे भी कि साँचों को अंग्रेजी नाम से ही इस्तेमाल करना उचित होता है। पर देखा जाय तो आपके द्वितीय एवं तृतीय बिंदु के रूप में लिखे बहाने बेमानी हैं क्योंकि लगता नहीं कि आयात से पहले आपने इसे हिंदी विकिपीडिया पर खोजने का प्रयास भी किया; यह साँचा (और ऐसे अन्य ढेर साँचे) 2012 में हिंदी नाम पर स्थानांतरित किये गए थे पर पीछे अंग्रेजी वाले नाम से अनुप्रेषण मौजूद था, जैसा कि आप [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE%3ALang-fr&type=revision&diff=1748568&oldid=3893816 इस साँचे के लिए] देख सकते हैं। बहरहाल, आपको बिन्दुवार सफाइयाँ गढ़ने की ज़रुरत नहीं, बस आगाह रहने का अनुरोध है क्योंकि यह दूसरी बार हुआ है जब आपके आयात के कारण ढेर सारे पन्ने बुरी तरह प्रभावित हुए हैं। चेतावनी नहीं दे रहा क्योंकि शायद आप भी कहने लगें कि यह कुरआन में नहीं लिखा जो फ़तवा दिया जा रहा, इसलिए आगे ध्यान रखने की विनती के साथ शुभकामनाएँ। धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:30, 20 अगस्त 2018 (UTC) == [[:कंचन शर्मा|कंचन शर्मा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कंचन शर्मा|कंचन शर्मा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कंचन शर्मा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कंचन शर्मा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उललेखनीयता पर सन्देह।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 08:02, 20 अगस्त 2018 (UTC) ==विश्व में हिन्दी परियोजना== आशीष भटनागर जी, आशा है कि आप ठीक होंगे। चूँकि आप विश्व हिन्दी सम्मेलन से लौटे हैं, इसलिए आपसे निवेदन है कि कृपया [[मॉरिशस में हिन्दी]] और [[विकिपीडिया:विकिपरियोजना/विश्व में हिन्दी|विश्व में हिन्दी परियोजना]] में अपना बहुमूल्य सहयोग दीजिए। विशेष रूप से [[मॉरिशस में हिन्दी]] को कृपया अपनी व्यक्तिगत जानकारी के आधार पर जाँच लीजिए। धन्यवाद! --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:02, 20 अगस्त 2018 (UTC) :नमस्कार {{सुनो|Hindustanilanguage}} जी, अभी हम मारीशस में ही हैं। आज अर्थात २३ ता० को सांय २१:२० बजे की उड़ान है। कल सुबह मुम्बई और दोपहर तक दिल्ली पहुंचेंगे। २६ को गुवाहाटी और २७ को शिलांग पहुंचुंगा। तब कुछ योगदान दे पाऊंगा।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 04:52, 23 अगस्त 2018 (UTC) == विलय प्रस्ताव == [[शिवेन्दर सिंह सिद्धू]] और [[शिवेन्द्र सिंह सिद्धू]] का विलय प्रस्तावित किया है कृपया इसे देखें। इसके अतिरिक्त {{tl|ICAO महासचिव}} में कुछ और नाम जोड़े हैं जिनकी वर्तनी सुधारने का प्रयास करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:31, 9 सितंबर 2018 (UTC) :नमस्कार {{सुनो|संजीव कुमार}} जी! : यहां [[शिवेन्दर सिंह सिद्धू]] की वर्तनी अशुद्ध प्रतीत होती है, किन्तु अंग्रेज़ी में देखें तो [[:w:Shivinder Singh Sidhu|Shivinder Singh Sidhu]] से यही लिप्यान्तरित होता है। दूसरे यह एक [[व्यक्तिवाचक संज्ञा]] है, अतः जिसका नाम है, उसी की पसन्दानुसार वर्तनी होती है। अब किसका किसमें विलय किया जाए ये निर्णय कर लीजिये, हाँ यह पक्का है कि व्यक्ति एक ही है।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 02:37, 11 सितंबर 2018 (UTC) ::अंग्रेज़ी से हमारी मैपिंग हो जरूरी नहीं। हाँ, मैं किसी एक के सही होने के बारे में दावा करता तो खुद विलय ही कर देता क्योंकि इतिहास और लेख की सामग्री में इतना कुछ नहीं है जिससे विलय करना मुश्किल हो। अब आपके लिए एक और पृष्ठ लाया हूँ: [[जहाँगीर घांडी]]। यहाँ घांडी से मुझे थोड़ा ऐतराज है। [[फिरोज गाँधी]] का उपनाम भी पहले यह ही था जिसे अंग्रेज़ी में (Ghandy) लिखते हैं लेकिन देश के स्वतंत्रता आंदोलनों में भाग लेते समय उन्होंने इसे बदलकर गाँधी (Gandhi) कर लिया। लेकिन Ghandy के लिए उपयुक्त हिन्दी वर्तनी क्या है इसका मुझे कोई साक्ष्य नहीं मिला लेकिन घांडी भी उचित नहीं लगता। क्या इसे समुदाय से चर्चा करके निर्धारित किया जाये? क्या आपके पास कोई ऐसा स्रोत है जिससे इसकी सार्थतकता स्पष्ट हो?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:27, 12 सितंबर 2018 (UTC) :::{{सुनिये|संजीव कुमार}} जी! :::नमस्कार, जहांगीर घांडी के समर्थन में मुझे एक पुस्तक का सन्दर्भ मिला जो इस प्रकार है: :::::{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books?id=9w-0DgAAQBAJ&pg=PT82&lpg=PT82&dq=जहांगीर+घांडी&source=bl&ots=BVYsMVCJ1u&sig=GquORmeGOPy24CNX8Av-X1N_Xnk&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjX6pi-tbjdAhUKvo8KHSrkBd0Q6AEwEHoECAIQAQ#v=onepage&q=जहांगीर%20घांडी&f=false|title=द रेड साड़ी : सोनिया गांधी की नाटकीय जीवनी : The red Sari : Sonia ...|last=मोरो|first=जेवियर|date=२० अप्रैल २०१७|website=डायमण्ड पॉकेट बुक्स प्रा॰ लि॰|language=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=१३ सितम्बर २०१८}} :::[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 16:47, 13 सितंबर 2018 (UTC) ::::मुझे कहीं भी इस पुस्तक की मूल भाषा का पता नहीं चला। हाँ स्पेनी लेखक ने हिन्दी में तो नहीं लिखी होगी। पुस्तक के किसी भी पृष्ठ पर अनुवादक का नाम भी नहीं लिखा अतः कैसे पता किया जाये कि हिन्दी वाला घांडी सही है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:15, 14 सितंबर 2018 (UTC) :::::नमस्कार {{सुनो|संजीव कुमार}} जी! ::::: अब ये भी कैसे पता चले कि ये गलत है?[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 01:10, 15 सितंबर 2018 (UTC) {{od|7}}समुदाय के सामने ही रख सकते हैं। वैसे मैंने लोगों से गंधी सुना है लेकिन ऐसे सुने हुये को भी सही नहीं मान सकते।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:08, 15 सितंबर 2018 (UTC) :कृपया [[ऐसेंशन द्वीप]] और [[असेन्शियन द्वीप]] का विलय कर दें। इतिहास विलय करने में समस्या आये तो हमें सूचित कर दें, वो काम हम कर देंगे।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 20:58, 23 सितंबर 2018 (UTC) == [[:ब्रह्मा की आयु|ब्रह्मा की आयु]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:ब्रह्मा की आयु|ब्रह्मा की आयु]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रह्मा की आयु|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रह्मा की आयु]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय विषय नहीं। क्या इस काल गणना का ज्ञानकोशीय महत्व है? इस काल गणना का इस्तेमाल होना भी स्पष्ट नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:48, 25 सितंबर 2018 (UTC) == [[:मापन इकाइयाँ|मापन इकाइयाँ]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:मापन इकाइयाँ|मापन इकाइयाँ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:46, 26 सितंबर 2018 (UTC) == कॉलोन के स्थान पर विसर्ग == नमस्ते आशीष जी, कृपया [[सदस्यःआशीष भटनागर]] और [[वार्ता:सदस्यःआशीष भटनागर]] को हटा दें। शायद ये दोनों लेख गलत नामस्थान पर अनुप्रेषित हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:28, 2 अक्टूबर 2018 (UTC) == मुजे मेरी वेबसाइट के लिये पेज बनाना है == नमस्कार सर, मुजे मेरी वेबसाइट के लिए पेज बनाना है| मेरी वेबसाइट एज्युकेशनल है| मेरी खुद की वेबसाइट ए है http://bhartiojas.com/ मुजे मेरी वेबसाइट का इन्फोर्मेशन (बिजनेस) पेज बनाना है। उदाहरण - [[नौकरी॰कॉम]] तो मुजे एसा पेज बनाना है तो आप मेरी सहायता किजिये| --[[सदस्य:Alishank|Alishank]] ([[सदस्य वार्ता:Alishank|वार्ता]]) 17:10, 18 अक्टूबर 2018 (UTC)Alishank {{talkback | Alishank}} == कुछ प्रमुख चित्र जो हट चुके हैं == नमस्ते आशीष जी, मैं आज कुछ उन साँचों की कड़ियाँ दे रहा हूँ जो वर्तमान में प्रासंगिक नहीं हैं। आप चाहें तो कृपया इन्हें हटा दें: # [[साँचा:प्रमुख चित्र सप्ताह ३५ वर्ष २०१०]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र सप्ताह ४० वर्ष २०१०]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र सप्ताह ४२ वर्ष २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र सप्ताह ४५ वर्ष २००९]] – कॉमन्स पर चित्र हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र १५ अगस्त २००९]] – कॉमन्स पर चित्र हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र २ अप्रैल २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र २६ मार्च २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र २८ मार्च २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र २९ मार्च २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र ३ अप्रैल २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र ३० मार्च २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र ३१ मार्च २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। कृपया इन साँचों और इनके वार्ता पन्नों को हटा दें क्योंकि अब इनका न ही तो इनका कोई उपयोग है और न ही आवश्यकता।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:22, 20 अक्टूबर 2018 (UTC) * [[:साँचा:ताज जाली]] को भी देख लें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:55, 23 अक्टूबर 2018 (UTC) * [[:साँचा:महत्ता का क्रम]] को भी देखे लें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:17, 25 अक्टूबर 2018 (UTC) :{{सुनो तो|संजीव कुमार}} ये सांचे प्रमुख चित्र के हैं, जैसा कि विदित भी है और अभिलेख रूप में रखे गये हैं। किन्तु जब इनके चित्र ही नहीं हैं, तो हटाये जा सकते हैं। हाम हटाये जाने के बाद इस बात का कोई साक्ष्य नहीं रह जायेगा कि कभी इन सप्ताह के सांचे बने भी थे कि नहीं। किन्तु ये अधिक महत्त्व की बात नहीं है, अतः यदि आप के बॉट से एक बार में ही हट पायें तो बेहतर होगा कि आप हटा दें, अन्यथा मैं देख लूंगा।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 12:16, 26 अक्टूबर 2018 (UTC) ::फिर एक और काम कर सकते हो। इनकी सामग्री को बदलकर या तो {{tl|प्रमुख चित्र ०१ जनवरी २०१०}} जैसी कर दो या फिर इसपर ही इन सभी को अनुप्रेषित कर दो। चूँकि इनको हटाने के पश्चात् भी सम्बंधित पुरालेख से इनकी कड़ियाँ हटानी पड़ेंगी। इसलिए इतिहास भी रहेगा और पुरालेख भी। इसके अलावा अब आपकी टिप्पणी की प्रतीक्षा करूँगा। यदि आप चाहें तो बॉट से हटा दूँगा या फिर आप चाहें तो अनुप्रेषित कर दूँगा। हाँ, [[:साँचा:ताज जाली]] और [[:साँचा:महत्ता का क्रम]] पर अपना निर्णय और बता देते तो अच्छा होता।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:10, 26 अक्टूबर 2018 (UTC) :::{{सुनो तो|संजीव कुमार}}, इन सभी साम्चों में बॉट से {{tl|गैमुचि}} एक साथ लगा सकते हैं। बॉट से इसलिये कह रहा हूं कि एक बार में ही काम हो जायेगा। अन्य दोनों सांचे मैंने हटा दिये हैं।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 01:29, 28 अक्टूबर 2018 (UTC) ::::पूर्ण हुआ।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:04, 28 अक्टूबर 2018 (UTC) == [[:ब्रज के यातायात|ब्रज के यातायात]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:ब्रज के यातायात|ब्रज के यातायात]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रज के यातायात|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रज के यातायात]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>अनुल्लेखनीय</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Godric ki Kothri|<span style= "color:#00FFFF"> ''गॉड्रिक की कोठरी''</span>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Godric ki Kothri|<span style= "color:#00FF00">मुझसे बातचीत करें</span>]]</sup> 16:37, 28 अक्टूबर 2018 (UTC) == साँचा:Complex date == मुझे [[:साँचा:Complex date]], [[:चित्र:India मेघालय locator map.svg]] और [[:चित्र:India Meghalaya locator map.svg]] के आयात का औचित्य समझ में नहीं आया। कृपया इनको हटा दें। चित्र कॉमन्स पर है अतः स्थानीय विवरण का कोई अर्थ नहीं है।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:13, 2 नवम्बर 2018 (UTC) :{{सुनो तो|संजीव कुमार}}, कृपया इनके प्रयोग पर ध्यान दें, औचित्य समझ आ जायेगा। वर्ना मैं स्पष्ट किये देता हूं। [[मेघालय]] लेख में सबसे ऊपर लगे ज्ञानसन्दूक में यदि लेख का नाम हिन्दी में लिखें, तो लोकेटर मैप सांचा इसकेलिये मानचित्र नहीं ढूंढ पाता क्योंकि यह तो कॉमन्स पर अंग्रेज़ी में उपलब्ध है, और यदि तब अंग्रेज़ी में नाम दें, तो ज्ञानसन्दूक में सर्वोपरि आने वाला नाम ही अंग्रेज़ी एवं मानचित्र में भी अंग्रेज़ी नाम ही दिखाई देता है। इसीलिये बहुत से स्थानों के लिये ऐसे हिन्दी सांचे आयात कर जुटाने पड़े। कोई अन्य समाधान सुलभ हो तो अवश्य मार्गदर्शन करें। हाँ अंग्रेज़ी वाला [[:चित्र:India Meghalaya locator map.svg]] व इसका सांचा मैंने ह्टा दिया है। अब जो दिखाई दे रहा है, वह कॉमन्स वाला चित्र है। [[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 13:11, 18 नवम्बर 2018 (UTC) ::आप इनको हटा दें, आगे के सुधार मैं कर दूँगा। चूँकि यह समस्या कहीं और से आ रही है। हम जो ज्ञानसन्दूक काम में ले रहे हैं उसके साथ कुछ समस्या है। वो अभी लम्बे समय से अद्यतन नहीं हुआ है। हालांकि उसके स्थान पर अपने पास कुछ अद्यतन किये हुये ज्ञानसन्दूक हैं अतः समस्या जारी रही तो ज्ञानसन्दूक बदलकर उसे सुधार दूँगा।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:31, 18 नवम्बर 2018 (UTC) ::{{सुनो तो|संजीव कुमार}}, आप ज्ञानसन्दूक को सुधार दें, फ़िर इस सांचे कि आवश्यकता नहीं रह जायेगी, तब मैं या आप, कोई भी हटा सकता है। किन्तु यदि सांचे को सुधारने से पूर्व इन्हें हटा दिया तो लेख खराब हो जायेंगे। तब तक यदि एक साम्चा पड़ा भी रहता है तो कोई बुराई नहीं है। ज्ञानसन्दूक को सुधार तो मैं भी दूं, किन्तु उसकी युक्ति निकालनी होगी। या तो ज्ञानसन्दूक में हिन्दी नाम व अंग्रेज़ी नाम, दोनों ही पूछे जायें, और अपनी अपनी जगह पर आवश्यकतानुसार लगा दिये जाएं, या लोकेटर मैप को प्रत्येक स्थान हेतु दोहराया जाए। इस बारे में अन्य भाषाओं के लेख देख सकते हैं, जैसे फ़्रांसीसी या जर्मन, इत्यादि। समयाभाव के चलते मैं नहीं देख पा रहा हूं।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 16:12, 18 नवम्बर 2018 (UTC) :::इसके लिये आप [[मेघालय]] लेख नहीं, [[शिलांग]] लेख देखें। सांचे में मेघालय की वर्तनी बदलने मात्र से ही उसे सही मानचित्र नहीं मिल पाता। इस प्रकार से सांचा हटा देने से मेघालय के सभी स्थानों के लेख के मानचित्र बेकार हो जायेंगे। अतः पहले सुधार आवश्यक है, तब उस सांचे को हटाया जाए।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 16:39, 18 नवम्बर 2018 (UTC) ::::अद्यतन कर दिया है। अब शायद निर्भरता नहीं रही। यदि आपको कोई निर्भरता दिखाई दे तो बतायें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:06, 18 नवम्बर 2018 (UTC) :::::आपने Infobox indian jurisdiction को infobox settlement से बदल दिया है। अभी तो कोई समस्या प्रतीत नहीं हो रही है, किन्तु मूल साम्चे की भारतीय स्थानों हेतु कुछ विशेष प्राचल थे, जो सेटेलेमेण्ट में नहीं हैं। यह विश्व भर में किसी भी स्थान पर लागू होता है। अभी तो कोई समस्या नहीं दिख रही है। चाहे तो हटा दें, या चाहें तो कुछ समय के लिये रहने दें, शायद समस्या पता चले- जल्दीबाज़ी करना संभवतः सही न हो। शेष जैसा उचित समझें। ::::: Complex date साम्चे में अंग्रेज़ी के शब्द आते हैं, जिनमें बदलाव हेतु ही उसे यहाम आयात किया गया था। अब उसके बाद बदलाव लुआ में किये या नहीं, ये तो याद नहीं है। किन्तु यही समस्या थी। देख सकते हैं प्रलेखन में। ऐसे ही ्सेटेलमेण्ट में भी अंग्रेज़ी के शब्द हैं: Show map of मेघालय, Show map of भारत, आदि।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 02:22, 19 नवम्बर 2018 (UTC) == भाषा सुधार == आशीष जी, आपने [[भीमराव आम्बेडकर]] लेख में कई विभागों में भाषा सुधार किये हैं, किंतु शेष अनुभागों में भाषा सुधार की आवश्यकता हैं। मैं आपने बिनती करता हूं की आप बाकी विभागों में भाषा सुधार किजीये, धन्यवाद्। — [[सदस्य:संदेश हिवाळे|संदेश हिवाळे]] ([[सदस्य वार्ता:संदेश हिवाळे|वार्ता]]) 15:35, 3 जनवरी 2019 (UTC) == [[:चित्र:Viper island fansi ghar.JPG|चित्र:Viper island fansi ghar.JPG]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Viper island fansi ghar.JPG|चित्र:Viper island fansi ghar.JPG]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|मापदंड फ़2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|फ़2]]{{*}} चित्र का विकिमीडिया कॉमन्स पर स्रोत और लाइसेंस जानकारी सहित उपलब्ध होना'''</center> इसमें वे सभी फ़ाइलें आएँगी जो विकिमीडिया कॉमन्स पर उसी नाम अथवा किसी और नाम से उपलब्ध हैं, क्योंकि कॉमन्स की फाइलों को विकिपीडिया पर सीधे प्रयोग किया जा सकता है और वे अन्य प्रकल्पों पर भी प्रयोग की जा सकती हैं। आपके द्वारा अपलोड की गयी यह फ़ाइल अब [[:Commons:|विकिमीडिया कॉमन्स]] पर उपलब्ध है। कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइलों को विकिपीडिया से हटा दिया जाता है। आप चाहें तो [[:Commons:File:Viper island fansi ghar.JPG|कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइल]] को जाँच सकते हैं कि उसमें सभी जानकारी ठीक दी है या नहीं। यदि गड़बड़ी हो तो कृपया उसे ठीक कर दें।&nbsp;यदि वह फ़ाइल ठीक है तो कृपया [[विशेष:WhatLinksHere/चित्र:Viper island fansi ghar.JPG|जो पृष्ठ विकिपीडिया पर उपलब्ध फ़ाइल का प्रयोग करते हैं]], उनपर विकिपीडिया वाली फ़ाइल की जगह कॉमन्स वाली फ़ाइल का उपयोग करें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[सदस्य वार्ता:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 14:20, 5 जनवरी 2019 (UTC) [[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 05:31, 2 फ़रवरी 2019 (UTC) == How to protect our members page on Wikipedia for mobile == sir, my name is Mayank123456 srivastava please I member of English or hindi Wikipedia . sir I requested you please baatayae ki article ko protected kaise Kare of Mobile se . thanks you - your Wikipedia worker or member *Mayank123456 srivastava [[सदस्य:Mayank123456 srivastava|Mayank123456 srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Mayank123456 srivastava|वार्ता]]) 05:11, 11 मार्च 2019 (UTC) == विकिपीडिया:प्रबन्धक पद के लिये निवेदन == मैं इस पद के लिये अपनी स्वीकृति प्रदान करता हूँ। --[[सदस्य:mayank123456 srivastava |mayank123456 srivastava ]] 11:28,11 march (UTC) | ... ¦... _ '''समर्थन''' [[सदस्य:Mayank123456 srivastava|Mayank123456 srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Mayank123456 srivastava|वार्ता]]) 06:01, 11 मार्च 2019 (UTC) == [[:साँचा:भारत में कानून व्यवस्था|साँचा:भारत में कानून व्यवस्था]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:साँचा:भारत में कानून व्यवस्था|साँचा:भारत में कानून व्यवस्था]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/भारत में कानून व्यवस्था|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/भारत में कानून व्यवस्था]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>यह सांचा हटाया जा सकता है क्योंकी [[:साँचा:भारत में कानून प्रवर्तन]] सब कडीयोंको विस्तार में जोडता है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 05:05, 12 मार्च 2019 (UTC) == [[:हिन्दी कहानी : अंतरंग पहचान|हिन्दी कहानी : अंतरंग पहचान]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:हिन्दी कहानी : अंतरंग पहचान|हिन्दी कहानी : अंतरंग पहचान]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Prong$31|<span style= "color:#00FFFF">''Prongs''</span>]][[सदस्य वार्ता:Prong$31|<span style= "color:#00FF00">31</span>]] 05:12, 16 मार्च 2019 (UTC) == [[:छायावाद का रचनालोक|छायावाद का रचनालोक]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:छायावाद का रचनालोक|छायावाद का रचनालोक]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Prong$31|<span style= "color:#00FFFF">''Prongs''</span>]][[सदस्य वार्ता:Prong$31|<span style= "color:#00FF00">31</span>]] 05:12, 16 मार्च 2019 (UTC) ==<div style="font-size: 40px ; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'montserrat', sans-serif; line-height:normal;color:#555"><center>'''प्रतिभागिता अभिनन्दन!'''</center></div>== {{कोलकाता सम्मेलन रिपोर्ट|name= आशीष भटनागर}} == [[:श्रेणी:भारत के अभयारण्य|श्रेणी:भारत के अभयारण्य]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:श्रेणी:भारत के अभयारण्य|श्रेणी:भारत के अभयारण्य]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है।<br/>यह सुझाया गया है कि इस पृष्ठ को [[:भारत के वन्य अभयारण्य|भारत के वन्य अभयारण्य]] पृष्ठ के साथ विलय कर दिया जाए।<br/> इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/श्रेणियाँ/भारत के अभयारण्य|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/श्रेणियाँ/भारत के अभयारण्य]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>एक श्रेणी काफी है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 05:09, 17 मई 2019 (UTC) == [[:खेल एवं युवा मंत्रालय, भारत सरकार|खेल एवं युवा मंत्रालय, भारत सरकार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:खेल एवं युवा मंत्रालय, भारत सरकार|खेल एवं युवा मंत्रालय, भारत सरकार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Sandeep Raut|Sandeep Raut]] ([[सदस्य वार्ता:Sandeep Raut|वार्ता]]) 18:44, 18 मई 2019 (UTC) == भारतीय पेय पदार्थों की सूची == नमस्ते आशीष जी, [[भारतीय पेय पदार्थों की सूची]] और [[भारतीय व्यंजनों का इतिहास]] को 10 वर्ष से अधिक समय हो गये लेकिन अभी भी खाली ही पड़ी है। क्या आप सुधारना चाहेंगे?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:32, 24 मई 2019 (UTC) == [[:छत्तीसगढ़ के छत्तीस गढ़|छत्तीसगढ़ के छत्तीस गढ़]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:छत्तीसगढ़ के छत्तीस गढ़|छत्तीसगढ़ के छत्तीस गढ़]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Prong$31|<span style= "color:#00FFFF">''Prongs''</span>]][[सदस्य वार्ता:Prong$31|<span style= "color:#00FF00">31</span>]] 00:40, 29 जून 2019 (UTC) == [[:परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति|परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति|परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:36, 24 अगस्त 2019 (UTC) == विनम्र अनुरोध == [[रामायण और चित्रकला]] लेख की कडी [[रामायण]] लेख के [[रामायण|रामायण#इन्हें_भी_देखें]] विभाग मे जोडने मे कृपया सहायता करें । विनम्र अनुरोध [[विशेष:योगदान/117.195.48.60|117.195.48.60]] ([[सदस्य वार्ता:117.195.48.60|वार्ता]]) 07:06, 26 अगस्त 2019 (UTC) == [[:शिशुनाग वंश|शिशुनाग वंश]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:शिशुनाग वंश|शिशुनाग वंश]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/शिशुनाग वंश|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/शिशुनाग वंश]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>अर्थहीन सामग्री या गलत शीर्षक, संदर्भ रहित</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 08:25, 12 सितंबर 2019 (UTC) : टैग बदल कर विलय किया, क्योंकि जानकारी शिशुनाग '''राजवंश''' के बारे में है।--[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 08:53, 12 सितंबर 2019 (UTC) == आपका प्रबन्धक अधिकार हटाने का नामांकन == नमस्ते आशीष जी, हमारी नीति के अनुसार किसी प्रबन्धक को 6 महीने में कम से कम 180 सार्थक योगदान देने होते हैं। आपके पिछले 8 महीने में भी इतने सम्पादन नहीं है। इसलिए आपके अधिकार हटाने के लिए मेटा पर लिखा गया है।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 05:06, 8 अक्टूबर 2019 (UTC) :नमस्कार {{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} जी, तथा {{सुनो-प्रबंधक}}, ::मुझे अन्य कार्यों में व्यस्तता तथा हिन्दी विकि के कुछ स्थानीय कारणों से कार्य करने हेतु समय निकाल पाना कठिन हो रहा था, आगे समय मिलने पर पर्याप्त समय दूंगा। हाँ इतना अवश्य कहना चाहूंगा कि सीधे मेटा पर जाकर लिखने के बजाय यदि एक बार मुझसे हि सन्देश लिख दिया होता, तो मैं स्वयं ही अपने अधिकारत्याग कर देता। कार्य तब भी यही होता किन्तु प्रक्रिया बेहतर लगती। ::अभी भी अधिकारत्याग में मेरी पूर्ण स्वीकृति है।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 04:58, 9 अक्टूबर 2019 (UTC) :::नमस्ते आशीष जी, विकि में आपका पुनः स्वागत है। विकि में आपके योगदानों को देखते हुए मैं चाहूंगा कि आपका अधिकार हटाने से पूर्व आपको समय दिया जाए। यदि आप पुनः सक्रिय होते हैं तो मैं अधिकार हटाने की कार्यवाही १ महीने के बाद करने की अनुसंशा करूँगा। महीने में आपके संपादन आवश्यकताओं को पूर्ण करते हैं तो कार्यवाही न की जाए। उम्मीद करता हूँ कि आपकी सेवाएँ विकि को निरंतर मिलती रहेगी।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 10:57, 9 अक्टूबर 2019 (UTC) ::::नमस्ते आशीष जी, हिन्दुस्थान वासी जी ने कुछ गलत नहीं किया। कृपया इसे भावनात्मक रूप में न लें। आप पहले भी बार-बार प्रबन्धक बनते रहे हैं। आप ज्यों ही समय देने लगेंगे आपको पुनः प्रबन्धक बना दिया जायेगा। यदि आप अभी अपनी सक्रियता बढ़ा सकते हैं तो वो नामांकन वापस लिया जा सकता है। यदि आपको लगता है कि अभी आप समय नहीं दे पा रहे हैं तो इसको अन्यथा क्यों ले रहे हो? @आर्यावर्त जी, आप अपनी राजनीति न करें तो बेहतर होगा। विकिपीडिया को राजनीति का अड्डा न बनायें। पहले भी आशीष जी बार बार प्रबन्धक बनें हैं। आजतक मैंने नहीं देखा कि उन्हें सक्रिय होने पर पुनः प्रबन्धक बनने में कोई समस्या आयी हो।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:01, 9 अक्टूबर 2019 (UTC) : नमस्ते आशीष जी, चूंकि आपने मुझे भी सूचित किया इसलिए टिप्पणी कर रहा हूँ। मैं [[स:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी के कदम और [[स:संजीव कुमार|संजीव]] जी की उपर्युक्त टिप्पणी से पूर्णतः सहमत हूँ। हम आपके पूर्व योगदान और वर्तमान व्यस्तता का सम्मान करते हैं। धन्यवाद। सादर। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 17:02, 9 अक्टूबर 2019 (UTC) == WikiConference India 2020: IRC today == {{subst:WCI2020-IRC (Oct 2019)}} [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 05:27, 20 अक्टूबर 2019 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&oldid=19473034 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == WikiConference India 2020: IRC today == Greetings, thanks for taking part in the initial conversation around the [[:m:WikiConference_India_2020:_Initial_conversations|proposal for WikiConference India 2020]] in Hyderabad. Firstly, we are happy to share the news that there has been a very good positive response [[:m:WikiConference_India_2020:_Initial_conversations#Individual_Wikimedians|from individual Wikimedians]]. Also there have been community-wide discussions on local Village Pumps on various languages. Several of these discussions [[:m:WikiConference_India_2020:_Initial_conversations#Community_endorsements|have reached consensus]], and supported the initiative. To conclude this initial conversation and formalise the consensus, an IRC is being hosted today evening. We can clear any concerns/doubts that we have during the IRC. Looking forward to your participation. <u>The details of the IRC are</u> *Timings and Date: 6:00 pm IST (12:30 pm UTC) on 20 August 2019 *Website: https://webchat.freenode.net/ *Channel: #wci <small>'''''Note:''' Initially, all the users who have engaged on [[:m:WikiConference India 2020: Initial conversations|WikiConference India 2020: Initial conversations]] page or its talk page were added to the [[:m:Global message delivery/Targets/WCI2020|WCI2020 notification list]]. Members of this list will receive regular updates regarding WCI2020. If you would like to opt-out or change the target page, please do so on [[:m:Global message delivery/Targets/WCI2020|this page]].''</small> This message is being sent again because template substitution failed on non-Meta-Wiki Wikis. Sorry for the inconvenience. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 05:58, 20 अक्टूबर 2019 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&oldid=19473034 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [WikiConference India 2020] Invitation to participate in the Community Engagement Survey == This is an invitation to participate in the Community Engagement Survey, which is one of the key requirements for drafting the Conference & Event Grant application for WikiConference India 2020 to the Wikimedia Foundation. The survey will have questions regarding a few demographic details, your experience with Wikimedia, challenges and needs, and your expectations for WCI 2020. The responses will help us to form an initial idea of what is expected out of WCI 2020, and draft the grant application accordingly. Please note that this will not directly influence the specificities of the program, there will be a detailed survey to assess the program needs post-funding decision. *Please fill the survey at; https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd7_hpoIKHxGW31RepX_y4QxVqoodsCFOKatMTzxsJ2Vbkd-Q/viewform *The survey will be open until 23:59 hrs of 22 December 2019. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 05:10, 12 दिसम्बर 2019 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&oldid=19617891 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:कालसर्प योग|कालसर्प योग]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कालसर्प योग|कालसर्प योग]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कालसर्प योग|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कालसर्प योग]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:56, 1 फ़रवरी 2020 (UTC) == [[बगलामुखी मंदिर, इंदौर]] के विषय में == मान्यवर, मैं इस तरह के एक विस्तृत और अद्भुत लेख लिखने के लिए सबसे पहले धन्यवाद देना चाहूंगा। उसी के बारे में मेरा प्रश्न लेख का शीर्षक है। यह कहता है कि स्थान इंदौर में है, हालांकि, मंदिर इंदौर से लगभग 150 किलोमीटर दूर है। यह शाजापुर के आगर मालवा के एक अलग जिले में है। इसलिए, मैं आपसे अनुरोध करता हूं कि आप लेख का नाम बदलकर बगलामुखी माता, नलखेड़ा या बस बगलामुखी माता मंदिर रख दें। धन्यवाद! उत्तिष्ठ भारत: — [[सदस्य:TheodoreIndiana|TheodoreIndiana]] ([[सदस्य वार्ता:TheodoreIndiana|वार्ता]]) 15:49, 1 फ़रवरी 2020 (UTC) == [WikiConference India 2020] Conference & Event Grant proposal == WikiConference India 2020 team is happy to inform you that the [[m:Grants:Conference/WikiConference India 2020|Conference & Event Grant proposal for WikiConference India 2020]] has been submitted to the Wikimedia Foundation. This is to notify community members that for the last two weeks we have opened the proposal for community review, according to the [[m:Grants:Conference|timeline]], post notifying on Indian Wikimedia community mailing list. After receiving feedback from several community members, certain aspects of the proposal and the budget have been changed. However, community members can still continue engage on the talk page, for any suggestions/questions/comments. After going through the proposal + [[m:Grants:Conference/WikiConference_India_2020#FAQs|FAQs]], if you feel contented, please endorse the proposal at [[m:Grants:Conference/WikiConference_India_2020#Endorsements|''WikiConference_India_2020#Endorsements'']], along with a rationale for endorsing this project. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 18:21, 19 फ़रवरी 2020 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&oldid=19740275 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:२६१|२६१]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:२६१|२६१]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[User:कन्हाई प्रसाद चौरसिया|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">कन्हाई प्रसाद चौरसिया</span>]] [[User talk:कन्हाई प्रसाद च|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 18:58, 29 फ़रवरी 2020 (UTC) == [[:२३२|२३२]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:२३२|२३२]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[User:कन्हाई प्रसाद चौरसिया|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">कन्हाई प्रसाद चौरसिया</span>]] [[User talk:कन्हाई प्रसाद च|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 18:58, 29 फ़रवरी 2020 (UTC) == [[:चिकित्सा पद्धतियां|चिकित्सा पद्धतियां]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चिकित्सा पद्धतियां|चिकित्सा पद्धतियां]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अर्थहीन लेख यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 15:57, 22 मार्च 2020 (UTC) == [[:चित्र:Ash wiki.jpg|चित्र:Ash wiki.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Ash wiki.jpg|चित्र:Ash wiki.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|मापदंड फ़2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|फ़2]]{{*}} चित्र का विकिमीडिया कॉमन्स पर स्रोत और लाइसेंस जानकारी सहित उपलब्ध होना'''</center> इसमें वे सभी फ़ाइलें आएँगी जो विकिमीडिया कॉमन्स पर उसी नाम अथवा किसी और नाम से उपलब्ध हैं, क्योंकि कॉमन्स की फाइलों को विकिपीडिया पर सीधे प्रयोग किया जा सकता है और वे अन्य प्रकल्पों पर भी प्रयोग की जा सकती हैं। आपके द्वारा अपलोड की गयी यह फ़ाइल अब [[:Commons:|विकिमीडिया कॉमन्स]] पर उपलब्ध है। कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइलों को विकिपीडिया से हटा दिया जाता है। आप चाहें तो [[:Commons:File:Ashish Bhatnagar Hindi Wikipedia Jan2017.jpg|कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइल]] को जाँच सकते हैं कि उसमें सभी जानकारी ठीक दी है या नहीं। यदि गड़बड़ी हो तो कृपया उसे ठीक कर दें।&nbsp;यदि वह फ़ाइल ठीक है तो कृपया [[विशेष:WhatLinksHere/चित्र:Ash wiki.jpg|जो पृष्ठ विकिपीडिया पर उपलब्ध फ़ाइल का प्रयोग करते हैं]], उनपर विकिपीडिया वाली फ़ाइल की जगह कॉमन्स वाली फ़ाइल का उपयोग करें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:25, 25 मार्च 2020 (UTC) == [[:साँचा:Infobox Hellenic Royalty|साँचा:Infobox Hellenic Royalty]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Infobox Hellenic Royalty|साँचा:Infobox Hellenic Royalty]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। टूटा हुआ पुनर्निर्देश यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[User:CptViraj|<font color="black">'''केप्टनविराज'''</font>]] ([[User talk:CptViraj|📧]]) 08:33, 3 अप्रैल 2020 (UTC) == सार्वभौमिक आचार संहिता (यूनिवर्सल कोड ऑफ कंडक्ट) पर आपके महत्वपूर्ण विचार == प्रिय मित्र, [[:m:Universal_Code_of_Conduct/hi|सार्वभौमिक आचार संहिता]] (यूनिवर्सल कोड ऑफ कंडक्ट) जिसका उद्देश्य विकिपीडिया पर ऐसा वातावरण बनाने में मदद करना है जहाँ कोई भी, '''बिना किसी उत्पीड़न अथवा भय के''', सुरक्षित रूप से अपना योगदान दे सके। इस विषय पर विभिन्न समुदाय के सदस्यों से उनके विचार एकत्रित किए जा रहे हैं। चूँकि आप समुदाय के एक '''महत्वपूर्ण सदस्य''' हैं, आपके दिए विचार तथा सुझाव हमारे लिए '''अति महत्वपूर्ण''' है जो की इस सार्वभौमिक आचार संहिता को बनाने में न केवल सहायक होंगे अपितु '''हमारे विकिपीडिया समुदाय का प्रतिनिधित्व''' भी करेंगे। आपके लिए इस आचार संहिता की भाषा और सामग्री को बेहतर ढंग से प्रस्तुत करने, उत्पीड़न मुक्त स्थान बनाने तथा विकी आंदोलन को आगे बढ़ाने में योगदान करने का '''प्रमुख अवसर''' है। '''[https://docs.google.com/forms/u/1/d/e/1FAIpQLSefDi72TbTsVERmsVnfjzHxSs9LE_9NAOarPun5Wv9vpVqabg/viewform?usp=send_form आपकी सुविधा हेतु एक गूगल प्रपत्र]''' (फॉर्म : कुछ ही मिनटों में भरने योग्य) भी तैयार किया गया है जिसके भरने की '''अंतिम तिथि 25 अप्रेल 2020''' है, इस प्रपत्र को भरकर इस विषय पर अपने विचार/सुझाव देवें इसके अतिरिक्त आप अपने विचार चौपाल, [[:m:User_talk:Suyash_(WMF)|मेरे वार्ता पृष्ठ]], अथवा सीधे ई-मेल (suyash-ctr [at] wikimedia [.] org) के माध्यम से भी दे सकते है, धन्यवाद! ''यह संदेश 'मास-मैसेज' संदेश सुविधा के माध्यम से दिया गया है।'' --[[:m:User:Suyash (WMF)|Suyash (WMF)]]([[User_talk:Suyash_(WMF)|वार्ता]]), {{<includeonly>subst:</includeonly>#time:l G:i, d F Y||hi}} (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Suyash_(WMF)/WP-lists&oldid=19993507 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Suyash (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:चित्र:Dd logo.gif|चित्र:Dd logo.gif]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Dd logo.gif|चित्र:Dd logo.gif]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|मापदंड फ़3]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|फ़3]]{{*}} अप्रयुक्त ग़ैर मुक्त उचित उपयोग फ़ाइल'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जो कॉपीराइट सुरक्षित हैं और उचित उपयोग हेतु विकिपीडिया पर डाली गई हैं, परंतु जिनका कोई उपयोग न किया जा रहा है और न ही होने की संभावना है। जो चित्र किसी ऐसे लेख के लिये अपलोड किये गए हैं जो बनाया जाना है, उन्हें इस मापदंड के अंतर्गत तभी हटाया जा सकता है यदि उनके अपलोड होने के 7 दिन पश्चात तक वो लेख न बने। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर कॉपीराइट सुरक्षित सामग्री तभी रखी जा सकती है यदि उनका उपयोग "उचित उपयोग" (fair use) में गिना जाता हो। यदि इस फ़ाइल का उपयोग कहीं भी इसके अंतर्गत नहीं किया जा सकता तो इसे हटा दिया जाएगा। यदि आपने इस फ़ाइल का उपयोग कहीं किया था और इसे वहाँ से किसी ने हटाया है तो आप उस लेख की जानकारी इसके वार्ता पृष्ठ पर दे सकते हैं। यदि इस फ़ाइल पर उचित उपयोग औचित्य (fair use rationale) नहीं दिया हुआ है तो एक उचित उपयोग औचित्य लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 18:37, 7 मई 2020 (UTC) == [[:चित्र:MumbaiIndians.png|चित्र:MumbaiIndians.png]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:MumbaiIndians.png|चित्र:MumbaiIndians.png]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|मापदंड फ़3]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|फ़3]]{{*}} अप्रयुक्त ग़ैर मुक्त उचित उपयोग फ़ाइल'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जो कॉपीराइट सुरक्षित हैं और उचित उपयोग हेतु विकिपीडिया पर डाली गई हैं, परंतु जिनका कोई उपयोग न किया जा रहा है और न ही होने की संभावना है। जो चित्र किसी ऐसे लेख के लिये अपलोड किये गए हैं जो बनाया जाना है, उन्हें इस मापदंड के अंतर्गत तभी हटाया जा सकता है यदि उनके अपलोड होने के 7 दिन पश्चात तक वो लेख न बने। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर कॉपीराइट सुरक्षित सामग्री तभी रखी जा सकती है यदि उनका उपयोग "उचित उपयोग" (fair use) में गिना जाता हो। यदि इस फ़ाइल का उपयोग कहीं भी इसके अंतर्गत नहीं किया जा सकता तो इसे हटा दिया जाएगा। यदि आपने इस फ़ाइल का उपयोग कहीं किया था और इसे वहाँ से किसी ने हटाया है तो आप उस लेख की जानकारी इसके वार्ता पृष्ठ पर दे सकते हैं। यदि इस फ़ाइल पर उचित उपयोग औचित्य (fair use rationale) नहीं दिया हुआ है तो एक उचित उपयोग औचित्य लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 18:38, 7 मई 2020 (UTC) == [[:हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ|हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ|हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। लेख का विषय उल्लेखनीय नहीं है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।-[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 18:35, 19 मई 2020 (UTC) == [[:चित्र:Mehandi.jpg|चित्र:Mehandi.jpg]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:Mehandi.jpg|चित्र:Mehandi.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Mehandi.jpg|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Mehandi.jpg]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>Original on en.wiki was deleted because it had no permission</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 16:45, 20 मई 2020 (UTC) == [[:मिशेल ओबामा/मोम का पुतला|मिशेल ओबामा/मोम का पुतला]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:मिशेल ओबामा/मोम का पुतला|मिशेल ओबामा/मोम का पुतला]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मिशेल ओबामा/मोम का पुतला|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मिशेल ओबामा/मोम का पुतला]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>इस उपपृष्ठ की सामग्री को मूल लेख में शामिल करके हटा देना चाहिए।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:02, 26 मई 2020 (UTC) == [[भारतीय अन्तर्राष्ट्रीय व्यापार मेला 2008]] == Hi! I noticed that many files in this article have been deleted. Perhas they can be undeleted and fixed? They need a source and a license and if you have taken any of the photos it should be easy to fix. Perhaps you would like to take a look? --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 15:09, 3 जून 2020 (UTC) == [[:कछवाहा|कछवाहा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कछवाहा|कछवाहा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कछवाहा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कछवाहा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:02, 7 जून 2020 (UTC) आशीष जी नमस्कार. मैंने सोलहवीं शताब्दी के एक धर्मोपदेशक, पुष्टिमार्ग के आचार्य पर एक पृष्ठ बनाया है, किन्तु इसे अपलोड करने में समस्या आरही है. शायद स्पैम फ़िल्टर की वजह से ऐसा हो रहा है. जो मैसेज आरहा है वह है - "त्रुटि: आप जिस पृष्ठ को सँजोना चाहते थे उसे रद्दी सामग्री की छननी ने अवरोधित किया हुआ है। यह संभवतः किसी कर्पसूचित बाहरी स्थल की कड़ी की वजह से हुआ है। नीचे दिये हुए पाठ को स्पॅम सुरक्षा फिल्टर द्वारा रोका गया था: wordpress.com" कृपया इसे हटवाएं. मैंने यह चौपाल पर भी डाला था पर कोई उत्तर नहीं आया और न कोई मदद. धन्यवाद. [[सदस्य:कनाश|कनाश]] ([[सदस्य वार्ता:कनाश|वार्ता]]) 05:33, 7 जून 2020 (UTC) {{WPWP सन्देश}} ==एक आई पी से बर्बरता हेतु अपील== नमस्कार श्रीमान आशीष जी, इन आई पी (https://hi.wikipedia.org/wiki/विशेष:योगदान/2409:4052:810:DFF2:0:0:1372:B0 https://hi.wikipedia.org/wiki/विशेष:योगदान/2405:205:1582:8F32:0:0:2823:B0AC https://hi.wikipedia.org/wiki/विशेष:योगदान/2409:4052:2192:5548:0:0:19A:10A4) से बार बार कोई मेरे कार्य में बाधा डालने का प्रयत्न कर रहा है, कृपया इसको जल्द से जल्द ब्लॉक करे। आप मेरे यूजर पृष्ठ पर आकर इतिहास देख सकते है। मुझे आश्चर्य है कि हिंदी विकिपीडिया पर ट्विंकल टूल किसी भी िप की रिपोर्ट करने में असमर्थ है, मैंने प्रयास किया लेकिन नहीं हुआ इसलिये मुझे सीधे आपसे संपर्क करना पड़ा। यह मेरे खाते को ब्लॉक दिखने का प्रयत्न कर रहा है, जबकि ऐसा है नहीं। [[सदस्य:DMySon|DMySon]] ([[सदस्य वार्ता:DMySon|वार्ता]]) 10:51, 7 अगस्त 2020 (UTC) == [[:मिंटो रोड कालोनी|मिंटो रोड कालोनी]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:मिंटो रोड कालोनी|मिंटो रोड कालोनी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:SriSriChinmaya|SriSriChinmaya]] ([[सदस्य वार्ता:SriSriChinmaya|वार्ता]]). 11:34, 8 अगस्त 2020 (UTC) == [[:चित्र:Ashish Bhatnagar 2019.jpg|चित्र:Ashish Bhatnagar 2019.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Ashish Bhatnagar 2019.jpg|चित्र:Ashish Bhatnagar 2019.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|मापदंड फ़2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|फ़2]]{{*}} चित्र का विकिमीडिया कॉमन्स पर स्रोत और लाइसेंस जानकारी सहित उपलब्ध होना'''</center> इसमें वे सभी फ़ाइलें आएँगी जो विकिमीडिया कॉमन्स पर उसी नाम अथवा किसी और नाम से उपलब्ध हैं, क्योंकि कॉमन्स की फाइलों को विकिपीडिया पर सीधे प्रयोग किया जा सकता है और वे अन्य प्रकल्पों पर भी प्रयोग की जा सकती हैं। आपके द्वारा अपलोड की गयी यह फ़ाइल अब [[:Commons:|विकिमीडिया कॉमन्स]] पर उपलब्ध है। कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइलों को विकिपीडिया से हटा दिया जाता है। आप चाहें तो [[:Commons:File:Ashish Bhatnagar 2019.jpg|कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइल]] को जाँच सकते हैं कि उसमें सभी जानकारी ठीक दी है या नहीं। यदि गड़बड़ी हो तो कृपया उसे ठीक कर दें।&nbsp;यदि वह फ़ाइल ठीक है तो कृपया [[विशेष:WhatLinksHere/चित्र:Ashish Bhatnagar 2019.jpg|जो पृष्ठ विकिपीडिया पर उपलब्ध फ़ाइल का प्रयोग करते हैं]], उनपर विकिपीडिया वाली फ़ाइल की जगह कॉमन्स वाली फ़ाइल का उपयोग करें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 15:29, 9 सितंबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Kolkata subarban railway.jpg|चित्र:Kolkata subarban railway.jpg]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:Kolkata subarban railway.jpg|चित्र:Kolkata subarban railway.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Kolkata subarban railway.jpg|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Kolkata subarban railway.jpg]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>Text bottom right corner (c) Samit Roy....., 2003</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 16:54, 20 सितंबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Shillong golf course2.jpg|चित्र:Shillong golf course2.jpg]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:Shillong golf course2.jpg|चित्र:Shillong golf course2.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Shillong golf course2.jpg|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Shillong golf course2.jpg]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>Text says "Photographer: Ajit Thapa". There is no proof of permission.</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 17:05, 20 सितंबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:बिहार emblem.JPG|चित्र:बिहार emblem.JPG]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:बिहार emblem.JPG|चित्र:बिहार emblem.JPG]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/बिहार emblem.JPG|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/बिहार emblem.JPG]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>Unused</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 17:09, 20 सितंबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:ASEANPara.png|चित्र:ASEANPara.png]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:ASEANPara.png|चित्र:ASEANPara.png]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/ASEANPara.png|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/ASEANPara.png]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>Unused</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 17:12, 20 सितंबर 2020 (UTC) == [[:विशिष्ट आर्थिक क्षेत्र|विशिष्ट आर्थिक क्षेत्र]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विशिष्ट आर्थिक क्षेत्र|विशिष्ट आर्थिक क्षेत्र]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।-[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 10:39, 2 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:UPSIDC logo.jpg|चित्र:UPSIDC logo.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:UPSIDC logo.jpg|चित्र:UPSIDC logo.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Mayankkkkk|Mayankkkkk]] ([[सदस्य वार्ता:Mayankkkkk|वार्ता]]) 08:47, 19 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Cii logo.JPG|चित्र:Cii logo.JPG]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Cii logo.JPG|चित्र:Cii logo.JPG]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Mayankkkkk|Mayankkkkk]] ([[सदस्य वार्ता:Mayankkkkk|वार्ता]]) 08:48, 19 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Coal india ltd.jpg|चित्र:Coal india ltd.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Coal india ltd.jpg|चित्र:Coal india ltd.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Mayankkkkk|Mayankkkkk]] ([[सदस्य वार्ता:Mayankkkkk|वार्ता]]) 08:48, 19 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Itc.gif|चित्र:Itc.gif]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Itc.gif|चित्र:Itc.gif]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Mayankkkkk|Mayankkkkk]] ([[सदस्य वार्ता:Mayankkkkk|वार्ता]]) 08:49, 19 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Rajasthanroyalslogo.gif|चित्र:Rajasthanroyalslogo.gif]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Rajasthanroyalslogo.gif|चित्र:Rajasthanroyalslogo.gif]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Mayankkkkk|Mayankkkkk]] ([[सदस्य वार्ता:Mayankkkkk|वार्ता]]) 08:50, 19 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Kashi vishwanath temple.png]] == Hi! I was told on [[सदस्य_वार्ता:SM7#चित्र:Kashi_vishwanath_temple.png]] that it was you that uploaded this photo and that it had no license. Is there any chance you can add a license if the photo is undeleted? It is used in [[:चित्र:Varanasi collage by ashish.JPG]] and its a good photo so it would be nice if you can help fix it! --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 19:32, 23 अक्टूबर 2020 (UTC) : Hello! I was hoping you could help me with this photo because its a really good photo. So if you have time to have a look it would be great! --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 14:13, 4 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती|बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती|बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:58, 26 नवम्बर 2020 (UTC) == [[:विश्वास सावरकर|विश्वास सावरकर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विश्वास सावरकर|विश्वास सावरकर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। पृष्ठ के लिए योग्य नहीं. इनका विवरण [[विनायक दामोदर सावरकर]] के पृष्ठ पर पहले से है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Walrus Ji|Walrus Ji]] ([[सदस्य वार्ता:Walrus Ji|वार्ता]]) 12:55, 3 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:प्रभात चिपलूनकर|प्रभात चिपलूनकर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:प्रभात चिपलूनकर|प्रभात चिपलूनकर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। पृष्ठ के लिए योग्य नहीं. इनका विवरण [[विनायक दामोदर सावरकर]] के पृष्ठ पर पहले से है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Walrus Ji|Walrus Ji]] ([[सदस्य वार्ता:Walrus Ji|वार्ता]]) 12:56, 3 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:अप्पा कसार|अप्पा कसार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अप्पा कसार|अप्पा कसार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। विकिपीडिया पृष्ठ के लिए योग्य नहीं. यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Walrus Ji|Walrus Ji]] ([[सदस्य वार्ता:Walrus Ji|वार्ता]]) 12:59, 3 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:अप्पा कसार|अप्पा कसार]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:अप्पा कसार|अप्पा कसार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अप्पा कसार|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अप्पा कसार]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं। अलग से ज्ञानकोशीय लेख की आवश्यकता/संभावना नहीं। (शीह प्रचार को हहेच में बदला गया)।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:56, 15 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:मुखपृष्ठ/प्रमुख चित्र पूर्व|मुखपृष्ठ/प्रमुख चित्र पूर्व]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:मुखपृष्ठ/प्रमुख चित्र पूर्व|मुखपृष्ठ/प्रमुख चित्र पूर्व]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 11:05, 12 फ़रवरी 2021 (UTC) == [[:चित्र:Maruti Old Logo.JPG|चित्र:Maruti Old Logo.JPG]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Maruti Old Logo.JPG|चित्र:Maruti Old Logo.JPG]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 18:06, 9 मार्च 2021 (UTC) == [[:साँचा:लम्बाई की इकाई|साँचा:लम्बाई की इकाई]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:साँचा:लम्बाई की इकाई|साँचा:लम्बाई की इकाई]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/लम्बाई की इकाई|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/लम्बाई की इकाई]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>अनुपयोगी साँचे</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:53, 23 मई 2021 (UTC) == [[:झोल्का|झोल्का]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:झोल्का|झोल्का]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Prahar sinh|Prahar sinh]] ([[सदस्य वार्ता:Prahar sinh|वार्ता]]) 13:29, 24 जून 2021 (UTC) == [[:सत्यम|सत्यम]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सत्यम|सत्यम]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:28, 28 जून 2021 (UTC) == want to ask == {{talkback}}hi, i saw your research on kashi raj , i am also reserching on the same topic so i was hoping that if you could help me out by telling from where you got those refrences like chetsingh-villas , hoping to get your reply --[[सदस्य:Gaurav 3894|Gaurav 3894]] ([[सदस्य वार्ता:Gaurav 3894|वार्ता]]) 10:38, 30 जून 2021 (UTC) == 2021 Wikimedia Foundation Board elections: Eligibility requirements for voters == Greetings, The eligibility requirements for voters to participate in the 2021 Board of Trustees elections have been published. You can check the requirements on [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021#Eligibility_requirements_for_voters|this page]]. You can also verify your eligibility using the [https://meta.toolforge.org/accounteligibility/56 AccountEligiblity tool]. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 16:32, 30 जून 2021 (UTC) <small>''Note: You are receiving this message as part of outreach efforts to create awareness among the voters.''</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21669859 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:बुंदेलखंड का इतिहास|बुंदेलखंड का इतिहास]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बुंदेलखंड का इतिहास|बुंदेलखंड का इतिहास]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुंदेलखंड का इतिहास|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुंदेलखंड का इतिहास]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:55, 15 अगस्त 2021 (UTC) == [[:कंदरी प्राचीन मंदिर|कंदरी प्राचीन मंदिर]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कंदरी प्राचीन मंदिर|कंदरी प्राचीन मंदिर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कंदरी प्राचीन मंदिर|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कंदरी प्राचीन मंदिर]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 07:56, 23 अगस्त 2021 (UTC) == [[:दिल्ली की श्रेणियाँ|दिल्ली की श्रेणियाँ]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:दिल्ली की श्रेणियाँ|दिल्ली की श्रेणियाँ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 08:56, 11 सितंबर 2021 (UTC) == [[:चित्रगुप्त चालीसा|चित्रगुप्त चालीसा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्रगुप्त चालीसा|चित्रगुप्त चालीसा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चित्रगुप्त चालीसा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चित्रगुप्त चालीसा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:15, 27 सितंबर 2021 (UTC) == [[:दिल्ली में विदेशी खाना|दिल्ली में विदेशी खाना]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:दिल्ली में विदेशी खाना|दिल्ली में विदेशी खाना]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/दिल्ली में विदेशी खाना|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/दिल्ली में विदेशी खाना]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 17:50, 27 सितंबर 2021 (UTC) == [[:कायस्थ भटनागर सदर सभा हिंद|कायस्थ भटनागर सदर सभा हिंद]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:कायस्थ भटनागर सदर सभा हिंद|कायस्थ भटनागर सदर सभा हिंद]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 15:28, 30 सितंबर 2021 (UTC) == [[:भटनागर समाचार|भटनागर समाचार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:भटनागर समाचार|भटनागर समाचार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 15:28, 30 सितंबर 2021 (UTC) == [[:परस्पर विवाह उपहार|परस्पर विवाह उपहार]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:परस्पर विवाह उपहार|परस्पर विवाह उपहार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/परस्पर विवाह उपहार|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/परस्पर विवाह उपहार]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 12:40, 7 अक्टूबर 2021 (UTC) == [[:विवाह शिलारोहण|विवाह शिलारोहण]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:विवाह शिलारोहण|विवाह शिलारोहण]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/विवाह शिलारोहण|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/विवाह शिलारोहण]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 12:41, 7 अक्टूबर 2021 (UTC) == [[:हरिद्रालेपन|हरिद्रालेपन]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:हरिद्रालेपन|हरिद्रालेपन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हरिद्रालेपन|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हरिद्रालेपन]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 12:42, 7 अक्टूबर 2021 (UTC) == [[:ग्रह योग|ग्रह योग]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:ग्रह योग|ग्रह योग]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ग्रह योग|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ग्रह योग]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 12:44, 7 अक्टूबर 2021 (UTC) ==please help with locked page== https://en.m.wikipedia.org/wiki/I-League_2nd_Division "level on pyramid = 2" == [[:सप्तनदी|सप्तनदी]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:सप्तनदी|सप्तनदी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सप्तनदी|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सप्तनदी]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:59, 3 नवम्बर 2021 (UTC) == [[:राणा अमरसाल|राणा अमरसाल]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:राणा अमरसाल|राणा अमरसाल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राणा अमरसाल|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राणा अमरसाल]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध, कोई भी विश्वसनीय स्रोत उपलब्ध नहीं जो इस नाम की पुष्टि करता हो, ज्ञात स्रोतों के अनुसार अमरकोट में तात्कालिक राजा का नाम "राणा प्रसाद" था।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:01, 19 नवम्बर 2021 (UTC) == [[:विश्व के देशों में शहरों की सूचियाँ|विश्व के देशों में शहरों की सूचियाँ]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विश्व के देशों में शहरों की सूचियाँ|विश्व के देशों में शहरों की सूचियाँ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:52, 19 नवम्बर 2021 (UTC) == [[:महामंदिर|महामंदिर]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:महामंदिर|महामंदिर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महामंदिर|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महामंदिर]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध जो उल्लेखनीय नहीं है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:05, 19 नवम्बर 2021 (UTC) == [[:हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ|हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ|हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>लेख का विषय उल्लेखनीय नहीं है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 17:14, 6 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:धूनीवाले दादाजी|धूनीवाले दादाजी]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:धूनीवाले दादाजी|धूनीवाले दादाजी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/धूनीवाले दादाजी|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/धूनीवाले दादाजी]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 18:02, 11 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:भवानी माता मंदिर, खंडवा|भवानी माता मंदिर, खंडवा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:भवानी माता मंदिर, खंडवा|भवानी माता मंदिर, खंडवा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भवानी माता मंदिर, खंडवा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भवानी माता मंदिर, खंडवा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 18:04, 11 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:नूहानी वंश|नूहानी वंश]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:नूहानी वंश|नूहानी वंश]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/नूहानी वंश|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/नूहानी वंश]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 08:42, 16 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:बुधवार व्रत कथा|बुधवार व्रत कथा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बुधवार व्रत कथा|बुधवार व्रत कथा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुधवार व्रत कथा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुधवार व्रत कथा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 14:34, 19 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:ब्रज परिक्रमा|ब्रज परिक्रमा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:ब्रज परिक्रमा|ब्रज परिक्रमा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रज परिक्रमा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रज परिक्रमा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 06:25, 25 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:कंकरोली|कंकरोली]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:कंकरोली|कंकरोली]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> [[सदस्य:Mnhrdng|मनोहर ]] ([[सदस्य वार्ता:Mnhrdng|वार्ता]]) 10:49, 19 फ़रवरी 2022 (UTC) == [[:निजात|निजात]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:निजात|निजात]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/निजात|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/निजात]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:51, 2 अगस्त 2022 (UTC) == [[:प्रायश्चित होम|प्रायश्चित होम]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:प्रायश्चित होम|प्रायश्चित होम]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/प्रायश्चित होम|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/प्रायश्चित होम]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>विषय उल्लेखनीय नहीं लग रहा, कोई विश्वसनीय स्रोत भी नहीं दिया गया है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:47, 13 अगस्त 2022 (UTC) == [[:बुंदेलखंड के त्यौहार|बुंदेलखंड के त्यौहार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:बुंदेलखंड के त्यौहार|बुंदेलखंड के त्यौहार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6|मापदंड व6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6|व6]]{{*}} साफ़ कॉपीराइट उल्लंघन'''</center> इस मापदंड में वे सभी पृष्ठ आते हैं जो साफ़ तौर पर कॉपीराइट उल्लंघन हैं और जिनके इतिहास में उल्लंघन से मुक्त कोई भी अवतरण नहीं है। इसमें वे पृष्ठ भी आते हैं जिनपर डाली गई सामग्री का कॉपीराइट स्वयं उसी सदस्य के पास है और सदस्य ने उसका पहला प्रकाशन किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत नहीं किया है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:23, 17 अगस्त 2022 (UTC) == [[:बीकानेर की जातियां|बीकानेर की जातियां]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बीकानेर की जातियां|बीकानेर की जातियां]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बीकानेर की जातियां|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बीकानेर की जातियां]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध एवं अनावश्यक लेख।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:17, 25 अगस्त 2022 (UTC) == [[:साँचा:Pp-pending|साँचा:Pp-pending]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Pp-pending|साँचा:Pp-pending]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 20:15, 26 सितंबर 2022 (UTC) == [[:साँचा:Delhi Barnstar|साँचा:Delhi Barnstar]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Delhi Barnstar|साँचा:Delhi Barnstar]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 20:30, 26 मार्च 2023 (UTC) == [[:रांगेय राघव की कृतियां|रांगेय राघव की कृतियां]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:रांगेय राघव की कृतियां|रांगेय राघव की कृतियां]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/रांगेय राघव की कृतियां|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/रांगेय राघव की कृतियां]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>लेख में ज्यादातर कड़ियाँ लाल रंग में हैं और मुझे इसके लिए अलग से लेख की आवश्यकता नहीं लगती।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:17, 5 अप्रैल 2023 (UTC) == [[:योग और मोटापा|योग और मोटापा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:योग और मोटापा|योग और मोटापा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/योग और मोटापा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/योग और मोटापा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>अनावश्यक और मूल शोध की तरह लिखा लेख।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:43, 10 मई 2023 (UTC) == [[:बृहस्पतिवार व्रत कथा|बृहस्पतिवार व्रत कथा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बृहस्पतिवार व्रत कथा|बृहस्पतिवार व्रत कथा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बृहस्पतिवार व्रत कथा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बृहस्पतिवार व्रत कथा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>ज्ञानकोशीय महत्व एवं [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]] स्पष्ट नहीं। सफाई से पूर्व लेख पूजा विधि की तरह लिखा हुआ था।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:49, 18 मई 2023 (UTC) == [[:१ई+८ मी॰²|१ई+८ मी॰²]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:१ई+८ मी॰²|१ई+८ मी॰²]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:59, 10 अक्टूबर 2023 (UTC) == [[:कालिंदी एक्स्प्रेस ४७२४|कालिंदी एक्स्प्रेस ४७२४]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:कालिंदी एक्स्प्रेस ४७२४|कालिंदी एक्स्प्रेस ४७२४]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:23, 15 नवम्बर 2023 (UTC) == [[:पनीर टिक्का|पनीर टिक्का]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:पनीर टिक्का|पनीर टिक्का]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Nadzik|Nadzik]] ([[सदस्य वार्ता:Nadzik|वार्ता]]) 14:03, 10 दिसम्बर 2023 (UTC) == [[:ISO मानकों की सूची|ISO मानकों की सूची]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:ISO मानकों की सूची|ISO मानकों की सूची]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:21, 27 दिसम्बर 2023 (UTC) == [[:शेषाद्री एक्स्प्रेस ७२१०|शेषाद्री एक्स्प्रेस ७२१०]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:शेषाद्री एक्स्प्रेस ७२१०|शेषाद्री एक्स्प्रेस ७२१०]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:07, 11 जनवरी 2024 (UTC) == [[:बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा|बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा|बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]] नहीं</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:46, 6 फ़रवरी 2024 (UTC) == Translation request == Hello. Can you translate and upload the article [[:en:List of cities in Azerbaijan]] in Hindi Wikipedia? <nowiki>Yours sincerely, ~~~~</nowiki> [[सदस्य:Noroii|Noroii]] ([[सदस्य वार्ता:Noroii|वार्ता]]) 19:31, 27 अप्रैल 2024 (UTC) == [[:साँचा:ह्युंदै कार|साँचा:ह्युंदै कार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:ह्युंदै कार|साँचा:ह्युंदै कार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:19, 29 अप्रैल 2024 (UTC) == [[:राजा हृदय शाह|राजा हृदय शाह]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:राजा हृदय शाह|राजा हृदय शाह]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:gold;">★</span>[[user: Ritikpraj|<u><span style="color: brown;">Ritik Prajapati</span></u>]]<span style="color:gold;">★</span> • [[User talk: Ritikpraj|<span style="color:tan;">✉</span>]] • 17:13, 23 जुलाई 2024 (UTC) == [[:गुवाहाटी एक्स्प्रेस २५०७|गुवाहाटी एक्स्प्रेस २५०७]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:गुवाहाटी एक्स्प्रेस २५०७|गुवाहाटी एक्स्प्रेस २५०७]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> [[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 18:29, 14 सितंबर 2024 (UTC) == [[:अर्जुनगढ|अर्जुनगढ]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अर्जुनगढ|अर्जुनगढ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:53, 7 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:सूर्य मण्डल|सूर्य मण्डल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सूर्य मण्डल|सूर्य मण्डल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:06, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:सप्त सागर|सप्त सागर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सप्त सागर|सप्त सागर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:06, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:सप्त द्वीप|सप्त द्वीप]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सप्त द्वीप|सप्त द्वीप]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:06, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:शुक्र मण्डल|शुक्र मण्डल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:शुक्र मण्डल|शुक्र मण्डल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:06, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:शाल्मलद्वीप|शाल्मलद्वीप]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:शाल्मलद्वीप|शाल्मलद्वीप]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:06, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:शनि मण्डल|शनि मण्डल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:शनि मण्डल|शनि मण्डल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:07, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) {{subst:db-csd-deleted-custom|1=कुशद्वीप|2=test}} --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:31, 15 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:चित्रगुप्त जयंती|चित्रगुप्त जयंती]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्रगुप्त जयंती|चित्रगुप्त जयंती]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चित्रगुप्त जयंती|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चित्रगुप्त जयंती]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>पूर्णतया स्रोतहीन; गैर-वैश्विक दृष्टिकोण से लिखा महिमामंडन जैसा निबंध। अगर कोई सामग्री हो तो उसे चित्रगुप्त लेख में समाहित किया जा सकता है। अलग लेख रखने की आवश्यकता नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 नवम्बर 2024 (UTC) == [[:चित्र:Unesco.jpg|चित्र:Unesco.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Unesco.jpg|चित्र:Unesco.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़5|मापदंड फ़5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़5|फ़5]]{{*}} ग़ैर मुक्त फ़ाइलें जिनका मुक्त विकल्प उपलब्ध हो'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जो ग़ैर मुक्त हैं और जिनका कोई मुक्त विकल्प उपलब्ध है। यह आवश्यक नहीं कि मुक्त विकल्प हूबहू वही फ़ाइल हो। उदाहरण: यदि किसी व्यक्ति का मुक्त चित्र उपलब्ध है, तो उसके ग़ैर मुक्त चित्र इस मापदंड के अंतर्गत हटाए जा सकते हैं। आपके द्वारा अपलोड की इस कॉपीराइट सुरक्षित फ़ाइल की जगह अब एक मुक्त फ़ाइल ले सकती है। अतः, अब इस फ़ाइल का उपयोग उचित उपयोग (fair use) में नहीं गिना जा सकता। यदि आपको लगता है कि इसका विकिपीडिया पर किसी जगह उचित उपयोग के अंतर्गत अब भी प्रयोग संभव है, तो इसकी जानकारी फ़ाइल के वार्ता पृष्ठ पर दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:05, 11 नवम्बर 2024 (UTC) == [[:३१ सितंबर|३१ सितंबर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:३१ सितंबर|३१ सितंबर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:23, 28 नवम्बर 2024 (UTC) == [[:मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन|मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन|मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>ज्ञानकोश में लेख शामिल करने भर की [[वि:उ|उल्लेखनीयता]] संदिग्ध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:42, 28 दिसम्बर 2024 (UTC) == [[:कापालिक शैली|कापालिक शैली]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कापालिक शैली|कापालिक शैली]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कापालिक शैली|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कापालिक शैली]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:उ|उल्लेखनीयता]] नही।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 02:05, 14 मार्च 2025 (UTC) == [[:शब्दलोक प्रकाशन|शब्दलोक प्रकाशन]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:शब्दलोक प्रकाशन|शब्दलोक प्रकाशन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/शब्दलोक प्रकाशन|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/शब्दलोक प्रकाशन]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:उ|उल्लेखनीयता]] नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:40, 14 मार्च 2025 (UTC) == [[:हिन्दू गणना महत्ता के क्रम|हिन्दू गणना महत्ता के क्रम]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:हिन्दू गणना महत्ता के क्रम|हिन्दू गणना महत्ता के क्रम]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हिन्दू गणना महत्ता के क्रम|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हिन्दू गणना महत्ता के क्रम]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध एवं अलग से ज्ञानकोशीय [[वि:उ|उल्लेखनीयता]] नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:43, 14 मार्च 2025 (UTC) == [[:सर मिर्ज़ा इस्माइल|सर मिर्ज़ा इस्माइल]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:सर मिर्ज़ा इस्माइल|सर मिर्ज़ा इस्माइल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सर मिर्ज़ा इस्माइल|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सर मिर्ज़ा इस्माइल]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:उ|उल्लेखनीयता]] नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:44, 14 मार्च 2025 (UTC) == [[:अकाल तख्त एक्सप्रेस 12318|अकाल तख्त एक्सप्रेस 12318]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अकाल तख्त एक्सप्रेस 12318|अकाल तख्त एक्सप्रेस 12318]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:16, 2 अप्रैल 2025 (UTC) == [[:चेन्नई एक्स्प्रेस ६०४२|चेन्नई एक्स्प्रेस ६०४२]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चेन्नई एक्स्प्रेस ६०४२|चेन्नई एक्स्प्रेस ६०४२]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:17, 2 अप्रैल 2025 (UTC) == [[:साँचा:आशीष लेख|साँचा:आशीष लेख]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:आशीष लेख|साँचा:आशीष लेख]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:48, 3 अप्रैल 2025 (UTC) == [[:इरेवना|इरेवना]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:इरेवना|इरेवना]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/इरेवना|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/इरेवना]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:52, 25 अप्रैल 2025 (UTC) == [[:जंतर मंतर, उज्जैन|जंतर मंतर, उज्जैन]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:जंतर मंतर, उज्जैन|जंतर मंतर, उज्जैन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:18, 2 मई 2025 (UTC) == [[:कोलकाता में मीडिया|कोलकाता में मीडिया]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कोलकाता में मीडिया|कोलकाता में मीडिया]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कोलकाता में मीडिया|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कोलकाता में मीडिया]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध एवं अनावश्यक पृष्ठ।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:49, 15 मई 2025 (UTC) == [[:साँचा:धाराएं|साँचा:धाराएं]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:धाराएं|साँचा:धाराएं]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:27, 8 जून 2025 (UTC) == [[:विश्व चलचित्र|विश्व चलचित्र]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विश्व चलचित्र|विश्व चलचित्र]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:42, 23 जून 2025 (UTC) == [[:प्रवेशद्वार:उत्तर प्रदेश / भारत|प्रवेशद्वार:उत्तर प्रदेश / भारत]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:प्रवेशद्वार:उत्तर प्रदेश / भारत|प्रवेशद्वार:उत्तर प्रदेश / भारत]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:06, 26 जून 2025 (UTC) == [[:चित्र:CMCLogo.jpg|चित्र:CMCLogo.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:CMCLogo.jpg|चित्र:CMCLogo.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|मापदंड फ़2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|फ़2]]{{*}} चित्र का विकिमीडिया कॉमन्स पर स्रोत और लाइसेंस जानकारी सहित उपलब्ध होना'''</center> इसमें वे सभी फ़ाइलें आएँगी जो विकिमीडिया कॉमन्स पर उसी नाम अथवा किसी और नाम से उपलब्ध हैं, क्योंकि कॉमन्स की फाइलों को विकिपीडिया पर सीधे प्रयोग किया जा सकता है और वे अन्य प्रकल्पों पर भी प्रयोग की जा सकती हैं। आपके द्वारा अपलोड की गयी यह फ़ाइल अब [[:Commons:|विकिमीडिया कॉमन्स]] पर उपलब्ध है। कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइलों को विकिपीडिया से हटा दिया जाता है। आप चाहें तो [[:Commons:Emblem of Colombo Municipal Council 01.svg|कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइल]] को जाँच सकते हैं कि उसमें सभी जानकारी ठीक दी है या नहीं। यदि गड़बड़ी हो तो कृपया उसे ठीक कर दें।&nbsp;यदि वह फ़ाइल ठीक है तो कृपया [[विशेष:WhatLinksHere/चित्र:CMCLogo.jpg|जो पृष्ठ विकिपीडिया पर उपलब्ध फ़ाइल का प्रयोग करते हैं]], उनपर विकिपीडिया वाली फ़ाइल की जगह कॉमन्स वाली फ़ाइल का उपयोग करें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 10:10, 15 अगस्त 2025 (UTC) == [[:काला चना घूमनी|काला चना घूमनी]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:काला चना घूमनी|काला चना घूमनी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:11, 27 मार्च 2026 (UTC) == [[:अमृतसर इंदौर एक्स्प्रेस 9326|अमृतसर इंदौर एक्स्प्रेस 9326]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अमृतसर इंदौर एक्स्प्रेस 9326|अमृतसर इंदौर एक्स्प्रेस 9326]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:14, 29 मार्च 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:42, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री|सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री|सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। स्वतःपरीक्षित सदस्य ने गलती से [[सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] बनाया जिसे सही साँचा [[साँचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] बना दिया है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:15, 19 मई 2026 (UTC) == [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची|सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची|सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अनुप्रेषित पृष्ठ हटा दिया गया यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 01:59, 23 मई 2026 (UTC) == [[:साँचा:Ur|साँचा:Ur]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Ur|साँचा:Ur]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित साँचा यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। pl2f6tgd693dku3sqx5aa9wk53o8fad जोधा अकबर (2008 फ़िल्म) 0 31908 6555754 6295519 2026-05-24T05:38:28Z Sequencesolved 173771 /* संक्षेप */ कड़ियाँ लगाई। 6555754 wikitext text/x-wiki {{About||टेलिविज़न धारावाहिक|जोधा अकबर (टीवी धारावाहिक)}} {{Infobox Film | name = जोधा अकबर | image = जोधा अकबर पोस्टर.jpg | caption = '''जोधा अकबर''' का पोस्टर | producer =[[रोनी स्क्रूवाला]]<br>आशुतोष गोवरिकर | director = [[आशुतोष गोवरिकर]] | music =[[ए॰ आर॰ रहमान|ए. आर. रहमान]] | writer =[[के पी सक्सेना]] | starring = [[ऋतिक रोशन]], <br />[[ऐश्वर्या राय बच्चन|ऐश्वर्या राय]] | screenplay =हैदर अली<br>आशुतोष गोवरिकर | studio=[[यूटीवी मोशन पिक्चर्स]] | released = [[१५ फरवरी|15 फरवरी]], [[२००८|2008]] | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget =₹40 करोड़ }} '''जोधा अकबर''' 2008 में बनी [[हिन्दी|हिन्दी भाषा]] की आशुतोष गोवारिकर निर्देशित फिल्म है। == संक्षेप == फिल्म की शुरुआत एक भीषण युद्ध से होती है और इससे फिल्म की भव्यता का अंदाजा लग जाता है। इसके बाद बाल अकबर को दिखाया गया है, जो खून-खराबे के खिलाफ है, लेकिन उसके नाम पर उसके सहयोगी अपनी क्रूरता को अंजाम देते हैं। कहानी छलांग लगाकर युवा अकबर (रितिक रोशन) पर आती है, जो अपने फैसले खुद लेने का निर्णय लेता है। आमेर के राजा भारमल (कुलभूषण खरबंदा) अपने राज्य की प्रजा के हितों को ध्यान में रखकर मुगलों से दोस्ती करने का फैसला करता है। भारमल चाहता है कि उसकी बेटी [[मरियम उज़-ज़मानी|जोधा]] (ऐश्वर्या) से अकबर शादी करें। बिना जोधा को देखे अकबर निकाह के लिए राजी हो जाता है। [[मरियम उज़-ज़मानी|जोधा]] निकाह करने के पहले अकबर के सामने दो शर्त रखती हैं। वह अपना धर्म नहीं बदलेगी और उसे महल के अंदर एक मंदिर बनवाकर दिया जाएगा। अकबर दोनों शर्त कबूल कर लेता है। एक हिंदू लड़की से निकाह करने के बदले अकबर को कट्‍टरपंथियों की नाराजगी झेलना पड़ती है। निकाह के बाद अकबर से [[मरियम उज़-ज़मानी|जोधा]] दूर-दूर रहती है। वह कहती है कि फतह करना और मन जीतना दोनों अलग-अलग है। फिर शुरू होता है अकबर और [[मरियम उज़-ज़मानी|जोधा]] का रोमांस। यह फिल्म पूर्ण रूप से काल्पनिक हैं,फिल्म का इतिहास से कोई संबंध नहीं है। मुख्य कथा के साथ-साथ राजनीति, षड्‍यंत्र की उपकथाएँ भी चलती रहती हैं। == चरित्र == * [[ऋतिक रोशन]] ... जलालुद्दीन मोहम्मद [[अकबर]] * [[ऐश्वर्या राय बच्चन|ऐश्वर्या राय]] ... [[जोधा बाई]] * कुलभूषण खरबंदा ... राजा भारमल * [[सोनू सूद]] ... राजकुमार सुजामल * सुहासिनी मुले ... रानी मैनावती * [[ईला अरुण|इला अरुण]] ... माहम अंगा * [[रज़ा मुराद|रजा मुराद]] ... शमसुद्दीन अतगा खान * निकितिन धीर ... शरीफुद्दीन हुसैन * [[राजेश विवेक]] ... चगताई खान == मुख्य कलाकार == * [[ऋतिक रोशन]] * [[ऐश्वर्या राय बच्चन|ऐश्वर्या राय]] == दल == * कहानी: हैदर अली * पटकथा: हैदर अली और आशुतोष गोवारीकर * संवाद: के.पी. सक्सेना *मेकअप कलाकार: जॅमी विल्सन * उत्पादन डिजाइन: [[नितिन चंद्रकांत देसाई]] ==संगीत== फ़िल्म के संगीतकार [[ए॰ आर॰ रहमान|ए. आर. रहमान]] और गीतकार [[जावेद अख्तर|जावेद अख़्तर]] हैं। फ़िल्म के गानों की खूब प्रशंसा हुई। फ़िल्म के संगीत अधिकार सोनी म्यूजिक के पास हैं। {{tracklist |headline = गीतों की सूची |extra_column = गायक |total_length = 39:43 | |title1 = अज़ीम-ओ-शान शहंशाह |extra1 = मुहम्मद असलम, बोनी चक्रवर्ती |length1 = 5:54 |title2 = जश्न-ए-बहारा |extra2 = [[जावेद अली]] |length2 = 5:15 |title3 = ख़्वाजा मेरे ख़्वाजा |extra3 = [[ए॰ आर॰ रहमान|ए. आर. रहमान]] |length3 = 6:56 |note3 = <small>गीत: काशिफ</small> |title4 = इन लम्हों के दामन में |extra4 = [[सोनू निगम]], मधुश्री |length4 = 6:37 |title5 = मन मोहना |extra5 = बेला शेंडे |length5 = 6:50 |title6 = जश्न-ए-बहारा |extra6 = इंस्ट्रुमेंटल <small>(बांसुरी)</small> |length6 = 5:15 |title7 = ख़्वाजा मेरे ख़्वाजा |extra7 = इंस्ट्रुमेंटल <small>(ओबाउ)</small> |length7 = 2:53 |lyrics_credits=|music_credits=|note1=|writer1=|note2=|writer2=|writer3=|note4=|writer4=}} == रोचक तथ्य == * यह फिल्म ऐश्वर्या की शादी के बाद पहली फिल्म है == परिणाम == == नामांकन और पुरस्कार == [[फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार|फिल्मफेयर पुरस्कार]] * सर्वश्रेष्ठ - निर्देशक [[आशुतोष गोवरिकर|आशुतोष गोवारीकर]] * सर्वश्रेष्ठ अभिनेता - [[ऋतिक रोशन]] * सर्वश्रेष्ठ गीतकार - [[जावेद अख्तर]] * सर्वश्रेष्ठ पृष्ठभूमि स्कोर [[ए.आर. रहमान]] == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0449994|जोधा अकबर}} * [https://web.archive.org/web/20101213081200/http://filmkahani.com/00-decade/jodha-akbar.html जोधा अकबर फिल्म कहानी] {{फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ फ़िल्म पुरस्कार}} {{यूटीवी फ़िल्में}} [[श्रेणी:2008 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ फ़िल्म पुरस्कार विजेता]] jzdkpxa9n3h2huspe4yb8k2b9oz383a 6555755 6555754 2026-05-24T05:40:42Z Sequencesolved 173771 /* संक्षेप */ कड़ियाँ लगाई। 6555755 wikitext text/x-wiki {{About||टेलिविज़न धारावाहिक|जोधा अकबर (टीवी धारावाहिक)}} {{Infobox Film | name = जोधा अकबर | image = जोधा अकबर पोस्टर.jpg | caption = '''जोधा अकबर''' का पोस्टर | producer =[[रोनी स्क्रूवाला]]<br>आशुतोष गोवरिकर | director = [[आशुतोष गोवरिकर]] | music =[[ए॰ आर॰ रहमान|ए. आर. रहमान]] | writer =[[के पी सक्सेना]] | starring = [[ऋतिक रोशन]], <br />[[ऐश्वर्या राय बच्चन|ऐश्वर्या राय]] | screenplay =हैदर अली<br>आशुतोष गोवरिकर | studio=[[यूटीवी मोशन पिक्चर्स]] | released = [[१५ फरवरी|15 फरवरी]], [[२००८|2008]] | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget =₹40 करोड़ }} '''जोधा अकबर''' 2008 में बनी [[हिन्दी|हिन्दी भाषा]] की आशुतोष गोवारिकर निर्देशित फिल्म है। == संक्षेप == फिल्म की शुरुआत एक भीषण युद्ध से होती है और इससे फिल्म की भव्यता का अंदाजा लग जाता है। इसके बाद बाल [[अकबर]] को दिखाया गया है, जो खून-खराबे के खिलाफ है, लेकिन उसके नाम पर उसके सहयोगी अपनी क्रूरता को अंजाम देते हैं। कहानी छलांग लगाकर युवा [[अकबर]] (रितिक रोशन) पर आती है, जो अपने फैसले खुद लेने का निर्णय लेता है। आमेर के राजा भारमल (कुलभूषण खरबंदा) अपने राज्य की प्रजा के हितों को ध्यान में रखकर मुगलों से दोस्ती करने का फैसला करता है। भारमल चाहता है कि उसकी बेटी [[मरियम उज़-ज़मानी|जोधा]] (ऐश्वर्या) से [[अकबर]] शादी करें। बिना जोधा को देखे [[अकबर]] निकाह के लिए राजी हो जाता है। [[मरियम उज़-ज़मानी|जोधा]] निकाह करने के पहले [[अकबर]] के सामने दो शर्त रखती हैं। वह अपना धर्म नहीं बदलेगी और उसे महल के अंदर एक मंदिर बनवाकर दिया जाएगा। [[अकबर]] दोनों शर्त कबूल कर लेता है। एक हिंदू लड़की से निकाह करने के बदले [[अकबर]] को कट्‍टरपंथियों की नाराजगी झेलना पड़ती है। निकाह के बाद [[अकबर]] से [[मरियम उज़-ज़मानी|जोधा]] दूर-दूर रहती है। वह कहती है कि फतह करना और मन जीतना दोनों अलग-अलग है। फिर शुरू होता है अकबर और [[मरियम उज़-ज़मानी|जोधा]] का रोमांस। यह फिल्म पूर्ण रूप से काल्पनिक हैं,फिल्म का इतिहास से कोई संबंध नहीं है। मुख्य कथा के साथ-साथ राजनीति, षड्‍यंत्र की उपकथाएँ भी चलती रहती हैं। == चरित्र == * [[ऋतिक रोशन]] ... जलालुद्दीन मोहम्मद [[अकबर]] * [[ऐश्वर्या राय बच्चन|ऐश्वर्या राय]] ... [[जोधा बाई]] * कुलभूषण खरबंदा ... राजा भारमल * [[सोनू सूद]] ... राजकुमार सुजामल * सुहासिनी मुले ... रानी मैनावती * [[ईला अरुण|इला अरुण]] ... माहम अंगा * [[रज़ा मुराद|रजा मुराद]] ... शमसुद्दीन अतगा खान * निकितिन धीर ... शरीफुद्दीन हुसैन * [[राजेश विवेक]] ... चगताई खान == मुख्य कलाकार == * [[ऋतिक रोशन]] * [[ऐश्वर्या राय बच्चन|ऐश्वर्या राय]] == दल == * कहानी: हैदर अली * पटकथा: हैदर अली और आशुतोष गोवारीकर * संवाद: के.पी. सक्सेना *मेकअप कलाकार: जॅमी विल्सन * उत्पादन डिजाइन: [[नितिन चंद्रकांत देसाई]] ==संगीत== फ़िल्म के संगीतकार [[ए॰ आर॰ रहमान|ए. आर. रहमान]] और गीतकार [[जावेद अख्तर|जावेद अख़्तर]] हैं। फ़िल्म के गानों की खूब प्रशंसा हुई। फ़िल्म के संगीत अधिकार सोनी म्यूजिक के पास हैं। {{tracklist |headline = गीतों की सूची |extra_column = गायक |total_length = 39:43 | |title1 = अज़ीम-ओ-शान शहंशाह |extra1 = मुहम्मद असलम, बोनी चक्रवर्ती |length1 = 5:54 |title2 = जश्न-ए-बहारा |extra2 = [[जावेद अली]] |length2 = 5:15 |title3 = ख़्वाजा मेरे ख़्वाजा |extra3 = [[ए॰ आर॰ रहमान|ए. आर. रहमान]] |length3 = 6:56 |note3 = <small>गीत: काशिफ</small> |title4 = इन लम्हों के दामन में |extra4 = [[सोनू निगम]], मधुश्री |length4 = 6:37 |title5 = मन मोहना |extra5 = बेला शेंडे |length5 = 6:50 |title6 = जश्न-ए-बहारा |extra6 = इंस्ट्रुमेंटल <small>(बांसुरी)</small> |length6 = 5:15 |title7 = ख़्वाजा मेरे ख़्वाजा |extra7 = इंस्ट्रुमेंटल <small>(ओबाउ)</small> |length7 = 2:53 |lyrics_credits=|music_credits=|note1=|writer1=|note2=|writer2=|writer3=|note4=|writer4=}} == रोचक तथ्य == * यह फिल्म ऐश्वर्या की शादी के बाद पहली फिल्म है == परिणाम == == नामांकन और पुरस्कार == [[फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार|फिल्मफेयर पुरस्कार]] * सर्वश्रेष्ठ - निर्देशक [[आशुतोष गोवरिकर|आशुतोष गोवारीकर]] * सर्वश्रेष्ठ अभिनेता - [[ऋतिक रोशन]] * सर्वश्रेष्ठ गीतकार - [[जावेद अख्तर]] * सर्वश्रेष्ठ पृष्ठभूमि स्कोर [[ए.आर. रहमान]] == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0449994|जोधा अकबर}} * [https://web.archive.org/web/20101213081200/http://filmkahani.com/00-decade/jodha-akbar.html जोधा अकबर फिल्म कहानी] {{फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ फ़िल्म पुरस्कार}} {{यूटीवी फ़िल्में}} [[श्रेणी:2008 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ फ़िल्म पुरस्कार विजेता]] leybdlfjtzzyofnbpct70xdv0gitqpc मारवाड़ी भाषा 0 34035 6555809 6549193 2026-05-24T08:01:51Z ~2026-18582-19 916920 /* */ 6555809 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Marwari map.PNG|thumb|350px|राजस्थान में मारवाड़ी बोलने वाले इलाक़े]] '''मारवाड़ी'''<ref>{{Cite web|url=https://marwadikhabar.in/|title=मारवाड़ी खबर - मारवाड़ी म्हारी पहचाण|date=2025-01-15|language=en-US|access-date=2025-01-15}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[राजस्थान]] में बोली जाने वाली एक क्षेत्रीय [[बोली]] है। यह राजस्थान की एक मुख्य [[भाषा]]ओं में से एक है। [https://marwadikhabar.in/ मारवाड़ी]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} [[जोधपुर]] में सबसे ज्यादा बोली हैं इसके अलावा ये कुछ हिस्से जैसे [[गुजरात]], [[हरियाणा]] और पूर्वी [[पाकिस्तान]] में भी बोली जाती है। इसकी मुख्य [[लिपि]] [[देवनागरी]] है। इसकी कई उप-बोलियाँ भी है। पूरे भारत में 2.45 करोड़ लोग मारवाड़ी बोलते हैं [https://marwadikhabar.in/ मारवाड़ी]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} की लिपि देवनागरी लिपि ही हैं, जिसके एक अपभ्रंश रुप से ये निकली हैं जो कि पूर्व में आर्य भाषा परिवार का की हिस्सा थी लेकिन वर्तमान में कई हिस्सों में इसका विस्तार होने के कारण कई भाषा विषैयी अनपढ़ लोग इसे अछूत ( पूर्व ) जनजातियों के नाम से जैसे मौडिया जेसे शब्दओउत्पन से जोड़ कर इसका श्रेय लेने की भरपूर जीतोड़ कोशिश करते रहते है । परन्तु इस लिपि के विकास में राजपुताने राजस्थान के राजा-महाराजा (वर्तमान में राजस्थान राज्य) व राजस्थान सरकार ने कोई विशेष ध्यान नहीं दिया। हाल ही में राजस्नेथान के कई जाने मने सोशल मिडिया कलाकारों जैसे राजवीर चलकोई, प्रेमन जी निकू बन्ना [[सदस्य:SHERSINGH23|'''शेर सिंह राठौड़''']] इत्यादी सभी ने मिल कर राजस्थानी ( '''[https://marwadikhabar.in/ मारवाड़ी]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}''' ) भाषा को भारतीय संविधान की आठवीं अनुसूची में शामिल करवाने के लिए बहुत प्रयास किये, लेकिन हिंदी भाषी लोगो के विरोध के चलते वे इसमें असफल रहे। पिछले ४०-५० सालों से इस भाषा के विकास पर बातें तो बहुत होती रही है पर कार्य के मामले में कोई विशेष प्रगति नहीं दिखी। इन दिनों सन् 2011 से कोलकाता के श्री शम्भु चौधरी इस दिशा में काफी कार्य किया है। [https://marwadikhabar.in/ राजस्थानी भाषा]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} <ref>{{Cite web|url=https://marwadikhabar.in/|title=मारवाड़ी खबर - मारवाड़ी म्हारी पहचाण|date=2025-01-15|language=en-US|access-date=2025-01-15}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>कि लिपि के संदर्भ में यह गलत प्रचार किया जाता रहा कि इसकी लिपि देवनागरी है जबकि राजस्थान के पुराने दस्तावेजों से पता चलता है कि इसकी लिपि देवनागरी लिपि<ref>{{Cite web|url=https://marwadikhabar.in/|title=मारवाड़ी खबर - मारवाड़ी म्हारी पहचाण|date=2025-01-15|language=en-US|access-date=2025-01-15}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> हैं जो [[प्राकृत|प्राकृत हिंदी]] का ही एक अपभ्रंश रुप हैं । By Mukesh Mali <references group="मुख्य सन्दर्भ " responsive="" /> == बोलियाँ == [[जॉर्ज अब्राहम ग्रियर्सन]] ने राजस्थानी बोलियों के पारस्परिक संयोग एवं सम्बन्धों के विषय में लिखा तथा वर्गीकरण किया है। ग्रियर्सन का वर्गीकरण इस प्रकार है :- १. पश्चिमी राजस्थान में बोली जाने वाली बोलियाँ - मारवाड़ी, ढाटकी, बीकानेरी, देवड़ावाटी आदि। == विशेषताएँ == राजस्थानी- [https://marwadikhabar.in/ मारवाडी]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}<ref>{{Cite web|url=https://marwadikhabar.in/|title=मारवाड़ी खबर - मारवाड़ी म्हारी पहचाण|date=2025-01-15|language=en-US|access-date=2025-01-15}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> भाषा में 'ह' वर्ण विशेष हैं,जो किसी अन्य भाषाओं में नहीं पाया जाता। राजस्थानी- मारवाडी भाषा में 'सडक' को 'हडक' बोला जाता है और कई शब्द ऐसे हैं, जो 'ह' की जगह 'स' के प्रयोग से अभिव्यक्त नहीं होते। स्वर-विज्ञान में 'ह' को sʰ दर्शाया जाता है। == मारवाड़ी भाषा की पारंपरिक लिपि == इसकी लिपि [[देवनागरी]] अपभ्रंश हैं । इन दिनों इसका प्रचलन प्रायः सामाप्त हो चुका है। सन् 2011 से कोलकाता के श्री शम्भु चौधरी ने पुनः इस लिपि पर नए सिरे से कार्य करना शुरु कर दिया है। {| class="wikitable" | अ || आ || इ || ई || उ || ऊ |- | ए || ऐ || ओ || औ || अं || अः |} {| class="wikitable" | क || ख || ग || ॻ || ॻ़ || घ || ङ || ङ़ |- | च || छ || ज || ज़ || ॼ़ || झ || ञ || ञ़ |- | ट || ठ || ॸ || ड || ड़ || ॾ || ॾ़ || ढ |- | ढ़ || ण || ण़ || त || थ || द || ध || न |- | ऩ || प || फ || ब || ॿ || ॿ़ || भ || म |- | म़ || य || र || ऱ || ल || ल़ || ळ || ऴ |- || व || श || ष || स || ह || श्र || क्ष || क्ष़ |} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== *[[हड़ौती भाषा|हाड़ौती]] *[[मेवाड़ी भाषा|मेवाड़ी]] *[[ढूंढाड़ी भाषा|ढूंढाड़ी]] *[[बागड़ी भाषा|बागड़ी]] *[[वागड़ी भाषा|वागड़ी]] *[[मेवाती भाषा|मेवाती]] *[[मारवाड़]] *[[हिंदी की विभिन्न बोलियाँ और उनका साहित्य|हिन्दी की विभिन्न बोलियाँ और उनका साहित्य]] *[[राजस्थानी भाषा]] मारवाड़ी भाषा<ref>{{Cite news|title=मारवाड़ी भाषा|last=मारवाड़|first=पब्लिकेशन|work=Org :- MARWADI KHABAR PUBLICATION Govt. Lmt JAIPUR RAJASTHAN|issn=0028-0836|via=https://marwadikhabar.in/}}</ref> *[[राजस्थानी भाषा और साहित्य]] ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://www.webonary.org/marwari/browse/browse-vernacular-english/?letter=%E0%A4%AB&key=rwr-IN मारवाड़ी-अंग्रेजी शब्दकोश] {{भारत की भाषाएँ |state=autocollapse}} {{हिन्द-आर्य भाषाएँ}} [[श्रेणी:राजस्थान की भाषाएँ]] [[श्रेणी:हिन्दी की बोलियाँ]] i99wi4mf635xgv40tafbmln9kb277uz सार्वभौमिक राष्ट्रों के ध्वजों की दीर्घा 0 35031 6555825 6495359 2026-05-24T08:27:41Z The Sorter 845290 6555825 wikitext text/x-wiki {{pp-semi-protect|small=yes}} यह दीर्घा [[सम्प्रभु राज्य|सार्वभौमिक राष्ट्रों]] के ध्वजों की है। दिखाए गए सभी ध्वजों केवल संप्रभु राज्यों के हैं; किसी भी गैर-मान्यता प्राप्त राज्य के ध्वजों इसमें शामिल नहीं हैं। __NOTOC__ {{CompactTOChindi|top=yes}} == सार्वभौमिक राष्ट्र == === अ=== {{Begin flag gallery}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= अंगोला|Country=Angola}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= अंडोरा|Country=Andorra}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= अजरबैजान|Country=Azerbaijan}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= अफगानिस्तान|Country=Afghanistan}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= अबखाजिया|Country=Abkhazia}}<!--Abkhazia is on the list of sovereign nations, so should not be removed from here--> {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= अर्जेंटीना|Country=Argentina}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= अल्जीरिया|Country=Algeria}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= अल्बानिया|Country=Albania}} {{End flag gallery}} {{CompactTOChindi|top=yes|nobreak=yes|name=no }} === आ === {{Begin flag gallery}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= आइसलैंड|Country=Iceland}} {{Flag entry|Width=200|Image=Flag of Ireland.svg|Caption=[[आयरलैण्ड|आयरलैंड]] [[आयरलैंड का ध्वज|का ध्वज]]}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= आर्मेनिया|Country=Armenia}} {{End flag gallery}} {{CompactTOChindi|top=yes|nobreak=yes|name=no }} === इ === {{Begin flag gallery}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= इंडोनेशिया|Country=Indonesia}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= इक्वेटोरियल गिनी|Country=Equatorial Guinea}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= इक्वेडोर|Country=Ecuador}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= इज़्रायल|Country=Israel}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= इटली|Country=Italy}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= इथियोपिया|Country=Ethiopia}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= इरिट्रिया|Country=Eritrea}} {{End flag gallery}} {{CompactTOChindi|top=yes|nobreak=yes|name=no }} === ई === {{Begin flag gallery}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= इराक़|Country=Iraq}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= ईरान|Country=Iran}} {{End flag gallery}} {{CompactTOChindi|top=yes|nobreak=yes|name=no }} === उ === {{Begin flag gallery}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= उज़्बेकिस्तान|Country=Uzbekistan}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= उत्तर कोरिया|Country=North Korea}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= उत्तरी साईप्रस|Country=the Turkish Republic of Northern Cyprus}} {{End flag gallery}} {{CompactTOChindi|top=yes|nobreak=yes|name=no }} === ए === {{Begin flag gallery}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= एंटीगुआ |Country=Antigua and Barbuda}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= एल सेल्वाडोर|Country=El Salvador}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= एस्टोनिया|Country=Estonia}} {{End flag gallery}} {{CompactTOChindi|top=yes|nobreak=yes|name=no }} === ओ === {{Begin flag gallery}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= ऑस्ट्रिया|Country=Austria}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= ऑस्ट्रेलिया|Country=Australia}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= ओमान|Country=Oman}} {{End flag gallery}} {{CompactTOChindi|top=yes|nobreak=yes|name=no }} === क === {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= कतर|Country=Qatar}} {{Begin flag gallery}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= कंबोडिया|Country=Cambodia}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= कजाकिस्तान|Country=Kazakhstan}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= कांगो गणराज्य|Country=the Republic of the Congo}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= कनाडा|Country=Canada}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= कांगो जनतांत्रिक गणराज्य|Country=the Democratic Republic of the Congo}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= किर्घिस्तान|Country=Kyrgyzstan}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= कीरीबाती|Country=Kiribati}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= कुवैत|Country=Kuwait}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= केन्या|Country=Kenya}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= केप वेर्दे|Country=Cape Verde}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= कैमेरून|Country=Cameroon}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= कोटे डे आइवोरे|Country=Cote d'Ivoire}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= कोमोरोस|Country=the Comoros}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= कोलंबिया|Country=Colombia}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= कोसोवो|Country=Kosovo}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= कोस्टा रीका|Country=Costa Rica}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= क्यूबा|Country=Cuba}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= क्रोएशिया|Country=Croatia}} {{End flag gallery}} {{CompactTOChindi|top=yes|nobreak=yes|name=no }} === ग === {{Begin flag gallery}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= गीनिया|Country=Guinea}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= गीनिया-बिसाउ|Country=Guinea-Bissau}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= गुयाना|Country=Guyana}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= गैबोन|Country=Gabon}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= गैम्बिया|Country=The Gambia}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= ग्रेनाडा|Country=Grenada}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= ग्वाटेमाला|Country=Guatemala}} {{End flag gallery}} {{CompactTOChindi|top=yes|nobreak=yes|name=no }} === घ === {{Begin flag gallery}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= घाना|Country=Ghana}} {{End flag gallery}} {{CompactTOChindi|top=yes|nobreak=yes|name=no }} === च === {{Begin flag gallery}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= चाड|Country=Chad}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= चिली|Country=Chile}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= चीन|Country=the Republic of China}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= चेक गणराज्य|Country=the Czech Republic}} {{End flag gallery}} {{CompactTOChindi|top=yes|nobreak=yes|name=no }} === ज === {{Begin flag gallery}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= जमाइका|Country=Jamaica}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= जर्मनी|Country=Germany}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= ज़ांबिया|Country=Zambia}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= जापान|Country=Japan}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= ज़िंबाब्वे|Country=Zimbabwe}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= जिबाउती|Country=Djibouti}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= जॉर्जिया|Country=Georgia}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= जॉर्डन|Country=Jordan}} {{End flag gallery}} {{CompactTOChindi|top=yes|nobreak=yes|name=no }} === ट === {{Begin flag gallery}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= टुवालू|Country=Tuvalu}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= टोंगा|Country=Tonga}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= टोगो|Country=Togo}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= ट्यूनीशिया|Country=Tunisia}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= ट्रिनिडाड और टोबैगो|Country=Trinidad and Tobago}} {{End flag gallery}} {{CompactTOChindi|top=yes|nobreak=yes|name=no }} === ड === {{Begin flag gallery}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= डेनमार्क|Country=Denmark}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= डोमिनिकन गणराज्य|Country=the Dominican Republic}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= डोमिनिका|Country=Dominica}} {{End flag gallery}} {{CompactTOChindi|top=yes|nobreak=yes|name=no }} === त === {{Begin flag gallery}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= तंजानिया|Country=Tanzania}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= तजिकिस्तान|Country=Tajikistan}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= तुर्कमेनिस्तान|Country=Turkmenistan}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= तुर्की|Country=Turkey}} {{End flag gallery}} {{CompactTOChindi|top=yes|nobreak=yes|name=no }} === थ === {{Begin flag gallery}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= थाईलैंड|Country=Thailand}} {{End flag gallery}} {{CompactTOChindi|top=yes|nobreak=yes|name=no }} === द === {{Begin flag gallery}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= दक्षिण अफ्रीका|Country=South Africa}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= दक्षिण ओस्सेटिया|Country=South Ossetia}}<!--South Ossetia is on the list of sovereign nations, so should not be removed from here--> {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= दक्षिण कोरिया|Country=South Korea}} {{End flag gallery}} {{CompactTOChindi|top=yes|nobreak=yes|name=no }} === न === {{Begin flag gallery}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= नाइजर|Country=Niger}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= नाइजीरिया|Country=Nigeria}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= नाउरु|Country=Nauru}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= नामीबिया|Country=Namibia}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= निकारागुआ|Country=Nicaragua}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= नीदरलैंड|Country=the Netherlands}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= नेपाल|Country=Nepal|NoBorder=true}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= नॉर्वे|Country=Norway}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= न्यूज़ीलैंड|Country=New Zealand}} {{End flag gallery}} {{CompactTOChindi|top=yes|nobreak=yes|name=no }} === प === {{Begin flag gallery}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= पनामा|Country=Panama}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= पलाउ|Country=Palau}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= पश्चिम सहारा|Country=Western Sahara}}<!--Western Sahara is on the list of sovereign nations, so should not be removed from here--> {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= पाकिस्तान|Country=Pakistan}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= पापुआ न्यू गीनिया|Country=Papua New Guinea}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= पीपल्स रिपब्लिक ओफ़ चायना|Country=the People's Republic of China}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= पुर्तगाल|Country=Portugal}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= पूर्वी तिमोर|Country=East Timor}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= पेरु|Country=Peru}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= पैरेग्वे|Country=Paraguay}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= पोलैंड|Country=Poland}} {{End flag gallery}} {{CompactTOChindi|top=yes|nobreak=yes|name=no }} === फ === {{Begin flag gallery}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= फिनलैंड|Country=Finland}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= फिलिस्तीन|Country=Palestine}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= फिलीपींस|Country=the Philippines}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= फीजी|Country=Fiji}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= फ्रांस|Country=France}} {{End flag gallery}} {{CompactTOChindi|top=yes|nobreak=yes|name=no }} === ब === {{Begin flag gallery}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= बरंडी|Country=Burundi}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= बर्कीना फासो|Country=Burkina Faso}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= बल्गारिया|Country=Bulgaria}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= बहरीन|Country=Bahrain}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= बहामास |Country=the Bahamas}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= बांग्लादेश|Country=Bangladesh}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= बारबाडोस|Country=Barbados}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= बेनाइन|Country=Benin}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= बेलाइज़|Country=Belize}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= बेलारूस|Country=Belarus}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= बेल्जियम|Country=Belgium}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= बोत्स्वाना|Country=Botswana}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Image=Flag of Bolivia (state).svg|Caption=[[बोलिविया|बोलीविया]] [[बोलीविया का ध्वज|का ध्वज]]}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= बोस्निया एवं हरजेगोवीना|Country=Bosnia and Herzegovina}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= ब्राज़ील|Country=Brazil}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= ब्रूनेई|Country=Brunei}} {{End flag gallery}} {{CompactTOChindi|top=yes|nobreak=yes|name=no }} === भ === {{Begin flag gallery}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= भारत|Country=India}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= भूटान|Country=Bhutan}} {{End flag gallery}} {{CompactTOChindi|top=yes|nobreak=yes|name=no }} === म === {{Begin flag gallery}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= मध्य अफ़्रीकी गणराज्य|Country=the Central African Republic}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= मलेशिया|Country=Malaysia}} {{Flag entry|Width=200|Image=Flag_of_the_Federated_States_of_Micronesia.svg|Caption=[[संघीकृत राज्य माइक्रोनेशिया|माइक्रोनेशिया]] [[माइक्रोनेशिया का ध्वज|का ध्वज]]}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= मालदीव|Country=Maldives}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= मार्शल द्वीप|Country=the Marshall Islands}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= मालावी|Country=Malawi}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= माली|Country=Mali}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= माल्टा|Country=Malta}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= माल्दोवा|Country=Moldova}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= मिस्र|Country=Egypt}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= मेक्सिको|Country=Mexico}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= मैडागास्कर|Country=Madagascar}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Image=Flag of the Republic of Macedonia.svg|Caption=[[उत्तर मैसिडोनिया]] [[उत्तर मैसिडोनिया का ध्वज|का ध्वज]]}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= मॉन्टेनीग्रो|Country=Montenegro}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= मॉरिशियाना|Country=Mauritania}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= मॉरीशस|Country=Mauritius}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= मोज़ाम्बीक|Country=Mozambique}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= मोनाको|Country=Monaco}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= मोरोक्को|Country=Morocco}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= मंगोलिया|Country=Mongolia}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= म्यांमार|Country=Myanmar}} {{End flag gallery}} {{CompactTOChindi|top=yes|nobreak=yes|name=no }} === य === {{Begin flag gallery}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= यमन|Country=Yemen}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= युगांडा|Country=Uganda}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= युरुग्वे|Country=Uruguay}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= यूक्रेन|Country=Ukraine}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= यूनान|Country=Greece}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= रवांडा|Country=Rwanda}} {{End flag gallery}} {{CompactTOChindi|top=yes|nobreak=yes|name=no }} === र === {{Begin flag gallery}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= रूस|Country=Russia}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= रोमानिया|Country=Romania}} {{End flag gallery}} {{CompactTOChindi|top=yes|nobreak=yes|name=no }} === ल === {{Begin flag gallery}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= लक्सम्बर्ग|Country=Luxembourg}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= लाइबेरिया|Country=Liberia}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= लाओस|Country=Laos}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= लात्विया|Country=Latvia}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= लिथुआनिया|Country=Lithuania}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= लीचिस्तान|Country=Liechtenstein}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= लीबिया|Country=Libya}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= लेबनान|Country=Lebanon}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= लेसोथो|Country=Lesotho}} {{End flag gallery}} {{CompactTOChindi|top=yes|nobreak=yes|name=no }} === व === {{Begin flag gallery}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= वनुआटू|Country=Vanuatu}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= वियतनाम|Country=Vietnam}} {{Flag entry|Width=200|Image=Flag of Venezuela (state).svg|Caption=[[वेनेज़ुएला|वेनेजुएला]] [[वेनेजुएला का ध्वज|का ध्वज]]}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= वैटिकन शहर|Country=the Vatican City}} {{End flag gallery}} {{CompactTOChindi|top=yes|nobreak=yes|name=no }} === श === {{Begin flag gallery}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= श्रीलंका|Country=Sri Lanka}} {{End flag gallery}} {{CompactTOChindi|top=yes|nobreak=yes|name=no }} === स === {{Begin flag gallery}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= संयुक्त अरब अमीरात|Country=the United Arab Emirates}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= यूनाइटेड किंगडम|Country=the United Kingdom}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= सऊदी अरब|Country=Saudi Arabia}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= संयुक्त राज्य|Country=the United States}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= सर्बिया|Country=Serbia}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= साओ टोम एवं प्रिंसिपे|Country=Sao Tome and Principe}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= सायप्रस|Country=Cyprus}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= सामोआ|Country=Samoa}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= सिंगापुर|Country=Singapore}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= सियरा लोन|Country=Sierra Leone}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= सीरिया|Country=Syria}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= सूडान|Country=Sudan}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= सूरीनाम|Country=Suriname}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= सेंट किट्स और नेविस|Country=Saint Kitts and Nevis}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= सेंट विंसेंट एवं ग्रेनैडाइंस|Country=Saint Vincent and the Grenadines}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= सेंट लूसिया|Country=Saint Lucia}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= सेनेगल|Country=Senegal}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= सेशाइल्स|Country=the Seychelles}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= सैन मरीनो|Country=San Marino}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= सोमालिया|Country=Somalia}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= सोलोमन द्वीपसमूह|Country=the Solomon Islands}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= स्पेन|Country=Spain}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= स्लोवाकिया|Country=Slovakia}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= स्लोवेनिया|Country=Slovenia}} {{New flag row}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= स्वाज़ीलैंड|Country=Swaziland}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= स्विटजरलैंड|Country=Switzerland}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= स्वीडन|Country=Sweden}} {{End flag gallery}} {{CompactTOChindi|top=yes|nobreak=yes|name=no }} === ह === {{Begin flag gallery}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= हंगरी|Country=Hungary}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= हैती|Country=Haiti}} {{Flag entry|Width=200|Country_hindi= होंडुरास|Country=Honduras}} {{End flag gallery}} {{CompactTOChindi|top=yes|nobreak=yes|name=no }} == इन्हें भी देखें == * [[अमान्य और आंशिक मानयता प्राप्त राष्ट्रों के ध्वजों की सूची]] * [[सार्वभौमिक राष्ट्रों के राजचिह्न की दीर्घा]] {{commons|Sovereign-state flags|सार्वभौम राष्ट्र ध्वज}} {{राष्ट्रीय ध्वज}} <!-- {{ध्वजों की सूची}} --> [[श्रेणी:ध्वजों की सूची|सार्वभौमिक राष्ट्र]] [[श्रेणी:ध्वज चित्र दीर्घा]] [[श्रेणी:राष्ट्रीय ध्वज| ]] {{Link FL|zh}} 33te6wfz7fdpeq7gs2olhce2dsg6tvq फ़ारयाब प्रान्त 0 35880 6555903 6475030 2026-05-24T11:03:03Z The Sorter 845290 6555903 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date=जून 2015}} [[चित्र:Afghanistan-Faryab.png|thumb|220px|[[अफ़्ग़ानिस्तान]] का फ़ारयाब प्रांत (लाल रंग में)]] '''फ़ारयाब''' ({{Langx|ps|{{naskh|فاریاب}}}}) [[अफ़ग़ानिस्तान]] का एक प्रांत है जो उस देश के उत्तरी भाग में स्थित है। इस प्रान्त का क्षेत्रफल २०,२९३ वर्ग कि॰मी॰ है और इसकी आबादी सन् २००६ में लगभग ८.५ लाख अनुमानित की गई थी।<ref name="ciaafgh">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html The World Factbook: Afghanistan (अंग्रेज़ी)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920072213/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html |date=20 सितंबर 2017 }}, Central Intelligence Agency ([[सी आइ ए]]), Accessed 27 दिसम्बर 2011</ref> इस प्रान्त की राजधानी [[मेयमना]] ({{Nastaliq|ur|میمنه}}) शहर है। फ़ारयाब में बसने वाले ५३% लोग [[उज़बेक नस्ल]] के, २७% ताजिक (यानि फ़ारसी-भाषी) और १३% [[पठान]] हैं। इस प्रान्त कि उत्तरी सीमा [[तुर्कमेनिस्तान]] से लगती है। == नाम == [[फ़ारसी]] में 'फ़ारयाब' शब्द का अर्थ 'सींची गई धरती' होता है। ध्यान रहे कि [[कज़ाख़स्तान]] में भी सिर दरिया के किनारे एक फ़ारयाब नामक शहर है जो इस फ़ारयाब से बिलकुल अलग है। == इन्हें भी देखें == * [[अफ़ग़ानिस्तान]] == सन्दर्भ == <small>{{reflist|2}}</small> {{अफ़ग़ानिस्तान के प्रांत}} [[श्रेणी:फ़ारयाब प्रांत]] [[श्रेणी:अफ़ग़ानिस्तान के प्रांत]] 6hakalbq68i2gd0qqn49kuexf1yybfj फ़राह प्रान्त 0 35881 6555912 4774465 2026-05-24T11:20:11Z The Sorter 845290 6555912 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=जून 2015}} [[चित्र:Afghanistan-Farah.png|thumb|220px|[[अफ़ग़ानिस्तान]] का फ़राह प्रांत (लाल रंग में)]] '''फ़राह''' ({{Langx|ps|{{naskh|فراه}}}}) [[अफ़ग़ानिस्तान]] का एक [[अफ़ग़ानिस्तान के प्रांत|प्रांत]] है जो उस देश के पश्चिमी भाग में स्थित है। इस प्रान्त का क्षेत्रफल ४८,४७१ वर्ग किमी है और इसकी आबादी सन् २००६ में लगभग ९. ३ लाख अनुमानित की गई थी। यह [[ईरान]] की सरहद से लगा हुआ बहुत ही हलकी आबादी वाला इलाक़ा है।<ref name="ciaafgh">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html The World Factbook: Afghanistan (अंग्रेज़ी)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920072213/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html |date=20 सितंबर 2017 }}, Central Intelligence Agency ([[सी आइ ए]]), Accessed 27 दिसम्बर 2011</ref> इस प्रान्त की राजधानी [[फ़राह, अफ़्ग़ानिस्तान|फ़राह]] नाम का ही शहर है। इस प्रान्त में बसने वाले अधिकतर लोग [[पठान]] हैं। फ़राह में बहुत से प्राचीन क़िलों के [[खँडहर]] मिलते हैं। इनमें एक मिटटी की ईंटों का बना क़िला जिसका नाम 'काफ़िर क़ला' (यानि 'काफ़िर का क़िला') प्रसिद्ध है, जिसके बारे में कहा जाता है कि इसे [[सिकंदर महान]] ने बनाया था।<ref name="ref67yexoq">[http://books.google.com/books?id=3nJFvCMEMpUC A woman among warlords: the extraordinary story of an Afghan who dared to raise her voice], Malalai Joya, Derrick O'Keefe, Simon and Schuster, 2009, ISBN 978-1-4391-0946-5, ''... The ruins of a mud-brick citadel, known as infidel's castle, built by Alexander the Great, still stand in Farah, in the shadow of the mountains ...''</ref> == इन्हें भी देखें == * [[फ़राह, अफ़्ग़ानिस्तान]] * [[अफ़्ग़ानिस्तान के प्रान्त]] == सन्दर्भ == <small>{{reflist|2}}</small> {{अफ़ग़ानिस्तान के प्रांत}} [[श्रेणी:फ़राह प्रान्त]] [[श्रेणी:अफ़ग़ानिस्तान के प्रांत]] kr57m4ccagqjzi636u78wq6epzsuxfs ओरूज़्गान प्रान्त 0 35896 6555913 4938492 2026-05-24T11:22:40Z The Sorter 845290 6555913 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=जून 2015}} [[चित्र:Afghanistan-Oruzgan.png|thumb|220px|अफ़ग़ानिस्तान का उरूज़गान प्रांत (लाल रंग में)]] [[चित्र:Wheat fields in Uruzgan province.jpg|thumb|220px|उरूज़गान में गेंहू के खेत]] '''उरूज़गान''' ({{Langx|ps|{{unq|اروزگان}}}}) [[अफ़ग़ानिस्तान]] का एक प्रांत है जो उस देश के मध्य भाग में स्थित है। इस प्रान्त का क्षेत्रफल २२,६९६ वर्ग कि॰मी॰ है और इसकी आबादी सन् २००६ में लगभग ३.१ लाख अनुमानित की गई थी।<ref name="ciaafgh">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html The World Factbook: Afghanistan (अंग्रेज़ी)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920072213/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html |date=20 सितंबर 2017 }}, Central Intelligence Agency ([[सी आइ ए]]), Accessed 27 दिसम्बर 2011</ref> इस प्रान्त की राजधानी [[तरीनकोट]] शहर है। इस प्रान्त में बसने वाले अधिकतर लोग [[पश्तून]] हैं और सांस्कृतिक रूप से यह प्रान्त [[कंदहार]] के क्षेत्र से मिलता-जुलता है। == प्रान्त का बँटवारा == २८ मार्च २००४ में उरूज़गान प्रान्त के उन ज़िलों को अलग करके [[दायकुंदी प्रान्त]] बनाया गया था जिनमें [[हज़ारा समुदाय]] के लोग बहुसंख्यक थे। इसमें केवल एक गिज़ाब ज़िला था जिसमें [[पठान]] लोग बहुसंख्यक थे, लेकिन २००६ में इस ज़िले को दायकुंदी से हटाकर वापस उरूज़गान में मिला दिया गया। == इन्हें भी देखें == * [[तरीनकोट]] * [[अफ़ग़ानिस्तान]] == सन्दर्भ == <small>{{reflist|2}}</small> {{अफ़ग़ानिस्तान के प्रांत}} [[श्रेणी:ओरूज़्गान प्रान्त]] [[श्रेणी:अफ़ग़ानिस्तान के प्रांत]] 65n3fednvjkbild6b3290qoinp05k1b 6555942 6555913 2026-05-24T11:57:36Z The Sorter 845290 6555942 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=जून 2015}} [[चित्र:Afghanistan-Oruzgan.png|thumb|220px|अफ़ग़ानिस्तान का उरूज़गान प्रांत (लाल रंग में)]] [[चित्र:Wheat fields in Uruzgan province.jpg|thumb|220px|उरूज़गान में गेंहू के खेत]] '''उरूज़गान''' ({{Langx|ps|{{unq|اروزگان}}}}) [[अफ़ग़ानिस्तान]] का एक प्रांत है जो उस देश के मध्य भाग में स्थित है। इस प्रान्त का क्षेत्रफल २२,६९६ वर्ग कि॰मी॰ है और इसकी आबादी सन् २००६ में लगभग ३.१ लाख अनुमानित की गई थी।<ref name="ciaafgh">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html The World Factbook: Afghanistan (अंग्रेज़ी)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920072213/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html |date=20 सितंबर 2017 }}, Central Intelligence Agency ([[सी आइ ए]]), Accessed 27 दिसम्बर 2011</ref> इस प्रान्त की राजधानी [[तरीनकोट]] शहर है। इस प्रान्त में बसने वाले अधिकतर लोग [[पठान]] हैं और सांस्कृतिक रूप से यह प्रान्त [[कंदहार]] के क्षेत्र से मिलता-जुलता है। == प्रान्त का बँटवारा == २८ मार्च २००४ में उरूज़गान प्रान्त के उन ज़िलों को अलग करके [[दायकुंदी प्रान्त]] बनाया गया था जिनमें [[हज़ारा समुदाय]] के लोग बहुसंख्यक थे। इसमें केवल एक गिज़ाब ज़िला था जिसमें [[पठान]] लोग बहुसंख्यक थे, लेकिन २००६ में इस ज़िले को दायकुंदी से हटाकर वापस उरूज़गान में मिला दिया गया। == इन्हें भी देखें == * [[तरीनकोट]] * [[अफ़ग़ानिस्तान]] == सन्दर्भ == <small>{{reflist|2}}</small> {{अफ़ग़ानिस्तान के प्रांत}} [[श्रेणी:ओरूज़्गान प्रान्त]] [[श्रेणी:अफ़ग़ानिस्तान के प्रांत]] mbw1u76m5d9psh3lye9f1g3kpz5fo10 नगमा 0 38950 6555892 6520679 2026-05-24T10:34:43Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555892 wikitext text/x-wiki <gallery> [[चित्र:C:\Documents and Settings\user\Desktop\images.jpg]] </gallery> {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = नगमा | image = Heroine Nagma.jpg | caption = | birthname = नंदिता अरविन्द मोरारजी | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1974|12|25}} | birth_place = [[मुम्बई|Mumbai]], India | death_date = | religion = | othername = Nagma Sadanah | relatives=[[ज्योतिका]] (sister) [[सूर्या]] (Brother-in-law) | heightft = | heightm = | yearsactive = 1990–2008 | }} '''नंदिता मोरारजी''', जो '''नगमा''' के रूप में विख्यात हैं, {{lang-hi|नघमा}}{{lang-ta|நக்மா}} (जन्म 25 दिसम्बर 1974), [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]], [[टॉलीवुड]] और [[कॉलीवुड]] की एक [[भारतीय]] अभिनेत्री हैं। 1990 के दशक में अपने चरम पर, द हिन्दू अख़बार के उद्धरणानुसार, "तमिल सिनेमा पर उनका प्रभुत्व" था।<ref>{{Cite web |url=http://www.hinduonnet.com/mp/2002/07/18/stories/2002071800140401.htm |title="Nagma plays mother" in The Hindu (18 जुलाई 2002), at |access-date=19 फ़रवरी 2010 |archive-date=6 जून 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606123254/http://www.hinduonnet.com/mp/2002/07/18/stories/2002071800140401.htm |url-status=dead }}</ref> उनका जन्म क्रिसमस दिवस पर, एक मुससमान मां और हिन्दू पिता के घर हुआ। उन्होंने [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] में अपना अभिनय कॅरिअर शुरू किया और कुछ फ़िल्मों में अभिनय किया, लेकिन दक्षिण में स्थानांतरित हो गईं, जहां उनकी मुंबई वापसी से पहले तक, उन्हें बेशुमार सफलता मिली। हालांकि कभी-कभी फ़िल्म नामावलियों में उन्हें [[नग़मा]] के रूप में सूचीबद्ध किया गया है, पर उन्हें एक पुरानी अभिनेत्री न समझ लिया जाए, जिन्होंने इसी मंच नाम को अपनाया था - यह ग़लती [[इंटरनेट मूवी डेटाबेस]] वेबसाइट पर उनकी सूची में किया गया है।<ref>[http://www.imdb.com/name/nm0619324/ "Nagma" listing on the Internet Movie Database (IMDb), www.imdb.com at]</ref> नगमा [[हिन्दी]], [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]], [[तमिल]], [[कन्नड़]], [[मलयालम भाषा|मलयालम]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]], [[पंजाबी]] और अब [[मराठी भाषा|मराठी]] जैसी भारतीय भाषाओं में विस्तृत रूप से काम करने के लिए उल्लेखनीय रही हैं।<ref>[http://www.cinesouth.com/masala/hotnews/new/30112006-4.shtml "Nagma excels in nine languages!"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100131103236/http://cinesouth.com/masala/hotnews/new/30112006-4.shtml |date=31 जनवरी 2010 }}[http://www.cinesouth.com/masala/hotnews/new/30112006-4.shtml Idleburra.com (30 Nov.2006)at ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100131103236/http://cinesouth.com/masala/hotnews/new/30112006-4.shtml |date=31 जनवरी 2010 }}</ref> == निजी जीवन और शिक्षा == नगमा के जैविक पिता हैं टेक्सटाइल-जगत के धुरंधर स्वर्गीय श्री अरविंद प्रतापसिंह मोरारजी. उनकी मां हैं सीमा सदाना, जिन्होंने 1972 में मोरारजी से शादी की, लेकिन केवल "कुछ वर्षों बाद" उनमें संबंध-विच्छेद हो गया, जैसे कि टेलीग्राफ़ ने 2006 में रिपोर्ट किया, जब नगमा ने सार्वजनिक तौर पर इसका ख़ुलासा किया।<ref>[http://www.telegraphindia.com/1060422/ation/storasp/ny_6130839.asp "Nagma’s family secret" in The Telegraph (22 अप्रैल 2006) at]</ref> नगमा के पासपोर्ट के अनुसार, उनको जन्म के समय नंदिता नाम दिया गया था,<ref>देखें "Revealed: Nagma's real Dad" मुंबई मिरर में (22 अप्रैल 2006), ऑन-लाइन http://www.icravebollywood.com/news/22april06/nagma.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061025024050/http://www.icravebollywood.com/news/22april06/nagma.php|date=25 अक्तूबर 2006}} [http://www.icravebollywood.com/news/22april06/nagma.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061025024050/http://www.icravebollywood.com/news/22april06/nagma.php|date=25 अक्तूबर 2006}} और http://movies.indiatimes.com/articleshow/msid-1498649,curpg-5.cms {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081221181853/http://movies.indiatimes.com/articleshow/msid-1498649,curpg-5.cms|date=21 दिसंबर 2008}} [http://movies.indiatimes.com/articleshow/msid-1498649,curpg-5.cms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081221181853/http://movies.indiatimes.com/articleshow/msid-1498649,curpg-5.cms|date=21 दिसंबर 2008}}</ref> और इसी नाम से वे परिवार द्वारा मुद्रित स्मृतिलेख में निर्दिष्ट की गई थीं, जब उनके पिता अरविंद मोरारजी का निधन हुआ।<ref>स्मृतिलेख उपलब्ध ऑन-लाइन https://archive.today/20120716225504/img70.imageshack.us/img70/5065/nagmadad8jb.jpg [https://archive.today/20120716225504/img70.imageshack.us/img70/5065/nagmadad8jb.jpg]</ref> "कुछ पारिवारिक समस्याओं के कारण" मोरारजी से तलाक़ लेने के बाद, नगमा की मां ने बाद में फ़िल्म निर्माता चंदर सदाना से शादी की, जिनसे उनकी दो और बेटियां हुईं, [[ज्योतिका]] (जो खुद एक प्रमुख [[कॉलीवुड]] सितारा हैं) तथा राधिका, जिसने एक तमिल फ़िल्म में अभिनय किया है और साथ ही एक सूरज नाम का बेटा हुआ। अपने जैविक पिता से, जिन्होंने बाद में दुबारा शादी की, नगमा के दो सौतेले भाई हैं, धनराज और युवराज.<ref>[http://www.telegraphindia.com/1060422/ation/storasp/ny_6130839.asp The Telegraph, at]</ref> नगमा अपने जैविक पिता से, 1 जनवरी 2006 को उनकी मृत्यु होने तक, काफ़ी क़रीब रहीं। उन्होंने एक मुंबई रिपोर्टर को स्पष्ट किया: "मुझे इस तथ्य पर गर्व है कि मेरा रिश्ता सम्मानित धरमसिंह मोरारजी परिवार से है। मेरी मां ने क़ानूनी तौर पर, कोलाबा के रेडियो क्लब में आयोजित एक सार्वजनिक समारोह में अरविंद मोरारजी से शादी की थी।" नगमा की मां ने ही उन्हें अभिनेत्री बनने के लिए प्रोत्साहित किया और कहते हैं कि कई साल तक "फ़िल्मी सेटों पर उनके साथ रहीं".<ref>{{Cite web |url=http://www.icravebollywood.com/news/22april06/nagma.php |title=Mumbai Mirror, at |access-date=19 फ़रवरी 2010 |archive-date=25 अक्तूबर 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061025024050/http://www.icravebollywood.com/news/22april06/nagma.php |url-status=dead }}</ref> [[वस्त्र उद्योग]] में अपने पिता की पृष्ठभूमि की ओर रुझान दिखाते हुए, अब मुंबई के हिल रोड पर नगमा की ख़ुद की ''नगमास'' नामक वस्त्रों की एक दुकान है, जिसका सितंबर 2003 में [[अक्षय कुमार]] ने उद्घाटन किया था।<ref>"Akshay inaugurates Nagma's boutique" (7 सितंबर 2003) at [http://movies.indiainfo.com/newsbytes/nagma_0909.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090703122309/http://movies.indiainfo.com/newsbytes/nagma_0909.html|date=3 जुलाई 2009}} and "Nagma into fashion business" at [http://movies.indiainfo.com/tamil/features/nagma.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081224212411/http://movies.indiainfo.com/tamil/features/nagma.html|date=24 दिसंबर 2008}}</ref> नगमा ने 2006 में मिड-डे से कहा "मैं शादी करने पर तुली नहीं हूँ. ... जब तक कि आपको अपने साथी पर पूरा भरोसा ना हो, तब तक आपको शादी नहीं करनी चाहिए. ... विवाह एक ऐसी संस्था है जिसमें मैं शामिल होना चाहूंगी, लेकिन सिर्फ़ तभी जब मुझे सही व्यक्ति मिले."<ref name="entertainment.oneindia.in">{{Cite web |url=http://entertainment.oneindia.in/movies/regional/tamil/top-stories/nagmas-sister-marriage-010906.html |title="Nagma's sister getting married" in Mid-Day (1 Sept. 2006), online at |access-date=19 फ़रवरी 2010 |archive-date=18 फ़रवरी 2013 |archive-url=https://archive.today/20130218002544/http://entertainment.oneindia.in/movies/regional/tamil/top-stories/nagmas-sister-marriage-010906.html |url-status=dead }}</ref> नगमा को 1990 की [[सलमान ख़ान|सलमान खान]] के साथ अभिनीत अपनी पहली हिट फ़िल्म ''[[Baaghi: A Rebel for Love]]'' से काफ़ी सफलता मिली,<ref>बाघी कथित रूप से बॉलीवुड की 1990 की सातवीं सर्वाधिक लाभार्जित करने वाली फ़िल्म थी; देखें, उदा., https://web.archive.org/web/20060408044048/http://www.boxofficeindia.com/1990.htm[]</ref> उस समय वे 16 साल की थीं। [[करिश्मा कपूर]] के संग, 1994 की ''सुहाग'' की प्रमुख नायिकाओं में वे भी थीं, जिसमें [[अक्षय कुमार]] और [[अजय देवगन]] ने काम किया था। इस आरंभिक सफलता के बावजूद, अपनी सहेली [[दिव्य भारती]] के कहने पर वे [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] और [[तमिल]] फ़िल्मों में काम करने के लिए दक्षिण भारत चली गईं। बाद में दक्षिण में अपने स्थानांतरण को स्पष्ट करते हुए उन्होंने न केवल वहां के काम की उच्च गुणवत्ता का ज़िक्र किया, बल्कि कहा "मैंने वही किया जो उस समय बेहतर था! मैं [[मुसलमान]] नाम वाली लड़की थी और [[शिवसेना]] उस समय धीरे-धीरे अपना सिर उठा रहा था।<ref>ZeeNews.com "Racism, controversies forced Nagma to quit Bollywood" (15 मार्च 2007) [http://www.zeenews.com/znnew/articles.asp?aid=360273&archisec=ENT&archisubsec=1]</ref> वे दक्षिण में एक बड़ी स्टार बन गईं और 1990 दशक के अधिकांश समय में, कम से कम 1997 तक, चोटी पर बनी रहीं और कथित तौर पर [[तमिल नाडु|तमिलनाडु]] में प्रशंसकों ने उनको एक मंदिर समर्पित किया।<ref>देखें, उदा., "Nagma practices the art of living!" ApunKaChoice.com (19 अप्रैल 2003) at [http://www.apunkachoice.com/scoop/bollywood/20030419-0.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090607032954/http://www.apunkachoice.com/scoop/bollywood/20030419-0.html|date=7 जून 2009}}</ref> तेलुगू में उनकी प्रमुख हिट फ़िल्मों में शामिल हैं 1993 की [[चिरंजीवी]] के साथ ''घराना मोगुडु'', [[अक्किनेनी नागार्जुन]] के साथ ''अल्लरी अल्लुडु'' और [[एन. टी. रामराव]] और [[मोहन बाबू]] के साथ ''मेजर चंद्रकांत'' . उनकी मुख्य तमिल हिट फ़िल्में थीं, 1995 में सुपरस्टार [[रजनीकान्त|रजनीकांत]] के साथ ''बाशा'' और 1994 में [[प्रभु देवा]] के साथ ''कादलन'' . इस दौर में उनका ज़्यादातर प्रदर्शन ग्लैमर उन्मुख रहा. मुंबई वापस लौटने के बाद, 2001 में उन्होंने एक साक्षात्कारकर्ता से कहा था कि "तमिल सिनेमा में चोटी की अभिनेत्री बने रहने का दबाव मैं संभाल नहीं पा रही थी। जिस तरह की फ़िल्मों में मैं काम कर रही थी, उनसे नाख़ुश थी। जिस तरह का काम मैं करना चाहती थी, वह मैं इसलिए कर नहीं पा रही थी, क्योंकि मुझे एक व्यस्त अभिनेत्री के रूप में दर्शकों की अपेक्षाओं के अनुरूप ही काम करना पड़ता था। मैं बंध गई थी, इसलिए मैंने एक ब्रेक लेने का निर्णय लिया।<ref>फ़िल्मफ़ेयर साक्षात्कार, मई 2001 "Clean Bowled - Match-fixing... and mucho more with Nagma" at [http://downloads.movies.indiatimes.com/site/may2001/ivw10.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013153300/http://downloads.movies.indiatimes.com/site/may2001/ivw10.html|date=13 अक्तूबर 2007}}</ref> फिर से बॉलीवुड में रहते हुए, उन्होंने बड़ी हिट फ़िल्मों में सहायक भूमिकाओं पर ध्यान केंद्रित किया, जैसे कि 2000 की ''चल मेरे भाई'', जिसमें वे दुबारा [[करिश्मा कपूर]], [[सलमान ख़ान]] और [[संजय दत्त]] जैसे अपने पूर्व सहयोगी कलाकारों के साथ जुड़ीं. एक साल के भीतर, नगमा ने अध्यात्म-उन्मुख [[आर्ट ऑफ़ लिविंग]] पाठ्यक्रम में दाख़िला लिया, अंततः ख़ुद ही मुंबई और अन्य स्थानों में पढ़ाने लगीं.<ref>देखें, उदा., "Nagma practices the art of living!" ApunKaChoice.com (19 अप्रैल 2003) at [http://www.apunkachoice.com/scoop/bollywood/20030419-0.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090607032954/http://www.apunkachoice.com/scoop/bollywood/20030419-0.html|date=7 जून 2009}}; and "Venky and Nagma's Art of Living!" at [http://movies.indiainfo.com/telugu/offline/26.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060527202528/http://movies.indiainfo.com/telugu/offline/26.html|date=27 मई 2006}}</ref> मुंबई में रहते समय, उन्होंने कुछ तेलुगू और तमिल फ़िल्मों में काम करना जारी रखा, जैसे ''अल्लरी रामुडु'' और ''सिटीज़न'', जिनमें महत्वपूर्ण सहायक भूमिकाएं निभाने के साथ ही साथ, कुछ मलयालम फिल्मों में मुख्य भूमिकाएं भी निभाईं. नगमा "कांग्रेस पार्टी के लिए एक प्रमुख प्रचारक थीं।.. पार्टी के [[बिहार]] और [[झारखण्ड|झारखंड]] में चुनाव अभियान के दौरान."<ref>"Mumbai cops have more names besides Nagma" IANS (फरवरी.2005), ऑन-लाइन Glamsham.com [http://www.glamsham.com/movies/scoops/05/feb/15nagma.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081215171042/http://www.glamsham.com/movies/scoops/05/feb/15nagma.asp|date=15 दिसंबर 2008}}</ref> वे टेलीग्राफ़ के मुख पृष्ठ पर उस समय यह पूछते हुए उद्धृत की गई थीं कि "क्यों रिपोर्टों का इस समय सार्वजनिक ख़ुलासा किया गया है, जब मैं झारखंड में सफल राजनीतिक अभियान से लौटी हूं?"<ref>[http://www.telegraphindia.com/1050214/asp/frontpage/story_4376137.asp "Nagma linked to D-company" in The Telegraph (14 Feb. 2005), online at]</ref> इस समय नगमा भोजपुरी फ़िल्मों की प्रमुख सितारा हैं, जहां उन्होंने बतौर नायिका फिर से सफलता हासिल की है। वे विशेष रूप से "बिग बॉस" रियालिटी शो में भाग लेने वाले [[रवि किशन]] के साथ सफल रही हैं, जिनके साथ वास्तविक जीवन में उनका रूमानी रिश्ता भी जोड़ा गया।<ref>साक्षी जुनेजा, "पति, पत्नी और वो" (24 जुलाई 2006), DesiCritics.org at http://desicritics.org/2006/07/24/111324.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090629042313/http://desicritics.org/2006/07/24/111324.php|date=29 जून 2009}} [http://desicritics.org/2006/07/24/111324.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090629042313/http://desicritics.org/2006/07/24/111324.php|date=29 जून 2009}}</ref> कुछ लोगों द्वारा "भोजपुरी सिनेमा की [[माधुरी दीक्षित]]<ref>देखें, उदा., "'Marriage Is Such a Beautiful Institution,' says Nagma" (Faridoon Shahryar interview with Nagma) in Indiaglitz (20 सितंबर 2006) online at http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/interview/6667.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100112125410/http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/interview/6667.html |date=12 जनवरी 2010 }} [http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/interview/6667.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100112125410/http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/interview/6667.html |date=12 जनवरी 2010 }}</ref> कहलाने वाली नगमा ने 2005 भोजपुरी फ़िल्म पुरस्कारों में ''दूल्हा मिलाल दिलदार'' में अपने प्रदर्शन के लिए सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री का पुरस्कार जीता.<ref>{{Cite web |url=http://www.bhojpurifilmaward.com/results.html |title="Results", Bhojpuri Film Awards website, www.bhojpurifilmaward.com at |access-date=19 फ़रवरी 2010 |archive-date=26 मई 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070526045355/http://www.bhojpurifilmaward.com/results.html |url-status=dead }}</ref> 2006 की फ़िल्म ''गंगा'' में उन्होंने [[अमिताभ बच्चन]] और [[हेमा मालिनी]] के साथ गंगा के रूप में अभिनय किया। जब उनसे पूछा गया कि वे क्यों भोजपुरी फ़िल्मों में स्थानांतरित हुई हैं, तो उन्होंने कहा कि "मैं अलग-अलग भाषाओं में फ़िल्में करना चाहती हूं. मैंने पहले ही 10 भाषाओं की फ़िल्मों में काम किया है। मेरी पहली भोजपुरी फ़िल्म 'पंडित जी बताइना ब्याह कब होली' ज़बरदस्त हिट साबित हुई थी। उसके बाद कई प्रस्ताव मिले और वे इतने अच्छे थे कि उन्हें नज़रअंदाज नहीं किया जा सकता था".<ref>ZeeNews.com "Racism, controversies forced Nagma to quit Bollywood" (15 मार्च 2007) [http://www.zeenews.com/znnew/articles.asp?aid=360273&archisec=ENT&archisubsec=1]; and IndiaInfo.com (IANS), "Racism, controversies forced Nagma to quit Bollywood" (16 मार्च 2007) [http://movies.indiainfo.com/2007/03/16/racism.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070328130603/http://movies.indiainfo.com/2007/03/16/racism.html|date=28 मार्च 2007}}</ref> जब अप्रैल, 2007 में द हिंदू अख़बार द्वारा दिल्ली में साक्षात्कार लिया गया, तब उन्होंने यह भी संकेत दिया है कि भोजपुरी फ़िल्मों पर ध्यान केंद्रित करने के फ़ैसले का एक और महत्वपूर्ण कारण, अपने राजनैतिक प्रचार में मदद देने के लिए था।<ref>"Figure in focus... " Anuj Kumar, in The Hindu (5 अप्रैल 2007), online at http://www.hindu.com/mp/2007/04/05/stories/2007040501390400.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100925041611/http://www.hindu.com/mp/2007/04/05/stories/2007040501390400.htm|date=25 सितंबर 2010}} [http://www.hindu.com/mp/2007/04/05/stories/2007040501390400.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100925041611/http://www.hindu.com/mp/2007/04/05/stories/2007040501390400.htm|date=25 सितंबर 2010}}</ref> 2006 में उन्होंने [[राज बब्बर]] के साथ [[एक जिंद एक जान]] के ज़रिए पंजाबी फ़िल्मों में शुरूआत की। सितंबर 2006 में मिड-डे के एक साक्षात्कार में अपने कॅरिअर की चर्चा के दौरान नगमा को यह कहते हुए उद्धृत किया गया: "मैंने नौ भाषाएं सीखी हैं, इसलिए मैं सभी भाषाओं की फ़िल्मों में काम करना चाहती हूं. ... जहां तक हिन्दी फ़िल्मों का मामला है, मैं एक बहुत बड़ी ऐतिहासिक रोमांचक फ़िल्म के लिए अनुबंध पर हस्ताक्षर करने की प्रक्रिया में हूं. मुझे ठोस क़िस्म की भूमिकाएं करने का मौक़ा मिल रहा है, इसलिए मैं संतुष्ट हूं.<ref name="entertainment.oneindia.in"/> मार्च, 2007 में, अपनी वर्तमान कई भोजपुरी फ़िल्मों को पूरा करने की प्रतिबद्धता के बारे में टिप्पणी करते हुए, उन्होंने अपनी मौजूदा परियोजनाओं को पूरा करने के बाद हिन्दी फ़िल्मों में लौटने की दिशा में अपना ध्यान केंद्रित करने का इरादा व्यक्त किया।<ref>{{Cite web |url=http://www.smashits.com/video/zoomin/6636/nagma-takes-a-bow.html |title=SmasHits interview, "Nagma Takes a Bow" (7 मार्च 2007) at |access-date=19 फ़रवरी 2010 |archive-date=22 दिसंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081222053918/http://www.smashits.com/video/zoomin/6636/nagma-takes-a-bow.html |url-status=dead }}</ref> 2007 में हिंदुस्तान टाइम्स के साक्षात्कार के दौरान, जिसमें उन्होंने सिनेमा और राजनीति के प्रति अपनी भावी योजनाओं की चर्चा की, नगमा ने विवादों के संबंध में अपनी ख्याति के बारे में एक प्रश्न के जवाब में कहा: "विवादों से निपटने के लिए आप में हिम्मत की ज़रूरत है। ज़ाहिर है, चाहे वह नकारात्मक कारणों के लिए हो या सकारात्मक, मैं हमेशा खबरों में बनी रही हूं.<ref name="You need">"You need guts to deal with controversies: Nagma" in Hindustan Times (16 मार्च 2007), at [http://beta.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=04944f32-205e-45a6-9620-df79f33d771b&] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070520222618/http://beta.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=04944f32-205e-45a6-9620-df79f33d771b&|date=20 मई 2007}}</ref> == राजनीति == भारतीय [[कांग्रेस पार्टी]] की एक मुखर समर्थक,<ref>देखें, उदा., "Nagma's New Role" in Mid-Day (9 Oct.2006) at [http://www.mid-day.com/news/nation/2006/october/144810.htm]; and "Congress ducks questions on Nagma's campaigning" PTI (14 Feb. 2005) at [http://news.indiainfo.com/2005/02/14/1402nagmacong.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090607002825/http://news.indiainfo.com/2005/02/14/1402nagmacong.html|date=7 जून 2009}}</ref> 2007 में आंध्र प्रदेश [[राज्य सभा]] सीट के लिए नगमा की सिफारिश की गई थी।<ref>Tamil News (2 मार्च 2007) "Nagma recommended for Andhra Pradesh Rajya Sabha seat" at [http://bsubra.wordpress.com/2007/03/02/nagma-recommended-for-andhra-pradesh-rajya-sabha-seat/]</ref> अप्रैल 2004 के चुनाव के दौरान वे [[आन्ध्र प्रदेश|आंध्र प्रदेश]] में कांग्रेस पार्टी की एक प्रमुख स्टार प्रचारक थीं।<ref>देखें, उदा., संजय मजूमदार "High noon for India's politicians" (19 अप्रैल 2004), BBC News website at http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3638375.stm [http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3638375.stm]</ref> उन्होंने केवल औपचारिक रूप से उसी महीने [[हैदराबाद]] में, कांग्रेस पार्टी की 'धर्मनिरपेक्षता और ग़रीब तथा कमजोर वर्गों के कल्याण के प्रति प्रतिबद्धता' को पार्टी में शामिल होने का कारण बताते हुए, सदस्यता ग्रहण की थी।<ref>"Film actress Nagma joins Congress" (Indo-Asian News Service (16 अप्रैल 2004), online at http://in.news.yahoo.com/040416/43/2cla9.html [http://in.news.yahoo.com/040416/43/2cla9.html]</ref> कहा जाता है कि पहले [[भारतीय जनता पार्टी]] (भाजपा) ने उन्हें लुभाने की कोशिशें की, जिसके बारे में इंडो-एशियन न्यूज़ सर्विस की रिपोर्ट ने कहा कि "यह भी संकेत दिया गया है कि उन्हें [भाजपा के उम्मीदवार के रूप में] हैदराबाद से" उसी चुनाव में उतारा जाएगा.<ref>"Film actress Nagma joins Congress" (Indo-Asian News Service (16 अप्रैल 2004), online at http://in.news.yahoo.com/040416/43/2cla9.html [http://in.news.yahoo.com/040416/43/2cla9.html]. The same claim was made earlier by the Times of India; see, e.g., "Nagma in poll fray?" Times News Network (21 मार्च 2004) online at http://www1.timesofindia.indiatimes.com/articleshow/msid-572591,prtpage-1.cms {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081222101204/http://www1.timesofindia.indiatimes.com/articleshow/msid-572591,prtpage-1.cms|date=22 दिसंबर 2008}} [http://www1.timesofindia.indiatimes.com/articleshow/msid-572591,prtpage-1.cms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081222101204/http://www1.timesofindia.indiatimes.com/articleshow/msid-572591,prtpage-1.cms|date=22 दिसंबर 2008}}</ref> नगमा को कहीं और यह कहते हुए उद्धृत किया गया कि उन्होंने पहले कांग्रेस पार्टी का समर्थन [[राजीव गांधी]] की प्रशंसिका होने की वजह से किया।<ref>[http://www.musicindiaonline.com/n/i/telugu/211/ See, e.g., "Government office for Nagma?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070528141507/http://www.musicindiaonline.com/n/i/telugu/211/ |date=28 मई 2007 }}[http://www.musicindiaonline.com/n/i/telugu/211/ (10 Nov.2006) at] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070528141507/http://www.musicindiaonline.com/n/i/telugu/211/ |date=28 मई 2007 }}</ref> 2006 के एक साक्षात्कार में, जिसे उपयुक्त शीर्षक दिया गया "नगमा, द सरवाइवर", उन्होंने अपने परिवार के इतिहास और अपनी राजनीतिक सक्रियता के बीच सीधा संबंध जोड़ा: "मेरी मां मुसलमान है और मेरे पिताजी हिंदू. हमारी परवरिश में सभी धर्मों का सम्मान करना सिखाया गया। साम्प्रदायिक दंगों से मुझे पीड़ा पहुंचती है। मैं कुछ करना चाहती थी। इसलिए मैं राजनीति में शामिल हो गई।" उसी साक्षात्कार में, वे यह भी कहती हैं कि उन्होंने अपनी फ़िल्मी कॅरिअर की वजह से भारतीय [[लोक सभा]] के लिए चुनाव लड़ने का प्रस्ताव ठुकरा दिया था: "अगर मैं संसद की एक सदस्या बनती हूं, तो मेरे लिए ज़रूरी होगा कि मैं अपने निर्वाचन क्षेत्र को अपना 100 प्रतिशत दे सकूं - जो मैं उस समय करने की स्थिति में नहीं थी".<ref>नगमा के साथ गणेश नाडार का साक्षात्कार, "Nagma, the survivor - The actress who has truly done it all." (10 मार्च 2006), at rediff.com [http://specials.rediff.com/movies/2006/mar/09sld3.htm]</ref> बहरहाल, 2007 में हिंदुस्तान टाइम्स के साथ एक साक्षात्कार में उन्होंने कहा कि "राजनीति जारी रहेगी और मेरा अभिनय भी. ध्यान रहे, मैं पहले एक अभिनेत्री हूं. मैं जब तक ज़िंदा हूं, तब तक काम करना चाहती हूं."<ref name="You need" /> दिलचस्प बात यह है कि प्रमुख नायिका के रूप में उनकी आख़िरी बॉलीवुड फ़िल्म में उन्होंने [[कांग्रेस पार्टी]] के साथी सदस्य और अब सांसद [[गोविन्दा|गोविंदा]] के साथ काम किया, जिन्होंने लोकसभा के सदस्य बने रहते हुए भी, फिल्मों में काम करना जारी रखा। संभवतः अपने उदीयमान राजनीतिक जीवन को ध्यान में रखते हुए नगमा ने कहा है कि वे हर रोज़ चिंतन-मनन करती हैं और ख़ुद को "भगवान से बेहद प्यार करने वाली" मानती हैं। अपने परिवार की मिश्रित धार्मिक पृष्ठभूमि के अनुरूप उन्होंने कहा कि वे [[क़ुरआन|क़ुरान]], [[श्रीमद्भगवद्गीता|भगवद्गीता]] और [[बाइबिल]] पढ़ चुकी हैं। "चूंकि मेरा झुकाव अध्यात्म की ओर है, मैं उस शैली की पुस्तकों को ज़्यादा पढ़ती हूं. मैंने ध्यान का अभ्यास भी शुरू कर दिया है। मैं लगभग 12 वर्षों से आर्ट ऑफ़ लिविंग सिखा रही हूं. लेकिन यीशु के प्रति मेरी हमेशा ही जिज्ञासा रही है। चूंकि मेरी एक आंटी ईसाई थीं, मैं उनसे [[यीशु|ईसा मसीह]] के बारे में ज़्यादा बताने का आग्रह करती रहती थी। वर्ष 2000 में, एक ऐसी ही चर्चा के दौरान, मैंने अपने निस्तार प्रार्थना का पाठ किया। नव विधान पढ़ते समय, मैंने बपतिस्मा के महत्व को महसूस किया और एक चर्च में शामिल होने की बात भी सोची. इसलिए, मैं तुरंत जुहू, मुंबई में पादरी शेखर कल्याणपुर के न्यू लाइफ़ फ़ेलोशिप में शामिल हो गई। मैंने 4 जनवरी को बपतिस्मा ग्रहण किया। चूंकि 2007 विश्राम का वर्ष था, मैंने फ़िल्मों से एक ब्रेक लेने का फ़ैसला किया और धर्मोत्साह से मैंने बाइबिल का अध्ययन जारी रखा".<ref>{{Cite web |url=http://www.smashits.com/video/zoomin/6636/nagma-takes-a-bow.html |title=SmashHits interview, "Nagma Takes a Bow" (7 मार्च 2007) at |access-date=19 फ़रवरी 2010 |archive-date=22 दिसंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081222053918/http://www.smashits.com/video/zoomin/6636/nagma-takes-a-bow.html |url-status=dead }}</ref> == फ़िल्मोग्राफ़ी == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0;background:#f9f9f9;border:1px #aaa solid;border-collapse:collapse;font-size:95%" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष ! फ़िल्म ! भूमिका ! अन्य नोट |- | 2009 | ''[[सबवे]]'' | | इसमें [[सनी देओल]] के अभिनय की उम्मीद. |- | 2007 | ''[[बैक टू हनीमून]]'' | | मई 2007 में लंदन में फ़िल्मांकन; मनोज भटनागर द्वारा लिखित, निर्मित और निर्देशित.<ref>तरण आदर्श, "Trade Production News - Under Production Films" (11 मई 2007), IndiaFM.com at http://www.indiafm.com/trade/production_news/20070511.html [http://www.indiafm.com/trade/production_news/20070511.html]</ref> |- | 2007 | ''[[थांब लक्ष्मी थांब]]'' | लक्ष्मी | निर्माणाधीन मराठी फ़िल्म |- | 2007 | ''[[तू हमार हौ]]'' | | ''[[डर]]'' का [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] पुनर्निर्माण |- | 2006 | ''[[एक जिंद एक जान]]'' | निम्मी | पहली पंजाबी फ़िल्म भूमिका.<ref>{{Cite web |url=http://www.ekjindekjaan.com/PictureGallery.htm |title=The official movie website is http://www.ekjindekjaan.com/ |access-date=19 फ़रवरी 2010 |archive-date=28 सितंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928073627/http://www.ekjindekjaan.com/PictureGallery.htm |url-status=dead }}</ref> |- | 2006 | ''[[गंगा नदी|गंगा]]'' | गंगा | [[अमिताभ बच्चन]] के साथ [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] फ़िल्म. |- | 2006 | ''[[अब ता बनजा सजनवा हमार]]'' | | प्रमुख [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] हिट, जिसमें सह-अभिनेता हैं [[सायरा बानो]] और [[रवि किशन]]. |- | 2006 | ''[[माई बाप]]'' | | |- | 2006 | ''[[दिल दीवाना तोहार हो गईल]]'' | | बॉलीवुड कोरियोग्राफ़र सरोज ख़ान<ref>सुभाष के. झा, "Direction is an enjoyable job: Saroj Khan" IANS (Oct.2006), online at [http://www.glamsham.com/movies/scoops/06/oct/03_saroj_khan_choreographer.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100206005203/http://glamsham.com/movies/scoops/06/oct/03_saroj_khan_choreographer.asp|date=6 फ़रवरी 2010}}</ref> द्वारा निर्देशित पहली [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] फ़िल्म |- | 2006 | ''[[राजा ठाकुर]]'' | | [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] |- | 2005 | ''[[पंडितवा मेरा शादी कब होई]]'' | | [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] |- | 2005 | ''[[दूल्हा मिलाल दिलदार]]'' | | सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री का पुरस्कार, [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] फ़िल्म पुरस्कार<ref>देखें, उदा., "First-ever Bhojpuri awards " in Mid-Day (1 Feb.2006), online at [http://www.mid-day.com/hitlist/2006/february/129805.htm]</ref> |- | 2005 | ''[[पंडितजी बताई ना ब्याह कब होई]]'' | | पहली [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] फ़िल्म भूमिका |- | 2005 | ''[[परिराम]]'' | | पहली बंगाली फ़िल्म भूमिका |- | 2004 | ''[[अब तुम्हारे हवाले वतन साथियों]]'' | आरती वी. सिंह | |- | 2003 | ''[[हृदयवंता]]'' | | कन्नड़ फ़िल्म, [[विष्णुवर्धन]] के साथ अभिनीत |- | 2002 | ''[[चतुरंगम]]'' | नयना पिल्लै | पहली मलयालम फ़िल्म, सुपरस्टार [[मोहनलाल (अभिनेता)|मोहनलाल]] के साथ अभिनीत |- | 2002 | ''[[अल्लरी रामुडु]]'' | चामुंडेश्वरी | पहली बार मुख्य नायिका की मां की भूमिका में |- | 2001 | ''[[साई तेरी माया]]'' | | [[शिरडी के सांई बाबा|साई बाबा]] की भक्तिपरक फ़िल्म, एस. पी. बालसुब्रह्मणियम और रामी रेड्डी के साथ अभिनीत |- | 2001 | ''[[ये तेरा घर ये मेरा घर]]'' | अनुपमा वर्मा | |- | 2001 | ''[[सिटीज़न]]'' | सीबीआई सरोजिनी हरिचंद्रन | तमिल फ़िल्म, अजीत कुमार के साथ अभिनीत |- | 2001 | ''[[Ek Rishtaa: The Bond of Love]]'' | विशेष भूमिका | |- | 2001 | ''[[धीना]]'' | विशेष भूमिका | तमिल फ़िल्म, [[अजीत]] अभिनीत |- | 2000 | ''[[कुँवारा]]'' | शर्मिला सिंह | [[गोविन्दा|गोविंदा]] और [[उर्मिला मातोंडकर]] के साथ अभिनीत |- | 2000 | ''[[चल मेरे भाई]]'' | सोनिया | |- | 2000 | ''[[पापा द ग्रेट]]'' | श्रीमती पूजा जय प्रकाश | |- | 1999 | ''[[लाल बादशाह]]'' | विशेष भूमिका | |- | 1999 | ''[[सिंगर]]'' | | |- | 1998 | ''[[श्रीकृष्णपुरदे नक्षत्रतिलकम]]'' | | मलयालम फ़िल्म, [[मुकेश (गायक)|मुकेश]] के साथ अभिनीत |- | 1997 | ''[[कौन रोकेगा मुझे]]'' | | गोविंदा की फ़िल्म |- | 1997 | ''[[खेल खिलाड़ी का]]'' | | |- | 1997 | ''[[जानकीरामन]]'' | | तमिल फ़िल्म, [[शरत कुमार]] के साथ अभिनीत |- | 1997 | ''[[पिस्ता]]'' | | तमिल फ़िल्म, [[कार्तिक]] के साथ अभिनीत |- | 1997 | ''[[लव बर्ड्स]]'' | मृदुला | तमिल फ़िल्म, [[प्रभु देवा]] के साथ अभिनीत |- | 1997 | [[कुरुबन रानी]] {कन्नड़ फ़िल्म} शिव राज कुमार |- | 1997 | ''[[अरविंदन]]'' | | तमिल फ़िल्म, [[शरत कुमार]] के साथ अभिनीत |- | 1996 | ''[[सरदा बुल्लोडु]]'' | | तेलुगू फ़िल्म, [[वेंकटेश]] के साथ अभिनीत |- | 1996 | ''[[मेट्टु कुडी]]'' | | तमिल फ़िल्म, [[कार्तिक]] के साथ अभिनीत |- | 1996 | ''[[मियां बीवी और साली]]'' | शिवानी हंसराज | |- | 1996 | ''[[सबसे बड़ा मवाली]]'' | प्रिया | |- | 1995 | ''[[सूर्यपुत्रुलू]]'' | | तेलुगू फ़िल्म, मम्मूती, शरत बाबू के साथ अभिनीत |- | 1995 | ''[[बाशा]]'' | प्रिया | तमिल फ़िल्म, [[रजनीकान्त|रजनीकांत]] के साथ अभिनीत |- | 1995 | ''[[मौनम]]'' | | तेलुगू फ़िल्म, [[अरविन्द स्वामी|अरविंद स्वामी]] के साथ अभिनीत |- | 1995 | ''[[रिक्शावोडु]]'' | रानी | तेलुगू फ़िल्म [[चिरंजीवी]] के साथ अभिनीत |- | 1995 | ''[[रगसिया पुलिस]]'' | | तमिल फ़िल्म, [[शरत कुमार]] के साथ अभिनीत |- | 1994 | ''[[कादलन]]'' | श्रुति | '''विजेता''' [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री पुरस्कार (तमिल)]] <br />[[प्रभु देवा]] के साथ तमिल फ़िल्म |- | 1994 | ''[[सुहाग (1994 फ़िल्म)|सुहाग]]'' | मधु | [[अक्षय कुमार]], [[करिश्मा कपूर]] और [[अजय देवगन]] के साथ अभिनीत |- | 1994 | ''[[सुपर पुलिस]]'' | | तेलुगू फ़िल्म, [[वेंकटेश]] के साथ अभिनीत |- | 1994 | ''[[गैंग मास्टर]]'' | | तेलुगू फ़िल्म, राजशेखर के साथ अभिनीत |- | 1994 | ''[[मुग्गुरू मोनगाल्लु]]'' | | तेलुगू फ़िल्म, [[चिरंजीवी]] के साथ अभिनीत |- | 1993 | ''[[धरतीपुत्र]]'' | | [[मम्मूती]], [[जयप्रदा]], [[सुजाता मेहता]] के साथ |- | 1993 | ''[[हस्ती]]'' | नीना नारंग | [[जैकी श्रॉफ़]] और [[नसीरुद्दीन शाह]] के साथ अभिनीत |- | 1993 | ''[[किंग अंकल]]'' | कविता | [[जैकी श्रॉफ़]], [[शाहरुख़ ख़ान]] और [[अनिल कपूर]] के साथ |- | 1993 | ''[[अल्लरी अल्लुडु]]'' | | तेलुगू फ़िल्म, [[नागार्जुन]] के साथ अभिनीत |- | 1993 | ''[[रेंडिल्ल पुजारी]]'' | | तेलुगू फ़िल्म, [[पुष्प|सुमन]] के साथ अभिनीत |- | 1993 | ''[[कोंडपल्ली राजा]]'' | | तेलुगू फ़िल्म, [[वेंकटेश]] के साथ अभिनीत |- | 1993 | ''[[वारसुडु]]'' | | तेलुगू फ़िल्म, 0}नागार्जुन के साथ अभिनीत |- | 1992 | ''[[यलगार]]'' | अनु सिंघल | [[संजय दत्त]] के साथ अभिनीत |- | 1992 | ''[[अश्वमेधम]]'' | | तेलुगू फ़िल्म,[[बालकृष्ण]] के साथ अभिनीत |- | 1992 | ''[[परम्परा]]'' | | |- | 1992 | ''[[बेवफ़ा से वफ़ा]]'' | नगमा | [[जूही चावला]] और [[महमूद]] के साथ अभिनीत |- | 1992 | ''[[दिलवाले कभी ना हारे]]'' | अंजलि ओबेराय | |- | 1992 | ''[[मेजर चंद्रकांत]]'' | | [[एन.टी.आर.]] और [[मोहन बाबू]] के साथ |- | 1992 | ''[[घराना मोगुडु]]'' | उमा देवी | तेलुगू फ़िल्म, [[चिरंजीवी]] के साथ अभिनीत |- | 1992 | ''[[पुलिस और मुजरिम]]'' | मीना खन्ना | [[विनोद खन्ना]] के साथ अभिनीत |- | 1991 | ''[[किल्लर]]'' | | तेलुगू फ़िल्म, [[नागार्जुन]] के साथ अभिनीत |- | 1991 | ''[[पेद्दिन्टी अल्लुडु]]'' | | पहली तेलुगू फ़िल्म, '''[[पुष्प|सुमन]]''' के साथ अभिनीत |- | 1990 | ''[[बाग़ी (1990 फ़िल्म)|बाग़ी]]'' | काजल, उर्फ़ "पारो" | बॉलीवुड की पहली फ़िल्म, [[सलमान ख़ान|सलमान खान]] के साथ अभिनीत<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=16o61N1TXAo See, e.g., YouTube.com at http://www.youtube.com/watch?v=16o61N1TXAo]</ref> |- |} ==इन्हें भी देखें== * [[निकेशा पटेल]] * [[नमिता]] * [[शुभ्रा अयप्पा]] * [[राय लक्ष्मी]] * [[खुशबू सुंदर]] * [[हर्षिका पूनच्चा]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|2}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb|0619324}} * http://gospeljunction.net/uk/2008/07/16/testimony-of-film-actress-nagma/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090805201829/http://gospeljunction.net/uk/2008/07/16/testimony-of-film-actress-nagma/ |date=5 अगस्त 2009 }} * http://www.christianmessenger.in/news/nagma_christian_140508/194.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100217094930/http://www.christianmessenger.in/news/nagma_christian_140508/194.php |date=17 फ़रवरी 2010 }} [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्म अभिनेत्री]] [[श्रेणी:1974 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मुंबई के लोग]] [[श्रेणी:तेलुगू अभिनेत्री]] [[श्रेणी:तमिल अभिनेत्री]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेत्री]] [[श्रेणी:भारतीय अभिनेत्री]] 7vih3aigj0ew0e4nt8rq4v0op70dctx मुज़फ्फर अली 0 39699 6555826 4569949 2026-05-24T08:31:58Z इरफ़ान ख़ान 863292 /* व्यक्तिगत जीवन */ 6555826 wikitext text/x-wiki {{जीवनी स्रोतहीन|date=मार्च 2017}} {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = मुज़फ्फर अली | image =मुज़फ्फर अली.jpg | image_size = | occupation = अभिनेता | website = }} '''मुज़फ्फर अली''' [[हिन्दी]] फ़िल्मों के एक [[निर्देशक]] हैं। == व्यक्तिगत जीवन == == प्रमुख फिल्में== === बतौर निर्देशक === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="95%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+ |- align="center" bgcolor="#CCCCCC" ! वर्ष !! फ़िल्म !! टिप्पणी |- |[[:श्रेणी:1986 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1986]] || [[अंजुमन (1986 फ़िल्म)|अंजुमन]] || |- |[[:श्रेणी:1982 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1982]] || [[आगमन (1982 फ़िल्म)|आगमन]] || |- |[[:श्रेणी:1981 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1981]] || [[उमराव जान]] || |- |1978 |गमन | |- | |} == नामांकन और पुरस्कार == === [[फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार]] === * [[१९८२|1982]] - [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ निर्देशक पुरस्कार]] - [[उमराव जान]] == सन्दर्भ == == बाहरी कड़ियाँ == [[श्रेणी:बॉलीवुड]] [[श्रेणी:हिन्दी निर्देशक]] 43tqaga21zg4118tta5suofverxyele सिकंदर 0 41838 6555871 6533756 2026-05-24T09:27:44Z The Sorter 845290 6555871 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name =सिकंदर महान |title = मानव इतिहास के सबसे प्रभावशाली व्यक्तियों में से एक विश्वप्रसिद्ध सिकंदर महान, महानतम सैन्य नेता, सम्राट, फारस, मिश्र, मेसोपोटामिया के राजा |image = [[File:Lorenzo De Ferrari.jpg|thumb|अपराधी को मृत्युदंड देते हुए सिकंदर महान का चित्र]] |image_size = |caption = |reign =336–347 ई पू |coronation = |predecessor =[[फिलिप द्वितीय, मैसेडोन]] |successor =[[सिकंदर चतुर्थ, मैसेडोन]] |spouse =[[रुखसाना, बैक्ट्रिया]], <br />[[स्ट्रैटेयरा द्वितीय]] |issue =[[सिकंदर चतुर्थ, मैसेडोन]] |house = |father =[[फिलिप द्वितीय, मैसेडोन]] |mother =[[ओलंपियस]] |birth_date =[[२० जुलाई]], [[३५६ ईसा पूर्व]]{{efn|name=DOB|अलेक्ज़ेंडर के जन्म की सही तारीख को लेकर मतभेद है।<ref>Plutarch, ''Life of Alexander'' 3.5: {{cite web |url=https://www.livius.org/aj-al/alexander/alexander_t32.html#7 |title=The birth of Alexander the Great |work=Livius|archive-url=https://web.archive.org/web/20150320180439/https://www.livius.org/aj-al/alexander/alexander_t32.html|archive-date=20 March 2015|url-status = dead |access-date=16 December 2011 |quote=Alexander was born the sixth of [[Attic calendar|Hekatombaion]].}}</ref><ref>{{cite book |author=David George Hogarth |date=1897 |title=Philip and Alexander of Macedon : two essays in biography |url=https://archive.org/details/cu31924028251217/page/n321/mode/2up?view=theater |location=New York |publisher=Charles Scribner's Sons |page=286–287}}</ref>}} |birth_place =[[पेला, यूनान|पेला]], [[मैसेडोन]], [[यूनान]] |death_date =१० या ११ जून ३२३ ईसा पूर्व |death_place =[[बेबीलोन]] |burial_date= |burial_place= }} [[File:Alexander the Great mosaic.jpg|thumb|सिकंदर महान का मोज़ेक]] [[File:Alexander.jpg|thumb|सिकंदर और फ़ारसी राजा डेरियस III का परिवार]] '''सिकंदर तृतीय''' ({{Langx|grc|Ᾰ̓λέξᾰνδρος}}; 20/21 जुलाई 356 ई.पू. – 10/11 जून 323 ई.पू.){{efn|name=Plautus|प्लटास (२५४ – १८४ ईसा पूर्व) नामक एक रोमन नाटककार द्वारा '''''मोस्टेलारिया''''' नाटक में अलेक्ज़ेंडर को पहली बार '''"महान"''' के रूप में संदर्भित किया गया था।<ref>{{Cite web|author=Diana Spencer|date=2019-11-22|title=Alexander the Great, reception of|url=https://oxfordre.com/classics/view/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-8048?rskey=X5INFr&amp;result=1|work=Oxford Research Encyclopedias|access-date=2021-11-09|quote=Alexander enjoys the epithet the Great for the first time in Plautus's Roman comedy Mostellaria (775–777).}}</ref>}}, या '''सिकंदर महान''', प्राचीन यूनानी सम्राट थे। सिकंदर विश्व में एक आक्रमणकारी के रूप में जाना जाता है। उन्हें बचपन से ही विश्व विजेता बनने के अपने सपने के साथ उन्होंने युद्धों में हिस्सा लेना शुरू कर दिया था। अपनी ३२ साल की उम्र में ही उसने आधे से अधिक ज्ञात विश्व को जीत लिया था। सिकंदर को उसके उत्कृष्ट सैन्य रणनीति और पराक्रम के कारण 'महान' कहा जाता है, 30 वर्ष की आयु में, उन्होंने दुनिया का सबसे बड़ा साम्राज्य स्थापित कर लिया था, जो आधुनिक पश्चिमी और मध्य एशिया तक फैला हुआ था। मैसेडोनिया के राजा के रूप में, उन्होंने लगभग 1,000 मील की यात्रा की और सात देशों और 2,000 से अधिक शहरों पर विजय प्राप्त की। इन सभी युद्धों सिकंदर अपने रण कौशल और पराक्रम के कारण अपराजित रहा। अपनी मृत्यु तक वह उन सभी भूमि मे से लगभग आधी भूमि जीत चुका था, जिसकी जानकारी प्राचीन ग्रीक लोगों को थी (सत्य ये है की वह पृथ्वी के मात्र 15 प्रतिशत भाग को ही जीत पाया था){{cn}}<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india-42164678|title=सिकंदर को कांटे की टक्कर देने वाले राजा पोरस कौन थे|access-date=4 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181104222707/https://www.bbc.com/hindi/india-42164678|archive-date=4 नवंबर 2018|url-status=live}}</ref> उसने अपने कार्यकाल में [[ईरान]], [[सीरिया]], [[मिस्र]], [[मसोपोटेमिया]], फिनीशिया, जुदेआ, गाझा, [[बॅक्ट्रिया]] और [[भारत]] के कंधार प्राचीन भारतीय हिस्सा पर विजय जहाँ उन्होंने राजा पोरस [पुरु] को हराया । उस समय [[फ़ारसी]] साम्राज्य के अंग थे और फ़ारसी साम्राज्य सिकन्दर के अपने साम्राज्य से कोई 40 गुना बड़ा था। सिकंदर को एलेक्जैंडर तृतीय, फारसी में उसे ''एस्कंदर-ए-मक्दुनी'' (मॅसेडोनिया का अलेक्ज़ेंडर, एस्कन्दर का अपभ्रंश सिकन्दर है) औऱ [[हिंदी]] में अलक्षेन्द्र कहा गया है। ==प्रारंभिक जीवन== अलेक्जेंडर का जन्म 356 ईसा पूर्व [[मैसेडोनिया]] के पेला में हुआ था, वह राजा फिलिप द्वितीय और रानी ओलंपियास का बेटा था । किवदंतियों के अनुसार सिकंदर के वास्तविक पिता ग्रीक देवता स्यूस थे, जिसके कारण सिकंदर को देवपुत्र माना जाता था।वह किशोरावस्था में ही महान दार्शनिक [[अरस्तु ]]शिष्य बन गया, सिकंदर गणित, मल्लयुद्ध, इतिहास, भूगोल, तर्क में माहिर था। हालाँकि, वह सैन्य मामलों में ही श्रेष्ठ था। [[File:Education d'Alexandre par Aristote.png|thumb|सिकंदर को शिक्षा देते हुए अरस्तू]] मित्र देशों के ग्रीक राज्यों के खिलाफ युद्ध में, 18 साल के अलेक्जेंडर ने घुड़सवार सेना का नेतृत्व किया, जिसने फिलिप को युद्ध में मदद की। 336 ईसा पूर्व में राजा फिलिप की हत्या कर दी गई। == व्यक्तित्व == सिकंदर गोरा और मध्यम कद का था। मार्कस कर्टियस ने सिकंदर की जीवनी 'सिकंदर का इतिहास' में लिखा है, "सिकंदर के बाल सुनहरे और घुंघराले थे। उनकी आँखें अलग-अलग रंगों की थीं। उसकी बाईं आँख ग्रे और दाईं आँख काली थी। उनकी आँखें इतनी शक्तिशाली थीं कि सामने वाला व्यक्ति उन्हें देखकर ही डर जाता था। सिकंदर हमेशा अपने साथ महाकवि होमर की किताब 'द इलियड ऑफ़ द कास्केट' रखता था। यहाँ तक कि सोते समय भी वह इसे अपने तकिए के नीचे रखता था।" [[File:Alessandro Magno (356-323 a.C.).jpg|Alessandro_Magno_(356-323_a.C.)|thumb]] [[प्लूटार्क]] सिकंदर की जीवनी 'द लाइफ़ ऑफ़ सिकंदर महान' में लिखते हैं, "सिकंदर ने कभी भी भौतिक सुखों में कोई रुचि नहीं दिखाई, हालाँकि अन्य मामलों में उनके जैसा साहसी और निडर लोग कम ही होंगे. बचपन से ही उनके मन में महिलाओं के प्रति सम्मान की भावना थी. यह वह समय था जब दास लड़कियों, रखैलों और यहाँ तक कि पत्नियों को भी निजी संपत्ति माना जाता था." वह लिखते हैं, "अलेक्जेंडर की माँ ओलंपियास लड़कियों के प्रति उनकी घृणा से इतनी निराश थी कि उसने विपरीत लिंग में उसकी रुचि जगाने के लिए एक खूबसूरत वेश्या, कैलिक्सेना की सेवाएँ लीं, लेकिन इसका अलेक्जेंडर पर कोई प्रभाव नहीं पड़ा। बाद में खुद अलेक्जेंडर ने स्वीकार किया कि मैथुन और नींद उसे लगातार याद दिलाते थे कि उनका शरीर नाशवान है।" == विश्वविजयी सिकंदर के युद्ध अभियान == 336 ईसा पूर्व में, सिकंदर के पिता फिलिप की हत्या उसके अंगरक्षक पॉसनीस ने कर दी थी। मात्र 20 वर्ष की आयु में, सिकंदर ने मैसेडोनिया की गद्दी पर अपना दावा किया और अपने प्रतिद्वंद्वियों को मार डाला, इससे पहले कि वे उसकी संप्रभुता को चुनौती दे सकें।उन्होंने उत्तरी ग्रीस में स्वतंत्रता के लिए विद्रोह को भी दबा दिया। सिकंदर को पूरी दुनिया पर अपनी सत्ता स्थापित करने की इच्छा थी, इसी लिए ग्रीस विजय के बाद वो पूरी दुनिया जितने के लिए निकल पडे। [[File:Monsiau - Alexander the Great Attacking the Oxydrakai, 1809.jpg|thumb|युद्ध में शत्रुओं से वीरतापूर्वक लड़ते हुए सिकंदर महान]] *फारस पर सिकंदर महान का आक्रमण | Alexander the Great’s Invasion on Persia सिंहासन के अपने परिग्रहण से, सिकंदर फारस पर आक्रमण करने के विचार के साथ बड़ा हुआ था। अचमेनिद साम्राज्य पर विजय प्राप्त करने के पीछे उनका आधिकारिक कारण यूनानियों को मुक्ति में नेतृत्व करना था, अनातोलियन तट के साथ ग्रीक शहरों और साइप्रस द्वीप पर फारसी नियंत्रण से मुक्त करना और राजा ज़ेरक्स के तहत ग्रीस पर फारसियों के आक्रमण का बदला लेना था। सिकंदर फारस के खिलाफ व्यापक रूप से सफल रहे। *ग्रैनिकस की लड़ाई (Battle of Granicus) यह 334 ईसा पूर्व में आधुनिक पश्चिमी तुर्की में लड़ा गया था। सिकंदर ने पश्चिमी तुर्की के तट पर आगे बढ़ते हुए 20,000 फारसी घुड़सवारों की एक सेना को हराया, शहरों को जीत लिया और फारसी नौसेना को ठिकानों से वंचित कर दिया। *इस्सुस की लड़ाई (Battle of Issus) यह महत्वपूर्ण लड़ाई 333 ईसा पूर्व में दक्षिणी तुर्की के प्राचीन शहर इस्सस के पास लड़ी गई थी। फारसियों का नेतृत्व राजा डेरियस III ने किया था। सिकंदर की सेना ने अपने से दोगुनी बड़ी फारसी सेना को हराया और राजा डेरियस को मृत्यु दंड देकर विश्व के सबसे बड़े साम्राज्य पर अपनी सत्ता स्थापित की। *मिस्र का फिरौन के साथ युद्ध (Pharaoh of Egypt) सिकंदर भूमध्यसागर के पूर्व में दक्षिण की ओर चले गए और फारसियों को उनके नौसैनिक ठिकानों से वंचित कर दिया। हालांकि, कई शहरों ने आत्मसमर्पण कर दिया, जैसे टायर, जो आधुनिक समय के लेबनान में एक द्वीप पर था, ने सिकंदर को उस पर कब्जा करने के लिए मजबूर किया। सिकंदर ने मिस्र में प्रवेश किया जो 332 ईसा पूर्व में गाजा पर कब्जा करने के बाद दो शताब्दियों तक फारसी शासन के अधीन था उसने मिस्र के उत्तरी तट पर अलेक्जेंड्रिया शहर की स्थापना की। सिकंदर ने मिस्र की राजधानी मेम्फिस में खुद को फिरौन के रूप में ताज पहनाया था और एक पारंपरिक समारोह के माध्यम से खुद को मिस्र के शासकों की पंक्ति से जोड़ने की कोशिश की थी। == भारत पर आक्रमण == तक्षशिला के राजा आभ्भी ने सिकंदर को भारत पर आक्रमण का आमंत्रण दिया। ===-प्रतिनिधि और पिता के साथ सैन्य अभियान=== 20 वर्ष की आयु में, [[अरस्तू]] से शिक्षा प्राप्त कर सिकंदर राज्य में वापस आ गया। उसी समय फिलिप ने बाइजेंटियम के खिलाफ युद्ध छेड़ दिया, और सिकंदर को राज्य का प्रभारी बना कर उसकी देख रेख में छोड़ दिया।{{sfn|Roisman|Worthington|2010|p=188}} फिलिप की अनुपस्थिति के दौरान, थ्रेसियन मैदी ने मैसिडोनिया के खिलाफ विद्रोह कर दिया। सिकंदर ने तुरंत उनके खिलाफ़ अभियान चलाकर उन्हें अपने इलाके से खदेड़ दिया। बाद में उसी इलाके में यूनानियों के साथ एक उपनिवेश स्थापित कर अलेक्जेंड्रोपोलिस नामक एक शहर की स्थापना भी की।<ref>{{harvnb|Fox|1980|p=68}}, {{harvnb|Renault|2001|p=47}}, {{harvnb|Bose|2003|p=43}}</ref> फिलिप वापस लौटकर, दक्षिणी थ्रेस में विद्रोह को दबाने के लिए एक छोटे सैन्य दल के साथ सिकंदर को वहां भेजा। यूनानी शहर पेरिन्थस के खिलाफ लड़ाई के दौरान, सिकंदर ने अपने पिता की जान बचाई थी। थ्रेस में अभी भी कब्जा जमाये फिलिप ने सिकंदर को दक्षिणी ग्रीस में एक अभियान के लिए एक सेना खड़ा करने का आदेश दिया। कहीं अन्य ग्रीक राज्य इसमें हस्तक्षेप न करें, सिकंदर ने ऐसा दिखाया कि वह इलियारिया पर हमला करने की तैयारी कर रहा है। इसी दौरान, इलियरीयस ने मैसेडोनिया पर हमला बोल दिया, जिसे सिकंदर ने वापस खदेड़ दिया।{{sfn|Renault|2001|pp=47–49}} फिलिप और उसकी सेना 338 ईसा पूर्व में अपने बेटे से जा मिली, और वे दक्षिण में थर्मोपाइल पर चढ़ाई करने के लिये निकल गये जहाँ थबर्न कि सेना के कड़े प्रतिरोध के बाद उस पर कब्जा कर लिया गया। वे इलेसिया शहर पर कब्जा करने गए, जो [[एथेंस]] और थीब्स से कुछ ही दूर स्थित था। जिसे देख डेमोस्थेनस की अगुवाई वाली एथिनियन ने मैसेडोनिया के विरुद्ध थीब्स के साथ गठबंधन करने का फैसला किया। हलांकि फिलिप ने भी एथेंस के खिलाफ थीब्स से गठबंधन हेतु दूत भेजे, लेकिन थीब्स ने एथेंस का साथ दिया।<ref>{{harvnb|Renault|2001|pp=50–51}}, {{harvnb|Bose|2003|pp=44–45}}, {{harvnb|McCarty|2004|p=23}}</ref> फिलिप ने एम्फिसा की ओर कूच किया जहां उसने डेमोस्थेनस द्वारा भेजे गए भाड़े के सैनिकों हरा कर शहर को आत्मसमर्पण के लिये मजबूर कर दिया। फिलिप फिर इलेसिया लौट गया, जहाँ से उसने एथेन्स और थीब्स को शांति का अंतिम प्रस्ताव भेजा, जिसे दोनों ने खारिज कर दिया।<ref>{{harvnb|Renault|2001|p=51}}, {{harvnb|Bose|2003|p=47}}, {{harvnb|McCarty|2004|p=24}}</ref> [[File:Alexander1256.jpg|thumb|इस्तांबुल पुरातत्व संग्रहालय में सिकंदर की मूर्ति]] फिलिप ने दक्षिण की ओर कूच की, जहाँ उसके विरोधियों ने उसे चैरोनीआ, बोएसिया के पास रोक लिया। चैरोनीआ की लड़ाई के लिये, फिलिप ने दाहिने पंक्ति और सिकंदर को फिलिप के विश्वसनीय जनरलों के एक समूह के साथ वाम पंक्ति संभालने का आदेश दिया। प्राचीन स्रोतों के अनुसार, दोनों पक्ष में कुछ समय के लिए भंयकर लड़ाई हुई। फिलिप ने जानबूझकर अपने सैनिकों को पीछे हटने का आदेश दिया, ताकि अथेनियन सैनिक उसका पीछा कर अपनी सुरक्षा पंक्ति से अलग हो सके, और वे उसमें भेद लगा सके। सिकंदर ने सबसे पहले थीबन कि सुरक्षा पंक्तियों को तोड़ा, उसके पीछे फिलिप के जनरलों थे, दुश्मन के सामंजस्य को नुकसान पहुंचाने के बाद, फिलिप ने अपने सैनिकों को आगे बढ़ने का आदेश दिया और उन्हें जल्दी घेरने का आदेश दिया। एथेनियन के हारने के साथ ही, थिबियन अकेले लड़ने के लिए बचे हुए थे और चारों ओर से घिरे हुए थे। अंतत: वे हार गए। चैरोनीआ में जीत के बाद, फिलिप और सिकंदर निर्विरोध पेलोपोन्नीज़ की ओर बढ़ने लगे जहाँ उनका सभी शहरों द्वारा स्वागत किया गया; हालांकि, जब वे [[स्पार्टा]] पहुंचे, वहाँ उन्हें नकार दिया गया, लेकिन फिलिप ने युद्ध का सहारा नहीं लिया गया।<ref>{{cite web|url=http://www.sikyon.com/sparta/history_eg.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20010305205126/http://www.sikyon.com/Sparta/history_eg.html |dead-url=yes |archive-date=5 March 2001 |title=History of Ancient Sparta |work=Sikyon |accessdate=14 November 2009 |df= }}</ref> कुरिन्थ में, फिलिप ने "हेलिनिक एलायंस" की स्थापना की (फारसी-विरोधी गठबंधन के तौर पर [[ग्रीक-फारसी युद्ध|ग्रीक-फारसी युद्धों]] पर आधारित), जिसमें स्पार्टा को छोड़कर अधिकांश ग्रीक शहर-राज्य शामिल थे। फिलिप को इस लीग के नाम पर हेगॉन (सर्वोच्च कमांडर) नाम दिया गया, और उसने [[फ़ारसी साम्राज्य]] पर हमला करने की अपनी योजना की घोषणा की।{{sfn|Renault|2001|p=54}}{{Sfn |McCarty|2004|p= 26}} ===निर्वासन और वापसी=== जब फिलिप पेला वापस लौट आया, तो उसे अपने सेनापति अटलुस की भतीजी क्लियोपेट्रा ईरीडिइस से प्यार हो गया और उससे विवाह कर लिया।{{sfn|Roisman|Worthington|2010|p=179}} इस विवाह से सिकंदर की उत्तराधिकारी के रूप में दावेदारी सकंट में आ गई, क्योंकि क्लियोपेट्रा ईरीडीस से उत्पन्न बेटा पूरी तरह से मकदूनियन उत्तराधिकारी होता, जबकि सिकंदर केवल आधा मकदूनियन था।{{sfn|McCarty|2004|p=27}} [[भोज|विवाह के भोज]] के दौरान, शराब के नशे में अटालूस ने सार्वजनिक तौर पर देवताओं से प्रार्थना की, कि अब मकदूनियाँ में एक वैध उत्तराधिकारी का जन्म होगा।{{sfn|Roisman|Worthington|2010|p=179}} {{Quote|क्लियोपेट्रा, जिससे फिलिप विवाह कर रहा था, बहुत युवा थी, उसके चाचा अटलूस ने शराब के नशे में मकदूनियाँ के लोगों से आग्रह करता है, कि अब राजा उसकी भतीजी से राज्य के लिए एक वैध उत्तराधिकारी देगा। जिससे सिकंदर चिढ़ कर, "आप बदमाश," कह उसके सिर पर शराब का कप फेंक देता है, और पूछता है, "क्या, तो मैं एक अवैध संतान हूँ?"। फिलिप, अटकलुस की बेइज्जती से क्रुध हो सिकंदर को मारने के लिये खड़ा हो जाता है। लेकिन उन दोनों के लिए अच्छे भाग्य से, उसके अति क्रोध, या तो अति शराब के नशे में, उसका पैर फिसल गया, और वह फर्श पर गिर गया। जिस पर सिकंदर ने उसे अपमानित करते हुए कहा: "ये देखो, यह व्यक्ति आपको यूरोप से एशिया ले जायेगा, जो कि खुद एक सीढ़ी से दूसरे सीढ़ी पर जाने में ही गिर जाता है।"|- प्लूटार्क, फिलिप के विवाह में विवाद का वर्णन करता है।}} सिकंदर अपनी मां के साथ मेसेडोन से भाग कर, उसे अपने मामा, एपिरस के राजा अलेक्जेंडर प्रथम के पास डोडोना में छोड़ दिया।{{sfn|Roisman|Worthington|2010|p=180}} और खुद इलियारिया चला गया{{sfn|Roisman|Worthington|2010|p=180}}, जहाँ उसने इलियाई राजा से संरक्षण की मांग की। कुछ साल पूर्व सिकंदर से लड़ाई में पराजित होने के बावजूद उसने सिकंदर का अतिथि के तौर पर स्वागत किया। हालांकि, ऐसा प्रतीत होता है कि फिलिप ने कभी भी अपने राजनीतिज्ञ और सैन्य प्रशिक्षित बेटे को अस्वीकार नहीं करना चाहता था।{{sfn|Roisman|Worthington|2010|p=180}} तदानुसार, सिकंदर एक परिवारिक दोस्त, [[डेमरातुस]] के प्रयासों के कारण छह महीने के बाद मकदूनियाँ वापस लौट आता हैं।<ref>{{harvnb|Bose|2003|p=75}}, {{harvnb|Renault|2001|p=56}}</ref> अगले वर्ष में, पिक्सोडारस, कारिया के फारसी गवर्नर ने अपनी सबसे बड़ी बेटी को सिकंदर के सौतेले भाई, [[फिलिप एर्हिडियस]] से विवाह का प्रस्ताव रखा।{{sfn|Roisman|Worthington|2010|p=180}} ओलंपियस और सिकंदर के कई दोस्तों ने सुझाव दिया कि फिलिप ने एर्हिडियस को अपना उत्तराधिकारी बनाने का इरादा किया है।{{sfn|Roisman|Worthington|2010|p=180}} सिकंदर ने पिक्सेलरस को एक दूत थिस्सलुस को भेज यह बतलाय कि उसे अपनी बेटी का हाथ अवैध बेटे को देने के बजाय सिकंदर को देना चाहिये। जब फिलिप ने इस बारे में सुना तो उसने प्रस्ताव वार्ता को रोक दिया और सिकंदर को चिल्लाते हुए कहा कि वह क्यु पिक्सोडारस की बेटी से शादी करना चाहता है, उसने समझाया कि वह उसके लिए बेहतर दुल्हन चाहता था।{{sfn|Roisman|Worthington|2010|p=180}} फिलिप ने सिकंदर के चार मित्रों [[हर्पालुस]], [[नारकुस]], टॉलमी और [[एरिजियस]] को निर्वासित कर दिया, और कोरिंथियंस को थिस्सलुस को जंजीरों में लाने के लिये भेज दिया।<ref>{{harvnb|McCarty|2004|p=27}}, {{harvnb|Renault|2001|p=59}}, {{harvnb|Fox|1980|p=71}}</ref> == राजा के रूप में== ===राज्याभिषेक=== [[File:Map Macedonia 336 BC-en.svg|thumb|मकदुनियाँ साम्राज्य, 336&nbsp;ईपू.]] 336 ईसा पूर्व की गर्मियों में, एयगे में अपनी बेटी क्लियोपेट्रा के विवाह में भाग लेते हुए फिलिप को उसके अंगरक्षकों के कप्तान, पॉसनीस द्वारा हत्या कर दी गई। जब पॉसनीस भागने का प्रयास किया, तो सिकंदर के दो साथी, [[पेर्डिकस]] और [[लेओनाटस]] ने उसका पीछा कर उसे मार डाला। उसी समय, 20 वर्ष की उम्र में सिकंदर को रईसों और सेना द्वारा राजा घोषित कर दिया गया।{{sfn|McCarty|2004|pp=30–31}}<ref>{{harvnb|Renault|2001|pp=61–62}}</ref><ref name="Fox 1980 72">{{harvnb|Fox|1980|p=72}}</ref> ===शक्ति का एकीकरण=== सिंहासन संभालते ही सिकंदर अपने प्रतिद्वंद्वियों को खत्म करने लगा। जिसकी शुरुआत उसने अपने चचेरे भाई, पूर्व अमीनटस चौथे की हत्या करवाके की। उसने लैंकेस्टीस क्षेत्र के दो मैसेडोनियन राजकुमारों को भी मार दिया, हलांकि तीसरे, अलेक्जेंडर लैंकेस्टीस को छोड़ दिया। [[ओलम्पियस]] ने क्लियोपेट्रा ईरीडिइस और यूरोपा को, जोकि फिलिप की बेटी थी, जिंदा जला दिया। जब अलेक्जेंडर को इस बारे में पता चला, तो वह क्रोधित हुआ। सिकंदर ने अटलूस की हत्या का भी आदेश दिया,{{sfn|Roisman|Worthington|2010|p=190}} जोकि क्लियोपेट्रा के चाचा और एशिया अभियान की सेना का अग्रिम सेनापति था।<ref name="Green 2007 5–6">{{harvnb|Green|2007|pp=5–6}}</ref> अटलूस उस समय एथेंस में अपने दोषरहित होने की संभावना के बारे में डेमोथेन्स से बातचीत करने गया था। अटलूस ने सिकंदर का कई बार घोर अपमान कर चुका था, और क्लियोपेट्रा की हत्या के बाद, सिकंदर उसे जीवित छोड़ने के लिए बहुत खतरनाक मानता था।<ref name="Green 2007 5–6" /> सिकंदर ने एर्हिडियस को छोड़ दिया, जोकि संभवतः ओलंपियास द्वारा जहर देने के परिणामस्वरूप, मानसिक रूप से विकलांग हो चुका था।{{sfn|McCarty|2004|pp=30–31}}<ref name="Fox 1980 72" /><ref>{{harvnb|Renault|2001|pp=70–71}}</ref> फिलिप की मृत्यु की खबर से कई राज्यों में विद्रोह होने लगा, जिनमें थीब्स, एथेंस, थिसली और मैसेडोन के उत्तर में थ्रेसियन जनजाति शामिल थे। जब विद्रोह की खबर सिकंदर तक पहुंची, तो उसने तुरंत उस पर ध्यान दिया। कूटनीति का इस्तेमाल करने कि बजाय, सिकंदर 3,000 मैसेडोनियन घुड़सवार सेना का गठन कर, थिसली की तरफ दक्षिण में कूच करने लगा। उसने पाया की थिसली की सेना, [[ओलम्पियस पर्वत]] और [[ओसा पर्वत]] के बीच के रास्ते पर कब्जा किये हुए है, उसने अपनी सेना को ओसा पर्वत पर चढ़ने का आदेश दिया। दूसरे दिन जब थिसलियन सेना जागी, तो पाया कि सिकंदर अपनी सेना के साथ उनके पीछे खड़ा था, और उन्होंने तुरंत आत्मसमर्पण कर दिया। सिकंदर ने उनकी घुड़सवार सेना को अपनी में मिला कर दक्षिण में [[पेल्लोपोनिस]] की ओर कूच करने लगा।<ref>{{harvnb|McCarty|2004|p=31}}, {{harvnb|Renault|2001|p=72}}, {{harvnb|Fox|1980|p=104}}, {{harvnb|Bose|2003|p=95}}</ref> सिकंदर थर्मोपाइल में रुका, जहाँ उसे एम्फ़िक्टीयोनीक लीग के नेता के रूप में चुना गया, फिर वह वहा से दक्षिण की ओर कोरिन्थ कि ओर निकल गया। एथेंस ने शांति के लिए गुहार लगाई, जिसे सिकंदर ने मान लिया और विद्रोहियों को माफ़ कर दिया। सिकंदर और डायोजनीज डिओजेन्स द सीनिक के बीच प्रसिद्ध मुलाकात कोरिन्थ में रहने के दौरान हुई थी। जब सिकंदर ने डियोजेन्स से पूछा कि वह उनके लिए क्या कर सकता है, तो दार्शनिक ने घृणापूर्वक से सिकंदर को एक तरफ खड़ा होने के लिए कहा, क्योंकि वह सूर्य के प्रकाश को अवरुद्ध कर रहा था।{{sfn|Stoneman|2004|p=21}} इस हाजिर जवाब से अलेक्जेंडर को खुश हुआ, और उसने कहा की "अगर मैं सिकंदर नहीं होता, तो मैं डियोजेन्स बनना चाहता"।{{sfn|Dillon|2004|pp=187–88}} कोरिन्थ में, जैसे फिलिप को फारस के खिलाफ आने वाले युद्ध के लिए कमांडर नियुक्त किया गया था वैसे ही सिकंदर को हेगमन ("नेता") का शीर्षक दिया गया। यहाँ उसे थ्रेसियन विद्रोह की खबर भी प्राप्त हुई।<ref>{{harvnb|Renault|2001|p=72}}, {{harvnb|Bose|2003|p=96}}</ref> ===बाल्कन अभियान=== [[File:Deer hunt mosaic from Pella.jpg|thumb|The emblema of the [[Stag Hunt Mosaic]], c. 300 BC, from [[Pella]]; the figure on the right is possibly Alexander the Great due to the date of the mosaic along with the depicted upsweep of his centrally-parted hair (''anastole''); the figure on the left wielding a double-edged axe (associated with [[Hephaistos]]) is perhaps [[Hephaestion]], one of Alexander's loyal companions.[https://books.google.com/books?id=S-cTfNjEhrcC&lpg=PA79&ots=4DcIz56tQK&dq=Peritas%20Pliny%20Alexander&pg=PA78#v=onepage&q&f=false Chugg, Andrew (2006). ''Alexander's Lovers'']. Raleigh, N.C.: Lulu. {{ISBN|978-1-4116-9960-1}}, pp. 78–79.]] एशिया को पार करने से पहले, सिकंदर अपनी उत्तरी सीमाओं को सुरक्षित करना चाहता था। 335 ईसा पूर्व के वसंत में, वह कई विद्रोहों दबाने के लिए चल पड़ा। [[एम्पीपोलिस]] से शुरू होकर, वह "स्वतंत्र थ्रेसियन" के देश में पूर्व की ओर यात्रा करता रहा; और [[हेमस पर्वत]] पर, मैसेडोनियन सेना ने थ्रेसियन सेनाओं को ऊंचाइयों पर भी हमला कर पराजित किया। आगे सेना [[ट्रिबाली]] देश में घुस गए और उन्होंने उनकी सेना को लईजिनस नदी (डेन्यूब की एक सहायक नदी) के पास हराया।<ref>{{harvnb|Arrian|1976|loc=I, 2}}</ref> सिकंदर ने [[डेन्यूब]] के लिये तीन दिन की यात्रा की, और रास्ते में विपरीत किनारे पर स्थित [[गेटिए जनजाति]] का सामना किया। रात को ही नदी पार करते हुए, उसने उन्हें आश्चर्यचकित कर दिया और पहली घुड़सवार झड़प के बाद उनकी सेना को पीछे हटने के लिए मजबूर कर दिया।<ref>{{harvnb|Arrian|1976|loc=I, 3–4}}, {{harvnb|Renault|2001|pp=73–74}}</ref> सिकंदर तक जब यह समाचार पहुंची कि [[सेल्सियस]], इलियारिया का राजा और त्युआलांती के राजा [[ग्लुआकी]] उसके खिलाफ खुले में विद्रोह करने लगे थे। वह पश्चिम में ईलारीरिया कि ओर रुख किया, सिकंदर ने एक के बाद एक दोनो को हराने के बाद, दोनो शासकों को अपनी सैना के साथ भागने के लिए मजबूर कर दिया। इन जीतों के साथ ही, उसने अपनी उत्तरी सीमा को सुरक्षित कर लिया था।<ref>{{harvnb|Arrian|1976|loc=I, 5–6}}, {{harvnb|Renault|2001|p=77}}</ref> जब सिकंदर अपने उत्तर के अभियान में था, उसे थीब्स और एथेनियन के एक बार फिर से विद्रोह कि जानकारी मिली और सिकंदर तुरंत दक्षिण की ओर चल पड़ा।{{sfn|Roisman|Worthington|2010|p=192}} जबकि अन्य शहर सिकंदर से टकराने में झिझक रहे थे, थीब्स ने लड़ाई करने का फैसला किया। थीब्स का प्रतिरोध अप्रभावी था, और सिकंदर ने उन्हैं पछाड़ शहर को कब्जे में ले लिया और और इस क्षेत्र को अन्य बोओटियन शहरों के बीच में बांट दिया। थिब्स के अंत ने एथेंस को चुप कर दिया और अस्थायी तौर पर ही सही, सारे [[यूनान]] पर शांति आ गई।{{sfn|Roisman|Worthington|2010|p=192}} तब सिकंदर [[एंटीपिटर]] को राज-प्रतिनिधि के रूप में छोड़, अपने एशियाई अभियान निकल गया।<ref name="Roisman 2010 199">{{harvnb|Roisman|Worthington|2010|p=199}}</ref> ===भारतीय उपमहाद्वीप में अभियान=== [[चित्र:Indian war elephant against Alexander’s troops 1685.jpg|thumb|सिकंदर के सैनिकों के खिलाफ भारतीय युद्ध हाथी।]] [[स्पितमेनेस]] की मृत्यु और रोक्सेना के साथ उसकी नई शादी के बाद, सिकंदर ने [[भारतीय उपमहाद्वीप]] कि ओर अपना ध्यान ले गया। उसने [[गांधार (जनपद)|गांधार]] (वर्तमान क्षेत्र में पूर्वी अफगानिस्तान और उत्तरी पाकिस्तान का क्षेत्र) के सभी प्रमुखों को आमंत्रित कर, उन्हें अपने अधिकार क्षेत्र सिकंदर के अधीन करने के लिये कहा। [[तक्षशिला]] के शासक [[आम्भी]] (ग्रीक नाम ओमफी), जिसका राज्य [[सिंधु नदी]] से [[झेलम नदी]] (हाइडस्पेश) तक फैला हुआ था, ने इसे स्वीकार कर लिया, लेकिन कुछ पहाड़ी क्षेत्रों के सरदार, जिसमें [[कंबोज]] क्षेत्र के अश्वान्यास (असंबी) और अश्वकन्यास (आंडेनोयोई) ने मानने से मना कर दिया।{{sfn|Tripathi|1999|pp=118–21}} [[आम्भी]] ने सिकंदर को दोस्ती का यकीन दिलाने और उन्हें मूल्यवान उपहारों देने, उसके सभी सेना के साद खुद उसके पास गया। सिकंदर ने न केवल उसे उसका पद और उपहारों को लौटा दिया, बल्कि उसने अम्भी को "फ़ारसी वस्त्र, सोने और चांदी के गहने, 30 घोडे और 1,000 सोने की प्रतिभाएं" उपहार स्वरूप दे दिया। सिकंदर ने अपनी सेना बांट दी, और अम्बी ने सिंधु नदी पर पुल के निर्माण करने में [[हिपेस्टियन]] और [[पेड्रिकस]] की मदद की, साथ ही उसके सैनिकों को भोजन की आपूर्ति करता रहा। उसने सिकंदर और उसकी पूरी सेना का उसकी राजधानी तक्षशिला शहर में दोस्ती का सबसे बड़ा प्रदर्शन करते हुए सबसे उदार आतिथ्य के साथ स्वागत किया। सिकंदर के आगे बढ़ने पर, [[तक्षशिला]] ने उसकी 5,000 लोगों की एक सेना की मदद के साथ, [[झेलम का युद्ध|झेलम नदी की लड़ाई]] (हाइडस्पेश) में हिस्सा भी लिया। इस युद्ध में विजय के बाद, सिकंदर ने अम्भी को [[पुरूवास]] (पोरस) से बातचीत के लिये भेजा, जिसमें पोरस का सारा राज्य सिकदंर के अधीन करने जैसी शर्तें पेशकश की गई, चुंकि आम्भी और पोरस पुराने दुश्मन थे उसने सभी शर्तें ठुकरा दी और अम्भी बड़ी मुश्किल से अपनी ज़िन्दगी बचा वहाँ से भाग पाया। हालांकि इसके बाद, दोनों प्रतिद्वंद्वियों को सिकंदर ने व्यक्तिगत मध्यस्थता से मेल मिलाप करा दिया; और तक्षशिला को, झेलम पर बेड़े के लिये उपकरण और सैन्यबल के योगदान के कारण, आम्भी को झेलम नदी और सिंधु के बीच का पूरा क्षेत्र सौंपा दिया गया; मचाटस के बेटे फिलिप की मृत्यु के बाद उसे और शक्ति मिल गई; सिकंदर (323 ईसा पूर्व) की मौत के बाद और 321 ईसा पूर्व त्रिपरादीसुस में प्रांतों के विभाजन बाद के भी उसे अपने अधिकार को बरकरार रखने की अनुमति दी गई। [[File:AlexanderConquestsInIndia.jpg|thumb|left|भारतीय उपमहाद्वीप में सिकंदर का आक्रमण]] 327/326 ईसा पूर्व की सर्दीयों में, सिकंदर ने [[कुनार घाटी|कुनार घाटियों]] की एस्पैसिओई, [[पंजकोर घाटी|गुरुईस घाटी]] के गुरानी, ​​और [[स्वात]] और [[बुनेर घाटी|बुनेर घाटियों]] के आसेनकी जैसे क्षेत्रीय कबिलों के खिलाफ एक अभियान चलाया।<ref>{{harvnb|Narain|1965|pp=155–65}}</ref> एस्पैसिओई के साथ एक भयंकर लड़ाई शुरू हुई जिसमें सिकंदर का कंधा एक भाला से घायल हो गया, लेकिन आखिरकार एस्पैसिओई हार गया। सिकंदर ने फिर अस्सकेनोई का सामना किया, जिसने मस्सागा, ओरा और एरोन्स के गढ़ों से लड़ाईयाँ लड़ी।{{sfn|Tripathi|1999|pp=118–21}} मस्सागा का किला एक खूनी लड़ाई के बाद ही जीता जा सका, इसमें सिकंदर का टखना गंभीर रूप से घायल हो गया था। कूर्टियस के अनुसार, "न केवल अलेक्जेंडर ने मस्सागा की पूरी आबादी को मार डाला, बल्कि उसके सभी इमारतों को मलबे में बदल दिया।"<ref>{{cite book |last=McCrindle |first=J. W. |chapter=Curtius |title=History of Punjab |volume=I |year=1997 |publisher=[[Punjabi University]] |location=Patiala |editor1-first=Fauja |editor1-last=Singh |editor2-first=L. M. |editor2-last=Joshi |page=229}}</ref> इसी प्रकार का नरसंहार ओरा में भी किया गया। मस्सागा और ओरा के बाद, कई असेंसिअन एरोन्स के किले में भाग गए। सिकंदर ने उनका पीछा किया और चार दिनों की खूनी लड़ाई के बाद इस रणनीतिक पहाड़ी-किले पर कब्जा कर लिया।{{sfn|Tripathi|1999|pp=118–21}} एरोन्स के बाद, 326 ईसा पूर्व में सिकंदर ने सिंधु को पार किया और [[पुरूवास|राजा पोरस]] के खिलाफ एक [[झेलम का युद्ध|महायुद्ध]] जीता, जिसका [[झेलम नदी|झेलम]] (हाइडस्पेश) और [[चिनाब नदी]] (एसीसेंस) के बीच वाले क्षेत्र पर शासन था, जो अब पंजाब का क्षेत्र कहलाता हैं।{{sfn|Tripathi|1999|pp=124–25}} सिकंदर व [[पोरस]] की बहादुरी से काफी प्रभावित हुए, और उसे अपना एक सहयोगी बना लिया। उसने पोरस को अपना उपपति नियुक्त कर दिया, और उसके क्षेत्र के साथ, उसके अपने जीते दक्षिण-पूर्व में [[व्यास नदी]] (ह्यफासिस) तक के क्षेत्र को जोड़ दिया।<ref name="ReferenceA">p. xl, Historical Dictionary of Ancient Greek Warfare, J, Woronoff & I. Spence</ref><ref name="ReferenceB">Arrian Anabasis of Alexander, V.29.2</ref> स्थानीय उपपति चुनने से ग्रीस से इतने दूर स्थित इन देशों को प्रशासन में मदद मिली।{{sfn|Tripathi|1999|pp=126–27}} सिकंदर ने झेलम नदी के विपरीत दिशा में दो शहरों की स्थापना की, पहले को अपने घोड़े के सम्मान में [[बुसेफेला]] नाम दिया, जो कि युध्द में मारा गया था।{{sfn|Gergel|2004|p=120}} दूसरा, [[निकाया]] (विजय) था, जो वर्तमान में [[मोंग, पंजाब]] क्षेत्र पर स्थित हैं।<ref>{{harvnb|Worthington|2003|p=175}}</ref> सिकंदर का प्रिय [[घोड़ा]] ''ब्यूसेफ़ेलस'' था । इसी के नाम पर इसने [[झेलम]] नदी के तट पर [[ब्यूसेफ़ेला]] नाम से एक नगर बसाया था<ref>{{cite web |title=ब्यूसेफ़ेला |url=https://www.britannica.com/place/Bucephala-ancient-city-Pakistan |website=इन्साइलोपीडिया ब्रिटैनिका |publisher=इन्साइलोपीडिया ब्रिटैनिका |accessdate=अकटूबर २, २०१८}}</ref> । ===सेना का विद्रोह=== [[चित्र:Alexander troops beg to return home from India.jpg|thumb|Alexander troops beg to return home from India in plate 3 of 11 by Antonio Tempesta of Florence, 1608]] <!-- wikify and then remove the comment tab सिन्धु को पार करने के बाद भारत के तीन छोटे छोटे राज्य थे। १--, ताक्स्शिला जहाँ का राजा अम्भी था। २--पोरस। ३--अम्भिसार, जो की काश्मीर के चारो और फैला हुआ था। अम्भी का पुरु से पुराना बैर था, इसलिए उसने सिकंदर से हाथ मिला लिया। अम्भिसार ने भी तठस्त रहकर सिकंदर की राह छोड़ दी, परंतु भारतमाता के वीर पुत्र पुरु ने सिकंदर से दो-दो हाथ करने का निर्णय कर लिया। आगे के युद्ध का वर्णन में यूरोपीय इतिहासकारों के वर्णन को ध्यान में रखकर करूंगा। सिकंदर ने आम्भी की साहयता से सिन्धु पर एक स्थायी पुल का निर्माण कर लिया। प्लुतार्च के अनुसार,"२०,००० पैदल व १५००० घुड़सवार सिकंदर की सेना पुरु की सेना से बहुत अधिक थी, तथा सिकंदर की साहयता आम्भी की सेना ने भी की थी। " कर्तियास लिखता है की, "सिकंदर झेलम के दूसरी और पड़ाव डाले हुए था। सिकंदर की सेना का एक भाग झेहलम नदी के एक द्वीप में पहुच गया। पुरु के सैनिक भी उस द्वीप में तैरकर पहुच गए। उन्होंने यूनानी सैनिको के अग्रिम दल पर हमला बोल दिया। अनेक यूनानी सैनिको को मार डाला गया। बचे कुचे सैनिक नदी में कूद गए और उसी में डूब गए। " बाकि बची अपनी सेना के साथ सिकंदर रात में नावों के द्वारा हरनपुर से ६० किलोमीटर ऊपर की और पहुच गया। और वहीं से नदी को पार किया। वहीं पर भयंकर युद्ध हुआ। उस युद्ध में पुरु का बड़ा पुत्र वीरगति को प्राप्त हुआ। एरियन लिखता है कि,"भारतीय युवराज ने अकेले ही सिकंदर के घेरे में घुसकर सिकंदर को घायल कर दिया और उसके घोडे 'बुसे फेलास 'को मार डाला।" ये भी कहा जाता है की पुरु के हाथी दल-दल में फंस गए थे, तो कर्तियास लिखता है कि,"इन पशुओं ने घोर आतंक पैदा कर दिया था। उनकी भीषण चीत्कार से सिकंदर के घोडे न केवल डर रहे थे बल्कि बिगड़कर भाग भी रहे थे। ----------------अनेको विजयों के ये शिरोमणि अब ऐसे स्थानों की खोज में लग गए जहाँ इनको शरण मिल सके। सिकंदर ने छोटे शास्त्रों से सुसज्जित सेना को हाथियों से निपटने की आज्ञा दी। इस आक्रमण से चिड़कर हाथियों ने सिकंदर की सेना को अपने पावों में कुचलना शुरू कर दिया।" वह आगे लिखता है कि,"सर्वाधिक ह्रदयविदारक द्रश्य यह था कि, यह मजबूत कद वाला पशु यूनानी सैनिको को अपनी सूंड सेपकड़ लेता व अपने महावत को सोंप देता और वो उसका सर धड से तुंरत अलग कर देता। --------------इसी प्रकार सारा दिन समाप्त हो जाता, और युद्ध चलता ही रहता। " इसी प्रकार दियोदोरस लिखता है की,"हाथियों में अपार बल था, और वे अत्यन्त लाभकारी सिद्ध हुए। अपने पैरों के तले उन्होंने बहुत सारे यूनानी सैनिको को चूर-चूर कर दिया। कहा जाता है की पुरु ने अनाव्यशक रक्तपात रोकने के लिए सिकंदर को अकेले ही निपटने का प्रस्ताव रक्खा था। परन्तु सिकंदर ने भयातुर उस वीर प्रस्ताव को अस्वीकार कर दिया था। इथोपियाई महाकाव्यों का संपादन करने वाले श्री इ० ए० दब्ल्यु०बैज लिखते हैं की,"झेलम के युद्ध में सिकंदर की अश्व सेना का अधिकांश भाग मारा गया। सिकंदर ने अनुभव किया कि यदि में लडाई को आगे जारी रखूँगा, तो पूर्ण रूप से अपना नाश कर लूँगा। अतः उसने युद्ध बंद करने की पुरु से प्रार्थना की। भारतीय परम्परा के अनुसार पुरु ने शत्रु का वद्ध नही किया। इसके पश्चात संधि पर हस्ताक्षर हुए, और सिकंदर ने पुरु को अन्य प्रदेश जीतने में सहायता की"। बिल्कुल साफ़ है की प्राचीन भारत की रक्षात्मक दिवार से टकराने के बाद सिकंदर का घमंड चूर हो चुका था। उसके सैनिक भी डरकर विद्रोह कर चुके थे। तब स जाने की आज्ञा मांगी। पुरु ने सिकंदर को उस मार्ग से जाने को मना कर दिया जिससे वह आया था। और अपने प्रदेश से दक्खिन की और से जाने का मार्ग दिया। जिन मार्गो से सिकंदर वापस जा रहा था, उसके सैनिको ने भूख के कारण राहगीरों को लूटना शुरू कर दिया। इसी लूट को भारतीय इतिहास में सिकंदर की दक्खिन की और की विजय लिख दिया। परंतु इसी वापसी में मालवी नामक एक छोटे से भारतीय गणराज्य ने सिकंदर की लूटपाट का विरोध किया। इस लडाई में सिकंदर बुरी तरह घायल हो गया। प्लुतार्च लिखता है कि,"भारत में सबसे अधिक खुन्कार लड़ाकू जाती मलावी लोगो के द्वारा सिकंदर के टुकड़े टुकड़े होने ही वाले थे,---------------उनकी तलवारे व भाले सिकंदर के कवचों को भेद गए थे। और सिकंदर को बुरी तरह से आहात कर दिया। शत्रु का एक तीर उसका बख्तर पार करके उसकी पसलियों में घुस गया। सिकंदर घुटनों के बल गिर गया। शत्रु उसका शीश उतारने ही वाले थे की प्युसेस्तास व लिम्नेयास आगे आए। किंतु उनमे से एक तो मार दिया गया तथा दूसरा बुरी तरह घायल हो गया।" इसी भरी markat में सिकंदर की गर्दन पर एक लोहे की lathi का प्रहार हुआ और सिकंदर अचेत हो गया। उसके अन्ग्रक्षक उसी अवस्था में सिकंदर को निकाल ले गए। भारत में सिकंदर का संघर्ष सिकंदर की मोत का कारण बन गया। अपने देश वापस जाते हुए वह बेबीलोन में रुका। भारत विजय करने में उसका घमंड चूर चूर हो गया। इसी कारण वह अत्यधिक मद्यपान करने लगा, और ज्वर से पीड़ित हो गया। तथा कुछ दिन बाद उसी ज्वर ने उसकी जान ले ली। स्पष्ट रूप से पता चलता है कि सिकंदर भारत के एक भी राज्य को नही जीत पाया। परंतू पुरु से इतनी मार खाने के बाद भी इतिहास में जोड़ दिया गया कि सिकंदर ने पुरु पर जीत हासिल की। भारत में भी महान राजा पुरु की जीत को पुरु की हार ही बताया जाता है। यूनान सिकंदर को महान कह सकता है लेकिन भारतीय इतिहास में सिकंदर को नही बल्कि उस पुरु को महान लिखना चाहिए जिन्होंने एक विदेशी आक्रान्ता का मानमर्दन किया। --> == सन्दर्भ == ===टिप्पणी=== {{Notelist}} ===उद्धरण=== {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ== *[http://www.indiandefence.com/forums/military-history-strategy/27298-marshal-zhukov-alexander%92s-failed-india-invasion.html Marshal Zhukov on Alexander’s failed India invasion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108145910/http://www.indiandefence.com/forums/military-history-strategy/27298-marshal-zhukov-alexander%92s-failed-india-invasion.html |date=8 जनवरी 2014 }} {{pp-semi-template|small=yes}} [[श्रेणी:प्राचीन यूनान]] [[श्रेणी:हिन्दी विकि डीवीडी परियोजना]] [[श्रेणी:प्राचीन ईरान]] [[श्रेणी:प्राचीन भारत]] s3gk0t1pugeszlas08pr7ml5mj7bq8j पश्चिम आज़र्बैजान प्रांत 0 44086 6555882 218719 2026-05-24T09:46:27Z The Sorter 845290 [[पश्चिम अज़रबैजान प्रांत]] तक का अनुप्रेषण हटाया 6555882 wikitext text/x-wiki {{शीह|अप्रचलित पुनर्निर्देशन}} bh2upnp4jqecprn7p1ful0h2lqy1903 सूफ़ीवाद 0 44296 6555853 6531570 2026-05-24T09:10:10Z The Sorter 845290 6555853 wikitext text/x-wiki {{इस्लाम}} {{Copyedit}} [[File:Six Sufi masters.jpg|thumb|right|260px|६ सूफ़ी उस्ताद, १७६०]] '''सूफ़ीवाद''' या '''तसव्वुफ़'''<ref name="qamar">{{citation|url=https://books.google.com/?id=t1ORAgAAQBAJ|title=Striving for Divine Union: Spiritual Exercises for Suhraward Sufis|author=Qamar-ul Huda|pages=1–4|publisher=RoutledgeCurzon|year=2003|isbn=9781135788438}}</ref> ({{Langx|ar|التصوف‎}}), [[इस्लाम]] का एक रहस्यवादी पंथ है।<ref name="Martin Lings 1983, p.15">Martin Lings, ''What is Sufism?'' (Lahore: Suhail Academy, 2005; first imp. 1983, second imp. 1999), p.15</ref> इसके पंथियों को ''सूफ़ी'' ([[सूफ़ी संत]]) कहते हैं। इनका लक्ष्य अपने पंथ की प्रगति एवं सूफीवाद की सेवा रहा है। सूफ़ी राजाओं से दान-उपहार स्वीकार नही करते थे और सादगी भरा जीवन बिताना पसन्द करते थे। इनके कई तरीक़े या घराने हैं जिनमें [[सोहरावर्दी]] (सुहरवर्दी), [[नक्शवंदिया]], [[क़ादरिया]], [[चिश्तिया]], [[कलंदरिया]] और [[शुत्तारिया]] प्रमुख हैं। '''परिभाषा:-'''  सूफ़ी शब्द साधारणतः किसी मुस्लिम संत या दरवेश के लिए प्रयोग किया जाता है। इस शब्द की उत्पत्ति सफ़ा (पवित्र) शब्द से हुई अर्थात् ईश्वर का ऐसा भक्त जो सभी सांसारिक बुराइयों से मुक्त हो। कुछ लेखकों ने सूफ़ी शब्द को सफ़ा (दर्जा) से जोड़ा है अर्थात् ऐसा व्यक्ति जो आध्यात्मिक रूप में भगवान् के साथ पहले दर्जे का संबंध रखता हो। अबूनास-उल-सराज के अनुसार सूफ़ी शब्द सफ (ऊन) शब्द से निकला है। क्योंकि सूफ़ी संत ऊनी कंबल या लोई ओढ़ते थे, इसलिए उन्हें सूफ़ी कहा जाने लगा। कुछ लेखकों का विचार है कि सूफ़ी शब्द सोफिया से बना है जिसका अर्थ है- '''बुद्धि'''। माना जाता है कि सूफ़ीवाद [[इराक़]] के [[बसरा]] नगर में क़रीब एक हज़ार साल पहले जन्मा। राबिया, अल अदहम, मंसूर हल्लाज जैसे शख़्सियतों को इनका प्रणेता कहा जाता है - ये अपने समकालीनों के आदर्श थे लेकिन इनको अपने जीवनकाल में आम जनता की अवहेलना और तिरस्कार झेलनी पड़ी। सूफ़ियों को पहचान [[अल ग़ज़ाली]] के समय (सन् ११००) से ही मिली। बाद में [[अत्तार]], [[रूमी]] और [[हाफ़िज़]] जैसे कवि इस श्रेणी में गिने जाते हैं, इन सबों ने शायरी को तसव्वुफ़ का माध्यम बनाया। भारत में इसके पहुंचने की सही-सही समयावधि के बारे में आधिकारिक रूप से कुछ नहीं कहा जा सकता लेकिन बारहवीं-तेरहवीं शताब्दी में ख़्वाजा [[मोईनुद्दीन चिश्ती]] बाक़ायदा सूफ़ीवाद के प्रचार-प्रसार में जुट गए थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QmXYAAAAMAAJ&newbks=0&hl=en|title=Khwaja Moinuddin Chishti: Social and Educational Relevance|last=Khan|first=K. D.|date=2004|publisher=Sarup & Sons|isbn=978-81-7625-515-8|language=en}}</ref> सूफी लोग सुन्नी को कहा जाता हैं और सुन्नी इस्लाम में हर फिरके से अलग और असल क़ुरान हदीस पर चलने वाले मोमिन होते हैं इस्लाम को अगर समझना हैं तो क़ुरान हदीस से समझा जा सकता हैं और क़ुरान हदीस को जो समझे वो असल मोमीन होता हैं जो हजरत मोहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम और सहाबा के तौर तरीके को अपनाता हैं और दुनिया को भूल कर अल्लाह की राह में ज़िन्दगी बसर यानि गुजारता हैं वही सूफी होता हैं अपनी सारी ज़िन्दगी अल्लाह और उसके रसूल के नाम पर करने के बाद वो अल्लाह वाला हो जाता हैं जिससे हर मोमीन मुस्लमान उन से फैज़ पाता हैं और अपने दुनिया के सारे गम और परेशानिया लेके उस सूफी बाबा के कदम बोसी के लिए हाज़िर होता हैं सूफी वो होता हैं जो ज़िंदा रहते ही लोगो के बड़े काम आता हैं पर इस दुनिया से पर्दा करने यानि इन्तेकाल के बाद भी वो अपने क़बर से अल्लाह के हुकुम से लोगो के काम आता हैं। ==व्युत्पत्ति== सूफ़ी नाम के स्रोत को लेकर अनेक मत है। कुछ लोग इसे यूनानी सोफ़स (sophos, ज्ञान) से निकला मानते हैं। इस मूल से फिलोसफ़ी, थियोसफ़ी इत्यादि शब्द निकले हैं। कई इसको अरबी सफ़ः (पवित्र) से निकला मानते हैं। कुछ लोग कहते हैं कि ये सूफ़ (ऊन) से आया है क्योंकि कई सूफ़ी दरवेश ऊन का चोंगा पहनते थे। सूफी का मूल अर्थ "एक जो ऊन (ṣūf) पहनता है") है, और इस्लाम का विश्वकोश अन्य व्युत्पन्न परिकल्पनाओं को "अस्थिर" कहता है। ऊनी कपड़े पारंपरिक रूप से तपस्वियों और मनीषियों से जुड़े थे। अल-कुशायरी और इब्न खल्दुन दोनों ने भाषाई आधार पर onf के अलावा सभी संभावनाओं को खारिज कर दिया।<ref>{{Cite web|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0759|title=Sufism - Oxford Islamic Studies Online|website=www.oxfordislamicstudies.com|language=en|access-date=2021-04-17|archive-date=3 जून 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100603195417/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0759|url-status=dead}}</ref> एक अन्य स्पष्टीकरण शब्द के शब्द की जड़ को उफान से पता चलता है, जिसका अरबी में अर्थ है "पवित्रता", और इस संदर्भ में तसव्वुफ का एक और समान विचार जैसा कि इस्लाम में माना जाता है तज़किह (تزكية, जिसका अर्थ है: आत्म-शुद्धि), जो है व्यापक रूप से सूफीवाद में व्यापक रूप से इस्तेमाल किया जाता है। इन दोनों स्पष्टीकरणों को सूफी अल-रुदाबारी द्वारा संयुक्त किया गया था, जिन्होंने कहा, "सूफी वह है जो पवित्रता के ऊपर ऊन पहनता है"। सूफ़ी मानते हैं कि उनका स्रोत खुद पैग़म्बर [[मुहम्मद]] हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/tariqa|title=tariqa {{!}} History, Sufism, Meaning, & Facts|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2021-04-17}}</ref> == सूफ़ी तरीके == कादरी, नक्शबंदी, सुहवर्दी, अशरफी, अत्तारी, ताजी, और चिश्ती सूफी आदेश प्रमुख सूफी आदेश हैं| शतारी सूफी आदेश, सुहरावर्दी सूफी आदेश की शाखा है|<ref>{{Cite web|url=https://www.qadrishattari.xyz/2020/05/introduction-to-qadri-shattari-silsila.html|title=Shattari Silsila|last=|first=|last2=|access-date=2021-04-15|last3=|last4=|last5=|last6=|first6=Other}}</ref> == सूफी प्रथाएँ == === ज़िक्र === ज़िक्र अल्लाह के 99 नामों का जाप करके अल्लाह को याद करने की प्रथा है।<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/dhikr|title=Dhikr {{!}} Islam|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2021-04-17}}</ref> === सूफी त्यौहार === ईद ई मिलादुन्नबी<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1MS4DwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA123&dq=mawlid&hl=en|title=Global Sufism: Boundaries, Narratives and Practices|last=Piraino|first=Francesco|last2=Sedgwick|first2=Mark|date=2019-07-25|publisher=Oxford University Press|isbn=978-1-78738-134-6|language=en}}</ref>, ग्यारवी शरिफ,<ref>{{Cite web|url=https://www.qadrishattari.xyz/p/gyarvi-sharif.html|title=Gyarvi Sharif|last=|first=|last2=|access-date=2021-04-17|last3=|last4=|last5=|last6=|first6=}}</ref> शब ई मेरज आम सूफी त्योहार हैं। इस्लाम में होने वाले वो हर दिन जो इस्लाम को फ़ायदा या अल्लाह का कोई नेक इस दुनिया से जाता हैं तो उसके इसाले सवाब के लिए होने वाले करना इस्लाम का पहला महीना जिसमे मुहर्रम से लेके हर इस्लामी महीने में बेशुमार अल्लाह और रसूल के नाम पर लूटाना और अल्लाह के नेक बन्दों को याद करना ये सूफी सुन्नी का किरदार होता हैं जिसे आप सूफी त्यौहार भी कह सकते हैः जैसे की मुहर्रम। ग्यारवी शरीफ, मेराज शरीफ, शब् ऐ बारात, शबे ऐ कदर, ईद उल अज़हा ईद उल फ़ित्र, ईद ऐ मिलाद शरीफ, साहब के दीं सहादत और विलादत के, हर वाली के विलादत का जशन (फातिया देना), हर वाली का उरुस शरीफ मनाना। === पूर्वी धर्मों के समान === {{main|हिंदू-मुस्लिम संबंध#सूफीवाद_और_हिंदूवाद|सूफी-सलाफी संबंध#विश्वासों और प्रथाओं में अंतर}} [[अबू बक्र मुहम्मद ज़कारिया]] ने अपनी पुस्तक "हिंदुसियत वा तसूर" में कई अरब और पश्चिमी शिक्षाविदों के अनुसार, [[इब्न अरबी]], [[जलालुद्दीन रूमी]], [[बायोज़िद बोस्तामी]], [[अब्दुल कादिर जिलानी]], [[मंसूर हलाज]] सहित कई शुरुआती सूफी संत इंडो-यूरोपियन यानी भारतीय, ईरानी के साथ-साथ ग्रीक यहूदी और ईसाई दर्शन से सीधे प्रभावित थे, शिक्षाविद जो इस दावे का समर्थन करते हैं कि वे हैं [[अल बिरूनी]] , [[इहसान इलाही ज़हीर]], अनवर अल-ज़ुंडी, [[विलियम जोन्स (भाषाविद्)|विलियम जोन्स]], अल्फ्रेड क्रेमर, रोसेन, गोल्डज़ीहर, मोरेनो, रॉबिन हॉर्टन, मोनिका होर्स्टमैन, रेनॉल्ड्स निकोलसन, रॉबर्ट चार्ल्स ज़हनेर, [[इब्न तैमिय्याह]], [[मुहम्मद जियाउर रहमान आज़मी]] और अली ज़यूर।<ref name="AHWT">{{cite book |title=الهندوسية وتأثر بعض الفرق الاسلامية بها |তারিখ=2016 |প্রকাশক=Dār al-Awrāq al-Thaqāfīyah |আইএসবিএন=978-603-90755-6-1 |পাতাসমূহ=1240-1250 |url=https://books.google.com.bd/books?id=zLGztAEACAAJ&dq=%D8%A7%D9%84%D9%87%D9%86%D8%AF%D9%88%D8%B3%D9%8A%D8%A9+%D9%88%D8%AA%D8%A3%D8%AB%D8%B1+%D8%A8%D8%B9%D8%B6+%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D9%82+%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A%D8%A9+%D8%A8%D9%87%D8%A7&hl=en&sa=X&redir_esc=y |সংগ্রহের-তারিখ=১ জানুয়ারি ২০২২ |ভাষা=ar}}</ref> हिंदू धर्म की तरह, सूफी तनसुख के नाम पर [[पुनर्जन्म|पुनर्जन्म]] की वकालत करते हैं। [[अल बिरूनी]] ने अपनी पुस्तक "तहकीक मा लिलहिन्द मिन मकुलत फाई आलियाकबाल'म मरजुला" (क्रिटिकल स्टडी ऑफ इंडियन रेहटोरिक: रेशनली एक्सेप्टेबल ऑर रिजेक्टेड) ​​में हिंदू धर्म के कुछ पहलुओं के साथ सूफीवाद की समानता, रूह के साथ आत्मा, तनसुख के साथ सूफीवाद की समानताएं दिखाई हैं। पुनर्जन्म, मोक्ष के साथ फनाफिलाह, जीवात्मा के साथ परमात्मा का मिलन, निर्वाण के साथ हुलुल, वेदांत का वहदतुल उजुद, मुजाहदा के साथ साधना।<ref name="AHWT"/> जर्मनी में जन्मी इंडोलॉजिस्ट मोनिका बोहेम-टेटेलबैक या मोनिका होर्स्टमैन का दावा है कि सूफीवाद की उत्पत्ति भारत और हिंदू धर्म में पांच तर्कों के साथ हुई, जो हैं: पहला, कि अधिकांश शुरुआती सूफी गैर-अरब थे, जैसे कि [[इब्राहिम बिन अधम]], और शकीक अल-बल्की, बयाज़िद बोस्तामी, [[याह्या इब्न मुअज़ अल-राज़ी]], दूसरी बात, सूफीवाद सबसे पहले भारत के निकट ईरान के प्रांत [[खोरासन]] में उत्पन्न हुआ और फला-फूला। यूनानियों ने एरियाना या आर्यों का क्षेत्र कहा। , तीसरा, [[तुर्किस्तान]] इस्लाम के आगमन से पहले ईरान से सटे पूर्वी और पश्चिमी धर्मों और संस्कृतियों का मिलन स्थल था, चौथा, मुसलमानों ने स्वयं अपने धर्म में भारतीय प्रभाव को मान्यता दी पांचवां, प्रारंभिक सूफीवाद या इस्लामी रहस्यवाद अपनी प्रथाओं और तरीकों में भारतीय था, बिना किसी कारण के खुद को पूरी तरह से आत्मसमर्पण कर देना और रहस्यवाद का उपयोग किसी की यात्रा को एकांत में ले जाना और इसकी महिमा करना भारतीय सिद्धांत का एक मूल है।<ref name="AHWT"/> [[वहदत अल-उजुद]] की सूफी अवधारणा [[अद्वैत वेदांत]] में दावा किए गए सार्वभौमिक दृष्टिकोण के करीब है।<ref>Malika Mohammada ''The Foundations of the Composite Culture in India'' Aakar Books 2007 {{ISBN|978-8-189-83318-3}} page 141</ref> जियाउर रहमान आज़मी का दावा है कि वहदत अल-उज़ुद हिंदू धर्म के [[वेदांत]] दर्शन से उत्पन्न हुआ है, जिसे इब्न अरबी ने अपनी पुस्तक मक्का की विजय में भारत की यात्रा के बाद लिखा था, जिसका अनुवाद खलीफा अल-मा के शासनकाल के दौरान अरबी में किया गया था। 'मुन, और मंसूर हलाज ने भारत की अपनी कई यात्राओं के दौरान विभिन्न कार्यों में इस अवधारणा का उल्लेख किया है।' लिखा था<ref name="AHWT"/> भारत की यात्रा के बाद बगदाद लौटते हुए, हलाज [[ध्यान]] में कहते थे, {{lang|ar|أنا الحق}}("गुदा हक") "मैं पूर्ण सत्य हूं", [[महाकाव्य]] में से एक दर्शन उन्होंने अपनी भारत यात्रा के दौरान ग्रहण किया। "अहं ब्रह्मास्मि" वाक्यांश से।<ref>{{cite web |title=সদগুরুর মুখ থেকে অলৌকিক সুফি সাধক মনসুর অল-হল্লাজের কাহিনি |url=https://isha.sadhguru.org/in/bn/wisdom/article/sodgurur-mukh-theke-sufi-sadhok-monsur-al-hajaj-er-kahini |ওয়েবসাইট=isha.sadhguru.org |সংগ্রহের-তারিখ=৮ জানুয়ারি ২০২২}}</ref> सूफी धर्मशास्त्री [[मार्टिन लिंस]] कहते हैं, {{quote|राजकुमार [[दारा शिको]] (मृत्यु 1619) मुग़ल बादशाह शाहजहाँ के सूफी पुत्र थे। उन्होंने कहा कि शब्दावली में अंतर को छोड़कर हिंदुओं के सूफीवाद और अद्वैत वेदांत एक ही हैं।<ref group=web>{{cite web |url=http://www.rim.org/muslim/sufism.htm |title=Sufism:The Mystical side of islam |প্রকাশক=Rim.org |তারিখ=19 March 1996 |সংগ্রহের-তারিখ=2012-09-10 |archieved-url=https://web.archive.org/web/20121025045914/http://www.rim.org/muslim/sufism.htm |আর্কাইভের-তারিখ=২০১২-১০-২৫ |অকার্যকর-ইউআরএল=হ্যাঁ |access-date=1 दिसंबर 2022 |archive-date=25 अक्तूबर 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025045914/http://www.rim.org/muslim/sufism.htm |url-status=dead }}</ref>}} सूफीवाद के [[मुराकाबा]] की तुलना हिंदू धर्म और बौद्ध धर्म के [[ध्यान]] से की जाती है।<ref name="Tf"/> Goldziher और Nicholson का मानना ​​है कि सूफियों ने बौद्धों और ईसाइयों से जुब्बा पहनने की अपनी प्रथा को अपनाया, जो सूफी इस्लामिक पैगंबर मुहम्मद पर आधारित होने का दावा करते हैं।<ref name="Tf">{{cite book |শেষাংশ1=Mohammada |প্রথমাংশ1=Malika |title=The Foundations of the Composite Culture in India |তারিখ=2007 |প্রকাশক=Aakar Books |আইএসবিএন=978-81-89833-18-3 |পাতা=90 |url=https://books.google.com.bd/books?id=dwzbYvQszf4C&pg=PA90&dq=%22dhyana%22+muraqaba&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi69pLOgJr1AhW1T2wGHfG-AjsQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%22dhyana%22%20muraqaba&f=false |সংগ্রহের-তারিখ=৫ জানুয়ারি ২০২২ |ভাষা=en}}</ref> सूफी इस्लाम में [[फना]] की अवधारणा की तुलना हिंदू धर्म में [[समाधि]] से की गई है।<ref name="ReferenceA">Clinton Bennett, Charles M. Ramsey ''South Asian Sufis: Devotion, Deviation, and Destiny'' A&C Black {{ISBN|978-1-441-15127-8}} page 23</ref> [[बायज़िद बोस्तामी]] ने [[मोक्ष]] और [[निर्वाण]] के सिद्धांत को इस्लाम के सूफी संस्करण में [[बकबा]] के रूप में आयात किया।<ref>{{cite book |last1=Siddiqui |first1=Ataullah |last2=Waugh |first2=Earle H. |title=American Journal of Islamic Social Sciences 16:3 |publisher=International Institute of Islamic Thought (IIIT) |page=12 |url=https://books.google.com/books?id=vnY5DwAAQBAJ&dq=baqa+nirvana&pg=PA12 |access-date=27 December 2021 |language=en}}</ref> हिंदू धर्म [[भक्तिवाद]], इंडो-यूरोपियन [[बैरागिज्म]] और क्षेत्रीय [[मुनि]], [[ऋषि]], [[फकीर]] और [[बाउल]] दर्शन प्रत्यक्ष और अप्रत्यक्ष रूप से सूफीवाद से संबंधित हैं। भारत में मुस्लिम सूफियों के साथ-साथ हिंदू सूफी संत भी मौजूद हैं। [[जियाउर रहमान आजमी]] ने इस्लाम के बारे में हिंदुओं की नकारात्मक धारणा का कारण बताया, {{quote|मेरे विचार से हिंदुओं में "रिसालत की वास्तविकता और तौहीद के संदेश" की समझ की कमी मुसलमानों के साथ उनके संघर्ष और दुश्मनी का मूल कारण है। क्योंकि, उन मुसलमानों में से जिन्होंने हिंदू धर्म से प्रभावित "सूफीवाद" को अपनाया है, उन्होंने इस्लाम के सही [[अकीदा]] को विकृत कर दिया है - वह अकीदा जिसे सहाबी और तबाई ने कुरान और सुन्नत के आलोक में संजोया था। और इमाम अहमद इब्न हनबल जिन्होंने अकीदा की स्थापना के लिए संघर्ष किया और शैखुल इस्लाम इब्न तैमियाह ने उनके रास्ते का अनुसरण किया और अहलुस सुन्नत वल जमात के इमामों ने उनका अनुसरण किया। इसके अतिरिक्त, इन सूफियों ने इस्लामिक [[अकीदह]] को [[मूर्तिपूजक]] मान्यताओं के साथ मिलाया। इसका सबसे बड़ा प्रमाण भारत भर में कई [[कब्रों]] पर बने मकबरे हैं और उनके आसपास तवाफ, सिजदा और मदद के लिए प्रार्थना जैसी कुफ्र गतिविधियां की जाती हैं। ये काम मुख्य रूप से हिंदुओं द्वारा उनके [[मंदिर]] के आसपास किए जाते हैं। इसके अलावा इसके लिए हिंदू लेखकों द्वारा इस्लाम और इस्लाम धर्म के बारे में फैलाया गया झूठ और प्रचार भी उतना ही जिम्मेदार है। उन्होंने हमारे इतिहास और रसूल ﷺ के जीवन के बारे में बड़े पैमाने पर झूठ फैलाया है। मुसलमानों ने लगभग आठ शताब्दियों तक भारत पर शासन किया। लेकिन आम तौर पर उनमें से बहुत से शासक नहीं थे, सिवाय उन लोगों के जो अल्लाह के विशेष रूप से इष्ट थे, जिन्होंने अपने अधीन हिंदू जनता के बीच इस्लाम का प्रकाश फैलाने के लिए कोई पहल की। बल्कि स्थिति तब और खतरनाक हो गई जब उनकी पहल पर वेद, गीता और रामायण जैसे हिंदू ग्रंथों का अरबी और फारसी में अनुवाद किया गया; जहां उन्होंने संस्कृत सहित अन्य स्थानीय भाषाओं में कुरान, हदीस, सीरत और इस्लामी धर्म के विवरण वाली मूल और शुद्ध पुस्तकों के अनुवाद के प्रति उदासीनता दिखाई है। आज तक भी कुरान का कोई विश्वसनीय शुद्ध अनुवाद [[हिंदी]] भाषा में नहीं लिखा गया है। मैंने कुछ पुस्तकालयों में कुरान का हिंदी अनुवाद पाया है और इसे इतनी सटीकता से पढ़ा है। अनुवादित नहीं। इसलिए इनकी दोबारा जांच होनी चाहिए। अकीदा और आत्म-शुद्धि के क्षेत्र में प्रसिद्ध अलीम की देखरेख में इसका नए सिरे से अनुवाद करना सबसे अच्छा होगा।<ref name=A>{{cite book |শেষাংশ1=আজমি |প্রথমাংশ1=জিয়াউর রহমান |লেখক2=মহিউদ্দিন কাসেমী (অনুবাদক) |title=হিন্দু, বৌদ্ধ, জৈন, শিখ ধর্মের ইতিহাস |তারিখ=৫ জুন ২০২১ |প্রকাশক=কালান্তর প্রকাশনী |আইএসবিএন=978-984-95932-8-7 |পাতাসমূহ=২০, ২১-৩০, ৩৬-৩৯, ১০১-১০২, ১০৫-১০৬, ১৭৩-১৭৪ |ভাষা=বাংলা}}</ref>}} == इन्हें भी देखें == * [[सूफ़ी तरीके]] * [[दरगाह]] * [[दरवेश]] * [[हज़रत]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:इस्लाम]] [[श्रेणी:सूफ़ी]] [[श्रेणी:सूफ़ी संत]] [[श्रेणी:सूफ़ीवाद]] [[श्रेणी:हिन्दू धर्म और इस्लाम]] oy27qeu7c1h3vapuwx8x4urjx2jdh82 धम्मपद 0 50117 6555790 6546998 2026-05-24T07:17:26Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555790 wikitext text/x-wiki '''धम्मपद''' [[बौद्ध धर्म]] का सर्वोत्कृष्ट लोकप्रिय ग्रंथ है। इसमें [[गौतम बुद्ध|बुद्ध भगवान्]] के नैतिक उपदेशों का संग्रह यमक, अप्पमाद, चित्त आदि 26 वग्गों (वर्गों) में वर्गीकृत 423 [[पालि भाषा|पालि]] [[गाथा]]ओं में किया गया है। इसे बौद्ध शिक्षण कि नियमावली माना जाता है। [[त्रिपिटक]] में इसका स्थान [[सुत्तपिटक]] के पाँचवें विभाग [[खुद्दकनिकाय]] के खुद्दकपाठादि 15 उपविभागों में दूसरा है। ग्रंथ की आधी से अधिक गाथाएँ त्रिपिटक के नाना सुत्तों में प्रसंगबद्ध पाई जा चुकी हैं। धम्मपद की रचना उपलब्ध प्रमाणों से ई.पू. 300 व 100 के बीच हो चुकी थी, ऐसा माना गया है। == महत्व == बौद्ध संघ में इस ग्रंथ का इतना गहरा प्रभाव है कि उसमें पारंगत हुए बिना [[श्रीलंका|लंका]] में किसी भिक्षु को उपसंपदा प्रदान नहीं की जाती। ''''धम्मपद का व्युत्पत्तिगत अर्थ है धर्मविषयक कोई शब्द, पंक्ति या पद्यात्मक वचन''''। ग्रंथ में स्वयं कहा गया है- अनर्थ पदों से युक्त सहस्रों गाथाओं के भाषाण से ऐसा एकमात्र अर्थपद, गाथापद व धम्मपद अधिक श्रेयकर है जिसे सुनकर उपशांति हो जाए (गा. 100- 102)। बौद्ध साधु प्रायः इसी ग्रंथ की किसी गाथा या उसके अंश का आधार लेकर अपना प्रवचन आरंभ करते हैं। इस कार्य में उन्हें धम्मपद की [[अट्टकथा|अट्ठकथा]] नामक टीका से बड़ी सहायता मिलती है जिसमें प्रत्येक गाथा के विशद् अर्थ के अतिरिक्त उसके दृष्टांत स्वरूप एक व अनेक कथाएँ दी गई हैं। यह अट्टकथा [[बुद्धघोष]] या उनके कालवर्ती किसी अन्य आचार्य द्वारा [[त्रिपिटक]] में से ही संगृहीत की गई हैं। इसमें [[वासवदत्ता]] और [[उदयन]] की कथा भी आई है। == धम्मपद का वर्ण्य विषय == जो ग्रंथ इतना प्राचीन है, जिसकी बौद्ध संप्रदाय में महान प्रतिष्ठा है, तथा अन्य विद्वानों ने भी जिसकी मुक्त कंठ से प्रशंसा की है, उसमें सामान्य व्यावहारिक नीति के अतिरिक्त कैसा तत्वचिंतन उपस्थित किया गया है, इसकी स्वभावत: जिज्ञासा होती हैं। ग्रंथ में बौद्धदर्शनसम्मत त्रिशरण, चार आर्यसत्य तथा अष्टांगिक मार्ग का तो उल्लेख है ही (गा. 190-192), किंतु उसमें आत्मा, निर्वाण, पुनर्जन्म, पुण्य-पाप वा स्वर्ग नरक आदि ऐसी बातों पर भी कुछ स्पष्ट विचार पाए जाते हैं जिनके संबंध में स्वयं बौद्ध धर्म के नाना संप्रदायों में मतभेद है। यहाँ स्वयं भगवान बुद्ध कहते हैं, "मैं अनेक जन्मों रूप संसार में लगातार दौड़ा और उस गृहकारक शरीर के निर्माता को ढूंढता फिरा, क्योंकि यह बार-बार का जन्ममरण दु:खदायी है। रे गृहकारक, अब मैंने तुझे देख लिया, अब तू पुन: घर न बना पावेगा। मैंने तेरी सब कड़ियों को भग्न कर डाला, गृहकूट बिखर गया, चित्त संस्काररहित हो गया और मेरी तृष्णा क्षीण हो गई" (गा. 153-54) यहाँ एक जीव और उसके पुनर्जन्म तथा संस्कार व तृष्णा के विनाश द्वारा पुनर्जन्म से मुक्ति की मान्यता सुस्पष्ट है। मोक्ष का स्वरूप एवं उसे प्राप्त करने की क्रिया का यहाँ इस प्रकार वर्णन है- "जिनके पापों का संचय नहीं रहा या जिनका भोजनमात्र परिग्रहशेष रहा है, तथा आस्रव क्षीण हो गए हैं, उनको वह शून्यात्मक व अनिमित्तक मोक्ष गोचार है (गा. 92-93)। यहाँ पापबंध के कारणों, आस्रवों तथा संचित कर्मों के क्षय से मोक्षप्राप्ति मोक्ष के शून्यात्मक और अनिमित्तक स्वरूप का विधान किया गया है। "कोई पापकर्मी गर्भ से मनुष्य या पशुयोनि में उत्पन्न होते हैं, कोई नरक हो और कोई सुमति द्वारा स्वर्ग को जाते हैं, तथा जिनके आस्रव नहीं रहा वे परिनिर्वाण को प्राप्त होते हैं। अंतरिक्ष, समुद्र, पर्वतविवर आदि जगत् भर में ऐसा कोई प्रदेश नहीं जहाँ जाकर पापी कर्मफल पाने से छूट सके" (गा. 126-27) "असत्यवादी पापी और असंयमी कषायधारी भिक्षु प्रमादी, परधरसेवी, मिथ्यादृष्टि आदि सब नरकगामी है" (306-09)। यहाँ जीव की गर्भ योनि, नरक, स्वर्ग व मुक्ति इन गतियों तथा कर्मफल की अनिवार्यता की स्वीकृति में संदेह नहीं रहता। ब्राह्मण का स्वरूप एक पूरे वग्ग (गा. 383-423) में बतलाया गया है, जो ऐतिहासिक, धार्मिक, सामाजिक अनेक दृष्टियों से महत्वपूर्ण हैं। जाति, गोत्र, जटा तथा मृगचर्म मात्र से एवं भीतर मैला रहकर बाहर मल मलकर स्नान करने से कोई ब्राह्मण नहीं होता। मैं तो ब्राह्मण उसी को कहूँगा जो कामतृष्णा का त्यागी, अनासक्त, अहिंसक, मन-वचन-काय से पापहीन, रागद्वेष मान से रहित, क्षमाशील, ज्ञानी, ध्यानी, क्षीणस्रव अरहंत हैं। 100 वर्षों तक प्रति मास सहस्रों का दान देते हुए यज्ञ करनेवाले की अपेक्षा एक मूहर्तमात्र आत्मभावना से पूजा करनेवाला श्रेष्ठ है (गा.106) == विभिन्न रूप == [[बौद्ध धर्म|बौद्धधर्म]] विभिन्न संप्रदायों में बँटा, [[एशिया]] महाद्वीप के नाना देशों में फैला हुआ है। स्वभावतः देशकाल की सुविधानुसार उसके साहित्य ने भी विविध भाषात्मक रूप धारण किए। इस परिस्थिति में बौद्ध धर्म का यह प्रधान ग्रंथ भी एक रूप नहीं रह सका। उसके नाना रूपों में से एक का पता मध्य-एशिया के [[खुतान]] नामक प्रदेश में चला। वहाँ सन् 1892 में एक फ्रांसीसी यात्री को [[खरोष्टी लिपि]] में लिखित धर्म ग्रंथ का कुछ अंश मिला। उसी का दूसरा अंश [[पेत्रोग्राद]] पहुँचा। इन दोनों के मिलाकर सेनार्ट साहब ने सन् 1897 में उसका सम्पादन प्रकाशन किया। यही ग्रंथ अधिक व्यवस्थित रूप में वरुआ और मित्र द्वारा संपादित होकर सन् 1921 में [[कलकत्ता विश्वविद्यालय]] से प्रकाशित हुआ। इन संपादकों के मतानुसार इस धम्मपद की भाषा [[गंधार]] प्रदेश की है और वह अपनी ध्वनियों और भाषात्मक स्वरूप में [[सम्राट अशोक|अशोक]] की शहबाजगढ़ी व मनसेहरा वाली प्रशस्तियों की भाषा से मेल खाती है। इसलिए इस ग्रंथ का नाम "प्राकृत धम्मपद" रखा गया है। इसमें 12 वग्ग और 251 गाथाएँ हैं। सेनार्ट द्वारा संपादित संस्कृत महावस्तु के तृतीय परिच्छेद में धम्मपद-सहस्सवग्ग (धर्मपदेसु सहस्र वर्गः) के 24 पद्य उद्धृत किए गए हैं। जबकि पालि त्रिपिटक के सहस्सवग्ग में कुल 16 गाथाएं ही हैं। इससे प्रतीत होता है कि महावस्तु के कर्ता के सम्मुख एक संस्कृत पद्यात्मक धर्मपद था जिसमें पद्यों की सख्या पालि धम्मपद की अपेक्षा अधिक थी। चीनी भाषा में धम्मपद के चार अनुवाद मिलते हैं, जिनमें से एक में 500, दूसरे में 700, तीसरे में 900 और चौथे में लगभग 1000 गाथाओं का अनुवाद है और उनकी अट्ठकथाएँ पाई जाती हैं। इनमें से प्रथम तीन का रचनाकाल ईसा की तीसरी शती व चतुर्थ का चौथी व नौंवी शतियों के बीच प्रमाणित होता है। इन चारों के मूल ग्रंथ उनके वर्गों तथा गाथाओं की संख्या एवं क्रम में बहुत कुछ स्वतंत्र रहे होंगे। इन चार में पालि एवं प्राकृत के उक्त दो रूपों को मिलाने से धम्मपद के कम से कम छह संस्करण हमारे संमुख आते हैं, जिनका प्रचार ई.पू. से लेकर 18वीं शती तक लंका, स्याम, बर्मा, मध्य एशिया तथा चीन देशों में हुआ पाया जाता है। == धम्मपद की संरचना == # यमकवग्गो ( यमक वर्ग ) # अप्पमादवग्गो ( अप्रमाद वर्ग ) # चित्तवग्गो ( चित्त वर्ग ) # पुफ्फवग्गो ( पुष्फ वर्ग ) # बालवग्गो ( बाल वर्ग ) # पण्डितवग्गो ( पण्डित वर्ग ) # अरहन्तवग्गो ( अरहन्त वर्ग ) # सहस्सवग्गो ( सहस्र वर्ग ) # पापवग्गो ( पाप वर्ग ) # दण्डवग्गो ( दण्ड वर्ग ) # जरावग्गो ( जरा वर्ग ) # अत्तवग्गो ( आत्म वर्ग ) # लोकवग्गो ( लोक वर्ग ) # बुद्धवग्गो ( बुद्ध वर्ग ) # सुखवग्गो ( सुख वर्ग ) # पियवग्गो ( प्रिय वर्ग ) # कोधवग्गो ( क्रोध वर्ग ) # मलवग्गो ( मल वर्ग ) # धम्मट्ठवग्गो ( धर्मर्थ वर्ग ) # मग्गवग्गो ( मार्ग वर्ग ) # पकिण्णकवग्गो ( पकीर्णक वर्ग ) # निरयवग्गो ( निरय वर्ग ) # नागवग्गो ( नाग वर्ग ) # तण्हावग्गो ( तन्हा वर्ग ) # भिख्खुवग्गो ( भिक्षु वर्ग ) # ब्राह्मणवग्गो ( ब्राह्मण वर्ग ) == इन्हें भी देखें== * [[त्रिपिटक]] == बाहरी कड़ियाँ == * भदन्त आनन्द कौसल्यायन द्वारा अनूदित पालि व हिंदी अर्थ सहित [http://ftp.budaedu.org/ebooks/pdf/IN011.pdf धम्मपदं] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220108140332/http://ftp.budaedu.org/ebooks/pdf/IN011.pdf |date=8 जनवरी 2022 }}। * [https://buddharashmi.in/dhammapada/ धम्मपद] '''अनुवाद:''' * [https://web.archive.org/web/20081121085718/http://www.suttas.net/english/suttas/khuddaka-nikaya/dhammapada/index.php by Bhikkhu Varado and Samanera Bodhesako] (2008) * [https://web.archive.org/web/20060418154616/http://eawc.evansville.edu/anthology/dhammapada.htm by John Richards] (1993) * [https://web.archive.org/web/20081013230107/http://www.thebigview.com/buddhism/dhammapada.html by Thomas Byrom] (1993) * [https://web.archive.org/web/20081210072412/http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/kn/dhp/dhp.intro.budd.html by Buddharakkhita] (1985) ([https://web.archive.org/web/20081221045737/http://www.buddhanet.net/pdf_file/scrndhamma.pdf pdf] has intro by Bhikkhu Bodhi) * [https://web.archive.org/web/20081210072507/http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/kn/dhp/dhp.intro.than.html by Thanissaro] (1997) * [https://web.archive.org/web/20081014222800/http://ccbs.ntu.edu.tw/DBLM/olcourse/pali.htm Detailed word-by-word translation of the Dhammapada], including explanation of grammar '''MP3:''' * [https://web.archive.org/web/20090301085043/http://amberstar.libsyn.com/index.php?post_category=The%20Dhammapada Readings (mp3) from the Dhammapada] by [[Gil Fronsdal]] '''Documents in Hindi''' * [http://www.box.net/shared/9oxmuftuxp from Dhammapada chapter1 -Twin Verses - यमकवग्गो] '''Videos''' * [http://www.veoh.com/browse/videos/category/travel_and_culture/watch/v18247123n5xeyqKr from Dhammapada chapter 1 -Twin Verses- यमकवग्गो]{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }} {{बौद्ध धर्म विषयावली}} [[श्रेणी:बौद्ध काव्य]] [[श्रेणी:बौद्ध ग्रंथ]] [[श्रेणी:खुद्दकनिकाय]] 67rjmyfnlo6zu7r3buprar7i8ceznra साँचा:Infobox Person 10 50133 6555615 261092 2026-05-23T16:47:37Z The Sorter 845290 अनुप्रेषण का लक्ष्य [[साँचा:ज्ञानसन्दूक व्यक्ति]] से [[साँचा:Infobox person]] में बदला 6555615 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साँचा:Infobox person]] niba2kw4mghbosgjz38v1y7irbksfjh साँचा:Infobox actor 10 60240 6555593 3476893 2026-05-23T15:15:54Z The Sorter 845290 अनुप्रेषण का लक्ष्य [[साँचा:ज्ञानसन्दूक व्यक्ति]] से [[साँचा:Infobox person]] में बदला 6555593 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[साँचा:Infobox person]] n6x2gx6yy1gf4f1ygnnu13n0mp75y8m रतनगढ़ 0 64039 6555606 6079198 2026-05-23T16:13:07Z The Sorter 845290 lang-xx साँचे को हटाकर langx जोड़ा 6555606 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक पर्वत | name = रतनगढ़ | photo = Ratangad nedhe.jpg | photo_caption = | elevation = 1297 मीटर<ref>{{cite book|title=Maharashtra State Gazetteers: Ahmednagar|year=1974|publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications, Maharashtra State|pages=5}}</ref> | elevation_ref = | map = India Maharashtra | map_caption = रतनगढ़ का स्थान | map_size = 300 | label_position = right | location = रतन वाड़ी, [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | range = [[पश्चिमी घाट]] | coordinates = {{coord|19.5|N|73.69|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | type = पहाड़ी किला }} '''रतनगढ़''' ({{Langx|mr|रतनगड}}) [[भारत]] के [[महाराष्ट्र]] राज्य के रतन वाड़ी क्षेत्र में स्थित एक किला है, जहाँ से, कृत्रिम रूप से बने सबसे पुराने जलग्रहण क्षेत्रों में से एक क्षेत्र, भंडारदारा का अत्यंत मनोहारी दृश्य दिखाई पड़ता है। यह किला लगभग 200 साल पुराना है। रतनगढ़ का शिखर एक ऐसी प्राकृतिक चट्टान से बना है जिसके ऊपरी सिरे में एक छेद है जिसे "सूई की आँख" कहते हैं। <br><br> 1) इ.स.1360 - हा किल्ला महादेव कोळी नायकांकडे होता 2) इ.स.1400 - बहमनी सल्तनत कडून जव्हारचे राजे नेमशहा यांच्या ताब्यात देण्यात आला. 3) इ.स.1490 - मलिक अहमद याने किल्ला जिंकला आणि पुन्हा नियुक्ती महादेव कोळी सरदारची केली. 4) इ.स.1590 - मलिक अंबर आणि मिया मंजू या दोन मोठया सरदारांत या प्रांतावरून वाद पुढे मलिक अंबर विजयी आणि आपल्या जवळच्या महादेव कोळी सरदारची नेमणूक केली. 5) इ.स.1630 - मोघल आक्रमण शहाजी राजे ,महादेव कोळी सरदार आणि इतर मराठा सरदार यांच्या मदतीने निजामशाही वाचवण्याचा प्रयत्न झाला. पुढे मोघल विजयी आणि माहुलीच्या तहात किल्ला मोघलांना स्वाधीन केला. 6) इ.स.1660 - छत्रपती शिवाजी महाराज यांची उत्तर मोहीम मोरोपंतांच्या आणि स्थानिक महादेव कोळी लोकांच्या मदतीने किल्ला स्वराज्यात घेतला आणि किल्ल्यावर पुन्हा स्थानिक महादेव कोळी यांची नेमणूक केली. 7) इ.स.1664 - सुरतेच्या स्वारीहून परतताना राजांनी किल्ल्याचा आश्रय घेतला हा किल्ला भौगोलिक दृष्टीने महत्वाचा होता. 8) इ.स.1688 - मोघलांची दक्षिण स्वारी, नाशिक आणि कल्याण मुघल सुभेदारांनी जव्हारच्या राजांच्या मदतीने किल्ला ताब्यात घेतला. 9) इ.स.1720 - छत्रपती शाहूराजांबरोबर किल्ला मराठा साम्राज्यात आला. 10) इ.स.1750 - पेशवे यांनी राजूर प्रांत तयार केला.प्रांताचे मुखयालय रतनगड करून सुभेदार म्हणून महादेव कोळी जावजी हिराजी बांबळे यांची नियुक्ती केली. 11) इ.स.1750-1790 - सुभेदार जावजी बांबळे यांच्या काळात किल्ल्याचा विकास झाला.राजूर प्रांत संपन्न झाला आणि रतनगड किल्ल्याचे महत्त्व आणखी वाढले 12) इ.स.1790 - जावजी यांचे पुत्र हिरोजी हे सुभेदार झाले या काळात देवगाव चे देशमुख/नाईक वाळोजी भांगरे यांनी पेशवाईविरुद्ध बंड पुकारले आणि रतनगड घेण्याचा अयशस्वी प्रयत्न केला. 13) इ.स. 1813 - रामजी भांगरे हे राजूर चे सुभेदार झाले आणि रतनगड किल्ल्याचे किल्लेदार गोविंदराव खाडे झाले. 14) 5 मे 1818 - तिसऱ्या मराठा-इंग्रज युद्धात कॅप्टन गॉडर्ड याने किल्लेदार गोविंदराव खाडे यांचा पराभव करून किल्ला ताब्यात घेतला. 15) इ.स.1820 - रामजी भांगरे, गोविंदराव खाडे आणि त्यांचे पुत्र कृष्णा खाडे यांनी इंग्रजांविरुद्ध बंड केले. कॅप्टन मॅन्कीटोश याने बंड मोडून काढले. किल्ल्याचा वाटा बंड केल्या आणि किल्ल्याची नासधूस केली. 16) इ.स.1735 - आद्यक्रांतिकारक राघोजी भांगरे यांनी रतनगड आणि सनगर किल्ल्यांच्या परिसरात मोठा उठाव केला होता. ==इतिहास== रतनगढ़ पर छत्रपति शिवाजी राजे भोसले ने कब्ज़ा किया था और यह उनके पसंदीदा स्थलों में से एक था। मुख्य गाँव रतन वाड़ी में अमृतेश्वर मंदिर है जो अपनी नक्काशी के लिए प्रसिद्ध है। यह किला प्रवरा / अमृतवाहिनी नदी का उत्पत्ति स्थान है। भंडारदारा बांध (आर्थर बांध) इसी नदी पर बनाया गया है। रतन वाड़ी का प्रमुख आकर्षण है अमृतेश्वर मंदिर जिसका उल्लेख लगभग 8वीं सदी में, हेमाडपंत काल में मिलता है। == छवि गैलरी == <gallery> File:Ladder Trail.jpg|दो सीढ़ियां जिन्हें पार करने के बाद ही मुख्य किले तक पहुंचा जा सकता है। File:The Nedhe.jpg|पर्वत चोटी पर, संभवतः हवा के थपेड़ों से बना, एक प्राकृतिक छेद.यह 10 फीट ऊंचा और 60 फीट चौड़ा है। अपने विशिष्ट आकर के कारण इसे 'नेधे' (या मराठी भाषा में सूई की आंख) कहा जाता है। File:Tryambak darwaza.jpg|त्र्यंबक दरवाज़ा - रतनगढ़ किले का प्रमुख प्रवेश द्वार. File:The way down.jpg|त्र्यंबक दरवाज़े से नीचे की ओर निकलता रास्ता. File:Ratangad entrance.jpg|रतनगढ़ किले का एक और प्रवेश द्वार. File:Chor Darwaza.jpg|किले के छोटे प्रवेश द्वार का अवशेष - चोरों के लिए दरवाज़ा या चोर दरवाज़ा. File:amruteshwar.jpg|हेमाड़पंती शैली में बना रतनगढ़ का अमृतेश्वर मंदिर. File:Tank in Amruteshwar temple.jpg|पहाड़ की चोटी पर बनी पानी की टंकी. रतनगढ़ कभी, बारिश के पानी के लिए सबसे बड़े जलग्रहण क्षेत्रों में से एक हुआ करता था। File:Fort sentry.jpg|किले का एक पुराना हिस्सा. </gallery> ==सन्दर्भ== {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20101102012928/http://kaushal.info/tag/ratangad/ पर्यटन विवरण: रतनगढ़ की पैदल यात्रा] == इन्हें भी देखें == * महाराष्ट्र में स्थित किलों की सूची {{भारत के किले}} [[श्रेणी:महाराष्ट्र में दुर्ग]] a3bcevpvosjh1f2ljizdjh8eyclwyw7 साँचा:Infobox Celebritys 10 70758 6555627 336322 2026-05-23T16:58:21Z The Sorter 845290 [[साँचा:ज्ञानसन्दूक व्यक्ति]] तक का अनुप्रेषण हटाया 6555627 wikitext text/x-wiki {{शीह|अप्रचलित साँचा}} 0wo273urjtaohkgk0van5wldchvac7l बादशाही मस्जिद 0 74517 6555804 6119772 2026-05-24T07:46:06Z ~2026-31006-78 926519 /* सन्दर्भ */ 6555804 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building |building_name=<font size=3>बादशाही मस्जिद </font> |image=Badshahi Mosque July 1 2005 pic32 by Ali Imran (1).jpg |caption= |location={{Flagicon|पाकिस्तान}} [[लाहौर]], [[पाकिस्तान]] |geo={{coord|31|35|18.49|N|074|18|49.63|E|format=dms|region:PK_type:landmark_scale:5000|display=inline,title}} |religious_affiliation=[[इस्लाम]] |rite= |province=[[पंजाब (पाकिस्तान)|पंजाब]] |district=[[लाहौर ज़िला|लाहौर]] |consecration_year=1671 |status=[[मस्जिद]] |leadership= [[औरंगज़ेब]] |website= |architect= |architecture_type=मस्जिद |architecture_style=[[इस्लामी स्थापत्यकला|इस्लामी]], [[मुग़ल वास्तुकला|मुगल]] |facade_direction= |year_completed=1673 |construction_cost= |capacity= |length= |width= |width_nave= |height_max= |dome_quantity=3 |dome_height_outer= |dome_height_inner= |dome_dia_outer= |dome_dia_inner= |minaret_quantity=8 (4 वर्ग, 4 छोटे अष्टकोणीय) |minaret_height={{convert|54|m|abbr=on}} (वर्ग), |spire_quantity= |spire_height= |materials= }} '''बादशाही मस्जिद''' [[पाकिस्तान]] के [[लाहौर]] में स्थित है। इस मस्जिद को 1673 ई॰ में [[मुग़ल शासकों की सूची|मुगल सम्राट]] [[औरंगज़ेब|औरंगजेब]] ने बनवाया था। यह मस्जिद मुगल काल की सौंदर्य और भव्यता का प्रत्यक्ष प्रमाण है। पाकिस्तान की इस दूसरी सबसे बड़ी मस्जिद में एक साथ 55000 हजार लोग नमाज अदा कर सकते हैं। बादशाही मस्जिद का डिजाइन दिल्ली की जामा मस्जिद से काफी मिलता-जुलता है, जिसे 1648 में औरंगजेब के पिता शाहजहां ने बनवाया था। मस्जिद लाहौर किले के नजदीक स्थित है। हाल में मस्जिद परिसर में एक छोटा संग्रहालय भी जोड़ा गया है। {{-}} == चित्र दीर्घा == <div style="text-align: center;"> <gallery> Image:Main Entrance of Badshahi Mosque.jpg|<!-- Main Entrance of the Mosque --> Image:Main chamber of Badshahi Mosque 2006.jpg|<!-- Entrance to main prayer hall --> Image:Shahi_Mosque_1.jpg|<!-- Gateway to Masjid --> Image:Shahi_Mosque_2.jpg|<!-- [[Hazuri Bagh Baradari]] in foreground --> Image:Shahi_Mosque_3.jpg|<!-- All architectural elements in harmony --> Image:Shahi_Mosque_4.jpg|<!-- Beautifully embellished main archway --> Image:Shahi_Mosque_5.jpg|<!-- View towards north-west --> Image:Shahi_Mosque_6.jpg|<!-- Cusped arch frames a minaret --> Image:Shahi_Mosque_7.jpg|<!-- [[Pietre dure]] trellis' in [[mihrab]] --> Image:Shahi_Mosque_8.jpg|<!-- Inlay detail --> Image:Shahi_Mosque_9.jpg|<!-- White marble inlay in red sandstone --> Image:Shahi_Mosque_10.jpg|<!-- [[Minar-e-Pakistan]] richly framed by an aisle arch --> Image:Shahi_Mosque_11.jpg|<!-- [[Samadhi of Ranjit Singh]] behind a minaret --> Image:Tomb of Allama Iqbal next to Badshahi Mosque main entrance.jpg|<!-- [[Tomb of Muhammad Iqbal|Iqbal's mausoleum]] adjacent to gateway --> Image:mosque minare amjad 2006.JPG|<!-- View from Iqbal Park --> </gallery> </div> == देखे == * [[जामा मस्जिद, दिल्ली]] * [[जामा मस्जिद (आगरा)|जामा मस्जिद, आगरा]] <!-- *[[Hazuri Bagh]] *[[Wazir Khan Mosque]] *[[Timeline of Muslim history]] *[[Islamic art]] --> == pसन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commonscat|Badshahi Masjid}} * [https://web.archive.org/web/20091001171626/http://www.orientalarchitecture.com/pakistan/lahore/badshahi.php Asian Historical Architecture: Badshahi Mosque] * [http://www.islamicarchitecture.org/architecture/badshahimosque.html Badshahi Mosque Architectural Review]{{Dead link|date=जनवरी 2021 |bot=InternetArchiveBot }} <!-- {{LahoreTopics}} {{Mosques in Pakistan}} --> {{मुगल}} [[श्रेणी:१६७३ स्थापनाएं]] [[श्रेणी:१६७३ स्थापत्य]] [[श्रेणी:लाहौर में मस्जिदें]] [[श्रेणी:मुगल स्थापत्य]] [[श्रेणी:लाहौर]] opy30jnatx22c85s2t8o6e62kb83rs9 केविन रड 0 74788 6555828 6447341 2026-05-24T08:38:44Z The Sorter 845290 6555828 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Kevin Rudd 2024 (cropped).jpg|अंगूठाकार|199x199पिक्सेल|कैविन रड: 2024 का एक चित्र]] '''केविनन रड''' ({{Langx|en|Kevin Rudd|italic=no}}, जन्म 21 सितंबर 1957) [[ऑस्ट्रेलिया]] के निवर्तमान प्रधानमन्त्री हैं। वे संघीय ऑस्ट्रेलियाई श्रम दल के नेता भी हैं। उन्होनें 2007 का संघीय चुनाव जीता और ऑस्ट्रलिया के प्रधानमन्त्री बने। जूलिया गेलार्ड के लेबर पार्टी के नेता पद से अपदस्थ होने के एक दिन बाद केविन रड को एक बार पुन: ऑस्ट्रलिया के प्रधानमन्त्री पद की शपथ दिलाई गयी।<ref>{{cite news |title=केविन रड फिर बने ऑस्ट्रेलिया के प्रधानमन्त्री |url=http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2013/06/130627_australia_pm_rudd_ra.shtml |publisher=BBC हिन्दी |date=गुरुवार, 27 जून 2013 |accessdate=28 जून 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702034900/http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2013/06/130627_australia_pm_rudd_ra.shtml |archive-date=2 जुलाई 2013 |url-status=live }}</ref> वर्ष [[ऑस्ट्रेलियाई आम चुनाव 2013|2013 के संघीय चुनाओं]] में हार मिली।<ref>{{cite web|title=ऑस्ट्रेलिया: प्रधानमंत्री रड्ड ने मानी हार, विपक्ष की जीत|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2013/09/130907_australia_election_aa.shtml|publisher=[[बीबीसी हिन्दी]]|date=7 सितम्बर 2013|accessdate=8 सितम्बर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130909140025/http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2013/09/130907_australia_election_aa.shtml|archive-date=9 सितंबर 2013|url-status=live}}</ref> संसद में चुने जाने से पूर्व वे एक राजनयिक और सरकारी कर्मचारी थे। रड ने 1998 में संसद की सीट जीती थी। संघीय ऑस्ट्रेलियाई लेबर पार्टी ने दिसम्बर 2006 में उन्हें विपक्ष का नेता चुना। 2007 का संघीय चुनाव उन्होंने कार्य समझौतों और [[भूमंडलीय ऊष्मीकरण]] के कारण जीता था। प्रधानमन्त्री के रूप में उन्होंने पहले ही [[क्योटो संधि]] पर हस्ताक्षर कर दिये थे और अब वे [[इराक युद्ध|इराक़ युद्ध]] से ऑस्ट्रेलियाई सैनिकों को बाहर निकालेंगे। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ== * [https://web.archive.org/web/20130702034900/http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2013/06/130627_australia_pm_rudd_ra.shtml केविन रड फिर बने ऑस्ट्रेलिया के प्रधानमन्त्री] {{commonscat|Kevin Rudd|कैविन रड}} [[श्रेणी:ऑस्ट्रेलिया]] [[श्रेणी:ऑस्ट्रेलिया के लोग]] [[श्रेणी:ऑस्ट्रेलिया के प्रधानमंत्री]] [[श्रेणी:1957 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:राष्ट्रमण्डल पदासीन]] {{आधार}} 6mkcxeaxcjopqu646t4ehefqa9dayn5 6555829 6555828 2026-05-24T08:38:59Z The Sorter 845290 6555829 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Kevin Rudd 2024 (cropped).jpg|अंगूठाकार|199x199पिक्सेल|कैविन रड: 2024 का एक चित्र]] '''केविन रड''' ({{Langx|en|Kevin Rudd|italic=no}}, जन्म 21 सितंबर 1957) [[ऑस्ट्रेलिया]] के निवर्तमान प्रधानमन्त्री हैं। वे संघीय ऑस्ट्रेलियाई श्रम दल के नेता भी हैं। उन्होनें 2007 का संघीय चुनाव जीता और ऑस्ट्रलिया के प्रधानमन्त्री बने। जूलिया गेलार्ड के लेबर पार्टी के नेता पद से अपदस्थ होने के एक दिन बाद केविन रड को एक बार पुन: ऑस्ट्रलिया के प्रधानमन्त्री पद की शपथ दिलाई गयी।<ref>{{cite news |title=केविन रड फिर बने ऑस्ट्रेलिया के प्रधानमन्त्री |url=http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2013/06/130627_australia_pm_rudd_ra.shtml |publisher=BBC हिन्दी |date=गुरुवार, 27 जून 2013 |accessdate=28 जून 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702034900/http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2013/06/130627_australia_pm_rudd_ra.shtml |archive-date=2 जुलाई 2013 |url-status=live }}</ref> वर्ष [[ऑस्ट्रेलियाई आम चुनाव 2013|2013 के संघीय चुनाओं]] में हार मिली।<ref>{{cite web|title=ऑस्ट्रेलिया: प्रधानमंत्री रड्ड ने मानी हार, विपक्ष की जीत|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2013/09/130907_australia_election_aa.shtml|publisher=[[बीबीसी हिन्दी]]|date=7 सितम्बर 2013|accessdate=8 सितम्बर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130909140025/http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2013/09/130907_australia_election_aa.shtml|archive-date=9 सितंबर 2013|url-status=live}}</ref> संसद में चुने जाने से पूर्व वे एक राजनयिक और सरकारी कर्मचारी थे। रड ने 1998 में संसद की सीट जीती थी। संघीय ऑस्ट्रेलियाई लेबर पार्टी ने दिसम्बर 2006 में उन्हें विपक्ष का नेता चुना। 2007 का संघीय चुनाव उन्होंने कार्य समझौतों और [[भूमंडलीय ऊष्मीकरण]] के कारण जीता था। प्रधानमन्त्री के रूप में उन्होंने पहले ही [[क्योटो संधि]] पर हस्ताक्षर कर दिये थे और अब वे [[इराक युद्ध|इराक़ युद्ध]] से ऑस्ट्रेलियाई सैनिकों को बाहर निकालेंगे। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ== * [https://web.archive.org/web/20130702034900/http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2013/06/130627_australia_pm_rudd_ra.shtml केविन रड फिर बने ऑस्ट्रेलिया के प्रधानमन्त्री] {{commonscat|Kevin Rudd|कैविन रड}} [[श्रेणी:ऑस्ट्रेलिया]] [[श्रेणी:ऑस्ट्रेलिया के लोग]] [[श्रेणी:ऑस्ट्रेलिया के प्रधानमंत्री]] [[श्रेणी:1957 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:राष्ट्रमण्डल पदासीन]] {{आधार}} px2v6qrj4zcx54enb4d3v3cau4thh9m अज़रबैजानी विकिपीडिया 0 81502 6555884 6554626 2026-05-24T09:47:57Z The Sorter 845290 6555884 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} अज़रबैजानी विकिपीडिया | screenshot = | logo = Wikipedia-logo-v2-az (alt).svg | caption = | url = [http://az.wikipedia.org/ az.wikipedia.org] | commercial = नहीं | location = {{flagicon|America}} [[मियामी]], फ़्लोरिडा, संयुक्त राज्य अमेरिका | type = [[संजाल विश्वकोश]] परियोजना | language = [[आज़र्बैजानी भाषा|आज़र्बैजानी]] | registration = वैकल्पिक | owner = [[विकिमीडिया संस्थान]] | content_license = [[क्रिएटिव कॉमन्स लाइसेन्स]] 4.0 |num users={{NUMBEROF|USERS|az|N}}|logo size=85%}} '''अज़रबैजानी विकिपीडिया''' ({{langx|az|Azərbaycanca Vikipediya|italics=no}}) विकिपीडिया का [[अज़रबैजानी भाषा]] का संस्करण है। इसे जनवरी 2002 में आरंभ किया गया था और {{currentmonth}} {{currentyear}} तक इस विकिपीडिया के {{NUMBEROF|ARTICLES|az|N}} लेख हैं। {{विकिपीडिया}} 3cjyv1v3ycv1s5wpvcymmm5xbdempjr साँचा:Infobox Celebrity 10 87100 6555632 375613 2026-05-23T17:03:44Z The Sorter 845290 अनुप्रेषण का लक्ष्य [[साँचा:ज्ञानसन्दूक व्यक्ति]] से [[साँचा:Infobox person]] में बदला 6555632 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साँचा:Infobox person]] niba2kw4mghbosgjz38v1y7irbksfjh सदस्य वार्ता:Hunnjazal 3 91822 6555944 6554869 2026-05-24T11:58:41Z The Sorter 845290 6555944 wikitext text/x-wiki {{प्रबन्धकगण}} {{Archives}} == लेख == Hunnjazal जी, क्या आप [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/रवि एच कश्यप]] में "रवि एच कश्यप" लेख हटा सकते हैं। 22 दिन में कोई विरोध नहीं है।--[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 14:54, 30 जून 2016 (UTC) :वैसे आपका वार्ता पृष्ठ खोलने में मुझे परेशानी हो रहा है। बहुत लंबा हो गया है।--[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 14:55, 30 जून 2016 (UTC) ::{{सही}} {{सुनो|Sfic}} जी, पर्याप्त समय बीत चुका है। हटाया गया। वार्ता के लिये पुरालेख बनाऊँगा :-) --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 17:29, 2 जुलाई 2016 (UTC) == एक प्रश्न == नमस्ते ! [[बाढ़ के बाद करणीय]] क्या ज्ञानकोशीय माना जायेगा ?? --<b>[[User:सत्यम् मिश्र|<font color="#FF00FF">स</font><font color="#FF7E00">त्य</font><font color="#00A300">म्</font> <font color="#0A20F0">मिश्र</font>]]</b> <sup>[[User talk:सत्यम् मिश्र|<font color="#9932CC"> ''बातचीत''</font>]]</sup> 20:22, 2 जुलाई 2016 (UTC) :{{सुनो|सत्यम् मिश्र}} जी, मेरे हिसाब से ये ज्ञानकोषीय नहीं है। देखिए - [[:en:WP:NOTGUIDE]] --[[सदस्य:Gaurav561|गौरव]] ([[सदस्य वार्ता:Gaurav561|वार्ता]]) 20:33, 2 जुलाई 2016 (UTC) ::{{समर्थन}} {{सुनो|सत्यम् मिश्र|Gaurav561}} जी [[वि:कुंजीनहीं]] देखिये, यह लेख नीति-विरुद्ध है। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 06:22, 3 जुलाई 2016 (UTC) == मुखपृष्ठ समाचार में आपका लेख == {| class="messagebox {{#ifeq:|yes|small|standard}}-talk" |- |[[Image:Gnome globe current event.svg|30px|Current events globe]] |5 जुलाई 2016 को '''[[वि:समाचार|मुखपृष्ठ समाचार]]''' का अद्यतन हुआ जिसमें आपके द्वारा लिखे गए या काफी सुधारे गए लेख '''''[[जूनो (अंतरिक्ष यान)]]''''' से तथ्य लिया गया था। अगर आपको किसी और रोचक ख़बर का ज्ञान हो तो उसे [[विकिपीडिया:समाचार/उम्मीदवार‎]] पर सुझाएँ। |} --<b>[[User:सत्यम् मिश्र|<font color="#FF00FF">स</font><font color="#FF7E00">त्य</font><font color="#00A300">म्</font> <font color="#0A20F0">मिश्र</font>]]</b> <sup>[[User talk:सत्यम् मिश्र|<font color="#9932CC"> ''बातचीत''</font>]]</sup> 17:07, 5 जुलाई 2016 (UTC) -- धन्यवाद सत्यम जी! --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 02:25, 6 जुलाई 2016 (UTC) == श्रेणीकरण == {| style="border: 1px solid {{{border|gray}}}; background-color: {{{color|#fdffe7}}};" |rowspan="2" style="vertical-align:middle;" | [[Image:Category Barnstar Hires.png|100px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''श्रेणीकरण बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | हिन्दी विकिपीडिया पर श्रेणीकरण करने का कार्य थोड़ा उपेक्षित ही रहता है ऐसे में आपके द्वारा नई श्रेणियों के निर्माण और लेखों के श्रेणीकरण की दिशा में दिया जा रहा योगदान देखकर आपके लिये यह बार्नस्टार ! (मैं जल्द ही इसी दिशा में आपसे कुछ सहायता भी चाहूँगा) --<b>[[User:सत्यम् मिश्र|<font color="#FF00FF">स</font><font color="#FF7E00">त्य</font><font color="#00A300">म्</font> <font color="#0A20F0">मिश्र</font>]]</b> <sup>[[User talk:सत्यम् मिश्र|<font color="#9932CC"> ''बातचीत''</font>]]</sup> 14:55, 17 जुलाई 2016 (UTC) |} -- सत्यम् जी, बहुत-बहुत धन्यवाद! इसमें मेरा एक छुपा ध्येय है। जैसे-जैसे श्रेणीकरण बढ़ रहा है, हिन्दी विकि में रिक्तियाँ स्पष्ट हो रही हैं। जहाँ किसी श्रेणी में अंग्रेज़ी के १०० लेख हैं वहाँ हिन्दी में १ है। कम-से-कम मेरे लिये तो यह लेख विषयों के लिये यह एक संगठित प्रेरणा है। :-) --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 17:02, 17 जुलाई 2016 (UTC) ::जी, आपका कहना बिल्कुल सही है कि श्रेणियाँ व्यवस्थित करने के साथ प्रेरित करने का कार्य भी करती हैं। --<b>[[User:सत्यम् मिश्र|<font color="#FF00FF">स</font><font color="#FF7E00">त्य</font><font color="#00A300">म्</font> <font color="#0A20F0">मिश्र</font>]]</b> <sup>[[User talk:सत्यम् मिश्र|<font color="#9932CC"> ''बातचीत''</font>]]</sup> 17:30, 17 जुलाई 2016 (UTC) == Your temporary access has expired == <div style="padding: 8px; border: 1px solid #ccc; background: #fafaff;">Hello, the temporary access you requested on this wiki has expired. Just to let you know that If you want it back, feel free to make a local announcement and open a new request on [[m:Steward requests/Permissions|stewards' permission request page]] on Meta-Wiki later. Moreover, if you think the community is big enough to elect a permanent administrator, you can place a local request here for a permanent adminship, so stewards can grant you the permanent access. Please ask me or any other steward if you have any questions. Thank you! --[[सदस्य:Stryn|Stryn]] ([[सदस्य वार्ता:Stryn|वार्ता]]) 14:08, 22 जुलाई 2016 (UTC)</div> :Thank you for the heads-up. I do not want these rights back as I cannot consistently guarantee a good turnaround time for admin issues. I am too busy and traveling too much, and want to focus my available wiki-time towards article building. I will continue to contribute to policy generation and discussion where appropriate, but I am glad this temporary period has expired. --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 19:45, 23 जुलाई 2016 (UTC) == ओलंपिक्स एडिट-अ -टोन == नमस्ते, मैंने ये संदेश आप सब को '''[[:m:WMIN/Events/India At Rio Olympics 2016 Edit-a-thon|ओलंपिक्स एडिट-अ -टोन ]]''' के बारे मे सूचित करने के लिए लिखा है। विकिमीडिया इंडिया अगस्त अथवा सितम्बर के महिने मे यह कार्यक्रम आयोजित कर रही है , आप सब से विनती है की आप इसमें भाग लें। भारतीय मुलख के खेलाडीयो को अक्सर उनकी पहचान नहीं मिल पाती है, विकिपीडिया - भारती भाषा पर भी बुरा हाल है। चलिए आप और हम भारती ओलिंपियन पर लेख लिखते हैं। हर २० लेख पर एक वृषक लगाया जाये गा, अथवा जब एक व्यक्ति २० लेख लिख ले गा तो उसे एक पुस्तक पुरस्कार के रूप मे मिले गी। -[[:en:User:abhinav619|अभिनव श्रीवास्तव]] == चलित संस्कृति संबंधि सुझाव == नमस्ते। पॉपुलर के लिए हिंदी में चलित की जगह लोकप्रिय प्रचलित है। उदाहरण के लिए पॉपुलर सिनेमा को लोकप्रिय सिनेमा, पॉपुलर साहित्य को लोकप्रिय साहित्य और पॉपुलर कल्चर को लोकप्रिय संस्कृति कहा जाता है। उम्मीद है कि सुझाव को अन्यथा न लेते हुए उचित निर्णय लेंगें। [[सदस्य:अनिरुद्ध!|अनिरुद्ध!]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध!|वार्ता]]) 01:28, 30 अगस्त 2016 (UTC) == हर्मैनो पेड्रो == हाय मदद कर सकते हैं इस में सुधार, धन्यवाद: [[हर्मैनो पेड्रो]].--[[विशेष:योगदान/83.59.140.138|83.59.140.138]] ([[सदस्य वार्ता:83.59.140.138|वार्ता]]) 07:51, 6 सितंबर 2016 (UTC) == Need Support == Hello Hunnjazal Sir, I need your support for temporary sysop. Please Support me [[:new:Wikipedia:Requests for adminship|here]] -[[सदस्य:राजा उप्रेती|राजा उप्रेती]] ([[सदस्य वार्ता:राजा उप्रेती|वार्ता]]) 12:17, 29 सितंबर 2016 (UTC) ==हिन्दी और संस्कृत सहित पाँच भारतीय भाषाओं में साहित्य विकसित करने की योजना में कृपया समर्थन कीजिए== दोस्तो, [https://meta.wikimedia.org/wiki/Grants:Project/_Literary_Content_Development-_Multiple_Languages_(LCD-ML) हिन्दी और संस्कृत सहित पाँच भारतीय भाषाओं में साहित्य विकसित करने की योजना] एक प्रोफ़ेसर ने मेटा पर रखी है। यह योजना श्री शंकराचार्य विश्वविद्यालय से सम्बंधित है। कृपया अपना समर्थन यहाँ [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%9A%E0%A5%8C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2#.E0.A4.B9.E0.A4.BF.E0.A4.A8.E0.A5.8D.E0.A4.A6.E0.A5.80_.E0.A4.94.E0.A4.B0_.E0.A4.B8.E0.A4.82.E0.A4.B8.E0.A5.8D.E0.A4.95.E0.A5.83.E0.A4.A4_.E0.A4.B8.E0.A4.B9.E0.A4.BF.E0.A4.A4_.E0.A4.AA.E0.A4.BE.E0.A4.81.E0.A4.9A_.E0.A4.AD.E0.A4.BE.E0.A4.B0.E0.A4.A4.E0.A5.80.E0.A4.AF_.E0.A4.AD.E0.A4.BE.E0.A4.B7.E0.A4.BE.E0.A4.93.E0.A4.82_.E0.A4.AE.E0.A5.87.E0.A4.82_.E0.A4.B8.E0.A4.BE.E0.A4.B9.E0.A4.BF.E0.A4.A4.E0.A5.8D.E0.A4.AF_.E0.A4.B5.E0.A4.BF.E0.A4.95.E0.A4.B8.E0.A4.BF.E0.A4.A4_.E0.A4.95.E0.A4.B0.E0.A4.A8.E0.A5.87_.E0.A4.95.E0.A5.80_.E0.A4.AF.E0.A5.8B.E0.A4.9C.E0.A4.A8.E0.A4.BE_.E0.A4.AE.E0.A5.87.E0.A4.82_.E0.A4.95.E0.A5.83.E0.A4.AA.E0.A4.AF.E0.A4.BE_.E0.A4.B8.E0.A4.AE.E0.A4.B0.E0.A5.8D.E0.A4.A5.E0.A4.A8_.E0.A4.95.E0.A5.80.E0.A4.9C.E0.A4.BF.E0.A4.8F]दीजिए।--[[सदस्य:Drcenjary|Drcenjary]] ([[सदस्य वार्ता:Drcenjary|वार्ता]]) 03:07, 18 अक्टूबर 2016 (UTC) == सम्मान == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''योगदान बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | [[user:Hunnjazal|Hunnjazal]] जी आपके इस्लामी तथा मध्य पूर्व एशिया के इतिहास सम्वंधि लेखो पर योगदान के लिए में आपको बार्नस्टार समर्पित करता हुँ कृपया स्वीकार करें। ([[सदस्य:J ansari|&#123;जसीम अली अंसारी&#125;]] ([[सदस्य वार्ता:J ansari|वार्ता]]) 09:00, 21 नवम्बर 2016 (UTC)) |} :धन्यवाद {{सुनो|J ansari}} जी, आपका बहुत-बहुत धन्यवाद! इस से मेरा उत्साह बढ़ा है! --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 11:38, 27 नवम्बर 2016 (UTC) == [[:श्रेणी:सामाजिक मायता|श्रेणी:सामाजिक मायता]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:सामाजिक मायता|श्रेणी:सामाजिक मायता]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करम्बेलकर]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 14:54, 14 जनवरी 2017 (UTC) :: {{सुनो|Swapnil.Karambelkar}} जी, पृष्ठ ग़लत लग रहा है। इसे तुरंत हटा देना चाहिए। धन्यवाद! --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 17:14, 14 जनवरी 2017 (UTC) == [[:देश आँकड़े विक्टोरिया/doc|देश आँकड़े विक्टोरिया/doc]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:देश आँकड़े विक्टोरिया/doc|देश आँकड़े विक्टोरिया/doc]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Satdeep Gill|Satdeep Gill]] ([[सदस्य वार्ता:Satdeep Gill|वार्ता]]) 10:43, 15 जनवरी 2017 (UTC) == [[:देश आँकड़े पश्चिमी ऑस्ट्रेलिया/doc|देश आँकड़े पश्चिमी ऑस्ट्रेलिया/doc]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:देश आँकड़े पश्चिमी ऑस्ट्रेलिया/doc|देश आँकड़े पश्चिमी ऑस्ट्रेलिया/doc]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Satdeep Gill|Satdeep Gill]] ([[सदस्य वार्ता:Satdeep Gill|वार्ता]]) 10:44, 15 जनवरी 2017 (UTC) == [[:देश आँकड़े न्यू साउथ वेल्स/doc|देश आँकड़े न्यू साउथ वेल्स/doc]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:देश आँकड़े न्यू साउथ वेल्स/doc|देश आँकड़े न्यू साउथ वेल्स/doc]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Satdeep Gill|Satdeep Gill]] ([[सदस्य वार्ता:Satdeep Gill|वार्ता]]) 10:44, 15 जनवरी 2017 (UTC) == [[:देश आँकड़े दक्षिण ऑस्ट्रेलिया/doc|देश आँकड़े दक्षिण ऑस्ट्रेलिया/doc]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:देश आँकड़े दक्षिण ऑस्ट्रेलिया/doc|देश आँकड़े दक्षिण ऑस्ट्रेलिया/doc]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Satdeep Gill|Satdeep Gill]] ([[सदस्य वार्ता:Satdeep Gill|वार्ता]]) 10:44, 15 जनवरी 2017 (UTC) == [[:देश आँकड़े क्वीन्सलैण्ड/doc|देश आँकड़े क्वीन्सलैण्ड/doc]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:देश आँकड़े क्वीन्सलैण्ड/doc|देश आँकड़े क्वीन्सलैण्ड/doc]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Satdeep Gill|Satdeep Gill]] ([[सदस्य वार्ता:Satdeep Gill|वार्ता]]) 10:44, 15 जनवरी 2017 (UTC) == [[:देश आँकड़े Northern Territory/doc|देश आँकड़े Northern Territory/doc]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:देश आँकड़े Northern Territory/doc|देश आँकड़े Northern Territory/doc]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Satdeep Gill|Satdeep Gill]] ([[सदस्य वार्ता:Satdeep Gill|वार्ता]]) 10:44, 15 जनवरी 2017 (UTC) == आपके लिए चाय का कप! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Meissen-teacup pinkrose01.jpg|120px]] |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | [[विश्व के सर्वोच्च पर्वतों की सूची]] पर आपके सुधार के लिए मेरी ओर से तारीफ़। एक कप चाय आपको मेरी ओर से। --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 19:33, 17 फ़रवरी 2017 (UTC) |} {{सुनो|SM7}} जी - आपका बहुत-बहुत धन्यवाद! चाय तो मेरी मनपसंद चीज़ है। अगली बार पीते हुए आपको याद करूँगा :-) --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 21:29, 17 फ़रवरी 2017 (UTC) == मदद चाहिए == नमस्ते Hunnjazal जी, नामीबिया के क्षेत्रों पर आपने श्रेणियाँ बनाया है अतः आप इसके लिए सबसे उपयुक्त व्यक्ति हैं। Marienflusstal नामक कोई स्थान है, इसे कैसे देवनागरी में कैसे लिखा जायगा?--[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 04:37, 12 मार्च 2017 (UTC) :नमस्ते {{सुनो|SM7}} जी, [https://www.youtube.com/watch?v=NpuE9ws13kg&feature=youtu.be&t=9m40s यूट्यूब का यह लिंक देखें]। इस स्थान का नाम देवनागरी में "मारिएन्फ़्लस" (Marienfluss) है। नामीबिया पर जर्मन राज हुआ करता था और [[जर्मन भाषा]] में [https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english-german/valley "घाटी" शब्द को "टाल"] (Tal या Thal) लिखा जाता है। यह स्थान एक घाटी है और इसका नाम "Marienfluss Valley" या "Marienflusstal" है। पूरा शब्द "मारिएन्फ़्लसटाल" या "मारिएंफ़्लसटाल" लिखा जा सकता है। वैसे जर्मन में [https://www.collinsdictionary.com/dictionary/german-english/fluss "fluss" का उच्चारण "फ़्लुस" होना चाहिए (अर्थ "नदी")] लेकिन जर्मनों के बाद यहाँ [[दक्षिण अफ़्रीका]] का क़ब्ज़ा रहा और उच्चारण ज़रा बदल गया है। Marienflusstal का अर्थ है "मारिएन नदी की घाटी" (Marien+fluss+tal)। इसी तरह से जर्मनी में एक "नीआंडर" नामक घाटी है, जिसे जर्मन में "निअंडरटाल" ([[अंग्रेज़ी]] उच्चारण में "निएंडरटल") कहा जाता है (हिन्दी में इसे ग़लत रूप से "[[निअंडरथल मानव|निअंडरथल]]" लिख दिया जाता है)। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 05:03, 12 मार्च 2017 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद ! --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 06:04, 12 मार्च 2017 (UTC) == दिल्ली हिन्दी विकिसम्मेलन == आपको यह बताने वाला था कि मई - जून माह में दिल्ली में सम्मेलन आयोजित कर रहे है क्या आप आ सकते है अगर हाँ तो कृपया [[विकिपीडिया:दिल्ली हिन्दी विकिसम्मेलन २०१७/पंजीकरण|यहां पंजीकरण कीजिये]]।--<span style="color:green;">•●</span>[[u:राजू जांगिड़|<u><span style="color:red;">राजू जांगिड़</span></u>]] ([[User talk:राजू जांगिड़|<span style="color:orange;">चर्चा करें●•</span>]]) 08:18, 26 मार्च 2017 (UTC) == [[:विकिपीडिया:स्वशिक्षा/विकिपीडिया जोड़/प्रयोगस्थल|विकिपीडिया:स्वशिक्षा/विकिपीडिया जोड़/प्रयोगस्थल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपीडिया:स्वशिक्षा/विकिपीडिया जोड़/प्रयोगस्थल|विकिपीडिया:स्वशिक्षा/विकिपीडिया जोड़/प्रयोगस्थल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 13:58, 17 अप्रैल 2017 (UTC) == उच्चारण जानकारी == नमस्ते Hunnjazal जी, किसी सदस्य में [[Šiprage‎]] और [[छोटी झाड़ी]] नामक पन्ने बनाये हैं। मुझे लगता है इसे Šiprage‎ के उच्चारण अनुसार देवनागरी लिप्यांतरण शीर्षक पर होना चाहिए। क्या आप इसे सही उच्चारण पर स्थानांतरित कर देंगे? --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 04:00, 24 अप्रैल 2017 (UTC) : नमस्ते {{सुनो|SM7}} जी, इसका प्रचलित उच्चारण "शीप्रागा" है। आप एक मातृभाषी द्वारा इसे [https://www.youtube.com/watch?v=YhHoaZufrz4 इस यूट्यूब विडियो]] में उच्चारित सुन सकते हैं। जिन्होंने यह लेख बनाया है वे मुझे हिन्दीभाषी नहीं लगते। मैं ठीक करता हूँ। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 04:46, 24 अप्रैल 2017 (UTC) ::जी, धन्यवाद ।--[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 05:10, 24 अप्रैल 2017 (UTC) == निवदेन == कृपया [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] पर मुजम्मिल जी के बारे में अपना मत प्रकट करे।([[User:TheINDIA|<span style="color:#448C67;">'''''द इंडिया'''''</span>]]&nbsp;''([[User talk:TheINDIA|<span style="color:#555;">'''बात'''</span>]] ) 09:18, 3 जून 2017 (UTC)) == Translating Ibero-America is back! Come and join us :) == Hi! [[:m:Iberocoop|Iberocoop]] has launched a translating contest to improve the content in other Wikipedia related to Ibero-American Culture. We would love to have you on board :) Please find the contest [[:m:Translating_Ibero-America_2017|here]] Hugs!--[[सदस्य:Anna Torres (WMAR)|Anna Torres (WMAR)]] ([[सदस्य वार्ता:Anna Torres (WMAR)|वार्ता]]) 00:24, 12 जून 2017 (UTC) ==धन्यवाद== मित्र हन्नजज़ाल जी, आपका सहृदयतापूर्ण धन्यवाद कि आपने मुझे प्रबंधक पद के योग्य समझा ! अभी मैंने अपने स्वयं को इस बात के लिए समीक्षा करने का प्रयास किया कि हिन्दी विकिपीडिया के लिए मैंने क्या किया? इसका परिणाम यह निकला कि मेरे योगदान एक सारणी में समा जा रहे हैं जिसे आप यहाँ [[:स:Hindustanilanguage]] देख सकते हैं। ये शायद मेरे कई अन्य हिन्दी विकिपीडियाई मित्रों से कम है। बहरहाल, आपके प्रति मेरा आभार बना रहेगा। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 12:59, 18 जून 2017 (UTC) == हैलो == हैलो, आप मदद कर सकते हैं मुझे इस में सुधार, धन्यवाद: [[गुआंचे]].--[[विशेष:योगदान/95.22.166.143|95.22.166.143]] ([[सदस्य वार्ता:95.22.166.143|वार्ता]]) 13:24, 3 अगस्त 2017 (UTC) == आपके लिये जलेबी == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Jalebi 2.jpg|135px]] |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | आपको पुनः सक्रिय देख कर अच्छा लगा। धन्यवाद -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 07:49, 10 मार्च 2018 (UTC) |} == [[:दाँत के बुरुश|दाँत के बुरुश]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:दाँत के बुरुश|दाँत के बुरुश]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 21:36, 5 मई 2018 (UTC) == [[:दाँत के बुरुशों|दाँत के बुरुशों]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:दाँत के बुरुशों|दाँत के बुरुशों]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 21:37, 5 मई 2018 (UTC) == समझ == नमस्कार! मैने आपके द्वारा बनाए गये पुनर्निर्देशों को इसलिये नामाँकित किया था क्योंकि कोई भी उपयोगकर्ता उन नामों से जल्दी इस विषय पर खोज नही करेगा। अंग्रेजी विकि पर सिर्फ १ से दो कैरेक्टर का फर्क है। मगर, चुकीं इससे कोई खास नुकसान नही है, तो इसे रहने दिया जाये। देरी के लिये क्षमा चाहता हूं, मैं इस पर बहस करने से बचना चाह रहा था क्योंकि मैने ज्यादातर संसाधनों को कहीं और लगाया हुआ है। मगर इस मामले में अगर जवाब नही देता तो लगभग १० से २० प्रतिशत संभावना थी कि आपको बुरा लगता। धन्यवाद और शुभकामनाएँ।--[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 23:05, 12 मई 2018 (UTC) {{सुनो|Navinsingh133}} जी, फिर कहूँगा कि आप नये हैं, इसलिए शायद विकिप्रणाली को पूर्ण रूप से नहीं जानते। पुनर्प्रेषणों को खोज में स्वयं ही अवनत करा जाता है। कृप्या इसको स्वयं प्रयोग कर के देखें। "[[दाँत के बुरुशों]]" लेख नहीं है बल्कि "[[दाँत का बुरुश]]" का पुनर्प्रेषण है। यदि आप खोज में केवल "दाँत के" लिखें तो आपको "दाँत का बुरुश" सुझाव के रूप में दिखेगा, "दाँत के बुरुशों" नहीं। आप पुनर्प्रेषण का प्रयोग गलत समझ रहे हैं। हिन्दी विकि में पुनर्प्रेषणों का भयंकर आभाव है। इस से हिन्दी विकि में लेख लिखना अन्य भाषाओं की तुलना में अधिक कठिन बना हुआ है। हटाना तो दूर, आप भी कृप्या इस प्रकार के पुनर्प्रेषण निर्माण करें - यह विकि का एक अत्यंत महत्वपूर्ण कार्य है! धन्यवाद। मुझे भी यह बात समझने में कुछ समय लगा था और तब से इस पर श्रम करता हुँ। अब किसी लेख को बनाते हुए इस पर ध्यान देता हुँ। एक उदाहरण देखियें - "[[भारतीयों]]" हिन्दी विकि में पुनर्प्रेषित नहीं है परन्तु अंग्रेज़ी विकि में "[[:en:Indians|Indians]]" और [[:en:India's|India's]] उपस्थित हैं। ऐसे अंग्रेज़ी में लाखों पुनर्प्रेषण हैं जो हिन्दी में नहीं हैं, और यह तथ्य अंग्रेज़ी विकि की तुलना में हिन्दी विकि को अपाहिज करता है। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 06:19, 13 मई 2018 (UTC) == पारिस्थितिक तंत्र == Hunnjazal जी, आपने "पारिस्थितिक तंत्र" को "पारितंत्र" में स्थानांतरित किया है, पर उसमें आपने कारण नहीं दिया है। कृपया आगे से स्थानांतरण करते समय उसका कारण भी लिखा करें। क्या आप इसका कारण बता सकते हैं? वैसे मैंने कई पुस्तकों में ecosystem शब्द के लिए पारिस्थितिक तंत्र शब्द ही देखा है। कई पुस्तकों और सरकारी वेबसाइट में भी यही नाम है। --[[स:स|स]] ([[सवा:स|वार्ता]]) 10:24, 23 जून 2018 (UTC) :{{सुनो|स}} जी, यदि आप [https://www.google.com/search?q=पारितंत्र&source=lnms&tbm=bks पारितंत्र की खोज] करें तो वह भी आपको कई पुस्तकों में मिलेगा। पारितंत्र और पारिस्थितिक तंत्र दोनों ठीक हैं, जिस तरह से अंग्रेज़ी में ecosystem और ecological system दोनों सही हैं। ecosystem का सही अनुवाद पारितंत्र और ecological system का पारिस्थितिक तंत्र है। हिन्दी में अनावश्यक रूप से अधिक लम्बे अनुवाद करने की हानि यह है कि अंग्रेज़ी की तुलना में हिन्दी लेखों में बराबरी के संक्षिप्त प्रयोग नहीं मिलेंगे, जिस से भाषा में सहजता जाती रहेगी। अगर आपको इस विषय में रुचि है तो कृप्या इस विषय के लेखों को ज़रा ठीक करने का कार्य करें - [[पारितंत्र]] का मूल लेख बहुत बुरी स्थिति में है और उससे सम्बन्धित कम-से-कम बीस अन्य मूल लेख बनाने की आवश्यकता है। धन्यवाद! --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 10:54, 23 जून 2018 (UTC) == भूवैज्ञानिक समयमान == नमस्ते Hunnjazal जी, आपके बनाये नए लेख और श्रेणियाँ देख रहा था। Era, Epoch, Period, Age इत्यादि के लिए हिंदी शब्द मैंने अलग अलग किताबों में भिन्न-भिन्न देखे हैं, क्या आप कोई ऐसा स्रोत बताएँगे जो इनके हिंदी नामों के लिए सबसे बेहतर हो। साथ ही विभिन्न युगों इत्यादि के नामों की हिंदी भी कई बार अलग-अलग मिलती है। आप कौन सा स्रोत इसके अनुवाद के लिए इस्तेमाल करते हैं? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 13:26, 20 जुलाई 2018 (UTC) और [[:en:Meghalayan]] भी आपकी प्रतीक्षा में है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 13:29, 20 जुलाई 2018 (UTC) :आपने उत्तर नहीं दिया। इन भूवैज्ञानिक शब्दों के हिंदी अनुवाद हेतु आप क्या इस्तमाल करते हैं?--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:10, 2 अगस्त 2018 (UTC) ::मैने इसमें केवल जो नाम-प्रणाली पहले से उपस्थित थी उसे जारी रखा या उसके अनुसरण में लेख बनाए हैं। यदि कोई अन्य नाम-सुझाव है तो अवश्य दीजियेगा। यह लेख-शृंखला वर्षों से अधूरी-बिखरी पड़ी है। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 02:49, 4 अगस्त 2018 (UTC) == श्रेणी अनुप्रेषण == नमस्कार, मैंने देखा आपने हाल में [[:श्रेणी:भारत के बाँध]] को [[:श्रेणी:भारत में बाँध]] पर अनुप्रेषित किया है। मैं आपको सूचित करना चाहूँगा कि किसी श्रेणी पृष्ठ को अनुप्रेषित करने से उस श्रेणी के सदस्य दूसरी श्रेणी में स्वतः नहीं जाते हैं। अर्थात अभी भी यदि कोई किसी लेख पर [[:श्रेणी:भारत के बाँध]] श्रेणी का प्रयोग करता है तो वह पृष्ठ उसी श्रेणी में श्रेणीबद्ध होगा परन्तु श्रेणी पृष्ठ खोलने पर उस पृष्ठ की जगह [[:श्रेणी:भारत में बाँध]] खुलेगी (अनुप्रेषण के कारण)। इस समस्या को दूर करने के लिए {{tl|श्रेणी अनुप्रेषित}} साँचे का प्रयोग किया जाता है। इससे श्रेणी एक tracking श्रेणी का भाग बन जाती है जिसके सदस्यों को बोट द्वारा सही श्रेणी में श्रेणीबद्ध किया जा सकता है। साथ ही, hotcat भी इस साँचे के उपयोग को समझता है व स्वतः सही श्रेणी का उपयोग करता है।--[[सदस्य:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[सदस्य वार्ता:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 10:08, 3 सितंबर 2018 (UTC) :अभिनंदन व सूचना के लिए धन्यवाद सिद्धार्थ जी। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 18:01, 3 सितंबर 2018 (UTC) == शीर्षक अनुवाद == नमस्ते सर जी, आपके द्वारा निर्मित लेखों का मैं एडमायरर हूँ पर हाल में आपके बनाये कुछ लेखों के शीर्षक मुझे बहुत उचित नहीं लगे। जैसे गिरगिट/ख़रगोश/जिराफ़ तारामंडल इत्यादि। इन सभी में आपने मूल नाम का हिंदी अनुवाद किया है। जहाँ तक मैंने पुरानी चर्चाएँ देखी हैं आपको कॉमन नेम का हामी पाया है। क्या ये हिंदी वालों के लिए कामन नेम हैं ? प्रश्न न पूछता अगर आज [[:श्रेणी:एल्स्वर्थ धरती]] न दिखी होती। क्या यह नाम कहीं हिंदी में पहले से प्रयुक्त है अथवा आपने इसे विकिपीडिया हिंदी पर नितांत पहली बार इंट्रोड्यूस किया है? अगर यह शब्दानुवाद है तो इस तर्ज पर तो हमें ग्रीनलैंड को हरितभूमि जैसा कुछ करना पड़ेगा। या यू कहें कि अगर आपको अंगरेजी विकिपीडिया पर नया लेख बनाना हो तो आप बांग्लादेश के को बांग्लाकंट्री के नाम से बनायेंगे। कृपया इस तरह के अनुवाद पर सभी विकिपीडिया सदस्यों की राय लें। धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:47, 14 दिसम्बर 2018 (UTC) :नमस्ते {{सुनो|SM7}} जी, यह निर्भर करता है। [[तारामंडलों]] के नाम आकृतियों पर आधारित हैं और यह लगभग हर भाषा में अनुवादित करे जाते हैं। मानक नामों का अनुवाद मैं नहीं करता, लेकिन यदि किसी क्षेत्र में यह प्रथा हो तो मैं उसका अनुसरण करता हूँ। उदाहरण स्वरूप [[:en:Canis Major]] के लिए फ़्रान्सीसी लेख [[:fr:Grand Chien]], यूनानी लेख [[:el:Μέγας Κύων]] (मेगास कुओन), मराठी लेख [[:mr:बृहल्लुब्धक]], फ़ारसी लेख [[:fa:سگ بزرگ]] और जर्मन लेख [[:de:Großer Hund]] (ग्रोसर हुन्ड) है। इन स्थितियों में मैं [[हिन्द-यूरोपीय भाषाओं]] में [[सजातीय शब्दों]] का अधिकतम प्रयोग करने का प्रयास करता हूँ। Canis, Chien (उच्चारण शियेन), Κύων (उच्चारण कुओन) सारे संस्कृत के श्वान (अर्थ कुत्ता) से सजातीय हैं, यानि यह वास्तव में एक ही हिन्द-यूरोपी शब्द है। Major, Μέγας और महा इसी तरह एक ही शब्द है। इसलिए [[महाश्वान तारामंडल]]। सभी स्थितियों में मैं अंग्रेज़ी नाम सदैव साथ लिखता हूँ। अंटार्कटिका में लैण्ड शब्द केवल क्षेत्र के लिए प्रयोगित है। यह उनके औपचारिक नाम का भाग नहीं है। Ellsworth Land को Terre d'Ellsworth, Земля Элсуэрта (ज़ेम्ल्या एल्स्वर्थ), इत्यादि लिखा जाता है। जिस तरह यूनाइटिड स्टेट्स ऑफ़ अमेरिका को संयुक्त राज्य अमेरिका करा जाता है, उसी तरह यह हैं। धन्यवाद! --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 02:24, 15 दिसम्बर 2018 (UTC) == हस्तक्षेप का अनुरोध == आदरणीय हुन्नजज़ल जी, पिछले कुछ समय से मैं लगातार एक पूर्व प्रबंधक की बदतमीज़ी झेल रहाँ हूँ। प्रबंधक सूचना पट और चौपाल की तो चर्चाएँ आप देख ही सकते हैं। अब तो वे माता पिता पर गालियाँ दे रहे हैं। इस परिस्थिति का एक समाधान तो सदस्य द्वारा क्षमाप्राथी होना था। परन्तु उसने इनकार कर दिया है और भविष्य में भी विभिन्न पक्षियों से समानता जोड़ने और व्यक्तगत हमलों को जारी रखने की प्रतिज्ञा है। अत: आप से अनुरोध है कि हस्तक्षेप करें और विकि में शिष्टाचर बनाए रखने के लिए उस पर अवरोध का समर्थन करें। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 08:15, 26 दिसम्बर 2018 (UTC) : ({{सुनो|Hindustanilanguage}} जी) क्षमा करें मुज़म्मिल जी, मेरा जीवन बहुत ही व्यस्त चल रहा है और मैं विकि पर अधिक सक्रीय नहीं हूँ। इस बात से सहमत हूँ कि बहस होने पर भी शिष्टता बनाई रहनी चाहिए। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 04:57, 5 फ़रवरी 2019 (UTC) == कापी-पेस्ट द्वारा स्थानान्तरण == नमस्ते Hunnjazal जी, कृपया इस तरह स्थानान्तरण न करें जैसे आपने [[वेल्लोर]]/[[वेल्लूर]] पर किया है। इसकी बजाय {{tl|नाम बदलें}} का उपयोग करें। धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 07:00, 20 मई 2019 (UTC) == राजू जांगिड़ ईमेल == नमस्ते Hunnjazal जी, मैंने आपको एक ईमेल किया है कृपया देखकर बताइएगा। [[सदस्य:Raju Jangid|Raju Jangid]] ([[सदस्य वार्ता:Raju Jangid|वार्ता]]) 04:04, 5 जुलाई 2019 (UTC) == {{tl|ज्ञानसन्दूक बस्ती सरल}} का प्रयोग == नमस्ते हुंजाज़ल जी, आप इस साँचे का सर्वाधिक प्रयोग करते हैं। इस बारे में मेरे कुछ सुझाव हैं जिससे दुहराव को हटा कर इस साँचे को अनुप्रेषित किया जा सकता है। क्या आप इसे {{tl|ज्ञानसन्दूक अवस्थापन}} से रिप्लेस करने में मदद करेंगे?--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:06, 16 अगस्त 2019 (UTC) नमस्ते SM7 जी, इस समय मेरा ऐसा करने की कोई योजना नहीं है। विकि पर फ़िलहाल मैं लेख-निर्माण में व्यस्त हूँ। धन्यवाद। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 15:01, 16 अगस्त 2019 (UTC) :ठीक है। अगर मैं कुछ करूँ ऐसा, जिससे यह दुहराव ख़त्म हो सके, और आपको कुछ दिनों बाद इस साँचे के वर्तमान प्राचलों की जगह नए प्राचल इस्तेमाल करने की सलाह दूँ तो चिढेंगे तो नहीं? सहायता मत करिए, बदलाव करने की इजाज़त है? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:03, 16 अगस्त 2019 (UTC) ::नहीं चिढ़ूँगा, बशर्ते इस बदलाव से जो हज़ारों लेख इसका प्रयोग करते हैं उनको या उनके रूप को कोई हानि न हो। मैंने अभी लगभग सभी भारतीय ज़िलों के लेखों में सुधार पूरा करा है और, इस नीव को डालने के बाद, अब राष्ट्रीय राजमार्ग के लेख बना रहा हूँ। मेरा एक मत है कि आप लगभग दो महीनों बाद यह कार्य करे तो अच्छा होगा ताकि मेरे कार्य में अड़चन न हो। साँचे बदलने और ठीक करने में अक्सर समय लगता है। इस काल में, अगर आप साँचे ठीक कर रहें हैं तो दरजनों आवश्यक साँचे टूटे पड़े हैं या है ही नहीं। उदाहरण - अगर आप [[:en:Template:Automatic taxobox]] को हिन्दी विकि में चला दें तो बहुत लाभ होगा। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 08:04, 17 अगस्त 2019 (UTC) :::दो महीने कोई लंबा समय नहीं। मैं इस साँचे को प्रयोग करने वाले लेखों में इसके प्राचल बॉट से बदलूँगा और इस दौरान इसके वाले प्राचल मूल {{tl|ज्ञानसन्दूक अवस्थापन}} वाले साँचे में भी जोड़ दूँगा ताकि इस दौरान प्रदर्शन में कहीं कोई समस्या न आये। हाँ, यह बदलाव पूरा होने के बाद आपको वही प्राचल प्रयोग करने होंगे जो {{tl|ज्ञानसन्दूक अवस्थापन}} के हैं। इस तरह कोई हानि नहीं होगी ऐसा मुझे पूर्ण विश्वास है। :::साँचो इत्यादि में रूचि का एक कारण यह भी है कि यहाँ के बिद्वानों को मेरी हिंदी पसंद नहीं। उनकी नज़र में मुझे हिंदी नहीं आती, इसलिए मैं अब लेख बनाने जैसे काम में कोई रूचि नहीं लेता। :::जहाँ तक "Automatic taxobox" का आपका सुझाव है, यह फिलहाल मेरे बूते से बाहर की चीज़ है, मैं अकेले नहीं कर सकता। कई कारण हैं, मैं इसे एक छोटी विकिपीडिया पर लागू कर चुका हूँ, जहाँ इसे इस्तेमाल करने वाले लेख बहुत ही कम हैं। फिर भी मुझे वहाँ ढेरों सहयोगी साँचे आयात करने पड़े। कुछ चीजें आप देख सकते हैं: :::* [[:bh:टेम्पलेट:Automatic taxobox]] जिसका उपयोग [https://bh.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:WhatLinksHere/%E0%A4%9F%E0%A5%87%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%9F:Automatic_taxobox 50 से भी कम] पन्नों पर हो रहा। :::* [[:bh:टेम्पलेट:Taxobox]] को प्रयोग करने वाले लेखों की संख्या भी [https://bh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:WhatLinksHere/%E0%A4%9F%E0%A5%87%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%9F:Taxobox&limit=500 500 से भी कम है] :::लेकिन इन दोनों के सहयोग के लिए मुझे [https://bh.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:PrefixIndex?prefix=Taxonomy&namespace=10 ढेरों साँचे] आयात करने पड़े हैं। ::::फिलहाल मैं इसे हिंदी विकि पर लागू करने का प्रयास करूँगा तो मुझे हज़ार से अधिक (कृपया इसे अतिशयोक्ति बिलकुल न समझें) साँचे कॉपी-पेस्ट करने पड़ेंगे। मैं आयात करने का हामी हूँ, और वर्तमान में किसी प्रबंधक से कह के हज़ार साँचे नहीं आयात करवा सकता। :::::इसलिए उक्त साँचे को मैंने भविष्य पर छोड़ रखा है, जानते हुए भी कि इसे स्थापित कैसे करना है। हाँ, आप चाहें तो और भी इस तरह के साँचों की सूची बता सकते हैं जिन्हें सुधारना/ अद्यतन करना/ स्थापित करना हो। अगर ठीक करना/स्थापित करना आसान हुआ तो आसानी के क्रम में उन्हें ठीक करता जाऊँगा।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 09:42, 17 अगस्त 2019 (UTC) साँचों का मानकीकरण करना तो अच्छी बात है। चलिए, दो महीनों में कर दीजिएगा। जब करें तो मुझे बता दीजिएगा क्योंकि मैं इसका भारी प्रयोग करता हूँ और आप के साथ इसके नतीजे देखकर फ़ीडबैक दे सकता हूँ। लेख बनाने में न हिचकिचाएँ। विकि पर कोई [[सम्भ्रांत वर्ग]] कोई हैसियत नहीं रखता। आपके योगदान के लिए आभार। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 19:58, 17 अगस्त 2019 (UTC) :नमस्ते {{सुनो|SM7}} जी, आप बदलाव तुरंत कर सकते हैं। मुझे काम के लिए यात्रा करनी है, जो शायद लम्बे अरसे के लिए चल सकती है, इसलिए कुछ समय के लिए सम्पादन करना मेरे लिए कठिन हो जाएगा। कृप्या एक या दो लेख बदलकर मुझे बताएँ ताकि मैं फ़ीडबैक दे सकूँ। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 07:05, 21 अगस्त 2019 (UTC) ::[https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%B0&type=revision&diff=4285104&oldid=4222041 यह बदलाव] देखें। मैंने मैनुअली किया है पर यह कार्य बॉट द्वारा भी कर सकता हूँ। इसके द्वारा {{tl|ज्ञानसन्दूक बस्ती सरल}} का प्रयोग हट जायेगा और {{tl|ज्ञानसन्दूक अवस्थापन}} का प्रयोग होने लगेगा। कार्य पूर्ण होने पर (अथवा पहले भी) {{tl|ज्ञानसन्दूक अवस्थापन}} के documentation पन्ने पर केवल इन्ही प्राचलों को एकत्र करके "सरल प्रयोग" नाम भी रख सकते हैं जिन्हें आप बिलकुल उसी तरह कॉपी करके उनमें मान भर सकते हैं जैसे अभी {{tl|ज्ञानसन्दूक बस्ती सरल}} का प्रयोग करते हैं।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 14:50, 21 अगस्त 2019 (UTC) ::बिलकुल ठीक लग रहा है। आगे बढ़िए। यह करने के लिए बहुत धन्यवाद! --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 14:14, 22 अगस्त 2019 (UTC) :::[https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%88%E0%A4%AA%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%AE&type=revision&diff=4290054&oldid=4290049 यह बदलाव] देखें। अगर आप अक्षांश देशान्तर डिग्री-डेसिमल में दे रहे हों तो बस वही पर्याप्त हैं। दक्षिणी या पश्चिमी गोलार्ध के लिए आप माइनस साइन का इस्तेमाल कर सकते। मतलब अक्षांश माइनस के साथ लिखा जाय तो उसे अपने आप यह coord साँचा दक्षिणी गोलार्ध में दिखाएगा। ऐसे ही पश्चिमी गोलार्ध के लिए भी है। :मुझे यह जानकारी देने के लिए धन्यवाद! --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 19:33, 25 अगस्त 2019 (UTC) ::::समय मिलते ही इस काम को पूरा करता हूँ। मुख्यतः आपकी मदद नहीं बल्कि अनुमति चाहिए थी। धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:27, 25 अगस्त 2019 (UTC) :बिलकुल ठीक है, धन्यवाद! --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 19:33, 25 अगस्त 2019 (UTC) == Community Insights Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Share your experience in this survey''' Hi {{PAGENAME}}, The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey about your experience with {{SITENAME}} and Wikimedia. The purpose of this survey is to learn how well the Foundation is supporting your work on wiki and how we can change or improve things in the future. The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(sasiawps,act5) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages. This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English). Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey. Sincerely, </div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 15:55, 9 सितंबर 2019 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(sasia_wps,act5)&oldid=19352893 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:RMaung (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Reminder: Community Insights Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Share your experience in this survey''' Hi {{PAGENAME}}, A couple of weeks ago, we invited you to take the Community Insights Survey. It is the Wikimedia Foundation’s annual survey of our global communities. We want to learn how well we support your work on wiki. We are 10% towards our goal for participation. If you have not already taken the survey, you can help us reach our goal! '''Your voice matters to us.''' Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(sasiawps,act5) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages. This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English). Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey. Sincerely, </div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 19:35, 20 सितंबर 2019 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(sasia_wps,act5)&oldid=19397776 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:RMaung (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Reminder: Community Insights Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Share your experience in this survey''' Hi {{PAGENAME}}, There are only a few weeks left to take the Community Insights Survey! We are 30% towards our goal for participation. If you have not already taken the survey, you can help us reach our goal! With this poll, the Wikimedia Foundation gathers feedback on how well we support your work on wiki. It only takes 15-25 minutes to complete, and it has a direct impact on the support we provide. Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(sasiawps,act5) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages. This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English). Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey. Sincerely, </div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 17:30, 4 अक्टूबर 2019 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(sasia_wps,act5)&oldid=19433037 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:RMaung (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:दरीबा, राजस्थान|दरीबा, राजस्थान]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:दरीबा, राजस्थान|दरीबा, राजस्थान]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/दरीबा, राजस्थान|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/दरीबा, राजस्थान]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>इस लेख मे खुछ भी उल्लेखित नही है</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।seema raj 08:18, 22 फ़रवरी 2020 (UTC) == [[राष्ट्रीय राजमार्ग (भारत)]] == नमस्ते, आप इनपे कार्य कर रहे हैं इसलिए ध्यान चाहता हूँ। इस मुख्य लेख में भी पुराने और नए नंबरों को लेकर अद्यतन की ज़रूरत लग रही। कृपया आवश्यक सुधार कर दें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 03:15, 3 मार्च 2020 (UTC) :{{सुनो|SM7}} जी, पुराने वाले अंकों के लिए अधिकांश लेख हैं ही नहीं। जो हैं, उनके नाम व श्रेणियाँ अलग बनाई जा रहीं हैं। पुराने वालो के लिए भी लेख तो होने चाहिए ही। पहले नए तैयार हो जाए (जो कि एक वर्ष का काम भी हो सकता है), फिर पुरानों पर ध्यान दिया जा सकता है। हाँ, अगर कोई (आप?) पुराने वालों पर लेख बनाने का ज़िम्मा ले लें, तो मज़ा आ जाए - काम तेज़ी से चलेगा। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 06:29, 3 मार्च 2020 (UTC) ::ज़िम्मा तो नहीं ले सकता पर अगर आप स्रोत और पैटर्न बता दें तो कोशिश कर सकता। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:32, 3 मार्च 2020 (UTC) == [[:दोड़ू शाहाबाद|दोड़ू शाहाबाद]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:दोड़ू शाहाबाद|दोड़ू शाहाबाद]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। The name is wrong and original page at डूरू शाहबाद यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। [[सदस्य:AaqibAnjum|AaqibAnjum]] ([[सदस्य वार्ता:AaqibAnjum|वार्ता]]) 20:44, 19 मार्च 2020 (UTC) :{{सुनो|AaqibAnjum}} जी, आपकी बात सही है और यह लेख मैंने तेज़ी से बनाया था। आपके द्वारा बनाए लेख को पुनर्प्रेषित कर दिया है। इसे ठीक करने के लिए मेरी ओर से बहुत धन्यवाद! --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 01:30, 24 मार्च 2020 (UTC) == सार्वभौमिक आचार संहिता (यूनिवर्सल कोड ऑफ कंडक्ट) पर आपके महत्वपूर्ण विचार == प्रिय मित्र, [[:m:Universal_Code_of_Conduct/hi|सार्वभौमिक आचार संहिता]] (यूनिवर्सल कोड ऑफ कंडक्ट) जिसका उद्देश्य विकिपीडिया पर ऐसा वातावरण बनाने में मदद करना है जहाँ कोई भी, '''बिना किसी उत्पीड़न अथवा भय के''', सुरक्षित रूप से अपना योगदान दे सके। इस विषय पर विभिन्न समुदाय के सदस्यों से उनके विचार एकत्रित किए जा रहे हैं। चूँकि आप समुदाय के एक '''महत्वपूर्ण सदस्य''' हैं, आपके दिए विचार तथा सुझाव हमारे लिए '''अति महत्वपूर्ण''' है जो की इस सार्वभौमिक आचार संहिता को बनाने में न केवल सहायक होंगे अपितु '''हमारे विकिपीडिया समुदाय का प्रतिनिधित्व''' भी करेंगे। आपके लिए इस आचार संहिता की भाषा और सामग्री को बेहतर ढंग से प्रस्तुत करने, उत्पीड़न मुक्त स्थान बनाने तथा विकी आंदोलन को आगे बढ़ाने में योगदान करने का '''प्रमुख अवसर''' है। '''[https://docs.google.com/forms/u/1/d/e/1FAIpQLSefDi72TbTsVERmsVnfjzHxSs9LE_9NAOarPun5Wv9vpVqabg/viewform?usp=send_form आपकी सुविधा हेतु एक गूगल प्रपत्र]''' (फॉर्म : कुछ ही मिनटों में भरने योग्य) भी तैयार किया गया है जिसके भरने की '''अंतिम तिथि 25 अप्रेल 2020''' है, इस प्रपत्र को भरकर इस विषय पर अपने विचार/सुझाव देवें इसके अतिरिक्त आप अपने विचार चौपाल, [[:m:User_talk:Suyash_(WMF)|मेरे वार्ता पृष्ठ]], अथवा सीधे ई-मेल (suyash-ctr [at] wikimedia [.] org) के माध्यम से भी दे सकते है, धन्यवाद! ''यह संदेश 'मास-मैसेज' संदेश सुविधा के माध्यम से दिया गया है।'' --[[:m:User:Suyash (WMF)|Suyash (WMF)]]([[User_talk:Suyash_(WMF)|वार्ता]]), {{<includeonly>subst:</includeonly>#time:l G:i, d F Y||hi}} (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Suyash_(WMF)/WP-lists&oldid=19993507 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Suyash (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> {{WPWP सन्देश}} == कृपया अपनी ईमेल देखें == "नमस्ते {{PAGENAME}}: कृपया अपनी ईमेल देखें! विषय: "The Community Insights survey is coming!" यदि आपके कोई प्रश्न हैं, तो ईमेल करें surveys@wikimedia.org (English: Please check your email and spam! Subject is "The Community Insights survey is coming!" If you have questions, email surveys@wikimedia.org.) Sorry for the inconvenience, [[:w:hi:Special:Diff/4962264|see my explanation here]]. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 18:55, 24 सितंबर 2020 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/Community_Insights_survey/hi&oldid=20476567 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Samuel (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == कृपया अपनी ईमेल देखें (२) == "नमस्ते {{PAGENAME}}: कृपया कुछ समय पूर्व जो ईमेल मैंने आपको भेजी थी उसे देखिए और ईमेल के माध्यम से ही उसका उत्तर दीजिए। धन्यवाद। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:50, 22 अक्टूबर 2020 (UTC) :{{सुनो|Hindustanilanguage}} मुज़म्मिल जी, मैंने खोजा लेकिन मिला नहीं। क्या ज़रा दोबारा भेजिएगा? धन्यवाद! --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 07:17, 29 अक्टूबर 2020 (UTC) ::मैं उसी उसी ईमेल की प्रति आपको पुनः भेज चुका हूँ। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 15:25, 29 अक्टूबर 2020 (UTC) == Request == Please, Compare [[मामूनुल हक]] with en version [[:en:Mamunul Haque]] and correct the sentence. thanks. [[सदस्य:Owais Al Qarni|Owais Al Qarni]] ([[सदस्य वार्ता:Owais Al Qarni|वार्ता]]) 04:36, 19 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:साचाँ:Starbox character|साचाँ:Starbox character]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साचाँ:Starbox character|साचाँ:Starbox character]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। आपका बनाया लेख पहले ही [[:साँचा:Starbox character]] नाम से मौजूद है।&nbsp;कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख&nbsp;[[:साँचा:Starbox character]] पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 17:32, 24 जनवरी 2021 (UTC) :नमस्ते Hunnjazal जी, वैसे तो यह उपरोक्त शीह नामांकन ग़लत है क्योंकि ये लेख नहीं साँचा है। लेकिन मैंने देखा कि इस साँचे का कहीं भी इस्तेमाल नहीं हो रहा। क्या आप कुछ ऐसा कार्य कर रहे थे जो बीच में ही छूट गया? यदि उपयोग न हो रहा हो तो साँचा रखना उचित नहीं। जैसा हो अपनी राय दें।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 09:11, 10 फ़रवरी 2021 (UTC) ::इसके अलावा इस [[श़]] लेख पर भी आपकी राय चाहूँगा। अग्रिम धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 09:12, 10 फ़रवरी 2021 (UTC) :::{{ping|SM7}} जी, यह उपरोक्त शीह नामांकन सही है क्योंकि ये साँचा गलत वर्तनी ('''साचाँ''':Starbox character) से बना हुआ है। इसलिये यह मुख्य स्थान में हैं। सही साँचा '''[[:साँचा:Starbox character]]''' नाम से मौजूद है। धन्यवाद[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 16:15, 12 फ़रवरी 2021 (UTC) ::नमस्ते SM7 जी और Ts12rAc जी, [[:साचाँ:Starbox character]] हटाया जा सकता है और यदि कहीं भी प्रयोग नहीं है, तो इसे हटाना और भी सरल है। शीह का लेख भी हटाना उचित है। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 16:20, 12 फ़रवरी 2021 (UTC) :::जी, धन्यवाद! पहली बार में मैंने भी देखने में ग़लती कर दी ये दोनों साँचे एक दूसरे के डुप्लीकेट हैं। कोई बात नहीं। लेख वाले पर आपकी और राय चाहता था पर कोई बात नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:36, 12 फ़रवरी 2021 (UTC) == Wikimedia Foundation Community Board seats: Call for feedback meeting == The Wikimedia Foundation Board of Trustees is organizing a [[:m:Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Community Board seats/Ranked voting system|call for feedback about community selection processes]] between February 1 and March 14. While the Wikimedia Foundation and the movement have grown about five times in the past ten years, the Board’s structure and processes have remained basically the same. As the Board is designed today, we have a problem of capacity, performance, and lack of representation of the movement’s diversity. Direct elections tend to favor candidates from the leading language communities, regardless of how relevant their skills and experience might be in serving as a Board member, or contributing to the ability of the Board to perform its specific responsibilities. It is also a fact that the current processes have favored volunteers from North America and Western Europe. As a matter of fact, there had only been one member who served on the Board, from South Asia, in more than fifteen years of history. In the upcoming months, we need to renew three community seats and appoint three more community members in the new seats. This call for feedback is to see what processes can we all collaboratively design to promote and choose candidates that represent our movement and are prepared with the experience, skills, and insight to perform as trustees? In this regard, it would be good to have a community discussion to discuss the proposed ideas and share our thoughts, give feedback and contribute to the process. To discuss this, you are invited to a community meeting that is being organized on March 12 from 8 pm to 10 pm, and the meeting link to join is https://meet.google.com/umc-attq-kdt. You can add this meeting to your Google Calendar by [https://calendar.google.com/event?action=TEMPLATE&tmeid=MDNqcjRwaWxtZThnMXBodjJkYzZvam9sdXQga2N2ZWxhZ2EtY3RyQHdpa2ltZWRpYS5vcmc&tmsrc=kcvelaga-ctr%40wikimedia.org clicking here]. Please ping me if you have any questions. Thank you. --[[User:KCVelaga (WMF)]], 10:30, 8 मार्च 2021 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21198421 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Help == नमस्ते। आशा है कि आप अच्छे हैं। कृपया देखें कि क्या [[सैयद अदनान काकाखैल|इस लेख]] में कोई समस्या है। यदि हां, तो मुझे बताएं। धन्यवाद। [[सदस्य:Safi Mahfouz|Safi Mahfouz]] ([[सदस्य वार्ता:Safi Mahfouz|वार्ता]]) 07:18, 27 अप्रैल 2021 (UTC) == लेख [[मैरी एंटोइंटे]] == Hunnjazal जी नमस्ते, कृपया इस लेख को सही शीर्षक पर स्थानांतरित करें। मैंने तो मारी आंतुआनेत पढ़ा था। पर सर्च में कहीं मिल न रहा। अंग्रेजी विकिपीडिया पर उच्चारण में ट देखकर भी कन्फ्यूजन हुई। बड़ी हद तक आंतुआनेत नहीं तो आंत्वानेत हो सकता। इसे आप ही देखें कि क्या उचित है। अग्रिम धन्यवाद।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:33, 15 मई 2021 (UTC) :नमस्ते [[User:SM7|SM7 जी]], मैं ज़रा-बहुत फ्रान्सीसी जानता हूँ। आपका कहा सही है और वास्तव में सही उच्चारण मारी आंत्वानेत है - 'oi' का सही उच्चारण 'वा', 'a' का 'आ' और 't' का 'त' होता है। फ्रान्सीसी और स्पेनी में 'ट' की ध्वनी है ही नहीं। मराठी विकि में [[:mr:मेरी आँत्वानेत]] लगभग सही है, लेकिन यहाँ अनुनासिक आना चाहिए, अनुस्वार नहीं। कार्य पूर्ण हुआ। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 19:34, 16 मई 2021 (UTC) == मंडावरा == नमस्ते Hunnjazal जी, आपने राजस्थान के नागौर जिले में स्थित एक गाँव का लेख बनाया है जिसका शीर्षक "मंडावरा" रखा है। हालांकि मेरे पास इसकी पुष्टि के स्रोत नहीं हैं लेकिन मुझे लगता है कि राजस्थान की सामान्य परम्परा के अनुरूप यह नाम मंडवाड़ा होना चाहिए। आपको ज्ञात ही है कि पश्चिमी भारत के अधिकतर भागों में ड़ और ढ़ को अंग्रेज़ी में क्रमशः r और rh से निरूपित किया जाता है जिसका सर्वव्यापी उदाहरण गढ़ को garh से निरुपित करना है। हालांकि यदि आपने यह शीर्षक कहीं देखकर लिखा है तो सही हो सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 22:16, 21 जून 2021 (UTC) :नमस्ते {{सुनो|संजीव कुमार}} जी, सम्भव अवश्य है, लेकिन मुझे इस नाम के नागौर ज़िले के इस ग्राम के बारे में यूट्यूब विडियो मिले थे, जैसे कि: :* [https://www.youtube.com/watch?v=nu88GvGH-NU नागौर/मंडावरा। सड़क मरम्मत के दौरान तोड़ा स्पीड ब्रेकर! पुनर्निर्माण नहीं होने पर ग्रामीणों में रोष] :* [https://www.youtube.com/watch?v=7ObdrRQHANw श्री मावलिया माता हरिया जून (मोह माया मंदिर) मंडावरा नागौर] :* [https://www.youtube.com/watch?v=3qAob68Neas नागौर/मंडावरा। स्थाई पेयजल समस्या समाधान को लेकर ग्रामीणों ने सरपंच को सौंपा ज्ञापन] : और भी कई हैं। आरम्भ में मुझे भी मंडवाड़ा ही सही लगा था, लेकिन यह सब देखकर [[मंडावरा]] को नाम बनाया। अगर आपको अन्य जानकारी हो, तो अपने ज्ञानानुसार अवश्य बदल दें। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 01:54, 22 जून 2021 (UTC) ::वैसे तो ये यूट्यूब वाले मशीन अनुवाद जैसे लग रहे हैं लेकिन मेरे पास कोई साक्ष्य नहीं है ना ही मुझे पूर्ण जानकारी है अतः वर्तमान में आपके सुझावों को ही स्वीकृत करना सही है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:03, 22 जून 2021 (UTC) == 2021 Wikimedia Foundation Board elections: Eligibility requirements for voters == Greetings, The eligibility requirements for voters to participate in the 2021 Board of Trustees elections have been published. You can check the requirements on [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021#Eligibility_requirements_for_voters|this page]]. You can also verify your eligibility using the [https://meta.toolforge.org/accounteligibility/56 AccountEligiblity tool]. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 16:31, 30 जून 2021 (UTC) <small>''Note: You are receiving this message as part of outreach efforts to create awareness among the voters.''</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21669859 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [Wikimedia Foundation elections 2021] Candidates meet with South Asia + ESEAP communities == Hello, As you may already know, the [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021|2021 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections]] are from 4 August 2021 to 17 August 2021. Members of the Wikimedia community have the opportunity to elect four candidates to a three-year term. After a three-week-long Call for Candidates, there are [[:m:Template:WMF elections candidate/2021/candidates gallery|20 candidates for the 2021 election]]. An <u>event for community members to know and interact with the candidates</u> is being organized. During the event, the candidates will briefly introduce themselves and then answer questions from community members. The event details are as follows: *Date: 31 July 2021 (Saturday) *Timings: [https://zonestamp.toolforge.org/1627727412 check in your local time] :*Bangladesh: 4:30 pm to 7:00 pm :*India & Sri Lanka: 4:00 pm to 6:30 pm :*Nepal: 4:15 pm to 6:45 pm :*Pakistan & Maldives: 3:30 pm to 6:00 pm * Live interpretation is being provided in Hindi. *'''Please register using [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSflJge3dFia9ejDG57OOwAHDq9yqnTdVD0HWEsRBhS4PrLGIg/viewform?usp=sf_link this form] For more details, please visit the event page at [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021/Meetings/South Asia + ESEAP|Wikimedia Foundation elections/2021/Meetings/South Asia + ESEAP]]. Hope that you are able to join us, [[:m:User:KCVelaga (WMF)|KCVelaga (WMF)]], 06:32, 23 जुलाई 2021 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21774692 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == लेख निर्माण अनुरोध == नमस्ते Hunnjazal जी, मैंने देखा आप आजकल इस विषय से संबंधित कार्य कर रहे हैं और पहले भी इन विषयों पर लेख बनाये हैं। अतः अनुरोध है कि [[:en:Taxonomy (biology)]] और [[:en:Taxonomic rank]] के संगत आधारभूत लेख बना दें; ये हिंदी विकिपीडिया पर अभी अनुपलब्ध हैं। [[वर्गिकी]] एवं [[जीववैज्ञानिक वर्गीकरण]] यहाँ मौज़ूद हैं। अभी किसी ने [[टैक्सोनॉमिक पदानुक्रम]] नाम से एक लेख बनाया है जिसे शीह नामंकित किया गया है। वैसे लग तो यही रहा कि इसे हटा कर दुबारा बनाना चाहिए (या इसे ही सुधार के भी रख सकते); मुझे इस विषय की जानकारी बहुत नहीं। अतः आपसे अनुरोध कर रहा। अग्रिम धन्यवाद।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:32, 24 जुलाई 2021 (UTC) == विकिमीडिया फाउंडेशन के वर्ष 2021 के बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ के चुनावों में मतदान करना भूलिएगा नही == आपका Hunnjazal, यह संदेश आपको इसलिए भेजा जा रहा है क्योंकि आप विकिमीडिया फाउंडेशन के वर्ष 2021 के बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ के चुनावों में मतदान करने के योग्य हैं। इस बार चुनाव 18 अगस्त, 2021 को शुरू होंगे और 31 अगस्त, 2021 को बंद होंगे। विकिमीडिया फाउंडेशन, हिन्दी विकिपीडिया जैसी परियोजनाओं का संचालन करता है और इसके संचालन की जिम्मेदारी बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ के हाथों में है। बोर्ड विकिमीडिया फाउंडेशन का निर्णय लेने वाला निकाय है। [[:m:Wikimedia Foundation Board of Trustees/Overview|बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ के बारे में अधिक जानकारी यहां से प्राप्त करें]]। इस साल कम्युनिटी के वोटों के आधार पर चार सीटों का चयन किया जाएगा। इन सीटों के लिए दुनिया भर से 19 उम्मीदवार मैदान में हैं। [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021/Candidates#Candidate_Table|बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ के वर्ष 2021 के उम्मीदवारों के बारे में अधिक जानकारी यहां से प्राप्त करें]]। कम्युनिटी के लगभग 70,000 सदस्यों को मतदान के लिए आमंत्रण दिया गया है। जिसमें आप भी शामिल हैं! मतदान केवल 31 अगस्त 23:59 UTC तक जारी रहेगी। *[[:hi:Special:SecurePoll/vote/Wikimedia_Foundation_Board_Elections_2021|'''हिन्दी विकिपीडिया के सुरक्षित निर्वाचन पर जाकर मतदान करें''']]। अगर आप पहले ही मतदान कर चुके हैं, तो मतदान करने के लिए धन्यवाद और कृपया इस ई-मेल को नज़रअंदाज़ करें। लोग केवल एक बार वोट कर सकते हैं, भले ही उनके पास कितने भी अकाउंट हों। [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021|इस चुनाव के बारे में अधिक जानकारी यहां से पढ़ें]]। [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 11:27, 26 अगस्त 2021 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21937838 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == सम्मान == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''योगदान बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | आप यहाँ एकमात्र अच्छे उपयोगकर्ता हैं बाकी सब जोकर है |} :जी आपका बहुत-बहुत धन्यवाद! --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 18:11, 29 अगस्त 2021 (UTC) == HELP == Please edit https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%8A%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%82%E0%A4%B0 https://hi.wikipedia.org/s/mm74 Please change name of the article and translate from English wikipedia. Translate from template please [[सदस्य:Trueuser22|Trueuser22]] ([[सदस्य वार्ता:Trueuser22|वार्ता]]) 11:30, 31 अगस्त 2021 (UTC) == नमस्कार, सर ! == आप मेरे द्वारा दिए गए महत्वपूर्ण उल्लेखनीय योगदान का लेख / पेज बनाने में मदद कर सकते हैं । कृपया कष्ट करें ! [[सदस्य:ATTTTOOOTTTTA|ATTTTOOOTTTTA]] ([[सदस्य वार्ता:ATTTTOOOTTTTA|वार्ता]]) 09:09, 27 सितंबर 2021 (UTC) == आशदतला == नमस्ते Hunnjazal जी, आपने [[आशदतला]] निर्मित किया है जिसकी वर्तनी मुझे ठीक नहीं लग रही। मुझे लगता है इसका अंत ल्य अथवा लया पर होगा। मुझे इसका बंगाली संस्करण नहीं मिला अतः स्पष्टता कम रही। कृपया एक बार पुनः अवलोकन कीजियेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 02:30, 28 सितंबर 2021 (UTC) :नमस्ते {{सुनो|संजीव कुमार}} जी, वास्तव में इसके बारे में मुझे भी सन्देह है। लेकिन अगर आप खोजें जो Ashadtalya का बंगाली रूप [https://www.google.com/search?q=আশদতলা+-আশদতল্যা আশদতলা] उसके दूसरे रूप [https://www.google.com/search?q=আশাদতাল্যা+-আশদতলা আশাদতাল্যা] और [https://www.google.com/search?q=আশদতাল্যা+-আশদতলা আশদতাল্যা] से कई अधिक (हज़ारों से एक का अनुपात में) मिलता है। ठीक यही इस स्थान से सम्बन्धित विडियों में मिलता है - मसलन यह [https://www.youtube.com/watch?v=sAJyHjYBYhs एक स्थानीय स्कूल से समन्धित विडियो] है, जिसमें एक बंगाली लिपि का चिन्ह भी दिखता है। कभी-कभी जनगणना दस्तावेज़ों में नाम गलत दर्ज कर लिया जाता है जाता है जिसका अनुसरण विकिपीडिया पर हो जाता है। सम्भव है कि ऐसा यहाँ भी हुआ हो। आप भी ज़रा खोज करें और अगर आपको आशदतल्या या आशादतल्या सही लगे तो पृष्ठ स्थानांतरित कर लीजिए। मुझे कोई आपत्ति नहीं। धन्यवाद। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 06:22, 30 सितंबर 2021 (UTC) ::मैंने लिखने से पहले खोज लिया था, मुझे कुछ समझ में आने लायक मिलता तो वो साक्ष्य मैं पहले ही उनके साथ चर्चा आरम्भ करता। आपके उद्धरणों को देखते हुये अभी के लिए इसे इसी स्वरूप में चलने देते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 03:11, 4 अक्टूबर 2021 (UTC) == अगस्त्य मला == मुझे लगता है इसका शीर्षक "अगस्त्य माला" होना चाहिए। हालांकि मैं मेरे साधारण से अनुभव से कह रहा हूँ अतः यदि यह सही हो तो सुधार कीजियेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:11, 25 नवम्बर 2021 (UTC) :आपने [[अगसत्यमाला संरक्षित जैवमंडल]] में भी कुछ सुधार किये थे अतः मेरे अनुसार दोनों के शीर्षकों में समरूपता होनी चाहिए। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:14, 25 नवम्बर 2021 (UTC) :: नमस्ते {{सुनो|संजीव कुमार}} जी, सम्भव है। மலை के में ம (म) के बाद आ की मात्रा होती तो यह மா होना चहिये। उच्चारण में भी यह मुझे "मा" से अधिक "म" प्रतीत होता है (यूट्यूब देखिए)। फिर भी अगर आपको तमिल से परिचय हो और माला ठीक लगे तो बदल दीजिए। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 08:11, 26 नवम्बर 2021 (UTC) :::नहीं, मुझे तमिल नहीं आती, मैं केवल ऐसे हिन्दी में सुने हुये और अन्य पृष्ठ के शीर्षक में लिखे हुये के अनुसार लिख रहा हूँ। यदि यह "म" है तो अन्य लेख में भी म ही होना चाहिए। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:02, 26 नवम्बर 2021 (UTC) :: {{Done}} - जी, ठीक कहते हैं। बदलकर मला कर दिया। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 03:15, 27 नवम्बर 2021 (UTC) == [[सामान्य धवल पण्डुक]] == नमस्ते Hunnjazal जी, उपरोक्त नाम समझ में नहीं आया। इसका आम नाम मात्र पंडुक है, अन्य नाम गूँगी। स्निपेट व्यू में [https://www.google.com/search?q=Eurasian+collared+dove+salim+ali&client=firefox-b-d&sxsrf=AOaemvJLzu0YWy2Zi4pTLzGNnZMs0WJn2Q:1641889086929&source=lnms&tbm=bks&sa=X&ved=2ahUKEwj0tqW-oan1AhWc7HMBHaPNA_EQ_AUoAXoECAEQCw&biw=1366&bih=592&dpr=1 यहाँ] देख सकते हैं। अनुवाद भी किया होता तो Eurasian collared का अनुवाद सामान्य धवल कैसे ?--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:22, 11 जनवरी 2022 (UTC) :नमस्ते {{सुनो|SM7}} जी, मेरा बनाया नाम नहीं है। [[पण्डुक (पक्षी)|पण्डुक]] का अर्थ "dove" है, जिसमें बहुत सी जातियाँ आती हैं। "Eurasian collared dove" इनमें से एक विशेष पण्डुक जाति है, जिसका वैज्ञानिक नाम "Streptopelia decaocto" है। "[https://www.google.com/books/edition/Indian_Scientific_Nomenclature_of_Birds/sjxBAAAAYAAJ Indian Scientific Nomenclature of Birds]" के अनुसार इसका हिन्दी नाम "सामान्य धवल पण्डुक" है। कोई अन्य विकल्प हो तो अवश्य बताएँ! --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 16:18, 11 जनवरी 2022 (UTC) ::उपरोक्त दशा बहुत सी चिड़ियों के नाम में है जहाँ एक जाति अथवा वंश का नाम भी वही होता और उस जाति की सबसे आम प्रजाति की चिड़िया का नाम भी वही होता है। ऐसे में जबकि पूरे समूहवाची नाम के लिए अलग से लेख वैज्ञानिक नाम [[:कोलम्बिडाए]] से बनाया हुआ है तो साधारण नाम उस समूह की सबसे आम प्रजाति को देना उचित होता। ::बाक़ी आप रघुवीरीय अनुवाद को हिंदी नाम मानते हों तो इस तरह के नाम, संदर्भ के साथ, यह कह कर जोड़ सकते हैं कि यह शब्दावली में दिया नाम है। दवे साहब संस्कृत नाम के विशेषज्ञ थे, उन्होंने पंडुक का नाम अपाण्डुर-कपोत लिखा है शायद (गूगल पुस्तक पर झलक उपलब्ध नहीं) पता नहीं उनकी किताब में हिंदी नाम दिया हुआ है अथवा नहीं। विकल्प पहले ही मैंने कड़ी में सुझाया है, सालिम अली की पुस्तक में हिंदी के आम चलन के नाम दिए हुए हैं न कि इस तरह के विद्वत्ता दिखाने के लिए गढ़े हुए नाम। रघुवीर और दवे ने जीवन में एक बार भी यह चिड़िया देखी होती तो हिंदी नाम में ''धवल'' शब्द तो न रखते। आप भी ऐसी शब्दावलियों में दिये गये नाम को तथाकथित मानक हिंदी नाम मानना चाहें और विकिपीडिया पर शब्दावली के अनुसार नाम रखना पसंद करें तो क्या ही बात है!--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:35, 11 जनवरी 2022 (UTC) ::हमारे लिए [[विकिपीडिया:OR]] वर्जित है, इसलिए जहाँ तक सम्भव हो हमें स्रोतों पर निर्भर करना चाहिए। पण्डुक/पंडुक हिन्दी के कई शब्दकोशों में अन्य/सभी Dove जातियों के लिए भी प्रयोग में है - उदाहरण के लिए [https://www.google.com/books/edition/English_Hindi_Dictionary_for_the_Use_of/eYteAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A5%81%E0%A4%95+dictionary&pg=PA234&printsec=frontcover स्रोत१], [https://www.google.com/books/edition/Sanshipt_English_Hindi_Dictionary/Sy23ZpBqzdAC?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A5%81%E0%A4%95+dictionary&pg=PA102&printsec=frontcover स्रोत२], और कई अन्य। पण्डुक, कपोतक, पँड़की सभी किसी भी Dove के लिए प्रयोग करे जा सकते हैं। मुझे "सामान्य धवल" से कोई लगाव नहीं लेकिन स्रोतों से लग रहा है कि इसका सन्दर्भ प्राचीन हो सकता है - मसलन [https://www.google.com/books/edition/Birds_in_Sanskrit_Literature/1HgX8B4FQHEC?hl=en&gbpv=1&dq=%22ring+dove%22+hindi&pg=PA258&printsec=frontcover यह देखें]। इसके आधार पर शायद यूरेशियाई सूत्रकण्ठ पण्डुक भी चल सकता है? आपकी क्या राय है? --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 03:39, 12 जनवरी 2022 (UTC) :::विकिपीडिया पर मूल शोध मनाहीं का यह अर्थ तो नहीं कि संदर्भों की खोज में पर्याप्त शोध भी न किया जाय और अगर कई तरह के संदर्भ मिल रहे हों तो उनमें से सबसे बेहतर चुनने में सहज बुद्धि के प्रयोग के बजाय शब्दावली को प्रमाण मान लिया जाय। मुझे इस बात से इनकार नहीं कि पंडुक किसी भी अन्य प्रजाति की पंडुक को कहा जा सकता; लेकिन इसके इतर किसी अन्य प्रजाति की पंडुक को केवल पंडुक नहीं कहा जा सकता जब इन्हें अलग-अलग बताना हो; बाकियों के साथ कोई अन्य शब्द जोड़ना होगा। जबकि यह इस पंडुक समूह की सबसे आम चिड़िया है और इसे मात्र "पंडुक" कहा जा सकता है/रहा है। अगर इसे भी अलग से शब्द जोड़ कर चिह्नित करना है तो भी इसे धोर- या धौला- जोड़कर लिखना उचित रहेगा (आपके दिए दवे साहब [https://www.google.com/books/edition/Birds_in_Sanskrit_Literature/1HgX8B4FQHEC?hl=en&gbpv=1&dq=%22ring+dove%22+hindi&pg=PA258&printsec=frontcover वाले स्रोत] के आधार पर)। अन्यथा स्रोत तो इसके केवल फ़ाख्ता कहे जाने के भी हैं ([https://books.google.co.in/books?id=G-9wcYD94kcC&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA29&dq=Eurasian%20collared%20dove%20hindi&hl=hi&pg=PA29#v=onepage&q=Eurasian%20collared%20dove%20hindi&f=false यहाँ देखें]) फिर वहीँ मामला अटकेगा कि फ़ाख़्ता किसी भी पंडुक को कहा जा सकता; अलग करने के लिए धोर-फ़ाख़्ता ([https://books.google.co.in/books?id=55JEBAAAQBAJ&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA43&dq=Eurasian%20collared%20dove%20hindi&hl=hi&pg=PA43#v=onepage&q=Eurasian%20collared%20dove%20hindi&f=false यहाँ] और जो सालिम अली की पुस्तक का [https://www.google.com/search?q=Eurasian+collared+dove+salim+ali&client=firefox-b-d&sxsrf=AOaemvJLzu0YWy2Zi4pTLzGNnZMs0WJn2Q:1641889086929&source=lnms&tbm=bks&sa=X&ved=2ahUKEwj0tqW-oan1AhWc7HMBHaPNA_EQ_AUoAXoECAEQCw&biw=1366&bih=592&dpr=1 यहाँ] संदर्भ दिया) भी लिखा जा रहा है। ऐसी दशा में आप किस संदर्भ को अधिक बेहतर मानेंगे? रघुवीर की शब्दावली को, संस्कृत विद्वान् दवे साहब को अथवा फ़ील्ड में काम करने वाले सहज प्रचलन से वाक़िफ़ लोगों को?--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 07:06, 12 जनवरी 2022 (UTC) ::::मैं असहमत हूँ। यह कहाँ लिखा है कि केवल इसी जाति को पंडुक कहा जा सकता है? यह अभिकथन मूल शोध है। इसके विपरीत मैं आपको सीधा कई शब्दकोशों में सन्दर्भ दिखा चुका हूँ कि किसी भी dove कहलाने वाले पक्षी को पंडुक कहा जा सकता है। यह स्रोत-आधारित है। [https://www.google.com/books/edition/Rajpal_Pocket_English_Hindi_Dictionary/wO4JSxsmLCUC?hl=en&gbpv=1&dq=dictionary+%E0%A4%AB%E0%A4%BC%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%BC%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE&pg=PA132&printsec=frontcover फ़ाख़्ता] का अर्थ हिन्दी में पंडुक ही मिल रहा है। मुझे किसी भी नाम से कोई लगाव नहीं। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 16:49, 12 जनवरी 2022 (UTC) :::::असहमत आप इस बात से हैं कि इस प्रजाति को पंडुक कहा जाय। ठीक है। तो अभी इसका नाम क्या रखना चाहेंगे (आप खुद ही यह भी संदर्भ दे चुके हैं कि इसे हिंदी में धौर- या धौला-पंडुक कहा जाता है [https://www.google.com/books/edition/Birds_in_Sanskrit_Literature/1HgX8B4FQHEC?hl=en&gbpv=1&dq=%22ring+dove%22+hindi&pg=PA258&printsec=frontcover स्रोत])?--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:15, 12 जनवरी 2022 (UTC) :धौर पण्डुक और धौला पण्डुक से मुझे कोई आपत्ति नहीं। मुझे स्वीकार है। क्या कहते हैं - बदल दिया जाए? --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 01:09, 13 जनवरी 2022 (UTC) :: {{Done}} - बदल दिया गया। वार्ता और सूझाव के लिए धन्यवाद, SM7 जी! --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 16:34, 13 जनवरी 2022 (UTC) :::धन्यवाद आपको भी। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 09:48, 14 जनवरी 2022 (UTC) == [[:श्रेणी:पानी के चश्में]] == नमस्ते Hunnjazal जी, उपरोक्त श्रेणी और इसकी उपश्रेणियों में आपने "चश्में" शब्द का प्रयोग किया है। मुझे लगता है "चश्मा" एकवचन है और "चश्मे" बहुवचन है और इनमें "चश्में" की जगह "चश्मे" का प्रयोग पर्याप्त होता। क्या मैं ग़लत हूँ? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:25, 10 फ़रवरी 2022 (UTC) ==निवेदन== {{सुनो|स:Hunnjazal}} साहब क्या आप [[अलका नूपुर]] पृष्ठ पर अंतिम संपादन को पुनरीक्षित करने की कृपा करेंगे? [[विशेष:योगदान/117.234.234.115|117.234.234.115]] ([[सदस्य वार्ता:117.234.234.115|वार्ता]]) 08:16, 6 अप्रैल 2022 (UTC) == Improve articles on Hindi == Can you improve the following articles on Hindi by translating from English wikipidea [[धारापुरम]] [[ऊतियूर]] [[अमृता विश्‍व विद्यापीठम्]] [[अमृता विद्यालयम्]] It would be a great help for readers. thank you [[सदस्य:Kjjbjbk|Kjjbjbk]] ([[सदस्य वार्ता:Kjjbjbk|वार्ता]]) 15:48, 7 जुलाई 2022 (UTC) :@[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] Please also improve the pages by translating from english wikipidea :[[एट्टिमडै]], [[एट्टिमडै रेलवे स्टेशन]] [[सदस्य:Kjjbjbk|Kjjbjbk]] ([[सदस्य वार्ता:Kjjbjbk|वार्ता]]) 15:47, 10 जुलाई 2022 (UTC) ::[[करणमपेट्टई]] page should be moved/renamed to "कारणमपेट्टई". This is the right spelling. [[सदस्य:Udhayanidhi7530|Udhayanidhi7530]] ([[सदस्य वार्ता:Udhayanidhi7530|वार्ता]]) 07:20, 30 जुलाई 2022 (UTC) == टिटहरी और टिट्टिभ == नमस्ते हुंजाजल जी, किसी ने IP द्वारा संपादन करते हुए संपादन सारांश में यह मुद्दा उठाया है [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:2405:201:401B:9AE2:E9ED:B662:E686:36D8&curid=1383888&action=history यहाँ], (टिटहरी के विषय में विकीपीडिया पर दी हुई जानकारी अंग्रेज़ी नाम lapwing के अंतर्गत देखनी चाहिए. विकीपीडिया ने sandpiper पक्षी के विषय में जानकारी देते हुए टिटहरी नाम का प्रयोग किया है लेकिन असल में टिटहरी नाम के पक्षी का अंग्रेज़ी नाम lapwing है.लैपविंग और सैंड पाइपर दोनों के चित्र देखने पर यह भ्रान्ति दूर हो जाती है.) और [[टिटहरी]] और [[टिट्टिभ]] दो लेख हैं। कृपया इसे सुलझाएँ। प्रथम दृष्टया तो आपत्ति सही लग रही। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:26, 12 जुलाई 2022 (UTC) == WikiConference India 2023: Program submissions and Scholarships form are now open == Dear Wikimedian, We are really glad to inform you that '''[[:m:WikiConference India 2023|WikiConference India 2023]]''' has been successfully funded and it will take place from 3 to 5 March 2023. The theme of the conference will be '''Strengthening the Bonds'''. We also have exciting updates about the Program and Scholarships. The applications for scholarships and program submissions are already open! You can find the form for scholarship '''[[:m:WikiConference India 2023/Scholarships|here]]''' and for program you can go '''[[:m:WikiConference India 2023/Program Submissions|here]]'''. For more information and regular updates please visit the Conference [[:m:WikiConference India 2023|Meta page]]. If you have something in mind you can write on [[:m:Talk:WikiConference India 2023|talk page]]. ‘‘‘Note’’’: Scholarship form and the Program submissions will be open from '''11 November 2022, 00:00 IST''' and the last date to submit is '''27 November 2022, 23:59 IST'''. Regards [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 11:24, 16 नवम्बर 2022 (UTC) (on behalf of the WCI Organizing Committee) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_scholarships_and_program&oldid=24082246 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh Gill@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == WikiConference India 2023: Help us organize! == Dear Wikimedian, You may already know that the third iteration of [[:m:WikiConference_India_2023|WikiConference India]] is happening in March 2023. We have recently opened [[:m:WikiConference_India_2023/Scholarships|scholarship applications]] and [[:WikiConference_India_2023/Program_Submissions|session submissions for the program]]. As it is a huge conference, we will definitely need help with organizing. As you have been significantly involved in contributing to Wikimedia projects related to Indic languages, we wanted to reach out to you and see if you are interested in helping us. We have different teams that might interest you, such as communications, scholarships, programs, event management etc. If you are interested, please fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdN7EpOETVPQJ6IG6OX_fTUwilh7MKKVX75DZs6Oj6SgbP9yA/viewform?usp=sf_link this form]. Let us know if you have any questions on the [[:m:Talk: WikiConference_India_2023|event talk page]]. Thank you [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 15:21, 18 नवम्बर 2022 (UTC) (on behalf of the WCI Organizing Committee) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_organizing_teams&oldid=24094749 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh Gill@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == WikiConference India 2023: Open Community Call and Extension of program and scholarship submissions deadline == Dear Wikimedian, Thank you for supporting Wiki Conference India 2023. We are humbled by the number of applications we have received and hope to learn more about the work that you all have been doing to take the movement forward. In order to offer flexibility, we have recently extended our deadline for the Program and Scholarships submission- you can find all the details on our [[:m:WikiConference India 2023|Meta Page]]. COT is working hard to ensure we bring together a conference that is truly meaningful and impactful for our movement and one that brings us all together. With an intent to be inclusive and transparent in our process, we are committed to organizing community sessions at regular intervals for sharing updates and to offer an opportunity to the community for engagement and review. Following the same, we are hosting the first Open Community Call on the 3rd of December, 2022. We wish to use this space to discuss the progress and answer any questions, concerns or clarifications, about the conference and the Program/Scholarships. Please add the following to your respective calendars and we look forward to seeing you on the call * '''WCI 2023 Open Community Call''' * '''Date''': 3rd December 2022 * '''Time''': 1800-1900 (IST) * '''Google Link'''': https://meet.google.com/cwa-bgwi-ryx Furthermore, we are pleased to share the email id of the conference contact@wikiconferenceindia.org which is where you could share any thoughts, inputs, suggestions, or questions and someone from the COT will reach out to you. Alternatively, leave us a message on the Conference [[:m:Talk:WikiConference India 2023|talk page]]. Regards [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 16:21, 2 दिसम्बर 2022 (UTC) On Behalf of, WCI 2023 Core organizing team. <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_scholarships_and_program&oldid=24083503 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh Gill@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:बौना सूअर|बौना सूअर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:बौना सूअर|बौना सूअर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> [[सदस्य:Mnhrdng|मनोहर ]] ([[सदस्य वार्ता:Mnhrdng|वार्ता]]) 15:47, 15 दिसम्बर 2022 (UTC) :{{सुनो|Mnhrdng}} जी, यह मैने पहले देख लिया था और लेख-विलय करने वाला था। आगे के लिए इसके लिए सही टैग <nowiki>merge</nowiki> है, या स्वयं लेख विलय कर सकते हैं। धन्यवाद। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 08:08, 16 दिसम्बर 2022 (UTC) ::मार्गदर्श के लिए धन्नयवाद जी [[सदस्य:Mnhrdng|मनोहर ]] ([[सदस्य वार्ता:Mnhrdng|वार्ता]]) 15:41, 17 दिसम्बर 2022 (UTC) == WikiConference India 2023:WCI2023 Open Community call on 18 December 2022 == Dear Wikimedian, As you may know, we are hosting regular calls with the communities for [[:m:WikiConference India 2023|WikiConference India 2023]]. This message is for the second Open Community Call which is scheduled on the 18th of December, 2022 (Today) from 7:00 to 8:00 pm to answer any questions, concerns, or clarifications, take inputs from the communities, and give a few updates related to the conference from our end. Please add the following to your respective calendars and we look forward to seeing you on the call. * [WCI 2023] Open Community Call * Date: 18 December 2022 * Time: 1900-2000 [7 pm to 8 pm] (IST) * Google Link: https://meet.google.com/wpm-ofpx-vei Furthermore, we are pleased to share the telegram group created for the community members who are interested to be a part of WikiConference India 2023 and share any thoughts, inputs, suggestions, or questions. Link to join the telegram group: https://t.me/+X9RLByiOxpAyNDZl. Alternatively, you can also leave us a message on the [[:m:Talk:WikiConference India 2023|Conference talk page]]. Regards [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 08:11, 18 दिसम्बर 2022 (UTC) <small> On Behalf of, WCI 2023 Organizing team </small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_organizing_teams&oldid=24099166 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh Gill@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == नव वर्ष == == नए साल की शुभकामनाएँ, Hunnjazal! == <div style="border: 3px solid #FFD700; background-color: #FFFAF0; padding:0.2em 0.4em; height:auto; min-height:173px; {{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}<!-- -->" class="plainlinks"> [[File:Fuochi d'artificio.gif|left|x173px]][[File:Happy new year 01.svg|x173px|right]] {{Paragraph break}} {{Center|{{resize|179%|'''''[[नव वर्ष|नए साल की शुभकामनाएँ]]!'''''}}}} '''Hunnjazal''',<br />एक समृद्ध, उत्पादक और सुखद [[नया साल]], और विकिपीडिया में आपके योगदान के लिए धन्यवाद। <br /><span style="font-weight:bold">[[सदस्य:मनीष पँवार|<span style="color:black; font-style:italic">मनीष पँवार</span>]] <sup>[[सदस्य वार्ता:मनीष पँवार|<span style="color:green">वार्ता</span>]]</sup></span> 11:04, 31 दिसम्बर 2022 (UTC)<br /><br /> </div> &nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{resize|88%|सदस्य वार्ता पृष्ठों में <nowiki>{{</nowiki>मनीष/नव वर्ष<nowiki>}}</nowiki> जोड़कर नव वर्ष की खुशियाँ भेजें।}}'' {{clear}}<!-- From template:Happy New Year fireworks --> ::आपको भी नव वर्ष २०२३ की हार्दिक शुभकामनाएँ, मनीष जी ({{सुनो|Mnhrdng }}) --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 20:34, 31 दिसम्बर 2022 (UTC) == क़ादियाँ == Greetings User:Hunnjazal, as you have edited [[क़ादियाँ]] and given your knowledge of Hindi-Urdu, I would appreciate if you could kindly have a look at [[वार्ता:क़ादियाँ]], as well as its corresponding talk page on English Wikipedia, [[:en:Talk:Qadian]]. Thank your for your time. With regards, [[सदस्य:Anupam|Anupam]] ([[सदस्य वार्ता:Anupam|वार्ता]]) 01:30, 4 जनवरी 2023 (UTC) == टिप्पणी == माननीय @[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] जी।कृपया इस लेख में आप अपना टिप्पणी दीजिये।<br> [[सच्चिदानंद_भारती|सच्चिदानंद भारती]] <span style="font-weight:bold">[[सदस्य:मनीष पँवार|<span style="color:black; font-style:italic">मनीष पँवार</span>]] <sup>[[सदस्य वार्ता:मनीष पँवार|<span style="color:green">वार्ता</span>]]</sup></span> 17:52, 5 जनवरी 2023 (UTC) == WPMILHIST Infobox style साँचे में आपके सम्पादन का प्रभाव == नमस्ते Hunnjazal जी, आपने {{tl|WPMILHIST Infobox style}} को लुआ पर स्थानान्तरित किया लेकिन मुझे लगता है सम्बंधित लुआ का संस्करण उपयुक्त नहीं था अतः यह उचित प्रारूप में दिखाई नहीं दे रहा है। इसके अतिरिक्त इसकी वजह से {{tl|ज्ञानसन्दूक सैन्य संघर्ष}} जैसे साँचों में भी गड़बड़ियाँ हो गयी हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:58, 4 मार्च 2023 (UTC) :मुझे चेताने के लिए धन्यवाद संजीव जी। मैने पूर्ववत कर दिया है? ज़रा देख कर बताएँ की त्रुटी ठीक हुई? कठिनाई के लिए खेद! --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 05:33, 6 मार्च 2023 (UTC) == क़ायमगंज == Greetings User:Hunnjazal, the article for [[कायमगंज|क़ायमगंज]] is missing the nuqta in the title. I would appreciate if you could correct this. Thanks, [[सदस्य:Anupam|Anupam]] ([[सदस्य वार्ता:Anupam|वार्ता]]) 01:59, 9 मार्च 2023 (UTC) :[[हिना खान|This article]] is also missing the nuqta, as is [[सौमित्र खान|this one]] and [[करोल बाग|this one]]. Thanks, [[सदस्य:Anupam|Anupam]] ([[सदस्य वार्ता:Anupam|वार्ता]]) 14:26, 21 मार्च 2023 (UTC) == [[नासिका]] के स्थानांतरण के संबंध में == [[नासिका]] का अनुवाद nostril के रूप में आपने किया है जो कि गलत है, नासिका CSTT के अनुसार nose, [[नाक]] का अनुवाद है। nostril के लिए सही अनुवाद नथना, नासारंध्र, नथुना या नासाद्वार है। [[सदस्य:Ashvin Kaitabhya|Ashvin Kaitabhya]] ([[सदस्य वार्ता:Ashvin Kaitabhya|वार्ता]]) 10:51, 14 जुलाई 2023 (UTC) == [[:श्रेणी:हरियाणा की जातियाँ|श्रेणी:हरियाणा की जातियाँ]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:हरियाणा की जातियाँ|श्रेणी:हरियाणा की जातियाँ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:08, 24 नवम्बर 2023 (UTC) == Translation request == Hello, Hunnjazal. Can you translate and upload the article about the national currency [[:en:Azerbaijani manat]] in Hindi Wikipedia? Yours sincerely, [[सदस्य:Oirattas|Oirattas]] ([[सदस्य वार्ता:Oirattas|वार्ता]]) 18:36, 12 सितंबर 2024 (UTC) == Translation request == Hello, Hunnjazal. Can you translate and upload the article about the prominent Turkish economist [[:en:Dani Rodrik]] in Hindi Wikipedia? Yours sincerely, [[सदस्य:Oirattas|Oirattas]] ([[सदस्य वार्ता:Oirattas|वार्ता]]) 18:40, 12 सितंबर 2024 (UTC) == [[:रेशमी चींटीख़ोर|रेशमी चींटीख़ोर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:रेशमी चींटीख़ोर|रेशमी चींटीख़ोर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|मापदंड ल5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|ल5]]{{*}} खराब मशीनी अनुवाद'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे लेख आते हैं जो किसी अन्य भाषा के लेख का अत्यधिक खराब मशीनी अनुवाद हैं जिन्हें सुधारने की तुलना में दुबारा शुरू से लिखना अधिक उचित होगा। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से अनूदित कर के यहाँ डाला है और आप इसका अनुवाद सुधारना चाहते हैं तो कृपया अनुवाद सुधार सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:41, 25 अप्रैल 2025 (UTC) == [[:अज़रबेजानी भाषा|अज़रबेजानी भाषा]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अज़रबेजानी भाषा|अज़रबेजानी भाषा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित पुननिर्दर्शन यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। == [[:अजेरी भाषा|अजेरी भाषा]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अजेरी भाषा|अजेरी भाषा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित पुननिर्दर्शन यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। == [[:अज़रबेजान|अज़रबेजान]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अज़रबेजान|अज़रबेजान]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित पुनर्निर्देशन यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। == [[:पश्तून|पश्तून]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:पश्तून|पश्तून]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित पुनर्निर्देशन यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। 5gn3f9dqyvj0dcs5u765j8nc3006lg7 दासबोध 0 96676 6555686 6499127 2026-05-23T23:19:13Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555686 wikitext text/x-wiki '''दासबोध''' [[मराठी भाषा|मराठी]] संत-साहित्य का एक प्रमुख ग्रंथ है। इसकी रचना 17वीं शताब्दी में महाराष्ट्र के तेजस्वी संत [[समर्थ रामदास|श्री समर्थ रामदास]] ने की। इस ग्रंथ का [[महाराष्ट्र]] में बहुत अधिक सम्मान है। [[हिन्दी|हिंदी]] भाषा जाननेवाले [[श्रीरामचरितमानस|श्रीरामचरित मानस]] को जितने आदर की दृष्टि से देखते हैं उतने ही आदर की दृष्टि से [[मराठी भाषा|मराठी]] जाननेवाले दासबोध को देखते हैं। महाराष्ट्र का व्यक्तित्व गढ़ने में इस ग्रंथ का महत्त्व सर्वाधिक है। == परिचय == ऐसे निराले संत के उपदेश इस ग्रंथ में हैं। उनका जीवनदर्शन अत्यंत प्रौढ़, प्रांजल तथा सरल भाषा में इस ग्रंथ में प्रकट हुआ है। साधारण से साधारण व्यक्ति के लिए भी इसमें ग्रहण करने योग्य चीजें हैं और उच्च से उच्च अधिकारप्राप्त राजा, योगी, सिद्ध, साधक लोगों के लिए भी इसमें परमोपयोगी उपदेश हैं। इसे उन्होंने गुरुशिष्य-संवाद के रूप में रचा है। पूरा ग्रंथ "ओवी" नामक मराठी छंद में है। इसे उन्होंने 20 दशकों में विभाजित किया है। प्रत्येक दशक में नाम के अनुसार 10 समास हैं। एक समास में एक विषय वर्णित है। इस प्रकार संपूर्ण ग्रंथ में दो सौ विषय हैं। इन विषयों में जीवन की शायद ही कोई छटा छूटी हो। इनमें स्वार्थ है, परमार्थ है, अध्यात्म है, सामाजिक तथा वैयक्तिक गुण, अवगुण, शक्ति, अधिकार, आहार, विहार, विचार, व्यवहार सभी कुछ है। "अक्षर कैसा होना (लिखना) चाहिए" से लेकर "आत्मज्ञान कैसे प्राप्त हो सकता हैं" तक सभी विषयों पर ग्रंथ अनुभवसिद्ध पक्के विचार प्रस्तुत करता है। पूरे ग्रंथ में कुल 7751 ओवियाँ हैं। ==दासबोध के दशकों के नाम == # स्तवनाचा दशक # मूर्खलक्षणांचा दशक # स्वगुण परीक्षा # नवविधा भक्ति # मंत्रांचा दशक # देवशोधन # चौदा ब्रह्मांचा # मायोद्भवनाम ज्ञानदशक # गु्णरूप # जगज्जोतिनाम # भीमदशक # विवेक वैराग्य # नामरूप # अखंड ध्याननाम # आत्मदशक # सप्ततिन्वयाचा दशक # प्रकृतिपुरुष # बहुजिनसी # शिकवण # पूर्णदशक == पुराने दासबोध के २१ 'समास' == # मंगलाचरण # रघुनाथध्यान # वक्तृश्रोतृलक्षण # सद्गुरूलक्षण # सच्छिष्यलक्षण # वैराग्यनिरूपण # सगुणध्यान # आत्मनिवेदन # निरभिमानशांती # विविध शिकवण # प्रारब्ध प्रयत्न # संतस्तवन # मीपणनिरसन # पूर्ण समाधान # रघुनाथचरित्र # गुरुशिष्यसंवाद # दृश्य-उच्छेद # एकंकारनिरसन # सत्संगमहिमा # शुद्धज्ञानावरण ऊर्फ अहंकार # अनिर्वाच्य ब्रह्म ==इन्हें भी देखें== *[[समर्थ रामदास|समर्थ गुरु रामदास]] == बाहरी कड़ियाँ== *[https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%A7 दासबोध] (मराठी विकिस्रोत पर) * [https://web.archive.org/web/20160229212427/http://www.dasbodh.com/ dasbodh.com] - Site dedicated to Dasbodh and Samarth Ramdas (contains Dasbodh in various languages plus all the literature of Samarth Ramdas) *[https://archive-org.translate.goog/details/muCx_hindi-dasbodh-samarth-swami-ramdas-ji-maharaj/mode/2up?हिन्दी दासबोध]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} (हिन्दी अनुवादक- बाबू रामचन्द्र वर्मा) *[https://hi.wikisource.org/wiki/विषयसूची:दासबोध.pdf दासबोध] (हिन्दी अनुवाद - [[माधवराव सप्रे]] एवं लक्ष्मीधर वाजपेयी) -- हिन्दी विकिस्रोत पर [[श्रेणी:पुस्तकें]] [[श्रेणी:मराठी]] t5t0z4asmgjn9wthlti6hnoq6kqk6d2 ऋतिक रोशन 0 100784 6555762 6477231 2026-05-24T06:12:09Z The Sorter 845290 Infobox को सुधारा और पूरा नाम जोड़ा 6555762 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ऋतिक रोशन | image = Hrithik Roshan in 2024 (cropped).jpg | alt = | caption = रोशन, 2024 | birth_name = ऋतिक राकेश नागरथ<ref name = 'TTOI' /> | birth_date = {{birth date and age|1974|1|10|df=yes}} | birth_place = [[बॉम्बे]], महाराष्ट्र, भारत | alma_mater = [[सिडनहैम महाविद्यालय]] ([[वाणिज्य स्नातक|B.Com]]) | occupation = अभिनेता, फ़िल्म निर्माता | years_active = 1980–1986 (बाल अभिनेता) <br/> 2000–वर्तमान (अभिनेता, फ़िल्म निर्माता) | works = [[ऋतिक रोशन की फ़िल्में|सूची]] | spouse = {{marriage|[[सुज़ैन ख़ान]]|2000|2014|reason=divorced}} | children = 2 | father = [[राकेश रोशन]] | partner = [[सबा आज़ाद]] (2022–वर्तमान) | family = [[हिंदी फिल्म परिवारों की सूची#रोशन परिवार|रोशन परिवार]] }} '''ऋतिक राकेश नागरथ'''<ref name="TTOI">{{cite news |date=22 January 2024 |title=Did You Know What Hrithik Roshan's Real Surname Is? The Actor Reveals |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/did-you-know/hrithik-roshans-real-surname-revealed-the-hidden-family-secret/articleshow/107044450.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214235552/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/did-you-know/hrithik-roshans-real-surname-revealed-the-hidden-family-secret/articleshow/107044450.cms |archive-date=14 February 2024 |access-date=24 May 2024 |work=[[The Times of India]] |quote=Hrithik's real name is 'Hrithik Rakesh Nagrath'.}}</ref> (जन्म 10 जनवरी 1974), पेशेवर नाम '''ऋतिक रोशन''', एक भारतीय [[हिन्दी चलचित्र|चलचित्र भिनेता]] हैं। उन्होंने विभिन्न प्रकार के चरित्रों को चित्रित किया है और अपने नृत्य कौशल वह अपनी एक्टिंग के लिए जाने जाते हैं। भारत में सर्वाधिक आय वाले अभिनेताओं में से एक, उन्होंने छः [[फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार|फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कारों]] सहित कई पुरस्कार जीते हैं, जिनमें से चार [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार - आलोचक|सर्वश्रेष्ठ अभिनेता]] के लिए थे। २०१२ से आरम्भ होकर, वह अपनी आय और लोकप्रियता के आधार पर फ़ोर्ब्स इण्डिया की सेलिब्रिटी १०० में कई बार दिखें हैं। वह आने वाले दौर के सबसे बड़े अभिनेता बनेंगे रोशन ने अक्सर अपने पिता [[राकेश रोशन]] के साथ सहयोग किया है। उन्होंने 1980 के दशक में कई फ़िल्मों में एक बाल कलाकार के रूप में संक्षिप्त भूमिका निभाई और बाद में अपने पिता की चार फ़िल्मों में [[सहायक निर्देशक]] के रूप में कार्य किया। उनकी पहली प्रमुख भूमिका [[बॉक्स ऑफ़िस]] की सफल [[कहो ना प्यार है]] (2000) में थी, जिसके लिए उन्हें कई पुरस्कार मिले। 2000 की आतंकवादी नाटक [[फिज़ा]] और 2001 की पारिवारिक नाटक [[कभी खुशी कभी ग़म]] में प्रदर्शन ने उनकी प्रतिष्ठा को मजबूत किया, लेकिन इसके बाद कई खराब फ़िल्मों का प्रदर्शन किया। 2003 की विज्ञान कल्पना फ़िल्म [[कोई मिल गया]], जिसके लिए रोशन ने दो फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार जीते, उनके चलच्चित्रात्मक वृत्ति का एक महत्वपूर्ण मोड़ था; बाद में उन्होंने इसके शृंखला: [[कृष (2006 फ़िल्म)]]<nowiki/>और [[कृष 3]] (2013) में शीर्षकीय नायक के रूप में अभिनय किया। उन्होंने [[धूम 2]] (2006) में एक चोर, [[जोधा अकबर (2008 फ़िल्म)|जोधा अक्बर]] (2008) में मुगल बादशाह [[अकबर|अक्बर]] और [[गुजारिश|गुज़ारिश]] (2010) में क्वाड्रिप्लेजिक की भूमिका के लिए प्रशंसा अर्जित की। उन्होंने 2011 के नाटक [[ज़िन्दगी न मिलेगी दोबारा]], 2012 की प्रतिशोधी नाटक [[अग्निपथ (2012 फ़िल्म)|अग्निपथ]], 2014 की कर्म रोमांचक [[बैंग बैंग|बैङ बैङ]]!, 2019 की बायोपिक सुपर 30 और 2019 की कर्म रोमांचक [[वॉर (फ़िल्म)|वौर]] में मुख्य भूमिका निभाकर व्यावसायिक साफल्य प्राप्त की; उनकी सर्वाधिक आय वाली प्रकाशन के रूप में सबसे बाद का रैंक। रोशन ने मंच पर भी प्रदर्शित किया है और नृत्य वास्तविक प्रदर्शन [[जस्ट डांस]] (2011) के साथ दूरदर्शन पर आरम्भ की है। उत्तरार्ध में एक न्यायाधीश के रूप में, वह उस समय भारतीय दूरदर्शन पर सर्वाधिक प्रदत्त अभिनेता बन गए। वह कई मानवीय कारणों से जुड़े हुए हैं, कई ब्राण्डों और उत्पादों का समर्थन करते हैं और उन्होंने अपनी खुद की कपड़ों की लाइन लॉन्च की है। रोशन की शादी चौदह वर्ष के लिए [[सुजैन खान|सुज़ान खान]] से हुई थी, जिनसे उनके दो बच्चे हैं। ऋतिक की पहली पत्नी सुजैन खान से तलाक के बाद सबा आजाद उनके जीवन में आई। दोनों ने घर बसाने का निर्णय लिया है और जल्द दोनों शादी करने वाले हैं।<ref>{{cite news |title=Hrithik-Saba Marriage : ऋतिक रोशन करने जा रहे हैं दूसरी शादी, दुल्हन बनेंगी गर्लफ्रेंड सबा आजाद! जानें पूरी डिटेल |url=https://www.india.com/hindi-news/entertainment-hindi/hrithik-saba-marriage-hrithik-roshan-is-going-to-marry-second-time-with-her-girlfriend-saba-azad-know-full-details-6154450/ |work=www.india.com |language=hi}}</ref><ref>{{cite news |title=ऋतिक रोशन और सबा आजाद जल्द करने वाले है शादी, शादी को लेकर बना रहे हैं प्लान |url=https://www.timeshindi.in/entertainment/news/hrithik-roshan-and-saba-azad-are-going-to-get-married-soon-making-plans-for-marriage-14779 |work=www.timeshindi.in |agency=टाइम्स हिंदी |date=9 जुलाई 2023 |language=hi |access-date=8 जुलाई 2023 |archive-date=8 जुलाई 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708192957/https://www.timeshindi.in/entertainment/news/hrithik-roshan-and-saba-azad-are-going-to-get-married-soon-making-plans-for-marriage-14779 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=रितिक रोशन-सबा आजाद कर रहे हैं शादी!, जानिए क्या है प्लानिंग |url=https://www.newsnationtv.com/entertainment/bollywood/hrithik-roshan-saba-azad-are-getting-married-386170.html |work=News Nation |language=hi}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और पृष्ठभूमि == ऋतिक रोशन का जन्म 10 जनवरी 1974 को [[बम्बई]] में बॉलीवुड के एक प्रमुख परिवार में हुआ था। वह अपने पैतृक पक्ष में पंजाबी और बंगाली वंश का है। हृतिक की नानी इरा रोशन बंगाली थीं।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Rakesh-Roshan-Hrithik-Roshan-Bollywood-Krrish-3/articleshow/24255933.cms|title=What I don’t like about Hrithik is that he trusts everybody: Rakesh Roshan|last=Gupta|first=Priya|work=The Times of India|access-date=2023-02-27|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/kaabil-star-hrithik-roshan-loves-bengal-and-rosogolla-here-is-why-4507620/|title=Kaabil star Hrithik Roshan loves Bengal and Rosogolla. Here is why|date=2017-02-04|website=The Indian Express|language=en|access-date=2023-02-27}}</ref> उनके पिता, चलच्चित्र निर्देशक [[राकेश रोशन]], संगीत निर्देशक [[रोशनलाल नागरथ]] के पुत्र हैं; उनकी माता, पिंकी, निर्माता और निर्देशक [[जे ओम प्रकाश]] की बेटी हैं। उनके चाचा, राजेश, एक संगीतकार हैं। रोशन की एक बड़ी बहन, सुनैना है, और [[बॉम्बे स्कॉटिश स्कूल, माहिम]] में शिक्षित हुई थी। रोशन एक हिन्दू परिवार से सम्बन्ध रखते हैं, यद्यपि वह स्वयं को धार्मिक से अधिक आध्यात्मिक मानते हैं। बाल्यकाल में रोशन एकल अनुभव करते था; वह अपने दक्षिण हाथ के एक अतिरिक्त अंगुष्ठ के साथ जन्म हुए थे, जिसके कारण उनके कुछ साथियों ने उनसे बचना चाहा।<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/711649.cms|title='Impossible dreams can come true' - News & Interviews - Bollywood - Entertainment - The Times of India|date=2010-04-05|website=web.archive.org|access-date=2023-02-27|archive-date=5 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100405100755/http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/711649.cms|url-status=bot: unknown}}</ref> वह छः वर्ष की आयु से [[हकलाना|हकलाते]] थे; इससे उन्हें स्कूल में समस्याएँ हुईं, और उन्होंने मौखिक परीक्षणों से बचने के लिए चोट और बीमारी का नाटक किया।<ref>{{Cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/stammering-made-my-childhood-hell-hrithik/521078/|title=Stammering made my childhood hell: Hrithik - Indian Express|website=archive.indianexpress.com|access-date=2023-02-27}}</ref> उन्हें रोजाना [[वाकचिकित्सा|वागुपचार]] से सहायता मिली।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india/it-is-not-easy-to-be-a-special-child-hrithik-roshan/story-y204BZNfocemaf6glQuSbI.html|title=It is not easy to be a special child: Hrithik Roshan|date=2008-11-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2023-02-27}}</ref> रोशन के दादा, प्रकाश पहली बार उन्हें फ़िल्म [[आशा (1980 फ़िल्म)]] में छः वर्ष की आयु में पर्दे पर लाए; उन्होंने [[जितेन्द्र]] द्वारा बनाए गए एक गीत में नृत्य किया, जिसके लिए प्रकाश ने उन्हें ₹ 100 का भुगतान किया।<ref>{{Cite web|url=http://archive.deccanherald.com/DeccanHerald.com/Content/Nov112007/sundayherald2007111034998.asp|title=Deccan Herald - How the little stars have twinkled...|date=2017-01-01|website=web.archive.org|access-date=2023-02-27|archive-date=1 जनवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101001354/http://archive.deccanherald.com/DeccanHerald.com/Content/Nov112007/sundayherald2007111034998.asp|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://uswww.rediff.com/movies/report/slide-show-1-40-things-you-didnt-know-about-hrithik-roshan/20140110.htm|title=40 Things You DIDN'T KNOW About Hrithik Roshan - Rediff.com Movies|date=2017-01-03|website=web.archive.org|access-date=2023-02-27|archive-date=3 जनवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170103003240/http://uswww.rediff.com/movies/report/slide-show-1-40-things-you-didnt-know-about-hrithik-roshan/20140110.htm|url-status=bot: unknown}}</ref> रोशन ने अपने पिता के निर्माण [[आप के दीवाने (1980 फ़िल्म)]] सहित विभिन्न पारिवारिक फ़िल्म परियोजनाओं में बिना श्रेय के अभिनय किया। प्रकाश की [[आस पास (1981 फ़िल्म)]] में, वह "शहर में चर्चा है" गीत में दिखें।<ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/6443|title=2 States of stardom - When child stars grow up! {{!}} Latest Movie Features - Bollywood Hungama|date=2015-02-19|website=web.archive.org|access-date=2023-02-27|archive-date=19 फ़रवरी 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219232703/http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/6443|url-status=bot: unknown}}</ref> इस अवधि के दौरान अभिनेता की एकमात्र बोलने वाली भूमिका तब आई जब वह 12 वर्ष का था; उन्हें प्रकाश के [[भगवान दादा (1986 फ़िल्म)]] में शीर्षक चरित्र के दत्तक पुत्र गोविन्द के रूप में देखा गया था।<ref>{{Citation|title=FTF Hrithik Roshan 3 1 2001|url=https://www.youtube.com/watch?v=AH9gbJIKPME|language=hi-IN|access-date=2023-02-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/hrithik-roshan-deserves-happiness-says-dad-rakesh/|title=Hrithik Roshan deserves happiness, says dad Rakesh|date=2014-01-11|website=The Indian Express|language=en|access-date=2023-02-27}}</ref> रोशन ने निर्णय किया कि वह एक पूर्णकालिक अभिनेता बने, लेकिन उनके पिता ने जोर देकर कहा कि वह अपनी अध्ययन पर ध्यान दें। अपने प्रारम्भिक 20 के दशक में, उन्हें [[मेरुवक्रता]] का पता चला था जो उन्हें नृत्य करने या स्टंट करने की अनुमति नहीं देता था। शुरू में अभिघात ग्रस्त होने के बाद<ref>{{Cite web|url=http://www.forbesindia.com/article/2014-celebrity-100/hrithik-roshan-the-tireless-fighter/39237/1|title=Forbes India Magazine - Hrithik Roshan: The tireless fighter|date=2017-01-03|website=web.archive.org|access-date=2023-02-27|archive-date=3 जनवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170103004344/http://www.forbesindia.com/article/2014-celebrity-100/hrithik-roshan-the-tireless-fighter/39237/1|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://photogallery.indiatimes.com/celebs/celeb-themes/celebs-little-known-facts/hrithik-roshan/articleshow/20740947.cms|title=Very few knew that Hrithik Roshan suffered from scoliosis and got diagnosed at the age of 21|website=photogallery.indiatimes.com|access-date=2023-02-27}}</ref>, उन्होंने अन्ततः वैसे भी अभिनेता बनने का निर्णय किया। निदान के लगभग एक वर्ष बाद, जब वह एक मंदी में फंस गया, तो उसने एक समुद्र तट पर टहल कर एक मौका लिया। कोई पीड़ा नहीं था, और अधिक आश्वस्त होकर, वह बिना किसी प्रतिकूल प्रभाव के अपनी गति बढ़ाने में सक्षम था। रोशन इस दिन को "[अपने] जीवन के महत्वपूर्ण मोड़" के रूप में देखते हैं। == जीवन-यात्रा == {{main|ऋतिक रोशन के फ़िल्मों की सूची}} === सन 1999 तक का प्रारंभिक जीवन-यात्रा === सन 1980 में जब रोशन छह वर्ष के थे, तब एक बाल कलाकार के रूप में उन्होंने फ़िल्म आशा के साथ अपने अभिनय की शुरुआत की थी, जिसमें वे नृत्य अनुक्रम में एक अतिरिक्त के रूप में निर्गत हुए। रोशन, [[आप के दीवाने (1980 फ़िल्म)|आप के दीवाने]] (1980) और [[भगवान दादा (1986 फ़िल्म)|भगवान दादा]] (1986) जैसे फ़िल्मों में छोटी भूमिकाएं निभाते रहे, उन दोनों फ़िल्मों में उनके पिताजी को अग्रणी भूमिका के रूप में दर्शाया गया था। फिर वे एक सहायक निर्देशक बने और अपने पिता की फ़िल्म [[करन अर्जुन]] (1995) और [[कोयला]] (1997) के उत्पादन में उनका सहयोग किया। === 2000 - 2003 === सन 2000 में, रातोंरात एक स्टार का जन्म हुआ। जब ऋतिक रोशन ने अन्य नवोदित अमीषा पटेल के साथ रोमांटिक ड्रामा [[कहो ना प्यार है (2000 फ़िल्म)|कहो ना ... प्यार है (2000)]] के साथ सिल्वर स्क्रीन पर डेब्यू किया, उन्होंने एक हिंदी फ़िल्म हीरो की परिभाषा ही बदल दी थी। अपने किरदार की तैयारी के लिए, उन्होंने कठिन ट्रेनिंग ली थी, साथ ही उन्होंने अपने उच्चारण को बेहतर बनाने की दिशा में भी काम किया और अभिनय, गायन, नृत्य, तलवारबाजी और घुड़सवारी भी सीखी थी।<ref name="BoxOffice2000">{{cite web|url=http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=206&catName=MjAwMA==|title=Box Office 2000|accessdate=4 मार्च 2009|archiveurl=https://archive.today/20120707211428/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=206&catName=MjAwMA==|archivedate=7 जुलाई 2012|url-status=dead}}</ref> ऋतिक ने निभाई दोहरी भूमिका: रोहित जो एक महत्वाकांक्षी गायक है उसकी बेरहमी से हत्या कर दी जाती है और राज जो एक एनआरआई वह पटेल के चरित्र के प्यार में पड़ जाता है। लगभग 620 मिलियन (US $ 9.0 मिलियन) के वैश्विक राजस्व के साथ, कहो ना ... प्यार है वर्ष 2000 की सबसे अधिक कमाई वाली भारतीय फ़िल्म बन गई। और इसी के साथ, ऋतिक द्वारा [[बॉक्स ऑफिस इंडिया|बॉक्स ऑफिस]] पर रिकॉर्ड तोड़ने की शुरुवात हुई और जैसा कि हम जानते हैं कि बाकी सब इतिहास है।<ref>{{cite web|title=A perfect professional has come to stay|url=http://www.hindu.com/2000/08/18/stories/09180221.htm|date=अगस्त 18, 2000|accessdate=8 मई 2009|publisher=''[[द हिन्दू]]''|author=Rajendran, Girija|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629023642/http://www.hindu.com/2000/08/18/stories/09180221.htm|archive-date=29 जून 2011|url-status=live}}</ref><ref name="रीडिफ2003">{{cite web|title=Bollywood's top 5, 2003: Hrithik Roshan|url=http://in.rediff.com/movies/2003/dec/15intro.htm|date=दिसम्बर 15, 2003|author=Verma, Sukanya|publisher=[[रीडिफ.कॉम]]|accessdate=8 मई 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628233701/http://in.rediff.com/movies/2003/dec/15intro.htm|archive-date=28 जून 2011|url-status=dead}}</ref> न केवल उनके प्रदर्शन को आलोचकों द्वारा सराहा गया है, बल्कि उन्होंने प्रमुख फ़िल्म पुरस्कार भी जीते है।<ref>{{cite news|url=http://www.hrithikrules.com/filmography/knph/Limca.htm|title=2003 tidbits|accessdate=13 फरवरी 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929210437/http://www.hrithikrules.com/filmography/knph/Limca.htm|archive-date=29 सितंबर 2007|url-status=dead}}</ref> Rediff.com पर सुगगु कंचना ने लिखा, "[रोशन] अच्छे हैं। जिस सहजता और शैली के साथ वह नाचते है, भावुक होते हैं, लड़ते है, हर कोई भूल जाता है कि यह उनकी पहली फ़िल्म है।" अपने पहले प्रदर्शन के लिए, ऋतिक को वार्षिक फ़िल्मफ़ेयर अवार्ड्स, आईफा अवार्ड्स और ज़ी सिने अवार्ड्स में बेस्ट मेल डेब्यू और बेस्ट एक्टर अवार्ड्स मिले है। वह एक ही वर्ष में सर्वश्रेष्ठ डेब्यू और सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का फ़िल्मफेयर पुरस्कार जीतने वाले पहले अभिनेता बन गए थे। इस फ़िल्म ने ऋतिक रोशन को बॉलीवुड में एक प्रमुख अभिनेता के रूप में स्थापित किया था।<ref>{{cite news|url=http://www.indiafm.com/movies/review/6577/index.html|title=Fiza: Movie Review|accessdate=15 दिसंबर 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20110814205609/http://www.bollywoodhungama.com/movies/review/6577/index.html|archive-date=14 अगस्त 2011|url-status=live}}</ref> अपनी दूसरी रिलीज़ के लिए, उन्होंने ज़्यादा न सोचते हुए, खालिद मोहम्मद के अपराध नाटक '[[फिज़ा]]' को चुन लिया। उन्होंने एक निर्दोष मुस्लिम लड़के अमन की भूमिका निभाई, जो 1992-93 के बॉम्बे दंगों के बाद आतंकवादी बन गया। सिर्फ एक फ़िल्म पुराने, अभिनेता के लिए एक विवादास्पद फ़िल्म में अभिनय करना एक साहसी निर्णय था। ऋतिक ने एक अभिनेता के रूप में अपने क्षितिज का विस्तार करने के लिए इस फ़िल्म को चुना। उनके प्रदर्शन ने उन्हें [[फ़िल्मफ़ेयर|फ़िल्मफ़ेयर अवार्ड्स]] में सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए दूसरा नामांकन मिला। [[बॉलीवुड हंगामा]] के [[तरण आदर्श]] ने प्रोडक्शन की प्राइम एसेट के रूप में उनकी प्रशंसा की, उनकी "बॉडी लैंग्वेज, उनके डिक्शन, उनके एक्सप्रेशन, [और] उनके समग्र व्यक्तित्व की प्रशंसा की थी।" ऋतिक रोशन ने अपने प्रयोग का विकल्प जारी रखा और अगली बार विधु विनोद चोपड़ा के एक्शन ड्रामा [[मिशन कश्मीर (2000 फ़िल्म)|मिशन कश्मीर (2000)]] में संजय दत्त, प्रीतिज़िंटा और [[जैकी श्रॉफ]] के साथ दिखाई दिए। भारत-पाकिस्तान संघर्ष के दौरान कश्मीर की घाटी में स्थापित, फ़िल्म में आतंकवाद और अपराध के विषयों को संबोधित किया गया था, और इसे वित्तीय सफलता मिली थी। आदर्श की राय में, ऋतिक "अपनी चुंबकीय उपस्थिति के साथ स्क्रीन को चमकदार बना देते हैं। उनकी शारीरिक भाषा, उनके हावभाव, सभी का दिल जीत लेती है।" <ref>{{cite news|url=http://boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=top_actors|title=Top Actors|accessdate=4 मार्च 2009|archiveurl=https://archive.today/20120707110146/http://boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=top_actors|archivedate=7 जुलाई 2012|url-status=live}}</ref> 2001 में, अभिनेता दो फ़िल्मों में दिखाई दिए, जिनमें से सबसे पहले वह सुभाष घाई की एक रोमांटिक ड्रामा फ़िल्म यादें में करीना कपूर के साथ नज़र आये थे। और दूसरी [[करण जौहर]] की मेलोड्रामा कभी खुशी कभी गम रही जिसमें वह [[अमिताभ बच्चन]], [[जया बच्चन]], [[शाहरुख खान]], [[काजोल]] और [[करीना कपूर]] के साथ नज़र आये थे। [[कभी खुशी कभी ग़म|कभी खुशी कभी गम]] ... भारत में वर्ष की दूसरी सबसे अधिक कमाई करने वाली फ़िल्म के रूप में सामने आई, और दुनिया भर में 1 बिलियन (यूएस $ 14 मिलियन) से अधिक कमाई के साथ विदेशी बाजार में सबसे सफल [[बॉलीवुड]] फ़िल्मों में से एक है। सन 2002-2003 में [[विक्रम भट्ट]] की रोमांटिक फ़िल्म [[आप मुझे अच्छे लगने लगे]] में वह फिर से अमीषा पटेल के साथ नज़र आये। अभिनेता को अर्जुन सबलोक की रोमांस [[ना तुम जानो ना हम]], [[मुझसे दोस्ती करोगे]]! और सूरज आर बड़जात्या की मैं प्रेम की दीवानी हूं में देखा गया था।<ref>{{cite news|url=http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=207&catName=MjAwMQ==|title=Box Office 2001|accessdate=4 मार्च 2009|archiveurl=https://archive.today/20120712141646/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=207&catName=MjAwMQ==|archivedate=12 जुलाई 2012|url-status=live}}</ref><ref name="OverseasBoxOffice">{{cite news|url=http://boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=overseas_earners|title=Overseas Earnings (Figures in Ind Rs)|accessdate=4 मार्च 2009|archiveurl=https://archive.today/20121204142350/http://boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=overseas_earners|archivedate=4 दिसंबर 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=208&catName=MjAwMg==|title=Box Office 2002|accessdate=4 मार्च 2009|archiveurl=https://archive.today/20120708034500/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=208&catName=MjAwMg==|archivedate=8 जुलाई 2012|url-status=live}}</ref> === 2003 – 2008 === 2003 में, ऋतिक रोशन, जिन्हें अक्सर "इंडियाज मोस्ट कम्प्लीट एक्टर" के रूप में वर्णित किया जाता है, उन्होंने सभी को चौंका दिया और एक बार फिर साबित कर दिया कि वह सिर्फ अपने खूबसूरत लुक के लिए नहीं जाने जाते हैं। ऐसा तब हुआ जब उन्होंने कोइ ... मिल गया<ref>{{cite news|url=http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=209&catName=MjAwMw==|title=Box Office 2003|accessdate=4 मार्च 2009|archiveurl=https://archive.today/20120709080324/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=209&catName=MjAwMw==|archivedate=9 जुलाई 2012|url-status=live}}</ref> में एक बौद्धिक रूप से अक्षम लड़के की भूमिका को निःसंकोच रूप से निबंधित किया था। तरण आदर्श ने [[बॉलीवुड हंगामा]] पर अपनी समीक्षा में कहा, “ऋतिक रोशन को अपनी दमदार परफॉर्मेंस के साथ शो अपने नाम करना जानते हैं। एक मानसिक रूप से विकलांग व्यक्ति की भूमिका कोई आसान बात नहीं है, लेकिन अभिनेता इसे बेहद सरलता से निभाया है। वह शून्य से नायक की दिनचर्या को असाधारण रूप से अच्छी तरह से निभाते है। एक अभिनेता के रूप में, वह इस शानदार प्रदर्शन के साथ आसमान की ऊंचाइयों को छू रहे हैं।" कोई ... मिल गया वर्ष की सबसे लोकप्रिय बॉलीवुड फ़िल्म थी, जिसने 800 मिलियन (US$ 12 मिलियन) की कमाई की, और रोशन ने सर्वश्रेष्ठ अभिनेता और सर्वश्रेष्ठ अभिनेता (आलोचक) के साथ दोनों फ़िल्मफेयर पुरस्कार जीते। अगले वर्ष, अभिनेता ने [[अमिताभ बच्चन]] और [[प्रीति जिंटा]] के साथ [[फरहान अख्तर]] की फ़िल्म [[लक्ष्य (2004 फ़िल्म)|लक्ष्य (2004)]] में सहयोग किया, जो 1999 के कारगिल युद्ध की घटनाओं पर स्थापित एक कहानी है। फ़िल्म के लिए उन्हें [[फिल्मफेयर|फ़िल्मफेयर]] और ज़ी सिने समारोह में सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का नामांकन प्राप्त हुआ। बीबीसी के मनीष गज्जर ने ऋतिक की बहुमुखी प्रतिभा और लापरवाह युवाओं से एक दृढ़ और साहसी सैनिक के रूप में उनके परिवर्तन की प्रशंसा की थी। तरण आदर्श ने फ़िल्म की समीक्षा में लिखा, “लक्ष्य,<ref>{{cite news|url=http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=210&catName=MjAwNA==|title=Box Office 2004|accessdate=4 मार्च 2009|archiveurl=https://archive.today/20120524181613/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=210&catName=MjAwNA==|archivedate=24 मई 2012|url-status=live}}</ref> निस्संदेह ऋतिक रोशन की फ़िल्म है। इस तरह का प्रदर्शन एक बार में आता है और पूरे अटलांटिक से सर्वश्रेष्ठ के साथ प्रतिस्पर्धा कर सकता है। जिस सहजता के साथ ऋतिक पात्र में फिसलते हैं वह अद्भुत है और इसका परिणाम अविश्वसनीय है। यदि वह लक्ष्यहीन नौजवान के रूप में प्यारे है, तो वह अधिकारी के रूप में सराहनीय है।" फ़िल्म समीक्षक देवेश शर्मा ने साझा किया,"यह फ़िल्म ऋतिक रोशन की है। यह लक्ष्यहीन बोलचाल, नौसिखिया कैडेट, रॉ भर्ती, या कठोर योद्धा हो, वह करण के जीवन के हर दृश्य और चरण में जीवन की सांस लेता है।"<ref>{{cite news|url=http://www.indiafm.com/movies/review/7019/index.html|title=Koi... Mil Gaya: Movie Review|accessdate=8 अगस्त 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20051121091655/http://www.indiafm.com/movies/review/7019/index.html|archive-date=21 नवंबर 2005|url-status=live}}</ref> 2006 में ऋतिक दो बार बड़े पर्दे पर मुखातिब हुए थे। नई रिलीज़ के साथ, साल में अंत में '[[आई सी यू (2006 फ़िल्म)|आय सी यू]]' में एक कैमियो में नज़र आये थे। उन्होंने राकेश रोशन के सुपर हीरो प्रोडक्शन कृष में [[प्रियंका चोपड़ा]] के साथ सह-कलाकार के रूप में काम किया, जो फ़िल्म [[कोई मिल गया|कोई ... मिल गया]] का अगला भाग है। इस फ़िल्म में वह दोहरी भूमिका में नज़र आये। प्रोडक्शन से पहले, अभिनेता ने अपने किरदार में उड़ने की आवश्यकता को देखते हुए, टोनी चिंग से केबल वर्क सीखने के लिए चाइना का दौरा किया था। उन्हें प्रोडक्शन के दौरान कई चोट भी लगी थी। इस दौरान उनके दाहिने पैर का हैमस्ट्रिंग फट गया था और अपना अंगूठा और पैर का अंगूठा तोड़ दिया था। लेकिन इसकी भरपाई हो गयी क्योंकि क्रिश 2006 की 1.17 बिलियन (यूएस $ 17 मिलियन) की विश्वव्यापी कमाई के साथ दूसरी सबसे अधिक कमाई करने वाली बॉलीवुड फ़िल्म बन गई। इसके लिए उन्हें 2007 स्क्रीन और अंतर्राष्ट्रीय भारतीय फ़िल्म अकादमी पुरस्कारों में सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के पुरस्कार से सम्मानित किया गया। ऋतिक का क्रिश भारत का संभवतः एकमात्र और सबसे सफल सुपरहीरो चरित्र है।<ref name="BoxOffice2006">{{cite news|url=http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=212&catName=MjAwNg==|title=Box Office 2006|accessdate=4 मार्च 2009|archiveurl=https://archive.today/20120630164624/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=212&catName=MjAwNg==|archivedate=30 जून 2012|url-status=live}}</ref> [[धूम २ (2006 फ़िल्म)|धूम 2 (2006)]]<ref>{{cite news|url=http://www.indiafm.com/movies/review/12546/index.html|title=Dhoom 2: Movie Review|accessdate=24 नवंबर 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724143636/http://www.indiafm.com/movies/review/12546/index.html|archive-date=24 जुलाई 2008|url-status=live}}</ref> में एक मास्टर चोर के रूप में अपनी भूमिका के लिए ऋतिक ने सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए अपना तीसरा फ़िल्मफेयर पुरस्कार जीता जिसमें ऐश्वर्या राय, बिपाशा बासू और [[अभिषेक बच्चन]] सह-कलाकार के रूप में नज़र आये थे। उन्होंने इस भूमिका के लिए 12 पाउंड (5.4 किलो) वज़न घटाया था, और स्केटबोर्डिंग, स्नो बोर्डिंग, रोलरबलैडिंग और सैंड सर्फिंग भी सीखा था। अभिनेता ने उद्योग में शैली और एक्शन को नए सिरे से परिभाषित किया, नए बेंचमार्क स्थापित करते हुए खुद को एक प्रमुख एक्शन स्टार के रूप में खुद की जगह बना ली है। धूम 2 की अपनी समीक्षा में राजीव मसंद ने लिखा, "ऋतिक उन दुर्लभ अभिनेताओं में से एक हैं, जो न केवल बेहद प्रतिभाशाली हैं, बल्कि उन्हें विद्युतीकरण उपस्थिति का आशीर्वाद भी मिला है। वह फ़िल्म के कई चुनौतीपूर्ण स्टंट दृश्यों में खुद को झोंक देते हैं - स्काइडाइविंग, सैंड-सर्फिंग, स्कूबा-डाइविंग, रोलर-ब्लेडिंग, बंजी-जंपिंग जैसे सभी स्टंट वह यह बेहद सटीक अंदाज़ में निभाते है। चाहे वह एक्शन दृश्यों में हो, या गानों में, चाहे वह ऐश्वर्या के साथ रोमांस कर रहे हो या किसी चट्टान से कूद रहे हो, उनसे अपनी आंखे हटाना नामुमकिन है। वह काफी सरल है, धूम 2 का दिल,आत्मा और सब कुछ है।" लगभग 1.5 बिलियन (US $ 22 मिलियन) की कमाई के साथ, धूम 2 अब तक की सबसे अधिक कमाई करने वाली भारतीय फ़िल्म बन गई। सन 2007 में आई मेलोड्रामा [[ओम शांति ओम]] में, उन्होंने कई बॉलीवुड सितारों के साथ एक गीत में कैमियो किया।<ref name="BoxOffice2006"/> सन 2008 में, ऋतिक को आशुतोष गोवारिकर की जोधा अकबर में कास्ट किया गया था, जो मुगल सम्राट जलालुद्दीन मुहम्मद अकबर (ऋतिक द्वारा अभिनीत) और राजपूत राजकुमारी जोधा बाई ([[ऐश्वर्या राय]] द्वारा अभिनीत) के बीच शादी की सुविधा का आंशिक रूप से काल्पनिक लेखा है। गोवारिकर का मानना था कि ऋतिक के पास एक राजा की भूमिका निभाने के लिए जरूरी लुक और काया है। भूमिका के लिए, ऋतिक ने तलवार चलाना और घुड़सवारी के साथ-साथ और उर्दू की भी शिक्षा ली थी। जोधा अकबर ने दुनिया भर में 1.12 बिलियन (US $16 मिलियन) की कमाई की थी। ऋतिक के प्रदर्शन ने उन्हें चौथा [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार|फ़िल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]] के साथ-साथ रूस के कज़ान में गोल्डन मिनबर इंटरनेशनल फ़िल्म फेस्टिवल में उनका पहला अंतर्राष्ट्रीय पुरस्कार "सर्वश्रेष्ठ अभिनेता" मिला था। आलोचक आमतौर पर ऋतिक के प्रदर्शन की सराहना करते थे। बीबीसी ने उनकी समीक्षा करते हुए कहा था कि "खूबसूरत राय काफी आश्वस्त हैं, लेकिन रोशन के राजसी प्रदर्शन का जादू है, यह शुरूवात से अंत तक उनकी फ़िल्म है।" ऋतिक ने वर्ष 2008 में इसी नाम की फ़िल्म से लोकप्रिय आइटम नंबर "क्रेज़ी 4" में उपस्थिति के साथ साल का अंत किया था।<ref>{{cite news|url=http://boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=all_time_earners|title=All Time Earners Inflation Adjusted|accessdate=4 मार्च 2009|archiveurl=https://archive.today/20120707075048/http://boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=all_time_earners|archivedate=7 जुलाई 2012|url-status=dead}}</ref> === 2009 – 2012 === ऋतिक ने 2009 में जोया अख्तर की लक बाय चांस में एक अतिथि की भूमिका निभाई थी और इतने कम समय में भी भारी प्रभाव पैदा करने के लिए, क्रिटीक्स उनसे बेहक़द प्रभावित नज़र आई। राजीव मसंद ने फ़िल्म के लिए अपनी समीक्षा में कहा, "ऋतिक रोशन कभी निराश नहीं करते हैं, फ़िल्म का वह दृश्य जिसमें वह अपनी कार के अंदर से सड़क पर खड़े नटखट लड़के को जवाब देते हैं, वह एक ऐसे अभिनेता है जिसे बातचीत करने के लिए संवाद की आवश्यकता नहीं है।" ऋतिक ने रोमांटिक थ्रिलर काइट्स (2010) में भी अभिनय किया है। काइट्स ने रिकॉर्ड-तोड़ 3000 स्क्रीन्स पर ओपनिंग की थी और उत्तरी अमेरिकी टॉप 10 में जगह बनाने वाली पहली बॉलीवुड फ़िल्म बन गयी थी।<ref>{{cite web|url=http://www.mumbaimirror.com/index.aspx?page=article&sectid=30&contentid=200811192008111902151766911b9e476&sectxslt=section|title="Roshan Raahein"|date=20 नवंबर 2008|access-date=27 अगस्त 2013|archive-url=https://www.webcitation.org/65qQP26YH?url=http://www.mumbaimirror.com/index.aspx?page=article|archive-date=1 मार्च 2012|url-status=dead}}</ref> इसके बाद रोशन ने निर्देशक संजय लीला भंसाली के साथ नाटक [[गुजारिश|गुज़ारिश (2010)]] पर काम किया, जिसमें उन्होंने क्वाड्रिप्लेगिया से पीड़ित पूर्व जादूगर एथन मस्कारेन्हास की भूमिका निभाई थी, जो सालों के संघर्ष के बाद इच्छामृत्यु के लिए अपील दायर करते हैं। अपनी भूमिका को बेहतर समझने के लिए, उन्होंने पैरापलीजिक रोगियों के साथ बातचीत की थी। अपने शब्दों में, "मैं रोगियों के साथ छह घंटे बिताता था, शुरू में सप्ताह में एक बार और फिर महीने में एक बार। मैं यह समझने के लिए जाता था कि वे क्या करते हैं, वे क्या सोचते हैं, उनकी जरूरतें क्या हैं। उन्होंने मुझे बहुत सारी चीजें सिखाई हैं।" उन्होंने फ़िल्म के लिए जादूई स्टंट सीखने के लिए एक यूक्रेनी जादूगर से ट्रेनिंग ली थी, और इस भाग के लिए अपना वज़न बढ़ाया था। फ़िल्म समीक्षक मीना अय्यर ने लिखा, "ऋतिक रोशन एक भावनात्मक पावरहाउस हैं, जो अपनी अंबर रंग की आंखों का उपयोग करके पीड़ा, क्रोध, प्यार और बेबसी को व्यक्त करते हैं। एक दशक लंबे करियर में उनके सर्वश्रेष्ठ प्रदर्शन के साथ, ऋतिक अगले सीज़न में हर पुरस्कार अपने नाम कर सकते हैं।"<ref>{{cite news|url=http://www.indiafm.com/movies/review/12415/index.html|title=Krrish: Movie Review|accessdate=22 जून 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060701214420/http://www.indiafm.com/movies/review/12415/index.html|archive-date=1 जुलाई 2006|url-status=live}}</ref> ऋतिक 2011 में [[ज़ोया अख़्तर|ज़ोया अख्तर]] की कॉमेडी-ड्रामा [[ज़िंदगी न मिलेगी दोबारा|ज़िंदगी ना मिलेगी दोबारा]] में अभय देओल और फरहान अख्तर के साथ तीन दोस्तों के रूप में दिखाई दिए थे, जहाँ वह बैचलर ट्रिप के दौरान अपने मन की दुविधा को दूर करते हैं। ज़ोया, जो ऋतिक को अपना पसंदीदा अभिनेता मानती हैं, उन्हें एक अपटाउन वर्कहोलिक की भूमिका में कास्ट करती है, जो शुरुआत में शर्मीला और संयमित होते हैं और इस ट्रिप के दौरान उसकी मुलाकात अपने प्यार से होती है जो उसे ज़िन्दगी का हर पल जीना सिखाती है। यह उनके द्वारा चुना गया फ़िल्म का एक बहुत ही दिलचस्प विकल्प था। फ़िल्म के साउंडट्रैक के लिए, ऋतिक जो संगीतकारों के एक परिवार से भी तालुख रखते हैं, उन्होंने अपने सह-कलाकारों और मारिया डेल मार फर्नांडीज़ के साथ "सेनोरिटा" गाना रिकॉर्ड किया था। ज़िन्दगी ना मिलेगी दोबारा को सकारात्मक समीक्षा के साथ रिलीज़ किया गया था और ऋतिक के अभिनय की काफी प्रशंसा की गई थी। इस फ़िल्म ने दुनियाभर में ₹1.53 बिलियन (US $22 मिलियन) की कमाई की थी। उनके प्रदर्शन के लिए उन्हें सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए एक और फ़िल्मफेयर पुरस्कार के लिए नामांकित किया गया था। कोमल नाहटा ने फ़िल्म की समीक्षा में कहा, “ऋतिक रोशन बेहद खूबसूरत नज़र आ रहे हैं और बहुत ही शानदार अभिनय किया हैं। वह पूरी तरह से चरित्र में घुल गए है। उनका नृत्य, निश्चित रूप से, अविश्वसनीय हैं।" उस वर्ष बाद में, उन्होंने फरहान अख्तर की डॉन 2 में एक विशेष भूमिका निभाई थी।<ref>{{cite news|url=http://www.indiafm.com/movies/review/7151/index.html|title=Lakshya: Movie Review|accessdate=18 जून 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20051102123557/http://www.indiafm.com/movies/review/7151/index.html|archive-date=2 नवंबर 2005|url-status=live}}</ref> सन 2012 में उन्हें माननीय अमिताभ बच्चन की हिट फ़िल्म [[अग्निपथ (2012 फ़िल्म)|अग्निपथ]] के रीमेक में देखा गया था। इस फ़िल्म ने बॉलीवुड के सबसे पहले दिन की कमाई के रिकॉर्ड को तोड़ दिया, और दुनिया भर में 1.93 बिलियन (यूएस $28 मिलियन) की कमाई की थी। ऋतिक ने अग्निपथ के पहले ही दिन 25 करोड़ की कमाई की साथ भारतीय सिनेमा में इतिहास रच दिया था। यह ऋतिक रोशन की स्टार पावर और प्रतिभा का प्रमाण है। फ़र्स्टपोस्ट के एक समीक्षक ने सोचा कि ऋतिक "अग्निपथ में जान और आत्मा फूंकते हैं।" एक अन्य आलोचक लिखते हैं, “ऋतिक एक आश्चर्यजनक रूप से मंत्रमुग्ध कर देने वाले प्रदर्शन के साथ आते है। वह विजय दीनानाथ चौहान के अनुभवी के चित्रण का अनुकरण नहीं करते हैं। इसके बजाय, वह चरित्र को अपने विशिष्ट अंदाज़ में पेश करते हैं। अग्निपथ केवल इस तथ्य को दोहराता है कि ऋतिक एक बेहतर और संपूर्ण कलाकार के रूप में विकसित हुए हैं। यकीनन, प्रतिष्ठित चरित्र में उनका प्रदर्शन में सिटी बजाने वालो को व्यस्त रखने की क्षमता रखता है।" अभिनेता को एक और फ़िल्मफेयर नामांकन और ड्रामा में सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए लगातार तीसरे स्टारडस्ट पुरस्कार के साथ पुरस्कृत किया गया था, जो पहले गुज़ारिश और ज़िंदगी ना मिलेगी दोबारा के लिए जीता था। सर्वसम्मत प्रतिक्रिया यह थी कि ऋतिक रोशन के अलावा कोई अन्य कलाकार इस भूमिका के साथ न्याय नहीं कर सकता था। === 2013 - वर्तमान तक === ऋतिक रोशन क्रिश फ़िल्म शृंखला की तीसरी किश्त [[क्रिश 3|क्रिश 3 (2013)]] में दिखाई दिए थे। कोमल नाहटा ने फ़िल्म में तीन अलग-अलग किरदार निभाने के लिए ऋतिक की सराहना की है। अनुपमा चोपड़ा ने लिखा, "यह एक कठिन काम है और कोई भी ऋतिक रोशन से बेहतर नहीं कर सकता है। वह सबसे ईमानदार और बेहद खूबसूरत है। और जब आप उन्हें उस काले नकाब में मुंबई की सुरक्षा करते हुए देखते हैं, तो उनकी सरहाना करने से खुद को रोक नहीं पाते है। यह फ़िल्म अंततः ऋतिक रोशन की है।" अभिनेता को सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए अपना ग्यारहवां फ़िल्मफ़ेयर नामांकन मिला। क्रिश 3 ने दुनिया भर में 2.91 बिलियन (यूएस $ 42 मिलियन) की कमाई की थी, जो अब तक का सबसे अधिक कमाई करने वाली भारतीय फ़िल्म है। 2014 की एक्शन कॉमेडी [[बैंग बैंग]] में अपने अभिनय के लिए ऋतिक रोशन को बारवा [[फ़िल्मफ़ेयर]] नामांकन मिला। यह फ़िल्म 2010 की हॉलीवुड रिलीज़ नाइट एंड डे की आधिकारिक रीमेक है और उस समय की सबसे महंगी बॉलीवुड फ़िल्मों में से एक थी। एक सनकी गुप्त एजेंट की भूमिका निभाते हुए जो एक आतंकवादी को पकड़ने की साजिश रचता है, ऋतिक रोशन फ़िल्म में एक फ्लाइबोर्डिंग स्टंट करने वाले पहले अभिनेता बन गए थे। [[थाईलैंड]] में फ़िल्मांकन करते समय, उन्हें एक स्टंट दुर्घटना से सिर में चोट लगी और एक क्रॉनिक सबडुरल हेमाटोमा को राहत देने के लिए मस्तिष्क की सर्जरी की गई। इस फ़िल्म ने वैश्विक टिकट की बिक्री में (3.4 बिलियन (यूएस $49 मिलियन) की कमाई की, जो सबसे अधिक कमाई करने वाली भारतीय फ़िल्मों में से एक है। आशुतोष गोवारीकर की [[मोहनजो दरो|मोहन जोदारो (2016)]] में एक किसान की भूमिका निभाने वाले ऋतिक रोशन को उस समय में एक भारतीय अभिनेता के लिए रिकॉर्ड-तोड़ पारिश्रमिक दिया गया था। उन्होंने अपनी भूमिका के लिए "फुर्तीला" और "चुस्त" काया को प्राप्त करने के लिए तीन महीने का प्रशिक्षण लिया था। ऋतिक रोशन को अगली बार संजय गुप्ता की [[काबिल|काबिल (2017)]] में [[यामी गौतम]] के साथ देखा गया था, जो एक नेत्रहीन व्यक्ति के बारे में एक रोमांटिक थ्रिलर है जो अपनी नेत्रहीन पत्नी के बलात्कार का बदला लेता है। अपने चित्रण में प्रामाणिकता सुनिश्चित करने के लिए, ऋतिक ने खुद को चार दिनों के लिए एक कमरे में बंद कर लिया और लोगों से संपर्क करने से परहेज किया। दर्शकों को रोहन के रूप में उनका किरदार बेहद पसंद आया और जिस सहजता के साथ उन्होंने एक दृष्टिहीन व्यक्ति की भूमिका निभाई उसे काफ़ी सरहाया गया। बॉलीवुड लाइफ की एक समीक्षा ने ऋतिक के प्रदर्शन के बारे में कहा, "काबिल ऋतिक का सबसे अच्छा प्रदर्शन है क्योंकि वह बाहरी उपस्थिति के बारे में चिंता नहीं करते हैं और रोहन को पूरी ईमानदारी के साथ निभाने के लिए उसमें घुल गए हैं।" एक अन्य हिंदुस्तान टाइम्स समीक्षा में कहा गया, "यह शुरुआती शब्द से ऋतिक की फ़िल्म है। वह लगभग हर दृश्य में है, और वह कार्यवाही के नियंत्रण में है।" === वर्तमान === वर्ष 2019 में, ऋतिक ने दर्शकों (या सिनेमा प्रेमियों) का दो एकदम विपरीत फ़िल्मों के साथ मनोरंजन किया है। पहली फ़िल्म "[[सुपर 30]]" थी, जो पटना स्थित गणित प्रतिभा आनंद कुमार पर आधारित एक बायोपिक थी। दूसरी फ़िल्म '[[वार]]' में अभिनेता ने एक खुफिया एजेंट की भूमिका निभाई थी। सुपर 30 के लिए, ऋतिक को ज़बरदस्त ट्रांसफॉर्मेशन से गुज़रना पड़ा था। जिसके लिए उन्होंने भाषा सीखने व आनंद कुमार की बॉडी लैंग्वेज सीखने के लिए 3 महीने का वक़्त बिताया था और साथ ही इसके लिए वज़न भी बढ़ाया था। अभिनेता को उनके शानदार प्रदर्शन और भावनात्मक रूप से आकर्षक अभिनय देने के लिए सम्मानित किया गया है। [[दैनिक जागरण]] द्वारा की गई फ़िल्म की समीक्षा में लिखा गया "ऋतिक रोशन को पहली बार इस तरह के एक साधारण अवतार में पेश किया गया है, जो पूरी तरह सफल रहा है।" सराहना की कतार में शामिल होते हुए, [[नवभारत टाइम्स]] ने लिखा; “ऋतिक रोशन, आनंद कुमार के किरदार के सार को समझते हैं और इसके साथ पूरी तरह से मेल खाते हैं। ऋतिक हमें एक ऐसे सफ़र पर ले जाता है जो आंसुओं के साथ उम्मीद दे जाता है।" एक प्रसिद्ध फ़िल्म समीक्षक भावना सोम्या ने ऋतिक की परफॉर्मेंस के बारे में बात करते हुए साझा किया, “जब ऋतिक रोशन स्क्रीन पर होते हैं तो आप किसी ओर की तरफ़ नहीं देख सकते! ऋतिक दर्शकों से अपने सभी किरदार के साथ एक विशेष रिश्ता बनाते आये हैं लेकिन इस बार आनंद सर के साथ उन्होंने हमेशा के लिए हमारे दिलों में खास जगह बना ली है।" यह फ़िल्म एक व्यावसायिक सफलता के रूप में उभरकर सामने आई है, जो भारतीय बॉक्स ऑफिस पर 171 करोड़ और अंतरराष्ट्रीय स्तर पर 39 करोड़ के साथ दुनियाभर में 210 करोड़ से अधिक की कमाई करने में सफ़ल रही है। यही नहीं, "सुपर 30" पहली बॉलीवुड फ़िल्म है जिसे आठ राज्यों में टैक्स फ्री घोषित किया गया है। बिहार से शुरू करते हुए, सुपर 30 को [[राजस्थान]], [[उत्तर प्रदेश]], [[गुजरात]], [[महाराष्ट्र]], [[दिल्ली]], [[जम्मू-कश्मीर]] और [[हरियाणा]] जैसे राज्यों में भी टैक्स फ्री कर दिया गया था। ऋतिक की अगली रिलीज़ वॉर थी, जहाँ उन्होंने एक बार फिर अपने धूम 2 के निर्माता आदित्य चोपड़ा के साथ मिलकर काम किया है। इस फ़िल्म में ऋतिक अपनी दमदार बॉडी, ब्लैक एंड वाइट बाल और अपराजेय औरा सहित अविस्मरणीय लुक में नज़र आये थे। उन्होंने आनंद कुमार से कबीर की भूमिका में ढलने के लिए लगभग दो महीने में चुनौतीपूर्ण ट्रांसफॉर्मेशन के साथ सभी को आश्चर्यचकित कर दिया था। बॉलीवुड लाइफ द्वारा लिखा गया कि, “ऋतिक का किरदार कबीर एक ही समय पर शांत और तीव्र है। वह अपने करिश्मा के साथ फ़िल्म को आगे बढ़ाते हैं।" फ़िल्म कम्पैनियन की [[अनुपमा चोपड़ा]] ने कहा कि "विशेष एजेंट कबीर के रूप में, अभिनेता ने अपने अविश्वसनीय अद्भुत लुक और स्टाइल को फिर से एक्टिव कर दिया है, ठीक वैसा जो उनकी डेब्यू फ़िल्म [[कहो ना प्यार है|कहो ना ... प्यार है]] और [[धूम 2]] देखने मिला था।" ऋतिक की परफॉर्मेंस को हाईलाइट करते हुए, बॉलीवुड हंगामा ने साझा किया, “ऋतिक रोशन बहुत ही शानदार लग रहे हैं और उनका प्रदर्शन उत्कृष्ट है। वह हर फ्रेम में शानदार लग रहे हैं।" स्पॉटबॉय ने लिखा कि, “ऋतिक खुद के लिए, बॉलीवुड में सबसे हैंडसम अभिनेता में से एक है। यह समय एक बार फिर इस शख्सियत के लिए खड़ा होने का है जिन्होंने अपनी प्रतिभा के साथ वॉर को इस मुकाम पर पहुंचा दिया है।” भारतीय स्क्रीन पर 317 करोड़ और अंतर्राष्ट्रीय क्षेत्र में लगभग 13.5 मिलियन डॉलर की कमाई के साथ, "वॉर" ने मौजूदा बॉक्स ऑफिस रिकॉर्ड तोड़ते हुए, भारतीय सिनेमा में अब तक की सबसे बड़ी ओपनर बन गई है। साथ ही, वर्ष 2019 की सबसे बड़ी ग्रॉसर और ऋतिक रोशन के लिए उच्चतम ग्रॉसर बनते हुए कई अन्य रिकॉर्ड अपने नाम कर लिए है। == कलात्मकता == ऋतिक रोशन ने अपनी पहली फ़िल्म [[कहो ना प्यार है|कहो ना… प्यार है]] की सफलता के बाद ही मीडिया की सुर्खियों में अपनी जगह बनाई थी। उससेपहले, ऋतिक जानबूझकर लाइमलाइट से दूरी बनाते हुए, चुपचाप अपने डेब्यू के लिए खुद को तैयार कर रहे थे। जिस दिन उनकी पहलीफ़िल्म रिलीज़ हुई, दर्शकों और मीडिया से उनके प्रति एकमत प्रतिक्रिया यह थी कि 'एक स्टार का जन्म हो गया है।' एक अभिनेता के रूपमें अद्वितीय काम नैतिकता, सरासर ईमानदारी, प्रतिभा और प्रतिबद्धता के माध्यम से, उन्होंने हिंदी फ़िल्म हीरो को प्रभावी ढंग सेपरिभाषित किया है। [[फिज़ा]] (2000) और [[मिशन कश्मीर]] (2000) में कट्टरपंथी युवा से ले कर लक्षय (2004) में एक देशभक्त तक, [[कोई मिल गया]] (2013) मेंएक छात्र से ले कर [[सुपर 30]] (2019) में एक [[शिक्षक]] तक, [[धूम 2]] (2006) में एक चोर से ले कर [[जोधा अकबर (2008 फ़िल्म)|जोधा अकबर]] (2008) में एक राजा तक, [[क्रिश]] (2006) में एक रहस्यमय सुपरहीरो से ले कर [[वॉर (फ़िल्म)|वॉर]] (2019) में एक खुफिया अधिकारी तक, ऋतिक ने विभिन्न फ़िल्मों में अपनेप्रदर्शन के साथ भारतीय सिनेमा में बहुत योगदान दिया है। ऋतिक की फ़िल्मोग्राफी केवल भारत के मेट्रो शहरों या टियर २ और टियर ३ शहरों तक सीमित नहीं है, बल्कि विदेशों में भी ऋतिक का बोलबाला है। मल्टी टैलेंटेड सुपरस्टार सिंगल स्क्रीन के साथ-साथ मल्टीप्लेक्स के दर्शकों के बीच भी लोकप्रिय है। वह पैन इंडिया फैन बेस और स्टारडम के साथ भारत के सबसे पसंदीदा सुपरस्टार बन गए है। == परोपकार और व्यापार == ऋतिक रोशन का समाज-सेवी रूप और उनके उदारकार्यों के प्रति योगदान सराहनय है। मानवता के लिए उनके व्यक्तिगत अनुभव, पर्दे पर निभाये गए किरदारों में दिखाई देता है। उन किरदारों के लिए ऋतिक ने खूब अध्ययन और मेहनत की है और स्क्रीन पर उचित तरीके से निभाया है। सिनेमा की शक्ति के माध्यम से अपने समर्थन और उत्तेजक संवेदनशीलता को व्यक्त करने के अलावा, ऋतिक ने हमेशा मानव हित कीसेवा के प्रति भी हाथ बढ़ाया है। साल 2002 में [[कोई मिल गया]] की तैयारी के दौरान, अभिनेता ने फ़िल्म में एक विशेष छात्र की भूमिका निभाई थी और तभी से दिलखुश विशेष आवश्यकताओं [[स्कूल]] के माध्यम से विशेष बच्चों के कल्याण और विकास में भाग लेते आये है।अपनी 2010 की फ़िल्म [[गुजारिश]] के लिए, अभिनेता ने स्क्रीन पर अपनी विशेष क्षमताओं को प्रतिध्वनित करने के लिए 5 पैराप्लेगिक लोगों के साथ ट्रेनिंग ली थी। तभी से, ऋतिक उन व्यक्तियों की जरूरतों के लिए आर्थिक रूप से योगदान प्रदान कररहे है। साल 2016 में, [[काबिल]] में एक नेत्रहीन व्यक्ति की भूमिका निभाने के बाद, हरे-आंखों वाले सुपरस्टार ने अपनी आँखें दान करने कानिर्णय लिया है। ऋतिक ने देश भर के थिएटर मालिकों से विशेष रूप से दिव्यांग के लिए अनुकूल सिनेमा हॉल विकसित करने की भीअपील की थी, जो आज एक वास्तविकता है। ऋतिक ने न केवल अपने हर ऑनस्क्रीन अनुभव को रियल लाइफ में तब्दील किया हैं, उन्होंने अपने निजी जीवन से भी चैरिटी के लिएप्रेरणा ली है। हकलाने की समस्या से झुझते हुए, ऋतिक 'द इंडियन स्टैमरिंग एसोसिएशन' के साथ मिलकर बेहद करीब से काम कर रहेहै। इसके अतिरिक्त, उन्होंने हकलाने वाले बच्चों के इलाज के लिए नानावती भाषण केंद्र में भी एक उदार दान किया है। एक वैश्विक नागरिक के रूप में, रोशन ने यूनिसेफ के साथ 'सस्टेनेबल डेवलपमेंट गोल्स' प्रोजेक्ट पर भी काम किया है। == एचआरएक्स == 2013 में, [[ऋतिक रोशन|ऋतिक]] ने अपना खुद का फिटनेस और स्पोर्ट्स ब्रांड 'एचआरएक्स' लॉन्च किया था जो अब वॉलमार्ट परिवार का हिस्सा है।साल 2019 में, एचआरएक्स फ़िल्म्स (फ़िल्मक्राफ्ट प्रोडक्शंस का एक प्रभाग) के साथ निर्माता की टोपी पहनते हुए, ऋतिक ने अपनेब्रांड को एक कदम आगे बढ़ाया, इस बैनर के तहत निर्मित पहली फ़िल्म [[सुपर 30]] थी। == मीडिया में == ऋतिक रोशन अपनी लोकप्रियता के साथ [[बॉलीवुड]] में सबसे अधिक फीस लेने वाले अभिनेताओं में से हैं। साल 2014 में डेलीन्यूज एंड एनालिसिस ने उन्हें बॉलीवुड में "सबसे अधिक बैंकबल स्टार" के रूप में श्रेय दिया था। साल 2019 में, हिंदुस्तान टाइम्सने उन्हें वर्ष का सबसे अधिक लाभदायक स्टार का शीर्षक दिया था। सबसे हाई-प्रोफाइल भारतीय हस्तियों में से एक, उन्हें 2001 मेंफोर्ब्स द्वारा सबसे शक्तिशाली भारतीय फ़िल्म सितारों में से एक नामित किया गया था। साल 2019 में, ऋतिक को फोर्ब्सइंडिया की टॉप 20 सबसे प्रभावशाली हस्तियों में सूचीबद्ध किया गया था। ऋतिक रोशन नियमित रूप से यूके की पत्रिका ईस्टर्न आई में 50 सबसे सेक्सी एशियाई पुरुषों की सूची में शामिल हैं, जिसमें वहकई बार टॉप में अपनी जगह बना चुके हैं। उन्होंने अगस्त 2019 में 'टॉप 5 मोस्ट हैंडसम मैन इन द वर्ल्ड' <ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/entertainment/hrithik-roshan-on-being-named-worlds-most-handsome-man-thankful-for-title-but-its-not-really-an-achievement-7181331.html|title=Hrithik Roshan on being named world's most handsome man|date=18 Aug 2019|access-date=5 मई 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20191130201334/https://www.firstpost.com/entertainment/hrithik-roshan-on-being-named-worlds-most-handsome-man-thankful-for-title-but-its-not-really-an-achievement-7181331.html|archive-date=30 नवंबर 2019|url-status=live}}</ref> और 'मोस्ट रूपवान मैनऑफ द दशक' की सूची में भी शीर्ष स्थान हासिल किया है। अपने अविश्वसनीय लुक के साथ, ऋतिक को एक सेक्स सिंबल और भारत का एक स्टाइल आइकन माना जाता है। उन्होंने 2010 मेंटाइम्स ऑफ इंडिया की 50 सबसे वांछनीय पुरुषों की सूची में शीर्ष स्थान हासिल किया और कई वर्षों तक शीर्ष पांच में स्थान पर रहेहै। जीक्यू के भारतीय संस्करण ने उन्हें कई बार बॉलीवुड में सर्वश्रेष्ठ कपड़े पहनने वाले पुरुषों की सूची में शामिल किया है। 2006 में, [[यूनाइटेड किंगडम]] में "बॉलीवुड लेजेंड्स" के नाम से उनका गुड्डा लॉन्च किया गया था 2011 में जब ऋतिक का मोम का पुतला, लंडन के प्रतिष्ठित मेडम तुसाद में स्थापित किया गया था तब वह यंगेस्ट इंडियन एक्टर थे जिनको यह उपलब्धि मिली थी, और वो एक ऐतिहासिक पल था जिसे भारतीय उत्सव के रूप में मनाया गया और जिसने अपने आप में इक मिसाल कायम की है। प्रतिमा के संस्करणों को दुनिया भर में उनकी लोकप्रियता के कारण [[न्यूयॉर्क]], वाशिंगटन और दुनिया के अन्य शहरों के मैडम तुसाद संग्रहालयों में स्थापित किया गया था। दुबई के अम्यूजमेंट पार्क के एक राइड को उनकी लोकप्रिय फ़िल्म क्रिश के नाम से नवाज़ा है। इस राइड के लिए, ऋतिक अंतिम चरण तक व्यक्तिगत रूप से कांसेप्ट के विकास में शामिल थे। ऋतिक को यूनाइटेड किंगडम में प्रकाशित बच्चों की पुस्तक - स्टोरीज़ फॉर बॉयज़ हु डेरड टू बी डिफरेंट में एक उल्लेख मिला है। ऋतिक एकमात्र भारतीय अभिनेता हैं जिन्हें बराक ओबामा, जैकी चैन, यवेस सैंट लॉरेंट, रिकी मार्टिन जैसी वैश्विक हस्तियों के साथ संबोधितकिया जाता हैं। हालही में ऋतिक के नाम एक और उपलब्धि हासिल हुई है. तमिल नाडु के कक्षा 6 के वैल्यू एजुकेशन किताब में उनके नाम का एक मिसाल के रूप में उल्लेख किया गया है। उस बुक में सेल्‍फ कॉन्फिडेंस नाम का एक चैप्‍टर है जिसमें ऋतिक के सफर के बारे में बताया गया है। ऋतिक सिर्फ अपनी शक्ल और प्रतिभा के लिए नहीं जाने जाते हैं, ऋतिक अपने नैतिकता, मूल्यों और अधिक महत्वपूर्ण अपनेव्यावसायिकता के लिए भी जाने जाते हैं। == फ़िल्मी करियररितिक के फिल्‍मी करियर की शुरूआत मुख्‍य अभिनेता के तौर पर फिल्‍म 'कहो ना प्‍यार है' से हुई थी जो कि उस समय सुपरहिट हुई थी। इस फिल्‍म के निर्देशक स्‍वयं उनके पिता राकेश रोशन थे। इस फिल्‍म ने बॉक्‍स ऑफिस पर सफलता के खूब झंडे गाड़े। इस फिल्‍म ने उन्‍हें रातोंरात स्‍टार बना दिया। इस फिल्‍म में उनके द्वारा निभाए गए डबल रोल के लिए उन्‍हें सर्वश्रेष्‍ठ नवोदित अभिनेता का फिल्‍मफेयर पुरस्‍कार और सर्वश्रेष्‍ठ अभिनेता का भी फिल्‍मफेयर पुरस्‍कार मिला। इसके बाद उन्‍होंने कई फिल्‍मों में काम किया जो कि फ्लाप हो गईं लेकिन फिल्‍म 'कोई मिल गया' ने उनके करियर मे नई जान भर दी और फिल्‍म के साथ साथ रितिक के अभिनय ने तो सभी का दिल जीत लिया। == {{main|ऋतिक रोशन के फ़िल्मों की सूची}} == यह भी देखिये == * [[भारतीय अभिनेताओं की सूची]] {{s-start}} {{s-ach|aw}} |- ! colspan = "3" style = "background: # DAA520;" | [[फिल्मफेयर पुरस्कार|फ़िल्मफेयर पुरस्कार]] |- {{s-bef|before=[[Rahul Khanna]] <br /> for ''[[Earth (1998 film)|1947 Earth]]''}} {{s-ttl|title=[[Filmfare Best Male Debut Award|Best Male Debut]] <br /> for ''[[Kaho Naa... Pyaar Hai]]'' |years=2001}} {{s-aft|after=[[Tusshar Kapoor]] <br /> for ''[[Mujhe Kucch Kehna Hai]]'' }} |- |- {{s-bef|before=[[Sanjay Dutt]] <br /> for ''[[Vaastav: The Reality]]''}} {{s-ttl|title=[[Filmfare Best Actor Award|Best Actor]] <br /> for ''[[Kaho Naa... Pyaar Hai]]'' |years=2001}} {{s-aft|after=[[Aamir Khan]] <br /> for ''[[Lagaan]]''}} |- |- {{s-bef|before=[[Shahrukh Khan]] <br /> for ''[[Devdas (2002 film)|Devdas]]''}} {{s-ttl|title=[[Filmfare Best Actor Award|Best Actor]] <br /> for ''[[Koi... Mil Gaya]]''|years=2004}} {{s-aft|after=[[Shahrukh Khan]] <br /> for ''[[Swades]]''}} |- |- {{s-bef|before=[[Ajay Devgan]] <br /> for ''[[Company (film)|Company]]''}} {{s-ttl|title=[[Filmfare Critics Award for Best Performance|Best Actor (Critics)]] <br /> for ''[[Koi... Mil Gaya]]''|years=2004}} {{s-aft|after=[[Pankaj Kapoor]] <br /> for ''[[Maqbool]]''}} |- |- {{s-bef|before=[[Amitabh Bachchan]] <br /> for ''[[Black (film)|Black]]''}} {{s-ttl|title=[[Filmfare Best Actor Award|Best Actor]] <br /> for ''[[Dhoom 2]]''|years=2007}} {{s-aft|after=[[Shahrukh Khan]] <br /> for ''[[Chak De India]]''}} |- |- {{s-bef|before=[[Shahrukh Khan]] <br /> for ''[[Chak De India]]''}} {{s-ttl|title=[[Filmfare Best Actor Award|Best Actor]] <br /> for ''[[Jodhaa Akbar]]''|years=2009}} {{s-aft|after= TBD}} {{end}} ==इन्हें भी देखें== * [[ऋतिक रोशन के फ़िल्मों की सूची]] * [[मनोज बाजपेयी]] * [[अमिताभ बच्चन]] * [[अक्षय कुमार]] * [[सनी देओल]] * [[अजय देवगन]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} == बाहरी कड़ी == {{Commonscat|Hrithik Roshan|ऋतिक रोशन}}[https://www.influentialstars.co.in इंफ्लुएंशल स्टार्स] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210316062425/https://www.influentialstars.co.in/ |date=16 मार्च 2021 }} पर [https://www.influentialstars.co.in/2021/01/hritik-roshan-in-hindi.html ह्रितिक रोशन]{{Dead link|date=मई 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * {{imdb name|id=0004335}} * [https://web.archive.org/web/20190728225516/https://www.bollywoodhungama.com/celebrity/hrithik-roshan/ ऋतिक रोशन] [[बॉलीवुड हंगामा]] पर {{फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार}} {{आई आई एफ ए सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार}} [[श्रेणी:1974 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भारतीय पुरुष आवाज अभिनेताओं]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्म अभिनेता]] [[श्रेणी:भारतीय बाल कलाकार]] [[श्रेणी:मुंबई के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय कलाकार]] eaow9t60jkbnfkrzn9slevg6r33eine वार्ता:आरामाईक 1 114191 6555678 6552477 2026-05-23T20:57:53Z The Sorter 845290 /* स्थानान्तरण अनुरोध 14 मई 2026 */ 6555678 wikitext text/x-wiki == स्थानान्तरण अनुरोध 14 मई 2026 == {{नाम बदलें/dated|अरामी भाषा}} [[:आरामाईक]] → {{no redirect|अरामी भाषा}} – यह भाषा अराम क्षेत्र से है, जिसका उल्लेख बाइबिल में कई बार किया गया है।<ref>{{Cite web|url=https://www.bible.com/bible/1683/2KI.7.5.HINOVBSI|title=2 राजा 7:5|website=YouVersion}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bible.com/bible/1683/2CH.16.7.HINOVBSI|title=2 इतिहास 16:7|website=YouVersion}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bible.com/bible/1683/HOS.12.12.HINOVBSI|title=होशे 12:12|website=YouVersion}}</ref> इसके अलावा, "आरामाईक" भी अंग्रेज़ी शब्द के सटीक नहीं है। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 19:03, 14 मई 2026 (UTC) kdtdzoyyp69asj3cf6cr4uq54wzq6pk वार्ता:सचिन (अभिनेता) 1 126890 6555626 2935652 2026-05-23T16:57:11Z The Sorter 845290 6555626 wikitext text/x-wiki {{वार्ता शीर्षक}} == स्थानान्तरण अनुरोध 23 मई 2026 == {{नाम बदलें/dated|सचिन पिलगाँवकर}} [[:सचिन (अभिनेता)]] → {{no redirect|सचिन पिलगाँवकर}} – पूरा नाम।<ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/entertainment/bollywood-sachin-pilgaonkar-revealed-about-satish-shah-painful-life-before-death-sarabhai-vs-sarabhai-actor-kidney-transplant-for-wife-madhu-ws-akln-9778044.html|title='आज दोपहर सतीश शाह का मैसेज आया...' सचिन पिलगांवकर का बड़ा खुलासा, पत्नी के लिए करवाया था किडनी ट्रांसप्लांट|website=News18|date=25 अक्टूबर 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/entertainment/news-from-bollywood/sachin-pilgaonkar-got-a-refrigerator-as-remuneration-for-his-role-in-sholay-instead-of-money/articleshow/123709939.cms|title=एक्टर जिन्हें 5 साल की उम्र में मिला था नैशनल अवॉर्ड, 'शोले' में काम के बदले फीस नहीं थमाया गया था रेफ्रिजरेटर|website=नवभारत टाइम्स|date=5 सितंबर 2025}}</ref> [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 16:57, 23 मई 2026 (UTC) djp7894k8yhfioqkqx2wtbpb56e72uu राजपूत रेजिमेंट 0 145354 6555675 6153289 2026-05-23T20:07:12Z ~2026-25314-04 926433 /* */ delivering the purported dispersal of the unknown png image being mischievously used as the Rajput an various Ai-generated concerns 6555675 wikitext text/x-wiki राजपूत रेजीमेंट [[भारतीय सेना]] का एक सैन्य-दल है। यह प्राथमिक रूप से [[राजपूत]],<ref> {{cite book|title=Living Up to Heritage: History of the Rajput Regiment, 1947-1970, Volume 2|url=https://books.google.co.in/books?id=QmbePs-M2TgC&dq=brahmins+percent+rajput+regiment&source=gbs_navlinks_s|publisher=Lancer Publishers|author=Mustasad Ahmad|year=1997|isbn=1897829035, 9781897829035}} </ref>,50 प्रतिशत और अन्य 50 प्रतिशत [[मुस्लिम]] <ref> {{cite book|title=Valour and Sacrifice: Famous Regiments of the Indian Army |url=https://books.google.co.in/books?id=xLrTzZd0j1kC&dq=muslim+percent+rajput+regiment&source=gbs_navlinks_s||publisher=Allied Publishers|author=Gautam Sharma|year=1990|isbn=817023140X, 9788170231400}} </ref>, [[अहीर]]<ref name="VK Shrivastava: Infantry, a Glint of the Bayonet">{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=rQwzogFr1NgC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false | title=Infantry, a Glint of the Bayonet | publisher=Lancer Publishers | author=V. K. Shrivastava | year=2000 | pages=135 | isbn=9788170622840}}</ref>, [[गुर्जर]]<ref name="Gautam Sharma">{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=xLrTzZd0j1kC&pg=PA123&dq=rajput+regiment&hl=en&sa=X&ei=gKyKVcuOC5OouwTV3a3ICA&ved=0CEMQ6AEwCA#v=onepage&q=rajput%20regiment&f=false | title=Valour and Sacrifice: Famous Regiments of the Indian Army | publisher=Allied Publishers | author=Gautam Sharma | year=1990 | pages=137 | isbn=9788170231400 | access-date=20 जून 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160325223930/https://books.google.co.in/books?id=xLrTzZd0j1kC&pg=PA123&dq=rajput+regiment&hl=en&sa=X&ei=gKyKVcuOC5OouwTV3a3ICA&ved=0CEMQ6AEwCA#v=onepage&q=rajput%20regiment&f=false | archive-date=25 मार्च 2016 | url-status=live }}</ref> और [[बंगाली]] जैसी जतियों से बनी है।<ref name="Infantry, a Glint of the Bayonet">{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=rQwzogFr1NgC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false | title=Infantry, a Glint of the Bayonet | publisher=Lancer Publishers | author=V. K. Shrivastava | year=2000 | pages=135 | isbn=9788170622840 | access-date=20 जून 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160331220547/https://books.google.co.in/books?id=rQwzogFr1NgC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false | archive-date=31 मार्च 2016 | url-status=live }}</ref> द्वितीय विश्व युद्ध के समय तक इसमे 50% राजपूत व 50% मुस्लिम राजपूतो की भागीदारी थी।<ref>{{cite web | url=http://indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTemp2PLargeTC1C.aspx?MnId=xUNKF/75S5ZT1qK8ssQ9oA==&ParentID=mzSiG5v9OK6979svHScEQg==&flag=XS7jincDSDz7GogyAYBIPQ== | title=Brief History - The Rajput Regimental Centre Fatehgarh | publisher=Indian Army Official web site | work=Indian Army Web Portal | accessdate=24 June 2015 | author=Indian Army | archive-url=https://web.archive.org/web/20190109125358/https://indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTemp2PLargeTC1C.aspx?MnId=xUNKF%2F75S5ZT1qK8ssQ9oA%3D%3D&ParentID=mzSiG5v9OK6979svHScEQg%3D%3D&flag=XS7jincDSDz7GogyAYBIPQ%3D%3D | archive-date=9 जनवरी 2019 | url-status=dead }}</ref> जिसमें बाद में बदलाव किया गया था। {{Infobox military unit |unit_name= राजपूत रेजीमेंट |image= |caption= |dates= 1778 से आज तक |country={{flagicon|India}} [[भारत]] |allegiance= |branch= [[भारतीय सेना]] |type= पैदल सेना |role= |size=23 बटालियन |command_structure= |garrison=फतेहगढ़, [[उत्तर प्रदेश]] |garrison_label=रेजीमेंट केंद्र |nickname= |patron= |motto=''सर्वत्र विजय'' |colors=''बोल बजरंग बली की जय'' |colors_label= युद्ध घोष |march= |mascot= |battles= |anniversaries= |decorations=1 [[परम वीर चक्र]], 1 [[अशोक चक्र]], 5 परम विशिष्ट सेवा मेडल, 7 [[महावीर चक्र]]s, 12 [[कीर्ति चक्र]]s, 5 अति विशिष्ट सेवा मेडल, 58 [[वीर चक्र]]s, 20 [[शौर्य चक्र]]s 4 युद्ध सेवा मेडल, 67 [[सेना मेडल]]s, 19 विशिष्ट सेवा मेडल, 1 द्वितीयक विशिष्ट सेवा मेडल, 1 [[पद्म श्री]] |battle_honours='''आज़ादी के बाद''' नौसेरा, जोजी ल, खिनसार, मधुमती नदी, बेलोनिया, खानसामा और अखौरा <!-- Commanders --> |ceremonial_chief= |ceremonial_chief_label= |colonel_of_the_regiment= |colonel_of_the_regiment_label= |notable_commanders= <!-- Insignia --> |identification_army_no._series_starts_from-29 |identification_symbol=3 अशोक के पत्तों के मध्य विपरीत दिशा में रखी हुयी कटारों का जोड़ा |identification_symbol_label=रेजीमेंट का बिल्ला (चिन्ह) |identification_symbol_2=[http://i211.photobucket.com/albums/bb309/hammersfan_01/Tartans/Rajput.jpg राजपूत] |identification_symbol_2_label=Tartan }} == इतिहास == राजपूतो द्वारा ब्रिटिश भारतीय सेना में सहयोग की शुरुआत सन 1778 में तब हुई, जब 31वीं रेजीमेंट ( बंगाल नेटिव इनफ़ेंट्री) में तीसरी बटालियन बनी थी। 2 अन्य बटालियन (पहली व दूसरी) 1778 में बनाई गईं थी। तीसरी बटालियन ने ही [[हैदर अली]] से युद्ध में कुड्डालोर जीता था। उनकी इसी बहदुरी के लिए "विपरीत दिशाओं मे बने कटारों " का राज चिन्ह प्रदान किया गया था, जो आज तक राजपूत रेजीमेंट का बिल्ला है। पहली बटालियन ने दिल्ली के युद्ध में इंपेरियाल कोर्ट में मराठों की मौजूदा शक्ति को तोड़कर रख दिया था। भरतपुर की घेराबंदी में भी बटालियन सक्रिय थी जिसमे लगभग 400 सैनिक खेत रहे व 50% घायल हुये थे। गुरखा शक्ति के खिलाफ अंग्रेजों के अभियान को भी पहली व चौथी बटालियन ने संभाला था। राजपूतों की सभी बटालियन (पहली, दूसरी, तीसरी, चौथी व पाँचवीं) "आंग्ल-सिख युद्ध" में सिखों के खिलाफ लड़ी थीं। गुजरात युद्ध में 5वीं बटालियन ने सिखों के 3 ठिकाने हथिया लिए थे। 1857 की क्रांति परमुखतः सेना की बंगाल रेजीमेंट से शुरू हुयी थी, उस समय दूसरी, तीसरी व चौथी बाटलीयनों को अस्थायी रूप में भंग कर दिया गया था। पहली बटालियन सागर में खज़ानों व शस्त्रागारों की सुरक्षा हेतु मुस्तैद रही व उनकी इस भूमिका के एवज़ में "लाइट इंफेंटरी" की उपाधि दी गयी। लखनऊ रेजीमेंट ने लखनऊ रेजीडेंसी की सफल सुरक्षा में योगदान दिया जिसके फलस्वरूप उन्हें 8 विक्टोरिया क्रॉस प्रदान किए गए व हर सैनिक को तमगा दिया गया। पहली बटालियन ने 1876 में क्वीन्स रेजीमेंट व रॉयल रेजीमेंट का सम्मान हासिल किया था। {{भारतीय सेना के पैदल सेना दल}} ==संदर्भ सूत्र== [[श्रेणी:भारतीय सेना]] [[श्रेणी:भारतीय सेना के सैन्य-दल]] [[श्रेणी:भारतीय सेना की रेजिमेंट]] 6ugzhcn18kta9tzqzy1u3taupc8pydc ईराक का ध्वज 0 152492 6555823 2429136 2026-05-24T08:25:36Z The Sorter 845290 6555823 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक ध्वज | Name = इराक़ | Nickname = | Morenicks = | Image = Flag of Iraq.svg | Use = 111111 | Proportion = | Adoption = | Design = | Designer = | Type = राष्ट्रीय }} '''इराक़ का ध्वज''' [[इराक़]] का [[राष्ट्रीय ध्वज]] है। {{राष्ट्रीय ध्वज}} [[श्रेणी:इराक़]] [[श्रेणी:ध्वज]] 25id5dow9pq7e6gs27ljwxq92qjeymi भारतीय इतिहास तिथिक्रम 0 158978 6555873 6163300 2026-05-24T09:28:54Z The Sorter 845290 6555873 wikitext text/x-wiki [[भारत]] के इतिहास की महत्वपूर्ण घटनाएं तिथिक्रम में। ;भारत के इतिहास के कुछ कालखण्ड * [[सिंधु घाटी सभ्यता]] का काल : (3300-1700 ईस्वी पूर्व के बीच) : * [[हड़प्पा]] काल : (1700-1300 ईस्वी पूर्व के बीच) : * आर्य सभ्यता का काल : (1500-500 ईस्वी पूर्व के बीच) * [[बौद्ध धर्म|बौद्ध काल]] : (563-320 ईस्वी पूर्व के बीच) : * [[मौर्य राजवंश|मौर्य काल]] : (321 से 184 ईस्वी पूर्व के बीच) : * [[कुषाण राजवंश|कुषाण काल]] : (30-250 ई.) * '''हुण काल''' : (490 - 542 ई.) * [[गुप्त राजवंश|गुप्तकाल]] : (240 ईस्वी से 800 ईस्वी तक के बीच) : * [[मैत्रक राजवंश]] : (475 - 864 ई.) * [[चावडा राजवंश|चप या चावडा काल]] : (690 -942 ई.) * [[गुर्जर-प्रतिहार राजवंश| गुर्जर प्रतिहार काल]] : (725-1036 ई.): * मध्यकाल : (600 ईस्वी से 1800 ईस्वी तक) : * अंग्रेजों का औपनिवेशिक काल : (1760-1947 ईस्वी पश्चात) * स्वतन्त्र और विभाजित भारत का काल : (1947 से प्रारंभ) ==ईसा पूर्व== * '''2500 - 1800''': सिंधु घाटी सभ्यता * '''599''': [[महावीर स्वामी]] का जन्म * '''563''' : [[गौतम बुद्ध]] का जन्म, 483 ईसा पूर्व में निर्वाण प्राप्त। * '''327-26''': सिकन्दर द्वारा भारत की खोज एवं यूरोप व भारत के मध्य भूमि मार्ग की शुरुआत। * '''269-232''': [[सम्राट अशोक]] का काल * '''261''': [[कलिंग]] का युद्ध * '''57''': विक्रम काल की शुरुआत * '''30''': दक्कन में [[सातवाहन वंश]] का आरम्भ तथा दक्षिण में पांड्य का शासन। ==ईसवी सन== * '''78''': [[शक]] संवत का आरम्भ * '''320''': गुप्त काल का आरम्भ * '''360''': [[समुद्रगुप्त]] ने संपूर्ण उत्तर भारत तथा दक्कन के अधिकांश भाग को जीत लिया। * '''380-413''': [[चंद्रगुप्त विक्रमादित्य]] का शासन, [[कालिदास]] का काल * '''606-647''': [[हर्षवर्धन]] का शासन * '''629-645''': [[ह्वेनसांग]] का भारत आगमन [[711]] - [[मुहम्मद बिन कासिम]] के नेतृत्व में अरबों का [[सिंध]] प्रदेश पर आक्रमण [[1191]]- [[तराइन का प्रथम युद्ध]] में [[पृथ्वीराज चौहान]] द्वारा [[मुहम्मद गोरी]] की पराजय [[1192]]- [[तराइन का द्वितीय युद्ध]]। [[पृथ्वीराज चौहान]] की पराजय और मृत्यु [[1221]]- [[चंगेज खाँ]] द्वारा प्रथम [[मंगोल]] आक्रमण [[1336]]- दक्षिण भारत में [[विजयनगर]] राज्य की स्थापना। [[1343]]- दक्षिण भारत में [[बहमनी]] राज्य की स्थापना। [[1398]]- [[तैमूर]] लंग द्वारा [[भारत]] पर आक्रमण [[1469]]- [[गुरुनानक]] का जन्म [[1498]]- [[20 मई]] को [[वास्कोडिगामा]] का समुद्र मार्ग से [[भारत]] पहुँचना। [[1526]]- [[पानीपत का प्रथम युद्ध]]। बाबर द्वारा इब्राहिम लोदी की पराजय, उत्तर भारत में मुगलों की स्थापना। [[1556]]- [[पानीपत का द्वितीय युद्ध]], [[1565]]- [[तालीकोटा का युद्ध]], [[जजिया]] का अंत [[1576]]- [[हल्दीघाटी का युद्ध]] में [[अकबर]] ने [[महाराणा प्रताप]] को हराया। [[1600]]- [[इस्ट इंडिया कंपनी]] की स्थआपना। [[1605]]- [[अकबर]] की मृत्यु, [[सूरत]] में अंगरेजों द्वारा प्रथम कोठी की स्थापना। [[1627]]- [[शिवाजी]] का जन्म। [[1668]]- [[सूरत]] में फ्रांसिसियों की प्रथम फैक्ट्री। [[1680]]- [[शिवाजी]] की मृत्यु [[1707]]- [[औरंगजेब]] की मृत्यु, गुरुगोविंद सिंह की मृत्यु। [[मुगल वंश]] का पतन आरंभ। [[1714]]- [[बालाजी विश्वनाथ]] द्वारा [[पेशवा]] वंश की स्थापना [[1739]]- [[नादिरशाह]] का [[भारत]] पर आक्रमण तथा [[मयूर सिंहासन]] को [[ईरान]] ले जाना। [[1751]]- [[अर्काट]] का घेरा। [[1757]]- [[पलासी का युद्ध]], [[क्लाइव]] ने [[सिराजुद्दौला]] को हराया [[1760]]- [[बांडीबास का युद्ध]], [[भारत में फ्रांसिसि शक्ति]] का अंत [[1761]]- [[पानीपत का तृतिय युद्ध]]। [[त1764]]- [[बक्सर का युद्ध]], [[बंगाल]] में [[द्वैध शासन]]। [[1773]]- [[रेगुलेटिंग ऐक्ट]] पारित [[1799]]- [[चतुर्थ मैसूर युद्ध]], [[टीपू सुल्तान]] की मृत्यु, [[मैसूर]] का विभाजन, [[रणजीत सिंह]] द्वारा [[लाहौर]] पर अधिपत्य [[1818]]- [[चतुर्थ आंग्ल-मराठा युद्ध]]। [[1833]]- [[ब्रह्मसमाज]] के संस्थापक [[राजा राम मोहन राय]] की मृत्यु [[1835]]- [[मैकाले]] के सुझाप पर [[अंगरेजी]] को शिक्षा का माध्यम घोषित किया गया। [[1853]]- [[बंबई]] से [[थाणे]] तक की पहली [[रेल]] लाइन का उद्घाटन [[कलकत्ता]] से प्रथम तार का उद्घाटन == १८५७ पश्चात == [[1857]]- प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम की शुरुआत [[मद्रास]], [[कलकत्ता]] और [[बंबइ]] विश्वविद्यालय के स्थापना की घोषणा। [[1858]]- [[इस्ट इंडिया कंपनी]] के शासन का अंत ; [[भारत]] का प्रशासन [[ब्रिटेन]] की रानी के हाथ में चला गया। इसके लिए [[इस्ट इंडिया कंपनी]] को भारी मुआवजा दिया गया। [[1861]]- में [[रवींद्रनाथ टैगोर]] और [[मोतीलाल नेहरु]] का जन्म [[1869]]- [[गुजरात]] के [[पोरबंदर]] में [[2 अक्टूबर]] को [[महात्मा गाँधी]] का जन्म। [[1876]]- स्वामी [[दयानंद सरस्वति]] द्वारा [[आर्य समाज]] की स्थापना। [[1884]]- [[3 दिसम्बर]] को [[राजेन्द्र प्रसाद]] का जन्म। [[1885]]- [[इंडियन नेशनल कांग्रेस]] की स्थापना। [[28 दिसम्बर]] को [[व्योमेस चंद्र बनर्जी]] की अध्यक्षता में [[बंबइ]] में पहला अधिवेशन। [[1889]]- [[१४ नवंबर]] को [[जवाहर लाल नेहरु]] का जन्म। [[1891]]-[[डाक्टर भीमराव अम्बेडकर का जन्म]] [[1905]]- [[बंगाल विभाजन]], [[स्वदेशी आंदोलन]] की शुरुआत। [[23 मार्च]]- सांप्रदायिक अलगाव के विरुद्ध कलकत्ता में 10 हजार हिंदू और मुसलिम विद्यार्थियों का संयुक्त जुलुस निकाला गया। [[1906]]- [[६ अक्टूबर]]- [[ढाका]] में [[अखिल भारतीय मुसलिम लीग]] की स्थापना की गई। [[1907]]- [[कांग्रेस]] का [[सूरत अधिवेशन]]। यहाँ कांग्रेस के नरमदलिए और उग्रवादी गुटों में झड़प होने के कारण अधिवेशन को बीच में ही स्थगित कर देना पड़ा। इसके उपरांत [[१९०८]] से [[१९१६]] के [[लखनऊ]] अधिवेशन में पुनः मिलने तक उग्रवादी धड़ा कांग्रेस से अलग रहा। [[1908]]- अप्रैल- [[खुदीराम बोस]] और [[प्रफुल्ल चाकी]] द्वारा अँग्रेज़ मैजिस्ट्रेट [[किंग्सफोर्ड]] को मारने की कोशिश। इस बम हमले में किंग्सफोर्ट की बग्घी में लौट रही कैनेडी महिलाएं मारी गई। [[2 जून]]- [[बाड़ा डकैती कांड]]। [[पुलीन दास]] के नेतृत्व में संगठित क्रांतिकारी संगठन [[ढाका अनुशीलन समिति]] का अंगरेजों के खिलाफ यह पहला बड़ा अभियान था। [[1909]]- इंडियन काउंसिल ऐक्ट या [[मार्ले मिंटो सुधार]] लागू। [[1911]]- [[बंगाल]] का पुनः एकीकरण। [[भारत]] की राजधानी [[कलकत्ता]] से [[दिल्ली]] स्थानांतरित कर दी गई। [[1916]]- [[होमरुल लीग]] की स्थापना, [[कांग्रेस]] तथा [[मुसलिम लीग]] में [[लखनउ समझौता]]। [[1919]]- [[13]] अप्रैल [[अमृतसर]] में [[जालियाँवालाबाग़ हत्याकांड]]। रॉलेट एक्ट जारी। मांटेग्यु चेम्सफोर्ड सुधार [[1920]]- [[महात्मा गाँधी]] द्वारा [[असहयोग आंदोलन]] का आरंभ, [[बाल गंगाधर तिलक]] की मृत्यु [[1922]]- [[संयुक्त प्रांत]] में [[चौरीचौरा हत्याकांड]] 4 फरवरी [[1925]]- [[चितरंजन दास]] की मृत्यु, [[काकोरी कांड]] [[1927]]- [[साइमन कमीशन]] का [[भारत]] आगमन, कांग्रेस द्वारा बहिष्कार, लाला लाजपत राय की मृत्यु [[नेहरु रिपोर्ट]] प्रकाशित। [[1929]]- [[२६ जनवरी]]- [[लाहौर अधिवेशन]] में [[कांग्रेस]] ने पूर्ण स्वराज का प्रस्ताव पास किया। [[1930]]- [[६ अप्रैल]]- [[महात्मा गाँधी]] द्वारा [[डांडी मार्च]] प्रथम [[गोलमेज सम्मेलन]]। [[1931]]- [[गाँधी इरविन समझौता]], दूसरा [[गोलमेज सम्मेलन]] [[1935]]- [[गवर्मेंट ऑफ इंडिया ऐक्ट]] पारित। [[1937- प्रांतीय स्वायत्त सत्ता का आरंभ, [[1941]]- [[सुभाष चंद्र बोस]] का [[भारत]] छोड़कर जाना। [[रवींद्रनाथ टैगोर]] की मृत्यु। [[1942]]- [[[[८ अगस्त]]- इंडियन नेशनल कांग्रेस]] द्वारा भारत छोड़ो प्रस्ताव पास [[1943]]- [[बिहार]] का [[अकाल।]], [[सुभाष चंद्र बोस]] द्वारा [[आजाद हिंद फौज]] का [[सिंगापुर]] में गठन। [[1945]]- [[शिमला सम्मेलन]], [[बेबल योजना]] की असफलता, [[लाल किला]] में [[आजाद हिंद फौज]] के सैनिक अधिकारियों पर मुकदमा। [[1946]]- [[कैबिनेट मिशन]] [[भारत]] आया। केंद्र में अंतरिम सरकार की स्थापना। [[दिल्ली]] में [[9 दिसम्बर]] को [[संविधान सभा]] का आरंभ। == १९४७ पश्चात == [[1948]]- [[३० जनवरी]]- [[महात्मा गाँधी]] की हत्या। [[1949]]- [[29 नवम्बर]] को [[भारतीय संविधान]] पर हस्ताक्षर [[1950]]- [[२६ जनवरी]]- [[भारत]] [[गणतंत्र]] बना [[15 दिसम्बर]]- [[सरदार पटेल]] की मृत्यु [[1951]]- [[1 अप्रैल]]- प्रथम [[पंचवर्षिय योजना]] का आरंभ [[1952]]- प्रथम आम चुनाव- 1953- [[29 मई]]- [[शेरपा तेनसिंग[[29 मई]]- और [[एडमंड हिलेरी]] का [[माउँट एवरेस्ट]] पर विजय। [[1954]]- [[20 अप्रैल]]- [[भारत]] [[चीन]] के बीच [[पंचशील समझौता]] [[1957]]-[[6 दिसंबर]]- [[भारत रत्न बोधिसत्व डा.भीम राव अम्बेडकर का मृत्यु]] [[1959]]- [[राजस्थान]] के [[नागौर]] से [[पंचायती राज]] का सुभारंभ। [[1961]]- [[गोवा]] मुक्ति [[1962]]- [[20 अक्टूबर]]-[[चीन]] का [[भारत]] पर आक्रमण। [[1963]]- [[राजेंदर प्रसाद]] का देहावसान [[28 फरवरी]] [[1964]]- पं[[जवाहरलाल नेहरु]] का निधन [[१९65]]- [[भारत पाक युद्ध]] [[१९६६]]- [[भारत]] और [[पाकिस्तान]] के बीच [[ताशकंद समझौता]]। [[ताशकंद]] शहर में [[लालबहादुर शास्त्री]] की मृत्यु। [[1967]]- चौथा आम चुनाव, अनेक राज्यों में संघ सरकार गठित। [[1969]]- [[जाकिर हुसैन]] का देहावसान [[3 मइ]]- बी.बी गीरी राष्ट्रपति निर्वाचित [[इंडियन नेशनल कांग्रेस]] का दो दलों में विभाजन। [[1973]]- [[भारत-रूस संधि]] [[9 अगस्त]], [[भारत पाक युद्ध]] 3 से [[13 दिसम्बर]] तक। [[पाकिस्तान]] की पराजय, [[बांग्ला देश]] स्वतंत्र। [[1972]]- [[पूर्वोत्तर भारत]] का पुनर्गठन [[मेघालय]] [[मणिपुर]] और [[त्रिपुरा]] राज्य बने और [[अरुणाचल प्रदेश]] तथा [[मिजोरम]] [[संघ प्रदेश]] बने। (20-21 जनवरी [[भारत बाँग्ला मैत्रि संधि]], [[भारत पाक शिमला समझौता]] [[1973]]- [[सिक्किम]] में विद्रोह, भारत द्वारा सिक्किम प्रशासन को अपने हाथ में लेना। [[भारत पाक दिल्ली समझौता]] अगस्त को। [[1974]]- [[भारत]] ने [[भूमिगत परमाणु परिक्षण]] किया। भारत और बाँगला देश में शिमला समझौता। श्री [[फखरुद्दीनअली अहमद]] भारत के नए [[राष्ट्रपति]] [[1975]]- [[नागपुर]] में प्रथम [[विश्व हिंदी सम्मेलन]] [[10 जून]]। [[सिक्किम]] [[विधान सभा]] द्वारा [[भारत में विलय]] का प्रसताव पास [[13 अप्रैल]]। [[आर्भट्ट]] के [[अंतरिक्ष]] में [[प्रक्षेपण]] के साथ [[भारत]] का अंतरिक्ष युग में प्रवेस [[19 अप्रैल]]। [[12 जून]]- [[इंदिरा गाँधी]] का [[इलाहाबाद]] [[हाइकोर्ट]] द्वारा चुनाव रद्द। [[25 जून]]- [[भारत में आपातकाल]] घोषित। [[1976]]- [[16 अप्रैल]]- [[भारत]] द्वारा [[चीन]] के लिए [[राजदूत]] का मनोनयन [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] fgvb6qbh1iii0g8c41f44htve57af21 नगर निगम 0 181347 6555893 6404222 2026-05-24T10:36:40Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555893 wikitext text/x-wiki [[File:Entrance - Municipal Corporation Building - Ridge - Shimla 2014-05-08 1577.JPG|thumb|320px|शिमला नगर निगम मुख्यालय]] '''नगर निगम''' (municipal corporation) कई [[स्थानीय सरकारों]] के प्रशासन संगठन का नाम होता है। यह अक्सर किसी [[नगर परिषद]] या ज़िले, ग्राम, बस्ती या अन्य स्थानीय शासकीय निकायों के अधीन काम करता है।<ref name=Voornetal>{{cite journal|last=Voorn, Bart, Marieke L. Van Genugten, and Sandra Van Thiel (2017)|title=The efficiency and effectiveness of municipally owned corporations: A systematic review|journal=Local Government Studies|volume=43|issue=5|pages=820–841|doi=10.1080/03003930.2017.1319360|year=2017|hdl=2066/176125|url=https://repository.ubn.ru.nl/bitstream/2066/176125/1/176125.pdf|doi-access=free|access-date=2 जनवरी 2022|archive-date=3 जून 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220603154328/https://repository.ubn.ru.nl/bitstream/handle/2066/176125/176125.pdf;jsessionid=C56797676DFCE357871C9EEF13EEE35F?sequence=1|url-status=dead}}</ref><ref name=TavaresCamoes>{{cite journal|last=Tavares, Antonio F., and Pedro J. Camoes (2007)|title=Local service delivery choices in Portugal: A political transaction costs network|journal=Local Government Studies|volume=33|issue=4|pages=535–553|doi=10.1080/03003930701417544|year=2007}}</ref><ref name=GrossiReichard>{{cite journal|last=Grossi, G., and Reichard, C. (2008)|title=Municipal corporatization in Germany and Italy|journal=Public Management Review|volume=10|issue=5|pages=597–617|doi=10.1080/14719030802264275|year=2008}}</ref> == नगर नगमों की स्थापना == कानूनी रूप से नगर निगम तब स्थापित होते हैं जब किसी नगर, बस्ती या ग्राम को स्वशासन का अधिकार दिया जाता है। यह एक [[कानूनी लिखत]] जारी कर किया जाता है, जिसे [[नगरीय अधिकारपत्र]] (municipal charter) कहा जाता है, जिसमें प्रशासन संचालन व उच्चतम नगर अधिकारियों के चुनाव या नियुक्ति की विधि स्पष्ट करी जाती है।<ref>{{cite web|url=http://www.irishstatutebook.ie/2001/en/act/pub/0037/|title=Local Government Act, 2001|work=Irish Statute Book|access-date=13 May 2014|page=§11(3), §11(4), Schedule 2|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140204040438/http://www.irishstatutebook.ie/2001/en/act/pub/0037/|archive-date=4 February 2014}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[नगरपालिका परिषद]] * [[महापौर]] * [[नगरपालिका]] * [[भारत में नगर निगमों की सूची]] * [[बांग्लादेश के नगर निगमों की सूची]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:सरकारी निगम]] [[श्रेणी:प्रकारानुसार व्यापारिक संस्थाएँ]] [[श्रेणी:नगरीय नियोजन]] [[श्रेणी:नगर निगम|*]] dqfhsnmjjm2w1vp1pk195fjcjxj98ej भारत के विदेश संबंध 0 185556 6555904 6343692 2026-05-24T11:03:34Z The Sorter 845290 6555904 wikitext text/x-wiki {{pp-protected|small=yes}} {{Multiple issues|{{more citations needed|date=June 2021}} {{Update|date=June 2021}}}} [[चित्र:Diplomatic missions of India.PNG|thumb|right|300px|{{legend|#00C000|भारत}} {{legend|#002868|[[भारत में राजनयिक मिशनों की सूची|भारतीय राजनयिक मिशन]] की मेजबानी करने वाले राष्ट्र}}]] {{भारत की राजनीति}} किसी भी देश की [[विदेश नीति]] इतिहास से गहरा सम्बन्ध रखती है। भारत की विदेश नीति भी इतिहास और [[भारतीय स्वतन्त्रता संग्राम|स्वतन्त्रता आन्दोलन]] से सम्बन्ध रखती है। ऐतिहासिक विरासत के रूप में भारत की विदेश नीति आज उन अनेक तथ्यों को समेटे हुए है जो कभी भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलन से उपजे थे। शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व व विश्वशान्ति का विचार हजारों वर्ष पुराने उस चिन्तन का परिणाम है जिसे [[महात्मा बुद्ध]] व [[महात्मा गांधी]] जैसे विचारकों ने प्रस्तुत किया था। इसी तरह भारत की विदेश नीति में [[उपनिवेशवाद]], [[साम्राज्यवाद]] व [[रंगभेद की नीति]] का विरोध महान राष्ट्रीय आन्दोलन की उपज है। [[भारत|भारत गणराज्य]] अधिकतर देशों के साथ औपचारिक राजनयिक सम्बन्ध हैं। जनसंख्या की दृष्टि से यह [[जनसंख्या के अनुसार देशों की सूची|दुनिया का सबसे बड़ा]] देश है। भारत दुनिया का सबसे बड़ा लोकतंत्रात्मक व्यवस्था वाला देश भी है और इसकी अर्थव्यवस्था विश्व की [[आर्थिक वृद्धि|बढ़ती अर्थव्यवस्थाओं]] में से एक है।<ref>{{cite web |title=Indian economic growth rate eases |trans-title=भारत की आर्थिक विकास दर संतोषपरक |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7120343.stm |publisher=बीबीसी न्यूज़ |date=३० नवम्बर २००७ |accessdate=२४ जून २०१४ |language=अंग्रेज़ी |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225052019/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7120343.stm |archive-date=25 दिसंबर 2018 |url-status=live }}</ref> प्राचीन काल में भी भारत के समस्त विश्व से व्यापारिक, सांस्कृतिक व धार्मिक सम्बन्ध रहे हैं। समय के साथ साथ भारत के कई भागों में कई अलग अलग राजा रहे, भारत का स्वरूप भी बदलता रहा किंतु वैश्विक तौर पर भारत के सम्बन्ध सदा बने रहे। सामरिक सम्बन्धों की बात की जाए तो भारत की विशेषता यही है कि वह कभी भी आक्रामक नहीं रहा। 1947 में अपनी स्वतंत्रता के बाद से, भारत ने अधिकांश देशों के साथ सौहार्दपूर्ण संबंध बनाए रखा है। वैश्विक मंचों पर भारत सदा सक्रिय रहा है। 1990 के बाद आर्थिक तौर पर भी भारत ने विश्व को प्रभावित किया है। सामरिक तौर पर भारत ने अपनी शक्ति को बनाए रखा है और विश्व शान्ति में यथासंभव योगदान करता रहा है। [[पाकिस्तान]] व [[चीन]] के साथ भारत के संबंध कुछ तनावपूर्ण अवश्य हैं किन्तु [[रूस]] के साथ सामरिक संबंधों के अलावा, भारत का [[इजरायल]] और [[फ्रांस]] के साथ विस्तृत रक्षा संबंध है। चीन के बढ़ते अंतरराष्ट्रीय प्रभाव के कारण हाल दिनों में भारत अमेरिका संबध घनिष्ठ हुए है। भारत की विदेश नीति के निर्माण की अवस्था को निम्न प्रकार से समझा जा सकता हैः- ==स्वतन्त्रता से पहले भारत की विदेश नीति का निर्माण== यद्यपि स्वतन्त्रता से पहले भारत की विदेश नीति का विकास भारत में [[ईस्ट इण्डिया कम्पनी]] के शासनकाल में ही हुआ, लेकिन इससे पहले भी भारतीय चिन्तन में शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व, [[अहिंसा]] जैसे सिद्धान्तों के साथ-साथ [[कौटिल्य]] के चिन्तन में कूटनीतिक उपायों का भी वर्णन मिलता है। कुछ विद्वान तो आज भी यह मानते हैं कि विदेश नीति के कुछ उपकरण व साध्य कौटिल्य की ही देन है। भारत में ईस्ट इण्डिया कम्पनी के शासनकाल में अंगरेजों ने भारत की विदेश नीति का निर्धारण अपने व्यापारिक हितों की सुरक्षा व उसकी वृद्धि को ध्यान में रखकर किया था। अंग्रेजों ने [[चीन]], [[अफ़ग़ानिस्तान|अफगानिस्तान]] तथा [[तिब्बत]] को बफ़र स्टेट माना। उन्होनें चीन में भी विशेष रुचि ली और भारत-चीन सीमा का निर्धारण किया। अंग्रेजों ने [[नेफा]] (अरुणाचल प्रदेश) को भारतीय सीमा में ही रखा और [[भूटान]] व [[सिक्किम]] भारत की विदेश नीति के निर्माण की अवस्था व ऐतिहासिक विकास को विशेष महत्व दिया। उन्होंने अपने व्यापारिक शर्तों के लिए इस क्षेत्र में सुरक्षा का उत्तरदायित्व स्वयं संभाला। ===भारतीय राष्ट्रीय आन्दोलन व विदेश नीति=== भारत की विदेश नीति के आधुनिक सिद्धान्तों का निर्माण भारतीय राष्ट्रीय आन्दोलन के दौरान 1885 में [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] की स्थापना होने के बाद ही हुआ। 1885 से ही कांग्रेस ने अंग्रेजों की दमनकारी नीति का विरोध करना शुरु कर दिया और कुछ ऐसे बुनियादी सिद्धान्तों की नींव डाली जो आज भी भारत की विदेश नीति का आधार हैं। 1885 में पारित एक प्रस्ताव द्वारा कांग्रेस ने उत्तरी [[बर्मा]] को अपने क्षेत्र में मिला लेने के लिये ब्रिटेन की निन्दा की। इसी तरह 1892 में एक अन्य प्रस्ताव द्वारा भारत ने अपने आपको अंग्रेजों की [[साम्राज्यवाद|साम्राज्यवादी नीतियों]] से स्वयं को स्वतन्त्र बताया। इसी दौरान कांग्रेस ने भारत को बर्मा, अफगानिस्तान, ईरान, तिब्बत आदि निकटवर्ती राज्यों के विरुद्ध सैनिक कार्यवाही हेतु प्रयोग किये जाने पर असंतोष जताया गया। यह भारत की असंलग्नता की नीति की ही पृष्ष्ठभूमि थी। [[प्रथम विश्वयुद्ध|प्रथम विश्व युद्ध]] तक कांग्रेस का अंग्रेजों के प्रति दृष्ष्टिकोण-असंलग्नता की नीति का पालन अर्थात् ब्रिटिश नीतियों से स्वयं को [[गुट निरपेक्ष आंदोलन|दूर रखना ही रहा]]। इस दौरान कांग्रेस ने अंग्रेजों की साम्राज्यवादी व [[उपनिवेशवाद|उपनिवेशवादी]] तथा दक्षिण अफ्रीका में लाई जा रही [[रंगभेद की नीति]] का विरोध किया जो आगे चलकर आधुनिक भारत की विदेश नीति का महत्वपूर्ण उद्देश्य व सिद्धान्त बनी। प्रथम विश्व युद्ध के बाद 1921 में कांग्रेस ने घोषणा की कि ब्रिटिश सरकार की नीतियां भारत की नीतियां नहीं हैं और न ही वे किसी तरह भारत की प्रतिनिधि हो सकती। कांग्रेस ने यह भी घोषणा की कि भारत को अपने पड़ोसी देशों से कोई खतरा व असुरक्षा की भावना नहीं है। इसी कारण 1939 में [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] में कांग्रेस ने अंग्रेजी हितों के लिए शामिल होने से मना कर दिया था। 1920 में चलाए गए [[खिलाफत आन्दोलन]] में भी भारत ने मुसलमानों का साथ दिया जो आज भी भारत की अरब समर्थक विदेश नीति का द्योतक है। भारत ने हमेशा ही अरब-इजराइल संकट में अरबों का ही पक्ष लिया है। इसी दौरान कांग्रेस ने उपनिवेशवाद व साम्राज्यवाद विरोधी सम्मेलनों में भारत का प्रतिनिधित्व किया और उपनिवेशवाद के शिकार देशों के साथ मिलकर अंग्रेजों की नीतियों की निन्दा की। == वैश्विक मंच पर भारत == ===1947 से 1990: गुटनिरपेक्ष आंदोलन=== {{मुख्य|गुटनिरपेक्ष आन्दोलन}} [[File:Hermann Josef Abs - mit Adenauer und Nehru 1956.jpg|thumb|जून 1956 में पश्चिम जर्मनी की राजकीय यात्रा के दौरान चांसलर कोनराड एडेनॉयर और ड्यूश बैंक के अध्यक्ष हरमन जोसेफ एब्स के साथ नेहरू की मुलाकात।]] 1950 के दशक में, भारत ने पुरजोर रूप से [[अफ्रीका]] और [[एशिया]] में यूरोपीय उपनिवेशों की स्वतंत्रता का समर्थन किया और गुट निरपेक्ष आंदोलन में एक अग्रणी की भूमिका निभाई।<ref>{{Citation|title=The Non-Aligned Movement: Description and History|url=http://www.nam.gov.za/background/history.htm|publisher=The Non-Aligned Movement|work=nam.gov.za|date=21 सितंबर 2001|accessdate=23 अगस्त 2007|archive-url=https://www.webcitation.org/6174YxJPe?url=http://www.nam.gov.za/background/history.htm|archive-date=21 अगस्त 2011|url-status=dead}}</ref> ===1990 के बाद === हाल के वर्षों में, भारत ने क्षेत्रीय सहयोग और [[विश्व व्यापार संगठन]] के लिए एक [[दक्षिण एशियाई क्षेत्रीय सहयोग संगठन|दक्षिण एशियाई एसोसिएशन]] में प्रभावशाली भूमिका निभाई है। <ref>{{Citation|url=http://library.fes.de/pdf-files/bueros/genf/50205.pdf|title=India's negotiation positions at the WTO|format=PDF|date=November 2005|accessdate=23 अगस्त 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110913154659/http://library.fes.de/pdf-files/bueros/genf/50205.pdf|archive-date=13 सितंबर 2011|url-status=dead}}</ref> भारत ने विभिन्न बहुपक्षीय मंचों, सबसे खासकर [[पूर्वी एशिया शिखर सम्मेलन|पूर्वी एशिया के शिखर बैठक]] और [[जी-8]] 5 में एक सक्रिय भागीदारी निभाई है। आर्थिक क्षेत्र में भारत का दक्षिण अमेरिका, एशिया, और अफ्रीका के विकासशील देशों के साथ घनिष्ठ संबंध है।<ref>{{Citation|url=http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-4519133/ANALYSTS-SAY-INDIA-S-POWER.html|title=Analysts Say India'S Power Aided Entry Into East Asia Summit. &#124; Goliath Business News|publisher=Goliath.ecnext.com|date=29 जुलाई 2005|accessdate=21 नवम्बर 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110809024401/http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-4519133/ANALYSTS-SAY-INDIA-S-POWER.html|archive-date=9 अगस्त 2011|url-status=live}}</ref> === प्रत्यर्पण संधियाँ=== जनवरी 2014 तक भारत 37 देशों के साथ अपराधि‍यों के प्रत्‍यार्पण की संधि‍ कर चुका है,<ref name="pib-hin-12feb14">{{cite web | url = http://pib.nic.in/newsite/hindirelease.aspx?relid=26806 | title = भारत की 37 देशों के साथ प्रत्‍यार्पण संधि‍ है | publisher = पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार | date = 12 फ़रवरी 2014 | accessdate = 13 फ़रवरी 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140222132225/http://pib.nic.in/newsite/hindirelease.aspx?relid=26806 | archive-date = 22 फ़रवरी 2014 | url-status = live }}</ref> जिनकी सूची इस प्रकार है<ref name="pib-eng-12feb14">{{cite web | url= http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=103604 | title= ndia has Extradition Treaties in operation with 37 countries | publisher= पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार | date= 12 फ़रवरी 2014 | accessdate= 13 फ़रवरी 2014 | archive-url= https://web.archive.org/web/20140222132223/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=103604 | archive-date= 22 फ़रवरी 2014 | url-status= live }}</ref> - {{Div col|3}} # {{flag|संयुक्त राज्य अमेरिका}} # {{flag|ब्रिटेन}} # {{flag|रूस}} # {{flagicon|Switzerland}} [[स्विट्ज़रलैण्ड]] # {{flagicon|Tajikistan}} [[ताजिकिस्तान]] # {{flagicon|Uzbekistan}} [[उज़्बेकिस्तान]] # {{flagicon|UAE}} [[संयुक्त अरब अमीरात]] # {{flag|सऊदी अरब}} # {{flag|फ्रांस}} # {{flag|जर्मनी}} # {{flagicon|Spain}} [[स्पेन]] # {{flag|हांगकांग}} # {{flag|भूटान}} # {{flag|नेपाल}} # {{flag|कुवैत}} # {{flag|कनाडा}} # {{flag|ऑस्ट्रेलिया}} # {{flag|बहरीन}} # {{flag|बांग्लादेश}} # {{flag|बेलारूस}} # {{flag|बेल्जियम}} # {{flag|बुल्गारिया}} # {{flag|मिस्र}} # {{flag|दक्षिण कोरिया}} # {{flag|मलेशिया}} # {{flag|मॉरिशस}} # {{flag|मेक्सिको}} # {{flag|मंगोलिया}} # {{flag|नीदरलैंड}} # {{flag|ओमान}} # {{flag|पोलैंड}} # {{flag|पुर्तगाल}} # {{flag|दक्षिण अफ्रीका}} # {{flag|तुर्की}} # {{flag|युक्रेन}} # {{flag|वियतनाम}} {{Div col end}} == सीमावर्ती/पड़ोसी देश == 2014 में भारत के नए प्रधानमंत्री [[नरेन्द्र मोदी]] ने अपने [[नरेन्द्र मोदी का शपथ ग्रहण समारोह|शपथ ग्रहण समारोह]] में सभी [[दक्षिण एशियाई क्षेत्रीय सहयोग संगठन|सार्क]] देशों के राष्ट्राध्यक्षों को आमंत्रित करके पड़ोसियों के साथ भारत के रिश्तों में नई जान फूँक दी। इस घटना को वृहत "प्रमुख राजनयिक घटना" के रूप में भी देखा गया।<ref>{{cite web|url=http://www.firstpost.com/politics/from-potol-dorma-to-jaya-no-show-the-definitive-guide-to-modis-swearing-in-1542185.html|title=From potol dorma to Jaya no-show: The definitive guide to Modi’s swearing in|date=२६ मई २०१४|publisher=[[फर्स्टपोस्ट]]|language=अंग्रेज़ी|trans-title=|archive-url=https://web.archive.org/web/20140528234816/http://www.firstpost.com/politics/from-potol-dorma-to-jaya-no-show-the-definitive-guide-to-modis-swearing-in-1542185.html|archive-date=28 मई 2014|accessdate=२६ मई २०१४|url-status=dead}}</ref><ref name="newlease">{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/india/report-narendra-modi-s-swearing-in-offers-a-new-lease-of-life-to-saarc-1991170|title=Narendra Modi’s swearing in offers a new lease of life to SAARC|last=|first=|date=२५ मई २०१४|accessdate=२६ मई २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140527080233/http://www.dnaindia.com/india/report-narendra-modi-s-swearing-in-offers-a-new-lease-of-life-to-saarc-1991170|archive-date=27 मई 2014|publisher=डीएनए इण्डिया|editor-last=उप्पुलुरी|editor-first=कृष्ण|location=नई दिल्ली|language=अंग्रेज़ी|url-status=live}}</ref> === चीन === {{main|भारत-चीन सम्बन्ध}} {{flagicon|चीन}}{{flagicon|भारत}} [[चित्र:PM and Chinese President Xi Jinping witness signing of 3 MoUs in Ahmedabad (15275647382).jpg|thumb| अहमदाबाद में नरेंद्र मोदी के साथ चीनी राष्ट्रपति [[शी जिनपिंग]], 2014]] दोनो देशों के बीच व्यापारिक, आर्थिक, सांस्कृतिक, आदि सम्बंध होने के बावजूद पतले-से पथ पर डगमगाते हुए चलते आ रहे है। 1950 का दशक [[:en:India–Tibet relations|भारत और तिब्बत सम्बंध]] का स्वर्णिम युग था, जबतक कि चीन ने तिब्बत को [[:en:Battle of Chamdo|चामडो के जंग]] के बाद अपने [[:en:Annexation of Tibet by the People's Republic of China|क्षेत्र में मिला लिया]]। भारत फिर धीरे-धीरे तिब्बत से दूर होता गया। [[तेनजिन ग्यात्सो|दलाई लामा]] तिब्बत छोड़ भारत एक शरणार्थी बन कर आए थे, यह विषय भी चीन के साथ विवादित है। भारत-चीनी रिश्ते तबतक ठीक थे, जबतक भारत ने [[संयुक्त राष्ट्र]] द्वारा तब उस समय [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद|सुरक्षा परिषद]] की [[:en:India and the United Nations#Seeking of Permanent Seat in UNSC|अद्यक्षता का प्रस्ताव]] ठुकरा कर चीन को सौंप दिया। लेकिन रिश्ते सबसे ज़्यादा पहली बार बीसवीं सदी में ख़राब हुए थे, जब भारत और चीन के बीच में [[अक्साई चिन]] को लेकर [[1962 भारत-चीन युद्ध|1962 का युद्ध]] हुआ था, जिसमें चीन ने भारत को शिकस्त दी थी। तब एक समझौते के तहत इस निष्कर्ष पर दोनो पक्षों ने सहमति रखी, जिन्मे से एक यह थी कि जितनी ज़मीन चीन ने जंग में हासिल की, उतनी उस ज़मीन के सीमा को "[[वास्तविक नियंत्रण रेखा]]" कहा जाएगा। यह रेखा अक्साई चिन, [[लद्दाख़]] से होते हुए, [[अरुणाचल प्रदेश]] के विवादित "[[मैकमहोन रेखा|मैकमोहन रेखा]]" तक जाती है। साल [[1967 नाथू ला और चो ला संघर्ष|1967 में ना-थुला में एक सैन्य झड़प]] हुई थी, जिसमें भारत ने चीन को हरा दिया था। हालाँकि उसके 2 साल पहले [[1965 का भारत पाक युद्ध|भारत-पाकिस्तान का 1965 युद्ध]] हुआ था और भारत ने पाकिस्तान को शिकस्त दी थी। 2 साल में हालात थोड़े नाज़ुक थे, लेकिन भारत उससे जल्द ही उभर आया। 1950-70 में [[भारत-ताइवान सम्बन्ध|भारत के सम्बंध ताइवान]] के साथ भी थे, लेकिन भारत ने उससे भी दूरी बनने की शुरुआत धीरे की, और कहा कि वह [[:en:Mainland China|चीन की मुख्य भूमि]] को ही मानता है। हालां की अब दोनो के रिश्ते सुधर रहे है। चीन-भारत के रिश्ते सुधरते हुए एक नए मुक़ाम पर पहुचे, जब साल 2004 से दोनो के बीच आर्थिक सम्बंध सुधरे और वह एक-दूसरे के क़रीब आने लगे। लेकिन फिर दो ऐसी घटनाओं से स्थिति फिर बिगड़ी। [[डोकलाम विवाद 2017|2017 में डोक़लाम विवाद]] हुआ, जब चीन ने भूटान के सीमा-निकट इस क्षेत्र पर सैन्य निर्माण करने की कोशिश की। भूटान ने इसका विरोध किया, और भारत से मदद माँगी, जिसके बाद भारत ने अपनी तरफ़ से सेना को भेजा। डेढ़-दो महीने के भारत और चीन के सैन्य गतिरोध पर पूर्ण विराम लगा, और एक सैन्य विराम पर दोनो सेना-अद्यक्षो ने अपने हस्ताक्षर किए। लेकिन साल [[2020 चीन-भारत में झड़पें हुईं|2020 की गलवान घाटी में झड़प]] ने बन रहे रिश्तों को और बिगाड़ दिया; लेकिन वर्ष 2021 के मध्य जनवरी को ख़बर आई की दोनो देशों के बीच मध्यसत्ता हुई, और दोनो ही अपने-अपने पूर्व सैन्य स्थानो में लौट आए। [[2020 भारत में कोरोनावायरस महामारी|भारत में कोरोना-19 की महामारी]] ने भी रिश्तों में दरार डाली है, क्योंकि वह चीन के [[2019–20 कोरोनावायरस महामारी|वुहान शहर से ये विषाणु फैला था]], जिसने बाद में पूरे विश्व में संक्रमित हुआ, और, [[:en:COVID-19 pandemic in the United States|अमरीका]] के बाद दूसरे स्थान पर भारत को खड़ा कर दिया। चीन के साथ सम्पर्क इसलिए भी बिगड़े हुए, क्योंकि चीन पाकिस्तान की ओर ज़्यादा तरफ़दारी करता है, कश्मीर मुद्दे पर भी वह उसका समर्थन करता है। संयुक्त राष्ट्र के सुरक्षा परिषद के पाँचो अद्यक्षो में से एक होने के कारण, चीन हर बार पाकिस्तान पर कड़ी कार्यवाही के प्रस्ताव पर उसे बचा लेता है। पाकिस्तान चीन के कई बड़े परियोजना कार्यों का आर्थिक लाभ उठाने की कोशिश करता है, जिसमें से [[चीन-पाक आर्थिक गलियारा]] एक महत्वपूर्ण परियोजना है। भारत इसका कड़ा विरोध करता है, क्योंकि जो अंतराष्ट्रीय राज्यमार्ग चीन से हो कर पाकिस्तान में दाख़िल होती है, वह [[पाक-अधिकृत कश्मीर|पाकिस्तान द्वारा अधिकृत कश्मीर]] से हो कर गुज़रती है, जिसको लेकर भारत-पाकिस्तान के बीच ताना-तानी है। अभी संबंधो में नाजुकता है। === पाकिस्तान === {{main|भारत-पाकिस्तान सम्बन्ध}} {{flagicon|Pakistan}}{{flagicon|India}} उनके बीच ऐतिहासिक, सांस्कृतिक और जातीय संबंधों के बावजूद, भारत और पाकिस्तान के बीच संबंध 1947 में भारत के विभाजन के बाद से अविश्वास और संदेह के वर्षों से त्रस्त रहे हैं। भारत और उसके पश्चिमी पड़ोसी के बीच विवाद का प्रमुख स्रोत [[कश्मीर विवाद|कश्मीर संघर्ष]] रहा है। [[पठान]] आदिवासियों और पाकिस्तानी अर्धसैनिक बलों के आक्रमण के बाद, जम्मू और कश्मीर के डोगरा साम्राज्य के हिंदू महाराजा, [[महाराज हरि सिंह|हरि सिंह]] और उसके मुस्लिम प्रधान मंत्री, [[शेख़ अब्दुल्ला|शेख अब्दुल्ला]] ने नई दिल्ली के साथ एक विलय पत्र पर हस्ताक्षर किए। [[१९४७ का भारत-पाक युद्ध|पहला कश्मीर युद्ध]] भारतीय सेना द्वारा राज्य की राजधानी श्रीनगर में प्रवेश करने के बाद शुरू हुआ, ताकि क्षेत्र को हमलावर बलों से सुरक्षित किया जा सके। दिसंबर 1948 में [[नियंत्रण रेखा]] के साथ युद्ध समाप्त हो गया, जिसमें तत्कालीन रियासत को पाकिस्तान (उत्तरी और पश्चिमी क्षेत्रों) और भारत (दक्षिणी, मध्य और उत्तरपूर्वी क्षेत्रों) द्वारा प्रशासित क्षेत्रों में विभाजित किया गया था। डोगरा साम्राज्य ने इसके साथ एक ठहराव समझौते पर हस्ताक्षर किए जाने के बाद से पाकिस्तान ने [[अंगीकार पत्र (जम्मू और कश्मीर)|विलय के साधन]] की वैधता का विरोध किया। [[१९६५ का भारत-पाक युद्ध|1965 का भारत-पाकिस्तान युद्ध]] पाकिस्तान के [[ऑपरेशन जिब्राल्टर]] की विफलता के बाद शुरू हुआ, जिसे भारत द्वारा शासन के खिलाफ विद्रोह को भड़काने के लिए जम्मू और कश्मीर में घुसपैठ करने के लिए डिज़ाइन किया गया था। पांच सप्ताह के युद्ध में दोनों पक्षों के हजारों हताहत हुए। यह [[संयुक्त राष्ट्र]] (यूएन) द्वारा अनिवार्य युद्धविराम और [[ताशकन्द समझौता|ताशकंद घोषणा]] के बाद जारी होने में समाप्त हुआ। 1971 में भारत और पाकिस्तान फिर से युद्ध के लिए गए, इस बार संघर्ष [[पूर्वी पाकिस्तान]] को लेकर हो रहा है। पाकिस्तान सेना द्वारा वहां किए गए [[१९७१ का बांग्लादेश का नरसंहार|बड़े पैमाने पर अत्याचारों]] के कारण लाखों बंगाली शरणार्थी भारत में आ गए। भारत ने [[मुक्तिवाहिनी|मुक्ति वाहिनी]] के साथ मिलकर पाकिस्तान को हराया और पाकिस्तानी सेना ने पूर्वी मोर्चे पर आत्मसमर्पण कर दिया। युद्ध के परिणामस्वरूप बांग्लादेश का निर्माण हुआ। 1998 में, भारत ने [[पोखरण-2|पोखरण-द्वितीय]] परमाणु परीक्षण किया, जिसके बाद पाकिस्तान का [[चागई-१|छगई-I]] परीक्षण किया गया। फरवरी 1999 में [[लाहौर घोषणा]] के बाद, संबंधों में कुछ समय के लिए सुधार हुआ। हालांकि, कुछ महीने बाद, पाकिस्तानी अर्धसैनिक बलों और पाकिस्तानी सेना ने भारतीय कश्मीर के [[कारगिल ज़िला|कारगिल जिले]] में बड़ी संख्या में घुसपैठ की। इसने घुसपैठियों को सफलतापूर्वक खदेड़ने के लिए भारत के हजारों सैनिकों के जाने के बाद [[कारगिल युद्ध]] की शुरुआत की। हालांकि इस संघर्ष के परिणामस्वरूप भारत और पाकिस्तान के बीच पूर्ण पैमाने पर युद्ध नहीं हुआ, लेकिन दिसंबर 1999 में [[इण्डियन एयरलाइंस फ्लाइट ८१४|इंडियन एयरलाइंस की फ्लाइट 814]] के अपहरण में पाकिस्तान स्थित आतंकवादियों के शामिल होने के बाद दोनों के बीच संबंध अब तक के सबसे निचले स्तर पर पहुंच गए। जुलाई 2001 में आयोजित आगरा शिखर सम्मेलन जैसे संबंधों को सामान्य करने के प्रयास विफल रहे। [[२००१ संसद भवन हमला|दिसंबर २००१ में भारतीय संसद पर हुए हमले]], जिसके लिए पाकिस्तान को दोषी ठहराया गया था, जिसने हमले की निंदा की थी, दोनों देशों के बीच सैन्य गतिरोध का कारण बना, जो लगभग एक साल तक चला, जिससे परमाणु युद्ध की आशंका बढ़ गई। हालाँकि, 2003 में शुरू की गई एक शांति प्रक्रिया ने बाद के वर्षों में संबंधों में सुधार किया। शांति प्रक्रिया की शुरुआत के बाद से, भारत और पाकिस्तान के बीच कई विश्वास-निर्माण-उपायों (सीबीएम) ने आकार लिया है। [[समझौता एक्सप्रेस]] और दिल्ली-लाहौर बस सेवा इन सफल उपायों में से दो हैं जिन्होंने दोनों देशों के बीच लोगों से लोगों के संपर्क को बढ़ाने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई है। 2005 में श्रीनगर-मुजफ्फराबाद बस सेवा की शुरुआत और 2008 में नियंत्रण रेखा के पार एक ऐतिहासिक व्यापार मार्ग का उद्घाटन संबंधों को बेहतर बनाने के लिए दोनों पक्षों के बीच बढ़ती उत्सुकता को दर्शाता है। हालांकि मार्च 2007 में भारत और पाकिस्तान के बीच द्विपक्षीय व्यापार 1.7 बिलियन अमेरिकी डॉलर था, लेकिन 2010 तक इसके 10 बिलियन अमेरिकी डॉलर को पार करने की उम्मीद है। [[२००५ कश्मीर भूकम्प|2005 के कश्मीर भूकंप]] के बाद, भारत ने पाकिस्तानी कश्मीर और पंजाब के साथ-साथ भारतीय कश्मीर में प्रभावित क्षेत्रों में सहायता भेजी। . [[२००८ के मुंबई हमले|2008 के मुंबई हमलों]] ने दोनों देशों के बीच संबंधों को गंभीर रूप से कमजोर कर दिया। भारत ने पाकिस्तान पर अपनी धरती पर आतंकवादियों को पनाह देने का आरोप लगाया, जबकि पाकिस्तान ने इस तरह के दावों का जोरदार खंडन किया। भारत-पाकिस्तान संबंधों में एक नया अध्याय तब शुरू हुआ जब 2014 के चुनाव में जीत के बाद नई एनडीए सरकार ने दिल्ली में कार्यभार संभाला और शपथ ग्रहण समारोह में सार्क सदस्यों के नेताओं को आमंत्रित किया। इसके बाद 25 दिसंबर को भारतीय प्रधान मंत्री की अनौपचारिक यात्रा पाकिस्तानी प्रधान मंत्री नवाज शरीफ को उनके जन्मदिन पर बधाई देने और उनकी बेटी की शादी में भाग लेने के लिए। यह आशा की गई थी कि पड़ोसी के बीच संबंध सुधरेंगे लेकिन [[2016 उड़ी हमला|१८ सितंबर २०१६ को पाकिस्तानी घुसपैठियों द्वारा भारतीय सेना के शिविर पर हमले]] और बाद में भारत द्वारा [[२०१६ सर्जिकल स्ट्राइक|सर्जिकल स्ट्राइक]] ने राष्ट्रों के बीच पहले से ही तनावपूर्ण संबंधों को बढ़ा दिया। इस्लामाबाद में होने वाले सार्क शिखर सम्मेलन को भारत और अन्य सार्क सदस्यों द्वारा बहिष्कार के बाद रद्द कर दिया गया था। फरवरी 2019 में पाकिस्तान स्थित आतंकी संगठन [[जैश-ए-मोहम्मद]] से जुड़े एक आतंकवादी द्वारा सीआरपीएफ पर एक और [[२०१९ पुलवामा हमला|हमले]] के बाद इस संबंध ने और भी अधिक तोड़ दिया। भारत ने पाकिस्तान को दोषी ठहराया जिसे पाकिस्तानी प्रतिष्ठान ने नकार दिया। भारत ने [[2019 बालाकोट हवाई हमला|बालाकोट पर एक हवाई हमले]] के साथ जवाबी कार्रवाई की, एक क्षेत्र जिसका दावा और नियंत्रण पाकिस्तान द्वारा किया गया था। शांति में एक नया अध्याय प्रज्वलित हुआ, जब यह अचानक घोषित किया गया कि दोनों पक्षों की सेनाओं के बीच [[एलओसी]] के पार सीमा पार से गोलीबारी को रोकने के लिए एक पिछले दरवाजे पर शांति समझौते पर हस्ताक्षर किए गए थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/national/indo-pak-loc-truce-one-year-on-peace-prevails-news-184182|title=India-Pakistan LoC Truce: One Year On, Peace Prevails|last=Ganai|first=Naseer|date=26 February 2022|website=Outlook|trans-title=भारत-पाकिस्तान एलओसी ट्रूस: एक साल बाद, शांति कायम}}</ref> === अफ़गानिस्तान === {{main|भारत-अफ़गानिस्तान सम्बन्ध}} {{flagicon|Afghanistan}}{{flagicon|India}} [[File:Narendra Modi with Hamid Karzai.jpg|thumb|हामिद करज़ई के साथ नरेंद्र मोदी]] भारत और अफगानिस्तान ऐतिहासिक पड़ोसी रहे हैं, और बॉलीवुड और क्रिकेट के माध्यम से सांस्कृतिक संबंध साझा करते हैं। 1980 के दशक में सोवियत समर्थित लोकतांत्रिक गणराज्य अफगानिस्तान को मान्यता देने वाला भारत गणराज्य एकमात्र दक्षिण एशियाई देश था, हालांकि 1990 के दशक के अफगान गृहयुद्ध और तालिबान सरकार के दौरान संबंध कम हो गए थे। भारत ने तालिबान को उखाड़ फेंकने में सहायता की और अफगानिस्तान के वर्तमान इस्लामी गणराज्य को मानवीय और पुनर्निर्माण सहायता का सबसे बड़ा क्षेत्रीय प्रदाता बन गया। अफगानिस्तान में भारत के पुनर्निर्माण प्रयासों के तहत भारतीय विभिन्न निर्माण परियोजनाओं में काम कर रहे हैं। पाकिस्तान का आरोप है कि भारतीय खुफिया एजेंसी रॉ पाकिस्तान को बदनाम करने और विद्रोहियों को प्रशिक्षित करने और समर्थन देने के लिए कवर में काम कर रही है, एक दावा भारत द्वारा दृढ़ता से खारिज कर दिया गया। तत्कालीन राष्ट्रपति हामिद करजई के एक चचेरे भाई ने 2007 में कहा था कि भारत "अफगानिस्तान का सबसे पोषित भागीदार है।" अप्रैल 2017 में भारत में अफगानिस्तान के राजदूत शाइदा मोहम्मद अब्दाली ने बताया कि भारत "अफगानिस्तान का सबसे बड़ा क्षेत्रीय दाता है।" और 3 बिलियन डॉलर से अधिक की सहायता के साथ विश्व स्तर पर पांचवां सबसे बड़ा दानदाता। भारत ने 200 से अधिक सार्वजनिक और निजी स्कूलों का निर्माण किया है, 1,000 से अधिक छात्रवृत्तियों को प्रायोजित किया है, 16,000 से अधिक अफगान छात्रों की मेजबानी की है।" काबुल में 2008 में भारतीय दूतावास की बमबारी के बाद, अफगान विदेश मंत्रालय ने भारत को "भाई देश" के रूप में उद्धृत किया और दोनों के बीच के रिश्ते को "कोई दुश्मन बाधा नहीं डाल सकता"। अफगानिस्तान और भारत के बीच संबंधों को 2011 में एक रणनीतिक साझेदारी समझौते पर हस्ताक्षर के साथ एक बड़ा बढ़ावा मिला, जो 1979 के सोवियत आक्रमण के बाद अफगानिस्तान का पहला था। २०१० के गैलप पोल के अनुसार, जिसमें १,००० वयस्कों का साक्षात्कार हुआ, ५०% अफगानों ने भारत के नेतृत्व के काम के प्रदर्शन को मंजूरी दी और ४४% ने जवाब देने से इनकार कर दिया। यह एशिया के किसी अन्य देश द्वारा भारत की उच्चतम अनुमोदन रेटिंग थी। सर्वेक्षण के अनुसार, चीनी या अमेरिकी नेतृत्व की तुलना में अफगान वयस्कों द्वारा भारत के नेतृत्व को स्वीकार करने की अधिक संभावना है। === नेपाल === {{main|भारत-नेपाल सम्बन्ध}} {{flagicon|Nepal}}{{flagicon|India}} [[भारत]] और [[नेपाल]] के बीच संबंध घनिष्ठ हैं, लेकिन सीमा विवाद, भूगोल, अर्थशास्त्र, बड़ी शक्ति-छोटे शक्ति संबंधों में निहित समस्याओं और दोनों देशों की सीमाओं को ओवरलैप करने वाली सामान्य जातीय और भाषाई पहचान से उत्पन्न कठिनाइयों से भरा हुआ है। १९५० में नई दिल्ली और काठमांडू ने शांति और मित्रता की संधि और दोनों देशों के बीच सुरक्षा संबंधों को परिभाषित करने वाले गुप्त पत्रों के साथ अपने अंतर्संबंधित संबंधों की शुरुआत की, और द्विपक्षीय व्यापार और व्यापार दोनों को नियंत्रित करने वाला एक समझौता जो भारतीय धरती को पार करता है। [[भारत-नेपाल शान्ति तथा मैत्री सन्धि, १९५०|1950 की संधि]] और पत्रों में कहा गया है कि "न तो सरकार एक विदेशी हमलावर द्वारा दूसरे की सुरक्षा के लिए किसी भी खतरे को बर्दाश्त करेगी" और दोनों पक्षों को "किसी भी पड़ोसी राज्य के साथ किसी भी गंभीर घर्षण या गलतफहमी के बारे में एक-दूसरे को सूचित करने के लिए बाध्य किया, जिससे किसी भी उल्लंघन की संभावना हो। मैत्रीपूर्ण संबंध दोनों सरकारों के बीच मौजूद हैं", और भारतीय और नेपाली नागरिकों को एक दूसरे के क्षेत्र में किसी भी आर्थिक गतिविधि जैसे काम और व्यवसाय से संबंधित गतिविधि में शामिल होने का अधिकार भी दिया। इन समझौतों ने भारत और नेपाल के बीच एक "विशेष संबंध" को मजबूत किया जिसने भारत में नेपालियों को भारतीय नागरिकों के समान आर्थिक और शैक्षिक अवसर प्रदान किए। [[चित्र:The Prime Minister, Shri Narendra Modi addressing the inaugural session of the 18th SAARC Summit, in Kathmandu, Nepal, on November 26, 2014 (1).jpg|अंगूठाकार|2014 में नेपाल के काठमांडू में 18वें [[दक्षिण एशियाई क्षेत्रीय सहयोग संगठन]] (दक्षेस) सम्मेलन के उद्घाटन सत्र को संबोधित करते हुए प्रधान मंत्री नरेंद्र मोदी]] भारत और नेपाल के बीच संबंध 1989 के दौरान अपने सबसे निचले स्तर पर पहुंच गए जब भारत ने नेपाल की 13 महीने की लंबी आर्थिक नाकेबंदी लगा दी। भारतीय प्रधान मंत्री नरेंद्र मोदी ने 2014 में नेपाल का दौरा किया, लगभग 17 वर्षों में किसी भारतीय प्रधान मंत्री द्वारा पहली बार। 2015 में, भारत-नेपाल सीमा की नाकेबंदी ने संबंधों को प्रभावित किया है। नाकाबंदी का नेतृत्व नेपाल के हाल ही में घोषित नए संविधान से नाराज जातीय समुदायों द्वारा किया जा रहा है। हालांकि, नेपाली सरकार भारत पर प्रतिबंध को जानबूझकर खराब करने का आरोप लगाती है, लेकिन भारत इससे इनकार करता है। भारत ने 2015 काठमांडू भूकंप के दौरान 1 बिलियन डॉलर की वित्तीय सहायता और ऑपरेशन मैत्री शुरू करने के दौरान नेपाल की सहायता की थी। [[File:PM_meeting_the_Prime_Minister_of_Nepal,_Mr._Sher_Bahadur_Deuba_,_at_Hyderabad_House,_in_New_Delhi_on_April_02,_2022._Download_this_image.jpg|कड़ी=https://en.wikipedia.org/wiki/File:PM_meeting_the_Prime_Minister_of_Nepal,_Mr._Sher_Bahadur_Deuba_,_at_Hyderabad_House,_in_New_Delhi_on_April_02,_2022._Download_this_image.jpg|पाठ=PM meeting the Prime Minister of Nepal, Mr. Sher Bahadur Deuba, at Hyderabad House, in New Delhi on April 02, 2022.|अंगूठाकार|प्रधानमंत्री मोदी ने 2022 में नई दिल्ली के [[हैदराबाद हाउस]] में नेपाल के प्रधानमंत्री शेर बहादुर देउबा से मुलाकात की।]] 2020 के मध्य के दौरान संबंध तनावपूर्ण हो गए, जब यह बताया गया कि 12 जुलाई को बिहार की भारत-नेपाल सीमा पर नेपाली पुलिस द्वारा गोलीबारी की गई थी। नेपाली प्रधान मंत्री केपी शर्मा ओली ने कोरोनावायरस की महामारी के बारे में टिप्पणी की कि "भारतीय वायरस अधिक था। घातक" जो वुहान से फैला था। जैसे-जैसे समय आगे बढ़ा, भारतीय क्षेत्रों पर भी कुछ दावे किए गए, उदाहरण के लिए, उत्तराखंड के कालापानी, लिंपियाधुरा और लिपुलेख। इसी तरह, सांस्कृतिक रूप से भी दावे किए गए, जब यह कहा गया कि हिंदू भगवान राम नेपाली थे, उनका जन्म बीरगंज के पश्चिम में थोरी में हुआ था, और उत्तर प्रदेश में अयोध्या नकली थी। कुछ भारतीय मीडिया पर प्रतिबंध लगाने के साथ-साथ नेपाल में भारतीयों के लिए नियम सख्त किए गए। भारतीय मीडिया ने कहा कि ओली सरकार के कार्यों से संबंधों में खटास आ रही थी, "और ये चीन के निर्देश पर किए जा रहे थे और चीनी राजदूत होउ यांकी द्वारा प्रेरित थे"। कयास लगाए जा रहे थे कि चूंकि एलएसी की झड़प के बाद चीन भारत को सीधे तौर पर नहीं संभाल सकता, इसलिए वह अपने पड़ोसी देशों को फंसाकर भारत के खिलाफ भड़का रहा है। अगस्त में, नेपाल के सीमावर्ती राज्यों के क्षेत्रों पर चीनी "अवैध कब्जे" के बारे में रिपोर्टें थीं। === Bhutan === {{मुख्य|भारत-भूटान सम्बन्ध}} {{flagicon|Bhutan}}{{flagicon|India}} ऐतिहासिक रूप से भारत के साथ घनिष्ठ संबंध रहे हैं। दोनों देशों ने 1949 में एक मैत्री संधि पर हस्ताक्षर किए, जहां भारत भूटान को विदेशी संबंधों में सहायता करेगा। 8 फरवरी 2007 को, भूटानी राजा जिग्मे खेसर नामग्याल वांगचुक के तहत भारत-भूटान मैत्री संधि को काफी हद तक संशोधित किया गया था। जबकि 1949 की संधि में अनुच्छेद 2 के रूप में पढ़ा गया "भारत सरकार भूटान के आंतरिक प्रशासन में कोई हस्तक्षेप नहीं करने का वचन देती है। अपनी ओर से भूटान सरकार इसके संबंध में भारत सरकार की सलाह से निर्देशित होने के लिए सहमत है। बाहरी संबंध।" संशोधित संधि में अब यह पढ़ता है, "भूटान और भारत के बीच घनिष्ठ मित्रता और सहयोग के स्थायी संबंधों को ध्यान में रखते हुए, भूटान साम्राज्य की सरकार और भारत गणराज्य की सरकार संबंधित मुद्दों पर एक दूसरे के साथ मिलकर सहयोग करेगी। उनके राष्ट्रीय हितों के लिए। कोई भी सरकार राष्ट्रीय सुरक्षा और दूसरे के हित के लिए हानिकारक गतिविधियों के लिए अपने क्षेत्र के उपयोग की अनुमति नहीं देगी"। संशोधित संधि में प्रस्तावना भी शामिल है "एक दूसरे की स्वतंत्रता, संप्रभुता और क्षेत्रीय अखंडता के लिए उनके सम्मान की पुष्टि", एक ऐसा तत्व जो पहले के संस्करण में अनुपस्थित था। 2007 की भारत-भूटान मैत्री संधि भूटान की स्थिति को एक स्वतंत्र और संप्रभु राष्ट्र के रूप में मजबूत करती है। भारत भूटान का सबसे बड़ा व्यापार और विकास भागीदार बना हुआ है। भूटान में नियोजित विकास के प्रयास 1960 के दशक की शुरुआत में शुरू हुए। भूटान की पहली पंचवर्षीय योजना (FYP) 1961 में शुरू की गई थी। तब से, भारत भूटान की FYPs को वित्तीय सहायता प्रदान कर रहा है। १०वीं पंचवर्षीय योजना जून २०१३ में समाप्त हुई। १०वीं पंचवर्षीय योजना के लिए भारत की समग्र सहायता रु. पनबिजली परियोजनाओं के लिए अनुदान को छोड़कर 5000 करोड़। भारत ने रु. भूटान की 11वीं पंचवर्षीय योजना के लिए 4500 करोड़ रुपये सहित। आर्थिक प्रोत्साहन पैकेज के रूप में 500 करोड़। [[File:PM_Narendra_Modi_meets_Bhutan_PM_Mr._Tshering_Tobgay.jpg|कड़ी=https://en.wikipedia.org/wiki/File:PM_Narendra_Modi_meets_Bhutan_PM_Mr._Tshering_Tobgay.jpg|अंगूठाकार|भारतीय पीएम नरेंद्र मोदी और भूटान के पीएम [[त्शेरिंग तोबगे|शेरिंग तोबगे]]]] जलविद्युत क्षेत्र द्विपक्षीय सहयोग के मुख्य स्तंभों में से एक है, जो भारत को स्वच्छ ऊर्जा प्रदान करके पारस्परिक रूप से लाभकारी तालमेल का उदाहरण देता है और भूटान को राजस्व निर्यात करता है (भूटान के सकल निर्यात में बिजली का योगदान 14% है, जिसमें भूटान के कुल निर्यात का लगभग 35% शामिल है)। तीन जलविद्युत परियोजनाएं (HEPs) कुल १४१६ मेगावाट, (३३६ मेगावाट चुखा एचईपी, ६० मेगावाट कुरिचु एचईपी, और १०२० मेगावाट ताला एचईपी), पहले से ही भारत को बिजली का निर्यात कर रही हैं। 2008 में दोनों सरकारों ने 10,000 मेगावाट की कुल उत्पादन क्षमता के साथ विकास के लिए दस और परियोजनाओं की पहचान की। इनमें से, कुल 2940 मेगावाट (1200 मेगावाट पुनात्सांगचु-I, 1020 मेगावाट पुनात्सांगचु-द्वितीय और 720 मेगावाट मंगदेचु एचईपी) निर्माणाधीन हैं और 2017-2018 की अंतिम तिमाही में चालू होने के लिए निर्धारित हैं। शेष ७ एचईपी में से २१२० मेगावाट (६०० मेगावाट खोलोंगछू, १८० मेगावाट बुनखा, ५७० मेगावाट वांगचू और ७७० मेगावाट चमकरचू) की कुल ४ परियोजनाओं का निर्माण संयुक्त उद्यम मॉडल के तहत किया जाएगा, जिसके लिए दोनों सरकारों के बीच एक फ्रेमवर्क अंतर-सरकारी समझौते पर हस्ताक्षर किए गए थे। 2014 में। इन 4 जेवी-मॉडल परियोजनाओं में से खोलोंगछु एचईपी के लिए पूर्व-निर्माण गतिविधियां शुरू हो गई हैं। टाटा पावर भूटान में एक हाइड्रो-इलेक्ट्रिक बांध भी बना रहा है। भारत ने 2017 में डोकलाम में अपने सैनिकों को तैनात करके भूटान की सहायता की थी- भूटानी सरकार के तहत दावा और नियंत्रित क्षेत्र- चीनी सेना के नियंत्रण और सैन्य संरचनाओं के निर्माण का विरोध करने के लिए। === बांग्लादेश === {{flagicon|Bangladesh}}{{flagicon|India}} {{main |भारत-बांग्लादेश संबंध}} भारत दूसरा देश था जिसने बांग्लादेश को एक अलग और स्वतंत्र राज्य के रूप में मान्यता दी, ऐसा 6 दिसंबर 1971 को किया। भारत ने बांग्लादेशियों के साथ 1971 में बांग्लादेश को पश्चिमी पाकिस्तान से मुक्त कराने के लिए लड़ाई लड़ी। भारत के साथ बांग्लादेश के संबंध सिंचाई और भूमि सीमा के मामले में कठिन रहे हैं। 1976 के बाद के विवाद। हालाँकि, 1972 और 1996 में अवामी लीग द्वारा गठित सरकारों के दौरान भारत के बांग्लादेश के साथ अनुकूल संबंध रहे हैं। भूमि और समुद्री विवादों के हालिया समाधानों ने संबंधों में अड़चनें दूर की हैं। शुरुआत में बांग्लादेश के साथ भारत के संबंध मजबूत नहीं हो सकते थे, क्योंकि 1971 में भारत की आज़ादी और पाकिस्तान के खिलाफ़ विरोध का पूरा समर्थन था। स्वतंत्रता संग्राम के दौरान, कई शरणार्थी भारत भाग गए थे। जब नवंबर 1971 में प्रतिरोध का संघर्ष परिपक्व हुआ, तो भारत ने भी सैन्य रूप से हस्तक्षेप किया और इंदिरा गांधी की वाशिंगटन, डी.सी. यात्रा के माध्यम से इस मुद्दे पर अंतर्राष्ट्रीय ध्यान आकर्षित करने में मदद की हो सकती है। बाद में भारत ने राहत और पुनर्निर्माण सहायता प्रदान की। भारत ने १९७१ में युद्ध की समाप्ति से पहले (भूटान के बाद ऐसा करने वाला दूसरा देश) बांग्लादेश को मान्यता प्रदान की और बाद में दूसरों को भी इसका पालन करने के लिए पैरवी की। भारत ने भी बांग्लादेश की भूमि से अपनी सेना वापस ले ली जब शेख मुजीबुर रहमान ने 1972 में ढाका की बाद की यात्रा के दौरान इंदिरा गांधी से ऐसा करने का अनुरोध किया। अगस्त 1975 में मुजीब सरकार के पतन के बाद से भारत-बांग्लादेश संबंध कुछ हद तक कम मैत्रीपूर्ण रहे हैं। [113] वर्षों से दक्षिण तलपट्टी द्वीप, तीन बीघा कॉरिडोर और नेपाल तक पहुंच, फरक्का बैराज और पानी के बंटवारे, त्रिपुरा के पास सीमा संघर्ष और अधिकांश सीमा पर बाड़ के निर्माण जैसे मुद्दों पर भारत प्रवासियों के खिलाफ सुरक्षा प्रावधान के रूप में व्याख्या करता है। , विद्रोही और आतंकवादी। कई बांग्लादेशियों को लगता है कि भारत बांग्लादेश सहित छोटे पड़ोसियों के लिए "बड़े भाई" की भूमिका निभाना पसंद करता है। नरम भारतीय विदेश नीति और नई अवामी लीग सरकार के कारण 1996 में द्विपक्षीय संबंध गर्म हुए। गंगा नदी के लिए एक 30 साल के जल-बंटवारे समझौते पर दिसंबर 1996 में हस्ताक्षर किए गए थे, 1988 में गंगा नदी के लिए पहले के द्विपक्षीय जल-साझाकरण समझौते के बाद। दोनों देशों ने बाढ़ की चेतावनी और तैयारियों के मुद्दे पर भी सहयोग किया है। बांग्लादेश सरकार और आदिवासी विद्रोहियों ने दिसंबर 1997 में एक शांति समझौते पर हस्ताक्षर किए, जिसके तहत भारत में भाग गए आदिवासी शरणार्थियों की वापसी की अनुमति दी गई, जो कि 1986 में चटगांव हिल ट्रैक्ट्स में अपनी मातृभूमि में विद्रोह के कारण हुई हिंसा से बचने के लिए था। बांग्लादेश की सेना आज भी इस क्षेत्र में बहुत मजबूत उपस्थिति बनाए हुए है। अवैध मादक द्रव्यों की खेती की बढ़ती समस्या को लेकर सेना लगातार चिंतित है। सीमा क्षेत्र के साथ भूमि के छोटे टुकड़े भी हैं जिन्हें बांग्लादेश कूटनीतिक रूप से पुनः प्राप्त करने का प्रयास कर रहा है। 1971 से पहले सिलहट डिवीजन का हिस्सा पडुआ, 1971 में युद्ध के बाद से भारतीय नियंत्रण में है। इस छोटी सी पट्टी पर 2001 में बीडीआर द्वारा फिर से कब्जा कर लिया गया था, लेकिन बाद में बांग्लादेश सरकार द्वारा इस समस्या को हल करने का फैसला करने के बाद भारत को वापस दे दिया गया। राजनयिक वार्ता। भारतीय न्यू मूर द्वीप अब मौजूद नहीं है, लेकिन बांग्लादेश बार-बार दावा करता है कि [११४] यह बांग्लादेश के सतखिरा जिले का हिस्सा है। हाल के वर्षों में भारत ने तेजी से शिकायत की है कि बांग्लादेश अपनी सीमा को ठीक से सुरक्षित नहीं करता है। यह गरीब बांग्लादेशियों के बढ़ते प्रवाह से डरता है और यह बांग्लादेश पर उल्फा और कथित आतंकवादी समूहों जैसे भारतीय अलगाववादी समूहों को शरण देने का आरोप लगाता है। बांग्लादेश सरकार ने इन आरोपों को मानने से इनकार कर दिया है. भारत का अनुमान है कि भारत में दो करोड़ से अधिक बांग्लादेशी अवैध रूप से रह रहे हैं। एक बांग्लादेशी अधिकारी ने जवाब दिया कि "भारत में एक भी बांग्लादेशी प्रवासी नहीं है"। २००२ से, भारत २५०० मील की सीमा पर एक भारत-बांग्लादेश बाड़ का निर्माण कर रहा है। [११९] प्रवासन विवादों को हल करने में विफलता अवैध प्रवासियों के लिए मानवीय लागत वहन करती है, जैसे कारावास और स्वास्थ्य जोखिम (अर्थात् एचआईवी/एड्स)। भारत के प्रधान मंत्री नरेंद्र मोदी और उनकी बांग्लादेशी समकक्ष शेख हसीना ने भारत और बांग्लादेश के बीच विवादों को हल करके अपनी गन्दा साझा सीमा को फिर से बनाने और वहां एक ऐतिहासिक सौदा पूरा किया है। बांग्लादेश ने भारत को अपने पूर्वोत्तर राज्यों में बांग्लादेश से यात्रा करने के लिए पारगमन मार्ग भी दिया है। 7 जून 2015 को भारत और बांग्लादेश के बीच मुक्त व्यापार समझौता भी हुआ। दोनों देशों ने 6 जून 2015 को अपना सीमा विवाद सुलझा लिया। रेलवे के माध्यम से कोलकाता को बांग्लादेश के माध्यम से त्रिपुरा से जोड़ने के लिए, केंद्र सरकार ने 10 फरवरी 2016 को लगभग 580 करोड़ रुपये मंजूर किए। जिस परियोजना के 2017 तक पूरा होने की उम्मीद है, वह बांग्लादेश से होकर गुजरेगी। भारतीय रेलवे और बांग्लादेश रेलवे के बीच अगरतला-अखौरा रेल-लिंक कोलकाता से अगरतला के बीच सिलीगुड़ी के बीच मौजूदा 1700 किलोमीटर की सड़क दूरी को रेलवे द्वारा केवल 350 किलोमीटर तक कम कर देगा। यह परियोजना प्रधान मंत्री की 'एक्ट ईस्ट पॉलिसी' पर उच्च स्थान पर है, और भारत और बांग्लादेश के बीच कनेक्टिविटी बढ़ाने और व्यापार को बढ़ावा देने की उम्मीद है। === म्यांमार === {{flagicon|Myanmar}}{{flagicon|India}} {{main | भारत-म्यांमार सम्बन्ध }} 1948 में ग्रेट ब्रिटेन से बर्मा की स्वतंत्रता के बाद भारत ने राजनयिक संबंध स्थापित किए। कई वर्षों तक, सांस्कृतिक संबंधों, फलते-फूलते वाणिज्य, क्षेत्रीय मामलों में सामान्य हितों और बर्मा में एक महत्वपूर्ण भारतीय समुदाय की उपस्थिति के कारण भारत-बर्मा संबंध मजबूत थे।<ref name="VJ">Tony Allison (2001). [https://web.archive.org/web/20010522142628/http://atimes.com/reports/CB21Ai01.html#top5 Burma shows India the road to Southeast Asia]. ''Asia Times''. Retrieved 12 November 2011.</ref> जब म्यांमार क्षेत्रीय विद्रोहों से जूझ रहा था तब भारत ने काफी सहायता प्रदान की थी। हालांकि, बर्मा की सेना द्वारा लोकतांत्रिक सरकार को उखाड़ फेंकने से संबंधों में तनाव पैदा हो गया। दुनिया के अधिकांश हिस्सों के साथ, भारत ने लोकतंत्र के दमन की निंदा की और म्यांमार ने बर्मी भारतीय समुदाय के निष्कासन का आदेश दिया, जिससे दुनिया से खुद का अलगाव बढ़ गया।<ref name="VJ" /><ref name="VQR">[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940DE4DA163AF937A15754C0A96E948260 Years of Isolation Produced Intensely Poor Nation]. New York Times (24 July 1988). Retrieved 12 November 2011.</ref> केवल चीन ने म्यांमार के साथ घनिष्ठ संबंध बनाए रखा जबकि भारत ने लोकतंत्र समर्थक आंदोलन का समर्थन किया। <ref name="VJ" /><ref name="G">Bhaumik, Subir. (26 September 2007) [http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7013975.stm India-Burma ties]. BBC News. Retrieved 12 November 2011.</ref><ref>[http://www.financialexpress.com/old/fe_full_story.php?content_id=42065 Realism in India-Burma relations] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515034744/http://www.financialexpress.com/old/fe_full_story.php?content_id=42065|date=15 May 2013}}. Financialexpress.com (15 September 2003). Retrieved 12 November 2011.</ref> [[File:The_Prime_Minister,_Shri_Narendra_Modi_and_the_State_Counsellor_of_Myanmar,_Ms._Aung_San_Suu_Kyi_at_the_Joint_Press_Statement,_at_Hyderabad_House,_in_New_Delhi_on_October_19,_2016_(3).jpg|कड़ी=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Prime_Minister,_Shri_Narendra_Modi_and_the_State_Counsellor_of_Myanmar,_Ms._Aung_San_Suu_Kyi_at_the_Joint_Press_Statement,_at_Hyderabad_House,_in_New_Delhi_on_October_19,_2016_(3).jpg|अंगूठाकार|प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी और म्यांमार की स्टेट काउंसलर [[आंग सान सू की]] 2016 में हैदराबाद हाउस, नई दिल्ली में संयुक्त प्रेस वक्तव्य में।]] हालांकि, भू-राजनीतिक चिंताओं के कारण, भारत ने अपने संबंधों को पुनर्जीवित किया और 1993 में सैन्य जुंटा सत्तारूढ़ म्यांमार को मान्यता दी, नशीले पदार्थों की तस्करी, लोकतंत्र के दमन और म्यांमार में सैन्य शासन के शासन पर काबू पाने के लिए। म्यांमार पूर्वोत्तर भारत में मिजोरम, मणिपुर, नागालैंड और अरुणाचल प्रदेश राज्यों के दक्षिण में स्थित है। और चीन जनवादी गणराज्य की निकटता भारत-बर्मा संबंधों को सामरिक महत्व देती है। भारत-बर्मा सीमा १,६०० किलोमीटर<ref>{{cite web|url=http://www.atimes.com/reports/CB21Ai01.html#top5|title=Asia Times: Myanmar shows India the road to Southeast Asia|archive-url=https://web.archive.org/web/20010522142628/http://atimes.com/reports/CB21Ai01.html#top5|archive-date=22 May 2001|access-date=21 February 2015|url-status=unfit}}</ref> तक फैली हुई है और उत्तर-पूर्वी भारत में कुछ विद्रोही म्यांमार में शरण लेते हैं। नतीजतन, भारत अपनी उग्रवाद विरोधी गतिविधियों में म्यांमार के साथ सैन्य सहयोग बढ़ाने का इच्छुक रहा है। 2001 में, भारतीय सेना ने म्यांमार के साथ अपनी सीमा पर एक प्रमुख सड़क का निर्माण पूरा किया। भारत इस क्षेत्र में अपने सामरिक प्रभाव को बढ़ाने और इंडोचीन प्रायद्वीप में चीन की बढ़ती प्रगति का मुकाबला करने के प्रयास में म्यांमार के भीतर प्रमुख सड़कों, राजमार्गों, बंदरगाहों और पाइपलाइनों का निर्माण भी कर रहा है। भारतीय कंपनियों ने भी म्यांमार में तेल और प्राकृतिक गैस की खोज में सक्रिय भागीदारी की मांग की है। फरवरी 2007 में, भारत ने सित्तवे बंदरगाह को विकसित करने की योजना की घोषणा की, जो कलादान नदी के माध्यम से मिजोरम जैसे भारतीय पूर्वोत्तर राज्यों से समुद्र तक पहुंच को सक्षम करेगा। भारत बर्मी तेल और गैस का प्रमुख ग्राहक है। 2007 में, म्यांमार को भारतीय निर्यात कुल 185 मिलियन अमेरिकी डॉलर था, जबकि म्यांमार से इसके आयात का मूल्य लगभग 810 मिलियन अमेरिकी डॉलर था, जिसमें ज्यादातर तेल और गैस शामिल थे।<ref>{{cite web|url=http://www.kanglaonline.com/index.php?template=kshow&kid=1374|title=Why India shifts its policy on Burma :: KanglaOnline ~ Your Gateway|publisher=Kanglaonline.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216135458/http://www.kanglaonline.com/index.php?template=kshow&kid=1374|archive-date=16 December 2008|access-date=21 November 2009|url-status=dead}}</ref> भारत ने म्यांमार में राजमार्ग अवसंरचना परियोजनाओं के लिए 100 मिलियन अमेरिकी डॉलर का ऋण दिया है, जबकि बर्मी रेलवे को अपग्रेड करने के लिए 57 मिलियन अमेरिकी डॉलर की पेशकश की गई है। सड़क और रेल परियोजनाओं के लिए और 27 मिलियन अमेरिकी डॉलर के अनुदान का वादा किया गया है।<ref>{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1081105/jsp/opinion/story_10057616.jsp|title=The Telegraph – Calcutta (Kolkata) {{pipe}} Opinion {{pipe}} The absent neighbour|last=Srinivasan|first=Krishnan|date=5 November 2008|work=The Telegraph|access-date=1 August 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216140027/http://www.telegraphindia.com/1081105/jsp/opinion/story_10057616.jsp|archive-date=16 December 2008|location=Kolkota, India|url-status=dead}}</ref> भारत उन कुछ देशों में से एक है, जिन्होंने बर्मी जनता को सैन्य सहायता प्रदान की है।<ref>{{cite web|url=https://www.abc.net.au/radio-australia/categories/|title=Categories|publisher=Australian Broadcasting Corporation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216141806/http://www.abc.net.au/ra/news/stories/200804/s2206676.htm|archive-date=16 December 2008|url-status=dead}}</ref> हालांकि, बर्मा को अपनी कुछ सैन्य आपूर्ति में कटौती करने के लिए भारत पर दबाव बढ़ रहा है।<ref>{{cite web|url=http://www.innercitypress.com/un1att102108.html|title=Investigative Reporting from the United Nations|publisher=Inner City Press|access-date=21 November 2009}}</ref> दोनों के बीच संबंध घनिष्ठ बने हुए हैं जो चक्रवात नरगिस के बाद में स्पष्ट हो गया था, जब भारत उन कुछ देशों में से एक था, जिनके राहत और बचाव सहायता प्रस्तावों को म्यांमार के सत्तारूढ़ जुंटा ने स्वीकार कर लिया था।<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/05/14/AR2008051400506_pf.html|title=Burma to Allow 160 Asian Aid Workers|date=14 May 2008|newspaper=The Washington Post|access-date=21 November 2009}}</ref> दोनों भारत में रंगून में दूतावास और मांडले में वाणिज्य दूतावास-जनरल हैं। === श्रीलंका === {{मुख्य|भारत-श्रीलंका सम्बन्ध}} {{flagicon|Sri Lanka}}{{flagicon|India}} श्रीलंका और भारत के बीच द्विपक्षीय संबंधों का ऐतिहासिक रूप से अच्छा संबंध रहा है। श्रीलंका भी भारतीय महाकाव्य रामायण में मुख्य फोकस बिंदु में से एक है, जो रावण का देश है जिसने सीता का अपहरण किया था। दोनों देश लगभग समान नस्लीय और सांस्कृतिक संबंध साझा करते हैं। पारंपरिक श्रीलंकाई इतिहास (दीपवंसा) के अनुसार, श्रीलंका के राजा देवनमपिया तिस्सा के शासनकाल के दौरान, भारतीय सम्राट अशोक के पुत्र आदरणीय महिंदा द्वारा चौथी शताब्दी ईसा पूर्व में श्रीलंका में बौद्ध धर्म की शुरुआत की गई थी। इस समय के दौरान, बोधि वृक्ष का एक पौधा श्रीलंका लाया गया और पहले मठों और बौद्ध स्मारकों की स्थापना की गई। [[File:The_former_President_of_Sri_Lanka,_Mr._Mahinda_Rajapaksa_meeting_the_Prime_Minister,_Shri_Narendra_Modi,_in_New_Delhi_on_September_12,_2018.JPG|कड़ी=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_former_President_of_Sri_Lanka,_Mr._Mahinda_Rajapaksa_meeting_the_Prime_Minister,_Shri_Narendra_Modi,_in_New_Delhi_on_September_12,_2018.JPG|अंगूठाकार|श्रीलंका के पूर्व राष्ट्रपति, [[७, लोक कल्याण मार्ग|प्रधानमंत्री आवास]], नई दिल्ली में पीएम मोदी के साथ (2018)]] फिर भी, स्वतंत्रता के बाद के संबंध [[श्रीलंकाई गृहयुद्ध का इतिहास|श्रीलंकाई गृहयुद्ध]] और गृहयुद्ध के दौरान भारतीय हस्तक्षेप की विफलता के साथ-साथ [[लिबरेशन टाइगर्स ऑफ़ तमिल ईलम|तमिल टाइगर]] उग्रवादियों के लिए भारत के समर्थन से प्रभावित हुए। भारत श्रीलंका का एकमात्र पड़ोसी देश है, जो [[पाक जलसंधि]] से अलग हुआ है; दोनों राष्ट्र दक्षिण एशिया में एक रणनीतिक स्थिति पर काबिज हैं और हिंद महासागर में एक सामान्य सुरक्षा छतरी बनाने की मांग की है। हाल के दिनों में भारत-श्रीलंका संबंधों में गुणात्मक और मात्रात्मक परिवर्तन हुआ है। राजनीतिक संबंध घनिष्ठ हैं, व्यापार और निवेश में नाटकीय रूप से वृद्धि हुई है, अवसंरचनात्मक संबंधों को लगातार बढ़ाया जा रहा है, रक्षा सहयोग में वृद्धि हुई है और द्विपक्षीय सहयोग के सभी क्षेत्रों में एक सामान्य, व्यापक-आधारित सुधार हुआ है। दिसंबर 2004 में सुनामी के बाद सहायता के लिए श्रीलंका के अनुरोध का जवाब देने वाला भारत पहला देश था। जुलाई 2006 में, भारत ने लेबनान से 430 श्रीलंकाई नागरिकों को निकाला, पहले भारतीय नौसेना के जहाजों द्वारा साइप्रस और फिर विशेष एयर इंडिया द्वारा दिल्ली और कोलंबो भेजा गया। उड़ानें। श्रीलंका के विदेश संबंधों के मैट्रिक्स में भारत की प्रधानता पर श्रीलंका की राजनीति के भीतर एक व्यापक सहमति मौजूद है। श्रीलंका में दोनों प्रमुख राजनीतिक दलों, [[श्रीलंका फ्रीडम पार्टी]] और [[यूनाइटेड नेशनलिस्ट पार्टी]] ने पिछले दस वर्षों में द्विपक्षीय संबंधों के तेजी से विकास में योगदान दिया है। श्रीलंका ने संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद की स्थायी सदस्यता के लिए भारत की उम्मीदवारी का समर्थन किया है। === मालदीव === {{मुख्य|भारत–मालदीव सम्बन्ध}} {{flagicon|Maldives}}{{flagicon|India}} मालदीव की विदेश नीति पर भारत का काफी प्रभाव है और विशेष रूप से 1988 में ऑपरेशन कैक्टस के बाद व्यापक सुरक्षा सहयोग प्रदान करता है, जिसके दौरान भारत ने देश पर आक्रमण करने वाले तमिल भाड़े के सैनिकों को खदेड़ दिया था। दक्षिण एशियाई क्षेत्रीय सहयोग संघ, सार्क के 1985 में एक संस्थापक सदस्य के रूप में, जो अफगानिस्तान, बांग्लादेश, भूटान, भारत, मालदीव, नेपाल, पाकिस्तान और श्रीलंका को एक साथ लाता है, देश सार्क में बहुत सक्रिय भूमिका निभाता है। मालदीव ने दक्षिण एशियाई मुक्त व्यापार समझौते, एक सामाजिक चार्टर के निर्माण, सार्क मंचों में अनौपचारिक राजनीतिक परामर्श की शुरुआत, पर्यावरण के मुद्दों पर अधिक से अधिक कार्रवाई की पैरवी, कई मानवाधिकार उपायों के प्रस्ताव का आह्वान करने का बीड़ा उठाया है। बाल अधिकारों पर क्षेत्रीय सम्मेलन के रूप में और सार्क मानवाधिकार संसाधन केंद्र की स्थापना के लिए। मालदीव सार्क के लिए अधिक से अधिक अंतरराष्ट्रीय प्रोफ़ाइल का भी समर्थक है जैसे संयुक्त राष्ट्र में सामान्य स्थिति तैयार करना। भारत इस द्वीपीय देश को भारत के सुरक्षा ग्रिड में लाने की प्रक्रिया शुरू कर रहा है। यह कदम तब उठाया गया जब उदारवादी इस्लामिक राष्ट्र ने इस साल की शुरुआत में नई दिल्ली से संपर्क किया, इस डर से कि सैन्य संपत्ति और निगरानी क्षमताओं की कमी को देखते हुए आतंकवादियों द्वारा उसके एक द्वीप रिसॉर्ट पर कब्जा कर लिया जा सकता है। [150] भारत ने 2011 में मालदीव के साथ एक समझौते पर भी हस्ताक्षर किए जो निम्नलिखित के आसपास केंद्रित है: *भारत अपनी निगरानी क्षमताओं और खतरों का तेजी से जवाब देने की क्षमता बढ़ाने के लिए देश में स्थायी रूप से दो हेलीकॉप्टरों की स्थापना करेगा। ए के एंटनी की यात्रा के दौरान तटरक्षक बल से एक हेलीकॉप्टर सौंपा गया था, जबकि नौसेना से एक अन्य हेलीकॉप्टर को शीघ्र ही स्थानांतरित करने के लिए मंजूरी दे दी जाएगी। *मालदीव के 26 में से केवल दो एटोल पर तटीय रडार हैं। भारत आने वाले जहाजों और विमानों के निर्बाध कवरेज के लिए सभी 26 पर रडार स्थापित करने में मदद करेगा। *मालदीव में तटीय रडार श्रृंखला को भारतीय तटीय रडार प्रणाली के साथ जोड़ा जाएगा। भारत पहले ही अपने पूरे समुद्र तट पर राडार स्थापित करने की एक परियोजना शुरू कर चुका है। दोनों देशों की रडार श्रृंखलाएं आपस में जुड़ी होंगी और भारत के तटीय कमान में एक केंद्रीय नियंत्रण कक्ष को एक निर्बाध रडार तस्वीर मिलेगी। *भारतीय तटरक्षक बल (आईसीजी) संदिग्ध गतिविधियों या जहाजों पर नजर रखने के लिए द्वीपीय राष्ट्र में नियमित रूप से डोर्नियर उड़ानें करेगा। दक्षिणी नौसेना कमान मालदीव को भारतीय सुरक्षा ग्रिड में शामिल करने की सुविधा प्रदान करेगी। *मालदीव से सैन्य दल अंडमान और निकोबार कमांड (एएनसी) की तीनों सेनाओं का दौरा करेंगे, ताकि यह देखा जा सके कि भारत कैसे महत्वपूर्ण द्वीप श्रृंखला की सुरक्षा और निगरानी का प्रबंधन करता है। == अमीरिकी महाद्वीप (उत्तर और दक्षिण) == {{Cleanup|section|date=मई 2021}} === अमरीका === {{main|भारत-संयुक्त राज्य सम्बन्ध}} {{flagicon|USA}}{{flagicon|India}} [[चित्र:President Nixon meeting with Prime Minister Indira Gandhi in India - NARA - 194651.tif|200px|right|thumb|भारत में प्रधान मंत्री इंदिरा गांधी के साथ राष्ट्रपति निक्सन की बैठक]] [[चित्र:Officials of India welcome Jimmy Carter and Rosalynn Carter during an arrival ceremony in New Delhi, India - NARA - 177371.jpg|200px|left|अंगूठाकार|मोरारी देसाई, भारतीय अधिकारियों द्वारा अमीरिकी राष्ट्रपति जिमी कार्टर और उनकी पत्नी रॉस्लीन कार्टर का नई दिल्ली में स्वागत समारोह]] [[चित्र:U.S. President George W. Bush welcomes Prime Minister Atal Bihari Vajpayee of India to the Oval Office 2001.jpg|thumb|left|अटल विहरी वाजपेयी और अमरीकी राष्ट्रपति जॉर्ज बुश, ओवल ऑफ़िस में।]] द्वितीय विश्व युद्ध से पहले और उसके दौरान, राष्ट्रपति रूजवेल्ट के तहत संयुक्त राज्य अमेरिका ने ब्रिटेन के सहयोगी होने के बावजूद भारतीय स्वतंत्रता आंदोलन को मजबूत समर्थन दिया। भारतीय स्वतंत्रता के बाद भारत और संयुक्त राज्य अमेरिका के बीच संबंध मधुर थे, क्योंकि भारत ने गुटनिरपेक्ष आंदोलन में अग्रणी स्थान प्राप्त किया और सोवियत संघ से समर्थन प्राप्त किया। 1962 में चीन के साथ युद्ध के दौरान अमेरिका ने भारत को समर्थन प्रदान किया। अधिकांश शीत युद्ध के लिए, संयुक्त राज्य अमेरिका ने पाकिस्तान के साथ गर्म संबंध बनाए, मुख्य रूप से सोवियत-अनुकूल भारत को शामिल करने और अफगानिस्तान के सोवियत कब्जे के खिलाफ अफगान मुजाहिदीन का समर्थन करने के लिए पाकिस्तान का उपयोग करने के लिए। 1971 में हस्ताक्षरित एक भारत-सोवियत मैत्री और सहयोग संधि ने भी भारत को संयुक्त राज्य अमेरिका के खिलाफ खड़ा कर दिया। भारत-चीन युद्ध और 1965 के भारत-पाकिस्तान युद्ध के बाद, भारत ने अपनी विदेश नीति में काफी बदलाव किए। इसने सोवियत संघ के साथ घनिष्ठ संबंध विकसित किए और यूएसएसआर से बड़े पैमाने पर सैन्य उपकरण और वित्तीय सहायता प्राप्त करना शुरू कर दिया। इसका भारत-अमेरिका संबंधों पर प्रतिकूल प्रभाव पड़ा। संयुक्त राज्य अमेरिका ने पाकिस्तान को सोवियत समर्थक भारत के प्रतिकार के रूप में देखा और पूर्व सैन्य सहायता देना शुरू कर दिया। इससे भारत और अमेरिका के बीच संदेह का माहौल बन गया। सोवियत संघ ने अफगानिस्तान पर कब्ज़ा कर लिया और भारत ने सोवियत संघ का खुलकर समर्थन किया जब भारत-अमेरिका संबंधों को काफी झटका लगा। 1970 के दशक की शुरुआत में भारत और संयुक्त राज्य अमेरिका के बीच संबंध अब तक के सबसे निचले स्तर पर आ गए थे। पूर्वी पाकिस्तान में अत्याचारों की रिपोर्ट के बावजूद, और कहा जा रहा है, विशेष रूप से रक्त तार में, पाकिस्तानी सेना, अमेरिका द्वारा नरसंहार गतिविधियों को अंजाम दिया जा रहा है। राज्य के सचिव हेनरी किसिंजर और अमेरिकी राष्ट्रपति रिचर्ड निक्सन तो पाकिस्तान के राष्ट्रपति याह्या खान और पाकिस्तानी सेना को हतोत्साहित करने के लिए कुछ नहीं किया। किसिंजर विशेष रूप से दोस्ती की एक संधि है कि हाल ही में भारत और सोवियत संघ के बीच हस्ताक्षर किया गया था की वजह से दक्षिण एशिया में सोवियत विस्तार के बारे में चिंतित था, और चीन जनवादी गणराज्य के लिए संयुक्त राज्य अमेरिका के साथ एक मौन गठबंधन के मूल्य को प्रदर्शित करने की मांग की . 1971 के भारत-पाकिस्तान युद्ध के दौरान, भारतीय सशस्त्र बलों, मुक्ति वाहिनी के साथ, पूर्वी पाकिस्तान को मुक्त करने में सफल रहे, जिसने जल्द ही स्वतंत्रता की घोषणा की। निक्सन को डर था कि पश्चिमी पाकिस्तान पर भारतीय आक्रमण का अर्थ होगा इस क्षेत्र पर पूर्ण सोवियत प्रभुत्व, और यह कि यह संयुक्त राज्य अमेरिका की वैश्विक स्थिति और अमेरिका के नए मौन सहयोगी, चीन की क्षेत्रीय स्थिति को गंभीर रूप से कमजोर कर देगा। चीन को एक सहयोगी के रूप में संयुक्त राज्य अमेरिका की सद्भावना का प्रदर्शन करने के लिए, और पाकिस्तान पर कांग्रेस द्वारा लगाए गए प्रतिबंधों के सीधे उल्लंघन में, निक्सन ने पाकिस्तान को सैन्य आपूर्ति भेजी, उन्हें जॉर्डन और ईरान के माध्यम से भेज दिया, जबकि चीन को अपने हथियार बढ़ाने के लिए प्रोत्साहित किया। === मेक्सिको === :''देखें: [[:en:India–Mexico_relations|भारत–मेक्सिको संबंध]]'' {{flagicon|Mexico}}{{flagicon|India}} [[चित्र:Vicente Fox Singh.jpg|thumb|right|200px|मेक्सिको के राष्ट्रपति और भारतीय प्रधानमंत्री मनमोहन सिंह]] मेक्सिको भारत का एक बहुत ही महत्वपूर्ण और प्रमुख आर्थिक भागीदार है। नोबेल पुरस्कार विजेता और भारत में राजदूत ऑक्टेवियो पाज़ ने इन लाइट ऑफ़ इंडिया नामक पुस्तक लिखी है जो भारतीय इतिहास और संस्कृति का विश्लेषण है। दोनों देश क्षेत्रीय शक्तियां हैं और जी-20 प्रमुख अर्थव्यवस्थाओं के सदस्य हैं। दोनो के बीच बहुत गहरे और अच्छे सम्बंध है। मेक्सिको में भारतीय समुदाय अपेक्षाकृत छोटा है और लगभग ५,५०० होने का अनुमान है; इसमें ज्यादातर भारतीय आईटी कंपनियों के सॉफ्टवेयर इंजीनियर शामिल हैं। भारतीय और अंतरराष्ट्रीय कंपनियों में कई कार्यकारी, स्थानीय विश्वविद्यालयों में शिक्षाविद/प्रोफेसर और कपड़ा और परिधान व्यवसाय में कुछ निजी व्यवसायी हैं। ज्यादातर भारतीय शिक्षाविद और व्यवसायी मेक्सिको के स्थायी निवासी हैं, बाकी 2-3 साल के अल्पकालिक कार्य असाइनमेंट पर हैं और उसके बाद उन्हें बदल दिया जाता है। 1947 में, मेक्सिको यूनाइटेड किंगडम से भारत की स्वतंत्रता को मान्यता देने वाला पहला लैटिन अमेरिकी राष्ट्र बन गया। पहले 1 अगस्त 1950 को, दोनों देशों ने राजनयिक संबंध स्थापित किए और अगले वर्ष, मेक्सिको ने दिल्ली में एक दूतावास खोला। दोनों देशों के बीच नए संबंधों के महत्व को दिखाने के लिए, भारत में पहले मैक्सिकन राजदूत पूर्व मैक्सिकन राष्ट्रपति एमिलियो पोर्ट्स गिल थे। 1962 में, नोबेल पुरस्कार विजेता ऑक्टेवियो पाज़ को भारत में राजदूत नामित किया गया था। == भूखंडल के आर-पार == === रूस === {{मुख्य|भारत-रूस सम्बन्ध}} {{flagicon|रूस}}{{flagicon|india}} [[File:Vladimir Putin 6 November 2001-2.jpg|thumb| [[व्लादिमीर पुतिन]] के साथ [[अटल बिहारी वाजपेयी]], पीछे अदत्याधिक बायीं ओर खड़े हैं [[नरेंद्र मोदी]] ]] रूसी संघ के साथ भारत के संबंध समय की कसौटी पर खरे उतरे हैं और निरंतरता, विश्वास और आपसी समझ पर आधारित हैं। भारत-रूस संबंधों को बनाए रखने और मजबूत करने और दोनों देशों के बीच रणनीतिक साझेदारी को और मजबूत करने की आवश्यकता पर दोनों देशों में राष्ट्रीय सहमति है। अक्टूबर 2000 में वर्तमान रूसी राष्ट्रपति व्लादिमीर पुतिन और पूर्व भारतीय प्रधान मंत्री अटल बिहारी वाजपेयी के बीच सामरिक साझेदारी पर एक घोषणा पर हस्ताक्षर किए गए थे, इस साझेदारी को "विशेष और विशेषाधिकार प्राप्त रणनीतिक साझेदारी" भी कहा जाता है। रूस और भारत ने [[भारत सोवियत मैत्री संघ|1971 की भारत-सोवियत शांति और मैत्री संधि]] को नवीनीकृत नहीं करने का फैसला किया है और दोनों ने अधिक व्यावहारिक, कम वैचारिक संबंध के रूप में वर्णित का पालन करने की मांग की है। जनवरी 1993 में रूसी राष्ट्रपति [[बोरिस येल्तसिन|येल्तसिन]] की भारत यात्रा ने इस नए रिश्ते को मजबूत करने में मदद की। राष्ट्रपति व्लादिमीर पुतिन की 2004 की यात्रा के साथ संबंध मजबूत हुए हैं। उच्च स्तरीय यात्राओं की गति तब से बढ़ गई है, जैसा कि प्रमुख रक्षा खरीद की चर्चा है। रूस, [[कूडनकुलम नाभिकीय विद्युत परियोजना|कुडनकुलम परमाणु ऊर्जा संयंत्र]] के विकास के लिए काम कर रहा है, जो 1000 मेगावाट बिजली का उत्पादन करने में सक्षम होगा। Gazprom, तेल और प्राकृतिक गैस के विकास के लिए काम कर रहा है, बंगाल की खाड़ी में। भारत और रूस ने अंतरिक्ष प्रौद्योगिकी पर व्यापक सहयोग किया है। सहयोग के अन्य क्षेत्रों में सॉफ्टवेयर, आयुर्वेद आदि शामिल हैं। भारत और रूस ने व्यापार को 10 अरब डॉलर तक बढ़ाने का संकल्प लिया है। दोनों देशों के वस्त्र निर्माताओं के बीच सहयोग लगातार मजबूत हो रहा है। भारत और रूस ने दोनों देशों में कपड़ा उद्योग में निवेश और व्यापार की मात्रा बढ़ाने के संयुक्त प्रयासों पर एक समझौते पर हस्ताक्षर किए। दस्तावेज़ पर हस्ताक्षर करने में वस्त्र और प्रकाश उद्योग परिषद के उद्यमियों के रूसी संघ और भारत के परिधान निर्यात (AEPC) के प्रतिनिधि शामिल थे। एक सहयोग समझौता, अन्य बातों के साथ, कपड़ा उत्पादन में प्रौद्योगिकी का आदान-प्रदान और जानकारी प्रदान करता है। इस प्रयोजन के लिए, वस्त्र मामलों पर एक विशेष आयोग (वस्त्र संचार समिति)। रूस और भारत के बीच आतंकवाद विरोधी तकनीक भी मौजूद है। २००७ में राष्ट्रपति व्लादिमीर पुतिन २६ जनवरी २००७ को गणतंत्र दिवस समारोह में सम्मानित अतिथि थे। २००८ को दोनों देशों द्वारा रूस-भारत मैत्री वर्ष के रूप में घोषित किया गया है। बॉलीवुड फिल्में रूस में काफी लोकप्रिय हैं। भारतीय सार्वजनिक क्षेत्र की तेल कंपनी ओएनजीसी ने 2008 में इंपीरियल एनर्जी कॉर्पोरेशन को खरीदा। दिसंबर 2008 में, राष्ट्रपति मेदवेदेव की नई दिल्ली की यात्रा के दौरान, भारत और रूस ने परमाणु ऊर्जा सहयोग समझौते पर हस्ताक्षर किए। मार्च 2010 में, रूसी प्रधान मंत्री व्लादिमीर पुतिन ने भारत के साथ एक अतिरिक्त 19 समझौतों पर हस्ताक्षर किए जिसमें नागरिक परमाणु ऊर्जा, अंतरिक्ष और सैन्य सहयोग और मिग -29 के लड़ाकू जेट के साथ एडमिरल गोर्शकोव (विमान वाहक) की अंतिम बिक्री शामिल थी। 2014 के क्रीमियन संकट के दौरान भारत ने रूस के खिलाफ अमेरिकी प्रतिबंधों का समर्थन करने से इनकार कर दिया था और भारत के राष्ट्रीय सुरक्षा सलाहकारों में से एक शिवशंकर मेनन ने कहा था कि "इसमें वैध रूसी और अन्य हित शामिल हैं और हमें उम्मीद है कि उन पर चर्चा और समाधान किया जाएगा।" 7 अगस्त 2014 को भारत और रूस ने चीन और मंगोलिया के साथ मास्को सीमा के पास एक संयुक्त आतंकवाद विरोधी अभ्यास किया। इसमें टैंक और बख्तरबंद वाहनों का उपयोग शामिल था। भारत और रूस ने अब तक INDRA अभ्यास के तीन दौर आयोजित किए हैं। पहला अभ्यास 2005 में राजस्थान में किया गया था, उसके बाद रूस में प्रशकोव किया गया था। तीसरा अभ्यास अक्टूबर 2010 में कुमाऊं की पहाड़ियों के चौबटिया में आयोजित किया गया था। यह भी देखें: * [[एडमिरल गोर्श्कोव]] * [[सुखोई]] * [[ब्रह्मोस]] == यूरोप == यूरोप के कई देशों के साथ भारत के [[:en:Foreign relations of India#European countries|अच्छे संबंध]] हैं। प्रमुखों में से कुछ [[भारत-फ्रांस सम्बन्ध|फ्रांस]], [[भारत-जर्मनी सम्बन्ध|जर्मनी]], [[भारत–इटली सम्बन्ध|इटली]], [[भारत–स्पेन सम्बन्ध|स्पेन]], [[भारत–स्विट्ज़रलैंड संबंध|स्विट्सर्लंड]], [[भारत-पुर्तगाल संबंध|पुर्तगाल]], [[:en:Belgium–India relations|बेलज़ियम]], आदि है। == एशिया-प्रशांत == ===ऑस्ट्रेलिया === {{main|भारत-ऑस्ट्रेलिया सम्बन्ध}} {{flagicon|Australia}}{{flagicon|India}} सितंबर 2014 में ऑस्ट्रेलिया के तत्कालीन प्रधानमंत्री श्री [[टोनी एबॉट]] भारत की यात्रा पर आए। भारत के नवनिर्वाचित प्रधानमंत्री [[नरेंद्र मोदी]] की सरकार में किसी भी विदेशी राष्ट्राध्यक्ष की यह प्रथम राजकीय यात्रा थी। इस यात्रा में दोनों देशों के बीच असैन्य नाभिकीय उर्जा सहयोग समझौता हुआ जिसके तहत ऑस्ट्रेलिया भारत को [[यूरेनियम]] निर्यात करेगा।<ref name="pib-hi-30139">{{cite web| url = http://pib.nic.in/newsite/hindirelease.aspx?relid=30139| title = ऑस्ट्रेलिया के प्रधान मंत्री की भारत यात्रा| publisher = पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार| date = 5 सितंबर 2014| accessdate = 6 सितंबर 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20140906085139/http://pib.nic.in/newsite/hindirelease.aspx?relid=30139| archive-date = 6 सितंबर 2014| url-status = live}}</ref><ref name="nbt-5sep14">{{cite web| url= http://hindi.economictimes.indiatimes.com/india/national-india/India-and-Australia-seal-nuclear-deal-Abbott-meets-Modi/articleshow/41783881.cms| title= ऑस्ट्रेलिया से न्यूक्लियर डील पर बन गई बात| publisher= नवभारत टाईम्स| date= 5 सितंबर 2014| accessdate= 6 सितंबर 2014| archive-url= https://web.archive.org/web/20140906091354/http://hindi.economictimes.indiatimes.com/india/national-india/India-and-Australia-seal-nuclear-deal-Abbott-meets-Modi/articleshow/41783881.cms| archive-date= 6 सितंबर 2014| url-status= live}}</ref> इस दौरान एक महत्वपूर्ण व्यक्तव्य में उन्होंने कहा कि नरेंद्र मोदी को 2002 के दंगों के लिए गुजरात के मुख्यमंत्री के तौर पर जिम्मेदार नहीं ठहराना चाहिए।<ref name="nbt">{{cite web| url= http://hindi.economictimes.indiatimes.com/india/national-india/narendra-modi-shouldnt-be-blamed-for-2002-gujarat-riots-australian-pm-tony-abbott/articleshow/41813710.cms| title= दंगों के लिए मोदी जिम्मेदार नहीं: ऑस्ट्रेलियाई PM| publisher= नवभारत टाईम्स| date= 5 सितंबर 2014| accessdate= 6 सितंबर 2014| archive-url= https://web.archive.org/web/20140906092858/http://hindi.economictimes.indiatimes.com/india/national-india/narendra-modi-shouldnt-be-blamed-for-2002-gujarat-riots-australian-pm-tony-abbott/articleshow/41813710.cms| archive-date= 6 सितंबर 2014| url-status= live}}</ref> === जापान === {{main|भारत-जापान सम्बन्ध}} {{flagicon|Japan}}{{flagicon|India}} [[File:Subhas Chandra 1943 Tokyo.jpg|thumb| [[टोक्यो]] में [[सुभाष चंद्र बोस]], 1943]] [[File:PM Shinzo Abe hosts a tea ceremony for PM Narendra Modi at the Akasaka Palace in Tokyo.jpg|thumb|भारतीय प्रधानमंत्री [[नरेंद्र मोदी]] व जापान के प्रधानमंत्री [[शिंज़ो अबे]] की [[चाय पर चर्चा]], सितंबर 2014]] भारत और [[जापान]] के सम्बन्ध हमेशा से काफ़ी मजबूत और स्थिर रहे हैं। जापान की संस्कृति पर भारत में जन्मे [[बौद्ध धर्म]] का स्पष्ट प्रभाव देखा जा सकता है। भारत के स्वतंत्रता संघर्ष के दौरान भी जापान की शाही सेना ने [[सुभाष चंद्र बोस]] की [[आजाद हिन्द फौज]] को सहायता प्रदान की थी। भारत की स्वतंत्रता के बाद से भी अब तक दोनों देशों के बीच मधुर सम्बन्ध रहे हैं। जापान की कई कम्पनियाँ जैसे कि [[सोनी]], [[टोयोटा]] और [[होंडा]] ने अपनी उत्पादन इकाइयाँ भारत में स्थापित की हैं और भारत की आर्थिक विकास में योगदान दिया है। इस क्रम में सबसे अभूतपूर्व योगदान है वहाँ की मोटर वाहन निर्माता कंपनी [[सुज़ुकी]] का जो भारत की कंपनी [[मारुति सुजुकी]] के साथ मिलकार उत्पादन करती है और भारत की सबसे बड़ी मोटर कार निर्माता कंपनी है। होंडा कुछ ही दिनों पहले तक [[हीरो होंडा]] (अब हीरो मोटोकॉर्प) के रूप में हीरो कंपनी के पार्टनर के रूप में कार्य करती रही है जो तब दुनिया की सबसे बड़ी मोटरसाइकिल विक्रेता कंपनी थी। जापानी प्रधानमंत्री [[शिंज़ो अबे]] के ''आर्क ऑफ फ्रीडम सिद्धांत'' के अनुसार यह जापान के हित में है कि वह भारत के साथ मधुर सम्बन्ध रखे ख़ासतौर से उसके चीन के साथ तनाव पूर्ण रिश्तों के परिप्रेक्ष्य में देखा जाय तो। इसके लिये जापान ने भारत में अवसंरचना विकास के कई प्रोजेक्ट का वित्तीयन किया है और इनमें तकनीकी सहायता उपलब्ध करायी है। इनमें सबसे महत्वपूर्ण रूप से उल्लेखनीय है [[दिल्ली मेट्रो]] रेल का निर्माण। भारत की ओर से भी चीन के साथ रिश्तों और वैश्विक परिप्रेक्ष्य में जापान को काफ़ी महत्व दिया गया है। [[मनमोहन सिंह]] की सरकार की ''[[पूर्व की ओर देखो (नीति)|पूर्व की ओर देखो]]'' नीति ने भारत को जापान के साथ मधुर और पहले से बेहतर सम्बन्ध बनाने की ओर प्रेरित किया है। दिसंबर २००६ में भारतीय प्रधानमंत्री की जापान यात्रा के दुरान हस्ताक्षरित ''भारत-जापान सामरिक एवं वैश्विक पार्टनरशिप'' समझौता इसका ज्वलंत उदहारण है। रक्षा के क्षेत्र में दोनों देशों के बीच २००७ से लगातार सहयोग मजबूत हुए हैं<ref>[http://www.dw.de/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97/a-16842326 भारत जापान का समुद्री सहयोग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903102541/http://www.dw.de/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97/a-16842326 |date=3 सितंबर 2014 }} रेडियो दायेच विले (जर्मन रेडियो प्रसारण सेवा)।</ref> और दोनों की रक्षा इकाइयों और सेनाओं ने कई संयुक्त रक्षा अभ्यास किये हैं। अक्टूबर २००८ में जापान ने एक समझौते पर हस्ताक्षर किये जिसके तहत वह भारत को कम ब्याज दरों पर ४५० अरब अमेरिकी डालर की धनराशि [[दिल्ली-मुम्बई हाईस्पीड रेल]] गलियारे के विकास हेतु देगा। विश्व में यह जापान द्वारा इकलौता ऐसा उदाहरण है जो भारत के साथ इसके मजबूत आर्थिक रिश्तों को दर्शाता है। जापान के प्रधानमंत्री शिंजो आबे ने जनवरी २०१४ में भारत की सपत्नीक यात्रा की जिसके दौरान वे इस वर्ष गणतंत्र दिवस समारोह में मुख्य अतिथि के रूप में बुलाए गये थे। इसके बाद मनमोहन सिंह जी के साथ हुई शिखर बैठक दोनों प्रधानमंत्रियों के बीच २००६ की शुरुआत के बाद आठवीं शिखर बैठक थी।<ref>आर्चिस मोहन - [http://www.mea.gov.in/in-focus-article-hi.htm?22762/Prime+Minister+Shinzo+Abes+visit+pinnacle+of+IndiaJapan+relations प्रधान मंत्री श्री शिंजो अबे की यात्रा : भारत - जापान संबंधों की पराकाष्‍ठा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180912001421/http://www.mea.gov.in/in-focus-article-hi.htm?22762%2FPrime+Minister+Shinzo+Abes+visit+pinnacle+of+IndiaJapan+relations |date=12 सितंबर 2018 }} विदेश मंत्रालय, भारत सरकार</ref> इस बैठक में जापान ने भारत को विभिन्न परियोजनाओं के लिये २०० अरब येन (लगभग १२२ अरब रुपये) का ऋण देने की पेशकश की और हाई स्पीड रेल, रक्षा, मेडिकल केयर, औषधि निर्माण और कृषि तथा तापीय ऊर्जा के क्षेत्र में सहयोग की भी पेशकश की। भारत जापान श्रीलंका के पूर्वी भाग में [[त्रिंकोमाली]] में तापीय विद्युत संयत्र निर्माण में भी भागीदारी करने वाले हैं। इससे पहले नवंबर-दिसंबर २०१३ में जापानी [[सम्राट आकिहितो]] और महारानी मिचिको ने भारत की यात्रा संपन्न की थी। प्रोटोकाल के विपरीत सम्राट को हवाईअड्डे पर लेने स्वयं प्रधानमंत्री मनमोहन सिंह गये थे जो भारत जापान रिश्तों की प्रगाढ़ता दर्शाता है। वर्तमान समय में भारत जापान द्विपक्षीय व्यापर लगभग १४ अरब डालर का है जिसे बढ़ा का २५ अरब डालर करने का लक्ष्य रखा गया है। साथ ही जापान का भारत में लगभग १५ अरब डालर का प्रत्यक्ष विदेशी निवेश भी है।<ref>[http://khabar.ndtv.com/news/business/indo-japan-colaborations-344378 भारत-जापान व्यापार 2014 तक 25 अरब डॉलर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903112331/http://khabar.ndtv.com/news/business/indo-japan-colaborations-344378 |date=3 सितंबर 2014 }} - Indo Asian News Service, Last Updated: दिसम्बर 29, 2011</ref> == अफ्रीका == === दक्षिण अफ्रीका === {{मुख्य|भारत-दक्षिण अफ्रीका संबंध}} {{flagicon|South Africa}}{{flagicon|India}} भारत और दक्षिण अफ्रीका के बीच हमेशा मजबूत संबंध रहे हैं, भले ही भारत ने 20 वीं शताब्दी के मध्य में रंगभेद शासन के विरोध में राजनयिक संबंधों को रद्द कर दिया था। ब्रिटिश शासन का इतिहास दोनों जमीनों को जोड़ता है। भारतीय दक्षिण अफ्रीकी लोगों का एक बड़ा समूह है। महात्मा गांधी ने कई साल दक्षिण अफ्रीका में बिताए, उस दौरान उन्होंने जातीय भारतीयों के अधिकारों के लिए लड़ाई लड़ी। नेल्सन मंडेला गांधी से प्रेरित थे। भारत की स्वतंत्रता के बाद, भारत ने रंगभेद की कड़ी निंदा की, और राजनयिक संबंधों से इनकार कर दिया, जबकि रंगभेद को दक्षिण अफ्रीका में राज्य की नीति के रूप में संचालित किया गया था। दोनों देशों के बीच अब घनिष्ठ आर्थिक, राजनीतिक और खेल संबंध हैं। दोनों देशों के बीच व्यापार 1992-1993 में 3 मिलियन डॉलर से बढ़कर 2005-2006 में 4 बिलियन डॉलर हो गया, और 2010 तक 12 बिलियन डॉलर के व्यापार तक पहुंचने का लक्ष्य है। दक्षिण अफ्रीका से भारत का एक तिहाई आयात गोल्ड बार है। दक्षिण अफ्रीका से खनन किए गए हीरे भारत में पॉलिश किए जाते हैं। नेल्सन मंडेला को गांधी शांति पुरस्कार से सम्मानित किया गया था। दोनों देश ब्राजील के साथ आईबीएसए डायलॉग फोरम के भी सदस्य हैं। भारत को उम्मीद है कि भारत के बढ़ते असैनिक परमाणु ऊर्जा क्षेत्र के लिए संसाधन संपन्न दक्षिण अफ्रीका से बड़ी मात्रा में यूरेनियम प्राप्त होगा। == मध्य-पूर्व == === ईरान === {{main|भारत-ईरान सम्बन्ध}} {{flagicon|Iran}}{{flagicon|India}} स्वतंत्र भारत और ईरान ने 15 मार्च 1950 को राजनयिक संबंध स्थापित किए। 1979 की ईरानी क्रांति के बाद, ईरान CENTO से हट गया और पाकिस्तान सहित अमेरिका के अनुकूल देशों से खुद को अलग कर लिया, जिसका अर्थ स्वचालित रूप से भारत गणराज्य के साथ बेहतर संबंध था। वर्तमान में दोनों देशों के कई क्षेत्रों में मैत्रीपूर्ण संबंध हैं। विशेष रूप से भारत में कच्चे तेल के आयात और ईरान को डीजल के निर्यात में महत्वपूर्ण व्यापारिक संबंध हैं। ईरान ने ओआईसी जैसे अंतरराष्ट्रीय संगठनों में भारत विरोधी प्रस्तावों का मसौदा तैयार करने के पाकिस्तान के प्रयासों पर अक्सर आपत्ति जताई। भारत ने सार्क क्षेत्रीय संगठन में एक पर्यवेक्षक राज्य के रूप में ईरान के शामिल होने का स्वागत किया। लखनऊ उपमहाद्वीप में शिया संस्कृति और फारसी अध्ययन का एक प्रमुख केंद्र बना हुआ है। 1990 के दशक में, भारत और ईरान दोनों ने तालिबान शासन के खिलाफ अफगानिस्तान में उत्तरी गठबंधन का समर्थन किया। वे हामिद करजई के नेतृत्व वाली और संयुक्त राज्य अमेरिका द्वारा समर्थित व्यापक-आधारित तालिबान विरोधी सरकार का समर्थन करने में सहयोग करना जारी रखते हैं। हालांकि, भारत-ईरान संबंधों में एक जटिल मुद्दा ईरान के परमाणु कार्यक्रम का मुद्दा है। इस पेचीदा मामले में भारत एक नाजुक संतुलन बनाने की कोशिश कर रहा है. अंतर्राष्ट्रीय संबंधों पर एक भारतीय विशेषज्ञ रेजाउल लस्कर के अनुसार, "ईरान के परमाणु कार्यक्रम पर भारत की स्थिति सुसंगत, सैद्धांतिक और संतुलित रही है, और ऊर्जा सुरक्षा के लिए ईरान की खोज को प्रसार पर अंतर्राष्ट्रीय समुदाय की चिंताओं के साथ समेटने का प्रयास करता है। इसलिए, जबकि भारत ऊर्जा सुरक्षा प्राप्त करने के लिए ईरान की महत्वाकांक्षाओं को स्वीकार करता है और समर्थन करता है और विशेष रूप से, परमाणु ऊर्जा के शांतिपूर्ण उपयोग के लिए इसकी खोज, यह भारत की सैद्धांतिक स्थिति भी है कि ईरान को अंतरराष्ट्रीय कानून के तहत अपने सभी दायित्वों को पूरा करना होगा, विशेष रूप से परमाणु अप्रसार संधि के तहत अपने दायित्वों को पूरा करना होगा। NPT) और अन्य ऐसी संधियाँ, जिनका वह हस्ताक्षरकर्ता है" फरवरी 2012 में भारत में एक इजरायली राजनयिक पर हमले के बाद, दिल्ली पुलिस ने तर्क दिया कि हमले में ईरानी रिवोल्यूशनरी गार्ड कोर की कुछ भागीदारी थी। बाद में जुलाई 2012 में इसकी पुष्टि की गई, दिल्ली पुलिस की एक रिपोर्ट के बाद इस बात के सबूत मिले कि ईरानी रिवोल्यूशनरी गार्ड कॉर्प्स के सदस्य राजधानी में 13 फरवरी के बम हमले में शामिल थे। === इजराइल === {{main|भारत-इजराइल सम्बन्ध}} {{flagicon|Israel}}{{flagicon|India}} द्वितीय विश्व युद्ध के अंत में इज़राइल की स्थापना एक जटिल मुद्दा था। विभाजन के दौरान अपने स्वयं के अनुभव के आधार पर, जब 14 मिलियन<ref>{{cite web|url=http://www.unhcr.org/3ebf9bab0.pdf|title=Rupture in South Asia|publisher=United Nations High Commission for Refugees|access-date=16 August 2014}}</ref> लोग विस्थापित हुए थे और पंजाब प्रांत में अनुमानित 200,000 से 500,000 लोग<ref>{{cite web|url=http://faculty.washington.edu/brass/Partition.pdf|title=The partition of India and retributive genocide in the Punjab, 1946–47: means, methods, and purposes|last=Brass|first=Paul R.|author-link=Paul Brass|year=2003|work=[[Journal of Genocide Research]]|page=75 (5(1), 71–101)|archive-url=https://web.archive.org/web/20150414153300/http://faculty.washington.edu/brass/Partition.pdf|archive-date=14 April 2015|access-date=16 August 2014|url-status=dead}}</ref> मारे गए थे, भारत ने एक एकल राज्य की सिफारिश की थी, जैसा कि ईरान और यूगोस्लाविया (बाद में अपने स्वयं के नरसंहार विभाजन से गुजरना पड़ा)। राज्य ऐतिहासिक फिलिस्तीन के विभाजन को रोकने और व्यापक संघर्ष को रोकने के लक्ष्य के साथ अरब और यहूदी-बहुसंख्यक प्रांत आवंटित कर सकता है। लेकिन, अंतिम संयुक्त राष्ट्र प्रस्ताव ने धार्मिक और जातीय बहुमत के आधार पर अनिवार्य फिलिस्तीन को अरब और यहूदी राज्यों में विभाजित करने की सिफारिश की। भारत ने अंतिम वोट में इसका विरोध किया क्योंकि वह धर्म के आधार पर विभाजन की अवधारणा से सहमत नहीं था। 1980 के दशक में अमेरिका समर्थित पाकिस्तान और उसके परमाणु कार्यक्रम से सुरक्षा खतरे के कारण, इज़राइल और भारत ने एक गुप्त संबंध शुरू किया जिसमें उनकी संबंधित खुफिया एजेंसियों के बीच सहयोग शामिल था।<ref name="RAW-MOSSAD">[http://www.rediff.com/news/2003/sep/08spec.htm RAW and MOSSAD, the Secret Link],''rediff.com''</ref> इज़राइल ने पाकिस्तान द्वारा बढ़ते खतरे और ईरान और अन्य अरब राज्यों में परमाणु प्रसार के बारे में भारत की चिंताओं को साझा किया।<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/pakistan/6170145/A.Q.-Khan-boasts-of-helping-Irans-nuclear-programme.html|title=A.Q. Khan boasts of helping Iran's nuclear programme|last=Nelson|first=Dean|date=10 September 2009|work=The Daily Telegraph|access-date=21 November 2009|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/pakistan/6170145/A.Q.-Khan-boasts-of-helping-Irans-nuclear-programme.html|archive-date=12 January 2022|location=London|url-access=subscription|url-status=live}}{{cbignore}}</ref> 1992 में इज़राइल के साथ पूर्ण राजनयिक संबंधों की स्थापना के बाद से, भारत ने यहूदी राज्य के साथ अपने संबंधों में सुधार किया है। भारत को एशिया में इज़राइल का सबसे मजबूत सहयोगी माना जाता है, और इज़राइल भारत का दूसरा सबसे बड़ा हथियार आपूर्तिकर्ता है। 1947 में जब से भारत ने अपनी स्वतंत्रता हासिल की, उसने फिलिस्तीनी आत्मनिर्णय का समर्थन किया। भारत ने १८ नवंबर १९८८<ref name="unesdoc.unesco.org">{{cite web|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0008/000827/082711eo.pdf|title=Request for the admission of the State of Palestine to UNESCO as a Member State|publisher=UNESCO}}</ref> को फिलिस्तीन की घोषणा के बाद फिलिस्तीन के राज्य के दर्जे को मान्यता दी और [[भारत-फिलिस्तीन के संबंध|भारत-फिलिस्तीनी संबंध]] पहली बार १९७४ में स्थापित किए गए थे।<ref name="meaindia.nic.in">{{cite web|url=http://meaindia.nic.in/meaxpsite/foreignrelation/palestine.pdf|title=MEA – MEA Links : Indian Missions Abroad|archive-url=https://web.archive.org/web/20101126020231/http://meaindia.nic.in/meaxpsite/foreignrelation/palestine.pdf|archive-date=26 November 2010|access-date=21 February 2015|url-status=dead}}</ref> इससे इजरायल के साथ भारत के बेहतर संबंधों पर प्रतिकूल प्रभाव नहीं पड़ा है। भारत ने २००३ में एक यात्रा में इजरायल के प्रधान मंत्री का मनोरंजन किया है, [३९३] और इजरायल ने राजनयिक यात्राओं में वित्त मंत्री जसवंत सिंह जैसे भारतीय गणमान्य व्यक्तियों का मनोरंजन किया है। भारत और इज़राइल वैज्ञानिक और तकनीकी प्रयासों में सहयोग करते हैं। इज़राइल के विज्ञान और प्रौद्योगिकी मंत्री ने भूमि और अन्य संसाधनों के बेहतर प्रबंधन के लिए उपग्रहों का उपयोग करने की दिशा में [[भारतीय अंतरिक्ष अनुसंधान संगठन]] (इसरो) के साथ सहयोग करने में रुचि व्यक्त की है। इज़राइल ने इसरो के [[चन्द्रयान|चंद्रयान]] मिशन में भाग लेने में भी रुचि व्यक्त की है जिसमें चंद्रमा पर मानव रहित मिशन शामिल है। 21 जनवरी 2008 को, भारत ने दक्षिणी भारत के श्रीहरिकोटा अंतरिक्ष स्टेशन से एक इजरायली जासूसी उपग्रह को कक्षा में सफलतापूर्वक लॉन्च किया। इजरायल और भारत आतंकवादी समूहों पर खुफिया जानकारी साझा करते हैं। 1992 में राजनयिक संबंध स्थापित करने के बाद से उन्होंने घनिष्ठ रक्षा और सुरक्षा संबंध विकसित किए हैं। भारत ने 2002 से 5 बिलियन डॉलर से अधिक मूल्य के इजरायली उपकरण खरीदे हैं। इसके अलावा, इजरायल भारतीय सैन्य इकाइयों को प्रशिक्षण दे रहा है और 2008 में भारतीय कमांडो को निर्देश देने की व्यवस्था पर चर्चा कर रहा था। आतंकवाद विरोधी रणनीति और शहरी युद्ध में। दिसंबर 2008 में, इज़राइल और भारत ने दोनों देशों के न्यायाधीशों और न्यायविदों के बीच चर्चा और आदान-प्रदान कार्यक्रमों को सुविधाजनक बनाने के लिए एक इंडो-इज़राइल लीगल कॉलोक्वियम स्थापित करने के लिए एक ज्ञापन पर हस्ताक्षर किए। [[2006 लेबनान युद्ध|2006 में लेबनान]] पर इजरायल के आक्रमण के बाद, भारत ने कहा कि इजरायल द्वारा बल का प्रयोग "अनुपातिक और अत्यधिक" था।<ref>[http://www.kuna.net.kw/home/story.aspx?Language=en&DSNO=886234 LD Lebanon Reactions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927195951/http://www.kuna.net.kw/home/story.aspx?Language=en&DSNO=886234|date=27 September 2007}}, Kuwait News Agency</ref> 2014 से नरेंद्र मोदी के प्रीमियर के तहत भारत-इजरायल संबंध बहुत करीबी और गर्म रहे हैं। 2017 में, वह इजरायल की यात्रा करने वाले भारत के पहले प्रधान मंत्री थे।<ref>{{cite web|url=https://qz.com/india/1551356/what-explains-modis-bonhomie-with-israels-netanyahu/|title=Here's why Hindu nationalists aspire to Israel's "ethnic democracy"|last=Bose|first=Sumantra|date=15 February 2019|website=Quartz|language=en|access-date=28 July 2021}}</ref> == वैश्विक संगठन == === संयुक्त राष्ट्र === {{main|भारत-संयुक्त राष्ट्र संघ सम्बन्ध}} {{flagicon|संयुक्त राष्ट्र}} – {{flagicon|India}} भारत ने 100,000 सैन्य और पुलिस कर्मियों को चार महाद्वीपों भर में संयुक्त राष्ट्र के पैंतीस शांति अभियानों में सेवा प्रदान की है।<ref>{{Cite web |url=http://www.un.int/india/india_and_the_un_pkeeping.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=13 फ़रवरी 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060504184925/http://www.un.int/india/india_and_the_un_pkeeping.html |archive-date=4 मई 2006 |url-status=dead }}</ref> === यूरोपीय संघ === :''देखें: [[:en:India–European_Union_relations|भारत-यूरोपीय संघ संबंध]]'' {{flagicon|EU}} – {{flagicon|India}} भारत के संबंध यूरोप के और भी देशों के साथ अच्छे है। भारत यूरोपीय संघ में भी अपना दायित्व निभाता है। === दक्षिण पूर्वी एशियाई राष्ट्रों का संगठन === {{मुख्य|दक्षिण पूर्वी एशियाई राष्ट्रों का संगठन}} {{flagicon|ASEAN}} – {{flagicon|India}} भारत दक्षिण पूर्वी एशियाई राष्ट्रों के संगठन का भले ही सदस्य ना हो, लेकिन यह हमेशा से उन्हें अपना मित्र मानते हुए उनके साथ विकास करने का प्रण किया है। === अफ्रीकी संघ === {{मुख्य|अफ़्रीका–भारत सम्बन्ध}} {{देखें|अफ्रीकी संघ}} {{flagicon|AU}} – {{flagicon|India}} भारत के कई अफ्रीकी देशों के साथ सम्बंध है, कुछ के साथ संबंध ब्रिटिश काल के दौरान तक पाए जाते हैं, जब वो देश ब्रिटेन समेत और बाक़ी यूरोपीय देशों के दद्वारा नियंत्रित हुआ करते थे। वर्तमान स्थिथि में, भारत अफ्रीकी संघ में भी सभी देशों के विकास और उत्तपत्ति के लिए प्रतिबद्ध है। === ब्रिक्स === {{main|ब्रिक्स}} {{flagicon|Brazil}} – {{flagicon|Russia}} – {{flagicon|India}} – {{flagicon|China}} – {{flagicon|South Africa}} [[चित्र:BRICS heads of state and government hold hands ahead of the 2014 G-20 summit in Brisbane, Australia (Agencia Brasil).jpg|अंगूठाकार|ब्रिक्स राज्य और सरकार के प्रमुख, 2014]] भारत ने [[ब्राजील]], [[रूस]], [[चीन]] और [[दक्षिण अफ्रीका]] के साथ मिलकर [[ब्रिक्स]] समूह की स्थापना की है। यह विकसित देशों के समूह G-8, G-20 के विश्व पर प्रभाव को संतुलित करने का प्रयास है। ब्रिक्स के सभी सदस्य विकासशील या नव औद्योगीकृत देश हैं जिनकी अर्थव्यवस्था तेजी से बढ़ रही है। ये राष्ट्र क्षेत्रीय और वैश्विक मामलों पर महत्वपूर्ण प्रभाव डालते हैं। वर्ष २०१३ तक, पाँचों ब्रिक्स राष्ट्र दुनिया के लगभग 3 अरब लोगों का प्रतिनिधित्व करते हैं और एक अनुमान के अनुसार ये राष्ट्र संयुक्त विदेशी मुद्रा भंडार में ४ खरब अमेरिकी डॉलर का योगदान करते हैं। इन राष्ट्रों का संयुक्त सकल घरेलू उत्पाद १५ खरब अमेरिकी डॉलर का है।<ref>[http://www.csmonitor.com/World/Global-Issues/2011/1018/Amid-BRICS-rise-and-Arab-Spring-a-new-global-order-forms "Amid BRICS' rise and 'Arab Spring', a new global order forms"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020201828/http://www.csmonitor.com/World/Global-Issues/2011/1018/Amid-BRICS-rise-and-Arab-Spring-a-new-global-order-forms|date=20 अक्तूबर 2011}}. ''[[Christian Science Monitor]]''. 18 अक्टूबर 2011. Retrieved 2011-10-20.</ref> === दक्षिण एशियाई क्षेत्रीय सहयोग संगठन === {{मुख्य|दक्षिण एशियाई क्षेत्रीय सहयोग संगठन}} {{flagicon|SAARC}} – {{flagicon|India}} सार्क में भारत एक मुख्य देश होने साथ, अपने पड़ोसियों के साथ विकास की राह पर सबको साथ लेकर चलता है। === विश्व व्यापार संगठन === भारत हमेशा से अंतरष्ट्रीय मंच पर व्यापारिक नियमो में नरमी और नए नियमो में संशोधन पर ज़ोर देता है। == इन्हें भी देखें== *[[भारतीय राजनय का इतिहास]] *[[भारत के राजनयिक मिशनों की सूची]] *[[भारत में राजनयिक मिशनों की सूची]] *[[नरेन्द्र मोदी सरकार की विदेश नीति]] अगर आप भारत के और विदेश संबंधो के बारे में जानना चाहते हैं, तो आप [[:en:Main page|मूल विकिपीडिया]] के '''[[:en:Foreign relations of India|भारत के विदेश संबंध]]''' के पृष्ठ पर जानकारी प्राप्त कर सकते है। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20141019183757/https://casi.sas.upenn.edu/sites/casi.sas.upenn.edu/files/iit/(Hindi)%20India%20Between%20Soft%20State%20and%20Soft%20Power%20-%20Jacques%20Hymans.pdf जेक्स ई. सी. हाईमैन्स (Jacques E. C. Hymans) (2010). “सॉफ्ट राष्ट्र” और “सॉफ्ट शक्ति” के बीच झूलता भारत (India Between “Soft State” and “Soft Power”)] * [https://web.archive.org/web/20190611013755/http://hindi.iasbook.com/indias-neighbourhood-relations/ भारत के पड़ोसी देशों के साथ सम्बन्ध] * [http://mea.gov.in/secframe.php?sec=fr Foreign Relations: Ministry of external affairs, भारत सरकार IASbook 2019] * [https://web.archive.org/web/20130627051317/http://www.ipcs.org/article/military/china-the-dawn-of-the-drones-3948.html India-China Relations] * [https://web.archive.org/web/20090417003013/http://belfercenter.ksg.harvard.edu/publication/17778/indias_foreign_policy.html Xenia Dormandy (2007). "India's Foreign Policy". Belfer Center for Science and International Affairs] * [https://web.archive.org/web/20081216135459/http://www.axisglobe.com/article.asp?article=214 Russia-India relations] * [https://web.archive.org/web/20110708055720/http://omergendler.blogspot.com/2009/12/india-israel-connection.html Indo-Israeli relations] * [https://web.archive.org/web/20200702193407/https://www.nytimes.com/2020/06/26/international-home/china-military-india-taiwan.html Steven Lee Myers (2020). ''China’s Military Provokes Its Neighbors, but the Message Is for the United States''. NYTimes] * [https://web.archive.org/web/20200630213545/https://indianexpress.com/article/opinion/columns/south-china-sea-dispute-asean-countries-relations-vijay-gokhale-6460680/ Vijay Gokhale (2020). How the South China Sea situation plays out will be critical for India’s security''. The Indian Express] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{भारत के विदेशी सम्बन्ध}} [[श्रेणी:अन्तरराष्ट्रीय सम्बन्ध| ]] [[श्रेणी:भारतीय राजनीति]] [[श्रेणी:भारत के वैदेशिक सम्बन्ध]] a4d81lr190dexhr1lve8inadjbng50d विजय (अभिनेता) 0 185766 6555693 6555473 2026-05-23T23:43:32Z Sequencesolved 173771 एक चित्र जोड़ा। 6555693 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | office = तमिल नाडु के मुख्यमंत्री | order = 9वें | term_start = 10 मई 2026 | governor = [[राजेन्द्र अर्लेकर]] | predecessor = [[एम. के. स्टालिन]] {{Collapsed infobox section begin|अतिरिक्त मंत्रालय}} | 1blankname1 = मंत्रालय और विभाग | 1namedata1 = * सार्वजनिक * सामान्य प्रशासन विभाग * भारतीय प्रशासनिक सेवा * भारतीय पुलिस सेवा * भारतीय वन सेवा * जिला राजस्व अधिकारी * [[तमिलनाडु पुलिस|पुलिस]] * गृह विभाग * विशेष कार्यक्रम कार्यान्वयन * महिला, बाल एवं वृद्धजन कल्याण * युवा कल्याण * दिव्यांगजन कल्याण * नगर प्रशासन * शहरी एवं जल आपूर्ति | term_start1 = 10 मई 2026 | predecessor1 = [[एम. के. स्टालिन]] {{Collapsed infobox section end}} | office2 = [[तमिल नाडु]] [[विधानसभा]] के [[विधानसभा सदस्य (भारत)|सदस्य]] | constituency2 = पेरम्बूर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र | term_start2 = 4 मई 2026 | predecessor2 = [[आर. डी. शेकर]] | office3 = [[तमिलगा वेत्री कड़गम]] के अध्यक्ष | term_start3 = 2 फ़रवरी 2024 | 1blankname3 = महासचिव | 1namedata3 = एन. आनंद | predecessor3 = ''पद स्थापित'' | image = Vijay at Jana Nayagan's pooja ceremony.jpg | caption = 2026 में विजय | birth_name = चंद्रशेखरन जोसेफ विजय | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1974|6|22}} | birth_place = [[मद्रास]] {{small|(अब चेन्नई)}}, तमिल नाडु, भारत | party = [[तमिलगा वेत्री कड़गम]] (2024 से) | spouse = {{marriage|[[संगीता सोर्नालिंगम]]|25 August 1999|2025|end={{abbr|sep.|अलग}}}} | children = 2 | father = [[एस. ए. चंद्रशेखरन]] | mother = शोभा चंद्रशेखर | occupation = {{hlist|राजनीतिज्ञ|अभिनेता}} | relatives = [[दक्षिण भारतीय फ़िल्म परिवारों की सूची#चंद्रशेखर परिवार|चंद्रशेखर परिवार]] | awards = [[विजय द्वारा प्राप्त पुरस्कार और नामांकन की सूची|पूर्ण सूची]] | education = [[लोयोला कॉलेज, मद्रास]] (पढ़ाई छोड़ी) | nickname = ''थलपति'' (कमांडर) | name = सी. जोसेफ विजय }} '''जोसेफ विजय चंद्रशेखर''' ( जन्म 22 जून 1974) [[तमिल नाडु के मुख्यमंत्रियों की सूची|तमिलनाडू के मुख्यमंत्री]] हैं एक [[भारतीय फ़िल्म अभिनेताओं की सूची|भारतीय फिल्म अभिनेता]] एवं राजनेता हैं। वे [[भारतीय सिनेमा]] में एक कलाकार रहे हैं, साथ ही वह एक [[पार्श्वगायक|पार्श्व गायक]] और भारत में कई कंपनियों के लिए एक प्रवक्ता भी रहे हैं। वे '''विजय''' के नाम से अधिक प्रसिद्ध हैं। 'दलपति' भी इनका लोकप्रिय नाम है, जिसका अर्थ है 'सेनापति'। उन्होंने [[तमिलक वेट्रि कलकम]] नाम से पार्टी स्थापित की और सन २०२६ के तमिलनाडु विधानसभा चुनावों में इस दल से चुनाव लड़ा। उनका दल तमिलनाडु में सबसे बड़े दल के रूप में उभरा है और स्पष्ट बहुमत से थोड़ा ही पीछे रह गया है। फिर भी भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस के साथ गठबंधन बनाकर मुख्यमंत्री पद की शपथ ली। जोसेफ विजय ने सन् 1990 के दशक में अपने पिता के निर्देशन में बने कई उपक्रमों में काम करते हुए अपने कैरियर की शुरुआत की৷ ''[[नालया थीरपू]]'' (1992) फिल्म से उन्होंने अपने फिल्म कैरियर की शुरुआत की। इसके बाद उन्होंने [[एक्शन फिल्म|एक्शन]] और [[रोमांस फ़िल्म|रोमांस]] शैलियों की कई फिल्मों में अभिनय किया৷ [[चेन्नई फ़िल्म उद्योग]] में अपने वर्षों के दौरान, उन्हें एक [[फ़िल्म फेयर अवार्ड]] के लिए नामांकित किया गया और उन्होंने तीन [[तमिलनाडु राज्य फ़िल्म पुरस्कार]] जीते। जोसेफ विजय ने व्यापारिक तौर पर सफल फ़िल्में, जैसे की ''[[पूवे उनक्कागा]]'' (1996), ''[[कधालुक्कू मरियाधई]]'' (1997), ''[[कुशी]]'' (2000), ''[[घिल्ली]]'' (2004) और ''[[पोक्किरी]]'' (2007) के साथ साथ कई रोमांस और एक्शन फिल्मों में अभिनय किया है৷ वह [[इंडियन प्रीमियर लीग|आईपीएल]] क्रिकेट टीम [[चेन्नई सुपर किंग्स]] के लिए मौजूदा राजदूत हैं और वह कई वाणिज्यिक कंपनियों के ब्रांड एंबेसडर भी रह चुके हैं৷<ref>[3] ^ http://ibnlive.in.com/news/actor-vijay-dhoni-form-mutual-admiration-society/63785-8.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100125101859/http://ibnlive.in.com/news/actor-vijay-dhoni-form-mutual-admiration-society/63785-8.html |date=25 जनवरी 2010 }}</ref> == प्रारम्भिक जीवन == जोसेफ़ विजय चंद्रशेखर का जन्म 22 जून 1974 को, फ़िल्म निर्माता एवं निर्देशक [[एस.ए. चंद्रशेखर]] और शास्त्रीय तथा पार्श्व गायिका शोभा चंद्रशेखर, के घर हुआ৷ उनकी एक बहन भी थी जिनका नाम विद्या चंद्रशेखर था, जिनका दो साल की उम्र में ही निधन हो गया৷<ref>{{Cite web |url=http://celebrity.psyphil.com/vijay-biography-movies-interesting-facts/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=18 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130064212/http://celebrity.psyphil.com/vijay-biography-movies-interesting-facts/ |archive-date=30 जनवरी 2010 |url-status=dead }}</ref> {{Verify credibility|date=अगस्त 2009}} विजय ने अपनी स्कूली शिक्षा चेन्नई में विरुगाम्बक्कम के बाललोक में और दृश्य संचार का कोर्स [[लोयोला कॉलेज]], चेन्नई में किया৷<ref name="actorvijay.net">http://actorvijay.net/vijay_biography.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090517004351/http://actorvijay.net/vijay_biography.htm |date=17 मई 2009 }}</ref> == अभिनय कैरियर == विजय ने अपने पिता द्वारा निर्मित, सन 1992 में बनी फ़िल्म ''[[नालया थीरपू]]'' में एक मुख्य अभिनेता के रूप में अपने अभिनय कैरियर की शुरुआत की৷ कुछ अन्य फ़िल्मों के बाद, ''[[सेंढूरापंदी]]'' फ़िल्म में उन्होंने [[विजयाकंथ]] के साथ काम किया৷ इस फ़िल्म ने विजय को तमिलनाडु के आंतरिक क्षेत्रों में लोकप्रिय बना दिया৷ ''[[रसिगन, विष्णु]]'', और ''[[देवा]]'' जैसी कम बजट की फ़िल्मों ने उन्हें दर्शकों के बीच स्थापित कर दिया৷ विजय अपनी पीढ़ी के कुछ उन चुनिंदा अभिनेताओं में से एक हैं जिन्होंने जानेमाने वरिष्ठ अभिनेता [[शिवाजी गणेशन]] के साथ काम किया है৷ यह अवसर उन्हें सन् 1996 में अपने पिता [[एस.ए. चंद्रशेखर]] द्वारा निर्देशित फ़िल्म, ''[[वन्स मोर]]'' में काम करते हुए मिला৷ विजय को अपनी पहली सफल फ़िल्म सन् 1996 में बनी विक्रमन निर्देशित फ़िल्म ''[[पूवे उनक्कागा]]'' के रूप में मिली जिसने विजय को तमिल फ़िल्मों में एक उभरते हुए स्टार के रूप में स्थापित करने में काफी मदद की৷ कुछ और फ्लॉप फ़िल्मों के बाद उन्हें, ''[[लव टुडे]]'' फ़िल्म की जिसमें एक अपरंपरागत अंत था के साथ सफलता मिली৷ सन् 1997 में उन्होंने [[सूर्य शिवकुमार]] के साथ [[वसंत]] की फ़िल्म ''[[नेर्रुक्कू नेर]]'' में अभिनय किया৷ यह फ़िल्म [[मणिरत्नम्|मणिरत्नम]] द्वारा निर्माण की गई थी৷ इसके बाद उन्होंने [[फाजिल]] द्वारा निर्देशित ''[[काधलुक्कू मरियाधई]]'' में अभिनय किया৷ ''कधालुक्कू मरियाधई'' एक ब्लोकबस्टर फ़िल्म मानी गयी और इस फ़िल्म ने विजय को उस वर्ष का [[तमिलनाडु राज्य सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का फ़िल्म पुरस्कार]] भी दिलाया৷ सन् 1998 में, विजय ने ''[[प्रियामुदन]]'' और ''[[थुल्लाधा मनामुम थुल्लुम]]'' में काम किया, दोनों फ़िल्में बोक्स ऑफिस पर सफल रहीं৷ इसके बाद आई फ़िल्में ''[[एन्द्रेंदृम कधाल, नेंजिनिले, मिन्सरा कन्ना]]'' बॉक्स-ऑफिस पर बुरी तरह से पीट गयीं৷ इसके बाद उन्होंने [[फाजिल]] के साथ ''[[कन्नुक्कुल निलावु]]'' फ़िल्म की, उनके अभिनय की प्रशंसा हुई पर फ़िल्म बॉक्सऑफिस पर असफल रही৷ अपना रुख बदलते हुए, उन्होंने एक साल से ज्यादा लेने वाली फ़िल्मों में काम नहीं करने का फैसला किया৷ उनकी अगली फ़िल्म ''[[कुशी]]'' थी जो सन् 2000 की सुपर हिट फ़िल्म थी৷ उसके बाद आयीं ''[[प्रियामानावाले]]'', ''[[फ्रेन्ड्स]]'' जैसी फ़िल्में ''[[विजय]]'' के लिए एक बार फिर सफलता लायीं और ''[[बद्री]]'' और एक सुपर हिट फ़िल्म रहीं৷ बाद में उन्होंने ''[[शाहजहां, थामिजहन]]'' में काम किया जो सभी बॉक्स ऑफिस पर असफल रही और उसके बाद आई ''[[युथ]]'' में फिर औसत सफलता मिली, लेकिन, उसके बाद आई फ़िल्में ''[[बगावाथि, वसीगारा, पुधिया गीथाई]]'', और लंबे समय से बन रही फ़िल्म ''[[उधाया]]'' बहुत कम आमदनी ला पाई और फ्लॉप हो गई৷ इसने विजय की सफलता के दर को काफी प्रभावित किया और फ़िल्म आलोचकों एवं निर्माताओं की नज़र में वह नीचे उतरते गए৷ असफल फ़िल्मों के उनके तार सन् 2003 में ''[[थिरुमलाई]]'' द्वारा टूट गये जिसमे विजय एक नए चेहरे के साथ नज़र आयें৷ सन् 2004 में रिलीज़ हुई, ''[[घिल्ली]]'', विजय की अबतक की सबसे बड़ी हिट फ़िल्मों में से एक मानी जाती हैं৷ धरनी द्वारा निर्देशित और ए.एम्. रथ्नम द्वारा निर्मित, यह एक [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] फ़िल्म ''[[ओक्कादु]]'' की रीमेक थी और यह फ़िल्म तमिलनाडु में सिनेमाघरों में 200 दिनों तक चली थी৷ उसके बाद आई ''[[माधुरी]]'' जो बॉक्स ऑफिस पर औसत सफल रही৷ इस साल में विजय ने अपने मौजूदा जन नायक, टकसाली अभिनय शैली, को चित्रित करना शुरू किया, जिसने उन्हें अपने कैरियर में एक महत्वपूर्ण मोड़ दिया৷ अगले वर्ष मेगा हिट ''[[थिरुपाची]]'', एक विशिष्ट रोमांटिक विनोदी फ़िल्म ''[[साचें]]'' और एक सुपर हिट ''[[सिवाकासी]]'' के रूप में अन्य प्रमुख सफलता मिली৷ ''थिरुमलाई'' की रिलीज के बाद विजय की पहली असफल फ़िल्म ''[[आथी]]'' रही, जो सन् 2006 में प्रदर्शित हुई थी৷ यह फ़िल्म बॉक्स ऑफिस पर बुरी तरह से असफल रही৷ बाद में उस वर्ष में उन्होंने [[पोक्किरी]] फ़िल्म की घोषणा की, जो प्रभु देवा ने निर्देशित की और सन् 2007 में प्रदर्शित हुई৷ ''पोक्किरी'' को लगभग '' घिल्ली'' जैसी ही सफलता मिली, जिसमें विजय को एक अलग शैली में अभिनय करने का मौका मिला था৷ इसने विजय को M.G.R. यूनिवर्सिटी से मानद डॉक्टरेट की उपाधि दिलाई৷ बाद में उस वर्ष, विजय ''[[अज्हगीय थामिज्ह मगन]]'' में दिखाई दियें और इस फ़िल्म में पहली बार वह दोहरी भूमिका में नज़र आयें৷ इस फ़िल्म में उनकी भूमिका, विरोधी और नायक के रूप में थी, लेकिन बॉक्स ऑफिस पर फ़िल्म बुरी तरह से फ्लॉप हो गई৷ सन् 2008 में उन्होंने ''[[कुरुवी]]'' में अभिनय किया, जो धरनी द्वारा निर्देशित थी और नकारात्मक समीक्षा के साथ प्रदर्शित हुई, हालाकि फ़िल्म बॉक्स ऑफिस पर कमाल नहीं दिखा पाई, वितरकों के लिए कुछ स्थानों पर लाभ कमाने में कामियाब रही৷ साल 2009 की शुरुआत एक्शन फ़िल्म ''[[विल्लू]]'' के साथ हुई, जो ''पोक्किरी'' के बाद उनके साथ दुबारा काम करने को उत्सुक प्रभु देवा द्वारा निर्देशित थी৷ इस फ़िल्म में, विजय अपने कैरियर में दूसरी बार दोहरी भूमिका में नज़र आयें৷ विजय की अगली फ़िल्म ''[[वेत्तैक्कारण]]'' है, यह फ़िल्म बाबू सिवान द्वारा निर्देशित और [[AVM प्रोडक्शन]] द्वारा निर्मित है, जिसकी शूटिंग [[फरवरी 2009]] से शुरू हुई है और 18 दिसम्बर 2009 को प्रदर्शित होने वाली है৷<ref>{{Cite web |url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/45228.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=18 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226214712/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/45228.html |archive-date=26 फ़रवरी 2009 |url-status=live }}</ref> फ़िल्म [[सन पिक्चर्स]] द्वारा वितरित की जाएगी৷ फ़िलहाल विजय ''[[सुरा]]'' में काम कर रहे है, जिसमें वह अभिनेत्री [[तमन्ना भाटिया]] के साथ नज़र आएंगे, फ़िल्म राजकुमारन द्वारा निर्देशित और [[संगिली मुरुगन]] द्वारा निर्मित की जा रही हैं फ़िल्म सुरा के वितरण अधिकार सन पिक्चर्स ने आश्चर्यजनक 32 करोड़ रुपयों में ख़रीदे हैं৷ == ब्रांड समर्थन == वर्ष 2002 में, विजय [[कोका कोला]] के तमिलनाडु क्षेत्र में ब्रांड एंबेसडर के रूप में चुने गये थे৷ उन्होंने कई किस्म के दक्षिण भारतीय कोका कोला के विज्ञापन में [[कैटरीना कैफ़|कैटरीना कैफ]] के साथ अभिनय किया था৷ [[जनवरी 2009]] में, विजय एक बार फिर से कोका कोला के उत्पादों के लिए ब्रांड एंबेसडर के रूप में चुने गये৷<ref>{{Cite web |url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/45325.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=18 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303233317/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/45325.html |archive-date=3 मार्च 2009 |url-status=live }}</ref> वर्ष 2008 में, विजय [[इंडियन प्रीमियर लीग]] क्रिकेट टीम [[चेन्नई सुपर किंग्स]] के लिए स्टार एंबेसडर के रूप में, अभिनेत्री [[नयनतारा]] के साथ करारबद्ध किए गए। == पुरस्कार और सम्मान == विजय ने अपना पहला फ़िल्म पुरस्कार सन् 1997 [[तमिलनाडु राज्य फ़िल्म पुरस्कारों]] में जीता, जहां उन्हें [[सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए विशेष पुरस्कार]] दिया गया था৷ बाद में उन्होंने ''[[थुल्लाधा मनामुम थुल्लुम]]'' (1999) और ''[[थिरुपाची]]'' (2005) के लिए इसी श्रेणी में और अधिक पुरस्कार प्राप्त किए৷ इन्होंने बहुत सारी फिल्म बनाई जिसमें सबसे पोपुलर पुली फिल्म है। रिलायंस मोबाइल विजय पुरस्कार सन् 2007 के दौरान, विजय ने ''[[पोक्किरी]]'' और ''[[अज्हगीय थामिज्ह मगन]]'' जैसी फ़िल्मों में उनके प्रदर्शन के लिए "एंटरटेनर ऑफ़ द इयर पुरस्कार" जीता৷<ref>http://www.hindu.com/mp/2008/05/06/stories/2008050650210400.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100918035005/http://www.hindu.com/mp/2008/05/06/stories/2008050650210400.htm |date=18 सितंबर 2010 }}</ref> सन् 2005 में, रेडियो मिर्ची, स्पार्क 2005 विज्ञापन क्लब के सहयोग से चेन्नई में, चेन्नई लोक सेवा घोषणा के लिए विजय को रजत पुरस्कार दिया৷<ref>http://www.enil.co.in/radioawards.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227093823/http://www.enil.co.in/radioawards.html |date=27 फ़रवरी 2010 }}</ref> सन् 2007 में, विजय को [[एस.शंकर]] के साथ M.G.R. यूनिवर्सिटी, चेन्नई से 0}मानद डॉक्टरेट डिप्लोमा की उपाधि दी गयी थी৷ == निजी जीवन == विजय की शादी [[लंदन-स्थित]] [[श्रीलंका के तमिल]] संगीता सोर्नालिंगम<ref>http://www.rediff.com/movies/1998/aug/17ss.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303181918/http://www.rediff.com/movies/1998/aug/17ss.htm |date=3 मार्च 2016 }}</ref><ref>http://www.rediff.com/movies/1999/jan/25ss.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110123025715/http://www.rediff.com/movies/1999/jan/25ss.htm |date=23 जनवरी 2011 }} के साथ 25 अगस्त 1999 को हुई थी৷</ref><ref name="actorvijay.net"/><ref>{{Cite web |url=http://www.rediff.com/movies/1999/jan/25ss.htm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=18 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110123025715/http://www.rediff.com/movies/1999/jan/25ss.htm |archive-date=23 जनवरी 2011 |url-status=bot: unknown }}</ref> उनके दो बच्चे हैं, एक बेटा जो 2001 में लंदन में पैदा हुआ<ref>http://www.rediff.com/movies/2000/aug/26tt.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140713102659/http://www.rediff.com/movies/2000/aug/26tt.htm |date=13 जुलाई 2014 }}</ref> और एक बेटी जिसका जन्म 2005 में [[चेन्नई]] में हुआ|<ref name="webindia123">{{Cite web |url=http://movie.webindia123.com/movie/asp/artist.asp?a_id=13 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=18 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531065701/http://movie.webindia123.com/movie/asp/artist.asp?a_id=13 |archive-date=31 मई 2010 |url-status=dead }}</ref> [[File:Vijay at Protest of the Nadigar Sangam.jpg|thumb|200x200px|2018 में विजय]] == फ़िल्मोग्राफी == {|class="wikitable" |+Key | style="background:#FFFFCC;"| {{dagger|alt=Films that have not yet been released}} | Denotes films that have not yet been released |} === अभिनेता के रूप में === {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0;background:#f9f9f9;border:1px #aaa solid;border-collapse:collapse;font-size:95%" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष ! फ़िल्म ! भूमिका ! नोट्स |- | rowspan="2" |[[१९८४|1984]] |[[वेट्री]] |विजय |- |[[कुुुदुंबम]] |नारदा | |- |[[१९८६|1986]] |[[वसंत रागम (फिल्म)|वसंत रागम]] |विजय |- |[[१९८७|1987]] |[[सट्टम ओरु विलैयाट्टु]] |राजा |- |[[१९८८|1988]] |[[इतु एंंगल नीती]] | |- | rowspan="1" | [[१९९२|1992]] | [[नालय थीर्पू]] | विजय |- | rowspan="3" | | [[सेंथूरापंडी]] | विजय |- | [[रसिगन]] | विजय | |- | [[देवा (१९९५ फिल्म)|देवा]] | देवा | |- | rowspan="3"| [[१९९५|1995]] | [[राजाविन पार्वैयिले|राजावीन पार्वैयिले]] | राजा |- | [[विष्णु (१९९५ फिल्म)|विष्णु]] | विष्णु | |- | [[चंद्रलेखा]] | रहीम | |- | rowspan="5"| [[१९९६|1996]] | [[कोयम्बटूर माप्ले]] | बालू |- | [[पूवे उनक्काग]] | राजा | |- | [[वसंत वासल]] | विजय | |- | [[मान्बुमिगु मानवन|मान्बुमिगु मानवान]] | शिवा | |- | [[सेल्वा]] | सेल्वा | |- | rowspan="5"| [[१९९७|1997]] | [[कालामेल्लम काथिरुप्पें]] | कन्नन | |- | [[लव टुडे]] | गणेश | |- | [[वन्स मोर]] | विजय | |- | [[नेर्रुक्कू नेर]] | विजय | |- | [[काधालुक्कु मरियाधई]] | जीवानन्दम | '''विजेता,''' [[तमिलनाडु राज्य फ़िल्म के लिए सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]] |- | rowspan="3"| [[१९९८|1998]] | [[निनैत्तेन बंधाई]] | गोकुलकृष्णन | |- | [[प्रियमुदन]] | वसंत | |- | [[निलावे वा]] | सेलुवाई | |- | rowspan="4"| [[१९९९|1999]] | [[थुल्लाध मनमुम थुल्लुम]] | कुट्टी | |- | [[एन्द्रेंदृम काधल]] | विजय | |- | [[नेंजिनिले]] | करुणाकरन | |- | [[मिन्सारा कन्ना]] | कन्नन | |- | rowspan="3"| [[२०००|2000]] | [[कन्नुक्कुल निलवु]] | गौथम | |- | [[कुशी]] | शिवा | |- | [[प्रियमानवले]] | विजय | |- | rowspan="3"| [[२००१|2001]] | [[फ़्रेंड्स (२००१ फिल्म)|फ्रेंड्स]] | अरविन्थ | |- | [[बद्री]] | बद्री | |- | [[शाहजहां (२००१ फिल्म)|शाहजहां]] | अशोक | |- | rowspan="3"| [[२००२|2002]] | [[तमिलन (२००२ फिल्म)|तमिलन]] | सूर्या | |- | [[यूथ]] | शिवा |- | [[भगवती (२००२ फिल्म)|भगवती]] | भगवती | |- | rowspan="3"| [[२००३|2003]] | [[वसीगारा]] | भूपथी | |- | [[पुतिय गीतै]] | सारथी | |- | [[थिरुमलै]] | थिरुमलै | |- | rowspan="3"| [[२००४|2004]] | [[उदया]] | उदयकुमरन | |- | [[घिल्ली]] | सरवनवेलु | |- | [[मधुर (२००४ फिल्म)|मधुर]] | मधुरवेल | |- | rowspan="4"| [[२००५|2005]] | [[थिरुपाची]] | सिवगिरी | '''विजेता,''' [[तमिलनाडु राज्य फ़िल्म के लिए सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का विशेष पुरस्कार]] |- | [[सचीन (२००५ फिल्म)|सचीन]] | सचीन | |- | [[सुकरन]] | सुकरन | एक्सटेनटेड केमेओ |- | [[सिवाकासी|सिवकासी]] | सिवकासी (मुत्तप्पा) | |- | [[२००६|2006]] | [[आधी]] | आधी | |- | rowspan="2"| [[२००७|2007]] | [[पोक्किरी]] | सत्यमूर्ति (तमिल) | '''विजेता,''' [[एंटरटेइनर ऑफ़ द इयर]] के लिए विजय पुरस्कार |- | [[अलगिय तमिल मगन]] | गुरु ,<br /> प्रसाद | |- | rowspan="2"| [[२००८|2008]] | [[कुरुवी]] | वेट्रिवेल | |- | [[पन्धयम]] | खुद | छोटा किरदार |- | rowspan="2"| [[२००९|2009]] | [[विल्लू]] | पुगल,<br />मेजर सरवनन | |- | [[वेट्टैक्कारन]] | ऑटो रवि (पुलिस रवि) | |- | [[२०१०|2010]] | [[सुरा (२०१० फिल्म)|सुरा]] | सुरा | |- | rowspan="2" |[[२०११|2011]] | [[कावलन (२०११ फिल्म)|कावलन]] | भूमिनातन | |- |[[वेलायुतम (२०११ फिल्म)|वेलायुतम]] |वेलायुतम | |- | rowspan="3" |2012 |[[नन्बन (२०१२ फिल्म)|नन्बन]] |कोसक्सि पसपुगल (पन्चवन पारिवेन्दन) | |- |[[राउडी राठौर]] | |हिंदी फिल्म; "चिंता ता" सांग में विशेष उपस्थिति |- |[[तुप्पाक्की]] |जगदीश दनपाल | |- |2013 |[[तलैवा (२०१३ फिल्म|तलैवा]] |विश्वा रामदुुुरैै | |- | rowspan="2" |2014 |[[जिल्ला (२०१४ फिल्म)|जिल्ला]] |शक्ती | |- |[[कत्ति (२०१४ फिल्म)|कत्ति]] |कतिरेसन, जीवानंंदम | |- |2015 |[[पुलि (२०१५ फिल्म)|पुलि]] |मरुदीरन, पुलिवेंदन | |- |2016 |[[तेरी (२०१६ फिल्म)|तेरी]] |विजय कुमार (जोसफ कुरुविल्ला, धर्मेश्वर) | |- | rowspan="2" |2017 |[[बैरवा (२०१७ फिल्म)|बैरवा]] |बैरवा | |- |[[मेर्सल]] |वेट्री, मारन, वेट्रीमारन | |- |2018 |[[सरकार (2018 फिल्म)|सरकार]] |सुन्दर रामस्वामी | |- |2019 |[[बिगिल (2019 फिल्म)|बिगिल]] |मैखेल, रायप्पन | |- |2021 |[[मास्टर (2021 फ़िल्म)|मास्टर]] |जान दुरैराज (जे.डी) | |- |2022 |[[रॉ (बीस्ट)|रॉ]] (Beast)'' |वीरा राघवन |फिल्माने |- |2023 |[[वारिस (बारिसू)|वारिस]] |विजय राजेंद्र | |- |2023 |[[लियो (2023 तामिल फ़िल्म)|लियो]] |लियो दास / पार्थिपन | |- |2024 |(The Greatest of All Time) G.O.A.T | |5 सितंबर 2024 रिलीज़ |} === पार्श्व गायक के रूप में === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0;background:#f9f9f9;border:1px #aaa solid;border-collapse:collapse;font-size:95%" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष ! गीत ! फ़िल्म ! अन्य नोट |- | [[२००५|2005]] | वादी वादी | ''[[साचें]] '' | |- | rowspan="2"|[[२००२|2002]] | कोका-कोला | ''[[बगावाथी]]'' | |- | उल्लाथई किल्लाधाए | ''[[तमिलन]]'' | सह अभिनेत्री [[प्रियंका चोपड़ा]], के साथ गाया |- | [[२००१|2001]] | एन्नोदा लैला | ''[[बद्री]]'' | |- | rowspan="3"|[[२०००|2000]] | मिसिसिपी नधी कुलुंगा | ''[[प्रियामानावाले]] '' | |- | सिंनन चिरु | ''[[कन्नुक्कुल निलवु]]'' | फ़िल्म संस्करण में |- | इरवु पगली | ''[[कन्नुक्कुल निलवु]] '' | फ़िल्म संस्करण में |- | [[१९९९|1999]] | थान्गानिराठुकू | ''[[नेंजिनिले]] '' | |- | rowspan="7"|[[१९९८|1998]] | टिक टिक टिक | ''थुल्ली थिरिन्था कलाम'' | गायक[[पी. उन्नी कृष्णन]] के साथ गाया |- | रोद्दुला ओरु | ''[[पेरियान्ना]] '' | [[सूर्य शिवकुमार]] के लिए आवाज़ प्रदान की |- | थम्मादिक्किरा स्त्यला पथु | ''[[पेरियान्ना]] '' | [[सूर्य शिवकुमार]] के लिए आवाज़ प्रदान की |- | कलाठुक्कू ओरु गण | ''[[वेली]]'' | अभिनेता [[विग्नेश]] के लिए आवाज़ प्रदान की |- | चंदिरा मंदालाथई | ''[[निलावे वा]] '' | |- | निलावे ... निलावे | ''[[निलावे वा]]'' | |- | मोव्रिया मोव्रिया | ''[[प्रियामुदन]] '' | |- | rowspan="2"|[[१९९७|1997]] | ओह बेबी बेबी | ''[[कधालुक्कू मरियाधई]]'' | |- | उर्मिला उर्मिला | ''[[वन्स मोर]]'' | |- | rowspan="3"|[[१९९६|1996]] | चिकन करे | ''[[सेल्वा]]'' | |- | अंजाम नंबर बुस्सिल एरी | ''[[कालामेल्लम काथिरुप्पें]] '' | |- | थिरुप्प्ति पाना मोट्टा | ''[[मान्बुमिगु मानवान]] '' | |- | [[१९९५|1995]] | बोम्बोई पार्टी शिल्पा शेट्टी | ''[[कोयम्बटूर माप्ले]]'' | |- | [[१९९४|1994]] | थोत्ताबेत्लाए | ''[[विष्णु]]'' | |- | [[१९९४|1994]] | अददा अलमेलु आवीं पसुम्पालू | ''[[देवा]]'' | |- | [[१९९४|1994]] | कोथ्थागिरी कुप्पम्मा | ''[[देवा]]'' | |} == संन्यास की घोषणा == 28 दिसंबर 2025 को, मलेशिया में अपनी फिल्म ''जन नायकन'' के ऑडियो लॉन्च के दौरान, विजय ने उद्योग में 33 वर्षों के बाद अभिनय से संन्यास की घोषणा की, कहा कि यह उनकी अंतिम फिल्म होगी और वे राजनीति पर ध्यान केंद्रित करेंगे।<ref>{{cite news |title=Thalapathy Vijay announces retirement from acting |url=https://www.ibc24.in/entertainment/thalapathy-vijay-announces-retirement-from-acting-3402153.html |work=IBC24 News |author=Karan Nepali |date=29 December 2025 |access-date=29 December 2025 |language=hi }}</ref><ref>{{cite news |title=I quit cinema for the fans who offered me everything |url=https://www.bhaskarenglish.in/entertainment/news/i-quit-cinema-for-the-fans-who-offered-me-everything-136796590.html |work=Bhaskar English |date=29 December 2025 |access-date=29 December 2025 }}</ref><ref>{{cite news |title=Atlee's Emotional Tribute To Thalapathy Vijay Steals The Show At Jana Nayagan Audio Launch: "One Last Time" |url=https://www.ndtv.com/entertainment/atlees-emotional-tribute-to-thalapathy-vijay-steals-the-show-at-jana-nayagan-audio-launch-one-last-time-10044927 |work=NDTV |date=29 December 2025 |access-date=29 December 2025 }}</ref><ref>{{cite news |title=Thalapathy Vijay gets mobbed and falls at Chennai airport as fans rush to get a glimpse of him; Watch |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/thalapathy-vijay-gets-mobbed-and-falls-at-chennai-airport-as-fans-rush-to-get-a-glimpse-of-him-watch/articleshow/126226019.cms |work=The Times of India |date=29 December 2025 |access-date=29 December 2025 }}</ref> एच. विनोथ द्वारा निर्देशित ''जन नायकन'' 9 जनवरी 2026 को रिलीज होने वाली है, जिसमें पूजा हेगड़े, बॉबी देओल और प्रकाश राज जैसे कलाकार सह-कलाकार हैं।<ref>{{cite news |title=Thalapathy Vijay announces retirement from acting |url=https://www.ibc24.in/entertainment/thalapathy-vijay-announces-retirement-from-acting-3402153.html |work=IBC24 News |author=Karan Nepali |date=29 December 2025 |access-date=29 December 2025 |language=hi }}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb name|id=0897201}} {{DEFAULTSORT:Vijay, Joseph}} [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्म अभिनेता]] [[श्रेणी:तमिलनाडु के लोग]] [[श्रेणी:तमिल अभिनेता]] [[श्रेणी:1974 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:तमिलनाडु के मुख्यमंत्री]] 2kff7nqkyexobcg9yc6cp6i5h76iqri दिल्ली ६ 0 186938 6555711 6306906 2026-05-24T00:50:01Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555711 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म | name = दिल्ली-६ | image = Delhi-6.jpg | alt = <!-- see WP:ALT --> | caption = सिनेमाघरों में जारी पोस्टर | director = [[राकेश ओमप्रकाश मेहरा]] | producer = राकेश ओमप्रकाश मेहरा<br>[[रोनी स्क्रूवाला]] | screenplay = राकेश मेहरा<br>[[प्रसून जोशी]]<br>कमलेश पाण्डे | story = राकेश ओमप्रकाश मेहरा<br>कमलेश पाण्डे | starring = [[अभिषेक बच्चन]]<br>[[सोनम कपूर]]<br>[[ओम पुरी]]<br>[[वहीदा रहमान]]<br>[[ऋषि कपूर]]<br>[[दिव्या दत्ता]] | music = [[ए॰ आर॰ रहमान]] Lyrics प्रसून जोशी | cinematography = [[बिनोद प्रधान]] | editing = पी॰एस॰ भारती | studio = शोमैन पिकचर्स | distributor = शोमैन पिकचर्स<br>[[यूटीवी मोशन पिक्चर्स]]<br>[[राकेश ओमप्रकाश मेहरा|राकेश ओमप्रकाश मेहरा पिकचर्स]] | released = {{Film date|df=yes|2009|2|20|}} | runtime = 140 मिनट<ref>{{cite web|title=Delhi-6|trans-title=दिल्ली-६|url=http://www.bbfc.co.uk/website/Classified.nsf/ClassifiedWorks/DF152B94D9F71A878025755C0043CC3C|publisher=बीबीएफसी|archiveurl=https://archive.today/20120802142309/http://www.bbfc.co.uk/website/Classified.nsf/ClassifiedWorks/DF152B94D9F71A878025755C0043CC3C|archivedate=2 अगस्त 2012|language=अंग्रेज़ी|access-date=21 सितंबर 2014|url-status=live}}</ref> | country = भारत | language = हिन्दी |Lyrics = [[प्रसून जोशी]]}} '''''दिल्ली 6'' ''' -({{lang-hi|दिल्ली 6}}) [[राकेश ओमप्रकाश मेहरा]] द्वारा निर्मित एक [[हिंदी]] फ़िल्म है; जिसमें [[अभिषेक बच्चन]], [[सोनम कपूर]], [[ओम पूरी]], [[वहीदा रहमान]], [[ऋषि कपूर]], [[अतुल कुलकर्णी]], [[दीपक दोब्रियल]] और [[दिव्या दत्ता]] ने अभिनय किया है।<ref name="abyindelhi">{{cite web | title=Rakeysh Mehra's Delhi-6 to star Hrithik Roshan and Om Puri | work=[http://www.indiafm.com IndiaFM]| url=http://www.radiosargam.com/films/archives/986/hrithik-to-replace-abhishek-in-delhi-6.html| accessdate=25 सितंबर 2006 }}</ref> यह फ़िल्म [[पुरानी दिल्ली]] में [[चांदनी चौक]] क्षेत्र में मेहरा के बढ़ते हुए वर्षों पर आधारित है।<ref name="delhi6aboutmehra">{{cite web | title=Abhishek Bachchan to do three Rakeysh Mehra films | work=[http://www.indiafm.com IndiaFM]| url=http://www.indiafm.com/news/2006/05/20/7150/index.html| accessdate=25 सितंबर 2006 }}</ref> यह [[अक्स]] और ''[[रंग दे बसंती]]'' के बाद मेहरा की तीसरी फ़िल्म है। यह फ़िल्म 20 फ़रवरी 2009 को रिलीज़ हुई, इसने बहुत अच्छा बॉक्स ऑफिस कलेक्शन किया, लेकिन आलोचकों की ओर से इसे मिश्रित समीक्षा ही प्राप्त हुई। == कथांश == फ़िल्म की शुरूआत हीरो (अभिषेक बच्चन) के जन्म के साथ होती है। साथ ही गेंदे का फूल=मेरीगोल्ड भी दिखाया जाता है। अन्नपूर्णा ([[वहीदा रहमान]]) जब [[पुरानी दिल्ली]] में अपने पुराने घर में लौटती है, बहुत धूमधाम के साथ समारोह मनाया जाता है। रोशन शुरू में कई पडोसियों की भीड़ से परेशान हो जाता है, ये पडोसी हैं: अली बैग ([[ऋषि कपूर]]) पुनर्जागरण पुरुष, एक दूसरे से हमेशा लड़ते रहने वाले भाई मदनगोपाल ([[ओम पुरी]]) और जयगोपाल, उनकी पत्नियां और परिवार, ममदू ([[दीपक दोब्रियल]]) और ''हलवाई'', गोबर ([[अतुल कुलकर्णी]]) अनाड़ी, सेठ जी और कई अन्य लोग। हालांकि, रोशन अंत में इस स्थान में आराम महसूस करने लगता है और यहां उपस्थित समुदाय की भावना को तहेदिल से अपना लेता है। वह ''रामलीला'' में अपनी दादी का साथ देता है, ममदू की मिठाई की दुकान पर खड़ा रहता है, बच्चों के साथ खेलता है और धीरे धीरे इस स्थान की संस्कृति में डूब जाता है। रोशन धीरे धीरे कुछ मर्यादित वास्तविकताओं के संपर्क में भी आता है। जब अन्नपूर्णा बेहोश हो जाती है (खून में शुगर के स्तर की अस्थिरता के कारण) और वे उसे जल्दी से अस्पताल ले जाने की कोशिश करते हैं, उस समय वह पाता है कि सड़क पर ट्रैफिक जाम है, क्योंकि एक गाय वहां बछड़ा दे रही होती है, जिसे पवित्र समारोह मान कर लोग उस गाय के चारों ओर इकट्ठे हो जाते हैं; उसे बाद में और भी हैरानी होती है जब उसकी बेहोश दादी को खींच कर लोग गाय का आशीर्वाद दिलाने के लिए ले जाते हैं; और वह भौंचक्का रह जाता है जब स्थानीय पुलिस लोगों के इस व्यवहार को प्रोत्साहित करती है। रोशन समुदाय में उपस्थित झगड़ों और सामाजिक मुद्दों को समझने लगता है। मदनगोपाल की बहन रमा ([[अदिति राव हायद्री]]) अविवाहित है (एक ऐसी उम्र में है जब कुंवारे होने पर समाज के लोग बहुत बातें बनाते हैं) और जयगोपाल का बिजली का व्यापार नहीं चल रहा है। अय्याश बूढ़ा स्थानीय साहूकार लाला भाईराम ([[प्रेम चोपड़ा]]) एक जवान लड़की से शादी कर लेता है, जिसका, एक जवान फोटो स्टूडियो चलाने वाले सुरेश ([[साइरस साहूकार]]) के साथ चक्कर चल रहा है। सुरेश दोहरा खेल खेल रहा है, वह मदनगोपाल की बेटी बिट्टू ([[सोनम कपूर]]) के भी पीछे है। बिट्टू चुपके से पुरानी दिल्ली से भाग जाना चाहती है; वह चुपचाप से लोकप्रिय रिएल्टी शो [[इन्डियन आइडल]] के ऑडिशन की तैयारी करती है, उसे आशा है कि वह जीत जायेगी और मुंबई जाने का रास्ता उसके लिए खुल जाएगा। रोशन अली बैग की शहरी पसंद की तारीफ़ करता है और वह यह जान कर हैरान हो जाता है कि अली बैग ने कई साल पहले अपनी मां को तैयार कर लिया और उसके बाद से उसने कभी शादी नहीं की और रोशन नीची जाति की कूड़ा बीनने वाली लड़की जलेबी ([[दिव्या दत्ता]]) के साथ सहानुभूति दिखाता है, जो छुआछूत का सामना कर रही है, अब कुछ स्थानीय लोग उसके साथ हो जाते हैं। रोशन अशिष्ट इन्स्पेक्टर रणविजय के साथ रास्ते पार करता है, जो स्थानीय लोगों पर अत्याचार करता है, उसे स्थानीय सभा का बहुमत मिलता है, यह सभा उन महिलाओं से बनी है जो हर मौके पर राजनैतिक क्षमता का प्रदर्शन करती है। इसी बीच, मीडिया में डरावनी ख़बरें आने लगती हैं जो "''[[काला बन्दर]]'' (द ब्लैक मंकी)" के आतंक से सम्बंधित हैं। यह जीव लोगों पर हमला करता है (फ़िल्म में कभी भी स्पष्ट रूप से नहीं दिखाया गया), बहुत सी चीजें चुराता है और कई मासूम लोगों की मृत्यु का कारण बनता है। (ये मौतें अधिकतर दुर्घटनापूर्ण हैं, जैसे एक गर्भवती घरेलू महिला जो संभवतया एक सिल्हूट के कारण चौंक गयी और सीढियों से गिर गयी, या एक अभाग्यशाली व्यक्ति जो एक बिजली की तार से चिपक गया।) बहरलाल, स्थानीय समाचार ''काले बन्दर'' की हर गतिविधि पर नज़र रखते है और इसके कारनामों के बारे में बताते रहते हैं। जयगोपाल जो अपने आप को इलेक्ट्रोनिक्स में प्रतिभाशाली मानता है, बताता है की ''काला बन्दर'' एक बिजली का परिपथ हो सकता है (अपने शिकार पर हमला करता है) और इसे पानी से काटा जा सकता है; यह अफवाह तेज़ी से इलाके में फ़ैल जाती है। फ़िल्म में कई मोड़ आते हैं। कुछ प्रारंभिक संघर्ष के बाद, रोशन और बिट्टू एक दुसरे के करीब आ जाते हैं। रोशन उस समय हस्तक्षेप करता है जब मदनगोपाल बिट्टू की शादी करवाने की कोशिश करता है और लड़के वाले उसे देखने आते हैं। वह बिट्टू के सपनों को उसके सामने जाहिर करता है; इससे जो लड़के वाले उसे देखने आये होते हैं, वे चले जाते हैं और मदनगोपाल को उस पर गुस्सा आ जाता है। उसे धीरे धीरे बिट्टू से प्यार हो जाता है, लेकिन वह उस समय भ्रमित हो जाता है जब बिट्टू सुरेश के लिए अपने प्यार को जाहिर करती है। (उसका मानना है कि वह उसके सपने पूरे करने में उसकी मदद करेगा)। इसी समय ''काला बन्दर'' पुरानी दिल्ली पर हमला करता है। सरल विचारों वाले स्थानीय लोग ''काले बन्दर'' के राक्षसी प्रभाव को ख़त्म करने के लिए ''तांत्रिक शनि बाबा'' को बुलाते हैं। एक लम्बे ''हवन'' समारोह फके बाद, ''तांत्रिक बाबा'' बताते है कि स्थानीय मस्जिद, को बनाने के लिए मंदिर को ध्वस्त कर दिया गया, इसी कारण ''काले बन्दर'' की बुरी आत्मा सबको परेशान कर रही है। इससे हिन्दू और मुस्लिम समुदाय के बीच दुश्मनी की भावना पैदा हो जाती है। प्रारंभिक शांतिपूर्ण प्रदर्शनों (क्रोधपूर्ण बैठकों और रैलियों) के बाद, कई लोग भीड़ में हिंसात्मक आचरण करने लगते हैं, स्थानीय गलियों में हिंसा भड़क उठती है। ममदू वृक्ष के मंदिर में आग लगा देता है। रोशन शांति बनाने की कोशिश करता है, लेकिन उसके मिश्रित धार्मिक पितृत्व के कारण उसे अस्वीकृति का सामना करना पड़ता है। स्थानीय लोग अंततः यह मानने लगते हैं कि ''काला बन्दर'' ''सूनी गली'' में छिपा हुआ है, (एक अंधेरी गली जिसे बुरी आत्माओं की उपस्थिति के लिए जाना जाता है) और इसे नष्ट कर दिया जाना चाहिए। वे अनादी गोबर को बुरे शत्रु से बालों का एक गुच्छा लाने का निर्देश देते हैं ताकि ''तांत्रिक'' इसे जला सके और अपनी भूत भगाने की झाड-फूंक की प्रक्रिया को पूरा कर सके। रोशन जान जाता है कि बिट्टू सुरेश के साथ भाग जाने की योजना बना रही है और सुरेश दोहरा खेल खेल रहा है। वह बन्दर का मुखौटा और बन्दर की पोशाक पहन कर चुपके से बिट्टू का पीछा करता हुआ छत पर जाता है। इसी बीच गोबर ''सूनी गली'' में पहुंच जाता है जहां जलेबी उसे अपने बालों का एक गुच्छा देती है और वह समुदाय में शांति लाने के लिए लौटता है। उसी समय, रोशन (अपनी बन्दर की पोशाक में) बिट्टू और सुरेश के पास पहुंच जाता है, जिससे सुरेश डर कर भाग जाता है। इससे पहले कि रोशन अपना मुखौटा उतारे, बिट्टू चिल्लाती है, जिससे गुस्साए लोग इकट्ठे हो जाते हैं। उन्हें लगता है कि रोशन ही ''काला बन्दर'' है, वे उसकी खूब पिटाई करते हैं और ममदू उस पर गोली चलता है। फिर, गोबर ''काले बन्दर'' की सच्चाई के बारे में चौंकाने वाली बात लेकर आता है, वह बताता है कि ''काला बन्दर'' वास्तव में दिल्ली 6 के लोगों के अन्दर रहने वाली एक समस्या है और लोगों को इसे खुद ही हराना होगा। == भूमिका == * रोशन के रूप में [[अभिषेक बच्चन]] * बिट्टू के रूप में [[सोनम कपूर]] * अन्नपूर्णा (दादी) के रूप में [[वहीदा रहमान]] * अली के रूप में [[ऋषि कपूर]] * मदनगोपाल के रूप में [[ओम पुरी]] * जलेबी के रूप में [[दिव्या दत्ता]] * फ़ातिमा के रूप में [[तनवी आज़मी]] * गोबर के रूप में [[अतुल कुलकर्णी]] * रमा बुआ के रूप में [[अदिति राव हयद्री]] * विमला के रूप में [[सुप्रिया पाठक]] * ममदू के रूप में [[दीपक दोब्रियल]] * हाजी सुलेमान के रूप में [[के. के. रायना]] * जयगोपाल के रूप में [[पवन मल्होत्रा]] * दादाजी के रूप में [[अमिताभ बच्चन]] * बॉबी के रूप में [[विनायक दोवल]] * लाला भाईराम के रूप में [[प्रेम चोपड़ा]] * इन्स्पेक्टर रणविजय के रूप में [[विजय राज़]] * सुरेश [[साइरस साहूकार]] के रूप में * भीष्म के रूप में [[हुस्सान साद]] <ref>[http://www.southdelhipluses.com/fullStory.asp?articleID=SDEL5ART1312009113525 दिल्ली 6 का साऊथ दिल्ली प्लस कास्ट]{{Dead link|date=जुलाई 2023 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=HomePage&amp;id=5c910af2-a4c6-4692-bc42-ffaeea3ce3ea&amp;ParentID=a0cb29dc-2b52-4a25-843d-f4841e16d55f&amp;&amp;Headline=“Dilli+6+EMwaala+ladka+aa+gaya/EM” Dilli 6 EM wala Ladka aa gaya] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130629112942/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=HomePage&id=5c910af2-a4c6-4692-bc42-ffaeea3ce3ea&ParentID=a0cb29dc-2b52-4a25-843d-f4841e16d55f&&Headline=%E2%80%9CDilli+6+EMwaala+ladka+aa+gaya/EM%E2%80%9D |date=29 जून 2013 }}[[हिन्दुस्तान टाइम्स]]Retrieved on 25 फरवरी 2009</ref><ref>[http://www.expressindia.com/latest-news/childs-play/422449/ चाइल्ड्स प्ले]{{Dead link|date=जून 2022 |bot=InternetArchiveBot }} एक्सप्रेस इण्डिया 25 फरवरी 2009 कलो पुनः प्राप्त</ref><ref>[http://www.mid-day.com/news/2009/feb/180209-Aditi-Rao-Hydari-Vinayak-Doval-Delhiites-Rakeysh-Omprakash-Mehra-Delhi-6-debut-bollywood-film.htm अदिति राव, विनायक दोवल दिल्ली -6 डेब्यू] [[मिड डे]] 25 फरवरी 2009 को पुनः प्राप्त</ref> == कर्मीदल == * निर्देशक: [[राकेश ओमप्रकाश मेहरा]] * निर्माता: [[रोनी स्क्रूवाला]] और [[राकेश ओमप्रकाश मेहरा]] * क्रिएटिव निर्माता: पी एस भारती * संगीत: [[ए.आर. रहमान]] * फोटोग्राफी के निर्देशक: [[बिनोद प्रधान]] * गीत और डायलोग: [[प्रसून जोशी]] * कहानी: [[राकेश ओमप्रकाश मेहरा]], कमलेश पांडेय और [[प्रसून जोशी]] * सम्पादक: पी एस भारती * प्रोडक्शन डिजाइन: समीर चन्द्र * एक्शन: [[एलन अमीन]] * ध्वनि डिजाइन: नकुल काम्टे * कोरियोग्राफर: [[वैभवी मर्चेन्ट]], [[सरोज खान]] * कॉस्ट्यूम डिजाइनर: अर्जुन भसीन, अनामिका खन्ना * CA: बिमल पारेख * सह निर्माता: पी एस भारती, ज़रीना मेहता, देवेन खोटे और सिद्धार्थ राय कपूर * मेक-अप: विक्रम गायकवाड़ * बाल: अवन कांट्रेक्टर सरिएना * लाइन निर्माता: उर्फी काज़मी * पहले सहायक निर्देशक: रेबेका स्ट्रीकलैंड, संदीप मोदी, नेहा कौल * उत्पादन नियंत्रक: सैयद अबुल एहसान * उत्पादन समन्वयक: विराज गवास == निर्माण (प्रोडक्शन) == === विकास और कास्टिंग === विकास की प्रारंभिक अवस्थाओं में यह अफवाह फ़ैल गयी कि राकेश अपनी अगली फ़िल्म में नए चेहरों को लेने वाले हैं।<ref>[http://www.bollywoodhungama.com/news/2007/06/08/9550/index.html Rakeysh Mehra to cast newcomers in his next?]</ref> यह भी बताया गया कि [[आमिर खान]] के भतीजे [[इमरान खान]] इस फ़िल्म में दिखाई देंगे, लेकिन बाद में यह पता चला कि यह बात ''[[जाने तू या जाने ना]]'' के बारे में हो रही है।<ref>[http://in.movies.yahoo.com/news-detail/7463/Aamir-Khans-nephew-in-DELHI-6.html 6 दिल्ली में आमिर खान के भतीजे?][http://in.movies.yahoo.com/news-detail/7463/Aamir-Khans-nephew-in-DELHI-6.html बॉलीवुड समाचार - याहू! इण्डिया मूवीज ]</ref> कास्टिंग में बार बार परिवर्तन किये गए, पहले यह सुनने में आया कि [[ऋतिक रोशन]] मुख्य भूमिका निभाएंगे, उसके बाद [[रणबीर कपूर]]<ref>[http://www.radiosargam.com/films/archives/1976/ranbir-kapoor-replaces-hrithik-in-delhi-6.html रणबीर कपूर ने रितिक रोशन की जगह ली]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.humsurfer.com/hrithik-roshan-back-in-delhi-6 |title=रितिक वापस दिल्ली -6 में |access-date=8 मार्च 2010 |archive-date=3 मार्च 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303231838/http://www.humsurfer.com/hrithik-roshan-back-in-delhi-6 |url-status=dead }}</ref> यहां तक कि [[अक्षय कुमार]] के बारे में भी सोचा गया, लेकिन उनके लिए इनकार कर दिया गया।<ref>[http://www.bharatwaves.com/news/Akshay-replaces-Hrithik-in-Delhi-6-4348.html अक्षय ने दिल्ली 6 में रितिक की जगह ली]</ref> [[राकेश ओमप्रकाश मेहरा]] ने कहा कि [[अभिषेक बच्चन]] ''दिल्ली 6'' के लिए हमेशा से उनकी पहली पसंद हैं। [[अभिषेक बच्चन]] के लिए डेट समस्या की वज़ह से फ़िल्म में देरी हुई, लेकिन अंत में अभिषेक ने ही फ़िल्म में मुख्य भूमिका निभायी.<ref>[http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=NLetter&amp;id=6bab61df-2c68-41c1-908d-9fa9e43c5288&amp;&amp;Headline=EMDilli+6%2fEM+belonged+to+Abhishek+Bachchan%3a+Rakeysh+Mehra दिल्ली 6 अभिषेक बच्चन से सम्बंधित थी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606021150/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/interviewscinema/Dilli-6-belonged-to-Abhishek-Bachchan-Rakeysh-Mehra/Article1-268681.aspx |date=6 जून 2011 }} [[हिन्दुस्तान टाइम्स]] 21 जनवरी 2009 को पुनः प्राप्त।</ref> [[सोनम कपूर]] को अभिषेक बच्चन के सामने प्रमुख महिला पात्र के रूप में लिया गया।<ref name="skabdelhi6">{{cite web | title="Sonam’s next with Abhishek" | work=|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Entertainment/Sonams_next_with_Abhishek/articleshow/2522382.cms| accessdate=7 नवम्बर 2007 }}</ref> [[ऋषि कपूर]] और [[तनवी आज़मी ने]] भी इस फ़िल्म का एक हिस्सा हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.earthtimes.org/articles/show/165473.html |title=शोक के बाद जयपुर में सोनम, अभिषेक: इण्डिया एंटरटेनमेंट |access-date=8 मार्च 2010 |archive-date=25 अगस्त 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120825183914/http://www.earthtimes.org/articles/show/165473.html |url-status=dead }}</ref> 20 फ़रवरी 2009 को इसका फ़िल्मांकन हुआ।<ref>[http://inhome.rediff.com/movies/2007/dec/20dilli.htm Dilli 6 takes off finally]</ref> [[अमिताभ बच्चन]] ने रोशन के दादा की भूमिका निभायी, रोशन की भूमिका अभिषेक बच्चन ने निभायी, जबकि [[वहीदा रहमान]] ने रोशन की दादी की भूमिका निभायी.<ref>{{Cite web |url=http://cms.mumbaimirror.com/portalfiles/1/30/200803/Image/020308/E_36_1.jpg |title=Mumbaimirroe.com: दिल्ली 6 पर प्रोफ़ाइल |access-date=8 मार्च 2010 |archive-date=17 फ़रवरी 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120217162105/http://cms.mumbaimirror.com/portalfiles/1/30/200803/Image/020308/E_36_1.jpg |url-status=dead }}</ref> [[गुलशन ग्रोवर]] फ़िल्म में अभिषेक बच्चन के पिता हैं।<ref>{{Cite web |url=http://movies.indiatimes.com/Gulshan_to_play_Abhisheks_father/articleshow/2855644.cms |title=Gulshan to play Abhishek's father!- News-News & Gossip-Indiatimes - Movies |access-date=8 मार्च 2010 |archive-date=22 दिसंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081222085302/http://movies.indiatimes.com/Gulshan_to_play_Abhisheks_father/articleshow/2855644.cms |url-status=dead }}</ref> फ़िल्म के लिए संपादन का काम मेघना अश्चित और राकेश की पत्नी भारती ने किया। एक साक्षात्कार में राकेश ने कहा कि वे संपादन में शामिल नहीं थे।<ref>{{Cite web |url=http://www.thaindian.com/newsportal/entertainment/im-dying-to-see-what-ive-done-in-delhi-6-says-rakeysh-mehra_10068254.html |title=मैं देखन चाहता हूँ की मैंने दिल्ली 6 में क्या किया है, राकेश मेहरा ने कहा |access-date=8 मार्च 2010 |archive-date=19 जनवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090119224247/http://www.thaindian.com/ncache/newsportal/entertainment/im-dying-to-see-what-ive-done-in-delhi-6-says-rakeysh-mehra_10068254.html |url-status=dead }}</ref> === प्रोमोशन === इस फ़िल्म का अनावरण पहले [[दुबई अंतर्राष्ट्रीय फ़िल्म समारोह]] में किया गया। स्क्रीनिंग के बाद एक इंटरैक्टिव प्रश्न और उत्तर राउंड हुआ, जिसमें निर्देशक शेष सभी अभिनेता और बड़ी संख्या में दर्शक शामिल थे। इस इंटरेक्शन के दौरान, राकेश ने अपने प्रमुख प्रभाव और फ़िल्म की थीम के बारे में बात की और फ़िल्म के अभिनेताओं ने राकेश के साथ काम करने के अपने अनुभव के बारे में बताया। इसी सेक्शन के साथ अभिषेक और सोनम के एक साक्षात्कार का वीडियो भी देखा जा सकता है।<ref name="Delhi-6 blogspot">[http://www.delhi-6-movie.blogspot.com/ दिल्ली 6 को दुबई फ़िल्म महोत्सव में अनावरित किया गया]</ref> फ़िल्म के अधिकारिक ट्रेलर को 4 जनवरी 2009 को रिलीज़ किया गया, जिसमें [[दिल्ली]] और [[जामा मस्जिद]] से लिए गए दृश्यों, थियेटर ग्रुप, रात में [[लाल किले]] को दिखाया गया, एक दृश्य में दिखाया गया कि सोनम कपूर दिल्ली में सेन्ट्रल पार्क में एक सार्वजनिक एस्केलेटर से आ रही है और अंत में दिखाया गया कि अभिषेक बच्चन सोनम को देख रहे हैं, जो एक अपने सर पर एक कबूतर "मसक्कली" के साथ नाच रही है। == रीलीज़ == फ़िल्म को 13 फ़रवरी 2009 को रिलीज़ होना था, लेकिन [[ऐ. आर. रहमान]] लगातार प्रोजेक्ट से अनुपस्थित रहे, जिसके कारण फ़िल्म के रिलीज़ होने में देरी हुई। फ़िल्म का बैकग्राउंड स्कोर पूरा नहीं हो सका, जिससे इसके रीलीज़ होने में एक सप्ताह की देरी हुई। अंत में फ़िल्म 20 फ़रवरी 2009 को रीलीज़ हुई और 19 फ़रवरी 2009 को नयी दिल्ली में इसका प्रीमियर किया गया। फ़िल्म की पहली स्क्रीनिंग 15 फ़रवरी 2009 को न्यूयॉर्क में हुई।<ref>[http://www.samaylive.com/news/release-of-delhi-6-postponed/606534.html 'दिल्ली' 6 की रिलीज़ स्थगित] 2009/02/09 को पुनः प्राप्त</ref> == अगवानी == === आलोचनात्मक अगवानी === 11 मार्च 2009 को [[रूटन टमेटोज़]] ने फ़िल्म को 33% की रेटिंग दी, इसमें इसे 3 ''फ्रेश'' और 6 ''रूटन'' समीक्षाएं दी गयीं। [[औसत]] स्कोर 4.9/10 है।<ref name="rt">{{cite web| url=http://www.rottentomatoes.com/m/delhi_6/| title=Delhi-6| work=[[रॉटेन टमेटोज़]]| publisher=IGN Entertainment, Inc| accessdate=11&nbsp;March 2009}}</ref> ''[[द टेलीग्राफ]]'' के प्रतिम डी. गुप्ता ने फ़िल्म को दो अंगूठे दिए और कहा कि इसे जरूर देखना चाहिए क्योंकि "इसका ऑडियो-विजुअल विस्फोट बहुत भारी" है।<ref>{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1090221/jsp/entertainment/story_10566665.jsp|title=Sights & sounds of an address|author=Pratim D. Gupta|date=21 फ़रवरी 2009|accessdate=19 सितंबर 2009|publisher=[[डेली टेलीग्राफ|The Telegraph]]|work=www.telegraphindia.com}}</ref> ''[[टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]'' के निखत काज़मी ने फ़िल्म को पांच में से तीन स्टार दिए और कहा "दिल्ली 6 के सन्देश के लिए इसे जरुर देखें और इसमें आपको ''एकदम देसी'' भारत का अहसास होगा".<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/moviereview/4154202.cms|title=Review of Delhi-6 at Times|publisher=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|work=www.timesofindia.com|date=19 फ़रवरी 2009|accessdate=25 फरवरी 2009|author=Nikhat Azmi}}</ref> ''एनडीटीवी'' की [[अनुपमा चोपड़ा]] ने कहा कि फ़िल्म एक बहुत बड़ी विफलता है, "दिल्ली 6 एक अच्छे इरादे वाली और महत्वाकांक्षी फ़िल्म है, लेकिन हमेशा जरुरी नहीं कि अच्छे इरादे एक अच्छा सिनेमा दें."<ref>{{cite web|url=http://movies.ndtv.com/reviews.asp?lang=Hindi&id=379&moviename=Delhi-6|title=Delhi-6 movie review at NDTV|author=Anupama Chopra|date=19 फ़रवरी 2009|accessdate=25 फरवरी 2009|publisher=[[NDTV]]|work=www.movies.ndtv.com|archive-date=23 फ़रवरी 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090223113219/http://movies.ndtv.com/reviews.asp?lang=hindi&id=379&moviename=Delhi-6|url-status=dead}}</ref> ''सीएनएन-आयबीएन'' के [[राजीव मसंद]] ने इसे 3 स्टार्स दिए, कहा कि यह एक ऐसी कहानी है जिसमें दिल है और दिल्ली 6 मेहरा की रंग दे बसंती की तरह महान सिनेमा नहीं है, इसका क्लाइमेक्स निराशापूर्ण है।<ref>{{cite web|url=http://ibnlive.in.com/news/masands-movie-review-delhi6-a-film-with-heart/85915-8.html|title=Masand's Movie Review: Delhi-6, a film with heart|author=Rajeev Masand|date=20 फ़रवरी 2009|accessdate=25 फरवरी 2009|publisher=[[CNN-IBN]]|work=www.ibnlive.com|archive-date=23 फ़रवरी 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090223125011/http://ibnlive.in.com/news/masands-movie-review-delhi6-a-film-with-heart/85915-8.html|url-status=dead}}</ref> ''[[न्यूयॉर्क टाइम्स]]'' के राशेल साल्ट्ज़ ने कहा "dilli 6 अस्पष्ट हो सकती है, जो अपने प्रभाव को दर्शाती है।........अपने इरादे को स्पष्ट करती है".<ref>{{cite web|url=http://movies.nytimes.com/2009/02/20/movies/20delh.html|title=Movie Review - Delhi-6 - Indian Soul - NYTimes.com|author=Rachel Saltz|date=18 फ़रवरी 2009|accessdate=25 फरवरी 2009|publisher=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]]|work=movies.nytimes.com}}</ref> ''[[हिंदुस्तान टाइम्स]]'' के शशि बालिगा ने फ़िल्म को 5 में से 3 अंक दिए और कहा "मेहरा ने दिल को निश्चित रूप से सही जगह दी है। लेकिन वे खुद को _और हमें अनुमति नहीं दे पाए, कुछ अधिक मस्ती है यह?"<ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=HomePage&id=03f8bf25-f1dd-4f7d-8406-a011b322b518&&Headline=Review%3a+EMDelhi+6%2fEM|title=6 degrees of confusion|author=Shashi Baliga|date=18:28 IST(20/2/2009)|accessdate=25 फरवरी 2009|publisher=[[हिन्दुस्तान टाइम्स]]|work=www.hindustantimes.com|archive-date=23 फ़रवरी 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090223095649/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=HomePage&id=03f8bf25-f1dd-4f7d-8406-a011b322b518&&Headline=Review%3A+EMDelhi+6%2FEM|url-status=dead}}</ref> हालांकि, Rediff.com के आर्थर जे पेरिस ने फ़िल्म को कुछ बेहतर बताया और कहा कि सिकी शैली और कहानी नयी है।<ref>{{cite web|url=http://inhome.rediff.com/movies/2009/feb/19arthur-delhi6-review.htm|title=Rediff.com review of Delhi-6|author=Arthur J. Pais|date=19 फ़रवरी 2009|accessdate=25 फरवरी 2009|publisher=[[रीडिफ]]|work=www.rediff.com}}</ref> अमंदा सोढ़ी ने PassionForCinema.com पर दिल्ली 6 के बारे में अपनी टिप्पणी पोस्ट की, उन्होंने फ़िल्म के खिलाफ दिए जाने वाली आलोचनाओं से इसे बचाया.<ref>Gulshan to play Abhishek's father!- News-News &amp; Gossip-Indiatimes - Movies</ref> === बॉक्स ऑफिस पर प्रदर्शन === फ़िल्म को अनाधिकारिक रूप से एक फ्लॉप के रूप में घोषित किया गया, हालांकि अंकों ने इसे अधिकारिक रूप से फ्लॉप घोषित होने से बचाया है, क्योंकि इसने रिलीज़ होने के दिन रु. 80 मिलियन बनाये,<ref>[http://businessofcinema.com/news.php?newsid=12127 BusinessofCinema - दिल्ली 6 ने पहले दिन रु. 80 मिलियन का कुल व्यापार किया] 25 फरवरी 2009 को पुनः प्राप्त. </ref> और पूरी दुनिया में इसने कुल रु. 330 मिलियन का व्यापार किया। इसमें से भारतीय हिस्सा 275 मिलियन (रु. 27.50 करोड़) है। यूके में दिल्ली 6 ने अपने पहले तीन दिनों में $160,000 की कमाई की।<ref>[http://businessofcinema.com/news.php?newsid=12172 दिल्ली 6 ने अपने पहले सप्ताह में रु 330 nm का कुल व्यापार किया] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708105208/http://businessofcinema.com/news.php?newsid=12172 |date=8 जुलाई 2011 }} 25 फरवरी 2009 को पुनः प्राप्त।</ref> फ़िल्म ने अपनी रिलीज़ के समय पर 2009 की सर्वोत्तम ओपनिंग की, इसने कुल मिलाकर 30 करोड़ का व्यापार किया। भारत में, फ़िल्म ने पहले सप्ताहांत पर दिल्ली, हैदराबाद, चेन्नई, बडौदा, बैगलोर, कानपुर, सूरत आदि में मल्टीप्लेक्सों और सिंगल स्क्रीन से बहुत अच्छा कलेक्शन किया, मुंबई थोड़ा पीछे था। पूर्वी पंजाब में, दिल्ली 6 ने 3 दिनों में लगभग 1.3 करोड़ रुपए का व्यापार किया। दूसरी ओर, समुद्र पार अमेरिका में, फ़िल्म ने कुल सप्ताहांत पर कुल $602k का व्यापार किया।<ref>[http://www.ibosnetwork.com/newsmanager/templates/template1.aspx?a=21717&amp;z=9 बॉक्स ऑफिस अपडेट: दिल्ली 6 ने 2009 की सर्वोत्तम ओपनिंग की ]{{Dead link|date=जून 2023 |bot=InternetArchiveBot }} शनिवार, 21 फ़रवरी 21, 2009</ref> हालांकि, सप्ताह के आगे बढ़ने पर कलेक्शन कम हुआ, फ़िल्म के बारे में समीक्षाएं कम होने लगीं. व्यापार विश्लेषकों ने कहा कि राकेश की पिछली फ़िल्म ''[[रंग दे बसंती]]'' के द्वारा स्थापित मानकों को ''दिल्ली 6'' पूरा नहीं कर पायी, सप्ताह के आगे बढ़ने के साथ इसका कलेक्शन कम होता गया।<ref>[http://specials.rediff.com/movies/2009/feb/23box.htm दिल्ली -6 इज अ लूजर] [[रेडिफ]] 25 फरवरी 2009 को पुनः प्राप्त</ref> == संगीत == {{Infobox Album | <!-- See Wikipedia:WikiProject_Albums --> | Name = दिल्ली-6 | Type = संगीत | Artist = [[ए॰ आर॰ रहमान]] | Cover = Delhi6albumcover.jpg | Released = <div style="white-space: nowrap;">14 जनवरी 2009 (India) | Recorded = [[Panchathan Record Inn and AM Studios]] | Genre = [[Film soundtrack|Feature film soundtrack]] | Length = 44:18 | Lyrics = [[प्रसून जोशी]] | Label = [[T-Series]] | Producer = [[ए॰ आर॰ रहमान]] | Reviews = * [[रीडिफ]] {{Rating|4.5|5}}[http://www.rediff.com/movies/2009/jan/20music-review-delhi-6.htm link] * NaachGaana {{Rating|9.5|10}}[http://www.naachgaana.com/2009/01/15/music-review-of-delhi-6-by-aakash-gandhi-9510/ link] * Planet Bollywood {{Rating|10|10}} [http://www.planetbollywood.com/displayReview.php?id=m011509124435 link] * [[बॉलीवुड हँगामा]] {{Rating|4|5}} [http://www.bollywoodhungama.com/movies/musicreview/12980/index.html link] | Last album = ''[[Slumdog Millionaire (soundtrack)|Slumdog Millionaire]]''<br />(2008) | This album = ''Delhi-6''<br />(2009) | Next album = ''[[Blue (2009 film)|Blue]]''<br />(2009) }} [[ए.आर. रहमान]] इस फ़िल्म के संगीत निर्देशक है।<ref>{{Cite web |url=http://www.businessofcinema.com/news.php?newsid=11394 |title=ए.आर. रहमान गोल्डन ग्लोब कॉल |access-date=8 मार्च 2010 |archive-date=8 जुलाई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708105515/http://www.businessofcinema.com/news.php?newsid=11394 |url-status=dead }}</ref> [[प्रसून जोशी]] गीतकार है। संगीत को 14 जनवरी 2009 को ''[[इंडियन आइडल 4]]'' की प्रतियोगिता में रिलीज़ किया गया<ref>[http://www.indianfilmdom.com/delhi-6-audio-release-function-on-indian-idol-4-event-gallery-video 'दिल्ली 6' ऑडियो रिलीज फंक्शन इंडियन आइडल 4 पर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122070559/http://www.indianfilmdom.com/delhi-6-audio-release-function-on-indian-idol-4-event-gallery-video |date=22 जनवरी 2009 }} 2009/02/09 को पुनः प्राप्त</ref> गाने "मसक्कली" का पहला वीडियो रिलीज़ किया गया जिसे सोनम और अभिषेक पर एक कबूतर के साथ फ़िल्माया गया था। बहरहाल, गीत मूल फ़िल्म का हिस्सा नहीं था। निर्देशक के अनुसार, "यह गीत वास्तव में कहानी का एक हिस्सा नहीं था। मेरा मतलब है, 'दिल्ली 6' जैसी फ़िल्म में कौन एक पक्षी को एक गीत में डालने के बारे में सोचेगा? यह बस हो गया। जब में अपनी कहानी के पूर्व क्लाइमेक्स पर आया, मैं फंस गया था। मुझे इसके अंत तक पहुँचने के लिए एक निरंतर लिंक की जरुरत थी।<ref>{{Cite web |url=http://movies.indiainfo.com/2009/01/08/0901081249_dove_song_in_delhi-6_was_not_planned_rakeysh_mehra.html |title=फ़िल्म में पक्षी गीत की योजना नहीं बनायी गयी थी |access-date=8 मार्च 2010 |archive-date=10 जनवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090110193510/http://movies.indiainfo.com/2009/01/08/0901081249_dove_song_in_delhi-6_was_not_planned_rakeysh_mehra.html |url-status=dead }}</ref><ref name="wordpress">{{Cite web |url=http://rahmaniac.wordpress.com/2009/01/10/delhi-6-music-in-stores-on-jan-14/ |title="दिल्ली 6 का संगीत 14 जनवरी को आउट" |access-date=8 मार्च 2010 |archive-date=5 जनवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100105224340/http://rahmaniac.wordpress.com/2009/01/10/delhi-6-music-in-stores-on-jan-14/ |url-status=dead }}</ref> एनी रिलीज़ किये गए वीडियो में शामिल हैं ''दिल्ली 6'' का टाइटल ट्रैक, रोमांटिक अंतराल ''रहना तू'' और लोक गीत ''गेंडा फूल'', यह [[छत्तीसगढ़]] के एक लोक गीत का अनुकूलन है। === अगवानी === फ़िल्म के साउंड ट्रैक को सकारात्मक समीक्षाएं प्राप्त हुईं, अधिकांश समीक्षकों ने एल्बम को रहमान के सबसे अच्छे संगीत में से एक कहा। ''नाचगाना डॉट कॉम'' ने संगीत की समीक्षा करते हुए कहा "दिल्ली 6 सिर्फ समृद्ध, शक्तिशाली, है, ऐसा ही काम ''[[स्लमडॉग मिलेनियर]]'' में किया गया था। अगर हम दिल्ली 6 की गलियों में आराम से घूमने जायें तो तो ऐसी ही कुछ घटनाएं देखने को मिलेंगी जिन्हें ''रहमानिया'' में प्रस्तुत किया गया है"<ref>[http://www.naachgaana.com/2009/01/15/music-review-of-delhi-6-by-aakash-gandhi-9510/ आकाश गांधी के द्वारा दिल्ली 6 के संगीत की समीक्षा (9.5/10)] NaachGaana.com 18 जनवरी 2009 को पुनः प्राप्त</ref> ''[[बॉलीवुड हंगामा]]'' पर एक समीक्षा ने कहा, ''दिल्ली 6'' लगभग परफेक्ट है। रहमान ने दिल्ली 6 के साथ अपने ही स्कोर को पीछे छोड़ दिया है, यह अब तक के सर्वोत्तम स्कोर में से एक है।<ref>[http://www.bollywoodhungama.com/movies/musicreview/12980/index.html/ जोगिंदर टुटेजा के द्वारा दिल्ली 6 की संगीत समीक्षा] [[बॉलीवुड हंगामा]] 18 जनवरी 2009 को पुनः प्राप्त</ref> ''प्लैनेट बॉलीवुड डॉट कॉँम' ने कहा, "कोई भी यह सोच सकता है कि रहमान इससे ऊपर नहीं उठ सकते। आप को आश्चर्य होगा कि वे कितना ऊपर जा सकते हैं, वे किसी की सोच से ज्यादा उपर जा सकते हैं, उन्होंने सच्चा संगीत का निर्वाण प्राप्त कर लिया है और हम भाग्यशाली हैं जो हम इसका आनंद उठा रहे हैं। "दिल्ली 6 एक ऐसे रहमान को दर्शाती है जो अपने खेल में सबसे ऊपर है। वह अपने समकालीनों में सबसे आगे हैं और एक ऐसा कलाकार है जिसने पूरी दुनिया में अपने संगीत के आनंद को फ़ैलाने के लिए विश्व की सीमाओं को पार कर लिया है। दिल्ली 6 का हर गाना रहमान के द्वारा स्थापित उंचे मानकों को बनाये रखे हुए है। रोमांटिक नंबर (दिल गिरा दफातन, रहना तू), अपबीट रचनाएं (दिल्ली 6, गेंडा फूल, हे काला बन्दर), अप्लिफ्टिंग ट्रैक (मसक्कली), डिवोशनल नंबर (अर्जियां, आरती-तुमरे भवन में), एक पूर्ण क्लासिकल नंबर (भोर भये) और एक छोटी प्यारी कविता (नूर), दिल्ली 6 के OST में बहुत अधिक किस्में हैं और ऐसे गाने हैं जो हर किसी को पसंद आयेंगे.<ref>[http://www.planetbollywood.com/displayReview.php?id=m011509124435 समीर दवे के द्वारा प्लैनेट बॉलीवुड पर दिल्ली 6 की संगीत समीक्षा] planet Bollywood.com 18 जनवरी 2009 को पुनः प्राप्त</ref><ref>[http://www.planetbollywood.com/displayReview.php?id=m011809041235 अमंदा सोढ़ी के द्वारा प्लेनेट बोलीवुड पर दिल्ली 6 की संगीत समीक्षा] planet Bollywood.com 25 फरवरी 2009 को पुनः प्राप्त</ref> [[रेडिफ]] की सुकन्या वर्मा के अनुसार, "ऐ आर रहमान ने अपने संगीत में ऐसा शानदार काम किया है जो किसी भी अच्छे साउंड ट्रैक से बढ़ कर है। राकेश मेहरा की दिल्ली 6 के प्रत्याशित स्कोर के बाद यह [[गोल्डन ग्लोब]] की जीत के बहुत करीब है। [[चांदनी चौक]] के ऐसे रास्तों के बारे में सोचते हुए जिन्हें परिभाषित करना असंभव है, रहमान विभिन्न शैलियों के उदार सलायण के साथ 10 ट्रैक की एल्बम का साउंड देते हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2009/jan/20music-review-delhi-6.htm|title=Music Review of Delhi 6 By Sukanya Verma on Rediff.com|author=Sukanya Verma|date=20 जनवरी 2009|accessdate=25 फरवरी 2009|work=www.rediff.com|publisher=[[रीडिफ]]}}</ref> === ट्रैक्स === अधिकारिक ट्रैक लिस्टिंग.<ref>{{cite web | title= Delhi-6 by A. R. Rahman | url=http://www.amazon.com/Delhi-6/dp/B001QR9B88/ref=pd_bbs_sr_1?ie=UTF8&s=dmusic&qid=1236225980&sr=8-1 | accessdate=5 मार्च 2009 | publisher=Amazon.com }}</ref> {{tracklist | extra_column = Artist(s) | title1 = Masakali | extra1 = [[Mohit Chauhan]] | length1 = 4:49 | title2 = Arziyan | extra2 = [[Javed Ali]], [[Kailash Kher]] | length2 = 8:42 | title3 = Delhi 6 | note3 = French Lyrics by Vivienne Chaix, Claire | extra3 = [[Blaaze]], [[Benny Dayal]], Vivienne Chaix, [[Tanvi Shah]], Claire | length3 = 3:36 | title4 = Rehna Tu | extra4 = [[ए॰ आर॰ रहमान]], [[Benny Dayal]], [[Tanvi Shah]] | length4 = 6:51 | title5 = Hey Kaala Bandar | extra5 = [[Karthik (singer)|Karthik]], [[Naresh Iyer]], [[Srinivas (singer)|Srinivas]], Bony Chakravarthy, Ember (rap) | length5 = 5:43 | title6 = Dil Gira Dafatan | extra6 = Ash King, [[Chinmayee]] | length6 = 5:39 | title7 = Genda Phool | extra7 = [[Rekha Bhardwaj]], Shraddha Pandit, Sujata Mazumdar, V.N. Mahathi | length7 = 2:50 | title8 = Bhor Bhaye | note8 = Raag: Gujri Todi | extra8 = [[श्रेया घोषाल]], [[Bade Ghulam Ali Khan|Ustad Bade Ghulam Ali Khan]] | length8 = 3:19 | title9 = Aarti (Tumre Bhavan Mein) | extra9 = [[Rekha Bhardwaj]], Kishori Ashok Gowariker, Shraddha Pandit, Sujata Mazumdar | length9 = 3:01 | title10 = Noor | note10 = Recital | extra10 = [[Amitabh Bachchan]] | length10 = 0:50 }} == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://filmkahani.com/00-decade/delhi6.html दिल्ली ६ फिल्म कहानी] * {{official|<!-- Don't give official website name here. It is deprecated -->|Delhi-6}} * {{imdb title|<!-- Do not give IMDB id. It is deprecated according to WP:FILM.-->|Delhi-6}} * [http://www.delhi6.co.in/ अधिकारिक मूवी वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228212102/http://www.delhi6.co.in/ |date=28 फ़रवरी 2009 }} * [http://www.delhi-6-movie.blogspot.com/ दिल्ली 6 वेबसाइट] * {{imdb title|id=1043451|title=Delhi-6}} * [http://hindimoviereviews.blogspot.com अमोदिनी की फ़िल्म समीक्षा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708041842/http://hindimoviereviews.blogspot.com/ |date=8 जुलाई 2011 }} पर [http://hindimoviereviews.blogspot.com/2009/02/review-delhi-6.html दिल्ली 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305123259/http://hindimoviereviews.blogspot.com/2009/02/review-delhi-6.html |date=5 मार्च 2016 }} * [http://www.planetbollywood.com प्लैनेट बॉलीवुड] पर [http://www.planetbollywood.com/displayReview.php?id=f022009023242 दिल्ली-6] {{यूटीवी फ़िल्में}} [[श्रेणी:2009 की फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्में]] [[श्रेणी:हिन्दी-भाषा की फ़िल्में]] [[श्रेणी:दिल्ली में फ़िल्मों के सेट]] [[श्रेणी:ए.आर. रहमान की एल्बमस]] [[श्रेणी:ए॰ आर॰ रहमान द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] [[श्रेणी:2009 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] 1vy3ita4k6visvmfp6dupccdb3v59l7 डूरैंड रेखा 0 187980 6555905 3639091 2026-05-24T11:03:58Z The Sorter 845290 सामग्री को "#REDIRECT [[डूरण्ड रेखा]]" में बदला 6555905 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[डूरण्ड रेखा]] 3he8g2ucdp61szjafkifba9rwhegwv8 प्रवेशद्वार:हाल की घटनाएँ/घटनाएँ/मार्च २०१० 100 187983 6555842 2832224 2026-05-24T08:59:31Z The Sorter 845290 6555842 wikitext text/x-wiki *[[३० मार्च]], मंगलवार: [[जेनेवा]] स्थित [[लार्ज हैड्रान कोलाइडर]] में वैज्ञानिक दो प्रोटोन किरणों की आमने-सामने की महाटक्कर करवाने में सफल रहे। अब तक किसी मशीन से पैदा किए गए सबसे अधिक बल से करवाई गई इस टक्कर से रिकॉर्ड ऊर्जा पैदा हुई।<!-- http://www.rajasthanpatrika.com/news/31032010/home-news/97016.html --> [[File:Angelina Jolie at Davos crop.jpg|right|100px]] * [[१५ मार्च]], [[सोमवार]]:'''[[महिला आरक्षण बिल]]''' के खिलाफ [[राज्य सभा]] में हंगामा करने वाले सात सांसदों में चार सांसदों का निलंबन वापस लिया गया। * [[१५ मार्च]], [[सोमवार]]: '''[[सोमवती अमावस्या]]''' के मौके पर करीब ६० लाख श्रद्धालुओं ने [[हरिद्वार]] पर [[गंगा नदी]] में डुबकी लगाई, जिसमे '''[[महाकुंभ]]''' के दूसरे [[शाही स्नान]] में सभी १३ [[अखाड़ा|अखाडों]] के [[साधु]] [[संत]] शामिल थे।<!-- http://www.livehindustan.com/news/desh/national/39-39-101092.html --> * [[१५ मार्च]], [[सोमवार]]: [[अफगानिस्तान]] और [[पाकिस्तान]] में [[अमरीका]] के विशेष प्रतिनीधी '''[[रिचर्ड होलब्रूक]]''' ने कहा है की "दुनिया का सबसे खतरनाक आतंकवादी संघटन" [[अल कायदा]] [[अफगानिस्तान-पाकिस्तान सीमा क्षेत्र]] में जबरदस्त दबाव में है क्योंकी उसके शीर्ष २० कमांडरों में से आधे मारे गए है।<!-- http://in.jagran.yahoo.com/news/international/politics/3_6_6257618/ --> * [[१५ मार्च]], [[सोमवार]]: [[इराक़]] के पश्चिमी प्रांत [[अनबार]] में एक कार बम विस्फोट में सात लोगों की मौत हो गयी और बीस घायल हो गये। <!-- http://www.bhaskar.com/2010/03/15/100315160947_iraq_bomb_blast_terror_car.html --> 7atc0vr2vgirqcerayzromqfn174ndm मुक्केबाज़ी 0 213424 6555872 6502062 2026-05-24T09:28:39Z The Sorter 845290 6555872 wikitext text/x-wiki {{More footnotes|date=November 2009}} {{Dablink|For other meanings of these words, see [[Boxing (disambiguation)]], [[Boxer (disambiguation)]], [[Box (disambiguation)]], or [[Prizefighter (disambiguation)]].}} {{Essay-like|date=April 2010}} {{Howto|date=April 2010}} {{Infobox_martial_art | image = Boxing080905 photoshop.jpg | imagecaption = [[Ricardo Dominguez]] (''left'') is throwing an [[uppercut]] on Rafael Ortiz (''right''). | imagesize = 225px | name = मुक्केबाज़ी | aka = Pugilism, English boxing, Western Boxing | focus = [[Strike (attack)|Striking]] ([[Punch (combat)|Punching]]) | country = Greece (Ancient Boxing) <br />United Kingdom (Modern Boxing) | olympic = Since 688 B.C. | creator = Various fighters | parenthood = Unknown }} '''मुक्केबाज़ी''' [[लड़ाई का एक खेल]] और एक [[मार्शल कला]] है, जिसमें दो लोग अपनी मुट्ठियों का प्रयोग करके [[लड़ते]] हैं। विशिष्ट रूप से मुक्केबाज़ी का संचालन एक-से तीन-मिनटों के अंतरालों, जिन्हें चक्र (Rounds) कहा जाता है, की एक श्रृंखला के दौरान एक [[रेफरी]] के द्वारा किया जाता है, तथा मुक्केबाज़ सामान्यतः एक समान [[भार]] वाले होते हैं। जीतने के तीन तरीके हैं; यदि विरोधी को गिरा दिया जाए तथा वह रेफरी द्वारा दस सेकंड की गिनती किये जाने से पूर्व उठ पाने में सक्षम न हो सके (एक [[नॉक-आउट]] या KO) अथवा यदि यह प्रतीत हो कि विरोधी इतना अधिक [[घायल]] हो चुका है कि वह खेल जारी रख पाने में असमर्थ है (एक [[तकनीकी नॉक-आउट]] या TKO). यदि आपसी सहमति से चक्रों की पूर्व-निर्धारित संख्या से पूर्व तक लड़ाई नहीं रूकती है, तो विजेता का चुनाव रेफरी के निर्णय द्वारा अथवा निर्णायकों की अंक-तालिकाओं के द्वारा किया जाता है। {{TOC limit|limit=3}} == प्रारंभिक इतिहास == [[चित्र:Young_boxers_fresco,_Akrotiri,_Greece.jpg|thumb|right|मीनोयन यूथ्स बॉक्सिंग, अक्रोटिरी (सैनटोरिनी) फ्रेस्को. जल्द से जल्द प्रलेखित में 'दस्ताने' का उपयोग.]] [[तीसरी सहस्राब्दी ईसा पूर्व]] मिली [[सुमेरियाई]] नक्काशी में पहली लड़ाई चित्रित है, जबकि [[दूसरी सहस्राब्दी ईसा पूर्व]] की [[प्राचीन मिस्र]] की नक्काशी में प्रारंभिक योद्धा तथा दर्शक, दोनों ही चित्रित हैं।<ref name="EncyclopaediaBritannicaEntry">{{Cite web |url=http://www.britannica.com/eb/article-29781/boxing |title=बॉक्सिंग के लिए विश्वकोश ब्रिटैनिका का प्रवेश |access-date=2 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070324175317/http://www.britannica.com/eb/article-29781/boxing |archive-date=24 मार्च 2007 |url-status=live }}</ref> दोनों ही चित्रण अनावृत मुट्ठियों वाले प्रतियोगियों को दर्शाते हैं।<ref name="EncyclopaediaBritannicaEntry" /> 1927 में, [[डॉ॰ ई. ए. स्पीसर (Dr. E. A. Speiser)]], एक पुरातत्ववेत्ता, ने [[इराक़]] के [[बग़दाद]] में एक [[मेसोपोटेमियाई]] शिला-खण्ड की खोज की, जिसमें एक '''इनामी लड़ाई''' के लिये तैयार हो रहे दो पुरुष चित्रित थे। ऐसा विश्वास है कि यह शिला-खण्ड 7,000 वर्ष पुराना है।<ref>{{Cite web |url=http://www.brownielocks.com/boxing.html |title=बॉक्सिंग एन्शियंट हिस्ट्री & कार्टून फन फ्रॉम ब्राउनिरॉक्स |access-date=2 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100812080930/http://www.brownielocks.com/boxing.html |archive-date=12 अगस्त 2010 |url-status=dead }}</ref> किसी भी प्रकार के दस्तानों के साथ लड़ी गई पहली लड़ाई का सबसे पहला प्रमाण [[मिनोयाई]] [[क्रीट]] (Minoan Crete) (c. 1500-900 ई.पू.) में तथा [[सार्डीनिया (Sardinia)]], यदि हम प्रामा पर्वतों की मुक्केबाज़ी प्रतिमाओं (c. 2000-1000 ई.पू.) पर विचार करें, में मिलता है।<ref name="EncyclopaediaBritannicaEntry" /> === प्राचीन यूनानी मुक्केबाज़ी === [[चित्र:Thermae boxer Massimo Inv1055.jpg|thumb|left|बॉक्सर ऑफ़ क्विरिनल रेस्टिंग आफ्टर कॉन्टेस्ट (ब्रोंज स्कल्पचर, 3रड सदी ई.पू.)]] [[चित्र:Boxer of quirinal hands.jpg|thumb|left|चमड़े की पट्टियों का विवरण]] [[चित्र:Boxers Staatliche Antikensammlungen 1538.jpg|thumb|right|दाएं वाला बॉक्सर अपनी उच्च उंगली बढ़ाकर देने संकेत करता है (सीए.500 ई.पू.)]] {{Main|Ancient Greek Boxing}} [[होमर]] के [[इलियड (Iliad)]] (ca. 675 ई.पू.) में किसी मुक्केबाज़ी प्रतियोगिता का पहला विस्तृत विवरण प्राप्त होता है (पुस्तक XXIII).<ref>[[होमर]], [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hom.+Il.+23.624 इलियड, 23.655-696] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515004248/http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hom.+Il.+23.624 |date=15 मई 2008 }}</ref> ''इलियड'' के अनुसार, [[माइसीनियाई]] योद्धाओं ने प्रतिस्पर्धाओं में मुक्केबाज़ी को भी शामिल किया था, जिनमें परास्त होने वालों को एक विशाल आयोजन के द्वारा सम्मान किया जाता था (ca. 1200 ई.पू.), हालांकि यह संभव है कि होमर के महाकाव्य बाद की संस्कृति को प्रतिबिंबित करते हों. एक अन्य कथा के अनुसार वीर शासक [[थीसियस (Theseus)]], जिसका काल नवीं सदी ई.पू. माना जाता है, ने मुक्केबाज़ी के एक प्रकार का आविष्कार किया था, जिसमें दो लोग आमने-सामने बैठकर अपनी मुट्ठियों से एक-दूसरे पर तब तक प्रहार किया करते थे, जब तक कि उनमें से किसी एक की मृत्यु न हो जाए. समय के साथ, मुक्केबाज़ों ने खड़े होकर व दस्ताने (कांटेदार) पहनकर तथा अपने हाथों पर कोहनियों के नीचे आवरण लपेटकर लड़ना प्रारंभ कर दिया, हालांकि इसके अतिरिक्त वे पूर्णतः नग्न रहा करते थे। डेरियन विस्मयकारी है! 688 ई.पू. में पहली बार मुक्केबाज़ी को [[ऑलिम्पिक]] खेलों में सम्मिलित किया गया, जिसे ''पाइगेम (Pygme)'' अथवा ''पिग्माशिया (Pygmachia)'' कहा जाता था। प्रतिभागियों को [[पंचिंग बैग]], (जिसे ''कोरिकोस (Korykos)'' कहा जाता था, पर प्रशिक्षण दिया जाता था। योद्धा अपने हाथों, कलाइयों और कभी-कभी सीने, पर चमड़े के पट्टे (जिन्हें ''हाइमेंटस (himantes)'' कहते थे, पहना करते थे, ताकि उनकी सुरक्षा की जा सके। ये पट्टे उनकी अंगुलियों को खुला रखते थे। एक किंवदंती के अनुसार तलवार और ढाल से लड़ाई की तैयारी करने के लिये मुक्केबाज़ी का प्रयोग सबसे पहले स्पार्टन लोगों ने किया था। === प्राचीन रोमन मुक्केबाजी === [[प्राचीन रोम]] में, मुक्केबाज़ी के दो प्रकार थे और दोनों ही एट्रुस्कैन (Etruscan) से आये थे। मुक्केबाजी का एथलेटिक रूप पूरे रोमन विश्व में लोकप्रिय बना रहा। मुक्केबाजी के अन्य रूप योद्धाओं से संबंधित थे। सामान्यतः ये योद्धा अपराधी व गुलाम हुआ करते थे, जिन्हें विजेता बनने और अपनी स्वतंत्रता प्राप्त कर पाने की आशा होती थी; हालांकि, स्वतंत्र पुरुष, महिलाएं और यहां तक कि अभिजात वर्ग के लोग भी लड़ा करते थे। आक्रमणों से बचने के लिये योद्धा अपनी अंगुलियों को जोड़ों पर "सेस्टी (cestae)" तथा अपनी अग्र-भुजाओं पर चमड़े के भारी-भरकम पट्टे पहना करते थे। [[फूलगोभी जैसे कानों वाले]] व बुरी तरह जख्मी [[क्विरीनाल (Quirinal) के मुक्केबाज़]] का चित्र दर्शाता है कि यह खेल कितना अधिक नृशंस हो सकता था (मुकाबले अक्सर एक विरोधी की मृत्यु या विकलांगता के बाद खत्म होते थे). अंततः मु्ष्टि-युद्ध इतना अधिक लोकप्रिय हो गय कि [[शासकों]] तक ने लड़ना प्रारंभ कर दिया और इस पद्धति को सीज़र [[नेरोनिस]] ने प्रोत्साहित किया। रोम के राष्ट्रीय महाकाव्य [[एनीड (Aeneid)]] (पहली सदी ईसा पूर्व) में फुर्तीले डेरस (Dares) व महाकाय एंटेलस (Entellus) के बीच एक लड़ाई का विस्तार से वर्णन किया गया है।<ref>वर्जिल, एनिड, 5.421</ref> 393 ईसवी में, ईसाई शासक [[थियोडॉसियस (Theodosius)]] द्वारा ऑलिम्पिक पर पाबंदी लगा दी गई और 400 ईसवी में, [[थियोडॉसियस महान]] ने मुक्केबाज़ी को यह कहकर पूरी तरह प्रतिबंधित कर दिया कि यह ईश्वर का अपमान है क्योंकि यह चेहरे को बिगाड़ देती है, जो कि ईश्वर का प्रतिबिंब होता है। हालांकि, पूर्वी साम्राज्य के प्रमुख नगरों के बाहर इस फतवे का प्रभाव बहुत ही कम था।<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/london/sport/boxing/early_history.shtml |title=बीबीसी (BBC). ''द ओरिजिंस ऑफ़ बॉक्सिंग'', बीबीसी (BBC) हिस्ट्री |access-date=2 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213045740/http://www.bbc.co.uk/london/sport/boxing/early_history.shtml |archive-date=13 दिसंबर 2007 |url-status=live }}</ref> इस समय तक, पश्चिमी यूरोप रोमन साम्राज्य का भाग नहीं रह गय था। पूरे मध्य युग और उसके बाद भी मुक्केबाज़ी संपूर्ण यूरोप में लोकप्रिय बनी रही. कुश्ती, तलवारबाज़ी और दौड़ (रथों की दौड़ व पैदल दौड़ दोनों) पर बाद के रोमनों द्वारा कभी पाबंदी नहीं लगाई गई क्योंकि इनसे किसी व्यक्ति का रूप नहीं बिगड़ता था। == आधुनिक मुक्केबाज़ी == === ब्रॉटन के नियम (1743) === [[चित्र:Blow2.jpg|thumb|left|150px|एडमंड प्राइस पर एक सीधे सही तरीके से प्रदर्शन द साइंस ऑफ़ सेल्फ डिफेंस: अ ट्रिटीज़ ऑन स्पैरिंग एण्ड रेसलिंग, 1867]] [[रोमन साम्राज्य]] के पतन के बाद मुक्केबाज़ी की प्राचीन गतिविधियों के रिकॉर्ड लुप्त हो गए। हालांकि मुट्ठियों से लड़े जाने वाले विभिन्न खेलों के रिकॉर्ड उपलब्ध हैं, जो कि बारहवीं तथा सत्रहवीं सदियों के बीच इटली के विभिन्न शहरों और राज्यों में अनुरक्षित करके रखे गये थे। [[प्राचीन रुस]] में भी एक खेल था, जिसे [[मुष्टि-युद्ध]] कहा जाता था। बाद में अठारहवीं सदी के प्रारंभ में यह खेल इंग्लैंड में [[खुली अंगु्लियों वाली मुक्केबाज़ी]], जिसे अक्सर '''प्राइज़फाइटिंग (prizefighting)''' भी कहा जाता है, के रूप में पुनः उभरा. इंग्लैंड में खुली-अंगुलियों वाली लड़ाई का पहला लेखबद्ध विवरण 1681 में ''[[लंडन प्रोटेस्टंट मर्क्युरी]]'' में प्रदर्शित हुआ और 1719 में [[जेम्स फिग]] खुली-अंगुलियों वाले खेल का पहला विजेता बना.<ref>{{Cite web |url=http://www.ibhof.com/figg.htm |title=''जेम्स फिग'', आईबीओएचऍफ़ (IBOHF) |access-date=2 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081229084635/http://www.ibhof.com/figg.htm |archive-date=29 दिसंबर 2008 |url-status=dead }}</ref> यही वह समय है, जब "मुक्केबाज़ी (boxin)" शब्द का पहली बार प्रयोग शुरु हुआ। इस बात पर ध्यान दिया जाना चाहिये यह कि आधुनिक मुक्केबाज़ी का यह शुरुआत रूप बहुत अधिक भिन्न था। श्री फिग के काल की प्रतियोगिताओं, मुष्टि-युद्ध के साथ ही, में तलवारबाज़ी व लाठियों से लड़ाई भी शामिल हुआ करती थी। प्रारंभिक मुकाबलों के कोई लिखित नियम नहीं थे। उन दिनों कोई भार-विभाजन अथवा चक्र सीमाएं नहीं थीं और न ही कोई रेफरी होते थे। सामान्य रूप से, यह अत्यधिक अस्त-व्यस्त थी। उच्च भार समूह की मुक्केबाज़ी के विजेता [[जैक ब्रॉटन]] द्वारा 1743 में पहली बार मुक्केबाज़ी के नियम, जिन्हें [[ब्रॉटन के नियम]] कहा जाता है, प्रस्तुत किये गये ताकि रिंग में खिलाड़ियों को संरक्षण दिया जा सके, जहां कभी-कभी मौत भी हो जाती थी।<ref>[http://www.eastlondonhistory.com/broughton%20jack.htm जॉन रेनी (2006) ''ईस्ट लंदन प्राइज़ रिंग रूल्स'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080218094646/http://www.eastlondonhistory.com/broughton%20jack.htm |date=18 फ़रवरी 2008 }} 1743</ref> इन नियमों के तहत, यदि कोई व्यक्ति नीचे गिर जाता है और 30 सेकंड की गिनती के बाद भी खेल जारी रख पाने में सक्षम न हो, तो लड़ाई समाप्त हो जाती थी। किसी गिरे हुए योद्धा को मारना अथवा कमर के नीचे प्रहार करना प्रतिबंधित था। ब्रॉटन ने "मफलरों", गद्देदार दस्तानों का एक प्रकार, जिसका प्रयोग प्रशिक्षण व प्रदर्शनों के लिये किया जाता था, का भी आविष्कार किया व प्रचार किया। मुक्केबाज़ी पर पहले शोध-पत्र का प्रकाशन अठारहवीं सदी के अंत में [[बर्मिंघम]] के सफल मुक्केबाज़ 'विलियम फ्युट्रेल' द्वारा किया गया था, जो 9 जुलाई 1788 को स्मिथहैम बॉटम, क्रोयडॉन में एक बहुत कम आयु वाले "सज्जन" जॉन जैक्सन के साथ एक घण्टे और सत्रह मिनटों तक चले मुकाबले, जिसे देखने के लिये [[प्रिंस ऑफ वेल्स]] भी उपस्थित थे, से पूर्व तक अपराजित रहे थे। [[चित्र:Cribb vs Molineaux 1811.jpg|thumb|हैवीवेट चैम्पियनशिप के लिए एक बार फिर से टॉम मोलिनेक्स बनाम टॉम क्रीब, इंग्लैंड, 1811]] इन नियमों ने मुक्केबाज़ों को ऐसा लाभ भी प्रदान किया, जो वर्तमान समय के मुक्केबाज़ों के पास उपलब्ध नहीं है: उन्होंने किसी भी समय 30 सेकंड की गिनती शुरु करने के लिये योद्धा को एक घुटने पर बैठ जाने की अनुमति प्रदान की। इस प्रकार, यह नियम परेशानी में घिर जाने का अहसास होने पर योद्धा को उससे उबरने का एक अवसर प्रदान करता था। हालांक, इसे "अपौरुषेय" माना जाता था<ref>बेनामी ("एक मनाया बाक्सर"), द आर्ट एण्ड प्रैक्टिस ऑफ़ बॉक्सिंग, 1825</ref> और सेकण्ड्स ऑफ द बॉक्सर्स द्वारा जोड़े गये अतिरिक्त नियमों के द्वारा इसे अक्सर अस्वीकृत कर दिया जाता था।<ref>डैनियल मेंडोज़ा, द मॉडर्न आर्ट ऑफ़ बॉक्सिंग, 1790</ref> आधुनिक मुक्केबाज़ी की अंकीय प्रणाली में उबरने के प्रयास में जानबूझकर नीचे जाने पर खिलाड़ी को अंक गंवाने पड़ेंगे. इसके अलावा, चूंकि प्रतियोगियों के पास अपने हाथों को बचाने के लिये चमड़े के भारी दस्ताने तथा कलाइयों पर लपेटे जाने वाले पट्टे नहीं होते, अतः सिर पर वार करते समय संयम की एक विशिष्ट मात्रा की आवश्यकता थी। === लंदन पुरस्कार रिंग के नियम (1838) === {{Main|London Prize Ring rules}} [[1838]] में, लंदन पुरस्कार रिंग के नियम संहिताबद्ध किये गये। बाद में 1853 में संशोधित ये नियम निम्नलिखित बातों को सुनिश्चित करते हैं:<ref>{{Cite web |url=http://www.cyberboxingzone.com/boxing/london-rules-1838.htm |title=क्ले मोय्ले और आर्ली एलन (2006) ''1838 प्राइज़ रूल्स'' |access-date=2 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100710043914/http://cyberboxingzone.com/boxing/london-rules-1838.htm |archive-date=10 जुलाई 2010 |url-status=dead }}</ref> * मुकाबले रस्सियों से घिरी हुई एक {{convert|24|ft}}-वर्ग रिंग में होते थे। * यदि किसी एक खिलाड़ी को गिरा दिये जाए, तो खेल आगे जारी रखने की अनुमति प्राप्त करने के लिये 30 सेकंड के भीतर अपनी स्वयं की शक्ति के द्वारा उठना उसके लिये अनिवार्य था। * काटना, सिर से मारना तथा बेल्ट के नीचे मारना नियमोल्लंघन घोषित किया गया। उन्निसवीं सदी के अंतिम भाग तक, मुक्केबाज़ी अथवा प्राइज़फाइटिंग मुख्यतः एक संदिग्ध वैधता वाला खेल था। इंग्लैंड तथा संयुक्त राज्य अमरीका के अधिकांश भाग में गैर-कानूनी घोषित की जा चुकी प्राइज़फाइट अक्सर जुए के अड्डों पर आयोजित की जाती थी, जिसे पुलिस द्वारा बीच में ही रोक दिया जाता था। उपद्रव तथा कुश्ती की तरकीबें जारी रहीं और प्राइज़फाइटों के दौरान दंगे हो जाना एक आम बात थी। इसके बावजूद, इस पूरे काल में, खुली-अंगुलियों वाली मुक्केबाज़ी के कुछ उल्लेखनीय विजेता उभरे, जिन्होंने लड़ाई के काफी परिष्कृत तरीके विकसित किये. === मार्क्वेस ऑफ क्वीन्सबेरी के नियम (1867) === 1867 में [[लिली ब्रिज (Lillie Bridge)]], लंदन में [[कम-भार (Lightweights)]], [[मध्यम-भार (Middleweights)]] तथा [[उच्च-भार (Heavyweight)]] वाले शौकिया खिलाड़ियों के लिये आयोजित शौकिया प्रतियोगिताओं के लिये [[जॉन चेंबर्स]] द्वारा [[मार्क्वेस ऑफ क्वीन्सबेरी नियम]] तैयार किये गये। ये नियम [[मार्क्वेस ऑफ क्वीन्सबेरी]] के संरक्षण में प्रकाशित हुए, जिनका नाम सदैव ही इन नियमों के साथ जोड़ा जाता रहा है। [[चित्र:Leonard Cushing Kinetograph 1894.ogv|thumb|200px|left| जून 1894 में आयोजित लिओनार्ड-कुशिंग मुक्केबाज़ी प्रतियोगिता.]][[चित्र:Leonard Cushing Kinetograph 1894.ogv|काइनेटोग्राफ द्वारा रिकार्ड किये गये एक-एक मिनट के छः चक्रों में से प्रत्येक $22.50 की कीमत पर प्रदर्शकों के लिये उपलब्ध थे।<ref>लाइब्रेरी ऑफ कांग्रेस की ''इन्वेंटिंग एन्टरटेनमेंट (Inventing Entertainment)'' शैक्षणिक वेबसाइट का [http://rs6.loc.gov/cgi-bin/query/r?ammem/papr:@filreq(@field(NUMBER+@band(edmp+4026))+@field(COLLID+edison)) लियोनार्ड-कुशिंग मुकाबले] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130904202914/http://rs6.loc.gov/cgi-bin/query/r?ammem%2Fpapr%3A%40filreq%28%40field%28NUMBER+%40band%28edmp+4026%29%29+%40field%28COLLID+edison%29%29 |date=4 सितंबर 2013 }} वाला भाग.]][[चित्र:Leonard Cushing Kinetograph 1894.ogv|12/14/96 को लिया गया।</ref> अंतिम चक्र को देखने वाले ग्राहकों ने लियोनार्ड को एक नॉकडाउन स्कोर करते हुए देखा.]] कुल मिलाकर बारह चक्र हुए और उन्होंने यह स्पष्ट कर दिया कि लड़ाइयां एक 24-फुट-वर्ग या समान रिंग में "एक न्यायसंगत खड़ी मुक्केबाज़ी के मुकाबलों" के रूप में होनी चाहिये. चक्र तीन मिनट लंबे थे, जिनके बीच विश्राम के लिये एक मिनट का अंतराल हुआ करता था। यदी किसी खिलाड़ी को नीचे गिरा दिया गया हो, तो उसे दस-सेकंड का समय दिया जाता था और कुश्ती प्रतिबंधित थी। "न्यायसंगत आकार" के दस्तानों की प्रस्तुति ने भी मुक्केबाज़ी के मुकाबलों के स्वरूप को बदल दिया। मुक्केबाज़ी के दस्तानों का एक औसत जोड़ा फूले हुए दस्तानों के एक जोड़े के समान दिखाई देता है और इसे कलाइयों पर बांधा जाता है।<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9051067?tocId=9051067&amp;query=queensberry&amp;ct= ब्रिटैनिका विश्वकोश (2006).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071217170032/http://www.britannica.com/eb/article-9051067?tocId=9051067&query=queensberry&ct= |date=17 दिसंबर 2007 }} [http://www.britannica.com/eb/article-9051067?tocId=9051067&amp;query=queensberry&amp;ct= ''क्वीन्सबरी रूल्स'', ब्रिटानिका] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071217170032/http://www.britannica.com/eb/article-9051067?tocId=9051067&query=queensberry&ct= |date=17 दिसंबर 2007 }}</ref> दस्ताने का प्रयोग प्रतिद्वंद्वी के हमलों को रोकने में किया जा सकता है। इनका प्रयोग शुरु किये जाने के कारण, मुक्केबाज़ी के मुकाबले ज्यादा लंबे और अधिक रणनीतिपूर्ण हो गये हैं, तथा फिसलने, झांसा देने, प्रत्युत्तर देने और जकड़ने जैसी प्रतिरक्षात्मक चालों का महत्व अधिक बढ़ गया है। चूंकि अग्र-भुजाओं के प्रयोग पर कम तथा दस्तानों पर अधिक प्रतिरक्षात्मक ज़ोर दिया गया था, अतः खुली-अंगुलियों वाले मुक्केबाज़ द्वारा पारंपरिक रूप से अग्र-भुजाओं को बाहर की ओर रखते हुए, धड़ को पीछे की ओर झुकाने की मुद्रा एक ज्यादा आधुनिक मुद्रा में बदल गई, जिसमें धड़ को आगे की ओर झुकाया जाता है और हाथ अपने मुंह के पास रखे जाते हैं। 1882 में ''[[आर वी. कोने (R v. Coney)]]'' के अंग्रेज़ मामले ने पाया कि प्रतिभागी की [[सम्मति]] के बावजूद [[खुली-अंगुलियों वाली]] लड़ाई एक [[हमले के समान थी, जिसमें कभी-कभी शरीर पर सचमुच चोट लग जाया करती थी]]. यह इंग्लैंड में व्यापक रूप से प्रचलित खुली-अंगुलियों वाली लड़ाई का अंत था। क्वीन्सबेरी नियमों के अंतर्गत पहले उच्च-भार विजेता [["जेंटलमैन जिम" कॉर्बेट]] थे, जिन्होंने 1893 में [[न्यू ऑर्लियान्स]] के पेलिकन एथलेटिक क्लब में [[जॉन एल. सुलिवन]] को मात दी। <ref>[http://www.cyberboxingzone.com/boxing/corbett.htm ट्रेसी कालिस (2006).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923004242/http://www.cyberboxingzone.com/boxing/corbett.htm |date=23 सितंबर 2010 }} [http://www.cyberboxingzone.com/boxing/corbett.htm ''जेम्स कॉर्बेट'', Cyberboxingzone.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923004242/http://www.cyberboxingzone.com/boxing/corbett.htm |date=23 सितंबर 2010 }}</ref> बीसवीं सदी के प्रारंभिक काल के दौरान, मुक्केबाज़ों ने वैधता प्राप्त करने के लिये संघर्ष किया और [[टेक्स रिकार्ड]] जैसे प्रायोजकों तथा जॉन एल. सुलिवन से लेकर [[जैक डेम्प्सी]] तक के महान विजेताओं का प्रभाव भी इसमें सहायक सिद्ध हुआ। इस युग के शीघ्र बाद, इस खेल पर नियंत्रण रखने तथा वैश्विक रूप से स्वीकृत विजेताओं को स्थापित करने के लिये बॉक्सिंग कमीशन तथा अनुमोदक संस्थाओं की स्थापना की गई। {{See|Professional boxing}} == नियम == 1867 में उनके प्रकाशन के समय से ही ''[[मार्क्वेस ऑफ क्वीन्सबेरी नियम]]'' आधुनिक मुक्केबाज़ी के संचालक नियम रहे हैं। मुक्केबाज़ी के मुकाबले में विशिष्ट रूप से तीन-मिनटों के चक्रों की एक निर्धारित संख्या होती है, जो अधिकतम 12 चक्रों (पूर्व में 15) तक हो सकती है। विशिष्ट रूप से प्रत्येक चक्र के बीच एक मिनट का अंतराल होता है, जिसके दौरान खिलाड़ी उन्हें आवंटित कोनों में अपने प्रशिक्षक तथा कर्मचारियों से सलाह और सहायता प्राप्त करते हैं। लड़ाई का नियंत्रण एक रेफरी द्वारा किया जाता है, जो रिंग के भीतर खिलाड़ियों के व्यवहार को परखने तथा उस पर नियंत्रण रखने, सुरक्षित रूप से लड़ने की उनकी क्षमता का नियमन करने, नॉक-डाउन किये गये खिलाड़ियों को उठने का अवसर देने के लिये गिनती करने तथा फाउल का नियमन करने का कार्य करता है। मुक्केबाज़ी के मुकाबले में अंक देने तथा संपर्क, प्रतिरक्षा, नॉकडाउन, तथा अन्य, अधिक व्यक्तिगत, मापनों के आधार पर खिलाड़ियों को अंक आवंटित करने के लिये रिंग के पास विशिष्ट रूप से अधिकतम तीन निर्णायक उपस्थित होते हैं। मुक्केबाजी के निर्णयन की मुक्त-शैली के कारण, अनेक मुकाबलों के परिणाम विवादास्पद होते हैं, जिनमें एक (या दोनों) खिलाड़ियों का यह विश्वास होता है कि उन्हें "लूट" लिया गया है अथवा अन्यायपूर्ण ढ़ंग से जीत से वंचित रखा गया है। प्रत्येक खिलाड़ी को रिंग का एक कोना आवंटित किया जाता है, जहां उसके प्रशिक्षक तथा साथ ही एक या अधिक "सहायक" खेल की शुरुआत में व चक्रों के बीच खिलाड़ी का संचालन कर सकते हैं। प्रत्येक चक्र की शुरुआत होने पर प्रत्येक मुक्केबाज़ उसके लिये आवंटित कोने से रिंग में प्रवेश करता है और प्रत्येक चक्र की समाप्ति का संकेत मिलते ही लड़ाई रोक देना और अपने कोने में वापस लौट जाना उसके लिये अनिवार्य होता है। जिस मुकाबले में चक्रों की पूर्व निर्धारित संख्या पूरी हो चुकी हो, उसका निर्धारण निर्णायकों द्वारा किया जाता है और उसे "दूरी तक जाता हुआ (go the distance)" कहा जाता है। लड़ाई के अंत में जिस खिलाड़ी का स्कोर उच्चतर हो, उसे विजेता घोषित किया जाता है। तीन निर्णायकों के साथ, सर्वसम्मत तथा विभाजित निर्णय व साथ ही मुकाबले बराबरी पर समाप्त हो जाना भी संभव है। किसी निर्णय पर पहुंच पाने से पूर्व कोई मुक्केबाज़ एक नॉकाआउट के द्वारा मुकाबले को जीत सकता है; ऐसे मुकाबलों को "दूरी के भीतर (inside the distance)" कहा जाता है। यदि लड़ाई के दौरान किसी खिलाड़ी को नीचे गिरा दिया जाता है, जिसका निर्धारण इस बात से होता है कि क्या खिलाड़ी ने विपक्षी के मुक्के के कारण अपने पैरों के अतिरिक्त शरीर के किसी भी अन्य भाग से कैनवास के फर्श को स्पर्श किया है, न कि फिसल जाने पर, जैसा कि रेफरी के द्वारा निर्धारित किया जाता है, तो रेफरी तब तक गिनती गिनना शुरु करता है, जब तक कि खिलाड़ी अपने पैरों पर पुनः खड़ा न हो जाए और खेल आगे न बढ़ने लगे। यदि रेफरी दस तक की गिनती पूरी कर ले, तो नीचे गिरे हुए मुक्केबाज़ को "नॉक-आउट हो चुका" करार दिया जाता है (चाहे वह बेहोश हुआ हो या न हुआ हो) और दूसरे मुक्केबाज़ को नॉकआउट (KO) के द्वारा विजेता घोषित कर दिया जाता है। एक "तकनीकी नॉकआउट (TKO) भी संभव है और इसका निर्णय रेफरी, लड़ाई के दौरान उपस्थित चिकित्सक, अथवा यदि खिलाड़ी सुरक्षित रूप से खेल जारी रख पाने में सक्षम न हो, तो उसके कोने द्वारा, चोटों के आधार पर अथवा प्रभावी रूप से स्वयं की रक्षा कर पाने में अक्षम पाए जाने पर लिया जाता है। अनेक न्यायाधिकार-क्षेत्रों तथा अनुमोदन अभिकरणों में भी एक "तीन-नॉकडाउन नियम" होता है, जिसके अंतर्गत किसी एक चक्र में तीन नॉकडाउन हो जाने पर इसे एक टीकेओ (TKO) घोषित कर दिया जाता है। एक टीकेओ (TKO) को उस खिलाड़ी के रिकॉर्ड में एक नॉकआउट माना जाता है। एक "खड़े आठ" की गिनती का नियम भी प्रभावी हो सकता है। यदि रेफरी को यह महसूस हो कि कोई खिलाड़ी खतरे में है, तो यह नियम रेफरी को बीच में दखल देने व उस खिलाड़ी के लिये आठ तक की गिनती गिनने का अधिकार देता है, भले ही कोई नॉकडाउन न हुआ हो। गिनती गिनने के बाद रेफरी उस खिलाड़ी का अवलोकन करके यह निर्णय लेगा कि वह खेल पाने योग्य है या नहीं. स्कोरिंग के उद्देश्य से, खड़े आठ की गिनती को एक नॉकडाउन माना जाता है। सामान्य तौर पर, मुक्केबाजों को बेल्ट से नीचे वार करने, पकड़ने, ठोकर मारने, काटने, थूकने अथवा कुश्ती लड़ने से प्रतिबिंधित किया गया है। मुक्केबाज़ की जांघिया उठी हुई होती है, ताकि प्रतिद्वंद्वी को पेट व जांघ के बीच वाले क्षेत्र में मारने की अनुमति न मिल सके। उन्हें लात मारने, सिर से ठोकर लगाने, अथवा बंधी हुई मुट्ठी के जोड़ों के अतिरिक्त बांह के किसी भी अन्य भाग (कोहनी, कंधे या अग्र-बाहु तथा साथ ही खुले दस्तानों, कलाई, हाथ के भीतरी, पिछले या बगल वाले हिस्से सहित) से मारने से भी रोका गया है। पीठ पर, गरदन अथवा सिर के पिछले हिस्से (जिसे एक "रैबिट-पंच" कहा जाता है) अथवा किडनियों पर प्रहार करना भी निषिद्ध है। उन्हें मुक्का मारते समय सहारे के लिये रस्सियों को पकड़ने, मुक्का मारते समय प्रतिद्वंद्वी को पकड़कर रखने, अथवा प्रतिद्वंद्वी के बेल्ट से नीचे झुकने (प्रतिद्वंद्वी की कमर से नीचे झुकना, भले ही दूरी कितनी भी क्यों न हो) की भी अनुमति नहीं होती. यदि एक "पकड़"- एक रक्षात्मक चाल, जिसमें मुक्केबाज़ अपने प्रतिद्वंद्वी की भुजाओं को लपेट लेता है और एक विराम निर्मित कर देता है-को रेफरी द्वारा तोड़ा जाता है, तो पुनः खेल शुरु करने से पूर्व प्रत्येक खिलाड़ी के लिये एक पूरा कदम पीछे की ओर हटना अनिवार्य होता है (वैकल्पिक रूप से, रेफरी खिलाड़ियों को पकड़ से "पंच आउट" करने का निर्देश भी दे सकता है). जब एक मुक्केबाज़ को नीचे गिरा दिया जाता है, तो दूसरे मुक्केबाज़ के लिये तुरंत लड़ाई को रोक देना तथा जब तक रेफरी एक नॉक-आउट की घोषणा न कर दे या खेल को जारी रखने का आदेश न दे, तब तक के रिंग के दूरस्थ निष्पक्ष छोर की ओर जाना अनिवार्य होता है। इन नियमों के उल्लंघनों को रेफरी द्वारा "फाउल" करार दिया जा सकता है, जो कि उल्लंघन की गंभीरता व इरादे के आधार पर चेतावनियां जारी कर सकता है, अंक काट सकता है, या किसी नियमों का उल्लंघन करने वाले मुक्केबाज़ को अयोग्य घोषित कर सकता है, जिससे खिलाड़ी स्वतः ही मुकाबला गंवा देता है। यदि जानबूझकर किये गये फाउल के कारण ऐसी चोट लग जाए, जिससे खेल को आगे जारी रख पाना संभव न हो, तो ऐसी स्थिति में फाउल करने वाले खिलाड़ी को अयोग्य घोषित कर दिया जाता है। यदि किसी खिलाड़ी को गलती से हल्की-सी ठोकर लगी हो, तो उसे उबरने के लिये पांच मिनट तक का समय दिया जा सकता है और यदि वे इसके बाद भी खेल जारी रख पाने में अक्षम हों, तो उन्हें नॉक-आउट घोषित किया जा सकता है। यदि दुर्घटनावश हुए किसी फाउल के करण ऐसी चोट लग जाए कि मुकाबले को रोक देना पड़े, तो इसका परिणाम "कोई स्पर्धा नहीं" के रूप में मिलता है अथवा यदि पर्याप्त चक्र (विशिष्टतः चार या अधिक, या चार चक्रों वाले मुकाबले में कम से कम तीन) पूर्ण हो चुके हों, तो मुकाबले के परिणाम के बारे में निर्णय के रूप में मिलता है। yah shi hai bro == व्यावसायिक बनाम शौकिया मुक्केबाज़ी == सत्रहवीं सदी से लेकर उन्नीसवीं सदी के दौरान, मुक्केबाज़ी के मुकाबलों को धन के द्वारा प्रेरणा मिलती थी क्योंकि मुक्केबाज़ [[इनाम की राशि]] के लिये प्रतिस्पर्धा किया करते थे, प्रायोजक द्वार का नियंत्रण करते थे तथा दर्शक परिणामों पर सट्टा लगाया करते थे। आधुनिक ऑलिम्पिक आंदोलन ने शौकिया खेलों में रुचि को दोबारा प्रचलित किया और 1908 में शौकिया मुक्केबाज़ी एक ऑलिम्पिक खेल बन गई। इसके वर्तमान स्वरूप में, ऑलिम्पिक और अन्य शौकिया मुकाबले विशिष्टतः तीन या चार चक्रों तक सीमित होते हैं, अंकों की गणना मुक्कों के प्रभाव के प्रति निरपेक्ष रहते हुए, इनकी संख्या के आधार पर की जाती है और खिलाड़ी सिर पर रक्षात्मक कवच पहनते हैं, जिससे चोटों, नॉक-डाउन और नॉक-आउट की संख्या में कमी आती है। वर्तवान समय में, शौकिया मुक्केबाज़ी में स्कोरिंग मुक्के रिंग के बाहर स्थित निर्णायकों द्वारा व्यक्तिगत रूप से गिने जाते हैं, लेकिन ऑस्ट्रेलियन इंस्टीट्यूट फॉर स्पोर्ट्स (Australian Institute for Sports) ने एक [[ऑटोमैटेड बॉक्सिंग स्कोरिंग सिस्टम (Automated Boxing Scoring System)]] का एक प्रतिमान प्रस्तुत किया है, जो स्कोरिंग निष्पक्षता को प्रदर्शित करता है, सुरक्षा को बढ़ाता है और विवादास्पद रूप से खेल को दर्शकों के लिये अधिक मनोरंजक बनाता है। व्यावसायिक मुक्केबाज़ी अभी तक दुनिया का सर्वाधिक लोकप्रिय खेल बना हुआ है, हालांकि क्युबा तथा कुछ भूतपूर्व सोवियत गणराज्यों में शौकिया मुक्केबाज़ी का वर्चस्व है। अधिकांश खिलाड़ियों के लिये, एक शौकिया कॅरियर, विशेष रूप से ऑलिम्पिक में, व्यावसायिक मुक्केबाज़ी की तैयारी के लिये अपने कौशल को विकसित करने तथा अनुभव प्राप्त करने में सहायक होता है। === शौकिया मुक्केबाज़ी === :{{Main|Amateur boxing}} [[चित्र:Ouch-boxing-footwork.jpg|thumb|155px|आधुनिक शौकिया मुक्केबाजी में सिर की टोपी अनिवार्य है]] [[चित्र:Boxing pictogram.svg|50px|left]]शौकिया मुक्केबाज़ी महाविद्यालयीन स्तर पर, [[ऑलिम्पिक खेलों]] में, [[कॉमनवेल्थ खेलों]] में तथा शौकिया मुक्केबाज़ी संघठनों द्वारा स्वीकृत अनेक अन्य स्थलों पर देखी जा सकती है। शौकिया मुक्केबाज़ी में एक अंक स्कोरिंग प्रणाली होती है, जो शारीरिक हानि के बजाय सफल मुक्कों की संख्या का मापन करती है। ऑलिम्पिक तथा कॉमनवेल्थ खेलों में होने वाले मुकाबलों में तीन मिनट के तीन चक्र होते हैं और राष्ट्रीय एबीए (ABA) (एमेच्योर बॉक्सिंग एसोसियेशन (Ameteur Boxing Association)) में होने वाले मुकाबलों में तीन मिनट के तीन चक्र होते हैं, जिनमें से प्रत्येक में चक्रो के बीच एक-मिनट का एक अंतराल होता है। प्रतियोगी सिर पर रक्षात्मक कवच और हाथों में दस्ताने पहनते हैं, जिनमें अंगुलियों को जोड़ों पर एक सफेद पट्टी होती है। किसी भी मुक्के के लिये अंक केवल तभी मिलते हैं, जब मुक्केबाज़ ने दस्ताने के सफेद भाग के द्वारा संपर्क किया हो। पर्याप्त बल के साथ सिर अथवा धड़ पर स्पष्ट रूप से पड़ने वाले प्रत्येक घूंसे के लिये एक अंक दिया जाता है। मुकाबले का निरीक्षण एक रेफरी द्वारा किया जाता है, ताकि यह सुनिश्चित किया जा सके कि प्रतियोगी केवल वैध मुक्कों का प्रयोग कर रहे हैं। शरीर पर पहना गया एक बेल्ट मुक्कों की निचली सीमा को दर्शाता है- यदि कोई मुक्केबाज़ बार-बार [[निचले घूंसे (बेल्ट के नीचे)]] मार रहा हो, तो उसे अयोग्य घोषित कर दिया जाता है। रेफरी इस बात को भी सुनिश्चित करता है कि प्रतिद्वंद्वी को दोलन से रोकने के लिये मुक्केबाज़ उसे पकड़ने का तरीका न अपना रहे हों. यदि ऐसा होता है, तो रेफरी प्रतिद्वंद्वियों को एक-दूसरे से अलग करता है और मुक्केबाज़ी जारी रखने का आदेश देता है। एक-दूसरे को बार-बार पकड़ने के परिणामस्वरूप एक मुक्केबाज़ को दण्डित और अंततः अयोग्य घोषित भी किया जा सकता है। यदि कोई मुक्केबाज़ गंभीर रूप से घायल हो जाए, एक मुक्केबाज़ दूसरे पर बहुत अधिक हावी हो रहा हो, या यदि स्कोर बहुत अधिक असंतुलित हो गया हो, तो रेफरी मुकाबले को रोक देगा। <ref>[http://boxing.about.com/od/amateurs/a/oly_rules.htm एंड्रयू एइसेले (2005).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206103415/http://boxing.about.com/od/amateurs/a/oly_rules.htm |date=6 फ़रवरी 2012 }} [http://boxing.about.com/od/amateurs/a/oly_rules.htm ''ओलिंपिक बॉक्सिंग रूल्स'', About.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206103415/http://boxing.about.com/od/amateurs/a/oly_rules.htm |date=6 फ़रवरी 2012 }}</ref> इस प्रकार समाप्त होने वाले शौकिया मुकाबलों को एक बेहतर प्रतिद्वंद्वी (RSCO), अधिक अंक लेकर हराने वाले प्रतिद्वंद्वी (RSCOS), चोट (RSCI) अथवा सिर की चोट (RSCH) के संकेतों के साथ "आर एस सी (RSC)" (रेफरी द्वारा रोकी गई प्रतियोगिता) के रूप में दर्ज किया जाता है। === व्यावसायिक मुक्केबाजी === {{Main| Professional boxing}} सामान्यतः व्यावसायिक मुकाबलों की अवधि शौकिया मुकाबलों की तुलना में बहुत अधिक, विशिष्टतः दस से बारह चक्रों तक, होती है, हालांकि कम अनुभवी खिलाड़ियों अथवा क्लब के खिलाड़ियों के लिये चार चक्रों के मुकाबले आम हैं। कहीं-कहीं, विशेषतः ऑस्ट्रेलिया में, दो-<ref>{{Cite web |url=http://www.boxrec.com/show_display.php?show_id=329616 |title=बॉक्सरेक बॉक्सिंग रिकार्ड |access-date=2 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130905135411/http://boxrec.com/show_display.php?show_id=329616 |archive-date=5 सितंबर 2013 |url-status=live }}</ref> तथा तीन-चक्रों वाले व्यावसायिक मुकाबले<ref>{{Cite web |url=http://www.boxrec.com/show_display.php?show_id=521719 |title=बॉक्सरेक बॉक्सिंग रिकार्ड |access-date=2 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130905130314/http://boxrec.com/show_display.php?show_id=521719 |archive-date=5 सितंबर 2013 |url-status=live }}</ref> भी होते हैं। बीसवीं सदी के शुरुआती दौर में, मुकाबलों में असीमित चक्र होना एक आम बात थी, जिसमें मुकाबले केवल तभी समाप्त होते थे, जब कोई एक खिलाड़ी खेल छोड़ दे, जो कि [[जैक डेंप्से (Jack Dempsey)]] जैसे उच्च-ऊर्जायुक्त खिलाड़ियों के लिये लाभदायक थे। 1980 के दशक की शुरुआत में मुक्केबाज़ [[डुक कू किम (Duk Koo Kim)]] की मृत्यु के बाद चक्रों की संख्या को घटाकर बारह किये जाने से पूर्व, बीसवीं सदी के अधिकांश काल के दौरान पंद्रह चक्रों की सीमा ही चैम्पियनशिप मुकाबलों के लिये अंतर्राष्ट्रीय तौर पर स्वीकृत सीमा बनी रही. व्यावसायिक मुकाबलों में सिर पर कवच पहनने की अनुमति नहीं होती और किसी मुकाबले को रोक देने से पूर्व मुक्केबाज़ों को सामान्यतः बहुत अधिक सज़ा भुगतने दी जाती है। हालांकि, यदि रेफरी को यह महसूस हो कि कोई एक प्रतिभागी अपनी चोट के कारण स्वयंकी रक्षा नहीं कर सकता, तो रेफरि किसी भी समय प्रतियोगिता को रोक सकता है। ऐसी स्थिति में, दूसरे प्रतिभागी को एक तकनीकी नॉक-आउट जीत प्रदान की जाती है। एक तकनीकी नॉक-आउट उस स्थिति में दिया जाएगा, जब किसी खिलाड़ी द्वारा मारे गये घूंसे के कारण प्रतिद्वंद्वी को कोई चोट लग जाए और बाद में चिकित्सक द्वारा यह घोषित कर दिया जाए कि वह खिलाड़ी उस चोट के कारण खेल को आगे जारी रख पाने में सक्षम नहीं है। इस कारण के लिये, खिलाड़ी अक्सर [[चोट-निवारक (Cutmen)]] व्यक्ति को नियुक्त करते हैं, जिसका कार्य चक्रों के बीच चोट का इलाज करना होता है, ताकि चोट के बावजूद भी खिलाड़ी खेल को जारी रख पाने में सक्षम हो सके। यदि कोई मुक्केबाज़ यूं ही खेल छोड़कर बाहर निकल जाए अथवा यदि उसका छोर लड़ाई को रोक दे, तब भी जीतने वाले मुक्केबाज़ को एक तकनीकी नॉक-आउट जीत प्रदान की जाती है। शौकिया मुक्केबाज़ी के विपरीत, व्यावसायिक पुरूष मुक्केबाज़ों को सीना खुला रखकर लड़ना होता है।<ref>बर्ट रैनडोल्फ शुगर (2001). "बॉक्सिंग", वर्ल्ड बुक ऑनलाइन अमेरिकास एडिशन [http://www.owingsmillsboxingclub.com/boxing.htm Owingsmillsboxingclub.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060619215358/http://www.owingsmillsboxingclub.com/boxing.htm |date=19 जून 2006 }}</ref> == वस्र == {{Expand section|date=November 2009}} अपनी भार श्रेणी के निरपेक्ष, सभी मुक्केबाज़ों के लिये विशिष्ट प्रकार के वस्र मुकाबले के लिये आवश्यक होते हैं। व्यावसायिक मुक्केबाज़ शौकिया मुक्केबाज़ों से भिन्न प्रकार के वस्र पहनते हैं, लेकिन उनमें एक बुनियादी विचार या अर्थ होता है। अनुमोदित मुकाबलों में शामिल सभी मुक्केबाज़ों के लिये हस्त-आवरण (handwraps), दस्ताने, उरू-मूल रक्षक (groin protectors), मुख-रक्षक (mouth guards) तथा मुलायम तलवों वाले जूते पहनना आवश्यक होता है। === शॉर्ट्स === शौकिया मुक्केबाज़ी में, प्रत्येक मुक्केबाज़ अपने छोर के रंग में अपनी अनुमोदन संस्था द्वारा अनुमोदित रंग की शॉर्ट्स पहनता है। व्यावसायिक मुक्केबाज़ी में, शॉर्ट्स के रंग और डिज़ाइन का चयन प्रत्येक खिलाड़ी पर छोड़ दिया जाता है और इसका नियमन नहीं किया जाता. शॉर्ट्स के अनेक प्रकार चटख रंगों के साथ पट्टेदार होते हैं। कई मुक्केबाज़ शॉर्ट्स के कमरबंद पर अपना नाम या उपनाम लिखवा लेते हैं, साथ ही उनके प्रायोजकों और यहां तक कि उन अनुमोदन संस्थाओं के प्रतीक-चिह्न भी होते हैं, जिन्होंने उन्होंने बेल्ट आवंटित किया हो। अनेक मुक्केबाज़, जैसे [[प्रिंस नसीम हामिद]], अत्यधिक अलंकृत शॉर्ट्स पहनते हैं, जबकि [[माइक टाइसन]] जैसे अन्य मुक्केबाज़ सादगीपूर्ण शॉर्ट्स पसंद करते हैं। आधुनिक युग में शॉर्ट्स पिछली पीढ़ी की तु्लना में बहुत अधिक ढीली-ढाली होती हैं, ताकि अधिक गतिशीलता, आराम व विशिष्टता प्राप्त की जा सके। === टैंक टॉप === व्यावसायिक महिला मुक्केबाज़ों की तरह शौकिया मुक्केबाज़ भी टैंक टॉप शर्ट पहनते हैं। कुछ महिला मुक्केबाज़ टैंक टॉप के बजाय खेलों के लिये बनाये गये अंतर्वस्र पहनना पसंद करती हैं। ऊपरी शरीर का आवरण प्रत्येक खिलाड़ी की व्यक्तिगत पसंद के अनुसार बदलता रहता है। व्यावसायिक पुरूष मुक्केबाज़ सदैव ही अपने शरीर के ऊपरी हिस्से के वस्रों को उतारकर ही मुकाबला करते हैं। === सुरक्षात्मक उपकरण === शौकिया मुक्केबाज़ों के लिये सिर पर अपने छोर के रंग का कवच और एक बिना बांह का शर्ट पहनना आवश्यक होता है, जबकि व्यावसायिक मुक्केबाज़ खुले सीने और सिर पर कवच के बिना लड़ते हैं। शौकिया स्तर की महिला मुक्केबाज़ों को एक छोटी बांह का शर्ट पहनने की अनुमति दी जाती है, जबकि व्यावसायिक महिला मुक्केबाज़ एक बिना बांह का शर्ट पहनती हैं। सभी महिला मुक्केबाज़ों को सीने की सुरक्षा करने वाला कवच पहनने की अनुमति होती है। एक माउथपीस सभी मुक्केबाज़ों के लिये आवश्यक होता है, जिसका निर्माण अनुमोदन संस्था व मुक्केबाज़ पर निर्भर होता है। अनुमोदित मुकाबलों में सभी मुक्केबाज़ों के लिये एक फाउल रक्षक का होना आवश्यक होता है, जो उनके उरु मूल और पेट के निचले भाग को बचाता है। महिला फाउल रक्षकों में उरु मूल वाले स्थान पर कम पैडिंग होती है, लेकिन फिर भी अनुमोदित मुकाबलों में उनके लिये इन्हें पहनना आवश्यक होता है। सभी मुक्केबाज़ दस्ताने पहनते हैं, जिनका भार शौकिया मुकाबलों में 8-16 औंस तथा व्यावसायिक मुकाबलों में में 6-12 औंस के बीच होता है। शौकिया मुक्केबाज़ों के लिये एक अनुमोदित दस्ताने का होना अनिवार्य होता है, जबकि व्यावसायिक मुक्केबाज़ों के लिये केवल एक न्यूनतम भार का पालन आवश्यक होता है, जिसके सटीक भार और यहां तक कि ब्रांड का निर्धारण मुकाबले से पूर्व आपसी सहमति के द्वारा किया जा सकता है। मुकाबले से पूर्व अनुमोदक संस्था के प्रतिनिधियों तथा विपक्षी खिलाड़ी के छोर के लोगों द्वारा दस्तानों का निरीक्षण किया जाता है। इसके बाद ढीला होने से बचाने के लिये उन पर टेप लगा दिया जाता है और सामान्यतः अनुमोदन संस्था के प्रतिनिधि उस पर हस्ताक्षर करते हैं, ताकि इस बात को सुनिश्चित किया जा सके कि कोई छेड़-छाड़ नहीं की गई है। हस्त-आवरण (Handwraps) पहनना भी मुक्केबाज़ों के लिये आवश्यक होता है। यूएसए बॉक्सिंग (USA Boxing) पुन:प्रयोग किये जा सकने योग्य सूती हस्त-आवरण की अनुमति देती है, जिनमें एक हुक व एक पाश संवरक होता है, जबकि व्यावसायिक मु्काबलों के लिये चिपकाये जा सकने वाले तथा एक ही बार प्रयोग किये जा सकने वाले आवरण आवश्यक होते हैं। इन आवरणों का भी परीक्षण किया जाता है, जिसका एक उल्लेखनीय उदाहरण [[शेन मोस्ले]] और [[एंटोनियो मार्गारिटो]] के बीच हुआ मुकाबला है, जिसमें मार्गारिटो के आवरणों में प्लास्टर जैसा एक पदार्थ पाया गया, जिसके परिणामस्वरूप उन्हें "कम से कम एक वर्ष" के लिये निलंबित कर दिया गया। आधुनिक व्यावसायिक मुक्केबाज़ी में, पुरूषों के लिये एक कमरबंद पहनना आवश्यक होता है, जिसे उनकी जांघ के ऊपरी हिस्से और कमर के निचले हिस्से में लपेटा जाता है। सामान्यतः यह कमरबंद काले अथवा लाल रंग का होता है और रबर (कभी-कभी चमड़े) का बना होता है, ताकि खिलाड़ी के शरीर को नर-शरीर के सबसे संवेदनशील भाग-उसके [[लिंग]]- की ओर होने वाले किसी भी जानलेवा वार से बचाया जा सके। हालांकि, कमरबंद पहनने के बावजूद भी किसी घूंसे के कारण लिंग पर चोट लग जाना संभव है, जो कि घूंसे की शक्ति पर निर्भर होता है। मुकाबले के दौरान कमरबंद झुककर मुड़ जाता है और अक्सर मुक्केबाज़ की शॉर्ट्स के बाहर चिपक जाता है, जिससे उसके पेट पर थोड़ा दबाव पड़ता है। 1980 के दशक से पूर्व, कमरबंद बहुत छोटा होता था; इससे मुक्केबाज़ के पेडू को अधिक क्षति पहुंचती है। === जूते === सभी मुक्केबाज़ों के लिये मुलायम तली वाले जूते पहनना आवश्यक होता है, ताकि पैरों पर गलती से अथवा जानबूझकर दूसरे खिलाड़ी का पैर पड़ जाने से होने वाली क्षति न्यूनतम हो। जूते का निर्माण खिलाड़ी पर निर्भर होता है, जिनमें से अनेक आंतरिक खिलाड़ी अधिक कर्षण पाने के लिये बुनावट वाली रबर की तली को पसंद करते हैं और अनेक बाहरी खिलाड़ी कम घर्षण और सरल गतिशिलता के लिये चिकनी तली को प्राथमिकता देते हैं। == मुक्केबाजी की शैली की शब्दावली == मुक्केबाज़ी में, किन्हीं दो खिलाड़ियों की शैलियां एक समान नहीं होती. मुक्केबाज़ अपने अभ्यास के दौरान जो कुछ भी सीखते हैं और उनके स्वयं के लिये जो भी उपयुक्त होता है, उसे लागू करते जाने पर उनकी शैली विकसित होती है। फिर भी, ऐसी अनेक शब्दावलियों का प्रयोग किया जाता है, जो मोटे तौर पर एक मुक्केबाज़ की शैली{{Citation needed|date=July 2009}} का वर्णन करती हैं। ध्यान दें कि किसी मुक्केबाज़ का वर्णन करने के लिये इनमें से किसी एक शब्दावली तक ही सीमित रहना आवश्यक नहीं होता. कोई खिलाड़ी आंतरिक लड़ाई और बाह्य लड़ाई दोनों में पूर्ण हो सकता है, जिसका एक अच्छा उदाहरण मैनी पक्वेओ और बर्नार्ड हॉपकिन्स हैं और मुक्केबाज़ों की कोई अद्वितीय शैली भी हो सकती है, जो किसी भी श्रेणी में सरलता से समाहित न की जा सकती हो, जैसे नसीम हामिद. === मुक्केबाज़/बाह्य-योद्धा === [[चित्र:Muhammad Ali NYWTS.jpg|thumb|right|हैवीवेट चैंपियन मुहम्मद अली]] एक पारंपरिक "मुक्केबाज़" या शैलीकार (जिसे "बाह्य-योद्धा" भी कहा जाता है) तेज़ी से, लंबी दूरी के मुक्के मारते हुए, सर्वाधिक उल्लेखनीय रूप से चुभाते हुए और अंततः अपने प्रतिद्वंद्वी को नीचे गिरा कर अपने और प्रतिद्वंद्वी के बीच अंतर बनाए रखने का प्रयास करता है। कमज़ोर मुक्कों के प्रति इस निर्भरता के कारण, बाह्य-योद्धा नॉक-आउट के बजाय अंकों के निर्णय द्वारा जीतने की ओर प्रवृत्त होता है, हालांकि कुछ बाह्य-योद्धाओं का नॉक-आउट रिकार्ड उल्लेखनीय है। अक्सर उन्हें मुक्केबाज़ी के सर्वश्रेष्ठ रणनीतिकार भी माना जाता है क्योंकि उनमें लड़ाई की गति को नियंत्रित कर पाने और अपने प्रतिद्वंद्वी का नेतृत्व करने की क्षमता होती है, जिसके द्वारा वे योजनाबद्ध रूप से उसे पराजित कर देते हैं और किसी ब्रॉलर{{Citation needed|date=July 2009}} की तुलना में अधिक कुशलता और योग्यता का परिचय देते हैं। बाह्य-योद्धाओं को पहुंच, हाथों की गति, प्रतिक्रिया और पैरों की गतिविधि की आवश्यकता होती है। उल्लेखनीय बाह्य-योद्धाओं में [[मुहम्मद अली]], [[जीन टनी]],<ref>जेम्स रॉबर्ट्स और एलेक्जेंडर स्कट, ''द बॉक्सिंग रजिस्टर'', 1999, पृष्ठ 162</ref> [[एज़ार्ड चार्ल्स]],<ref>जेम्स रॉबर्ट्स और एलेक्जेंडर स्कट, ''द बॉक्सिंग रजिस्टर'', 1999, पृष्ठ 254</ref> [[विली पेप]],<ref>जेम्स रॉबर्ट्स और एलेक्जेंडर स्कट, ''द बॉक्सिंग रजिस्टर'', 1999, पृष्ठ 384</ref> [[मेल्ड्रिक टेलर]], [[लैरी होम्स]], [[रॉय जोन्स जूनियर]], [[शुगर रे लियोनार्ड]], [[ऑस्कर डे ला होया]] और [[जो काल्ज़ेग]] शामिल हैं। === मुक्केबाज़-पंचर === एक मुक्केबाज़-पंचर (Boxer-Puncher) एक पूर्णतः विकसित मुक्केबाज़ होता है, जो तकनीक और शक्ति के संयोजन के साथ कम दूरी पर रहकर लड़ पाने में सक्षम होता है और अक्सर एक संयोजन के द्वारा और कुछ स्थितियों में एक ही मुक्के में अपने प्रतिद्वंद्वी को हरा देता है। उनकी गतिविधि और कौशल एक बाह्य-योद्धा के समान ही होते हैं (हालांकि, सामान्यतः वे बाह्य-योद्धा जितने गतिशील नहीं होते), लेकिन निर्णय के द्वारा जीतने के बजाय वे संयोजनों का प्रयोग अपने प्रतिद्वंद्वी से आगे बढ़ने और एक नॉक-आउट स्कोर प्राप्त करने का प्रयास करते हैं। इस शैली का प्रयोग कर पाने के लिये एक मुक्केबाज़ को पूर्णतः विकसित होना चाहिये. उल्लेखनीय पंचरों में मैनी पक्वेओ, सैम लैंगफोर्ड,<ref>जेम्स रॉबर्ट्स और एलेक्जेंडर स्कट, ''द बॉक्सिंग रजिस्टर'', 1999, पृष्ठ 120</ref> हेनरी आर्मस्ट्रांग,<ref>जेम्स रॉबर्ट्स और एलेक्जेंडर स्कट, ''द बॉक्सिंग रजिस्टर'', 1999, पृष्ठ 204</ref> जो लुईस,<ref>जेम्स रॉबर्ट्स और एलेक्जेंडर स्कट, ''द बॉक्सिंग रजिस्टर'', 1999, पृष्ठ 337</ref> [[शुगर रे रॉबिन्सन]],<ref>जेम्स रॉबर्ट्स और एलेक्जेंडर स्कट, ''द बॉक्सिंग रजिस्टर'', 1999, पृष्ठ 403</ref> [[टोनी ज़ेल]], [[आर्ची मूर]], [[कार्लोस मॉनज़ॉन]],<ref>जेम्स रॉबर्ट्स और एलेक्जेंडर स्कट, ''द बॉक्सिंग रजिस्टर'', 1999, पृष्ठ 353,</ref> [[एलेक्सिस आर्ग्वेलो]], [[एरिक मोरेल्स]], [[लेन्नॉक्स लेविस]], [[व्लादिमिर क्लित्श्को]], [[टेरी नॉरिस]] और [[थॉमस हर्न्स]] शामिल हैं। === ब्रॉलर/स्लगर === एक ब्रॉलर एक ऐसा खिलाड़ी होता है, जिसमें योग्यता की और रिंग में पैरों की गतिविधि की कमी होती है, लेकिन जो इसकी पूर्ति मुक्के मारने में अपनी प्रवीणता के द्वारा करता है। अनेक ब्रॉलर गतिशीलता को कम रखने का प्रयास करते हैं, कम गतिशील रहने को प्राथमिकता देते हैं, अधिक स्थिर धरातल चाहते हैं और अपने पैरों को तेज़ गति से चलाने वाले खिलाड़ियों का मुकाबला कर पाने में उन्हें कठिनाई महसूस होती है। उनमें संयोजन मुक्केबाज़ी को उपेक्षित करने और इसके बजाय एक हाथ से लगातार मुक्के-मारने तथा कम गति वाले और अधिक शक्तिशाली मुक्के (जैसे हूक और अपर-कट) मारने की प्रवृत्ति भी हो सकती है। उनकी मंद गति और पूर्वानुमेय पैटर्न (स्वाभाविक पहल के साथ एकल मुक्के) के कारण अक्सर उन्हें प्रतिकारक मुक्कों का भी सामना करना पड़ता है, अतः सफल ब्रॉलरों के लिये यह अनिवार्य है कि वे सज़ा को पर्याप्त मात्रा को सह पाने में सक्षम हों. शक्ति और सहनशीलता (सज़ा को सहते हुए मुक्केबाज़ी जारी रख पाने की क्षमता) एक ब्रॉलर की सर्वाधिक महत्वपूर्ण संपत्तियां होती हैं। उल्लेखनीय ब्रॉलरों में डेविड ट्युआ, रिकी हैटन, स्टैनले केशेल,<ref>जेम्स रॉबर्ट्स और एलेक्जेंडर स्कट, ''द बॉक्सिंग रजिस्टर'', 1999, पृष्ठ 114, 115</ref> मैक्स बेयर,<ref>जेम्स रॉबर्ट्स और एलेक्जेंडर स्कट, ''द बॉक्सिंग रजिस्टर'', 1999, पृष्ठ 50</ref> जैक लैमोटा, [[रॉबर्टो ड्युरान]], [[रॉकी ग्रेज़ियानो]],<ref>जेम्स रॉबर्ट्स और एलेक्जेंडर स्कट, ''द बॉक्सिंग रजिस्टर'', 1999, पृष्ठ 293</ref> [[सॉनी लिस्टन]]<ref>जेम्स रॉबर्ट्स और एलेक्जेंडर स्कट, ''द बॉक्सिंग रजिस्टर'', 1999, "डौघ ग्रांट",2008 पृष्ठ 330</ref> और [[जॉर्ज फोरमैन]], [[जुआन उरांगो]] शामिल हैं। === स्वॉर्मर/अंतःयोद्धा === अंतःयोद्धा/स्वॉर्मर (जिसे कभी-कभी "दबाव योद्धा" भी कहते हैं) अपने प्रतिद्वंद्वी के निकट बने रहने का प्रयास करता है और अचानक तीव्र आक्रमण करते हुए और [[हूक]] तथा अपर-कट के संयोजन का प्रयोग करता है। एक सफल अंतःयोद्धा के लिये अक्सर एक अच्छी "[[ठोढ़ी]]"की आवश्यकता होती है क्योंकि स्वॉर्मिंग में अपने प्रतिद्वंद्वी के निकट पहुंच पाने, जहां वे अधिक प्रभावी होते हैं, से पूर्व अक्सर अनेक [[जैब]] का आक्रमण झेलना पड़ता है। अंतःयोद्धा कम दूरी पर अपना सर्वश्रेष्ठ प्रदर्शन करते हैं क्योंकि सामान्यतः वे छोटे कद के होते हैं और प्रतिद्वंद्वी की तुलना में उनकी पहुंच कम होती है और इसलिये वे कम दूरी पर ज्यादा प्रभावी होते हैं, जहां उनके प्रतिद्वंद्वी को अपने लंबे हाथों के कारण मुक्के मारने में कठिनाई होती है। हालांकि कुछ ऐसे खिलाड़ी भी हैं, जिन्होंने अपनी श्रेणी की तुलना में लंबे होते हुए भी अंतःयुद्ध और बाह्य-युद्ध दोनों को अच्छी तरह अपना लिया है। एक स्वॉर्मर का मूल-मंत्र बिना रूके हमला करते रहना है। छोटे कद वाले कई अंतःयोद्धा अपने कद का लाभ उठाते हैं और बॉब-एण्ड-वीव रक्षा का प्रयोग करके अपनी कमर को थोड़ा झुकाकर रखते हुए मुक्कों से नीचे या उनके बगल में हटकर अपना बचाव करते हैं। अवरोध के विपरीत, यदि प्रतिद्वंद्वी के मुक्का व्यर्थ चला जाए, तो इससे उसका ताल-मेल बिगड़ जाता है, जिससे खिलाड़ी को आगे बढ़कर प्रतिद्वंद्वी मुक्केबाज़ की तनी हुई बांह की सीमा के भीतर पहुंच जाने का मौका मिल जाता है और जवाबी हमला करने के लिये उसके हाथ खुले हुए होते हैं। अंतःयोद्धाओं को मिलनेवाला एक विशिष्ट लाभ अपरकट मारते समय मिलता है, जिसमें वे मुक्के के साथ अपने पूरे शरीर का भार लगा सकते हैं; [[माइक टाइसन]] विध्वंसक अपरकट के लिये प्रसिद्ध थे। कुछ अंतःयोद्धा अपने कठोर वार के लिये कुख्यात रहे हैं। आक्रमकता, धैर्य, सहनशीलता और बॉबिंग-एण्ड-वीविंग एक स्वॉर्मर के लिये सबसे महत्वपूर्ण हैं। उल्लेखनीय अंतःयोद्धाओं में [[माइक टाइसन]], [[हैरी ग्रेब]],<ref>जेम्स रॉबर्ट्स और एलेक्जेंडर स्कट, ''द बॉक्सिंग रजिस्टर'', 1999, पृष्ठ 98, 99</ref> [[जैक डेम्प्सी]],<ref>जेम्स रॉबर्ट्स और एलेक्जेंडर स्कट, ''द बॉक्सिंग रजिस्टर'', 1999, पृष्ठ 75</ref> [[रॉकी मार्सियानो]],<ref>जेम्स रॉबर्ट्स और एलेक्जेंडर स्कट, ''द बॉक्सिंग रजिस्टर'', 1999, पृष्ठ 339, 340</ref> [[जो फ्रेज़ियर]], [[जेक लामोटा]] और [[जुलियो सीज़र शावेज़]] शामिल हैं। === प्रत्युत्तरकारी-मुक्केबाज़ === [[प्रत्युत्तरकारी मुक्केबाज़]] अनिश्चित, रक्षात्मक शैली वाले खिलाड़ी होते हैं, जो अक्सर लाभ प्राप्त करने, चाहे वह स्कोर कार्ड पर हो या अधिक बेहतर रूप से एक नॉक-आउट, के लिये अपने प्रतिद्वंद्वी की गलतियों पर निर्भर होते हैं। वे हमलों से बचने के लिये अपनी पूर्ण विकसित प्रतिरक्षा का प्रयोग करते हैं और फिर सही समय पर एक सटीक मुक्का मार कर अपने प्रतिद्वंद्वी को तुरंत परास्त कर देते हैं। इस प्रकार, प्रत्युत्तरकारी मुक्केबाज़ के खिलाफ लड़ने के लिये सतत छल करने और कभी भी अपने मुक्के का अनुमान न लगाने देने की आवश्यकता होती है, ताकि प्रत्युत्तरकारी मुक्केबाज़ एक अच्छा आक्रमण न कर सके। इस शैली का प्रयोग करके सफल होने के लिये उनमें अच्छी प्रतिक्रिया, बुद्धि, मुक्के की अचूकता और हाथों की अच्छी गति होना अनिवार्य होता है। उल्लेखनीय प्रत्युत्तरकारी मुक्केबाज़ों में [[फ़्लायड मेवेदर, जूनियर]], [[जेरी क्वेरी]], [[रिकार्डो लोपेज़]], [[बर्नार्ड हॉप्किन्स]], [[विताली क्लित्श्को]], [[जेम्स टोनी]], [[मार्विन हैग्लर]], [[इवेंडर होलीफील्ड]], [[जुआन मैन्युएल मार्क्वेज़]] और [[पर्नेल व्हाइटेकर]] शामिल हैं। === शैली मिलान === अन्य शैलियों के विरुद्ध इनमें से प्रत्येक मुक्केबाज़ी शैली से मिलने वाले लाभ के बारे में एक सामान्यतः स्वीकृत नियम है। सामान्य रूप से, एक अंतः योद्धा को एक बाह्य-योद्धा की तुलना में अधिक लाभ होता है, एक बाह्य-योद्धा एक पंचर से अधिक फायदे में रहता है और एक पंचर को एक अंतःयोद्धा से अधिक लाभ मिलता है; इस प्रकार प्रत्येक शैली एक शैली की तुलना में मज़बूत और दूसरी शैली की तुलना में कमज़ोर होने के कारण एक प्रकार का चक्र बन जाता है और [[रॉक-पेपर-सिज़र्स]] के खेल की तरह इसमें कोई भी किसी दूसरे पर हावी नहीं होता. स्वाभाविक रूप से, अनेक अन्य कारक, जैसे कुशलता का स्तर और खिलाड़ियों का प्रशिक्षण, मुकाबले के परिणाम का निर्धारण करते हैं, लेकिन मुक्केबाज़ी के प्रशंसकों और लेखकों के मन में शैलियों के बीच संबंध को लेकर व्यापक तौर पर स्वीकृत यह विश्वास इस कहावत में सम्मिलित है कि "शैली से ही लड़ाई में जीत मिलती है (styles make fights)." ब्रॉलर स्वॉर्मरों या अंतःयोद्धाओं पर हावी होने का प्रयास करते हैं क्योंकि स्लगर के निकट आने का प्रयास करने पर, अंतः योद्धा को निरपवाद रूप से बहुत अधिक कठोरतापूर्वक आक्रमण कर रहे ब्रॉलर की बंदूक का सामना करना पड़ेगा, अतः, जब तक अंतःयोद्धा में बहुत अधिक सहनशीलता न हो और ब्रॉलर की शक्ति बहुत कमज़ोर न हो, तब तक ब्रॉलर की मज़बूत शक्ति ही विजयी होगी. [[जो फ्रेज़ियर]] के खिलाफ [[जॉर्ज फोरमैन]] की नॉक-आउट जीत इस प्रकार के मिलान के लाभ का एक प्रसिद्ध उदाहरण है। [[चित्र:Julio Cesar Chavez vs. Meldrick Taylor poster.jpg|thumb|left|टेलर बनाम चावेज़ 1: एक शैली को मेल खाने के लिए एक उदाहरण]] हालांकि अंतः योद्धा भारी स्लगरों के खिलाफ संघर्ष करते हैं, लेकिन विशिष्ट रूप से उन्हें बाह्य-योद्धाओं अथवा मुक्केबाज़ों के खिलाफ अधिक सफलता का आनंद मिलता है। बाह्य-योद्धा एक धीमी लड़ाई पसंद करते हैं, जिसमें उनके और प्रतिद्वंद्वी के बीच कुछ अंतर हो। अंतःयोद्धा इस अंतर को पाटने और उग्र आक्रमणों को उजागर करने का प्रयास करते हैं। भीतरी भाग में, बाह्य-योद्धा अपनी लड़ने की प्रभावकारिता का बहुत सारा भाग खो देता है क्योंकि वह कठोर मुक्के मार पाने में सक्षम नहीं होता. सामान्यतः इस स्थिति में अंतःयोद्धा सफल रहता है क्योंकि अपने प्रतिद्वंद्वी पर लाभ की तीव्रता और अच्छी दक्षता के कारण उसे हरा पाना कठिन हो जाता है। उदाहरणार्थ, स्लगर जॉर्ज फोरमैन द्वारा सरलता से पराजित कर दिया गया स्वॉर्मर जो फ्रेज़ियर मुक्केबाज़ [[मुहम्मद अली]] के साथ हुए अपने तीन मुकाबलों में उसके लिये अनेक अन्य समस्याएं खड़ी कर पाने में सक्षम रहा था। सन्यास के बाद [[जो लुईस]] ने यह स्वीकार किया कि उन्हें घिर जाने से नफरत थी और मुक्त/अपराजित विजेता [[रॉकी मार्सियानो]] जैसे स्वॉर्मर लुइस के सर्वश्रेष्ठ दौर में भी उनके लिये शैली की समस्या उत्पन्न कर पाने में सक्षम हुए होते. मुक्केबाज़ या बाह्य-योद्धा एक ब्रॉलर, जिसकी धीमी गति (दोनों हाथ और दोनों पैर) तथा कमज़ोर तकनीक उसे तेज़ बाह्य-योद्धा के आक्रमण का एक सरल लक्ष्य बनाती है, के विपरीत सर्वाधिक सफल रहते हैं। बाह्य-योद्धा की मुख्य चिंता सजग बने रहना होती है क्योंकि ब्रॉलर को अपना खेल पूरा करने के लिये केवल एक अच्छा मुक्का मारने की ज़रूरत होती है। यदि बाह्य-योद्धा उन शक्तिशाली मुक्कों से बच सके, तो वह अक्सर अपने तीव्र मुक्कों के द्वारा ब्रॉलर को थकाकर उसे हरा सकता है। यदि वह पर्याप्त रूप से सफल हो, तो बाद के चक्रों में अतिरिक्त दबाव डालकर वह एक नॉक-आउट हासिल करने का प्रयास भी कर सकता है। मुहम्मद अली जैसे अधिकांश पारंपरिक मुक्केबाज़ों ने स्लगरों के विरूद्ध ही अपनी सर्वश्रेष्ठ सफलताओं का आनंद लिया था। [[मेल्ड्रिक टेलर]], मुक्केबाज़ या बाह्य-योद्धा, के खिलाफ [[जुलियो सीज़र शावेज़]], एक स्वॉर्मर या अंतःयोद्धा, के बीच ऐतिहासिक मुकाबला शैली मिलान का एक उदाहरण है ([[शावेज़ बनाम टेलर]] देखें). शावेज़ की ज़बरदस्त मुक्केबाज़ी क्षमता और टेलर की अंधाधुंध गति के एक संकेत के रूप में इस मुकाबले को "थण्डर मीट्स लाइटनिंग" की संज्ञा दी गई थी। शावेज़ मुक्केबाज़ी की "मैक्सिकन" शैली के प्रतीक थे। वे लगातार पीछा करते रहते थे और दूसरे खिलाड़ी की सीमा में आगे बढ़ते रहते थे, भले ही उन्हें निकट दूरी पर आने के कारण कितनी ही सज़ा भुगतनी पड़े, जिसके बाद वे अपने प्रतिद्वंद्वी को सज़ा दिया करते थे, जो या तो शरीर पर एक भयंकर आक्रमण के रूप में होता था, जिसके परिणामस्वरूप प्रतिद्वंद्वी या तो दर्द और थकान के कारण गिर जाता था या अत्यधिक थकान के कारण अपना बचाव कर पाने में असमर्थ हो जाता है और तब शावेज़ उसके सिर पर हमला करके उसे एक नॉक-आउट के द्वारा परास्त कर देते थे। लड़ाई के दौरान, टेलर के हाथों और पैरों की शानदार गति और उनकी मुक्केबाज़ी की क्षमताओं से उन्हें शुरुआती लाभ मिला, जिससे उन्होंने अंकों की एक बड़ी बढ़त बनानी शुरू कर दी, लेकिन अंत में शावेज़ की सज़ा ने टेलर को परास्त कर दिया और अंतिम चरण में दायें हाथ से मारे गये एक भीषण घूंसे ने उन्हें नॉक-डाउन कर दिया, जिससे उनकी हार हो गई। == उपकरण == चूंकि मुक्केबाज़ी में शक्ति के साथ लगातार मुक्के मारना शामिल होता है, अतः हाथों की हड्डियों में होने वाली क्षति से बचाव के लिये सावधानियां बरतना अनिवार्य है। अधिकांश प्रशिक्षक मुक्केबाज़ों को [[हाथों/कलाई के आवरणों]] और [[मुक्केबाज़ी के दस्तानों]] को पहने बिना प्रशिक्षण लेने और अभ्यास करने की अनुमति नहीं देते. हाथों के आवरणों का प्रयोग हाथों की हड्डियों की सुरक्षा के लिये किया जाता है और दस्तानों का प्रयोग हाथों को किसी घातक चोट से बचाने के लिये किया जाता है, जिससे मुक्केबाज़ों को उसकी तुलना में अधिक बल के साथ मुक्के मारने का मौका मिलता, जितना कि वे इनका प्रयोग किये बिना मार सके होते. उन्नीसवीं सदी के अंतिम भाग से ही दस्ताने प्रतिस्पर्धा के लिये आवश्यक रहे हैं, हालांकि मुक्केबाज़ी के आधुनिक दस्ताने बीसवीं-सदी के प्रारंभिक दौर के खिलाड़ियों द्वारा पहने जाने वाले दस्तानों से बहुत अधिक भारी होते हैं। मुक्केबाज़ी के मुकाबले से पूर्व, दोनों मुक्केबाज़ मुकाबले में प्रयोग किये जाने वाले दस्तानों के भार पर आपसी सहमति बना लेते हैं, इस समझ के साथ कि हल्के दस्ताने भारी मुक्केबाज़ों को अधिक क्षति पहुंचाते हैं। दस्तानों का ब्रांड भी मुक्कों के असर को प्रभावित कर सकता है, अतः मुकाबले से पूर्व अक्सर इस पर भी सहमति बनाई जाती है। दातों व मसूड़ों को चोट से बचाने के लिये और ठोढ़ी का बचाव करने के लिये एक मुख-रक्षक भी आवश्यक होता है, जिससे नॉक-आउट की संभावना कम हो जाती है। मुक्केबाज़ दो बुनियादी प्रकार की पंचिंग बैग पर अपने कौशल का अभ्यास करते हैं। प्रतिक्रियाओं और दोहरावपूर्ण ढंग से मुक्के मारने के कौशल को पैना करने के लिये एक छोटी, आंसू की बूंद के आकार की "स्पीड बैग" का प्रयोग किया जाता है, जबकि शक्तिशाली ढंग से मुक्के मारने और शरीर पर होने वाले भीषण प्रहारों का अभ्यास करने के लिये एक बड़ी बेलनाकार "हैवी बैग" का प्रयोग किया जाता है, जो रेत, एक संश्लेषित पदार्थ अथवा जल से भरी हुई होती है। उपकरणों की इन विशिष्ट सामग्रियों के अतिरिक्त, मुक्केबाज़ अपनी शक्ति, गति और धैर्य को बढ़ाने के लिये अधिक सामान्य प्रशिक्षण उपकरणों का प्रयोग भी करते हैं। सामान्य प्रशिक्षण उपकरणों में फ्री वेट्स, रोविंग मशीन, [[जंप रोप]] और मेडिसिन बॉल्स शामिल हैं। == तकनीक == === मुद्रा === आधुनिक मुक्केबाज़ी की मुद्रा उन्नीसवीं सदी और बीसवीं की सदी के प्रारंभिक दौर की विशिष्ट मुक्केबाज़ी मुद्राओं से बहुत अधिक भिन्न है। आधुनिक मुद्रा में हाथों की रक्षा के लिये एक ज्यादा ऊर्ध्व गार्ड होता है, जबकि बीसवीं सदी के प्रारंभिक दौर के हूक प्रयोक्ताओं, जैसे [[जैक जॉन्सन]], द्वारा अपनाया गया गार्ड अधिक क्षैतिज होता था, जिसमें अंगुलियों के जोड़ सामने की ओर हुआ करते थे। <gallery> File:attitude_droite1.jpg|ईमानदार दृष्टिकोण File:attitude_semi-enroulée1.jpg|अर्द्ध-झुकना File:attitude_enroulée1.jpg|पूर्ण झुकना </gallery> एक पूर्णतः खड़ी मुद्रा में, मुक्केबाज़ पैरों को अपने दोनों कंधों के बराबर की दूरी पर रखकर खड़ा होता है और पिछला पैर अगले पैर से आधा-कदम पीछे रखा जाता है। दाहिनी हाथ से लड़नेवाला या रुढ़िवादी मुक्केबाज़ अपने बायें पैर और बायीं मुट्ठी को आगे रखता है। दोनों पैर समानांतर होते हैं और दाहिनी एड़ी ज़मीन से ऊपर उठी हुई होती है। अगली (बायीं) मुट्ठी आंखों की सीध में चेहरे के सामने लगभग छः इंच की दूरी पर ऊर्ध्व रूप से स्थित होती है। पिछली (दाहिनी) मुट्ठी को ठोढ़ी की बगल में रखा जाता है और कोहनी पसलियों के ढांचे के सामने होती है, ताकि शरीर की रक्षा की जा सके। ठोढ़ी को सीने की ओर झुकाकर रखा जाता है, ताकि जबड़े पर पड़ने वाले मुक्कों से बचा जा सके, जो अक्सर नॉक-आउट का कारण बनते हैं और ठोढ़ी अक्सर केंद्र से थोड़ी दूर होती है। कलाइयां थोड़ी झुकी हुई होती हैं, ताकि मुक्के मारते समय होने वाली किसी संभावित क्षति से बचा जा सके और पसलियों की सुरक्षा के लिये कोहनियों को दबाकर रखा जाता है। कुछ मुक्केबाज़ आगे की ओर थोड़ा झुककर दुबकने की मुद्रा में लड़ते हैं और अपने पैर पास-पास रखते हैं। यहां वर्णित मुद्रा को "टेक्स्टबुक" मुद्रा माना जाता है और खिलाड़ियों को इस बात के लिये प्रोत्साहित किया जाता है कि एक बार इसमें महारत हासिल कर लेने पर इसे आधार मानकर वे इसमें बदलाव करते रहें. इसी बिंदु का ध्यान रखते हुए, कुछ तेज़ मुक्केबाज़ अपने हाथों को नीचे रखते हैं और उनके पैर लगभग अतिशयोक्तिपूर्ण मुद्रा में होते हैं, जबकि ब्रॉलर अथवा बुली मुक्केबाज़ धीमी गति से अपने प्रतिद्वंद्वियों का सामना करने का प्रयास करते है। बायें हाथ वाले या साउथपॉ (Southpaw) खिलाड़ी रुढ़िवादी मुद्रा की प्रतिबिंब मुद्रा का प्रयोग करते हैं, जिससे रुढ़िवादी खिलाड़ियों के सामने समस्य उत्पन्न हो सकती है, जो विपरीत दिशा से हमले, हूक अथवा क्रॉस झेलने के अभ्यस्त नहीं होते. इसके विपरीत यह साउथपॉ मुद्रा, सीधे दाहिने हाथ के खिलाफ कमज़ोर साबित होती है। उत्तरी अमरीकी खिलाड़ी एक अधिक संतुलित मुद्रा को पसंद करते हैं, जिसमें वे लगभग वर्गाकार रूप से प्रतिद्वंद्वी के सामने खड़े होकर उसका मुकाबला करते हैं, जबकि अनेक यूरोपीय खिलाड़ियों की मुद्रा इस प्रकार की होती है कि उनका धड़ बगल में अधिक मुड़ा हुआ होता है। हाथों की स्थिति में भी अंतर हो सकता है क्योंकि कुछ खिलाड़ी दोनों हाथों को चेहरे के सामने उठाकर रखना पसंद करते हैं, जिससे शरीर पर होने वाले प्रहारों का खतरा बढ़ जाता है। कभी-कभी आधुनिक मुक्केबाज़ों को अपने गालों या माथे को अपनी मुट्ठियों से थपथपाते हुए देखा जा सकता है, जिसके द्वारा वे स्वयं को याद दिलाते हैं कि उन्हें अपने हाथ ऊपर रखने हैं (जो कि लंबे मुकाबलों के दौरान कठिन हो जाता है). मुक्केबाज़ों को अपने पैरों को गतिशील बनाए रखने का प्रशिक्षण दिया जाता है, ताकि वे प्रभावी रूप से अपनी चाल चल सकें. अग्र-गमन में सामने वाले पैर को उठाना और पिछले पैर से आगे बढ़ना शामिल होता है। पश्च-गमन में पिछले पैर को उठाना और अगले पैर से पीछे की ओर बढ़ना शामिल होता है। पार्श्विक गति के दौरान गति की दिशा में स्थित पैर पहले बढ़ता है, जबकि विपरीत दिशा में स्थित पैर शरीर को हिलाने के आवश्यक बल प्रदान करता है। === घूंसे === मुक्केबाज़ी में घूंसे मूलतः चार प्रकार के होते हैं: जैब, सीधा दाहिना/बायां हाथ, हूक और अपरकट. यदि कोई मुक्केबाज़ दाहिने हाथ से खेलता है (रुढ़िवादी), तो उसका बांया हाथ अगला हाथ और दाहिना हाथ पिछला हाथ होता है। एक बायें हाथ वाले मुक्केबाज़ या साउथपॉ के लिये, हाथों की यह स्थिति उल्टी हो जाती है। स्पष्टता के लिये, निम्नलिखित चर्चा एक दाहिने हाथ के मुक्केबाज़ पर विचार करती है। <gallery> File:jab7.jpg|चुभाना File:Drop3.jpg|क्रॉस - काउंटर में-पंच एक लूपिंग के साथ File:crochet1.jpg|अंकुड़ा File:uppercut2.jpg|काटना File:direct_court2.jpg|कम सीधे मुक्का - कम रेंज में और करीब रेंज में File:drop5.jpg|क्रॉस-काउंटर (काउंटर पंच) File:semi-crochet2.jpg|आधे से काटना - एक विस्तृत काटना का एक संयोजन/सीधे मुक्का File:uppercut1.jpg|आधा हुक - एक विस्तृत हूक का एक संयोजन/सीधे मुक्का </gallery> * '''[[जैब]]''' - एक तेज़, सीधा घूंसा जो सामने वाले हाथ से गार्ड की स्थिति से मारा जाता है। जैब के साथ ही शरीर और कूल्हों को घड़ी की सुई की दिशा में थोड़ा-सा घुमाया जाता है, जबकि मुट्ठी 90 अंश पर घूम जाती है और प्रभावी होने पर क्षैतिज स्थिति में आ जाती है। जब घूंसा अपने पूरे विस्तार पहुंचता है, तो अगले कंधे को ठोढ़ी की रक्षा के लिये ऊपर लाया जा सकता है। जबड़े की सुरक्षा के लिये पिछला कंधा चेहरे के पास बना रहता है। लक्ष्य के साथ संपर्क बना लेने के बाद, अगला हाथ तुरंत वापस खींच लिया जाता है, ताकि वह चेहरे के रक्षक के रूप में अपनी स्थिति पर लौट सके। जैब को किसी मुक्केबाज़ के शस्रागार का एक महत्वपूर्ण घूंसा माना जाता है क्योंकि यह अपनी सुरक्षा की एक पर्याप्त मात्रा प्रदान करता है और यह प्रतिद्वंद्वी के प्रतिक्रियात्मक घूंसे के लिये सबसे कम स्थान छोड़ता है। किसी भी मुक्के की तुलना में इसकी पहुंच सबसे लंबी होती है और इसके लिये किसी प्रतिबद्धता या अधिक भार के स्थानांतरण की आवश्यकता नहीं होती. इसकी अपेक्षाकृत कमज़ोर शक्ति के कारण, जैब को अक्सर दूरियों की थाह लेने के लिये, प्रतिद्वंद्वी की प्रतिरक्षा की जांच करने, प्रतिद्वंद्वी को परेशान करने और एक अधिक वजनी, अधिक शक्तिशाली मुक्कों की तैयारी करने के एक उपकरण के रूप में प्रयोग किया जाता है। अतिरिक्त शक्ति के लिये इसमें आधा-कदम जोड़ा जा सकता है, जिससे पूरे शरीर की शक्ति मुक्के में शामिल हो जाती है। [[लैरी होम्स]] और [[व्लादिमिर क्लित्श्को]] कुछ ऐसे उल्लेखनीय मुक्केबाज़ों में शामिल हैं, जो अपने जैब में सापेक्ष शक्ति विकसित कर पाने और अपने प्रतिद्वंद्वी को सज़ा देने या 'मात देने' में कुछ हद तक सफल रहे थे। [[चित्र:Wladimir Klitschko (2008-12-13).jpg|thumb|right|175px|यूक्रेनी आईबीऍफ़, डब्ल्यूबीओ और आईबीओ हैवीवेट चैंपियन व्लादिमीर क्लिट्सचको.]] * '''[[क्रॉस]]''' - पिछले हाथ से मारा जाने वाला एक शक्तिशाली, सीधा घूंसा. गार्ड की स्थिति से, पिछला हाथ ठोढ़ी से फेंका जाता है, जो कि शरीर को पार करता हुआ एक सीधी रेखा में लक्ष्य की ओर बढ़ता है। पिछला कंधा आगे की ओर झुका हुआ होता है और ठोढ़ी के बाहर भाग को हल्का-सा छूते हुए समाप्त होता है। इसी समय, अगले हाथ को पीछे खींचकर चेहरे के सामने रख लिया जाता है, ताकि ठोढ़ी के आंतरिक भाग की रक्षा की जा सके। अतिरिक्त शक्ति के लिये, क्रॉस मारते समय धड़ और कूल्हे घड़ी की सुई की विपरीत दिशा में घूम जाते हैं। भार भी पिछले पैर से अगले पैर की ओर स्थानांतरित कर दिया जाता है, जिसके परिणामस्वरूप पिछली एड़ी बाहर की ओर मुड़ जाती है क्योंकि यह भार के स्थानांतरण के लिये आधार प्रदान करने का कार्य करती है। शरीर को घुमाने और भार को अचानक स्थानांतरित करने से ही क्रॉस को इसकी शक्ति मिलती है। जैब की ही तरह, आगे की ओर आधा कदम बढ़ाया जा सकता है। एक बार क्रॉस का प्रहार कर दिये जाने पर, हाथ को तुरंत पीछे खींच लिया जाता है और पुनः गार्ड की स्थिति बना ली जाती है। इसका प्रयोग एक जैब का प्रत्युत्तर देने के लिये (या शरीर पर लक्ष्यित किसी क्रॉस का उत्तर देने के लिये) या कोई हूक स्थापित करने के लिये प्रतिद्वंद्वी के सिर को निशाना बनाकर किया जा सकता है। क्रॉस का प्रयोग किसी जैब के बाद भी किया जा सकता है, जिससे यह एक पारंपरिक "एक-दो" संयोजन बनाता है। क्रॉस को एक "स्ट्रेट" या "राइट" भी कहा जाता है, विशेषतः यदि प्रतिद्वंद्वी के पूरी तरह खिंचे हुए जैब को पार न कर रहा हो। * '''[[हूक]]''' - अगले हाथ से प्रतिद्वंद्वी के सिर के पार्श्व भाग में मारा गया एक अर्ध-वृत्ताकार घूंसा. गार्ड की स्थिति से, एक क्षैतिज मुट्ठी के साथ कोहनी पीछे की ओर लाई जाती है (अंगुलियों के जोड़ों को बाहर की ओर रखते हुए) और मुड़ी हुई होती है। ठोढ़ी को सुरक्षित रखने के लिये पिछला हाथ दृढ़तापूर्वक जबड़े के सामने रखा जाता है। धड़ और कूल्हे घड़ी की सुई की दिशा में घुमाए जाते हैं और शरीर के सामने की ओर घड़ी की सुई की दिशा में एक चाप बनाते हुए और लक्ष्य से संपर्क करते हुए मुट्ठी को धकेला जाता है। इसी समय, अगला पैर घड़ी की सुई की दिशा में घूम जाता है और बायीं एड़ी बाहर की ओर मुड़ जाती है। संपर्क होने पर, हूक का वृत्ताकार पथ अकस्मात समाप्त हो जाता है और अपनी स्थिति की रक्षा करने के लिये अगला हाथ तेज़ी से पीछे की ओर खींच लिया जाता है। एक हूक शरीर के निचले भाग पर भी केंद्रित हो सकता है और इस तकनीक को कभी-कभी "रिप" कहा जाता है, ताकि इसे सिर पर मारे जाने वाले पारंपरिक हूक से अलग पहचाना जा सके। पिछले हाथ से भी एक हूक मारा जा सकता है। बायें हाथ से हूक मारने वाले उल्लेखनीय खिलाड़ियों में शामिल हैं: [[जो फ्रेज़ियर]] और [[माइक टाइसन]]. * '''[[अपरकट]]''' - पिछले हाथ से मारा गया एक उर्ध्व, ऊपर की ओर उठा हुआ घूंसा. गार्ड की स्थिति से, धड़ थोड़ा-सा दाहिनी ओर सरक जाता है, पिछला हाथ प्रतिद्वंद्वी के सीने की सीध के नीचे पड़ता है और घुटने कुछ मुड़े हुए होते हैं। इस स्थिति से, पिछला हाथ ऊपर की ओर एक उभरते हुए चाप में प्रतिद्वंद्वी की ठोढ़ी या धड़ की ओर फेंका जाता है। इसी समय, घुटने तेज़ी से ऊपर की ओर धकेले जाते हैं और धड़ तथा कूल्हे घड़ी की सुई के विपरीत दिशा में घूमते हैं और क्रॉस की शारीरिक गतिविधि की नकल करते हुए पिछली एड़ी बाहर की ओर निकल जाती है। अपरकट की रणनीतिक उपयोगिता प्रतिद्वंद्वी के शरीर को "उठाने" की इसकी क्षमता, जिससे अगले हमलों के लिये उसका संतुलन बिगड़ जाता है, पर निर्भर होती है। दाहिने अपरकट के बाद एक बायें हूक का प्रयोग एक घातक संयोजन होता है, जिसमें अपरकट प्रतिद्वंद्वी की ठोढ़ी को एक आघात योग्य स्थिति में उठा देता है और इसके बाद हूक प्रतिद्वंद्वी को नॉक-आउट कर देता है। मुक्कों के ये विभिन्न प्रकार अनेक संयोजनों या "कॉम्बो" का निर्माण करने के लिये तीव्र अनुक्रम में प्रयोग किये जा सकते हैं। जैब और क्रॉस का संयोजन सबसे आम है, जिसे "वन-टू कॉम्बो" का नाम दिया गया है। यह सामान्यतः एक प्रभावी संयोजन होता है क्योंकि जैब के कारण प्रतिद्वंद्वी क्रॉस को देख नहीं पाता, जिससे इसका प्रयोग अधिक सफाई और बल के साथ कर पाना सरल हो जाता है। मुर्गे जैसी पीठ वाली स्थिति से शुरु होने वाला एक बड़ा, झूलता हुआ वृत्ताकार घूंसा, जिसमें हाथ हूक की तुलना में अधिक लंबी दूरी तक विस्तारित होता है और इसके पीछे खिलाड़ी का सारी शक्ति लगी होती है, कभी-कभी एक "राउंडहाउस", "हेमेकर" या सकर-पंच भी कहलाता है। शरीर के भार और एक व्यापक चाप के भीतर केन्द्राभिसारी बल के आधार पर, राउंडहाउस एक शक्तिशाली प्रहार हो सकता है, लेकिन यह अक्सर जंगली और अनियंत्रित घूंसा होता है, जिसे मारने वाला खिलाड़ी इसके बाद अपना संतुलन खो देता है और उसका रक्षा-कवच खुल जाता है। चौड़े, चक्रीय घूंसों की एक अन्य कमी यह है कि उन्हें मारने में समय भी अधिक लगता है, जिससे प्रतिद्वंद्वी को प्रतिक्रिया करने व प्रत्युत्तर देने के लिये पर्याप्त चेतावनी मिल जाती है। इस कारण, हेमेकर या राउंडहाउस एक पारंपरिक घूंसा नहीं है और प्रशिक्षक इसे कमज़ोर तकनीक या हताशा का प्रतीक मानते हैं। इसकी अत्यधिक संभावित शक्ति के कारण कभी-कभी इसका प्रयोग किसी ऐसे प्रतिद्वंद्वी का खेल समाप्त करने के लिये किया जाता रहा है, जो पहले से ही लड़खड़ा रहा हो और उसके द्वारा उस कमज़ोर स्थिति का लाभ उठाए जाने की संभावना अथवा क्षमता न दिखाई दे रही हो, जिसमें यह घूंसा इसका प्रयोग करने वाले को ले आता है। दुर्लभ अवसरों पर प्रयोग किया जाने वाला एक अन्य अपरंपरागत घूंसा "[[बोलो पंच (bolo punch)]]" है, जिसमें प्रतिद्वंद्वी अपने एक हाथ को एक चौड़े चाप में कई बार झुलाता है, सामान्यतः ध्यान बंटाने के लिये और इसके बाद उसी हाथ से या दूसरे हाथ से घूंसा मारता है। === प्रतिरक्षा === एक मुक्केबाज़ मुक्कों से बचने या उन्हें रोकने के लिये अनेक बुनियादी चालों का प्रयोग कर सकता है, जिन्हें नीचे प्रदर्शित व वर्णित किया गया है। <gallery> File:slip1.jpg|स्खलन File:slip2.jpg|झटका File:blocage1.jpg|अवरुद्ध (हथियारों के साथ) File:protection_passive1.jpg|कवर-अप (दस्ताने के साथ) File:neutraliser1.jpg|जकड़ना File:pas_de_retrait.jpg|फुटवर्क File:retrait2.jpg|दूर खींचना </gallery> * '''फिसलना (Slip)''' - [[फिसलने]] से शरीर थोड़ा घूम जाता है, जिससे आने वाला घूंसा कोई हानि पहुंचाए बिना सिर की बगल से निकल जाता है। जब प्रतिद्वंद्वी का घूंसा आता है, तो मुक्केबाज़ तीक्ष्णता से कूल्हों और कंधों को घुमाता है। इससे ठोढ़ी बगल में घूम जाती है और घूंसा "फिसलकर" निकल जाता है। [[मुहम्मद अली]] और शुरुआत में [[माइक टाइसन]] भी, अत्यधिक तीव्र व निकट स्लिप के लिये प्रसिद्ध थे। * '''घूमना या झुकना (Sway or fade)''' - किसी घूंसे का पूर्वानुमान करने और इससे बचने या इसके प्रभाव को पर्याप्त मात्रा में कम करने के लिये शरीर के ऊपरी भाग या सिर को पीछे की ओर ले जाना. इसे "रोलिंग विथ द पंच" या "राइडिंग द पंच" भी कहा जाता है। * '''डक''' या '''ब्रेक''' (Duck or break)-पीठ को पूरी तरह सीधा नीचे की ओर करना, ताकि सिर को लक्ष्य बनाकर मारा गया घूंसा पूरी तरह दिखाई दे जाए या चूक जाए. * '''बॉब एण्ड वीव (Bob and Weave)''' - [[बॉबिंग]] में सिर को आने वाले मुक्के के पार्श्व में व उससे नीचे की ओर हटाया जाता है। जब प्रतिद्वंद्वी का मुक्का आता है, तो मुक्केबाज़ अपने पैरों को तेज़ी से मोड़ देता है और साथ ही शरीर को दाहिनी या बायीं ओर थोड़ा सरका देता है। एक बार मुक्के से बचाव हो जाने पर मुक्केबाज़ पुनः सीधी खड़ी स्थिति की ओर "मुड़ जाता" है और प्रतिद्वंद्वी की अभी तक विस्तारित भुजा के बाहर या भीतर की ओर आ जाता है। प्रतिद्वंद्वी की विस्तारित भुजा के बाहर जाना "बाहर की ओर बॉबिंग" कहलाता है। प्रतिद्वंद्वी की विस्तारित भुजा के भीतर आना "भीतर की ओर बॉबिंग" कहलाता है। जो फ्रेज़ियर, जैक डेम्प्सी, माइक टाइसन और रॉकी मार्सियानो बॉबिंग और वीविंग के विशेषज्ञ थे। * '''पैरी/ब्लॉक (Parry/block)''' - [[पैरी करने]] या [[ब्लॉक करने]] के लिये मुक्केबाज़ के कंधे, हाथों या भुजा का प्रयोग आने वाले आक्रमणों से बचाव के लिये रक्षात्मक उपकरणों के रूप में किया जाता है। एक ब्लॉक में सामान्यतः मुक्के का सामना करना पड़ता है, जबकि पैरी में इसकी दिशा बदलने का प्रयास किया जाता है। एक "पंजा" या "चांटा" एक ब्लॉक है, जो आने वाले घूंसे को रोकने वाले खिलाड़ी के दस्ताने के उस भाग पर उद्देश्यपूर्ण रूप से झेलता है। * '''ढंकना (The Cover-up)''' - [[ढंकना]] किसी अरक्षित चेहरे या शरीर को एक आक्रमण से बचाने का अंतिम अवसर (एक मुक्के के द्वारा घुमाने के अतिरिक्त) होता है। सामान्य शब्दों में, सिर और ठोढ़ी को बचाने के लिये हाथ ऊपर रखे जाते हैं और शरीर पर होने वाले हमले को रोकने के लिये अग्र-भुजाएं धड़ के सामने होती हैं। शरीर का बचाव करते समय, मुक्केबाज़ कूल्हों को घुमाता है और आने वाले मुक्कों को रक्षक से दूर "निकल जाने" देता है। सिर को बचाने के लिये, मुक्केबाज़ दोनों मुट्ठियों को चेहरे के सामने रखता है और अग्र-भुजाएं समानांतर व बाहर की दिशा में होती हैं। इस प्रकार का रक्षक नीचे से होने वाले आक्रमणों के खिलाफ कमज़ोर होता है। * '''[[जकड़ना (The Clinch)]]''' - जकड़ना [[कुश्ती]] का एक अपरिष्कृत रूप है और इसका प्रयोग तब किया जाता है, जब दोनों खिलाड़ियों के बीच की दूरी कम हो और सीधे मुक्के न मारे जा सकते हों. इस स्थिति में, मुक्केबाज़ प्रतिद्वंद्वी के हाथों को [[पकड़ने]] या "बांधने" का प्रयास करता है, जिससे वह हूक या [[अपरकट]] मार पाने में अक्षम हो जाता है। जकड़ने के लिये, मुक्केबाज़ दोनों हाथों को प्रतिद्वंद्वी के कंधों के बाहर से लपेटते हुए उन्हें अग्र-भुजाओं के नीचे से भीतर की ओर लाकर प्रतिद्वंद्वी की भुजाओं को उसी के शरीर की सहायता से जकड़ लेता है। इस स्थिति में, प्रतिद्वंद्वी की भुजाएं बंध जाती हैं और वह आक्रमण करने के लिये इनका प्रयोग नहीं कर सकता. [[जकड़ना]] मुकाबले की एक अस्थाई अवस्था है और रेफरी द्वारा इसे तुरंत ही दूर कर दिया जाता है। तकनीकी तौर पर जकड़ना नियमों के विरुद्ध है और इसका प्रयोग करने पर शौकिया मुकाबलों में तुरंत ही अंक काट लिये जाते हैं। हालांकि, व्यावसायिक मुक्केबाज़ी में जकड़ने पर अंको में कटौती को देखे जाने की संभावना नहीं है। ==== रक्षक ==== अनेक रक्षात्मक स्थितियां (रक्षक या शैलियां) हैं, जिनका प्रयोग मुक्केबाज़ी में किया जाता है। प्रत्येक शैली के भीतर, मुक्केबाज़ों के बीच पर्याप्त विविधता होती है क्योंकि कुछ मुक्केबाज़ अपने सिर का बचाव करने के लिये रक्षक को ऊंचाई पर रख सकते हैं, जबकि अन्य मुक्केबाज़ शरीर पर आने वाले घूंसों से बचाव के लिये अपने रक्षक को नीचे रख सकते हैं। अनेक खिलाड़ी पूरे मुकाबले के दौरान अपनी रक्षात्मक शैली को बदलते रहते हैं, ताकि उस पल की स्थिति के अनुसार अपना बचाव करने के लिये सर्वाधिक उपयुक्त अवस्था का चयन किया जा सके। एक सीधी खड़ी मुद्रा का प्रयोग करने वाले मुक्केबाज़ अपनी ठोढ़ी का बचाव पिछले हाथ के द्वारा एक निचली या मिश्रित रक्षक शैली में करते हैं, जो कि नीचे प्रदर्शित है। दुबकने की मुद्रा में लड़ने वाले खिलाड़ी सामान्यतः "पीक-अ-बू (Peek-a-boo)" शैली का प्रयोग करते हैं, जिसकी चर्चा नीचे की गई है। <gallery> File:garde_basse2.jpg|कम गार्ड File:garde_mixte1.jpg|मिश्रित गार्ड File:garde_rentrée1.jpg|पीक-अ-बू </gallery> * '''[[पीक-अ-बू (Peek-a-boo)]]''' -कभी-कभी इसे "ईयरमफ्स (Earmuffs)" के नाम से भी जाना जाता है, हाथों को चेहरे के सामने एक-दूसरे के साथ रखा जाता है (इसकी सटीक स्थिति को लेकर खिलाड़ियों में विविधता देखी जाती है) और कोहनियां शरीर से सटाकर रखी जाती हैं (यह स्थिति कोहनियों को यथासंभव पास लाकर हासिल की जाती है और इस बात का ध्यान रखा जाता है कि ऐसा करना स्वयं के लिये श्रमसाध्य न हो). जब कोई मुक्केबाज़ मुक्केबाज़ी की शुरुआत कर रहा होता है, तो उसे यही रक्षात्मक शैली सिखाई जाती है, अनुभव प्राप्त कर लेने पर वह रक्षक को बदलने या उसमें संशोधन का निर्णय ले सकता है। प्रत्युत्तर में मुक्के मारने और आघात को कम करने के संदर्भ में यह शैली मध्यम-मार्ग वाली शैली है। एक मुक्केबाज़ इस मुद्रा के द्वारा मुक्कों का प्रत्युत्तर दे तो सकता है, लेकिन ऐसा करना कठिन है। ज हालांकि, ऐसे मुक्केबाज़ रहे हैं, तो यह कार्य बहुत अच्छी तरह कर सकते हैं। यह प्रतिरक्षा एक मुक्केबाज़ को अच्छी तरह सुरक्षित रखती है, लेकिन फिर भी इसमें कुछ कमियां हैं। हूक हाथों के आस-पास जाकर या कोहनियों के ठीक पीछे मारकर क्षति पहुंचाते हैं। क्षति को कम करने के दृष्टिकोण से, विंकी राइट द्वारा इस शैली का प्रयोग बहुत अच्छी तरह किया जाता है। एक अन्य प्रसिद्ध उदाहरण माइक टाइसन का है, जिन्होंने अपने कॅरियर की शुरुआत में पीक-अ-बू का प्रयोग अत्यधिक सफलता के साथ किया। * '''बंधे हुए हाथ (Cross-armed)''' - अग्र-भुजाओं को चेहरे के सामने क्षैतिज रूप से एक दूसरे के शीर्ष पर रखा जाता है और एक हाथ का दस्ताना दूसरे हाथ की कोहनी के शीर्ष पर रखा होता है। जब पिछला हाथ ऊर्ध्व रूप से उठता है, तो इस शैली में बहुत अंतर आ जाता है। यह शैली सिर पर होने वाली क्षति को कम करने में सर्वाधिक प्रभावी है। इस स्थिति में खिलाड़ी को केवल सिर के शीर्ष पर मारे गये जैब का ही खतरा होता है। शरीर खुला रहता है, लेकिन इस शैली का प्रयोग करने वाले अधिकांश मुक्केबाज़ अपने शरीर की रक्षा करने के लिये थोड़ा मुड़ और झुक जाते हैं, लेकिन यदि वे सीधे खड़े रहें और अपनी स्थिति न बदलें, तो शरीर पर हमला हो सकता है। इस स्थिति में रहते हुए मुक्कों का प्रत्युत्तर दे पाना बहुत कठिन होता है, लेकिन यह सिर पर होने वाली क्षति की संभावना को सचमुच पूरी तरह समाप्त कर देती है। * [[फिली शेल]], '''हिटमैन''' या '''क्रैब''' - अगली अग्र-भुजा शरीर के सामने, अक्सर नाभि और सीने के बीच, रखी जाती है और सामने वाला हाथ खिलाड़ी के शरीर के दूसरी ओर होता है। पिछला हाथ चेहरे के पार्श्व भाग में होता है। अगला कंधा चेहरे के पार्श्व में बहुत निकट लाया जाता है। इस शैली का प्रयोग उन खिलाड़ियों द्वारा किया जाता है, जो मुक्कों का प्रत्युत्तर देना पसंद करते हों. इस रक्षक को क्रियान्वित करने के लिये खिलाड़ी बहुत अधिक चुस्त और अनुभवी होना अनिवार्य होता है। मुक्कों का प्रत्युत्तर देने के लिये यह शैली इतनी अधिक प्रभावी इसलिये है क्योंकि यह खिलाड़ियों को घूमकर और अपने शरीर के ऊपरी भाग को झुकाकर मुक्कों से बचने का मौका देती है और प्रहार खिलाड़ी से दूर से गुज़र जाते हैं। जब प्रहार गुज़र जाए, तो खिलाड़ी का पिछला हाथ अपनी-स्थिति-से-हट-चुके प्रतिद्वंद्वी को मारने के लिये सर्वाधिक उपयुक्त स्थिति में होता है। इस शैली में शोल्डर लीन (Shoulder lean) विधि का प्रयोग किया जाता है। जब प्रतिद्वंद्वी का मुक्का खिलाड़ी की ओर आ रहा हो, तो शोल्डर लीन को क्रियान्वित करने के लिये वह मुक्केबाज़ घूम जाता है और वार से बचने के लिये शरीर को झुका लेता है तथा जब उसका प्रतिद्वंद्वी अपना हाथ वापस ले रहा हो, तब वह पीछे की ओर घूमता है। अपने असुरक्षित प्रतिद्वंद्वी की ओर घूमते समय खिलाड़ी अपने पिछले हाथ से एक मुक्का मारेगा. इस शैली की कमज़ोरी यह है कि जब खिलाड़ी स्थिर हो और घूम न रहा हो, तो उस पर आक्रमण किया जा सकता है, अतः इस शैली का प्रयोग करने के लिये यह अनिवार्य है कि खिलाड़ी चुस्त और अच्छी स्थिति में हो। इस शैली को मात देने के लिये खिलाड़ी अपने प्रतिद्वंद्वी के कंधे पर जैब करना पसंद करते हैं, जिससे कंधे और भुजा में दर्द होने लगता है और उनकी भुजा स्थिर हो जाती है। सामान्यतः मुक्केबाज़ उच्च, तीव्र संयोजनों का प्रयोग करने और उसके बाद तुरंत अपनी स्थिति बदल लेने का प्रयास करते हैं, ताकि प्रतिद्वंद्वी की ओर से होने वाली किसी भी संभावित प्रतिक्रिया से बचा जा सके। रणनीतिक रूप से, सामान्यतः इस चक्र के केंद्र में रहना वांछित होता है क्योंकि ऐसा होने पर मुक्केबाज़ अपने प्रतिद्वंद्वी को उनके चारों ओर स्थित वृत्त पर जाने पर बाध्य करके गतिविधि को उलट पाने में सक्षम हो जाता है। यदि मुक्केबाज़ केंद्र में हो, तो उसे पीछे की ओर धकेल कर रिंग को चारों ओर से घेर कर रखनेवाली रस्सियों पर गिराये जाने और उस पर अधिकार कर लिये जाने की संभावना भी कम हो जाती है। मुक्केबाज़ की शैली के आधार पर, केंद्रीय स्थिति वांछित होती है क्योंकि प्रतिद्वंद्वी पर अधिकार कर लेना सदैव ही एक अच्छी रणनीति है। हालांकि, अधिकांश खिलाड़ी केंद्र में स्थित मुक्केबाज़ के आस-पास नहीं घूमेंगे क्योंकि ऐसा करने पर वे अच्छे कोणों पर किये गये प्रहारों के प्रति असुरक्षित हो जाते हैं। गतिशीलता ही रिंग में सर्वाधिक महत्वपूर्ण साधन है और यह खिलाड़ी को उन मुक्कों से बचने का मौका देती है, जिनका अनुमान नहीं किया गया था। यदि कोई मुक्केबाज़ स्थिर खड़ा है, तो उसके प्रतिद्वंद्वी के पास उस पर प्रहार करने का एक बेहतर मौका होता है। स्थिर रहकर किसी प्रहार का पूर्वानुमान कर रहे खिलाड़ी के बच पाने की संभावना गतिशील खिलाड़ी की तुलना में कम होती है। === कम प्रचलित रणनीतियां === * '''"रोप-अ-डोप" रणनीति''' : जॉर्ज फोरमैन के खिलाफ 1974 के अपने "[[रंबल इन द जंगल]]" मुकाबले में मुहम्मद अली द्वारा प्रयुक्त, [[रोप-अ-डोप]] विधि में रस्सियों पर पीछे की ओर लेट जाना और स्वयं को रक्षात्मक रूप से यथासंभव बचाते हुए प्रतिद्वंद्वी को बहुत सारे मुक्के मारने का प्रयास करने देना शामिल होता है। पीछे की झुक जाने की मुद्रा, जिसकी सहायता से अपना बचाव कर रहा मुक्केबाज़ उतना असंतुलित नहीं होता, जितना कि वह सामान्य तौर पर पीछे जाने पर होगा, बचाव कर रहे मुक्केबाज़ के सिर और प्रतिद्वंद्वी के बीच की दूरी को भी अधिकतम कर देती है, जिससे इस बात की संभावना बढ़ जाती है कि मुक्के अपने अभीष्ट लक्ष्य से चूक जाएंगे. पड़नेवाले प्रहारों को हवा में रखकर प्रतिरक्षक अपने प्रतिद्वंद्वी को अपनी ऊर्जा खर्च करने का प्रलोभन देता है, जबकि स्वयं की ऊर्जा को बचाकर रखता है। यदि यह रणनीति सफल हो जाए, तो आक्रमण करने वाला प्रतिद्वंद्वी अंततः थक जाएगा और रक्षात्मक दोष निर्मित कर लेगा, जिनका लाभ मुक्केबाज़ उठा सकता है। आधुनिक मुक्केबाज़ी में, रोप-अ-डोप विधि को सामान्यतः हतोत्साहित किया जाता है क्योंकि अधिकांश मुक्केबाज़ इसके झांसे में नहीं आते और एक लंबे, अनुत्तरित हमले को झेल पाने की शारीरिक क्षमता बहुत कम मुक्केबाज़ों में होती है। हालांकि, हाल ही में, [[सेवन-डिविजन के विश्व विजेता]] [[मैनी पक्वेओ]] ने नवंबर 2009 में वेल्टरवेट विजेता [[मिग्वेल कॉटो]] की शक्ति का अनुमान करने के लिये कुशलतापूर्वक इस रणनीति का प्रयोग किया था। पक्वेओ ने रोप-अ-डोप चाल का समापन एक नॉकडाउन के द्वारा किया। * '''[[बोलो-पंच]]''' : ऑलिम्पिक मुक्केबाज़ी में कभी-कभी दिखाई देने वाला बोलो (bolo) भुजाओं से मारा जाने वाला एक मुक्का है, जो शरीर के भार के स्थानांतरण के बजाय एक [[वृत्ताकार चाप]] को छोटा करके अपनी शक्ति प्राप्त करता है; मुक्के की वास्तविक शक्ति के बजाय यह विचित्र कोण के विस्मय के द्वारा अधिक प्रभाव डालने का प्रयास करता है। किसी तकनीकी कौशल के बजाय यह एक तिकड़म अधिक है; इस मुक्के का प्रशिक्षण नहीं दिया जाता क्योंकि मुक्केबाज़ी में तकनीकी रूप से यह अली शफल के ही स्तर पर है। इसके बावजूद, कुछ पेशेवर मुक्केबाज़ों ने बहुत प्रभावी ढंग से बोलो-पंच का प्रयोग किया है, जिनमें पूर्व [[वेल्टरवेट]] विजेता [[शुगर रे लियोनार्ड]] और [[किड गैविलन]] शामिल हैं। मिडलवेट विजेता [[सेफेरिनो गार्शिया]] को बोलो-पंच का आविष्कारक माना जाता है। <gallery> File:contre_bolo1.jpg|बोलो पंच File:drop1.jpg|ओवरहैण्ड (ओवरकट) </gallery> * '''[[ओवरहैण्ड राइट (Overhand right)]]''' : ओवरहैण्ड राइट एक ऐसा मुक्का है, जो हर मुक्केबाज़ के शस्रागार में नहीं पाया जाता. दाहिने क्रॉस के विपरीत, जिसमें ज़मीन के समानांतर एक वक्र रेखा होती है, ओवरहैण्ड राइट में एक वृत्ताकार पाशयुक्त चाप होता है क्योंकि इसे कंधे-के-ऊपर से फेंका जाता है और पंजा मुक्केबाज़ की विपरीत दिशा में होता है। यह विशेष रूप से छोटे कद वाले मुक्केबाज़ों के बीच लोकप्रिय है, जो अपने से लंबे कद वाले प्रतिद्वंद्वियों तक पहुंचने का प्रयास कर रहे हों. जिन मुक्केबाज़ों ने सतत रूप से व प्रभावी तौर पर इस मुक्के का प्रयोग किया है, उनमें पूर्व हेवीवेट विजेता [[रॉकी मार्सियानो]] [[तथा टिम विदरस्पून]] शामिल हैं। ओवरहैण्ड राइट ऐसे अन्य मुकाबलों में एक लोकप्रिय हथियार बन गया है, जिनमें मुट्ठियों से प्रहार करना शामिल होता है। * '''[[चेक हूक]]''' : एक चेक हूक का प्रयोग आक्रामन मुक्केबाज़ों के झपट्टे से बचने के लिये किया जाता है। चेक हूक के दो भाग होते हैं। पहले भाग में एक सामान्य हूक होता है। दूसरा भाग एक युक्तिपूर्ण भाग है, जिसमें पैरों की गतिविधि शामिल होती है। जब प्रतिद्वंद्वी झपट्टा मारता है, तो मुक्केबाज़ को अपना हूक मारना चाहिये और अपने बायें पैर को धुरि बनाते हुए अपना दाहिना पैर 180 अंश के कोण पर घुमाना चाहिये. यदि इसे सही ढंग से क्रियान्वित किया जाए, तो आक्रामक मुक्केबाज़ झपट्टा मारेगा और जिस प्रकार कोई सांड लक्ष्य से चूक जाता है, उसी प्रकार वह मुक्केबाज़ कोई हानि पहुंचाए बिना अपने प्रतिद्वंद्वी के पार निकल जाएगा. व्यावसायिक मुक्केबाज़ी में इसे देखा जाना दुर्लभ ही है क्योंकि इसका प्रयोग करने के लिये कुशलता के एक असाधारण स्तर की आवश्यकता होती है। तकनीकी तौर पर तो यह कहा जाता है कि चेक हूक जैसी कोई चीज़ नहीं होती और यह प्रतिद्वंद्वी के खिलाफ प्रयुक्त एक हूक मात्र है जिसमें आगे की ओर झटका देते हुए अपने प्रतिद्वंद्वी के पार निकला जाता है, जो बीच में उसे केवल हूक कर देता है। अन्य लोगों का तर्क है कि चेक हूक का अस्तित्व तो है, लेकिन यह एक अवैध मुक्का है क्योंकि यह धुरी के आधार पर मारा जाने वाला एक मुक्का है, जिसका प्रयोग इस खेल में अवैध है। फ्लाएड मेवेदर जूनियर ने रिकी हैटन के खिलाफ एक चेक हूक का प्रयोग किया था, जिसके परिणामस्वरूप पहले हैटन का सिर कोने पर स्थित खंबे से टकराया और फिर उन्हें नॉकडाउन कर दिया गया। नॉकडाउन के बाद भी हैटन पुनः अपने पैरों पर खड़े हो पाने में सफल रहे, लेकिन स्पष्ट रूप से वे स्तब्ध दिखाई दे रहे थे और कुछ ही क्षणों बाद मेवेदर ने मुक्कों की झड़ी लगा दी, जिसके कारण हैटन कैनवास पर गिर पड़े और मेवेदर को दसवें चक्र में एक टी के ओ (TKO) जीत तथा हैटन को उनकी आज तक की पहली हार मिली। == कोना == मुक्केबाज़ी में, प्रत्येक खिलाड़ी को रिंग में एक कोना दिया जाता है, जहां वह चक्रों के बीच विश्राम करता है और जहां प्रशिक्षक खड़े रहते हैं। विशिष्ट रूप से, कोने में स्वतः मुक्केबाज़ के अतिरिक्त तीन लोग खड़े रहते हैं; ये हैं, प्रशिक्षक, सहायक प्रशिक्षक तथा [[कटमैन]]. सामान्यतः प्रशिक्षक व सहायक मुक्केबाज़ को इस बारे में सलाह देते हैं कि वह कहां गलती कर रहा है और यदि वह हार रहा हो, तो उसका हौसला बढ़ाते हैं। कटमैन एक त्वचा-[[चिकित्सक]] होता है, जिसकी ज़िम्मेदारी मुक्केबाज़ के चेहरे और आंखों को घावों और खून से मुक्त रखने की होती है। यह विशेष रूप से महत्वपूर्ण है क्योंकि अनेक मुकाबले ऐसे घावों के कारण रोक दिये जाते हैं, जिनसे मुक्केबाज़ की आंखों पर आघात होने का भय हो। इसके अतिरिक्त, यदि कोने में खड़े लोग यह महसूस करें कि उनके खिलाड़ी पर किसी स्थायी चोट का गंभीर खतरा है, तब भी खेल को रुकवाना उनकी ज़िम्मेदारी होती है। कभी-कभी कोने में खड़े लोग एक सफेद तौलिया भी फेकेंगे, जो एक मुक्केबाज़ के आत्म-समर्पण को सूचित करता है (मुहावरेदार वाक्यांश "तौलिया फेंकना", जिसका अर्थ हार मान लेना होता है, इसी विधि से बना है).<ref>{{Cite web |url=http://www.phrases.org.uk/meanings/throw-in-the-towel.html |title=Phrases.org |access-date=2 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100708234805/http://www.phrases.org.uk/meanings/throw-in-the-towel.html |archive-date=8 जुलाई 2010 |url-status=dead }}</ref> इसे [[डियेगो कॉरेल्स]] और [[फ्लायड मेवेदर]] के बीच हुई लड़ाई में देखा जा सकता है। उस लड़ाई में, कॉरेल्स के कोने में खड़े लोगों ने कॉरेल्स के दृढ़ इंकार के बावजूद आत्म-समर्पण कर दिया था। == चिकित्सीय चिंताएं == किसी व्यक्ति को मुक्का मारकर बेहोश कर देने या यहां तक कि [[कम गंभीर आघात]] लगाने पर भी स्थायी रूप से [[मस्तिष्क को क्षति]] पहुंच सकती है।<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/medical_notes/363957.stm ''बॉक्सिंग ब्रेन डैमेज'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020918102719/http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/medical_notes/363957.stm |date=18 सितंबर 2002 }}, [[बीबीसी (BBC) न्यूज़]]</ref> इस बात का कोई स्पष्ट विभाजन नहीं है कि किसी व्यक्ति को गिराने के लिये कितने बल की आवश्यकता है और कितना बल लगाने पर किसी व्यक्ति की मौत हो सकती है। 1980 से, रिंग के भीतर या प्रशिक्षण के दौरान लगी चोटों के कारण 200 से अधिक शौकिया और व्यावसायिक मुक्केबाज़ और [[टफमैन]] खिलाड़ियों की मौत हो चुकी है।<ref>स्विन्थ, जोसेफ आर. [http://ejmas.com/jcs/jcsart_svinth_a_0700.htm "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100921091037/http://ejmas.com/jcs/jcsart_svinth_a_0700.htm |date=21 सितंबर 2010 }}[http://ejmas.com/jcs/jcsart_svinth_a_0700.htm रोशनी के तहत मौत"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100921091037/http://ejmas.com/jcs/jcsart_svinth_a_0700.htm |date=21 सितंबर 2010 }}, ''इलेक्ट्रॉनिक जर्नल्स ऑफ़ मार्शल आर्ट्स और विज्ञान'', 25 नवम्बर 2007 को पुनःप्राप्त</ref> अतः 1983 में ''जर्नल ऑफ द [[अमेरिकन मेडिकल एसोसियेशन]] (Journal of the American Medical Association)'' ने मुक्केबाज़ी को प्रतिबंधित करने की मांग की थी। इसके संपादक डॉक्टर जॉर्ज लुंडबर्ग ने मुक्केबाज़ी को एक "फूहड़ता" क़रार दिया, "जिसे किसी भी सभ्य समाज द्वारा स्वीकार नहीं किया जाना चाहिए."<ref>लैंडबर्ग, जॉर्ज डी. "मुक्केबाजी सभ्य देशों में प्रतिबंधित कर दिया जाना चाहिए." ''जर्नल ऑफ़ द अमेरिकन मेडिकल एसोसिएशन'' . 1983, पीपी. 249-250.</ref> तभी से, ब्रिटिश,<ref>{{Cite web |url=http://www.bma.org.uk/ap.nsf/Content/BoxingPU |title=BMA.org.uk |access-date=2 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205054057/http://www.bma.org.uk/ap.nsf/Content/BoxingPU |archive-date=5 दिसंबर 2008 |url-status=dead }}</ref> कनाडाई<ref>{{Cite web |url=http://www.cma.ca/index.cfm/ci_id/3385/la_id/1.htm |title=CMA.ca |access-date=2 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311085433/https://www.cma.ca/index.cfm/ci_id/3385/la_id/1.htm |archive-date=11 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> और ऑस्ट्रेलियाई<ref>{{Cite web |url=http://www.ama.com.au/web.nsf/doc/SHED-5F7FUG |title=CMA.ca |access-date=2 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080905131720/http://www.ama.com.au/web.nsf/doc/SHED-5F7FUG |archive-date=5 सितंबर 2008 |url-status=dead }}</ref> मेडिकल एसोसियेशन भी मुक्केबाज़ी को प्रतिबंधित करने की मांग कर रहे हैं। इस प्रतिबंध के समर्थकों का तर्क है कि मुक्केबाज़ी ही एक मात्र ऐसा खेल है, जिसका लक्ष्य ही दूसरे खिलाड़ी को हानि पहुंचाना है। [[ब्रिटिश मेडिकल एसोसियेशन (British Medical Association)]] के मुक्केबाज़ी प्रवक्ता डॉक्टर बिल ओ' नील ने मुक्केबाज़ी पर बी एम ए (BMA) के प्रस्तावित प्रतिबंध का समर्थन किया है: "यह अकेला ऐसा खेल है, जिसका लक्ष्य आपके प्रतिद्वंद्वी को गंभीर चोट पहुंचाना होता है और हम यह महसूस करते हैं कि हमें अवश्य ही मुक्केबाज़ी को पूर्ण-रूप से प्रतिबंधित कर देना चाहिए."<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/87267.stm ''न्यूज़ ऑन बॉक्सिंग बैन'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202024910/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/87267.stm |date=2 दिसंबर 2010 }} बीबीसी (BBC) ऑनलाइन</ref> 2007 में, शौकिया मुक्केबाज़ों पर किये गये एक अध्ययन ने दर्शाया कि सिर पर पहने जाने वाले रक्षात्मक कवच ने मस्तिष्क को होने वाली क्षति से रक्षा नहीं की,<ref>{{cite journal| url=http://www.newscientist.com/article/mg19426023.000-amateur-boxers-suffer-brain-damage-too.html| title=Amateur boxers suffer brain damage too| month=08 May| year=2007| journal=New Scientist| issue=2602| pages=4| access-date=2 अगस्त 2010| archive-url=https://web.archive.org/web/20101228170853/http://www.newscientist.com/article/mg19426023.000-amateur-boxers-suffer-brain-damage-too.html| archive-date=28 दिसंबर 2010| url-status=live}}</ref> और एक अन्य अध्ययन ने पाया कि शौकिया मुक्केबाज़ों में मस्तिष्क की क्षति का अत्यधिक खतरा था।<ref name="amatneuro">{{cite news | first= | last= | author2= | title=Does Amateur Boxing Cause Brain Damage? | date=May 2, 2007 | publisher= | url=http://www.aan.com/press/index.cfm?fuseaction=release.view&release=470 | work=American Academy of Neurology | pages= | accessdate= | language= | archive-url=https://web.archive.org/web/20070627065134/http://www.aan.com/press/index.cfm?fuseaction=release.view&release=470 | archive-date=27 जून 2007 | url-status=dead }}</ref> 1997 में, मुक्केबाज़ी में होने वाली चोटों को रोकने के लिये अनुसंधान तथा शिक्षा के माध्यम से चिकित्सीय प्रोटोकॉल निर्मित करने के लिये अमेरिकन एसोसियेशन ऑफ प्रोफेशनल रिंगसाइड फिजिशियन्स (American Association of Professional Ringside Physicians) की स्थापना की गई।<ref>{{Cite web |url=http://www.aaprp.org/ |title=अमेरिकन एसोसिएशन ऑफ़ प्रोफेशनल रिंगसाइड फिज़िशियंस |access-date=2 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100211135806/http://www.aaprp.org/ |archive-date=11 फ़रवरी 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>हौज़र, थॉमस. [http://www.secondsout.com/usa/colhauser.cfm?ccs=208&amp;cs=15463 "मेडिकल इशुस एण्ड द एएपीआरपी"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080210010515/http://www.secondsout.com/usa/colhauser.cfm?ccs=208&cs=15463 |date=10 फ़रवरी 2008 }} SecondsOut.com, 25 नवम्बर 2007 को पुनःप्राप्त</ref> [[नॉर्वे]], [[आइसलैण्ड]], [[क्यूबा]], [[ईरान]] और [[उत्तरी कोरिया]] में व्यावसायिक मुक्केबज़ी प्रतिबंधित है। अभी हाल{{when}} तक यह [[स्वीडन]] में प्रतिबंधित थी, जब प्रतिबंध तो हटा लिया गया, लेकिन कड़ी शर्तें, जिनमें मुकाबलों के लिये तीन-मिनट के चार चक्र रखने सहित, लाद दी गईं{{Fact|date=May 2007}}. == मुक्केबाज़ी के हॉल ऑफ फेम == मुक्केबाज़ी के खेल के दो अंतर्राष्ट्रीय तौर पर स्वीकृत बॉक्सिंग हॉल ऑफ फेम हैं; [[इंटरनैशनल बॉक्सिंग हॉल ऑफ फेम (International Boxing Hall of Fame) (आईबीएचओएफ) (IBHOF)]] और [[वर्ल्ड बॉक्सिंग हॉल ऑफ फेम (World Boxing Hall of Fame) (डब्ल्यूबीएचएफ़) (WBHF)]], जिनमें से आई ओ बी एच एफ (IOBHF) अधिक व्यापक रूप से मान्य बॉक्सिंग हॉल ऑफ फेम है। डब्ल्यू बी एच एफ (WBHF) की स्थापना 1980 में [[एवरेट एल. सैण्डर्स]] के द्वारा की गई थी। अपने जन्म से ही डब्ल्यू बी एच एफ (WBHF) का कभी भी कोई स्थायी कार्यालय या संग्रहालय नहीं रहा है, जिसके कारण अधिक हालिया आई बी एच हो एफ (IBHOF) को ज्यादा लोकप्रियता और सम्मान प्राप्त करने का मौका मिला है। डब्ल्यू बी एच एफ (WBHF) के उल्लेखनीय नामों में [[रिकार्डो "फिनिटो" लोपेज़]], [[गैब्रियल "फ्लैश" एलोरेड]], [[माइकल कार्बाजल]], [[खाओसाई गैलेक्सी]], [[हेनरी आर्मस्ट्रॉन्ग]], [[जैक जॉनसन]], [[रॉबर्टो ड्युरान]], [[जॉर्ज फोरमैन]], [[कैफेरिनो गार्शिया]] और [[सैल्वाडोर सांचेज़]] शामिल हैं। मुक्केबाज़ी का अंतर्राष्ट्रीय हॉल ऑफ फेम 1982 में एक अमरीकी कस्बे द्वारा दो स्थानीय नायकों के लिये आयोजित एक सम्मान समारोह से प्रेरित था। यह नगर, [[कैनेस्टोटा, न्यूयॉर्क]] (जो न्यूयॉर्क स्टेट थ्रूवे से हो्कर सिरेक्यूज़ के पूर्व में लगभग {{convert|15|mi|km}} की दूरी पर स्थित है), ने [[वेल्टरवेट]]/[[मिडिलवेट]] के पूर्व विश्व-विजेता [[कार्मेन बैसिलियो]] और उनके भतीजे, पूर्व विश्व हेवीवेट विजेता [[बिली बैक्कस]] को सम्मानित किया। कैनेस्टोटा के लोगों ने इस सम्मान समारोह के लिये धन एकत्र किया, जिससे उल्लेखनीय मुक्केबाज़ों के लिये एक आधिकारिक, वार्षिक हॉल ऑफ फेम बनाने के विचार की प्रेरणा मिली। 1989 में कैनेस्टोटा में [[इंटरनैशनल बॉक्सिंग हॉल ऑफ फेम]] का उदघाटन हुआ। 1990 में इसमें शामिल होने वाले सबसे पहले मुक्केबाज़ों में जैक जॉन्सन, [[बेनी लियोनार्ड]], जैक डेम्पसी, हेनरी आर्मस्ट्रॉन्ग, [[शुगर रे रॉबिन्सन]], [[आर्ची मूर]] और मुहम्मद अली शामिल थे। विश्व-स्तर की अन्य शख्सियतों में रॉबर्टो "मैनोस डे पीड्रा" ड्युरान, [[रिकार्डो लोपेज़]], [[गैब्रियल "फ्लैश" एलॉर्ड]], [[वाइसेंटे साल्दिवर]], इस्माएल लैग्युना, युस्बियो पेड्रोज़ा, कार्लोस मॉन्ज़ॉन, अज़ुमाह नेल्सन, रॉकी मार्सियानो, पाइपिनो क्युवास और [[केन बुकानन]] शामिल हैं। प्रतिवर्ष जून में चार-दिनों के एक आयोजन के भाग के रूप में हॉल ऑफ फेम में प्रवेश का कार्यक्रम आयोजित किया जाता है। प्रवेश सप्ताहांत के लिये कैनेस्टोटा आने वाले प्रशंसकों के लिये अनेक कार्यक्रम आयोजित किये जाते हैं, जिनमें हस्ताक्षर सत्र, मुक्केबाज़ी के प्रदर्शन, पूर्व तथा वर्तमान प्रवेशधारियों को प्रदर्शित करने वाली एक परेड और स्वतः प्रवेश आयोजन शामिल हैं। == संचालन व अनुमोदन निकाय == [[चित्र:BoxChamps.png|thumb|upright|250px|1920 से चैंपियंस की सबसे महत्वपूर्ण संघों के हैवीवेट मुक्केबाजी के साथ]] {| class="wikitable" !संचालन निकाय !वेबसाइट |- | [[ब्रिटिश बॉक्सिंग बोर्ड ऑफ कण्ट्रोल (British Boxing Board of Control)]] (बीबीबीऑफसी) (BBBofC) | https://web.archive.org/web/20100815010940/http://www.bbbofc.com/ |- | [[नेवादा स्टेट एथलेटिक कमीशन (Nevada State Athletic Commission)]] | https://web.archive.org/web/20110612063553/http://boxing.nv.gov/ |- | [[अमेरिकन एसोसियेशन ऑफ प्रोफेशनल रिंगसाइड फिज़िशियन्स (Amrican Association of Professional Ringside Physicians)]](एएपीआरपी) (AAPRP) | https://web.archive.org/web/20100211135806/http://www.aaprp.org/ |- | [[यूरोपियन बॉक्सिंग यूनियन]] | https://web.archive.org/web/20100210224858/http://www.boxebu.com/ |- !अनुमोदन संस्था !वेबसाइट |- | [[वर्ल्ड बॉक्सिंग एसोसियेशन (World Boxing Association)]] (डब्ल्यू.बी.ए.) (W.B.A.) | https://web.archive.org/web/20160313025600/http://www.wbaonline.com/ |- | [[वर्ल्ड बॉक्सिंग काउंसिल (world Boxing Council)]] (डब्ल्यू.बी.सी.) (W.B.C.) | https://web.archive.org/web/20130207073522/http://wbcboxing.com/ |- | [[इंटरनैशनल बॉक्सिंग फेडरेशन (International Boxing Federation)]](आई.बी.एफ़.) (I.B.F.) | https://web.archive.org/web/20130116074300/http://ibf-usba-boxing.com/ |- | [[वर्ल्ड बॉक्सिंग ओर्गनाइज़ेशन (World Boxing Organization)]](डब्ल्यू.बी.ओ.) (W.B.O.) | https://web.archive.org/web/19991002054847/http://www.wbo-int.com/ |- | [[वर्ल्ड प्रोफेशनल बॉक्सिंग फेडरेशन (World Professional Boxing Federation)]](डब्ल्यू.पी.बी.एफ़.) (W.P.B.F.) | https://web.archive.org/web/20130727120006/http://www.wpbf-usbc.org/ |} == इन्हें भी देखें == {{wikiquote}} {{commons|Boxing}} * [[स्वचालित मुक्केबाजी स्कोरिंग प्रणाली]] * [[ग्रीष्मकालीन ओलंपिक में मुक्केबाजी]] * [[मुक्केबाजी प्रशिक्षण]] * [[मुक्केबाजी वजन]] * [[हेलमेट मुक्केबाजी]] * [[मौजूदा विश्व चैंपियन मुक्केबाजी की सूची]] * [[महिला मुक्केबाजों की सूची]] * [[मुक्केबाजी के ट्रिपल चैंपियंस की सूची]] * [[एनसीएए (NCAA) मुक्केबाजी चैम्पियनशिप]] * [[पर्स बोली]] * [[व्हाइट कॉलर मुक्केबाजी]] * [[महिला की मुक्केबाजी]] * [[अमेरिका अंतः मुक्केबाजी चैंपियन]] == नोट्स == {{Reflist|2}} == सन्दर्भ == * ''एक्सीडेंट्स टेक लाइव्स ऑफ यंग ऐल्यूम्नी'' (जुलाई/अगस्ट 2005). ''[[इलिनोइस ऐल्यूम्नी]],'' '''18''' (1), 47. * [https://web.archive.org/web/20151003181944/http://thepugilists.com/ बीटिंग द हेक औट्टा दियर इंस्ट्रुमेंट्स] * [https://web.archive.org/web/20100921091037/http://ejmas.com/jcs/jcsart_svinth_a_0700.htm रोशनी के तहत मौत: द मैनुअल वेलाज़क्वेज बॉक्सिंग फैटालिटी कलेक्शन] * फ्लेइस्चर, नेट, सैम एंड्रे, निगेल कोलिन्स, डैन राफेल (2002). ''ऐन इलस्ट्रेटेड हिस्ट्री ऑफ़ बॉक्सिंग'' . सीटाडेल प्रेस. ISBN 0-8065-2201-1 * फॉक्स, जेम्स ए. (2001). ''बॉक्सिंग'' . स्टीवर्ट, टबोरी और चैंग. ISBN 1-58479-133-0 * [https://web.archive.org/web/20101230002031/http://ahfaa.org/1747.htm गॉडफ्रे, जॉन ''ट्रिटीज़ अपॉन द युस्फुल साइंस ऑफ़ डिफेन्स से "बॉक्सिंग"'', 1747] * गन एम, ऑरमरोड डी. द लिगालिटी ऑफ़ बॉक्सिंग. कानूनी अध्ययन. 1995;15:181. * हल्बर्ट, क्रिस्टी (2003). ''द अल्टीमेट बॉक्सर: अंडरस्टैंडिंग द सपोर्ट एण्ड स्किल्स ऑफ़ बॉक्सिंग'' . प्रभाव सेमिनार, इंक. ISBN 0-9630968-5-0 * हैटमेकर, मार्क (2004). ''बॉक्सिंग मेस्ट्री: एडवान्स्ड टेक्नीक, टैकटिक्स एण्ड स्ट्रैटेजिस फ्रॉम द स्वीट साइंस'' . ट्रैक्स प्रकाशन. ISBN 1-884654-21-5 * मैकइवैने, ह्यूग (2001). ''द हार्डडेस्ट गेम: मैकइवैने ऑन बॉक्सिंग'' . मैकग्रॉ-हिल. ISBN 0-658-02154-0 * म्येलर, पैट्रिक (1997). ''[[A Century of Boxing Greats: Inside the Ring with the Hundred Best Boxers]]'' [68]. रॉब्सन किताबें (ब्रिटेन) / पार्कवेस्ट प्रकाशन (अमेरिका). ISBN 1-86105-258-8. * [http://www.thelasersshadow.com/Books/ma/Science%20of%20Self%20Defence%20%281867%29%20-%20Edmund%20Price.pdf मूल्य, एडमुंड ''द साइंस ऑफ़ सेल्फ डिफेन्स: ए ट्रिटीज़ ऑन स्पेय्रिंग एण्ड रेसलिंग'', 1867] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220410201537/http://www.thelasersshadow.com/Books/ma/Science%20of%20Self%20Defence%20%281867%29%20-%20Edmund%20Price.pdf |date=10 अप्रैल 2022 }} * [[रॉबर्ट अनासी]] (2003). ''द ग्लोव्ज़: ए बॉक्सिंग क्रॉनिकल'' . नॉर्थ पॉइंट प्रेस. आईएसबीएन (ISBN) 0-86547-652-7 * स्चल्बर्ग, बड (2007). ''रिंगसाइड: ए ट्रेज़री ऑफ़ बॉक्सिंग रिपोर्टटेज'' . इवान आर. डी. आईएसबीएन (ISBN) 1-56663-749-X * सिल्वरमैन, जेफ (2004). ''द ग्रेटेस्ट बॉक्सिंग स्टोरीज़ एवर टोल्ड: थर्टी-सिक्स इनक्रेडिबल टेल्स फ्रॉम द रिंग'' . द ल्योंस प्रेस. आईएसबीएन (ISBN) 1-59228-479-5 * [https://web.archive.org/web/20100801103215/http://www.saddoboxing.com/learn.html स्कैली, जॉन ''लर्न टू बॉक्स विथ द आइसमैन'' ] * अमेरिका एमेच्योर मुक्केबाजी इंक (1994). ''कोचिंग ओलिंपिक स्टाइल बॉक्सिंग'' . कूपर पब समूह. 1-884-12525-5 * अ पिक्टोरल हिस्ट्री ऑफ़ बॉक्सिंग, सैम एंड्रे एण्ड नैट फ़्लेइस्चर, हैमल्यें, 1988, ISBN 0-600-50288-0 {{refend}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20100303082353/http://www.youtube.com/user/RareBoxing लड़ाई का एक व्यापक संग्रह 1894-1970] * [https://web.archive.org/web/20100323032059/http://www.ken-buchanan.com/ केन बुकानन - लाइटवेट चैम्पियन ऑफ़ द वर्ल्ड] - एटीजी बॉक्सर द्वारा फुल बॉक्सिंग फाइट्स * [https://web.archive.org/web/20100722090843/http://boxingcommunity.org/ BoxingCommunity.org] - लास्टेस बॉक्सिंग न्यूज़, बॉक्सिंग न्यूज़, बॉक्सिंग विडियोस, फाईट शेड्यूल {{Martial arts}} {{World boxing champions}} {{Olympic sports}} [[श्रेणी:मुक्केबाज़ी]] [[श्रेणी:युद्ध खेल]] [[श्रेणी:यूरोपीय मार्शल आर्ट]] [[श्रेणी:व्यक्तिगत खेल]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] [[श्रेणी:ओलम्पिक क्रीडाएँ]] d70g8f160cdz690vbm48rsqp7f8ly5t नारायणीयम् 0 215937 6555656 5329543 2026-05-23T18:04:59Z अनुनाद सिंह 1634 /* बाहरी कड़ियाँ */ 6555656 wikitext text/x-wiki '''नारायणीयम्''' मध्ययुगीन [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] ग्रन्थ है। इसके रचयिता [[केरल]] में जन्मे भक्तकवि [[मेल्पत्तूर नारायण भट्टतिरि|नारायण भट्टतिरि]] हैं जिन्होने सोलहवीं शती में इस ग्रन्थ की रचना की। यह काव्य [[भागवत पुराण]] का सार है। इसमें लगभग १८ हजार श्लोक हैं जो [[कृष्ण|भगवान कृष्ण]] की अराधना के लिये हैं। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://sa.wikisource.org/wiki/नारायणीयम् नारायणीयम्] (संस्कृत विकिस्रोत) * [https://web.archive.org/web/20131031061413/http://narayaneeyam-firststep.org/indexh.html '''नारायणीयम्'''] (हिन्दी अर्थ सहित) * [https://web.archive.org/web/20101111023040/http://sanskritdocuments.org/sites/completenarayaneeyam/index.htm Complete Narayaneeyam - All 1036 verses of Narayaneeyam in font-independent Sanskrit text, with audio] * [https://web.archive.org/web/20100921015705/http://cyberkerala.com/guruvayoor/narayaneeyam.htm Narayaneeyam] * [https://web.archive.org/web/20121111202703/http://archive.org/search.php?query=narayaneeyam%20goli Srimad Narayaneeyam Audio with telugu meaning] * [http://www.oocities.com/tvnswamy/narayaneeyam.html Narayanneyam for the young] * [https://web.archive.org/web/20120505005213/http://completenarayaneeyam.twobelugas.net/ Complete Narayaneeyam is also available here ] * [http://www.oocities.com/profvk/gohitvip/79.html Advaita Bhakti through contemplative practice of Narayaneeyam]{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20181229031054/http://narayaneeyam.com/ Commentary on Narayaneeyam] * [https://web.archive.org/web/20120223220937/http://narayaneeyam.net/ Narayaneeya Satsang Samiti] * [https://web.archive.org/web/20131005102625/http://www.narayaneeyam-firststep.org/ Narayaneeyam - First Step (Narayaneeyam shlokas in anvaya form with word meanings and simple explanation)] * [https://web.archive.org/web/20100713212335/http://sites.google.com/a/bhashanarayaneyam.com/balendu/home/neyttiri Narayaneeyam in Malayalam] [[श्रेणी:संस्कृत ग्रन्थ]] [[श्रेणी:हिन्दू ग्रन्थ]] {{Book-stub}} 18khwo9nbsq999vtw3dv6otkosdqx2m 6555657 6555656 2026-05-23T18:06:48Z अनुनाद सिंह 1634 6555657 wikitext text/x-wiki '''नारायणीयम्''' मध्ययुगीन [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] ग्रन्थ है। इसके रचयिता [[केरल]] में जन्मे भक्तकवि [[मेल्पत्तूर नारायण भट्टतिरि|नारायण भट्टतिरि]] हैं जिन्होने सोलहवीं शती में इस ग्रन्थ की रचना की। यह काव्य [[भागवत पुराण]] का सार है। यह [[कृष्ण|भगवान कृष्ण]] की अराधना के लिये है। इसमें लगभग १८ हजार श्लोक हैं जो १०० दशकम् में विभक्त हैं। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://sa.wikisource.org/wiki/नारायणीयम् नारायणीयम्] (संस्कृत विकिस्रोत) * [https://web.archive.org/web/20131031061413/http://narayaneeyam-firststep.org/indexh.html '''नारायणीयम्'''] (हिन्दी अर्थ सहित) * [https://web.archive.org/web/20101111023040/http://sanskritdocuments.org/sites/completenarayaneeyam/index.htm Complete Narayaneeyam - All 1036 verses of Narayaneeyam in font-independent Sanskrit text, with audio] * [https://web.archive.org/web/20100921015705/http://cyberkerala.com/guruvayoor/narayaneeyam.htm Narayaneeyam] * [https://web.archive.org/web/20121111202703/http://archive.org/search.php?query=narayaneeyam%20goli Srimad Narayaneeyam Audio with telugu meaning] * [http://www.oocities.com/tvnswamy/narayaneeyam.html Narayanneyam for the young] * [https://web.archive.org/web/20120505005213/http://completenarayaneeyam.twobelugas.net/ Complete Narayaneeyam is also available here ] * [http://www.oocities.com/profvk/gohitvip/79.html Advaita Bhakti through contemplative practice of Narayaneeyam]{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20181229031054/http://narayaneeyam.com/ Commentary on Narayaneeyam] * [https://web.archive.org/web/20120223220937/http://narayaneeyam.net/ Narayaneeya Satsang Samiti] * [https://web.archive.org/web/20131005102625/http://www.narayaneeyam-firststep.org/ Narayaneeyam - First Step (Narayaneeyam shlokas in anvaya form with word meanings and simple explanation)] * [https://web.archive.org/web/20100713212335/http://sites.google.com/a/bhashanarayaneyam.com/balendu/home/neyttiri Narayaneeyam in Malayalam] [[श्रेणी:संस्कृत ग्रन्थ]] [[श्रेणी:हिन्दू ग्रन्थ]] {{Book-stub}} ldzy2t3l87dhit3rd377nz9p2b3dfwn खाड़ी युद्ध 0 217446 6555827 6545994 2026-05-24T08:36:15Z The Sorter 845290 6555827 wikitext text/x-wiki {{About|1990-1991 में युद्ध|उस नाम के अन्य युद्ध|खाड़ी युद्ध (बहुविकल्पी)}} {{विकिफ़ाइ|date=मई 2018}} {{सफ़ाई|reason=गैर हिदी में है |date=मई 2018}} {{FixBunching|beg}} {{Infobox Military Conflict |conflict=फ़ारसी खाड़ी युद्ध |image= [[File:Gulf War Photobox.jpg|border|300px]] |caption=ऊपर से दक्षिणावर्त दिशा में: यूएसएएफ विमान कुवैती तेल के जलते हुए कुओं के ऊपर उड़ान भरते ; ऑपरेशन ग्रानबाय में ब्रिटिश सैनिक; लॉकहीड एसी -130 से कैमरा दृश्य; मौत का [राजमार्ग; M728 लड़ाकू इंजीनियर यान। |date= 2 अगस्त 1990 - 28 फ़रवरी 1991 (ऑपरेशन डेजर्ट स्टॉर्म आधिकारिक तौर पर 30 नवम्बर 1995 को समाप्त)<ref>{{cite web |url=http://www.historyorb.com/events/november/30 |title=Historical Events on 30th November |publisher=Historyorb.com |date= |accessdate=18 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100118093348/http://www.historyorb.com/events/november/30 |archive-date=18 जनवरी 2010 |url-status=live }}</ref> |place=[[इराक]], [[कुवैत]], [[सऊदी अरब]] |result=खाड़ी युद्ध के गठबंधन की जीत। * इराक के खिलाफ प्रतिबंधों का अधिरोपण। *कुवैत से इराकी आक्रमण बल का हटाना। * भारी इराकी हताहत और इराक और कुवैत के बुनियादी ढांचे का विनाश। |combatant1='''खाड़ी युद्ध का गठबंधन (गठबंधन सेना)''' {{flag | कुवैत}} <br /> {{flag| संयुक्त राज्य अमेरिका}} <br /> {{flag| सऊदी अरब}} <br /> {{flag| ब्रिटेन}} <br /> {{flag| मिस्र}} <br /> {{flag| संयुक्त अरब अमीरात}} <br /> {{flag| फ्रांस}} <br /> {{flag| सीरिया}} <br /> {{flag| मोरक्को}} <br /> {{flag| कतर}} <br /> {{flag| ओमान}} <br /> {{flag| पाकिस्तान}} <br /> {{flag| कनाडा}} <br /> {{flag| अर्जेंटीना}} <br /> {{flag| स्पेन}} <br /> भारत ''खाड़ी युद्ध का गठबंधन'' और अन्य |combatant2=[[चित्र:Flag of Iraq (1963-1991).svg|22px]] '''[[इराक]]'''<!-- Iraq had this flag in 1990, see [[Flag of Iraq]] (historical section), the current flag was introduced in 1991, by which time the Gulf War had already started --><br /> |commander1={{flagicon|कुवैत}} जाबेर अल अहमद अल जाबेर अल सबाह <br />{{flagicon|संयुक्त राज्य अमेरिका}} [[जॉर्ज एच. डब्ल्यू. बुश]]<br />{{flagicon|संयुक्त राज्य अमेरिका}} [[नॉर्मन श्वार्जकोफ]]<br />{{flagicon|संयुक्त राज्य अमेरिका}} [[कॉलिन पॉवेल]]<br />{{flagicon|संयुक्त राज्य अमेरिका}} [[केल्विन वालर]]<br />{{flagicon|सऊदी अरब}} [[राजा फहद|सऊदी अरब के फहद]]<br />{{flagicon|सऊदी अरब}} [[सऊदी अरब के अब्दुल्ला|राजकुमार अब्दुल्ला]]<br />{{flagicon|सऊदी अरब}} [[सुल्तान, सऊदी अरब क्राउन राजकुमार|प्रिंस सुल्तान]]<br />{{flagicon|सऊदी अरब}} [[तुर्की बिन फैसल अल सऊद|तुर्की अल फैसल]]<br />{{flagicon|सऊदी अरब}} [[सालेह अल मुहया]]<br />{{flagicon|सऊदी अरब}} [[खालिद बिन सुल्तान]]<ref>''Gulf War, the Sandhurst-trained Prince Khaled bin Sultan al-Saud was co commander with General Norman Schwarzkopf'' [http://www.casi.org.uk/discuss/2002/msg01184.html www.casi.org.uk/discuss] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303195039/http://www.casi.org.uk/discuss/2002/msg01184.html |date=3 मार्च 2016 }}</ref><ref>''General Khaled was Co-Commander, with U.S. General Norman Schwarzkopf, of the allied coalition that liberated Kuwait'' [http://www.thefreelibrary.com/FEATURE+Gulf+War+commander+signs+publishing+agreement+with...-a016226901 www.thefreelibrary.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430043714/http://www.thefreelibrary.com/FEATURE+Gulf+War+commander+signs+publishing+agreement+with...-a016226901 |date=30 अप्रैल 2011 }}</ref> <br />{{flagicon|ब्रिटेन}} [[जॉन मेजर]]<br />{{flagicon|ब्रिटेन}} [[पैट्रिक हाइन]]<br />{{flagicon|ब्रिटेन}} [[एंड्रयू विल्सन (आरएएफ अधिकारी)|एंड्रयू विल्सन]]<br />{{flagicon|ब्रिटेन}} [[पीटर डे ला बिल्लिएरे]]<br />{{flagicon|ब्रिटेन}} [[जॉन चप्पले]]<br />{{flagicon|फ्रांस}} [[माइकल रोकुएजोफ्फ्रे]]<br />{{flagicon|मिस्र}} [[मोहम्मद हुसैन तंतावी]]<br />{{flagicon|सीरिया}} [[मुस्तफा तलास]]<br />{{flagicon|कतर}} [[हमद बिन खलीफा अल थानी]]<br />{{flagicon|पाकिस्तान}} [[मिर्जा असलम बेग]] |commander2={{flag icon|इराक|1991}} '''[[सद्दाम हुसैन]]'''<br /> {{flagicon|इराक|1991}} [[अली हसन अल माजिद]]<br />{{flagicon|इराक|1991}} [[सलाह आबोउद महमूद]] |strength1=959,600<ref>Gulf War Coalition Forces (Latest available) by country [http://www.nationmaster.com/graph/mil_gul_war_coa_for-military-gulf-war-coalition-forces www.nationmaster.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105011128/http://www.nationmaster.com/graph/mil_gul_war_coa_for-military-gulf-war-coalition-forces |date=5 नवंबर 2013 }}</ref> <br /> 1,820 [[Fighter aircraft]] and [[attack aircraft]] (1,376 American, 175 Saudi, 69 British, 42 French, 24 Canadian, 8 Italian) <br /> 3,318 [[tanks]] (mainly [[M1 Abrams]](U.S.), [[Challenger 1]](UK), [[M60 Patton|M60]](U.S.)) <br /> 8 [[aircraft carrier]]s <br /> 2 [[battleship]]s <br /> 20 [[cruiser]]s <br /> 20 [[destroyer]]s <br /> 5 [[submarine]]s<ref name="autogenerated3">Geoffrey Regan, p.214</ref> |strength2=545,000 (100,000 in Kuwait)+ <br /> 649 fighters <br /> 4,500 tanks (Chinese Type-59s, Type-69s, & self produced T-55 T-62, about 200 Soviet Union [[T-72]]M's [[Asad Babil]])<ref name="autogenerated3" /> |casualties1=Between 240-392 killed (not including the invasion of Kuwait)<ref>2010 World Almanac and Book of Facts, Pg. 176, Published 2009, Published by World Almanac Books; ISBN 1-60057-105-0</ref><br />776 wounded<ref name="ca.encarta.msn.com">{{cite web|title=Persian Gulf War - MSN Encarta <!-- BOT GENERATED TITLE -->|url=http://ca.encarta.msn.com/encyclopedia_761551555_2/Arabian_Gulf_War.html|work=|archiveurl=https://www.webcitation.org/5kwqMXGNZ?url=http://ca.encarta.msn.com/encyclopedia_761551555_2/Persian_Gulf_War.html|archivedate=1 नवंबर 2009|url-status=dead|access-date=21 सितंबर 2010}}</ref><br /> |casualties2=20,000-35,000 casualties<ref name="ca.encarta.msn.com"/><br /> |casualties3='''Kuwaiti civilian deaths:'''<br /> Over 1,000 Kuwaiti civilians estimated killed during the Iraqi occupation in addition to 300,000 mADE refugees.<ref name=useofterrorkuwait>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050124091425/http://www.jafi.org.il/education/actual/iraq/3.html |archivedate=24 जनवरी 2005 |url=http://www.jafi.org.il/education/actual/iraq/3.html |title=The Use of Terror during Iraq’s invasion of Kuwait |accessdate=22 जून 2010 |publisher=The Jewish Agency for Israel |url-status=dead }}</ref><br /> '''Iraqi civilian deaths:'''<br />About 3,664 Iraqi civilians killed.<ref name=Wagesofwar>{{cite web |url=http://www.comw.org/pda/0310rm8ap2.html#1.%20Iraqi%20civilian%20fatalities%20in%20the%201991%20Gulf |title=The Wages of War: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 2003 Conflict |accessdate=9 मई 2009 |publisher=Project on Defense Alternatives |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104222225/http://www.comw.org/pda/0310rm8ap2.html#1.%20Iraqi%20civilian%20fatalities%20in%20the%201991%20Gulf |archive-date=4 जनवरी 2016 |url-status=live }}</ref><br /><br /> '''Other civilian deaths:'''<br />2 Israeli civilians killed, 230 injured<ref name="publicpolicy.umd.edu"/><br /> 1 Saudi civilian killed, 65 injured<ref name="iraqwatch.org"/><br /> }} {{FixBunching|mid}} {{FixBunching|mid}} {{Campaignbox Gulf War}} {{FixBunching|end}} '''खाड़ी युद्ध''' (जिसे '''प्रथम खाड़ी युद्ध''' के रूप में भी जाना जाता है) (2 अगस्त 1990 - 28 फ़रवरी 1991) [[संयुक्त राज्य]] के नेतृत्व में चौंतीस राष्ट्रों से [[संयुक्त राष्ट्र]] के अधिकृत [[गठबंधन बल]] [[इराक़]] के खिलाफ छेड़ा गया युद्ध था, इस युद्ध का उद्देश्य 2 अगस्त 1990 को हुए [[आक्रमण और अनुबंध]] के बाद इराकी बलों को [[कुवैत]] से बाहर निकालना था। इस युद्ध को (इराकी नेता [[सद्दाम हुसैन]] के द्वारा) '''[[सभी युद्धों की मां]]''' भी कहा गया है<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/17/newsid_2530000/2530375.stm |title=BBC ON THIS DAY &#124; 17 &#124; 1991: 'Mother of all Battles' begins |publisher=बीबीसी न्यूज़ |accessdate=18 मार्च 2010 |date=17 जनवरी 1991 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080101095702/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/17/newsid_2530000/2530375.stm |archive-date=1 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref> और इसे सैन्य अनुक्रिया द्वारा सामान्यतया '''डेजर्ट स्टॉर्म'''<ref>[11] ^ http://ehistory.osu.edu/world/WarView.Cfm?WID=41 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702212005/http://ehistory.osu.edu/world/WarView.Cfm?WID=41 |date=2 जुलाई 2010 }}</ref>, या [[इराक़ युद्ध]] के नाम से भी जाना जाता है।<ref name="FrontlineCron">{{cite web |url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/cron/ |title=Frontline Chronology |accessdate=20 मार्च 2007 |format=PDF |publisher=Public Broadcasting Service |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011234650/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/cron/ |archive-date=11 अक्तूबर 2007 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite document |publisher=CNN |date=16 जनवरी 2001 |title=Tenth anniversary of the Gulf War: A look back |url=http://archives.cnn.com/2001/US/01/16/gulf.anniversary/index.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/19960101/http://archives.cnn.com/2001/US/01/16/gulf.anniversary/index.html |archivedate=1 जनवरी 1996 |postscript=<!--None--> |access-date=21 सितंबर 2010 }}</ref><ref name="cfr.org">{{cite web |author=Kenneth Estes |url=http://www.cfr.org/publication/13865/isn.html |title=ISN: The Second Gulf War (1990-1991) - Council on Foreign Relations |publisher=Cfr.org |date= |accessdate=18 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110102171502/http://www.cfr.org/publication/13865/isn.html |archive-date=2 जनवरी 2011 |url-status=dead }}</ref> [[इराकी सैन्य बलों]] के द्वारा [[कुवैत का आक्रमण]] जो 2 अगस्त 1990 को शुरू हुआ, इसकी अंतर्राष्ट्रीय निंदा की गयी और [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद]] के सदस्यों के द्वारा इराक के खिलाफ तत्काल [[आर्थिक प्रतिबन्ध]] लागू किया गया। अमेरिकी राष्ट्रपति [[जॉर्ज एच डब्ल्यू बुश]] ने सऊदी अरब के लिए अमेरिकी बलों को नियुक्त किया और अन्य देशों से उनके सैन्य बलों को इस स्थान पर भेजने का आग्रह किया। कई राष्ट्र [[खाड़ी युद्ध के गठबंधन]] में शामिल हो गए। गठबंधन में सैन्य बलों का बहुमत [[संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[सऊदी अरब]], [[संयुक्त राष्ट्र]] और [[इजिप्ट]] से प्राप्त हुआ, ये इसी क्रम में अग्रणी योगदानकर्ता देश थे। लगभग US$60 बिलियन लागत के US$40 बिलियन का भुगतान सऊदी अरब के द्वारा किया गया।<ref>{{cite book |last1=Peters |first1=John E |last2=Deshong |first2=Howard |title=Out of Area or Out of Reach? European Military Support for Operations in Southwest Asia |url=http://www.rand.org/pubs/monograph_reports/2007/MR629.pdf |year=1995 |publisher=RAND |isbn=0833023292 |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005065321/http://www.rand.org/pubs/monograph_reports/2007/MR629.pdf |archive-date=5 अक्तूबर 2012 |url-status=dead }}{{page number}}</ref> इराकी सैन्य दलों को कुवैत से निकालने का प्रारंभिक संघर्ष 17 जनवरी 1991 को एक हवाई बमबारी के साथ शुरू हुआ। इसके बाद 23 फ़रवरी को एक जमीनी आक्रमण किया गया। यह गठबंधन बलों के लिए एक निर्णायक जीत थी, जिसने कुवैत को मुक्त कर दिया और इराकी क्षेत्र में उन्नत कर दिया। गठबंधन ने अपने अडवांस को रोक लिया और जमीनी अभियान के शुरू होने के 100 घंटे बाद संघर्ष विराम (सीज़-फायर) की घोषणा की। हवाई और जमीनी युद्ध इराक, कुवैत और [[सऊदी अरब]] की सीमा के क्षेत्रों तक सीमित था। हालांकि, इराक ने सऊदी अरब में गठबंधन सैन्य लक्ष्य के खिलाफ [[मिसाइलें]] छोड़ीं. == उत्पत्ति == {{See|इराक-संयुक्त राज्य संबंध}} अधिकांश [[शीत युद्ध]] के दौरान, इराक [[सोवियत संघ]] का एक सहयोगी बना रहा और इसके और संयुक्त राज्य अमेरिका के बीच एक घर्षण का इतिहास था। अमेरिका [[फिलीस्तीनी]]-[[इजरायल]] राजनीति पर इराक की स्थिति से सम्बन्ध रखता था और इजरायल और [[इजिप्ट]] के बीच शांति की प्रकृति की अस्वीकृति से सम्बन्ध रखता था। संयुक्त राज्य अमेरिका को भिन्न [[अरब]] और [[फिलिस्तीनी सैन्य]] समूहों जैसे [[अबू निदाल]] के लिए इराकी समर्थन पसंद नहीं था, जिसके कारण यह 29 दिसम्बर 1979 को [[अंतर्राष्ट्रीय आतंकवाद के प्रायोजक राज्यों की विकासशील अमेरिकी सूची]] में शामिल हो गया। [[ईरान]] के आक्रमण के बाद संयुक्त राज्य अधिकारिक रूप से तटस्थ बना रहा, यह आक्रमण [[ईरान-इराक युद्ध]] में बदल गया, हालांकि इसने गुप्त रूप से इराक की सहायता की। मार्च 1982 में, हालांकि, ईरान ने एक सफल [[विरोधपूर्ण आक्रमण]] करना शुरू किया- जिसे [[ऑपरेशन निर्विवाद विजय]] कहा गया और संयुक्त राज्य ने [[इराक के लिए समर्थन को बढ़ा दिया]] ताकि ईरान आत्मसमर्पण के लिए दबाव ना डाल सके। इराक के साथ पूरी तरह से राजनयिक संबंधों को खोलन के लिए एक संयुक्त राज्य अमेरिकी बोली में, देश को [[आतंकवाद के प्रायोजक राज्यों]] की संयुक्त राज्य की सूची से हटा दिया गया। प्रत्यक्ष तौर पर यह क्षेत्र के रिकॉर्ड में सुधार की वजह से था, हालांकि संयुक्त राज्य के पूर्व सहायक रक्षा सचिव नोएल कोच ने बाद में कहा "[[आतंकवाद]] में निरंतर भागीदारी (इराकियों की) के बारे में किसी को कोई संदेह नहीं है।...... इसका वास्तविक कारण था ईरान के खिलाफ युद्ध में सफलता हासिल करने में उनकी मदद करना."<ref name="Borer">{{cite web |url=http://www.army.mil/professionalwriting/volumes/volume1/july_2003/7_03_2v2.html |title=Inverse Engagement: Lessons from U.S.-Iraq Relations, 1982–1990 |accessdate=12 अक्टूबर 2006 |author=Douglas A. Borer |year=2003 |work=U.S. Army Professional Writing Collection |publisher=U.S. Army |archive-url=https://web.archive.org/web/20061011195656/http://www.army.mil/professionalwriting/volumes/volume1/july_2003/7_03_2v2.html |archive-date=11 अक्तूबर 2006 |url-status=live }}</ref> युद्ध में इराक की नयी सफलता के साथ और जुलाई में ईरान की शांति की पुनः पेशकश के बाद, [[इराक को हथियारों की बिक्री]] 1982 में रिकॉर्ड तोड़ कर बढ़ गयी। हालांकि, एक बाधा किसी भी संभावित अमेरिकी-इराकी सम्बन्ध में बनी रही-अबू निदाल ने [[बग़दाद]] में अधिकारिक समर्थन के साथ काम करना जारी रखा। जब इराकी राष्ट्रपति सद्दाम हुसैन ने नवम्बर 1983 में संयुक्त राज्य के अनुरोध पर समूह को [[सीरिया]] के लिए निष्कासित कर दिया, [[रीगन प्रशासन]] ने [[डोनाल्ड रम्सफेल्ड]] को सम्बन्ध बनाने के लिए एक विशेष दूत के रूप में राष्ट्रपति हुसैन से मिलने के लिए भेजा. === कुवैत के साथ तनाव === {{मुख्य|कुवैत पर आक्रमण}} अगस्त 1988 में जब [[ईरान के साथ संघर्ष विराम|(सीज फायर)]] पर हस्ताक्षर किये गए, इराक लगभग दिवालिया हो चुका था, यह अधिकतर [[सऊदी अरब]] और [[कुवैत]] का ऋणी था। इराक ने दोनों देशों पर ऋण माफ करने के लिए दबाव डाला, लेकिन उन्होंने इनकार कर दिया। इसके बाद कुवैत ने अपने [[ओपेक]] कोटा को बढ़ा दिया और तेल की कीमतों को कम कर दिया, इस प्रकार से इराक की अर्थव्यवस्था को एक और झटका लगा। तेल की कीमतों के गिरने से इराक की अर्थव्यवस्था पर एक विपत्तिपूर्ण प्रभाव पड़ा. इराकी सरकार ने इसे आर्थिक युद्ध बताया, सरकार ने दावा किया कि इसका कारण है इराक के रुमालिया तेल क्षेत्र में सीमा पार कुवैत के द्वारा की जाने वाली [[स्लांट-ड्रिलिंग]]. जिसने स्थिति को और बदतर बना दिया। <ref>क्लीवलैंड, विलियम एल ''अ हिस्ट्री ऑफ़ द मॉडर्न मिडल ईस्ट, दूसरा संस्करण'' पेज. 464</ref> इराक कुवैत विवाद में इराक का यह दावा भी शामिल था कि कुवैत इराक़ का ही एक क्षेत्र है। 1932 में स्वतंत्रता प्राप्त करने के बाद, इराकी सरकार ने तुरंत घोषणा की कि कुवैत अधकारिक रूप से इराक का ही क्षेत्र है, क्योंकि यह [[प्रथम विश्व युद्ध]] के बाद कुवैत के ब्रिटिश निर्माण तक सदियों के लिए इराकी क्षेत्र में रहा है और इस प्रकार से यह कहा गया कि कुवैत एक ब्रिटिश साम्राज्यवादी आविष्कार है।<ref>डुइकेर, विलियम जे; स्पिएलवोगेल, जैक्सन जे ''वर्ल्ड हिस्ट्री: फ्रॉम 1500'' पांचवां संस्करण. बेलमोन्ट, कैलिफोर्निया, संयुक्त राज्य अमेरिका: थॉमसन वाड्सवर्थ, 2007. Pp. 839.</ref> इराक ने दावा किया कि कुवैत [[बसरा प्रांत]] के [[तुर्क साम्राज्य]] का हिस्सा रह चुका है। इसके शासक वंश, [[अल सबा परिवार]] ने 1899 में एक [[संरक्षक समझौता]](<small>protectorate agreement)</small> किया जिसमें इसके विदेशी मामलों की जिम्मेदारी ब्रिटेन को दी गयी और यह प्रयास किया गया कि इराक की समुद्र तक पहुंच को सीमित कर दिया जाये, ताकि कोई भी भावी इराकी सरकार [[फ़ारसी खाड़ी]] के [[ब्रिटेन]] के प्रभुत्व को ख़तरा पहुंचाने की स्थिति में ना हो। इराक ने सीमा को मानने से इनकार कर दिया और 1963 तक कुवैत की सरकार को नहीं पहचाना.<ref>क्लीवलैंड, विलियम एल ''अ हिस्ट्री ऑफ़ डी मॉडर्न मिडल ईस्ट. दूसरा संस्करण'' पेज 463</ref> जुलाई के प्रारंभ में, इराक़ ने कुवैत के व्यवहार के बारे में शिकायत की, जैसे उनके कोटा को नहीं मानना और सैन्य कार्रवाई की खुली धमकी देना. 23 तारीख़ को, [[सी आई ए]] ने रिपोर्ट दी कि इराक़ ने 30000 सैन्य दलों को इराक़-कुवैत सीमा पर भेजा है और फारस की खाड़ी में अमेरिकी नौसैनिक बेड़े को एलर्ट पर रखा गया। 25 तारीख़ को, सद्दाम हुसैन बग़दाद में एक अमेरिकी राजदूत, [[अप्रैल ग्लास्पी]] से मिले। इस बैठक के एक इराकी प्रतिलेख के अनुसार, ग्लास्पी ने इराकी प्रतिनिधिमंडल को बताया, "हम अरब-अरब संघर्ष पर कोई राय नहीं देंगे." 31 तारीख़ को, जेद्दा में इराक़ और कुवैत के बीच वार्ता हुई जो हिंसक रूप से असफल रही। <ref>{{Cite web |url=http://afa.at/histomun/HISTOMUN2008-Paper-Kuwait.pdf |title=एकेडमिक फोरम फॉर फॉरेन अफेयर्स, आस्ट्रिआ. |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110428083826/http://afa.at/histomun/HISTOMUN2008-Paper-Kuwait.pdf |archive-date=28 अप्रैल 2011 |url-status=dead }}</ref> 2 अगस्त 1990 को कुवैत की राजधानी, [[कुवैत नगर]] पर बमबारी करके आक्रमण शुरू कर दिया। हेलीकॉप्टर्स के द्वारा नियुक्त [[कमांडो]] ने हमले किये, नौकाओं के द्वारा शहर पर आक्रमण किया गया, जबकि अन्य समूहों ने [[हवाई अड्डों]] और दो सैन्य हवाई अड्डों पर कब्जा कर लिया। इराकी [[आक्रमण (Iraqi saber-rattling)]] के बावजूद, कुवैत ने अपने बलों को सशक्त नहीं किया और अनजाने में कब्जे में आ गया। दो दिनों के बहुत तीव्र युद्ध के पश्चात, [[कुवैत के अधिकांश सशस्त्र बलों]] को या तो [[इराकी रिपब्लिकन गार्ड]] के द्वारा भगा दिया गया या पड़ोस के [[सऊदी अरब]] की ओर भाग गए। इराक़ की निर्णायक जीत के बाद, सद्दाम हुसैन ने अपने चचेरे भाई [[अली हसन अल-माजिद]] (केमिकल अली) को कुवैत का [[गवर्नर]] बना दिया। <ref name="cns.miis.edu">{{Cite web |url=http://cns.miis.edu/research/iraq/almajid.htm |title=The Significance of the "Death" of Ali Hassan al-Majid By Ibrahim al-Marashi |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030609225032/http://cns.miis.edu/research/iraq/almajid.htm |archive-date=9 जून 2003 |url-status=dead }}</ref> {{anchor|Stuart Lockwood}} [[File:Stuartlockwood.jpg|thumb|सद्दाम हुसैन ने कई पश्चिमी लोगों को हिरासत में बनाये रखा, जिसके वीडियो फुटेज को राज्य के टेलिविज़न पर दिखाया गया है। |कड़ी=Special:FilePath/Stuartlockwood.jpg]] 23 अगस्त 1990 को राष्ट्रपति सद्दाम पश्चिमी बंधकों के साथ टेलीविजन पर दिखायी दिए, जिन्हें उन्हें वापस जाने के लिए वीज़ा देने से मना कर दिया था। विडियो में, वे एक स्टुअर्ट लोक्वुड नाम के छोटे [[ब्रिटिश]] लड़के की पीठ थप थपा रहे थे। इसके बाद सद्दाम ने अपने दुभाषिये के माध्यम से पूछा, [[सदौन अल-ज़ुबायदी]] क्या स्टुअर्ट अपना दूध पी रहा है। सद्दाम ने आगे खा, "हमें उम्मीद है कि तुम्हें ज्यादा समय तक यहां मेहमान की तरह रहना नहीं पडेगा. तुम्हारा यहां रहने, या किसी दूसरी जगह पर रहने का मतलब है युद्ध के संकट को रोकना."<ref name="BBCOTD">बीबीसी समाचार. "[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/23/newsid_2512000/2512289.stm 1990: Outrage at Iraqi TV hostage show] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080201022736/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/23/newsid_2512000/2512289.stm |date=1 फ़रवरी 2008 }}". 2 सितम्बर 2007 को पुनः प्राप्त</ref> == युद्ध से पहले की कूटनीति == === वापसी के लिए इराकी प्रस्ताव === 12 अगस्त 1990 को, सद्दाम हुसैन ने एक प्रस्ताव पेश किया जिसमें इराकियों को कुवैत से निकालने को और अवैध रूप से कब्जा की गयी अरब भूमि से निकालने को जोड़ा गया<ref>"Confrontation in the Gulf -- Proposals by Iraqi President: Excerpts From His Address," न्यूयोर्क टाइम्स, 13 अगस्त 1990, p. A8</ref>: लेबनान से सीरिया को और इसके द्वारा 1967 में जीते गए प्रान्तों से इजराइल को। <ref>सम्पादकीय "The issue is still Kuwait," फाइनेंशियल टाइम्स (लन्दन) १३ 1990, p. 12</ref> 23 अगस्त 1990 को, एक पूर्व उच्च रैंकिंग अमेरिकी अधिकारी ने राष्ट्रीय सुरक्षा सलाहकार ब्रेंट स्काऊक्रोफ्ट को एक और प्रस्ताव भेजा; इस प्रस्ताव की पुष्टि जारी करके की गयी। और अंततः एक ज्ञापन के द्वारा इसे एक लेख में सार्वजनिक बनाया गया। 29 अगस्त 1990 को एक उपनगरीय अखबार न्यूज़डे में नूट रोयसे (Knut Royce).<ref>MIDDLE EAST CRISIS Secret Offer Iraq Sent Pullout Deal to U.S.; [सभी संस्करण] नूट रोयस के द्वारा. Newsday वाशिंगटन ब्यूरो. न्यूज़डे (संयुक्त संस्करण). लॉन्ग आइलैंड, न्यूयोर्क : 29 अगस्त 1990. (अंश: "इराक़ ने वाईट हाउस को बताया की यह कुवैत से चला जाएगा और विदेशियों को छोड़ने की इजाजत दे देगा, लेकिन बदले में यह चाहता है की संयुक्त राष्ट्र के प्रतिबंधों को हटा लिया जाये, कुवैत में फारस की खडी और तेल क्षेत्रों के एकमात्र नियंत्रण को गारंटी से उपलब्ध कराया जाये, गुप्त प्रस्ताव और ज्ञापन की सामग्री में शामिल सूत्रों के अनुसार. इराक के सन्देश को गुरूवार को एक प[उर्व रैंकिंग संयुक्त राज्य के अधिकारी के द्वारा राष्ट्रीय सुरक्षा सलाहकार ब्रेंट स्काऊक्रोफ्ट को डिलीवर किया गया। कल न्यूज़डे से संपर्क करके, पूर्व अधिकारी ने यह सुनिश्चित किया की उन्होंने इराक के प्रस्ताव को वाईट हाउस को डिलीवर कर दिया है। </ref> शामिल सूत्रों और दस्तावेजों के अनुसार, इराक़ ने कुवैत से निकासी की पेशकश की और विदेशियों को प्रतिबंधों के उपयोग के बदले में जाने की अनुमति दी, के उपयोग की गारंटी फारस की खाड़ी और रुमलिया तेल क्षेत्र का पूर्ण नियंत्रण "जो इराक़ से कुवैत क्षेत्र में थोड़ा सा विस्तृत होता है" (रोयसे), एक विवादित सीमा से लगभग दो मील ऊपर. रोयसे के उद्धरण के ज्ञापन के अनुसार, प्रस्ताव के अन्य पद थे, कि इराक़ और संयुक्त राज्य अमेरिका एक तेल एग्रीमेंट पर वार्ता करें " जो दोनों राष्ट्रों के राष्ट्रीय सुरक्षा हितों के लिए संतोषजनक होगा," "खाड़ी के स्थायित्व पर संयुक्त रूप से कार्य करेगा," और "इराक़ की आर्थिक और वित्तीय समस्याओं को कम करने के लिए" एक संयुक्त योजना का विकास करेगा। <ref>MIDDLE EAST CRISIS Secret Offer Iraq Sent Pullout Deal to U.S.; [सभी संस्करण] नूत रोयेस के द्वारा न्यूजडे वाशिंगटन ब्यूरो. न्यूज़डे (संयुक्त संस्करण). लॉन्ग आइलैंड, न्युयोर्क: 29 अगस्त 1990 (अंश:"प्रस्ताव की रुपरेखा बनाने वाले एक दस्तावेज में, इराक कुवैत से बाहर निकलने के लिए सहमत हो जाएगा और विदेशियों को देश से चले जाने की अनुमति दे देगा. बदले में, संयुक्त राष्ट्र के आर्थिक प्रतिबंधों को हटा लिया जाएगा. इराक बुबियान और वार्बाह के कुवैती द्वीप के माध्यम से फारस की कड़ी के लिए "गारंटी से पहुंच" प्राप्त कर लेगा. और रुमलिया के तेल क्षेत्रों पर पूरा नियंत्रण प्राप्त कर लेगा, जो हल्के से इराक के कुवैती क्षेत्र में विस्तृत हैं। इसके अलावा, इराक के प्रस्ताव में संयुक्त राज्य के साथ एक तेल समझौते पर वार्ता की पेशकश भी शामिल है, जो 'दोनों राष्ट्रों के लिए संतोषजनक हो' राष्ट्रीय सुरक्षा के हितों में हो,' जो 'इराक की आर्थिक और वित्तीय समस्याओं कि कम करने के लिए' एक संयुक्त योजना का विकास करे. और 'कड़ी के स्थायित्व पर संयुक्त रूप से काम करे.'" </ref> अन्य पूर्व स्थितियों से या, सऊदी अरब से संयुक्त राज्य अमेरिका की निकासी की कोई बात नहीं की गयी। बुश के प्रशासन के एक अधिकारी जो मध्य पूर्व मामलों के विशेषज्ञ थे, उन्होंने इस प्रस्ताव को एक "गंभीर" और "परक्राम्य" के रूप में वर्णित किया।<ref>MIDDLE EAST CRISIS Secret Offer Iraq Sent Pullout Deal to U.S.; [सभी संस्करण] नूट रोयेस के द्वारा. न्यूजडे वाशिंगटन ब्यूरो. न्यूज़डे (संयुक्त संस्करण). लॉन्ग आइलैंड, न्युयोर्क: 29 अगस्त 1990 (अंश:" एक व्हाइट हाउस के प्रवक्ता ने कहा कि वह जानते हैं कि इराक कुछ "परीक्षण के गुब्बारे" उड़ा रहा है, लेकिन राष्ट्रपति जॉर्ज बुश ने कहा कि इराक कुवैत से निकल जाये, इसकी अपनी सरकार की बहाली हो और किसी भी वार्ता के शुरू होने से पहले सभी बंधकों को मुक्त कर दिया जाये. फिर भी, एक मध्यपूर्व के मामलों में माहिर एक प्रशासनिक अधिकारी ने कहा, "प्रस्ताव की शर्तें गम्भीर हैं," और उन्होंने इस पैकेज को "वार्ता योग्य" बताया. महत्त्व के बारे में, उन्होंने कहा, इराक ने अपनी पूर्व शर्तों का कोई उल्लेख नहीं किया है, कि संयुक्त राज्य अपने सैन्य दलों को सऊदी अरब से बाहर निकाले. अधिकारी ने यह भी नोट किया कि प्रस्ताव में पहले वाले का अनुसरण किया गया, इसमें शामिल सामग्री को उन्होंने "असंभव मांग" के रूप में वर्णित किया, जैसे इराक को कुवैत से बहार निकालने को पश्चिमी बेंक और गाज़ा से इजराइल की निकासी से सम्बंधित करना.</ref> [https://web.archive.org/web/20110101230244/http://www.understandingpower.com/chap5.htm (देखें नोट 88)]<ref>अंडरस्टेंडिंग पावर, पीटर आर. मिचेल, जोन स्कोएफल: ऑनलाइन फुटनोट्स. अध्याय 5, फुटनोट 88,</ref><ref>"Secret Offer: Iraq Sent Pullout Deal to U.S.," न्यूजडे, 29 अगस्त 1990, पी. 3.</ref><ref>"U.S.: इराकी प्रस्ताव प्रतिक्रिया के योग्य नहीं था," न्यूजडे, 30 अगस्त, "U.S.: Iraqi Proposal Not Worth a Response," न्यूजडे, 30 अगस्त 1990 पी. 6. एक अंश: प्रशासन ने न्यूजडे की रिपोर्ट को स्वीकार किया है कि संभव शान्ति प्रदाता इराकी अधिकारीयों के द्वारा उपलब्ध कराये गए ताकि आर्थिक प्रतिबंधों और अन्य रियायतों को हटा लेने के बदले में कुवैत से निकासी हो सके, लेकिन गंभीर नहीं होने के कारन उन्हें बर्खास्त कर दिया गया। उनसे पूछा गया कि वे गंभीर थे, फिर भी यह परिक्षण क्यों नहीं किया गया, सीनियर अधिकारी ने कहा, "मैं नहीं जानता." </ref> दिसंबर 1990 के अंत में, इराक़ ने एक ओर प्रस्ताव दिया, जिसे 2 जनवरी 1991 को संयुक्त राज्य के अधिकारियों के द्वारा पेश किया गया: इसके अनुसार "यदि सैनिकों के बहार भजे जाने के कारण संयुक्त राज्य हमला ना करे, यदि विदेशी सैन्य दल क्षेत्र को छोड़ दें और यदि क्षेत्र में सभी हथियारों के विनाश के प्रतिबन्ध पर या फिलीस्तीनी समस्या पर कोई समझौता हो, तो कुवैत से निकासी की जानी चाहिए."<ref>Iraq Offers Deal to Quit Kuwait U.S. rejects it, but stays `interested'; [NASSAU AND SUFFOLK Edition] नूट रोयेस के द्वारा. वॉशिंगटन ब्यूरो. न्यूजडे. (संयुक्त संस्करण). लॉन्ग आइलैंड, न्युयोर्क, 3 जनवरी 1991, पेज 05 (अंश:इराक़ ने कुवैत सेन इकासी की पेशकश की यदि संयुक्त राज्य अमेरिका हमला नहीं करता है और सैनिकों को हटा लिया जाता है, यदि विदेशी सैन्य दल क्षेत्र को छोड़ देते हैं और यदि फारस की समस्या पर कोई समझौता हुआ है और क्षेत्र में सामूहिक विनाश के सभी हथियारों पर प्रतिबन्ध लगा दिया गया है". </ref> अधिकारियों को यह पेशकश "रुचिकर" लगी, क्योंकि इसने सीमा के मुद्दों को छोड़ दिया और "बातचीत के बाद हुए एक समझौते में इराकी रूचि के संकेत दिए."<ref>Iraq Offers Deal to Quit Kuwait U.S. rejects it, but stays `interested'; [NASSAU AND SUFFOLK Edition] नूट रोयेस के द्वारा. वॉशिंगटन ब्यूरो. Newsday. (संयुक्त संस्करण). लॉन्ग आइलैंड, न्युयोर्क,: 3 जनवरी 1991 पेज 05 (अंश: "अमेरिकी अधिकारियों ने कल बताया. हालांकि व्हाइट हाउस ने तुरंत प्रस्ताव को ख़ारिज कर दिया क्योंकि इसमें एक पुलआउट के लिए एक पूर्व स्थिति शामिल है, अन्य सरकारी अधिकारियों ने इस 'रुचिकर' बताया क्योंकि इसने दो कुवैती द्वीपों और एक तेल क्षेत्र के हिस्से के पहले के दावों पर ध्यान नहीं दिया और क्योंकि यह एक वर्तापूर्ण समझौते में इराकी रूचि का संकेत देता है। </ref> एक राज्य विभाग के मध्य पूर्व विशेषग्य ने इस प्रस्ताव को एक "गंभीर वार्ता से पहले की स्थिति के रूप में वर्णित किया।<ref>देखें नूट रोयेस, "Iraq Offers Deal to Quit Kuwait," न्यूजडे, 3 जनवरी 991, p. 5 (city edition, p. 4).</ref> हालांकि जनवरी 1991 को, न्यूयॉर्क टाइम्स की एक रिपोर्ट में कहा गया कि, सद्दाम हुसैन के साथ परामर्श के बाद P.L.O. नेता यास्सर अराफात ने इंगित किया कि उनमें से किसी ने भी "इस बात पर जोर नहीं दिया कि इराकी दलों को कुवैत से बाहर निकाले जाने से पहले फिलिस्तीनी समस्या को हल किया जाना चाहिए",; अराफात के अनुसार, "12 अगस्त के मिस्टर हुसैन के एक बयान जिसमें एक इराकी निकासी को पश्चिमी किनारे और गाज़ा स्ट्रिप से होने वाली इजराइली निकासी से जोड़ा गया, वह बातचीत के बाद निर्धारित मांग के रूप में अधिक ऑपरेटिव नहीं रहा," सबसे जरुरी बात यह थी कि "एक मजबूत लिंक जिसकी गारंटी सुरक्षा परिषद के पांच स्थायी सदस्यों के द्वारा दी जाये कि हमें मध्य पूर्व में और विशेष रूप से फिलिस्तीनी कारण से खाड़ी की सभी समस्याओं को हल करना है।"<ref>देखें पैट्रिक टाइलर, "Arafat Eases Stand on Kuwait-Palestine Link," न्युयोर्क टाइम्स, 3 जनवरी 1991, p. A8 A8</ref> न्यूयॉर्क टाइम्स के थॉमस फ्रीडमेन के अनुसार, "वाशिंगटन के मुद्दे के बाहर एक राजनयिक ट्रैक को खोलने के लिए इराकी प्रस्ताव की प्रशासन की तीव्र अस्वीकृति कि इसे इराकी निकासी की शर्तों के बारे में होने वाली वार्ता में शामिल होना चाहिए, अमेरिका के अरबी सहयोगी सद्दाम हुसैन को यह कुवैत में होने वाला लाभ देने में दबाव महसूस कर सकते हैं, जिससे वह फिर से होने वाले आक्रमण को रोक सके और संकट को शांत कर सके."<ref>"Confrontation in the Gulf: Behind Bush's Hard Line," न्युयोर्क टाइम्स, 22 अगस्त 1990, p. A1</ref> === संयुक्त राष्ट्र की कूटनीति === 14 जनवरी 1991 को, फ़्रांस ने प्रस्ताव रखा कि संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद ने इराक के साथ एक समझौते के साथ "बड़े पैमाने पर और तीव्र निकासी" की योजना बनायी, इस समझौते में कहा गया कि परिषद के सदस्य क्षेत्र की अन्य समस्याओं को हल करने में "सक्रिय योगदान" देंगे; "विशेष रूप में, अरब-इजराइली संघर्ष के लिए और खासकर एक उपयुक्त क्षण पर एक अंतर्राष्ट्रीय सम्मलेन में आयोजन के द्वारा फिलीस्तीन समस्या के लिए, ताकि दुनिया के क्षेत्र के "विकास, सुरक्षा और स्थायित्व" को सुनिश्चित किया जा सके। फ्रांसीसी प्रस्ताव को बेल्जियम (जिस समय सुरक्षा परिषद के सदस्य रोटेट किये जाते हैं) और जर्मनी के द्वारा समर्थन दिया गया, स्पेन, इटली, अल्जीरिया, मोरक्को, ट्यूनीशिया और कई गैर गठबंधन राष्ट्रों ने भी इसे समर्थन दिया। संयुक्त राज्य अमेरिका और ब्रिटेन (अप्रासंगिक रूप से सोवियत संघ के साथ) ने इसे अस्वीकार कर दिया। अमेरिकी संयुक्त राष्ट्र के राजदूत थॉमस पिकरिंग ने कहा कि फ्रांस का प्रस्ताव अस्वीकार्य था, क्योंकि यह इराकी आक्रमण पर पिछले संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद के प्रस्तावों से परेन चला गया।<ref>देखें पॉल लूइस, "Confrontation in the Gulf: The U.N.; France and 3 Arab States Issue an Appeal to Hussein," न्युयोर्क टाइम्स, 15 जनवरी 1991, p. A12</ref><ref>Michael Kranish et al., "World waits on brink of war: Late effort at diplomacy in gulf fails," बोस्टन ग्लोब, 16 जनवरी 1991, p. 1</ref><ref>Ellen Nimmons, A.P., "Last-ditch pitches for peace; But U.S. claims Iraqis hold key," हौस्टन क्रोनिकल, 15 जनवरी 1991, p. 1</ref> === संयुक्त राष्ट्र के प्रस्ताव === आक्रमण के कुछ घंटों के भीतर, कुवैती और संयुक्त राज्य अमेरिकी सैनिकों ने [[संयुक्त राष्ट्र परिषद]] की एक बैठक का अनुरोध किया, जिसमें [[प्रस्ताव 660]] को पास किया गया, आक्रमण की निंदा की गयी और इराकी दलों की निकासी की मांग की गयी। 3 अगस्त को [[अरब लीग]] ने अपने प्रस्ताव पारित किये, जिसमें लीग के भीतर से होने वाले संघर्ष के समाधान के लिए कहा गया और बाहरी हस्तक्षेप के खिलाफ चेतावनी दी गयी। 6 अगस्त को [[संयुक्त राष्ट्र के प्रस्ताव 661]] में इराक पर [[आर्थिक प्रतिबन्ध]] लगाया गया। [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद के प्रस्ताव 665]] का ठीक इसके बाद अनुसरण किया गया, जिसने इराक के खिलाफ आर्थिक प्रतिबन्ध पर बल देने के लिए एक नोसैनिक नाकाबंदी को अधिकृत किया। इसमें कहा गया ""विशिष्ट परिस्थितियों के अनुरूप उपायों का उपयोग करना आवश्यक हो सकता है-ताकि सभी आवक और जावक समुद्री नौकाओं का निरिक्षण और उनके कार्गो का सत्यापन किया जा सके और उनके प्रस्थान स्थलों को सुनिश्चित किया जा सके और प्रस्ताव 661 को सख्ती से क्रियान्वित किया जा सके."<ref>Lori Fisler Damrosch, International Law, Cases and Materials, West Group, 2001</ref> === ऑपरेशन डेजर्ट शील्ड === पश्चिम की एक मुख्य समस्या यह थी कि इराक ने सऊदी अरब के लिए काफी ख़तरा पैदा कर दिया था। कुवैत की विजय के बाद इराकी सेना सऊदी तेल क्षेत्रों से इतनी दूरी पर थी जहां तक आसानी से पहुंचा जा सकता था। कुवैत और इराक के भंडारों के साथ, इन क्षेत्रों का नियंत्रण हुसैन को दिया गया जिसने दुनिया के अधिकांश तेल भंडारों पर नियंत्रण रखा। इराक को सऊदी अरब से भी कई समस्याएं थीं। सउदी ने इराक को इसके ईरान के साथ युद्ध के दौरान कुछ 26 बिलियन डॉलर का ऋण भी दिया था। सउदी इराक का समर्थन कर रहा था, क्योंकि उसे डर था कि ईरान की [[शिया]] [[इस्लामिक क्रांति]] का प्रभाव इसके अपने शिया अल्पसंख्यकों पर पड़ सकता है। (अधिकांश सऊदी तेल क्षेत्र शिया आबादी वाले क्षेत्रों में ही हैं). युद्ध के बाद, सद्दाम ने महसूस किया कि उसे यह ऋण वापस नहीं चुकाना चाहिए क्योंकि उसने ईरान को रोक कर सऊदी की मदद की है। कुवैत की अपनी विजय के तुरंत बाद, हुसैन ने सऊदी [[साम्राज्य]] पर मौखिक हमला करना शुरू कर दिया। उसने तर्क दिया कि संयुक्त राज्य अमेरिका के द्वारा समर्थित सऊदी राज्य, [[मक्का]] और [[मदीना]] के पवित्र शहरों का एक अयोग्य और नाजायज़ अभिभावक है। उसने [[इस्लामी]] समूहों की भाषाओँ को भी इसमें जोड़ा जो हाल ही में [[अफगानिस्तान]] में लड़ाई लड़ चुके थे और ईरान ने सऊदी पर हमला करने के लिए इनका काफी उपयोग किया था।<ref>[[Gilles Kepel]] ''Jihad: The Trail of Political Islam'' .</ref> [[कार्टर सिद्धांत]] की नीति का अनुसरण करते हुए और डर से बहार इराकी सेना सऊदी अरब का आक्रमण कर सकती थी, संयुक्त राज्य अमेरिका के राष्ट्रपति जोर्ज एच. डब्ल्यु. बुश ने तुरंत घोषणा की कि संयुक्त राज्य अमेरिका एक "पूरी तरह से सुरक्षात्मक" मिशन शुरू करेगा, इस मिशन में इराक को कोडनेम '''ऑपरेशन डेजर्ट शील्ड''' के तहत सऊदी अरब पर आक्रमण करने से रोका जाएगा. "ऑपरेशन डेजर्ट शील्ड" की शुरुआत 7 अगस्त 1990 को हुई जब संयुक्त राज्य अमेरिका के सैन्य दलों को सऊदी अरब भेजा गया, साथ ही इसके [[राजा फहद]] को अनुरोध किया गया, जिसे पहले अमेरिकी सैन्य सहायता के लिए बुलाया जा चुका था।<ref name="AFPS Timeline">{{cite web |title=The Operation Desert Shield/Desert Storm Timeline |url=http://www.defenselink.mil/news/Aug2000/n08082000_20008088.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929142112/http://www.defenselink.mil/news/Aug2000/n08082000_20008088.html |archivedate=29 सितंबर 2007 |accessdate=30 जून 2010 |url-status=dead }}</ref> यह "पूरी तरह से सुरक्षात्मक" सिद्धांत जल्दी ही छोड़ दिया गया था, जब 8 अगस्त को, इराक ने कुवैत को अपना 19 वां प्रान्त घोषित किया और सद्दाम हुसैन ने अपने चचेरे भाई अली हसन अल माजिद को अपना सैन्य-गवर्नर नियुक्त किया।<ref name="AFPS15years">{{cite web |title=15 Years After Desert Storm, U.S. Commitment to Region Continues |url=http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=14792 |accessdate=29 मार्च 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608084842/http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=14792 |archive-date=8 जून 2011 |url-status=dead }}</ref> [[संयुक्त राज्य अमेरिका की नौसेना]] ने दो नौसैनिक युद्ध समूहों, [[एयरक्राफ्ट केरियर्स]] [[USS ''Dwight D. Eisenhower'']], [[USS ''Independence'']] और उनक एस्कॉर्ट्स को, इस क्षेत्र में भेजा, जहां वे 8 अगस्त को तैयार हो गए। [[लैंगले एयर फ़ोर्स बेस]], वर्जीनिया पर [[पहले फाइटर विंग]] से कुल 48 यू. एस. एयर फ़ोर्स F-15s को सऊदी अरब में उतारा गया और इसके बाद इराकी सैन्य गतिविधियों को हतोत्साहित करने के लिए सऊदी-कुवैत-इराक सेना के एयर पेट्रोल्स को तुरंत शुरू किया। संयुक्त राज्य ने इस क्षेत्र में अपने बेटलशिप [[USS ''मिसौरी'']] और [[USS ''विस्कोन्सिन'']] को भी भेजा. सेना ने यहां से काम करना जारी रखा, अंततः यहां पर 543,000 सैन्य दल पहुँच गए, यह संख्या [[2003 में इराक के आक्रमण]] में प्रयुक्त संख्या से दोगुनी थी। अधिकांश सामग्री को हवाई जहाज़ों के द्वारा या [[तीव्र समुद्री जहाज़ों]] के द्वारा इस क्षेत्रों में भेजा गया, ताकि जल्दी से काम किया जा सके। === एक गठबंधन का निर्माण === सद्दाम हुसैन के इराक के द्वारा कुवैत के आक्रमण के सम्बन्ध में [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद के प्रस्तावों और अरब लीग के प्रस्तावों की एक श्रृंखला]] को पारित किया गया। एक काफी महत्वपूर्ण प्रस्ताव था [[प्रस्ताव 678]] जिसे 29 नवम्बर 1990 को पारित किया गया, जिसने इराक को 15 जनवरी 1991 तक निकासी का अंतिम समय दे दिया और "प्रस्ताव 660 को क्रियान्वित करने और बनाये रखने के लिए सभी आवश्यक बिन्दुओं को" अधिकृत किया और यदि इराक इन आदेशों का पालन करने में असफल रहता है तो बालों के उपयोग को राजनयिक तरीके से अधिकृत किया गया।<ref>{{Cite document |url=http://www.cfr.org/publication/11205/un_security_council_resolution_678_iraq_kuwait.html?breadcrumb=%2Fregion%2F408%2Fkuwait |publisher=Council on Foreign Relations |title=Essential Documents: UN Security Council Resolution 678 |postscript=<!--None--> |access-date=21 सितंबर 2010 |archivedate=14 जून 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090614131250/http://www.cfr.org/publication/11205/un_security_council_resolution_678_iraq_kuwait.html?breadcrumb=%2Fregion%2F408%2Fkuwait }}</ref> [[चित्र:President Bush rides in a HUMVEE with General H. Norman Schwarzkopf during his visit with troops in Saudi Arabia on... - NARA - 186424.jpg|thumb|left|एच. नॉर्मन श्वार्ज्कोप्फ़, जूनियर और राष्ट्रपति जॉर्ज एच. डब्ल्यू बुश ने धन्यवाद दिवस, 1990 को सऊदी अरब में अमेरिकी सैन्य दलों को विज़िट किया।]] संयुक्त राज्य अमेरिकाने इराक की उग्रता का विरोध करने के लिए सैन्य बालों का एक गठबंधन बनाया, जिसमें 34 देशों के बल शामिल थे: [[अर्जेंटीना]], [[ऑस्ट्रेलिया]], [[बहरीन]], [[बांग्लादेश]], [[बेल्जियम]], [[कनाडा]], [[डेनमार्क]], [[इजिप्ट]], [[फ्रांस]], [[ग्रीस]], [[इटली]], [[कुवैत]], [[मोरक्को]], [[नीदरलैंड]], [[न्यूजीलैंड]], [[नाइजर]], [[नार्वे]], [[ओमान]], [[पाकिस्तान]], [[पुर्तगाल]], [[कतर]], [[दक्षिण कोरिया]], [[सऊदी अरब]], [[सेनेगल]], [[सिएरा लियोन]], [[सिंगापुर]], [[स्पेन]], [[सीरिया]], [[संयुक्त अरब अमीरात]], [[संयुक्त राष्ट्र]] और खुद [[संयुक्त राज्य अमेरिका]].<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/gulf.war/facts/gulfwar/|title=The Unfinished War: A Decade Since Desert Storm|publisher=CNN In-Depth Specials|year=2001|accessdate=5 अप्रैल 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20070510125644/http://edition.cnn.com/SPECIALS/2001/gulf.war/facts/gulfwar/|archive-date=10 मई 2007|url-status=live}}</ref> हालांकि उन्होंने किसी भी बल में योगदान नहीं दिया, [[जापान]] और [[जर्मनी]] ने क्रमशः 10 बिलियन डॉलर और 6.6 बिलियन डॉलर का योगदान दिया। संयुक्त राज्य के सैन्य दलों ने इराक में गठबंधन के 956,600 सैन्य बलों के 73% का प्रतिनिधित्व किया। कई गठबंधन बल इसमें शामिल नहीं होना चाहते थे। कुछ ने यह महसूस किया कि युद्ध अरब का एक आंतरिक मामला है, या वे मध्य पूर्व में संयुक्त राज्य अमेरिक के प्रभाव को बढ़ाना नहीं चाहते थे। अंत में, हालांकि, कई देशों को इराक ने इस बात के लिए तैयार कर लिया कि वे अन्य अरब देशों को आर्थिक सहायता प्रदान करें या उनके ऋण माफ़ कर दें और खतरों को रोकने में सहायता करें। <ref>{{cite news |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/31/AR2006103101217.html |title=Security Council Seat Tied to Aid |publisher=washingtonpost.com |accessdate=18 मार्च 2010 |first=Colum |last=Lynch |date=1 नवम्बर 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110428083615/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/31/AR2006103101217.html |archive-date=28 अप्रैल 2011 |url-status=live }}</ref> === हस्तक्षेप के लिए अभियान और कारण === 12 जनवरी 1991 को [[संयुक्त राज्य अमेरिका की कांग्रेस]] ने इराक को कुवैत से बाहर निकालने के लिए सैन्य बलों का प्रयोग किया। [[अमेरिकी सीनेट]] में 52-47 वोट थे और [[अमेरिकी प्रतिनिधि सभा]] में 250-183 वोट थे। [[1812 के युद्ध]] के बाद से कांग्रेस के द्वारा अधिकृत बलों में निकटतम हाशिये थे। इसके तुरंत बाद, गठबंधन के अन्य राज्यों ने सूट का अनुसरण किया। संयुक्त राज्य अमेरिका और संयुक्त राष्ट्र ने संघर्ष में शामिल होने के लिए कई सार्वजनिक स्पष्टीकरण दिए, इनमें सबसे प्रभावी था कुवैत की क्षेत्रीय अखंडता का इराकी उल्लंघन. इसके अलावा, संयुक्त राज्य अमेरिका ने अपने सहयोगी सऊदी अरब का समर्थन किया, जिसके क्षेत्र में महत्त्व से और तेल के एक मुख्य आपूर्तिकर्ता होने से इसे काफी [[भू राजनैतिक]] महत्त्व प्राप्त हुआ। 11 सितम्बर 1990 को संयुक्त राज्य अमेरिका के एक विशेष संयुक्त सत्र में दिए गए एक भाषण के दौरान, संयुक्त राज्य अमेरिका के राष्ट्रपति जोर्ज एच. डब्ल्यू. बुश ने निम्नलिखित टिप्पणियों के साथ कारण बताये: ''"तीन दिनों के भीतर, 850 टैंकों के साथ 120000 इराकी सैन्य दलों को कुवैत भेजा गया और उन्हें सऊदी अरब को धमकाने के लिए दक्षिण की ओर भेज दिया गया।'' ''उसी समय मैंने यह तय कर लिया था कि इस आक्रमण की जांच कि जायेगी."''<ref>{{Cite web |url=http://millercenter.org/scripps/archive/speeches/detail/3425 |title=Miller Center of Public Affairs - Presidential Speech Archive |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110116162710/http://millercenter.org/scripps/archive/speeches/detail/3425 |archive-date=16 जनवरी 2011 |url-status=dead }}</ref> पेंटागन ने दावा किया कि सीमा पर इराकी बलों को दर्शाने वाली उपग्रह फोटो जानकारी का स्रोत थे, लेकिन यह बाद में गलत साबित हुआ। ''सेंट पीटर्सबर्ग टाइम्स'' के एक संवाददाता ने इसी समय वाणिज्यिक उपग्रह फोटो लिए, जिसमें खाली रेगिस्तान के अलावा कुछ भी दिखायी नहीं दे रहा है।<ref>{{Cite web |url=http://www.csmonitor.com/2002/0906/p01s02-wosc.html |title=In war, some facts less factual {{!}} csmonitor.com |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100609023103/http://www.csmonitor.com/2002/0906/p01s02-wosc.html |archive-date=9 जून 2010 |url-status=live }}</ref> विदेशी भागीदारी के लिए कुछ ओर स्पष्टीकरणों में शामिल थे [[राष्ट्रपति सद्दाम के तहत [[मानव अधिकारों]] के हनन]] का इराक का इतिहास. इराक के पास [[जैविक हथियार]] ओर [[रासायनिक हथियार]] भी थे, जिनका उपयोग सद्दाम ने [[ईरान-इराक युद्ध]] के दौरान ईरानी सैन्य दलों के विरोध में किया और [[अल-अनफल अभियान]] में अपने ही देश की [[कुर्द]] आबादी के खिलाफ किया। इराक के पास एक [[परमाणु हथियार]] प्रोग्राम भी था। यद्यपि कुवैत में मानव अधिकारों का हनन इराकी सेना के आक्रमण के द्वारा किया गया, इनमें से एक जिसे संयुक्त राज्य अमेरिका में सबसे ज्यादा जाना जाता है, वह है सैन्य हस्तक्षेप के पक्ष में संयुक्त राज्य अमेरिका के विचार को प्रभावित करने के लिए सरकार के द्वारा ली गयी [[सार्वजनिक सम्बन्ध]] फार्म का आविष्कार. कुवैत के इराकी आक्रमण के कुछ ही समय के बाद, ''[[सिटिज़न फॉर अ फ्री कुवैत]]'' नामक संगठन का गठन संयुक्त राज्य अमेरिका में किया गया। इसने लगभग 11 मिलियन डॉलर में सार्वजनिक सम्बन्ध फर्म [[हिल एंड नोल्तोन]] को किराये पर लिया गया, जिसकी कीमत [[कुवैत की सरकार]] के द्वारा चुकायी गयी।<ref>{{Cite web |url=http://www.prwatch.org/books/tsigfy10.html |title=How PR Sold the War in the Arabian Gulf {{!}} Center for Media and Democracy |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180107154154/https://www.prwatch.org/books/tsigfy10.html |archive-date=7 जनवरी 2018 |url-status=live }}</ref> संयुक्त राज्य अमेरिका की राय को प्रभावित करने वाले कई कारकों में (क्षेत्र में नियुक्त संयुक्त राज्य अमेरिका के सैनिकों को पुस्तकें वितरित करना, कॉलेज केम्पस में 'फ्री कुवैत' के टी शर्ट वितरित करना, टेलिविज़न स्टेशनों के लिए दर्जनों वीडियो न्यूज़ जारी करना), फर्म ने [[संयुक्त राज्य अमेरिका की कांग्रेस]] के सदस्यों के एक समूह के सामने एक प्रदर्शन की व्यवस्था की, जिसमें एक महिला जिसने अपने आप को [[कुवैत शहर के एक अस्पताल में काम करने वाली नर्स]] बताया, ने बताया की इराकी सैनिक शिशुओं को इन्क्युबेटर से बाहर निकाल कर उन्हें फर्श पर मरने के लिए छोड़ रहे थे। इस कहानी ने आम जनता और कांग्रेस दोनों को प्रभावित किया, जिसने इराक़ के साथ युद्ध की दिशा में महत्वपूर्ण कदम बढाया: छह कांग्रेस के व्यक्तियों ने कहा यह बयान इराक़ के खिलाफ सैन्य कार्रवाई के लिए पर्याप्त था और साथ ही सीनेटरों ने बहस में इस गवाही का सन्दर्भ दिया। सीनेट ने सैन्य कार्रवाई को 52-47 वोटों के साथ समर्थन दिया। युद्ध के एक साल के बाद, हालांकि, इस आरोप के निर्माण का पता चला. जिस महिला ने गवाही दी थी वह [[कुवैत के एक शाही परिवार]] की सदस्य थी, वास्तव में वह संयुक्त राज्य अमेरिका के कुवैती राजदूत की बेटी थी।<ref>{{Cite web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1316/is_n9_v24/ai_12529902 |title=Kuwaitgate - killing of Kuwaiti babies by Iraqi soldiers exaggerated {{!}} Washington Monthly {{!}} Find Articles at BNET |access-date=29 मई 2012 |archive-url=https://archive.today/20120529014406/findarticles.com/p/articles/mi_m1316/is_n9_v24/ai_12529902 |archive-date=29 मई 2012 |url-status=live }}</ref> वह इराकी हमले के दौरान कुवैत में नहीं रह रही थी। हिल और नोल्टन के सार्वजानिक सम्बन्धों का विवरण, जिसमें इन्क्युबेटर वाली गवाही शामिल थी, को [[जॉन आर. मेकआर्थर]] की ''सेकण्ड फ्रंट: सेंसरशिप एंड प्रोपोगेन्डा इन द गल्फ वार'' में प्रकाशित किया गे (बर्कले, CA: यूनिवर्सिटी ऑफ़ CA प्रेस, 1992) और इसने आम जनता को बहुत अधिक आकर्षित किया जब मेक आर्थर के द्वारा एक [[ओप-एड]] का प्रकाशन ''[[न्यूयोर्क टाइम्स]]'' में हुआ। इसने [[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] द्वारा पुनः जांच को प्रेरित किया, जिसमें यह परिणाम प्राप्त हुआ की जिस बयां को एक फेंक बताया गया था, उसकी तुलना में बहुत अधिक संख्या में बच्चों को इन्क्युबेटर से निकला गया था। इसे समर्थन देने वाला कोई प्रमाण न मिलने के बाद, संगठन ने एक तर्क जारी किया। राष्ट्रपति जार्ज एच. डब्ल्यू. बुश ने टेलिविज़न पर इन्क्युबेटर वाले आरोप को दोहराया. इसी समय, इराकी सेना ने अपने कुवैत के व्यवसाय के दौरान कई अपराध किये, जैसे तीन भाइयों के [[परीक्षण के बिना सारांश निष्पादन]] जिसके बाद उनकी लाशों को सार्वजनिक स्थान पर एक गली में कूड़े के ढेर में छोड़ दिया गया।<ref>मकिया 1993, पी 40.</ref> इराकी सैनिकों ने कुवैत में लोगों के घरों में घुस कर लूटपाट की, एक घर में बार बार घुसपैठ की गयी।<ref>मकिया 1993, पीपी 31-33</ref> एक निवासी ने बाद में टिप्पणी दी, "इसमें सिर्फ एक ही बात है, हिंसा के बदले में हिंसा और विनाश के बदले में विनाश.... [[साल्वादोर डाली]] की एक [[यथार्थपरक]] [[चित्रकला]] की कल्पना कीजिये".<ref>मकिया 1993, पी 32.</ref> == प्रारंभिक लड़ाइयां == === हवाई अभियान === {{Main|खाड़ी युद्ध वायु अभियान}} [[File:A-10A Thunderbolt II Desert Storm.jpg|thumb|right|USAF A-10A थंडरबोल्ट-II ग्राउंड अटैक प्लेन जिसने डेज़र्ट स्टोर्म के दौरान खडी फसलों पर हमला किया। ]] फारस की खाड़ी के युद्ध की शुरुआत एक व्यापक [[हवाई बमबारी]] अभियान के साथ हुई। गठबंधन ने 100000 [[स्थानों]] के ऊपर से उड़ान भरते हुए,<ref>name=cnnstats{{cite web |url=http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/EdMoise/limit1.html |author=Edwin E. Moïse |title=Limited War : The Stereotypes |publisher=Clemson University |accessdate=2 जुलाई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150806173418/http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/EdMoise/limit1.html |archive-date=6 अगस्त 2015 |url-status=live }}</ref> 88500 टन के बम गिराए.<ref>[http://www.globalsecurity.org/military/ops/desert_storm.htm Operation Desert Storm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180218153036/https://www.globalsecurity.org/military/ops/desert_storm.htm |date=18 फ़रवरी 2018 }} globalsecurity.com</ref> हवाई अभियान को [[USAF]] के [[लेफ्टिनेंट जनरल]] [[चक होर्नर]] के द्वारा निर्देश दिए गए, जिन्होंने [[यू. एस. सेन्ट्रल कमांड]] के कमांडर-इन-चीफ के रूप में सेवा की, जबकि जनरल जनरल श्वार्जकोफ अभी भी [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में थे। [[File:T72 MBT.jpg|thumb|left|एक नष्ट इराकी USAF A-10A टैंक अली अल सलेम एयरबेस के पास. ]] प्रस्ताव 678 में डेडलाइन सेट के एक दिन बाद, गठबंधन ने एक विशाल हवाई अभियान शुरू किया, जिसने कोडनेम '''ऑपरेशन डेज़र्ट स्टोर्म''' वाले सामान्य आक्रमण को शुरु किया। गठबंधन बलों के लिए पहली प्राथमिकता थी [[इराकी एयर फ़ोर्स और एयरक्राफ्ट विरोधी सुविधाओं का विनाश]]. अधिकांश ऐसी शुरुआतें सऊदी अरब से की गयी और छह गठबंधन [[एयरक्राफ्ट केरियर युद्ध समूह]] ([[CVBG]]) [[फारस की खाड़ी]] और [[लाल सागर]] में थे। अगले गठबंधन लक्ष्य थे कमांड और संचार सुविधाएं. सद्दाम हुसैन ने ईरान-इराक युद्ध में इराकी बलों का सूक्ष्म प्रबंधन किया, निम्न स्तरों पर पहल को निरुत्साहित किया गया। गठबंधन योजनाकारों ने आशा व्यक्त की कि इराकी प्रतिरोध जल्दी ही ख़त्म हो जाएगा यदि यह कमान और नियंत्रण से वंचित हो जाये. हवाई अभियान की तीसरी और सबसे बड़ी प्रावस्था का लक्ष्य था, पूरे इराक और कुवैत में सैन्य लक्ष्य: जैसे [[स्कड]] मिसाइल लॉन्चर, हथियारों के शोध की सुविधाएं और नौसेना बल. लगभग एक तिहाई एयर पावर स्कड्स पर आक्रमण करने में समर्पित थी, जिसमें से कुछ ट्रकों पर थे, इसलिए उनका पता लगाना मुश्किल काम था। कुछ अमेरिकी और ब्रिटिश [[विशेष बलों]] को छिपाकर पश्चिमी इराक में भेजा गया ताकि वे इन स्कड्स का पता लगाने और इनके विनाश में मदद कर सकें. [[MANPADs]] सहित, इराकी एंटी एयरक्राफ्ट डिफेन्स पर गठबंधन के एयरक्राफ्ट के खिलाफ होने का कोई प्रभाव नहीं पड़ा और गठबंधन ने 100000 से अधिक स्थानों पर केवल 75 एयरक्राफ्ट खो दिए, जिनमें से 44 इराकी कार्रवाई का परिणाम थे। इनमें से दो का नुकसान इनके जमीन से टकरा जाने के कारण हुआ था, जब इराकी भू हथियार आक्रमण कर रहे थे।<ref name="cnnstats">{{cite news |url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/gulf.war/facts/gulfwar |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080612131747/http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/gulf.war/facts/gulfwar |archivedate=12 जून 2008 |title=CNN.com In-depth specials&nbsp;— Gulf War (via Internet Archive) |accessdate=23 मार्च 2008 |year=2001 |publisher=CNN |url-status=live }}</ref><ref>http://128.121.102.226/aaloss.html{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इनमें से एक नुकसान निश्चित रूप से हवा-हवा विजय का परिणाम ही था।<ref>[[एटकिंसन, रिक]] (1994). ''क्रुसेड:द अनटोल्ड स्टोरी ऑफ़ पर्शियन गल्फ वार'' Houghton Mifflin Harcourt, p. 47. ISBN 0-395-71083-9</ref> === इराक ने मिसाइल हमले की शुरुआत की. === [[File:Scud downed by Patriot missiles.JPEG|thumb|right|सैन्य कर्मियों ने ऑपरेशन डेजर्ट स्टॉर्म 1991 के दौरान एक पैट्रियट मिसाइल से शूट की गयी एक स्कड मिसाइल के टेल सेक्शन की जांच की। ]] इराकी सरकार ने इस बात को छिपाकर नहीं रखा कि यदि इस पर आक्रमण हुआ तो यह इजराइल पर आक्रमण करेगी। युद्ध शुरू होने से पहले, इराक के अंग्रेजी बोलने वाले विदेश मंत्री और उप प्रधान मंत्री [[तारीक़ अज़ीज़]], से एक रिपोर्टर के द्वारा पूछा गया कि जिनेवा, स्विटज़रलैंड में विफल हुए संयुक्त राज्य अमेरिका-इराक शांति प्रस्ताव का परिणाम क्या हुआ। ''"श्री विदेश मंत्री, यदि युद्ध शुरू होता है।.. आप इजराइल पर हमला करेंगे?"'' रिपोर्टर ने पूछा. उनकी प्रतिक्रिया थी, ''"हां, बिल्कुल, हां."''<ref>लॉरेंस फ्रीडमेन और एफ्रेम कार्श, ''द गल्फ कोनफ्लिक्ट: डिप्लोमेसी एंड वार इन द न्यू वर्ल्ड ऑर्डर'', 1990-1991 (प्रिंसटन, 1993),332.</ref><ref>{{cite web |author=Post Video To Facebook |url=http://www.c-spanarchives.org/program/ID/176306&start=607&end=657 |title=Geneva Meeting on Arabian Gulf Crisis - C-SPAN Video Library |publisher=C-spanarchives.org |date=9 जनवरी 1991 |accessdate=18 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501102548/http://www.c-spanarchives.org/program/ID/176306%26start%3D607%26end%3D657 |archive-date=1 मई 2011 |url-status=dead }}</ref> पहले हमले के पांच घंटे के बाद, इराक के एक राष्ट्रीय रेडियो प्रसारण में सद्दाम हुसैन की आवाज को यह कहते हुए पहचाना गया कि "महान द्वंद्वयुद्ध, सभी लड़ाइयों की मां शुरू हो गयी है। जैसे ही यह महान तसलीम शुरू होगा. विजय की सुबह करीब आ जायेगी." इराक ने अगले ही दिन इजराइल में आठ [[इराकी संशोधित स्कड]] मिसाइलें छोड़ कर जवाब दिया। इसराइल पर वार करने वाली ये मिसाइलें लगातार छह सप्ताह तक हमले करती रहीं। इराकियों को उम्मीद थी कि इजराइल पर हम्लाल करके वे युद्ध में शामिल हो जायेंगे. यह उम्मीद की गयी कि कई अरब राष्ट्र गठबंधन से बाहर चले जायेंगे, क्योंकि वे इजराइल की तरफ से लड़ना नहीं चाहेंगे.{{Citation needed|date=जुलाई 2009}} इजराइल संयुक्त राज्य अमेरिका के अनुरोध पर युद्ध में शामिल नहीं हुआ और सभी अरब राष्ट्र गठबंधन में बने रहे। स्कड मिसाइलों की क्षमता को [[धाहरण]] मिसाल के हमले में महसूस किया गया, जिसने 28 संयुक्त राज्य अमेरिकी सैनिकों को मार डाला। इजराइल को लक्ष्य बनाने वाली स्कड मिसाइलें अपेक्षाकृत अप्रभावी थीं, अपनी चरम सीमा पर इनकी सटीकता और पेलोड में नाटकीय रूप से कमी आयी। फिर भी, इजराइल की भूमि पर उतारीं गयी 39 मिसाइलों ने संपत्ति को बहुत नुकसान पहुंचाया और इनसे दो लोगों की मृत्यु भी हो गयी। इजरायली नागरिकों को इजराइली सरकार के द्वारा गैस मास्क दिए गए, यदि किसी रासायनिक कारक से युक्त कोई मिसाइल जनसंख्या पर हमला करती है, इजराइली नागरिकों पर ये मास्क पहनने के लिए दबाव डाला गया और उन्हें निर्देश दिए गए कि यदि वे स्कड मिसाइल के अलार्म सिग्नल की आवाज सुनते हैं तो उपयुक्त आश्रय लें. संयुक्त राज्य अमेरिका ने इजराइल में दो [[पैट्रियट मिसाइल]]बटालियनों को तैनात किया और [[नीदरलैंड]] ने हमलों का जवाब देने के लिए एक पैट्रियट स्क्वाड्रन भेजा. सहयोगी एयर फ़ोर्स को भी इराकी मरुस्थल में "स्कड हंट्स" में बड़े पैमाने पर प्रयोग किया गया और ट्रकों का पता लगाने के प्रयास किये गए, इससे पहले कि वे अपनी मिसाइलों को इजराइल या सऊदी अरब पर दाग दें। तीन स्कड मिसाइलें और एक गठबंधन पैट्रियट जो ठीक प्रकार से काम नहीं कर रहे थे, उन्होंने 22 जनवरी 1991 को इजराइल में [[रामत गन]] पर हमला किया और 96 लोगों को घायल कर दिया। और संभवतया इस हमले में तीन बुजुर्ग लोगों की मौत [[दिल का दौरा]] पड़ने की वजह से हो गयी। पिछले चालीस सालों से इजराइल की निति हमेशा प्रतिशोध की रही थी, लेकिन स्कड मिसाइलों के हमले के बाद, इजराइली प्रधान मंत्री [[यितझाक शामिर]] ने संयम दिखाया और संयुक्त राज्य अमेरिका के अनुरोध पर उसने हमलों का जवाब नहीं दिया और युद्ध से बाहर ही बना रहा। <ref>लॉरेंस फ्रीडमेन और एफ्रेम कार्श, ''द गल्फ कोनफ्लिक्ट: डिप्लोमेसी एंड वार इन द न्यू वर्ल्ड ऑर्डर'', 1990-1991 (प्रिंसटन, 1993), 331-41.</ref> अमेरिकी सरकार को चिंता थी कि इजराइल की किसी कार्रवाई की कीमत उन्हें अपने सहयोगियों के रूप में चुकानी पड़ सकती है और संघर्ष को बढ़ा सकती है और IAF के द्वारा हवाई हमले के लिए शत्रुतापूर्ण जोर्डन या सीरिया की आवश्यकता रही होगी जिन्होंने उन्हें इराक के पक्ष में युद्ध में शामिल होने के लिए या इजराइल पर हमला करने के लिए उकसाया होगा। === खाफजी का युद्ध === {{Refimprovesect|date=मार्च 2008}} {{Main|Battle of Khafji}} 29 जनवरी को, इराकी बलों ने कम सुरक्षित सऊदी शहर [[खाफजी]] पर टैंकों और सेना की सहायता से हमला बोला दिया और उस पर कब्ज़ा कर लिया। खाफजी का युद्ध दो दिन बाद समाप्त हो गया जब इराकियों को [[संयुक्त राज्य अमेरिका के समुद्री कोर]] के द्वारा वापस भेज दिया गया और उन्हें सऊदी और [[क़तर]] बलों का समर्थन प्राप्त हुआ। मित्र देशों ने [[निकट हवाई समर्थन]] दिया और व्यापक तोपों के हमले का प्रयोग किया गया। दोनों पक्षों में हताहतों की संख्या बहुत अधिक थी, हालांकि मित्र सेनाओं की तुलना में इराकी सेना में सैनिक निरंतर मर रहे थे और पकडे जा रहे थे। दो अलग मैत्रीपूर्ण अग्नि घटनाओं में 11 अमेरिकी मारे गए, इसके अतिरिक्त 14 संयुक्त राज्य अमेरिकी एयरमेन तब मारे गए जब अमेरिकी AC-130 गनशिप को एक इराकी SAM मिसाइल के द्वारा फायर किया गया और युद्ध के दौरान दो अमेरिकी सैनिक पकडे गए। सऊदी और क़तर बालों में कुल 18 लोग मारे गए। खाफजी में इराकी सेना में 60-300 लोग मारे गए और 400 पकडे गए। खाफजी कुवैत के इराकी हमले के तुरंत बाद रणनीतिक रूप से एक महत्वपूर्ण शहर था। इस काम के लिए कई [[बख्तरबंद डिविजनों]] के लिए इराकी अनिच्छा और प्रारंभ में हल्के ढंग से सुरक्षित सऊदी अरब के पूर्व में एक लॉन्चिंग पैड के रूप में खाफजी का इसका परिणामी उपयोग कई शिक्षाविदों के द्वारा गंभीर रणनीतिक गलती माना जाता है। न केवल इराक ने मध्य पूर्वी तेल आपूर्तिकर्ताओं को सुरक्षित किया, बल्कि इसने अपने आप को बेहतर रक्षात्मक लाइनों पर नियुक्त परिणामी संयुक्त राज्य अमेरिकी नियुक्ति के लिए बेहतर धमकी पाया। == जमीनी अभियान == [[चित्र:DesertStormMap v2.svg|thumb|350px|right|upright=1.5|ऑपरेशन डेजर्ट स्टॉर्म के दौरान 24 से 28 फ़रवरी 1991 तक थल सेना की गतिविधियां.]] गठबंधन बलों ने अपने तकनीकी फायदों के साथ हवा पर प्रभुत्व स्थापित कर लिया, परन्तु जमीनी बलों को अधिक समान रूप से मिलान युक्त पाया गया। गठबंधन बलों के पास इस बात का फायदा था कि यह [[हवा वर्चस्व]] की सुरक्षा के तहत ऑपरेट करने में समर्थ था यह फायदा मुख्य जमीनी आक्रामक की शुरुआत से पहले [[एयर फ़ोर्स]] के द्वारा प्राप्त किया गया। गठबंधन बलों के पास भी दो मुख्य तकनीकी फायदे थे: # गठबंधन के [[मुख्य बेटल टैंक]] जैसे यू. एस. [[एम 1 अब्राम्स]], ब्रिटिश [[चैलेंजर 1]] और कुवैती [[M-84]]AB चाइनीज़ [[टाइप 69]] और इराकियों के द्वारा प्रयुक्त किये जाने वाले उनके घरेलू निर्मित [[T-72]] से काफी बेहतर थे, जिनका क्रू (कर्मचारी दल) बेहतर प्रशिक्षित था और बख्तरबंद बेहतर विकसित था। # [[जीपीएस]] के उपयोग ने गठबंधन बलों के लिए यह संभव बना दिया कि सड़कों या अन्य निर्धारित लैंडमार्क की सहायता के बिना नेविगेट कर सकें. इसने, [[हवा में होने वाली मुठभेड़]] के साथ, उन्हें [[एनकाउन्टर की लड़ाई]] के बजाय [[पैंतरेबाज़ी की लड़ाई]] लड़ने की अनुमति दी: वे जानते थे कि वे कहां हैं और शत्रु कहां है, इसलिए वे जमीन पर शत्रु बलों को ढूंढने के बजाय विशेष लक्ष्य पर हमला कर सकते थे। [[File:Iraqi T-62.JPEG|thumb|right|इराकी T-62 ऑपरेशन डेजर्ट स्टॉर्म के दौरान अली अल सलेम एयर बेस के पास नष्ट हो गया, 18 अप्रैल 1991 ]] === कुवैत की मुक्ति === {{Main|कुवैत अभियान की स्वतंत्रता}} कुवैत की मुक्ति से पहले की रात नौसेना गनफायर और हवाई हमलों के द्वारा हमलों की योजना को डिजाइन किया गया था ताकि इराकियों को यह विश्वास हो जाये कि मुख्य गठबंधन जमीनी हमले केन्द्रीय कुवैत पर ध्यान केन्द्रित करेंगे। 23 फ़रवरी 1991 को, पहला समुद्री विभाग, दूसरा समुद्री विभाग और पहले हल्के बख्तरबंद पैदल सेना ने कुवैत के भीतर प्रवेश कर लिया और कुवैत शहर की ओर बढ़ गयी। वे अच्छी तरह से डिजाइन किये गए लेकिन बुरी तरह से सुरक्षित इराकी ट्रेंच की ओर पहले कुछ घंटों में ही बढ़ गयीं। मरीन ने इराकी कांटेदार तार की बाधाओं ओर खानों को पार कर लिया, इराकी टैंकों तक पहुंच गयी, जिसने कुछ ही समय बाद आत्मसमर्पण कर दिया। कुवैती बलों ने जल्दी ही कुवैत शहर पर हमला कर दिया, जिसके लिए इराकियों ने हल्का प्रतिरोध पेश किया। कुवैतियों ने एक सैनिक ओर एक एयरक्राफ्ट को खो दिया ओर शहर को तुरंत मुक्त कर दिया। कुवैत के ज्यादातर सैनिकों ने लड़ने के बजाय आत्मसमर्पण को चुना। === इराक में प्रारंभिक कदम === [[चित्र:IrakT72DesertStorm1991.jpg|thumb|250px|right|नष्ट हुआ इराकी टी -72 टैंक दक्षिणी इराक में.]] युद्ध की जमीनी प्रावस्था को आधिकारिक पदनाम ऑपरेशन डेज़र्ट सबरे दिया गया।<ref>{{cite web |author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/military/ops/desert_sabre.htm |title=Operation Desert Sabre / Gulf War Ground Campaign |publisher=Globalsecurity.org |date= |accessdate=18 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100502014101/http://www.globalsecurity.org/military/ops/desert_sabre.htm |archive-date=2 मई 2010 |url-status=live }}</ref> इराक़ में प्रवेश करने वाली पहली इकाइयां थीं जनवरी के अंत में ब्रिटिश [[स्पेशल एयर सर्विस]] की बी स्क्वाड्रन के तीन पेट्रोल, कॉल साइन्स ब्रेवो वन जीरो, [[ब्रेवो टू जीरो]], ओर ब्रेवो थ्री जीरो. इन आठ सदस्यीय पेट्रोल ने इराकी रेखा के पीछे लैंड किया ताकि [[स्कड]] मोबाइल मिसाइल लांचर की गतिविधियों पर नज़र रखी जा सके, यह काम हवा से नहीं किया जा सकता था, क्योंकि वे दिन में पुल के नीच छुपे रहते थे और नेट में छुपे रहते थे। इसके अन्य उद्देश्यों में शामिल थे, लांचर्स और उनके फाइबर-ऑप्टिक संचार एरे का विनाश जो पाइप्लाइन्स में था और [[TEL]] ऑपरेटर्स के लिए संचार रिले का काम कर रहा था, जो इजराइल के खिलाफ हमला कर रहे थे। [[दूसरे ब्रिगेड के तत्व, यू. एस. के पहले केवेलरी डिविजन]] ने 9 फ़रवरी 1991 को इराक़ में एक गुप्त [[टोह]] लेने का काम किया, इसके बाद 20 फ़रवरी को इराकी [[रेजिमेंट]] को नष्ट करने का काम किया गया।{{Citation needed|date= फ़रवरी 2009}} 22 फ़रवरी 1991 को, इराक़ सोवियत-प्रस्तावित [[युद्ध विराम]] के लिए सहमत हो गया। समझौते के अनुसार इराक को युद्ध विराम के छह सप्ताह के भीतर सैन्य दलों को बाहर निकाल कर आक्रमण से पहले की स्थिति में लाना था और युद्ध विराम का नियंत्रण करना था और इस निकासी का निरिक्षण संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा पारिषद के द्वारा किया गया। गठबंधन ने इस प्रस्ताव को अस्वीकार कर दिया, परन्तु कहा कि पीछे हटते हुए इराकी बलों पर हमला नहीं किया जाएगा,{{Citation needed|date= फ़रवरी 2009}} और इराक को अपने बलों की निकासी के लिए 24 घंटे दिए। 23 फ़रवरी को, लड़ाई के परिणामस्वरूप 500 इराकी सैनिक पकडे गए। 24 फ़रवरी को, ब्रिटिश और अमेरिकी बख्तरबंद बलों ने इराक/कुवैत सीमा को पार कर लिया और बड़ी संख्या में इराक में प्रवेश कर गए, सैंकड़ों लोगों को बंधक बना लिया। इराकी प्रतिरोध हल्का था और 4 अमेरिकी मारे गए।<ref name="leyden.com">{{cite web |author=Andrew Leydon |url=http://www.leyden.com/gulfwar/week6.html |title=Carriers in the Arabian Gulf War |publisher=Leyden.com |date= |accessdate=18 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429012514/http://www.leyden.com/gulfwar/week6.html |archive-date=29 अप्रैल 2011 |url-status=dead }}</ref> === गठबंधन बलों ने इराक में प्रवेश किया === [[चित्र:Destroyed Iraqi T-55 on highway between Basra & Kuwait City 1991-04-18 1.JPEG|thumb|एक इराकी T-55 टैंक, 1991 अप्रैल में मौत का राजमार्ग के किनारे मलबे में निहित.]] इसके कुछ ही समय बाद, [[यू. एस. VII कोर]] ने अपनी पूरी क्षमता के साथ, तीसरे स्क्वाड्रन और [[दूसरे बख्तरबंद केवेलरी रेजिमेंट]] (3/2 ACR) के साथ 24 फ़रवरी को कुवैत के पश्चिम में, इराक पर एक बख्तरबंद हमला किया, जिससे इराकी बल हैरान रह गए। इसके साथ ही, [[यू. एस. XVIII एयरबोर्न कोर]] ने दक्षिणी इराक के असुरक्षित रेगिस्तान पर एक स्वीपिंग "लेफ्ट-लुक" हमला किया, जिस नेतृत्व [[तीसरे बख्तरबंद केवेलरी रेजिमेंट (3rd ACR)]] और [[24 वें इन्फैंट्री डिवीजन (यंत्रीकृत)]] के द्वारा किया गया था। इस आन्दोलन के लेफ्ट फ्लेंक को [[फ़्रांसिसी छठे हल्के बख्तरबंद डिविजन डागेट]] के द्वारा सुरक्षित किया गया था। फ्रांसीसी सेना ने जल्दी ही इराकी 45 वें इन्फैंट्री डिवीजन को पार कर लिया, जिसमें हताहतों की संख्या बहुत कम थी और बड़ी संख्या में बंधक बनाये गए थे और गठबंधन फ्लेंक पर इराकी जवाबी हमले को रोकने के लिए अवरोध की पोजीशन ली गयी थी। आंदोलन के सही फ्लेंक को [[ब्रिटिश पहले बख्तरबंद डिविजन]] के द्वारा सुरक्षित किया गया। एक बार जब मित्र राष्ट्र इराकी क्षेत्र में घुस चुके थे, वे पूर्व की ओर मुड़ गए और इससे पहले की यह बच पाता, इन्होने एलीट [[रिपब्लिकन गार्ड]] के खिलाफ एक फ्लेंक लांच कर दिया। लड़ाई केवल कुछ ही घंटों में समाप्त हो गयी। 50 इराकी बख़्तरबंद वाहनों का विनाश हो गया, इसके साथ ही कुछ गठबंधन क्षतियां भी हुईं. हालांकि 25 फ़रवरी 1991 को, इराक ने [[धरान]], सऊदी अरब में गठबंधन बैरक पर एक स्कड मिसाइल का हमला किया। इस मिसाइल हमले में 28 अमेरिकी सैन्य कर्मी मारे गए।<ref>बीसवीं सदी का बेटलफील्ड, द गल्फ वार.</ref> [[चित्र:Demolished vehicles line Highway 80 on 18 Apr 1991.jpg|thumb|250px|right|नष्ट हो चुके नागरिक और सैन्य वाहन मौत के राजमार्ग पर .]] गठबंधन अग्रिम उससे कहीं तेज था जितना की यू. एस. जनरल ने उम्मीद की थी। फरवरी 26 को, इराकी सैन्य दलों ने कुवैत से पीछे हटना शुरू कर दिया, उससे पहले वे इसके [[तेल क्षेत्रों]] में आग लगा चुके थे (737 तेल के कुओं में आग लगायी जा चुकी थी). मुख्य इराक कुवैत राजमार्ग के साथ साथ सैनिकों का लंबा काफिला लौट रहा था। हालांकि वे लौट रहे थे, इस काफिले पर गठबंधन एयर फ़ोर्स के द्वारा इतनी व्यापक बमबारी की गयी कि इसे [[मौत के राजमार्ग]] के रूप में जाना जाता है। सैंकड़ो इराकी सैनिक मारे गए। संयुक्त राज्य अमेरिका, संयुक्त राष्ट्र और फ्रांस ने लगातार सीमा पर इराकी बलों पर लौटने का दबाव बनाये रखा और उन्होंने वापस इराक भेजते रहे। अंततः इराकी सीमा से निकासी से पहले वे बग़दाद से 150 मील (240 किलोमीटर) चले. जमीनी अभियान के शुरू होने के एक सौ घंटों के बाद, 28 फ़रवरी को, राष्ट्र्पत बुश ने [[युद्ध-विराम]] की घोषणा की और उन्होंने यह भी घोषणा की कि कुवैत को मुक्त कर दिया गया है। === युद्ध के बाद सैन्य विश्लेषण === {{Refimprovesect|date=मार्च 2008}} [[File:Gulfwarroom.jpg|thumb|250px|right|जनरल कॉलिन पॉवेल ने तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति जॉर्ज एच. डब्ल्यू बुश और उनके सलाहकार को थल युद्ध की प्रगति के बारे में संक्षिप्तीकरण दिया। ]] [[File:Destroyed Oil Storage Desert Storm 1991.jpg|thumb|250px|right|एक रिफाइन में एक टेल स्टोरेज टैंक पर ऑपरेशन डेजर्ट स्टॉर्म के दौरान गठबंधन एयरक्राफ्ट के द्वारा हमला किया गया, जो इस हवाई हमले के कई दिनों बाद तक जलता रहा। ]] हालांकि पश्चिमी मीडिया में उस समय कहा गया कि इराकी सैन्य दलों की संख्या लगभग 545,000 से 600,000 थी, आज के विशेषज्ञों का मानना है कि उस समय का इराकी सेना का मात्रात्मक और गुणात्मक विवरण अतिरंजित था, क्योंकि उनमें अस्थायी और सहायक दोनों प्रकार के तत्वों का समर्थन शामिल था। अधिकांश इराकी सैनिक युवा थे, या उनके पास संसाधनों का आभाव था खराब पराशिक्षण के साथ [[भर्ती]] किये गए थे। गठबंधन ने कहा कि 540,000 सैन्य दल और इसके बाद 100,000 तुर्की सैन्य दलों को [[तुर्क-इराक]] सेना पर नियुक्त किया गया। इसके कारण इराकी सेना में बल बहुत कमजोर पड़ गए, इन्हें सीमाओं पर तैनात किये जाने के लिए दबाव डाला गया था। इसी के कारण संयुक्त राज्य अमेरिका ने न केवल महत्वपूर्ण तकनीक का लाभ उठाया बल्कि एक संख्यात्मक श्रेष्ठता भी अभिव्यक्त की। ईरान-इराक युद्ध के दौरान इराक के लिए व्यापक समर्थन के कारण इराक को दुनिया के अधिकांश हथियार डीलरों से सैन्य उपकरण प्राप्त हुए. इसके परिणामस्वरूप बड़े विषमरूपी बल में मानकीकरण की कमी देखी गयी, जिसे इसके अलावा बुरे प्रशिक्षण और बुरे प्रेरण की वजह से नुकसान भुगतना पड़ा. अधिकांश इराकी बख्तरबंद बल अभी भी पुराने चाइनीज़ [[टाइप 59s]] और [[टाइप 69s]] का और 1950 और 1960 के सोवियत निर्मित [[T-55s]] का उपयोग कर रहे थे और इसके अलावा कुछ बुरी गुणवत्ता के [[असद बबली टैंकों]] का उपयोग किया जा रहा था (ये घरेलू तरीके से एकत्रित किये गए टैंक थे जिसका पोलिश T-72 हुलस घरेलू था और अन्य भाग मिश्रित उत्पत्ति के थे). ये मशीनें अद्यतन उपकरणों से सुसज्जित नहीं थीं, जैसे [[थर्मल साइट्स]] या लेज़र रेंज फाइनडर्स और आधुनिक युद्ध में उनकी प्रभाविता बहुत सीमित थी। इराकी गठबंधन टैंकों के द्वारा प्रयुक्त किये जाने वाले [[सेबत राउंड्स]] और थर्मल साइट्स के प्रभावी मापन में असफल रहे। इस उपकरण ने उन्हें इराकी टैंकों की तुलना में तीन गुना से अधिक क्षमता के साथ इराकी टैंकों को नष्ट करने के योग्य बनाया। इराकी क्रू पुराने, सस्ते स्टील के [[विभेदकों]] का इस्तेमाल कर रहे थे जबकि इनके खिलाफ उन्नत [[चोभम बख्तरबंद]] अमेरिकी और ब्रिटिश टैंकों का उपयोग किया जा रहा था, इस कारण से इनके परिणाम अप्रभावी रहे। इराकी उस फायदे का उपयोग भी नहीं कर पाए जिसे-[[कुवैत शहर]] के भीतर लड़ रही- [[शहरी सेना]] से प्राप्त किया जा सकता था, जो हमलावर बलों पर हमला करके महत्वपूर्ण हताहत कर सकते थे। शहरी मुकाबला उस रेंज को कम कर देता है जिस पर लड़ाई होती है और सुसज्जित बलों के कुछ तकनीकी लाभ को भी कम कर सकता है। इराकियों ने [[सोवियत सैन्य सिद्धांत]] का उपयोग करने की भी कोशिश की, लेकिन उनके कमांडर्स की कुशलता में कमी के कारण इसमें सफलता प्राप्त नहीं कर पाए और साथ ही उनके संचार केन्द्रों और बैंकर्स पर हवाई हमलों के लिए निवारक गठबंधन का भी अभाव था। == सक्रिय शत्रुता का अंत == [[चित्र:Gulf War Saudi Flag.JPEG|thumb|left|upright|नागरिक और गठबंधन सैनिक बलों ने कुवैती और सऊदी अरब के झंडे लहराए चूँकि कुवैत से इराकी बालों की वापसी का जश्न मना रहे थे, जो ऑपरेशन डेजर्ट स्टॉर्म का एक परिणाम थी।]] गठबंधन के अंतर्गत आने वाले इराकी क्षेत्र में, एक शांति सम्मलेन का आयोजन किया गया जिसमें एक [[युद्ध विराम]] पर वार्ता की गयी और इस पर दोनों पक्षों के द्वारा हस्ताक्षर किये गए। सम्मेलन में, इराक को उनके पक्ष की अस्थायी सीमा पर हथियारों से लैस हेलिकॉप्टरों को उड़ाने की मंजूरी दे दी गयी, ताकि सरकार सुविधाओं का पारगमन कर सके, क्योंकि जाहिर तौर पर नागरिकों की बुनियादी सुविधाओं को बहुत अधिक नुकसान पहुंचा था, इसके ठीक बाद, इन हेलीकाप्टरों और अधिकांश इराकी सैन्य बलों का उपयोग दक्षिण में होने वाले [[शिया]] विद्रोह का सामना करने के लिए किया गया। इस विद्रोह को 2 फ़रवरी 1991 को "डी वोईस ऑफ़ फ्री इराक" के द्वारा प्रोत्साहित किया गया, जिसका प्रसारण सऊदी अरब के बाहर एक CIA रन स्टेशन से किया जा रहा था। अमेरिकी आवाज की अरबी सेवा ने इस उठते हुए विद्रोह का यह कह कर समर्थन किया कि विद्रोह बड़ा था और वे जल्दी ही सद्दाम से मुक्त हो जायेंगे.<ref>[[फिस्क, रॉबर्ट.]] ''[[द ग्रेट वार फॉर सिविलाइज़ेशन]]'', विंटेज (2007 रीप्रिंट), at p. 646.</ref> उत्तर में, [[कुर्द]] नेता ने अमेरिकी बयान लिए कि वे इस विद्रोह का समर्थन करेंगे और एक [[तख्तापलट]] की उम्मीद में उन्होंने लड़ना शुरू कर दिया। हालांकि, जब कोई अमेरिकी समर्थन नहीं आया, इराकी जनरल सद्दाम के लिए वफादार बने रहे और कुर्द के विद्रोह को क्रूरता के साथ कुचल दिया गया। कई मिलियन कुर्द के लोग [[तुर्क]] और [[इरान]] के कुर्दी क्षेत्रों के पहाड़ों की ओर भाग गए। इन घटनाओं के बाद इराक के उत्तर और दक्षिण दोनों क्षेत्रों में [[नो-फ्लाई ज़ोन]] स्थापित की गयी। कुवैत में, एमिर को बहाल किया गया और संदिग्ध इराकी सहयोगियों का दमन कर दिया गया। आखिरकार, 400000 से अधिक लोगों को देश से निष्कासित कर दिया गया, जिनमें बड़ी संख्या में [[फिलीस्तीनी]] भी शामिल थे (उनके सद्दाम के लिए समर्थ और सहयोग के कारण). बुश के प्रशासन के लिए कुछ आलोचना की गयी, क्योंकि उन्होंने सद्दाम हुसैन को सत्ता में बने रहने दिया, बजाय इसके कि उसकी सरकार को तोड़ दिया जाये और बग़दाद पर कब्जा कर लिया जाये. 1998 में साथ में लिखी गयी उनकी एक पुस्तक, ''[[अ वर्ल्ड ट्रांसफोर्म्ड]]'', में बुश और [[ब्रेंट स्कोक्रोफ्ट]] ने तर्क दिया कि ऐसा गठबंधन खंडित हो जाता है और इसके साथ कई अनावश्यक राजनैतिक और मानव लागतें जुडी होती हैं। 1992 में, [[संयुक्त राज्य अमेरिका के युद्ध के दौरान रहे रक्षा सचिव]], [[डिक चीने]], ने यही मुद्दा रखा: इसकी अपनी सेना की बहुत अधिक भागीदारी के बावजूद, संयुक्त राज्य अमेरिका को आशा थी कि सद्दाम हुसैन को एक आन्तरिक ''[[तख्तापलट]]'' में हटा दिया जाएगा. [[केन्द्रीय खुफिया एजेंसी]] ने इराक में बगावत करने के लिए अपनी परिसंपत्तियों का इस्तेमाल किया, लेकिन इराकी सरकार ने इन प्रयासों को हरा दिया। 10 मार्च 1991 को, 540000 अमेरिकी सैन्य दलों ने [[फारस की खाड़ी]] से बाहर जाना शुरू किया। == गठबंधन की भागीदारी == {{Main|खाड़ी युद्ध का गठबंधन}} गठबंधन के सदस्यों में शामिल थे, अर्जेंटीना, ऑस्ट्रेलिया, बहरीन, बांग्लादेश, बेल्जियम, कनाडा, चेकोस्लोवाकिया, डेनमार्क, मिस्र, फ्रांस, यूनान, हौंडुरस, हंगरी, इटली, कुवैत, मलेशिया, मोरक्को, नीदरलैंड, न्यूजीलैंड, नाइजर, नार्वे, ओमान, पाकिस्तान, फिलीपींस, पोलैंड, पुर्तगाल, कतर, रोमानिया, सऊदी अरब, सेनेगल, दक्षिण कोरिया, स्पेन, सीरिया, तुर्की, संयुक्त अरब अमीरात, भारत, संयुक्त राष्ट्र और संयुक्त राज्य अमेरिका.<ref name="Tread">{{cite book|last=Crocker III|first=H. W.|title=Don't Tread on Me|publisher=Crown Forum|year=2006|location=New York|page=[https://archive.org/details/donttreadonme40000croc/page/384 384]|isbn=9781400053636|url=https://archive.org/details/donttreadonme40000croc/page/384}}</ref> [[जर्मनी]] और [[जापान]] ने वित्तीय सहायता प्रदान की और सैन्य हार्डवेयर का दान दिया, लेकिन प्रत्यक्ष सैन्य सहायता नहीं भेजी. बाद में इसे ''[[चेकबुक कूटनीति]]'' के रूप में जाना गया। [[इजरायल]] युद्ध में सक्रिय नहीं था, इसके बावजूद इराकी मिसाइलों ने इसके क्षेत्र पर आक्रमण किया, क्योंकि संयुक्त राज्य अमेरिका ने इसे तटस्थ बने रहने का अनुरोध किया था। [[भारत]] ने [[अरब सागर]] में स्थित पुनः ईंधन सेवाओं के रूप में संयुक्त राज्य अमेरिका को सैन्य समर्थन प्रदान किया {{Citation needed|date=अप्रैल 2010}}, लेकिन युद्ध में कोई सैन्य बल नहीं भेजे. === संयुक्त राष्ट्र === [[चित्र:Challenger-ODS-1.JPEG|thumb|right|ब्रिटिश आर्मी चैलेंजर 1 मुख्य बेटल टैंक ऑपरेशन डेजर्ट स्टॉर्म के दौरान]] [[संयुक्त राष्ट्र]] ने किसी भी यूरोपीय राष्ट्र के सबसे बड़े दल का काम किया जिसने युद्ध की क्रियाओं से निपटने में भाग लिया। फारस की खाड़ी में इस ऑपरेशन को कोडनेम [[ऑपरेशन ग्रानबाय]] दिया गया। [[ब्रिटिश सेना]] रेजिमेंट (मुख्य रूप से [[ब्रिटिश पहला बख्तरबंद डिविजन]]), [[रॉयल एयर फ़ोर्स]] स्क्वाड्रन और [[रॉयल नेवी]] वेसल्स को खाड़ी में भेजा गया। रॉयल एयर फोर्स, ने भिन्न एयरक्राफ्ट का उपयोग करते हुए, सऊदी अरब में [[एयरबेस]] से काम किया। लगभग 2,500 बख्तरबंद वाहनों और 43,000 सैनिकों को<ref name="Tread" /> कार्रवाई के लिए जहाज़ों से भेजा गया। मुख्य रॉयल नौसेना वेसल्स को खाड़ी में तैनात किया गया जिसमें [[''ब्रोडवर्ल्ड'' -क्लास फ्रिगेट्स]] और [[''शेफील्ड'' -क्लास डिस्ट्रोयर]] शामिल थे, इसके अलावा RN और [[RFA]] जहाज़ों को भी तैनात किया गया था। लाईट एयरक्राफ्ट करियर [[HMS ''आर्क रॉयल'']] को खाड़ी क्षेत्र में तैनात नहीं किया गया, लेकिन इसे [[भूमध्य सागर]] में तैनात किया गया। === फ्रांस === [[चित्र:Iraqi Type 69 destroyed by the French 6th Light Armored Division during the Gulf War.JPEG|thumb|left|फ्रेंच और अमेरिकी सैनिक एक इराकी टाइप 69 टैंक की जांच करते हुए, जिसे ऑपरेशन डेजर्ट स्टॉर्म के दौरान फ्रांसीसी 6 हल्के बख़्तरबंद डिविजन द्वारा नष्ट किया गया।]] दूसरा सबसे बड़ा यूरोपीय दल था फ़्रांस, जिसने 18,000 सैनिकों को भेजा.<ref name="Tread" /> U.S. XVIII एयरबोर्न कोर के लेफ्ट फ्लेंक पर काम करते हुए, मुख्य फ़्रांसिसी सेना बल [[छठा लाईट बख्तरबंद डिविजन]] था, जिसमें [[फ़्रांसिसी विदेशी क्षेत्र]] के सैनिक भी शामिल थे। प्रारंभ में, फ्रांसीसियों ने राष्ट्रीय कमांड और नियंत्रण के अंतर्गत स्वतंत्र रूप से काम किया, लेकिन अमेरिकियों, सऊदियों और [[सेंतकोम (CENTCOM)]] के साथ निकटता से समन्वय बनाये रखा। जनवरी में, डिविजन को U.S. XVIII एयरबोर्न कोर के नियंत्रण में रखा गया। फ़्रांस ने भी कई एयरक्राफ्ट और नौसेना इकाइयों को तैनात किया। फ्रांसीसियों ने [[ऑपरेशन डोगेट (Opération Daguet)]] के द्वारा अपना योगदान दिया। === कनाडा === {{Seealso|ऑपरेशन फ़्रिकटन}} [[चित्र:DF-ST-92-08022-C.jpg|thumb|upright|M-113 APCs और रॉयल सऊदी भूमि सेना के अन्य सैन्य वाहनों का एक स्तंभ ऑपरेशन डेजर्ट स्टोर्म के दौरान कुवैत में 1 मार्च 1991 को साफ़ की गयी खानों के किनारे एक चैनल पर यात्रा कर रहा था।]] [[कनाडा]] उन पहले राष्ट्रों में से एक था जिसने कुवैत के इराकी आक्रमण की निंदा की और यह तुरंत यु. एस. के नेतृत्व के अंतर्गत गठबंधन में शामिल हो गया। अगस्त 1990 में [[प्रधानमंत्री]] [[ब्रायन मुलरोनी]] ने [[कनाडा के बलों]] को विनाशक {{HMCS|Terra Nova|DDE 259|6}} और {{HMCS|Athabaskan|DDH 282|6}} पर तैनात करने का वचन दिया, ताकि मेरीटाइम इंटरडिक्शन फ़ोर्स में शामिल हो सके। आपूर्ति जहाज{{HMCS|Protecteur|AOR 509|6}} को भी फारस की खाड़ी में गठबंधन बलों की सहायता के लिए भेजा गया। एक चौथा जहाज, {{HMCS|Huron|DDH 281|6}}, युद्ध समाप्त होने और कुवैत का दौरा पूरा होने के बाद थियेटर में पहुंचा। इराक के खिलाफ संयुक्त राष्ट्र के बलों के अधिकृत उपयोग के बाद, कनाडा के बलों ने व्यक्तिगत सहयोग के साथ एक [[CF-18 होरनेट]] स्क्वाड्रन को तैनात किया, साथ ही जमीनी युद्ध से होने वाले हताहतों की मदद के लिए [[फील्ड अस्पताल]] की भी व्यवस्था की गयी। जब हवाई युद्ध की शुरुआत हुई, कनाडा के CF-18s को गठबंधन बलों में एकीकृत कर दिया गया और इन्हें एयर कवर उपलब्ध कराने और जमीनी लक्ष्यों पर हमले करने का काम सौंपा गया। ऐसा [[कोरिया के युद्ध]] के बाद पहली बार हुआ जब कनाडा की सेना ने एक आक्रामक सैन्य गतिविधि में भाग लिया था। === आस्ट्रेलिया === {{Main|1991 के खाड़ी युद्ध में ऑस्ट्रेलियाई योगदान}} ऑस्ट्रेलिया ने नौसेना कार्य समूह में योगदान दिया, जिसने '''ऑपरेशन दामास्क (Operation Damask)''' के अंतर्गत, [[फारस की खाड़ी]] और [[ओमान की खाड़ी]] में बहुराष्ट्रीय फ्लीट का एक हिस्सा बनाया। इसके अलावा, यू. एस. [[अस्पताल जहाज]] में एक मेडिकल टीम को नियुक्त किया गया और एक [[नौसैनिक गोताखोर टीम]] ने युद्ध की समाप्ति के बाद कुवैत की बंदरगाह की गैर-खनन सुविधाओं में हिस्सा लिया। <div style="clear:both"></div> == हताहतों की संख्या == === नागरिक === युद्ध के विमानों और क्रूज मिसाइलों दोनों से किये गए हवाई हमलों ने युद्ध की शुरूआती प्रावस्था में असंख्य नागरिकों की जान ले ली, यह एक विवाद का मुद्दा बन गया। युद्ध के पहले 24 घंटों के भीतर, 1000 से ज्याद विमान उदय गए, कई [[बग़दाद]] में लक्ष्य के खिलाफ थे। शहर को भारी बमबारी का लक्ष्य बनाया गया क्योंकि यह राष्ट्रपति [[सद्दाम हुसैन]] की सत्ता और इराकी बलों के [[कमांड और नियंत्रण]] का क्षेत्र था। अंततः यह पर्याप्त संख्या में नागरिक हताहतों का कारण बना। जमीनी युद्ध से पहले बमबारी अभियान के दौरान, कई हवाई हमलों में नागरिक हताहत हुए. एक विशेष रूप से उल्लेखनीय घटना में, विमानों ने चुपके से अमिरया में एक बनकर से बमबारी की, जिससे 200-400 नागरिकों की मृत्यु हो गयी, जिन्होंने उस समय वहां पर शरण ले रखी थी। जल चुके और विकृत हो चुके शरीरों का बाद में प्रसारण किया गया और बनकर की स्थिति पर विवाद उत्पन्न हुआ, कुछ लोगों ने कहा कि यह एक नागरिक आश्रय था, जबकि कुछ अन्य लोगों ने कहा कि यह इराकी सैन्य गतिविधियों का केंद्र था और नागरिक यहां पर जानबूझ कर [[मानव ढाल]] बनाकर भेजे गए थे। बेथ ओसबोर्न देपोंटे द्वारा की गयी एक जांच में अनुमान लगाया गया कि बमबारी से लगभग 3500 नागरिक मारे गए और युद्ध के अन्य प्रभावों के कारण 100000 नागरिक मारे गए।<ref name="autogenerated1" /><ref>{{cite web |title=Toting the Casualties of War |url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/feb2003/nf2003026_0167_db052.htm |work=Businessweek |date=6 फ़रवरी 2003 |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090930195933/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/feb2003/nf2003026_0167_db052.htm |archive-date=30 सितंबर 2009 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Ford |first=Peter |title=Bid to stem civilian deaths tested |url=http://www.csmonitor.com/2003/0409/p06s01-woiq.html |work=Christian Science Monitor |date=9 अप्रैल 2003 |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081011204143/http://csmonitor.com/2003/0409/p06s01-woiq.html |archive-date=11 अक्तूबर 2008 |url-status=live }}</ref> === इराकी === युद्ध में हताहत हुए इराकियों की संख्या अज्ञात है, परन्तु यह माना जाता है कि यह संख्या बहुत ही ज्यादा थी। कुछ लोगों ने अनुमानलगाया कि इराक में मारे गए लोगों की संख्या 20,000 और 35,000 के बीच थी।<ref name="autogenerated1">रॉबर्ट फिस्क, ''द ग्रेट वार फॉर सिविलाइज़ेशन; द कोन्क्वेस्ट ऑफ़ द मिडल ईस्ट'' (Fourth Estate, 2005), p.853. </ref> यू. एस. एयर फ़ोर्स की एक रिपोर्ट में अनुमान लगाया गया कि 10,000-12,000 इराकी मौतें हवाई अभियान में हुईं और 10000 मौतें जमीनी युद्ध में हुईं.<ref>{{cite book |last=Keaney |first=Thomas |author2=Eliot A. Cohen |title=Gulf War Air Power Survey |publisher=United States Dept. of the Air Force |year=1993 |location=|isbn=0-16-041950-6}}</ref> यह विश्लेषण युद्ध की रिपोर्ट के इराकी कैदियों पर आधारित है। सद्दाम हुसैन की सरकार ने इस्लामिक देशों का समर्थन प्राप्त करने के लिए नागरिक हताहतों की संख्या के उंचे आंकड़े दिए। {{Citation needed|date=मार्च 2009}} इराकी सरकार ने दावा किया कि 2300 नागरिक तो हवाई अभियान में ही मारे गए।{{Citation needed|date=नवम्बर 2009}} सुरक्षा विकल्प अध्ययन पर परियोजना के अनुसार, 3664 नागरिक और 20000 और 26000 के बीच सैन्य कर्मचारी इस संघर्ष में मारे गए जबकि 75000 इराकी सैनिक घायल हो गए।<ref>{{Cite web |url=http://www.comw.org/pda/0310rm8ap2.html |title=Wages of War - Appendix 2: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 1991 Gulf War |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104222225/http://www.comw.org/pda/0310rm8ap2.html |archive-date=4 जनवरी 2016 |url-status=live }}</ref> === गठबंधन === DoD की एक रिपोर्ट के अनुसार संयुक्त राज्य अमेरिकी बलों में 148 मौतें लड़ाई से सम्बंधित थीं, (35 फ्रेंडली फायर), जिसमें से [[एक पायलट]] को [[MIA]] के रूप में सूचीबद्ध किया गया, (उसके अवशेषों को अगस्त 2009 में पहचाना गया). इसके अलावा 145 अमेरिकियों की मृत्यु लड़ाई के अलावा अन्य दुर्घटनाओं में हुईं.<ref name="cnn" /> संयुक्त राष्ट्र में 47 मौतें (9 फ्रेंडली फायर), फ़्रांस में 2 और कुवैत के अलावा अरब देशों में 37 मौतें (18 सऊदी, 10 इजिप्ट और 3 सीरियन) हुईं.<ref name="cnn">{{Cite document |url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/gulf.war/facts/gulfwar/ |publisher=CNN |title=In-Depth Specials - Gulf War |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070510125644/http://edition.cnn.com/SPECIALS/2001/gulf.war/facts/gulfwar/ |archivedate=10 मई 2007 |year=2001 |postscript=<!--None--> |access-date=21 सितंबर 2010 }}</ref> कम से कम 605 कुवैती सैनिक आज भी उनके पकडे जाने के 10 साल बाद भी लापता हैं।<ref>{{Cite document |first=Nicholas |last=Blanford|url=http://www.csmonitor.com/2002/1223/p07s01-wome.html |title=Kuwait hopes for answers on its Gulf War POWs |publisher=Christian Science Monitor |year=2001 |postscript=<!--None-->}}</ref> गठबंधन में जीवन का सबसे ज्यादा नुकसान 25 फ़रवरी 1991 को हुआ जब एक [[इराकी]] [[अल-हुसैन मिसाइल]] ने [[धाहरण]], [[सऊदी अरब]] में एक अमेरिकी सैन्य बैरक पर हमला किया, जिसमें [[पेनसिल्वेनिया]] से 28 [[अमेरिकी सेना रिज़र्व]] मारे गए। कुल मिलाकर युद्ध के दौरान 190 गठबंधन सैनिक इराकी फायर के द्वारा मारे गए, जिनमें से 113 अमेरिकन थे, गठबंधन में हुई कुल मौतों की संख्या 358 थी। इसके अलावा [[फ्रेंडली फायर]] में 44 सैनिक और मारे गए, 57 घायल हुए. 145 सैनिक विस्फोट में या गैर आक्रमण दुर्घटनाओं में मारे गए।{{Citation needed|date=अक्टूबर 2008}} लड़ाई में घायल हुए गठबंधन की संख्या 776 थी, जिसमें 458 अमेरिकी शामिल थे।<ref>{{cite encyclopedia|title=Arabian Gulf War - MSN Encarta<!-- Bot generated title -->|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761551555_2/Arabian_Gulf_War.html|work=|archiveurl=https://www.webcitation.org/5kwqLuiZR?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761551555_2/Persian_Gulf_War.html|archivedate=1 नवंबर 2009|url-status=dead|accessdate=21 सितंबर 2010}}{{Dead link|date=सितंबर 2023 |bot=InternetArchiveBot }} {{Cite web |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761551555_2/Persian_Gulf_War.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=4 फ़रवरी 2021 |archive-date=21 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091021004902/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761551555_2/Persian_Gulf_War.html |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761551555_2/Persian_Gulf_War.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=4 फ़रवरी 2021 |archive-date=21 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091021004902/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761551555_2/Persian_Gulf_War.html |url-status=dead }}</ref> हालांकि, वर्ष 2000 में, संयुक्त राज्य अमेरिकी सैन्य दलों के एक चौथाई से अधिक, खाड़ी युद्ध के 183,000 अमेरिकी दिग्गज जिन्होंने युद्ध में हिस्सा लिया, उन्हें डिपार्टमेंट ऑफ़ वेटरन्स अफेयर्स के द्वारा स्थायी रूप से विकलांग घोषित कर दिया गया।<ref>[http://web.archive.org/web/20060923034503/http://www.ngwrc.org/?page=article&amp;id=158 NGWRC: Serving veterans of recent and current wars](archived from [http://www.ngwrc.org/?page=article&amp;id=158 the original] on September 23, 2006)}</ref><ref>[http://www.otohns.net/default.asp?id=8945 Of Desert Storm's 700,000 U.S. Troops, 26% Now Disabled] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101128052037/http://www.otohns.net/default.asp?id=8945 |date=28 नवंबर 2010 }}, 19 जून 2000, otohns.com, citing newsrx.com</ref> 700,000 पुरुषों और महिलाओं के लगभग तीस प्रतिशत जिन्होंने खाड़ी युद्ध के दौरान संयुक्त राज्य अमेरिकी बलों में अपनी सेवाएं दीं, वे अब तक कुछ गंभीर लक्षणों से ग्रस्त हैं, जिनके कारणों को पूरी तरह से समझा नहीं गया है।<ref>{{Cite web |url=http://www.commondreams.org/headlines06/0812-06.htm |title=Is an Armament Sickening U.S. Soldiers? |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140703032800/http://www.commondreams.org/headlines06/0812-06.htm |archive-date=3 जुलाई 2014 |url-status=dead }}</ref> ==== दुश्मन के द्वारा किये जाने वाले फायर में गठबंधन के नुकसान ==== इराकी सैन्य गतिविधियों में 190 गठबंधन बल मारे गए, शेष 379 गठबंधन मौतें फ्रेंडली फायर या दुर्घटनाओं के कारण हुईं. यह संख्या उम्मीद से बहुत कम थी। मृत अमेरिकियों में तीन महिला सैनिक थीं। यह देश के द्वारा मारे गए गठबंधन सैनिकों की सूची है। :{{flagicon|United States}} [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] - 294 (114 दुश्मन के फायर के द्वारा, 145 दुर्घटनाओं में, 35 फ्रेंडली फायर में) ::{{flagicon|United Kingdom}}[[संयुक्त राष्ट्र]] - 47 (38 दुश्मन के द्वारा फायर में, 9 फ्रेंडली फायर में) :::{{flagicon|Saudi Arabia}}[[सउदी अरब]] - 18<ref>{{Cite web |url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-11661.html |title=Saudi Arabia - Arabian Gulf War, 1991 |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105030550/http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-11661.html |archive-date=5 नवंबर 2016 |url-status=dead }}</ref> ::::{{flagicon|Egypt}}[[मिस्र]] - 11<ref>एसोसिएटेड प्रेस. "Soldier Reported Dead Shows Up at Parents' Doorstep." 22 मार्च 1991</ref> :::::{{flagicon|United Arab Emirates}}[[संयुक्त अरब अमीरात]]-6<ref>{{Cite web |url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-14256.html |title=The Role of the United Arab Emirates in the Iran-Iraq War and the Arabian Gulf War |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151107085525/http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-14256.html |archive-date=7 नवंबर 2015 |url-status=dead }}</ref> ::::::{{flagicon|Syria}}[[सीरिया]]-2<ref>मिलर, जूडिथ. "Syria Plans to Double Gulf Force." ''न्यूयॉर्क टाइम्स'', 27 मार्च 1991.</ref> :::::::{{flagicon|France}}[[फ्रांस]]-2 ::::::::{{flagicon|कुवैत}}[[कुवैत]]-1 (ऑपरेशन डेजर्ट स्टॉर्म के एक भाग के रूप में)<ref>{{Cite web |url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-14245.html |title=Role of Kuwaiti Armed Forces in the Arabian Gulf War |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303184234/http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-14245.html |archive-date=3 मार्च 2016 |url-status=live }}</ref> ==== फ्रेंडली फायर ==== हालांकि इराकी सैन्य गतिविधियों में संलग्न गठबंधन बलों में मरने वालों की संख्या बहुत कम थी, पर्याप्त संख्या में मौतें अन्य मित्र इकाइयों की ओर से हुए दुर्घटनापूर्ण हमलों की वजह से हुईं. युद्ध में मारे गए 148 अमेरिकी सैनिकों में से, 24% [[फ्रेंडली फायर]] में मारे गए, कुल 35 सेवा कर्मी थे। इसके अलावा 11 मौतें मित्र हथियारों के डेटोनेशन से हुईं. नौ ब्रिटिश सेवा कर्मी एक फ्रेंडली फायर घटना में मारे गए जब [[संयुक्त राज्य अमेरिका के एयर फ़ोर्स]] [[A-10 थंडरबोल्ट II]] ने दो वेरियर [[IFV]]s के एक समूह पर हमला किया। ==== स्कड हमलों में नागरिकों की मौतें ==== युद्ध के साथ सप्ताहों के दौरान इराक के द्वारा इजराइल में बयालीस [[स्कड]] मिसाइलें फायर की गयीं। <ref>{{cite web|url=http://www.iraqwatch.org/government/US/Pentagon/dodscud.htm|title=Information Paper: Iraq's Scud Ballistic Missiles|year=2000|publisher=[[Special Assistant for Gulf War Illnesses Department of Defense]]|accessdate=21 मई 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514212635/http://www.iraqwatch.org/government/US/Pentagon/dodscud.htm|archive-date=14 मई 2011|url-status=live}}</ref> इन हमलों से दो इजराइली नागरिक मर गए और लगभग 230 घायल हो गए। इन घायलों में से 10 को मध्यम रूप से घायल माना गया, जबकि एक को गंभीर रूप से घायल माना गया।<ref name="publicpolicy.umd.edu">{{Cite web |url=http://www.publicpolicy.umd.edu/Fetter/1993-Nature-Scud.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060911150830/http://www.publicpolicy.umd.edu/Fetter/1993-Nature-Scud.pdf |archive-date=11 सितंबर 2006 |url-status=dead }}</ref> कुछ अन्य लोगों को मिसाइलों के हमले के तुरंत बाद घातक दिल का दौरा पडॉ॰ इसराइल इन हमलों के लिए सैन्य बलों के साथ प्रतिक्रिया देने के लिए तैयार था, लेकिन जब यू. एस. की सरकार ने उसे ऐसा करने से माना किया तो वह सहमत हो गया, उसे डर था कि अगर इजराइल इसमें शामिल होता है तो अन्य अरब देश या तो गठबंधन से अलग हो जायेंगे या इराक में शामिल हो जायेंगे. इसराइल को इसके नागरिकों की सुरक्षा के लिए [[एमआईएम 104 पैट्रियट (MIM-104 Patriot)]] मिसाइलों की दो बैटरियां दी गयीं। <ref>{{cite web|url=http://tech.mit.edu/V110/N60/war1.60n.html|title=Three Isrealis killed as Scuds hit Tel Aviv|publisher=[[The Tech (newspaper)|The Tech]]|year=1991|accessdate=11 जनवरी 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20081228034422/http://tech.mit.edu/V110/N60/war1.60n.html|archive-date=28 दिसंबर 2008|url-status=dead}}</ref> [[नीदरलैंड रॉयल एयर फोर्स]] ने भी स्कड के हमले का सामना करने के लिए तुर्क और इजराइल दोनों में पैट्रियट मिसाइलों को तैनात किया। डच रक्षा मंत्रालय ने बाद में कहा कि पैट्रियट मिसाइल प्रणाली का सैन्य उपयोग बड़े पैमाने पर अप्रभावी था, लेकिन इसका मनोवैज्ञानिक मूल्य अधिक था।<ref name="nederland2009">{{cite web|url=http://www.defensie.nl/landmacht/onderwijs/werkstukken_basisvorming/golfoorlog/betrokkenheid_van_nederland|title=Betrokkenheid van Nederland|publisher=[[Ministry of Defence (Netherlands)|Ministerie van Defensie]]|year=2009|accessdate=11 जनवरी 2009|language=nl|archive-url=https://web.archive.org/web/20110428093020/http://www.defensie.nl/landmacht/onderwijs/werkstukken_basisvorming/golfoorlog/betrokkenheid_van_nederland|archive-date=28 अप्रैल 2011|url-status=dead}}</ref> यह सुझाव दिया गया है कि इजराइली शहरों में प्रबल निर्माण प्रणाली का उपयोग किया गया था और स्कड को केवल रात के समय में ही लॉन्च किया जाता था, इन तथ्यों के कारण स्कड हमलों से घायलों और मौतों की संख्या कम रही। <ref name="publicpolicy.umd.edu" /> इसराइल में इन हमलों के अलावा, 44 स्कड मिसाइलों को सऊदी अरब में फायर किया गया और एक मिसाइल को बहरीन और कतर पर फायर किया गया। मिसाइलों को नागरिक और सैन्य दोनों ठिकानों पर फायर किया गया। एक सऊदी नागरिक मारा गया और 65 अन्य घायल हो गए। बहरीन या कतर में किसी के घायल होने की कोई सूचना नहीं मिली। 25 फ़रवरी 1991 को, एक स्कड मिसाइल ने सऊदी अरब के धाहरण में स्थित ग्रीनबर्ग, PA के बाहर 14 वें क्वार्टरमास्टर दिटेचमेन्ट के यू. एस. सैन्य बैरक पर हमला किया, जिसमें 28 सैनिकों की मृत्यु हो गयी और 100 से अधिक घायल हो गए।<ref name="iraqwatch.org">{{cite web |url=http://www.iraqwatch.org/government/US/Pentagon/dodscud.htm |title=DOD: Information Paper- Iraq's Scud Ballistic Missiles |publisher=Iraqwatch.org |date= |accessdate=18 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514212635/http://www.iraqwatch.org/government/US/Pentagon/dodscud.htm |archive-date=14 मई 2011 |url-status=live }}</ref> == खाड़ी युद्ध से जुड़े विवाद == === खाड़ी युद्ध में बीमारी === कई लौटने वाले सैनिकों ने खाड़ी युद्ध में भाग लेने के बाद बीमारी की सूचना दी, इस घटना को गल्फ वार सिन्ड्रोम या खाड़ी युद्ध की बीमारी के नाम से जाना जाता है। बीमारी के कारणों के बारे में व्यापक अटकलें लगायी गयीं हैं और इस पर बहुत अधिक असहमति है, कई जन्म दोषों की रिपोर्ट्स भी दी गयीं हैं। कुछ कारकों में शामिल हैं [[विघटित यूरेनियम]] के संपर्क में आने की संभावना, [[रासायनिक हथियार]], [[एन्थ्राक्स वैक्सीन]] जिसे तैनात सैनिकों को दिया गया और/या संक्रामक रोग. एक पूर्व USAF अधिकारी, [[मेजर माइकल डोनेली]], ने खाड़ी युद्ध के दौरान, इस सिन्ड्रोम के प्रचार में मदद की और इस सम्बन्ध में अधिकारों के बारे में बताया। === विघटित यूरेनियम के प्रभाव === [[चित्र:GWI DU map.gif|thumb|upright=1.5|अनुमानित क्षेत्र और प्रमुख संघर्ष जिसमें DU राउंड्स का उपयोग किया गया।]] {{Main|Depleted uranium#Health considerations}} [[विघटित यूरेनियम]] (DU) का उपयोग खाड़ी युद्ध में [[गतिज ऊर्जा विभेदक]] के रूप में और 20-30 मिमी के [[आयुध]] तोप में किया गया। DU एक [[पायरोफ़ोरिक]], [[जीनोटोक्सिक (जीन सरंचना के लिए हानिकारक)]] और [[टेराटोजेनिक]] [[भारी धातु]] है। कई लोगों का मानना है कि पहले खाड़ी युद्ध के दौरान इसके उपयोग ने कई स्वास्थ्य मुद्दों में योगदान दिया, जिसका असर युद्ध में शामिल लोगों और आस पास की नागरिक आबादी दोनों पर पड़ा. हालांकि, जोखिम पर वैज्ञानिक राय मिश्रित है<ref>{{cite journal |author=Schröder H, Heimers A, Frentzel-Beyme R, Schott A, Hoffman W |title=[http://www.cerrie.org/committee_papers/INFO_9-H.pdf Chromosome Aberration Analysis in Peripheral Lymphocytes of Gulf War and Balkans War Veterans] |journal=Radiation Protection Dosimetry |year=2003 |volume=103 |pages=211–219 |pmid=12678382 |issue=3}}</ref><ref>''Hindin, R. et al.'' (2005) [http://www.ehjournal.net/content/4/1/17 "Teratogenicity of depleted uranium aerosols: A review from an epidemiological perspective,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160126192058/http://www.ehjournal.net/content/4/1/17 |date=26 जनवरी 2016 }} ''एनवायरनमेंटल हेल्थ'' खंड 4, पीपी. 17.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sandia.gov/news-center/news-releases/2005/def-nonprolif-sec/snl-dusand.pdf |title=An Analysis of Uranium Dispersal and Health Effects Using a Gulf War Case Study |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204035816/http://www.sandia.gov/news-center/news-releases/2005/def-nonprolif-sec/snl-dusand.pdf |archive-date=4 फ़रवरी 2012 |url-status=dead }}</ref> === मौत का राजमार्ग === {{Main|मौत का राजमार्ग}} 26 और 27 फ़रवरी 1991 की रात, कुछ हारे हुए इराकी बलों ने कुवैत छोड़ना शुरू कर दिया, ये सैनिक 1400 वाहनों पर एक कॉलम में [[अल जाहरा]] के मुख्य उत्तरी राजमार्ग से लौट रहे थे। एक पेट्रोलिंग [[E-8 जोइंट स्टार्स]] एयरक्राफ्ट ने लौटते हुए सैनिकों को देखा और यह जानकारी रियाध, सऊदी अरब में DDM-8 एयर ऑपरेशन सेंटर को दे दी। <ref>{{cite web |author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/intell/systems/jstars-back.htm |title=E-8 Joint-DEATH STAR [JSTARS&#93; |publisher=Globalsecurity.org |date= |accessdate=18 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100608092338/http://www.globalsecurity.org/intell/systems/jstars-back.htm |archive-date=8 जून 2010 |url-status=live }}</ref> === बुलडोजर हमला === युद्ध के दौरान एक अन्य घटना में बड़े पैमाने पर इराकी हमलों में हुई मौतों पर प्रकाश डाला गया। यह "[[बुलडोजर]] हमला" था, जिसमें [[पहले इन्फैंट्री डिवीजन (यंत्रीकृत)]] से दो ब्रिएड्स का सामना एक बड़े और जटिल ट्रेंच नेटवर्क के साथ हुआ, यह सद्दाम हुसैन की रेखा का एक हिस्सा था। कुछ विचार के बाद, उन्होंने [[टैंकों]] पर लगाये गए खान विरोधी [[हल]] के उपयोग को चुना और इस पर चलाने के लिए साधारण अर्थमूवर्स को चुना और सुरक्षा करने वाले इराकी सैनिकों को ज़िंदा दफना दिया गया। एक अखबार की रिपोर्ट के अनुसार यू. एस. की सरकार ने अनुमान लगाया की हजारों इराकी सैनिकों ने आत्मसमर्पण कर दिया और 24–25 फ़रवरी 1991 को दो दिन के हमले के दौरान अपने आप को जिन्दा दफनाये जाने से बचा लिया। न्यूडे की पत्रिक डे स्लोयन रिपोर्ट के अनुसार "ब्राडली लड़ाकू वाहनों और वल्कन बख्तरबंद केरियार्स ने ट्रेंच लाइन को पार कर लिया और इराकी सैनिकों पर आक्रमण कर दिया क्योंकि टैंकों ने उन्हें मिटटी के टीलों से ढक लिया था। 'मैं नेतृत्व कंपनी के सही माध्यम से आया था,' (कर्नल एंथोनी) मोरेनो ने कहा. 'जो कुछ आपने देखा, उसमें दफनाये गए लोगों की गुच्चे थे, जिनमें लोगों की बजाएं और टांगें दिखाई दे रही थीं।..."'<ref>"Buried Alive: U.S. Tanks Used Plows To Kill Thousands In Gulf War Trenches," Newsday (New York), September 12, 1991, p. 1, Patrick Day Sloyan</ref> हालांकि, युद्ध के बाद, इराकी सरकार ने केवल 44 शव मिलने का ही दावा किया।<ref>{{cite web |title=frontline: the gulf war: appendix: Iraqi death toll |url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/appendix/death.html |accessdate=4 दिसम्बर 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051225074529/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/appendix/death.html |archive-date=25 दिसंबर 2005 |url-status=live }}</ref> अपनी किताब ''द वार अगेन्स्ट सद्दाम'' में [[जॉन सिम्पसन]] ने आरोप लगाया कि अमेरिकी बालों ने इस घटना को छुपाने का प्रयास किया।<ref>• जॉन सिम्पसन, द वार अगेन्स्ट सद्दाम मैकमिलन: बेसिंगस्टोक. 2003.</ref> === निहत्थे इराकी सैनिकों की हत्या === खाड़ी युद्ध पर मार्च-अप्रैल 1991 को हुई यूरोपियन संसद की सुनवाई में सैन्य परामर्श नेटवर्क के माइक एर्लिच ने कहा "सैंकड़ों, संभवतया हजारों इराकी सैनिकों ने निहत्थे ही यू.एस. पोजिशन की ओर चलना शुरू कर दिया. वे अपनी बाजुएं उठाकर आत्मसमर्पण करने का प्रयास कर रहे थे। हालांकि, इस इकाई के लिए किसी को कैदी बनाने के आदेश नहीं थे। इकाई के कमांडर ने फायरिंग शुरू कर दी, यह फायरिंग एक इराकी सैनिक के माध्यम से एक एंटी-टैंक मिसाइल से शूट कर के की गयी थी। यह एक मिसाइल है जिसे टैंकों को नष्ट करने के लिए डिजाइन किया गया है, लेकिन इसका उपयोग एक आदमी के खिलाफ किया गया। उस बिंदु पर, इकाई में हर किसिस ने फायर करना शुरू कर दिया....साधारण रूप से देखा जाये तो यह एक हत्या ही थी।<ref>रैमसे क्लार्क, he Fire This Time: U.S. War Crimes in the Gulf, New York: Thunder's Mouth, 1992</ref> === इराक के नागरिक बुनियादी सुविधाओं पर गठबंधन की बमबारी === 23 जून 1991 को वाशिंगटन पोस्ट के एक संस्करण में, संवाददाता बार्ट गेलमन ने लिखा: ""अधिकांश लक्ष्यों को केवल द्वितीयक रूप से चुना गया था ताकि (इराक़) ...की सैन्य हार में योगदान दे सकें. सैन्य योजनाकारों को उम्मीद थी कि बमबारी इराकी समाज पर अंतर्राष्ट्रीय प्रतिबंधों के आर्थिक और मनोवैज्ञानिक प्रभाव को बढ़ा देगी...... उन्होंने जानबूझकर इराक की क्षमता को काफी नुकसान पहुंचाया ताकि वह एक औद्योगिक समाज के रूप काम ना कर सके..........."<ref>23 जून 1991, वाशिंगटन पोस्ट, बार्ट गेलमेन</ref> जनवरी/फ़रवरी में, फोरेन अफेयर्स के 1995 के संस्करण में, फ़्रांसिसी राजनयिक एरिक रोउले ने लिखा :"इराकी लोग जिनसे आक्रमण के बारे में परामर्श नहीं किया गया, उन्होंने अपनी सरकार के पागलपन की कीमत चुकाई है।... इराकी लोग एक सैन्य कार्रवाई की वैधता को समझ गए कि उन्होंने कुवैत से अपनी सेनाओं को क्यों हटाया है, परन्तु इराक़ के बुनियादी ढांचे और उद्योग को व्यवस्थित रूप से नष्ट करने के लिए हवाई शक्ति के उपयोग के लिए मित्र सहयोग पाने में उन्हें मुश्किल हुई: इलेक्ट्रिक पावर स्टेशन (इंस्टाल की गयी क्षमता का 92 प्रतिशत नष्ट हो गया), रिफ़ाइनरीज़ (उत्पादन क्षमता का 80 प्रतिशत), पेट्रोकेमिकल कोम्प्लेक्स, टेलीकम्युनिकेशन सेंटर (135 टेलीफोन नेटवर्क सहित), पुल (100 से अधिक), सड़कें, राजमार्ग, रेलरोड, माल से भरे सैंकड़ों वाहक और बॉक्सकार्स. रेडियो और टेलीविजन प्रसारण स्टेशन, सीमेंट प्लांट्स और एलुमिनियम, टेक्सटाइल, विद्युत् केबल्स का उत्पादन करने वाली फैक्ट्रियां और चिकित्सा आपूर्तियां."<ref>"The View From France: America's Unyielding Policy toward Iraq," Foreign Affairs, Vol. 74, No. 1, January/February 1995, pp.61-62</ref> === गठबंधन POWs का दुरुपयोग === संघर्ष के दौरान गठबंधन एयरक्रू ने इराक़ पर फायर किया जिसे दुरूपयोग के स्पष्ट संकेतों के साथ टीवी पर [[POWs]] के रूप में प्रदर्शित किया गया। बुरे व्यवहार के ऐसे कई बयानों में से,<ref>Frontline: War Stories</ref> रोयल एयर फ़ोर्स [[टोर्नेडो]] क्रू [[ज़ोन निकोल]] और [[जोन पीटर]] दोनों ने आरोप लगाया कि इस समय के दौरान उन पर अत्याचार किया गया।<ref>{{Cite web |url=http://www.johnnichol.com/The%20Beginning.htm |title=The Flight That Changed My Life |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429013825/http://www.johnnichol.com/The%20Beginning.htm |archive-date=29 अप्रैल 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/war/4.html |title=War Story:John Peters |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515051741/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/war/4.html |archive-date=15 मई 2011 |url-status=live }}</ref> टेलीविजन कैमरों के सामने निकोल ओर पीटर्स पर युद्ध के खिलाफ बयान देने के लिए दबाव डाला गया। === ऑपरेशन सदर्न वॉच === {{Main|Operation Southern Watch}} खाड़ी युद्ध के बाद से, यू. एस. ने सऊदी अरब में लगातार 5,000 सैनिकों की उपस्थिति बनाये रखी, यह आंकड़ा [[इराक़ के 2003 के संघर्ष]] के दौरान बढ़ कर 10,000 तक पहुंच गया।<ref name="bbc">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2984547.stm |title=US pulls out of Saudi Arabia |accessdate=29 नवम्बर 2009 |work=बीबीसी न्यूज़ |date=29 अप्रैल 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225172742/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2984547.stm |archive-date=25 दिसंबर 2018 |url-status=live }}</ref> ऑपरेशन सदर्न वॉच ने 1991 के बाद दक्षिणी इराक़ के ऊपर [[नो-फ्लाई ज़ोन]] की स्थापना की और [[फारस की खाड़ी]] के शिपिंग लेन के माध्यम से होने वाले देश के तेल निर्यात को [[बहरीन]] में स्थापित [[यू. एस. के पांचवें फ्लीट]] के द्वारा संरक्षित किया गया। चूंकि सऊदी अरब में [[इस्लाम]] के पवित्रतमस्थान हैं ([[मक्का]] और [[मदीना]])- कई मुस्लिम स्थायी सेना की उपस्थिति से परेशान हो गए। [[11 सितम्बर को हुए आतंकवादी हमले]] और [[खोबर टावर की बमबारी]] के पीछे, सऊदी अरब में खाड़ी युद्ध के बाद अमेरिकी सेना की निरंतर उपस्थिति का हाथ माना जाता है,<ref name="bbc" /> [[संयुक्त राज्य अमेरिका के दूतावास पर 1998 की बमबारी]] (7 अगस्त) अमेरिकी दलों को सऊदी अरब भेजे जाने के आठ साल बाद हुई। <ref>{{Cite web |url=http://www.slate.com/default.aspx?id=115404 |title=Plotz, David (2001) What Does Osama Bin Laden Want?, Slate |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110810171041/http://www.slate.com/default.aspx?id=115404 |archive-date=10 अगस्त 2011 |url-status=live }}</ref> बिन लादेन ने पैगम्बर [[मुहम्मद]] के "अरब में काफिरों की स्थायी उपस्थिति" पर रोक लगाने की व्याख्या की। "<ref name="holywar-p3">{{cite book |author=Bergen, Peter L. |title=Holy War Inc. |publisher=Simon & Schuster |year=2001 |page=3}}</ref> 1996 में बिन लादेने एक [[फतवा]] जारी किया, जिसमें [[अमेरिकी दलों]] को [[सऊदी अरब]] से बहार निकल जाने के लिए कहा गया। 1999 में [[रहीमुल्ला युसूफजाई]] के साथ साक्षात्कार में बिन लादेन ने कहा, उन्होंने महसूस किया कि अमेरिकी "[[मक्का]] के बहुत नजदीक" थे और इसे पूरे मुस्लिम समाज के लिए एक उत्तेजित विचार माना.<ref name="guardian-20010926">{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/g2/story/0,3604,558075,00.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080119011449/http://www.guardian.co.uk/g2/story/0,3604,558075,00.html |archivedate=19 जनवरी 2008 |title=Face to face with Osama |publisher=द गार्डियन |date=26 सितंबर 2001 |location=London |accessdate=30 जून 2010 |url-status=live }}</ref> === खाड़ी युद्ध प्रतिबंध === {{Main|संयुक्त राष्ट्र Security Council Resolution 661|Iraq sanctions}} {{wikisource|संयुक्त राष्ट्र Security Council Resolution 661}} पर 6 अगस्त 1990 को, [[कुवैत के इराकी आक्रमण]] के बाद, संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद ने [[प्रस्ताव 661]] को अपनाया जिसने इराक़ पर [[आर्थिक प्रतिबन्ध]] लगाया, इसमें चिकित्सा आपूर्ति, भोजन और मानव के लिए आवश्यक सामग्री के अतिरिक्त पूर्ण [[व्यापार घाटबंधी]] उपलब्ध कराई गयी, इसे सुरक्षा परिषद की प्रतिबन्ध समिति के द्वारा निर्धारित किया जाना था। 1991 से 2003 तक सरकारी नीति के प्रभाव और प्रतिबन्ध शासन के कारण [[अति मुद्रास्फीति]] हो गयी, जिसके कारण गरीबी और कुपोषण व्यापक रूप से फ़ैल गए। 1990 के उत्तरार्द्ध में संयुक्त राष्ट्र ने लगाये गए प्रतिबन्ध को कम करने पर विचार किया क्योंकि साधारण इराकियों ने बहुत अधिक कठिनाइयों का सामना किया था। संयुक्त राष्ट्र के अनुमान के मुताबिक, प्रतिबन्ध के वर्षों के दौरान 500,000 और 1.2 के बीच बच्चे मारे गए।<ref>{{cite web|url=http://www.unicef.org/newsline/99pr29.htm|title=Iraq surveys show 'humanitarian emergency'|date=Wednesday, 12 अगस्त 1999|accessdate=29 नवम्बर 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924111346/https://www.unicef.org/newsline/99pr29.htm|archive-date=24 सितंबर 2017|url-status=live}}</ref> संयुक्त राज्य अमेरिका ने संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद में अपने वीटो का इस्तेमाल प्रतिबन्ध को उठाने के लिए प्रस्ताव को रोकने के लिए किया क्योंकि निरस्त्रीकरण की पुष्टि के लिए इराक़ निरंतर असफल हो रहा था। हालांकि, 1996 में एक [[आयल फॉर फूड प्रोग्राम]] की स्थापना प्रतिबन्ध के प्रभाव को आसान बनाने के लिए की गयी। === खाड़ी युद्ध में तेल रिसाव === {{Main|Gulf War oil spill}} जनवरी 23 को, इराक़ ने 400 मिलियन गैलन [[कच्चे तेल]] को [[फारस की खाड़ी]] में डाल दिया, यह उस समय में इतिहास का [[तेल रिसाव]] के रूप में सबसे बड़ा तेल का नुकसान था।<ref>{{Cite web |url=http://www.dukemagazine.duke.edu/dukemag/issues/030403/oil1.html |title=Duke Magazine-Oil Spill-After the Deluge, by Jeffrey Pollack-Mar/Apr 2003 |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120623012421/http://www.dukemagazine.duke.edu/dukemag/issues/030403/oil1.html |archive-date=23 जून 2012 |url-status=dead }}</ref> इसके लिए दी गयी रिपोर्ट में कहा गया कि यह संयुक्त राज्य के समुद्री बलों को किनारों पर बनाये रखने के लिए एक प्राकृतिक संसाधन पर हमला था (''मिसौरी'' और ''विस्कोंसिन'' ने युद्ध के दौरान [[फैल्का द्वीप]] को सुदृढ़ किया जिससे इस विचार को बल मिला कि यह एक दोनों पक्षों की ओर से हमले का प्रयास है).{{Citation needed|date= जनवरी 2008}} इसका लगभग 30-40% हिस्सा इराकी तटीय लक्ष्यों पर मित्र छापे से आया।<ref>{{cite book | author = Leckie, Robert |title = The Wars of America | url = https://archive.org/details/warsofamerica00robe | publisher = Castle Books | year = 1998}}</ref> == लागत == संयुक्त राज्य अमेरिका के लिए युद्ध की लागत की गणना [[संयुक्त राज्य कांग्रेस]] के द्वारा 61.1 बिलियन डॉलर की गयी।<ref name="autogenerated2">{{Cite web |url=http://people.psych.cornell.edu/~fhoran/gulf/GW_cost/GW_payments.html |title=How much did the Gulf War cost the US? |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100821200403/http://people.psych.cornell.edu/~fhoran/gulf/GW_cost/GW_payments.html |archive-date=21 अगस्त 2010 |url-status=live }}</ref> इस लागत में से 52 बिलियन डॉलर का भुगतान दुनिया भर के अलग देशों के द्वारा किया गया: 36 बिलियन डॉलर [[कुवैत]], [[सऊदी अरब]] और अन्य फारस की खाड़ी के राष्ट्रों के द्वारा; 16 बिलियन डॉलर [[जर्मनी]] और [[जापान]] के द्वारा (जिन्होंने अपने संविधान के कारण कोई सैन्य बल नहीं भेजे थे). सऊदी अरब का लगभग 25% योगदान सैन्य दलों को सहायता के रूप में दिया गया जैसे [[भोजन]] और [[परिवहन]].<ref name="autogenerated2" /> अमेरिकी सैनिकों ने संयुक्त बलों के लगभग 74% का प्रतिनिधित्व किया और इसीलिए वैश्विक लागत उंची थी। == मीडिया कवरेज == {{Globalize|section|date= जनवरी 2010}} फारस की खाड़ी युद्ध एक ऐसा युद्ध था जिसे उंचे स्तर पर [[टेलीविजन पर प्रसारित]] किया गया। पहली बार दुनिया भर के लोग लक्ष्यों पर हमला करने वाली [[मिसाइलों]] की तस्वीरों को लाइव देख पाए, उन्होंने [[एयरक्राफ्ट केरियर्स]] से टेक ऑफ करने वाले फाइटर्स को देखा। मित्र बल उनके हथियारों की सटीकता का प्रदर्शन देखने के लिए उत्सुक थे। [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में, "बिग थ्री" नेटवर्क एंकर्स ने युद्ध के [[नेटवर्क समाचारों]] को कवर किया: [[ABC]] के [[पीटर जेनिंग्स]], [[CBS]] के [[डेन राथर]] और [[NBC]] के [[टॉम ब्रोकाव]] उस समय अपने शाम के समाचारों का प्रसारण कर रहे थे जब 16 जनवरी 1991 को हवाई हमलों की शुरुआत हुई। [[ABC न्यूज]] के संवाददाता गैरी शेफर्ड ने बग़दाद से रिपोर्ट देते हुए, जेनिंग्स को शहर की शांति के बारे में बताया। लेकिन, कुछ ही क्षणों बाद, फिर से सामने आये जब प्रकाश की चमक को क्षितिज में देखा जा सकता था और ट्रेस फायर को जमीन पर सुना जा सकता था। CBS पर, दर्शक संवाददाता एलेन पिज्जे की रिपोर्ट देख रहे थे, वे भी उस समय बग़दाद से रिपोर्ट कर रहे थे, जिस समय युद्ध शुरू हुआ। बल्कि, रिपोर्ट के समाप्त होने के बाद, उन्होंने घोषणा की कि बग़दाद में चमक की अनिश्चित रिपोर्ट आयी है और सऊदी अरब में बेस पर बहुत अधिक [[एयर ट्रैफिक]] देखा गया है। "NBC नाइटली न्यूज़" पर, संवाददाता [[माइक बोएत्चर]] ने [[धाहरण]], [[सऊदी अरब]] में असामान्य हवाई गतिविधियों की रिपोर्ट दी। कुछ क्षणों बाद, ब्रोकाव ने अपने दर्शकों को बताया कि हवाई हमला शुरू हो गया है। फिर भी, [[सीएनएन]] ने अपने कवरेज के लिए सबसे ज्यादा लोकप्रियता हासिल की और वास्तव में युद्ध के समय की इसकी कवरेज को इस नेटवर्क के विकास में एक मील का पत्थर माना जाता है। CNN के संवाददाता, [[जोन हिल्मेन]] और [[पीटर अर्नेट]] और CNN के एंकर [[बर्नार्ड शा]] ने हवाई हमलों की शुरुआत पर [[अल-रशीद होटल]] से ऑडियो रिपोर्ट जारी कीं. नेटवर्क ने पहले से ही इराकी सरकार को इस बात की अनुमति देने के लिए मना लिया था कि वे उनके मेकशिफ्ट ब्यूरो में एक स्थायी ऑडियो सर्किट लगा लें। जब बमबारी के दौरान अन्य सभी पश्चिमी टीवी संवाददाताओं के टेलीफोनों ने काम करना बंद कर दिया, CNN एकमात्र सेवा थी जो लाइव रिपोर्ट उपलब्ध करा रही थी। प्रारंभिक बमबारी के बाद, अर्नेट पीछे बना रहा और कुछ समय के लिए वह इराक़ से रिपोर्ट देने वाला एकमात्र अमेरिकी टीवी था। दुनिया भर के समाचार पत्रों ने भी युद्ध को कवर किया और [[''टाइम'' मैगजीन]] ने 28 जनवरी 1991 को एक विशेष अंक जारी किया, जिसके कवर पर हेडलाइन थी "वार इन द गल्फ" और युद्ध के शुरू होने के समय की बग़दाद की तस्वीर दी गयी थी। मीडिया की स्वतंत्रता के सम्बन्ध में संयुक्त राज्य अमेरिका की नीति [[वियतनाम के युद्ध]] की तुलना में बहुत अधिक प्रतिबंधक थी। इस नीति को ''[[एनेक्स फॉक्सट्रोट]]'' नामक एक पेंटागन दस्तावेज में अनुबंधित किया गया था। प्रेस की अधिकांश जानकारी सेना के द्वारा आयोजित संक्षिप्तीकरण से आयी। केवल चयनित पत्रकारों को ही सामने की लाइन में आने या सैनिकों के साथ साक्षात्कार करने की अनुमति दी गयी। ऐसे विजित हमेशा अधिकारीयों की उपस्थिति में ही होते थे और इसके लिए पहले और बाद में सेना और [[सेंसरशिप]] दोनों की अनुमति ली जाती थी। ऐसा जाहिर तौर पर इसलिए किया गया कि संवेदनशील जानकारी को इराक़ के सामने प्रकट होने से बचाया जा सके। इस नीति पर [[वियतनाम के युद्ध]] के साथ सेना के अनुभव का बहुत अधिक प्रभाव पडा, जिसमें संयुक्त राज्य अमेरिका के साथ सार्वजनिक विरोध युद्ध के दौरान बढ़ गया था। इसी समय, इस युद्ध की कवरेज अपने आप में नयी थी। युद्ध के लगभग आधे समय में, इराक की सरकार ने फैसला लिया कि पश्चिमी समाचार संगठनों के द्वारा देश से लाइव उपग्रह प्रसारण की अनुमति दे दी जाये और संयुक्त राज्य अमेरिक के पत्रकार सामूहिक रूप से बग़दाद लौट आये। [[NBC]] के टॉम एस्पेल, [[ABC]] के बिल ब्लैकमोर, [[CBS]] फाइल्ड रिपोर्ट्स के बेस्ती आरोन, ने इराकी [[सेंसरशिप]] के लिए स्वीकृति प्राप्त की। युद्ध के दौरान, आने वाली मिसाइलों की फुटेज को लगभग उसी समय प्रसारित कर दिया जाता था। [[CBC न्यूज़]] के एक ब्रिटिश क्रू (डेविड ग्रीन और एंडी थोम्प्सन) जिसके पास उपग्रह प्रसारण उपकरण थे, ने फ्रंट लाइन बलों के साथ यात्रा की और लड़ाई की लाइव टीवी तस्वीरों का प्रसारण किया, ये [[कुवैत शहर]] में एक दिन पहले पहुंच गयीं थीं, शहर से लाइव टेलिविज़न का प्रसारण कर रही थीं और अगले दिन अरब बलों के प्रवेश को भी इन्होने कवर किया। == प्रौद्योगिकी == [[चित्र:Missouri missile BGM-109 Tomahawk.JPG|thumb|right|USS मिसौरी ने एक टॉमहॉक मिसाइल का प्रक्षेपण किया। खाड़ी युद्ध अंतिम संघर्ष था जिसमें बेटलशिप को लड़ाकू भूमिका में तैनात किया गया था। (2010 को)]] [[परिशुद्धता निर्देशित प्रक्षेपास्त्र]], जैसे संयुक्त राज्य अमेरिका की एयर फ़ोर्स गाइडेड मिसाइल AGM-130, एक ऐसी कुंजी थी जिसने पिछले युद्धों की तुलना में न्यूनतम नागरिक हताहत किये, हालाँकि इन्हें उतना अधिक बार इस्तेमाल नहीं किया गया जितनी बार पारंपरिक मिसाइलों को, या कम सटीक बम को। बग़दाद शहर में विशेष इमारतों पर बमबारी की जा सकती थी जब पत्रकार अपने होटलों में क्रूज़ मिसाइलों को उड़ते हुए देखते थे। परिशुद्धता निर्देशित प्रक्षेपास्त्र की मात्रा गठबंधन के द्वारा गिराए गए सभी बमों का लगभग 7.4% थी। अन्य बमों में [[क्लस्टर बम]] शामिल थे, जिन्हें असंख्य स्थानों और [[डेज़ी कटर्स]] पर फैलाया गया, 15,000-पाउंड का बम जो 100 गज के भीतर स्थिति हर चीज को नष्ट कर सकता था। [[ग्लोबल पोजिशनिंग सिस्टम]] महत्वपूर्ण था क्योंकि इसने रेगिस्तान में गठबंधन को आसानी से नेविगेट करने में मदद की। [[एयरबोर्न चेतावनी और नियंत्रण प्रणाली]] (AWACS) और उपग्रह संचार प्रणाली भी महत्वपूर्ण थे। इस के दो उदाहरण हैं यू. एस. नेवी [[E-2 हाकी]] और यू. एस. एयर फ़ोर्स [[E-3 सेंट्री]]. दोनों का उपयोग ऑपरेशन के क्षेत्र के [[नियंत्रण और कमांड]] में किया गया। इन प्रणालियों ने थल सेना, वायु सेना और नौसेना के बीच आवश्यक संचार उपलब्ध कराया. यह उन कई कारणों में से एक है जिसकी वजह से गठबंधन बलों का प्रभुत्व हवाई युद्ध पर बना रहा। ==== स्कड और पैट्रियट मिसाइल ==== इराक की [[स्कड]] मिसाइलों की भूमिका युद्ध में बहुत मुख्य रही। स्कड एक सामरिक [[बैलिस्टिक मिसाइल]] है जिसका विकास सोवियत संघ ने किया और इसे [[पूर्वी जर्मनी]] में [[रेड आर्मी]] [[डिविजन]] में तैनात किया गया। स्कड जो परमाणु और रासायनिक हथियारों से लैस थे, का काम था कमांड, नियंत्रण और संचार की सुविधाओं को ख़त्म कर देना और [[जर्मनी]] में पश्चिमी जर्मनी और मित्र बलों के पूर्ण गतिकरण में देरी. इसका उपयोग सीधे थल सेना के बलों को लक्ष्य बनाने के लए भी किया जा सकता था। स्कड मिसाइलें इनर्शियल निर्देशों का उपयोग करती हैं जो उतनी देर के लिए काम करता है जब तक इंजन ऑपरेट करता है। इराक ने स्कड मिसाइलों का उपयोग किया, इन्हें सऊदी अरब और इजराइल दोनों स्थानों पर छोड़ा. कुछ मिसाइलों ने व्यापक हताहत किया, जबकि अन्य के कारण कम विनाश हुआ। इन रोकेट्स पर संभावित जैविक और रासायनिक खतरे के मुद्दे सामने आये, लेकिन यदि वे मौजूद होते तो उनका उपयोग नहीं किया जाता. स्कड मिसाइलें केमिकल पेलोड की डिलीवरी के समय उतनी प्रभावी नहीं होती जितना कि माना जाता है, क्योंकि स्कड की उड़ान के दौरान उत्पन्न बहुत अधिक [[उष्मा]] अधिकांश केमिकल पेलोड में लगभग मच 5 डीनेचर होती है।{{Citation needed|date= जनवरी 2010}} रासायनिक हथियार क्रूज़ मिसाइलों या फाइटर बोम्बर्स के द्वारा डिलीवरी किये जाने के लिए अधिक बेहतर रूप से उपयुक्त होते हैं। स्कड सामरिक परमाणु हथियार की डिलीवरी के लिए सबसे उपयुक्त होती है, यह एक ऎसी भूमिका है जिसके लिए यह आज भी उतनी ही सक्षम है जितनी कि तब थी जब इसका पहली बार विकास हुआ था। अमेरिकी [[पैट्रियट मिसाइल]] का उपयोग पहली बार आक्रमण में किया गया। अमेरिकी सेना ने उस समय स्कड{{Citation needed|date= जनवरी 2010}} के खिलाफ उच्च प्रभावशीलता का दावा किया। पैट्रियट की प्रभाविता की रेंज बारे में बाद में लगाये गए अनुमान प्रारंभिक परीक्षण पर आधारित हैं जो वास्तविक जीवन के आक्रमण के परीक्षण की तुलना में आत्मविश्वास के लिए कम प्रेरणादायक हैं।{{Citation needed|date= जनवरी 2010}} [[डच रक्षा मंत्रालय]] ([[नीदरलैंड्स]] ने भी इजराइल और तुर्क में नागरिकों की सुरक्षा के लिए पैट्रियट मिसाइलें भेजीं) ने उदाहरण के लिए, इस दावे पर विवाद उठाया.<ref name="nederland2009" /> इसके अलावा, यहां पर कम से कम सोफ्टवेयर में गलती की एक घटना हुई, जिसके कारण एक पैट्रियट मिसाइल की असफलता के कारण यह आती हुई स्कड के साथ मिल गयी और मौतों का कारण बनी। <ref>{{Cite web |url=http://www.ima.umn.edu/~arnold/disasters/patriot.html |title=The Patriot Missile Failure |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160908191840/https://www.ima.umn.edu/~arnold/disasters/patriot.html |archive-date=8 सितंबर 2016 |url-status=dead }}</ref> स्कड के अंतरग्रहण पर अवर्गीकृत प्रमाण की कमी है। उंचे अनुमान स्कड के हथियारों की प्रतिशतता पर आधारित हैं, जिन्हें प्रभावी होने के लिए जाना गया {{Citation needed|date= जनवरी 2010}} और लॉन्च की गयी स्कड मिसाइलों की संख्या की तुलना में विस्फोटक थीं, लेकिन अन्य कारक जैसे चीथड़े, गायब हो गयी चीजें और प्रभाव जिनकी रिपोर्ट नहीं दी गयी।{{Citation needed|date= जनवरी 2010}} कुछ स्कड की विभिन्नताओं को उनकी मूल सहिष्णुता के बाहर इस तरीके से फिर से इंजिनियर किया गया और कहा गया{{Citation needed|date= जनवरी 2010}} कि ये बार बार असफल हुईं और उड़ान के दौरान टूट गयीं। न्यूनतम अनुमान प्रारूपिक रूप से {{Citation needed|date= जनवरी 2010}} उन अनुमानों की संख्या पर आधारित हैं जहां यह प्रमाण है कि हथियारों को कम से कम एक मिसाइल के द्वारा हिट किया गया, लेकिन जिस तरीके से अल-हुसैन (स्कड का व्युत्पन्न) मिसाइलें उड़ान में टूट गयीं {{Citation needed|date= जनवरी 2010}}, अक्सर यह बताना मुश्किल होता था कि कौन सा टुकडा हथियार है और ऐसे कुछ राडार ट्रैक्स थे, जिन्हें वास्तव में संग्रहित किया जा सकता था जिनका बाद में विश्लेषण किया जा सकता था। उनके प्रदर्शन को कई सालों के लिए नहीं जाना गया।{{Or|date= जनवरी 2010}} संक्युत राज्य अमेरिका की सेना और मिसाइल निर्माताओं ने पैट्रियट का रखरखाव किया, जिसने खाड़ी युद्ध में एक "चमत्कारिक प्रदर्शन" दिया। <ref>{{cite web |title=Conclusions |url=http://www.ceip.org/files/projects/npp/resources/georgetown/PatriotPaper.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051029074640/http://www.ceip.org/files/projects/npp/resources/georgetown/PatriotPaper.pdf |archivedate=29 अक्तूबर 2005 |format=PDF |accessdate=4 दिसम्बर 2005 |url-status=dead }}</ref> == युद्ध के लिए वैकल्पिक नाम == खुद संघर्ष का वर्णन करने के लिए निम्नलिखित नामों का उपयोग किया गया है: * ''खाड़ी युद्ध (Gulf War)'' और ''[[फारस की खाड़ी]] का युद्ध (Persian Gulf War)'' इस संघर्ष के लिए सामान्य शब्द हैं जिनका उपयोग पश्चिमी देशों में किया जाता है। इन नामों का उपयोग अधिकांश लोकप्रिय इतिहासकारों और संयुक्त राज्य अमेरिका के पत्रकारों के द्वारा किया जाता रहा है। जिस तरीके से [[अमेरिकी नागरिक युद्ध]] की [[संयुक्त सेना]] प्रथाएं सम्बंधित हैं, युद्ध का नाम इसके निकटतम जल निकाय से सम्बंधित है। इन शब्दों के साथ मुख्य समस्या यह है कि प्रमुख उपयोग अस्पष्ट है, इसे अब कम से कम तीन संघर्षों के लिए उपयोग किया जाता है: [[(देखें खाड़ी युद्ध disambiguation)]]. नामकरण की क्सिसी सहमती के बिना, कई प्रकाशनों ने इस नाम को परिष्कृत करने के प्रयास किये हैं। कुछ विभिन्नताओं में शामिल हैं: ** ''वार इन द गल्फ '' ** ''1990 खाड़ी युद्ध'' ** ''खाड़ी युद्ध (1990-1991)'' ** ''गल्फ वार सीनियर'' ** ''पहला खाड़ी युद्ध'' : इसे [[इराक के अमेरिकी आक्रमण]] से विभेदित करने के लिए ** ''दूसरा खाड़ी युद्ध'' : इसे [[ईरान-इराक युद्ध]] से विभेदित करने के लिए * ''कुवैत की मुक्ति'' (अल-तहरीर अल-कुवैत) कुवैत के द्वारा प्रयुक्त शब्द है और साथ ही [[सऊदी अरब]], [[बहरीन]], [[इजिप्ट]] और [[संयुत अरब अमीरात]] सहित गठबंधन बालों के अधिकांश अरब राष्ट्रीय सदस्यों के द्वारा भी इसी शब्द को प्रयुक्त किया जाता है। * ''कुवैत का युद्ध'' और ''दूसरा खाड़ी युद्ध'' ऐसे नाम हैं जिनका उपयोग सामान्यतया [[फ्रांस]]<ref>[[:fr:Guerre du Koweït (1990-1991)]]</ref> और [[जर्मनी]]<ref>[[:de:Golfkrieg]], [[:de:Zweiter Golfkrieg]]</ref> में किया जाता था। * ''[[मदर ऑफ़]] बेटल्स'' ('Uum al-M'aarak) इराक के द्वारा प्रयुक्त शब्द है। * कभी कभी काम में लिए जाने वाले अन्य नामों में शामिल हैं ''इराक-कुवैत संघर्ष'' और ''संयुक्त राष्ट्र-इराक संघर्ष'' . === ऑपरेशनल नाम === गठबंधन बल के अधिकांश देशों ने युद्ध की भिन्न ऑपरेशनल प्रवास्थाओं के लिए कई नामों का उपयोग किया। ये संघर्ष के लिए कभी कभी प्रयुक्त किये जाने वाले शब्द हैं, विशेष रूप से ''डेजर्ट स्टोर्म'' . * ''ऑपरेशन डेजर्ट शील्ड'' यू. एस का ऑपरेशनल नाम था, जिसे 2 अगस्त 1990 से 16 जनवरी 1991 तक सऊदी अरब के रक्षा और बलों के अमेरिकी परिचालन के लिए किया गया। * ''ऑपरेशन डेजर्ट स्टॉर्म'' [[एयरलैंड संघर्ष]] का अमेरिकी नाम है जिसका उपयोग 17 जनवरी 1991 से 11 अप्रैल 1991 के बीच किया गया। * ''[[आपरेशन दागेट]]'' संघर्ष के लिए फ़्रांसिसी नाम था। * ''[[आपरेशन फ्रिक्शन]]'' कनाडा की गतिविधियों को दिया गया नाम है। * ''Operazione Locusta'' ([[लोकस्ट]] के लिए इटालियन) इस ऑपरेशन और संघर्ष के लिए दिया गया इटालियन नाम है। * ''[[आपरेशन ग्रानबाय]]'' आपरेशन और संघर्ष के दौरान इसके सशस्त्र बलों की गतिविधियों के लिए दिया गया ब्रिटिश नाम है। * ''[[ऑपरेशन डेजर्ट फेयरवेल]]'' उन इकाइयों और उपकरणों को दिया गया जो 1991 में कुवैत की मुक्ति के बाद अमेरिका लौट आयीं, कभी कभी इसे ''ऑपरेशन डेज़र्ट काल्म'' कहा जाता है। * ''ऑपरेशन डेजर्ट सब्रे'' [[एयरलैंड]] ओफेंसिव के लए दिया गया नाम है जिसे ऑपरेशंस के कुवैती थियेटर में इराकी सेना के खिलाफ दिया गया (द "100 आर वार") 24–28 फ़रवरी 1991 से खुद ''ऑपरेशन डेज़र्ट स्टोर्म'' के एक भाग के रूप में. ''ऑपरेशन डेजर्ट स्वोर्ड'' ऑपरेशन डेजर्ट सब्रे के लिए एक प्रारंभिक नाम था। इसके अलावा, प्रत्येक ऑपरेशन की भिन्न प्रवास्थाओं में एक अद्वितीय आपरेशनल नाम हो सकता है। === अभियान === अमेरिका ने संघर्ष को तीन मुख्य अभियानों में विभाजित किया: * 2 अगस्त 1990 से 16 जनवरी 1991 तक की अवधि के लिए ''डिफेंस ऑफ़ सऊदी अरेबिया'' * 17 जनवरी 1991 से 11 अप्रैल 1991 तक की अवधि के लिए ''लिबरेशन एंड डिफेन्स ऑफ़ कुवैत'' . * 12 अप्रैल 1991 से 30 नवम्बर 1995 तक ''साउथवेस्ट एशिया सीज-फाय'' र जिसमें ''[[ऑपरेशन प्रोवाइड कम्फर्ट]]'' शामिल है। == इन्हें भी देखें. == * [[इराक युद्ध]] * [[सैन्य मामलों में दूरी]] * [[खाड़ी युद्ध के सैन्य पुरस्कार]] * [[खाड़ी युद्ध सिंड्रोम]] * [[मौत का राजमार्ग]] * [[इराक के निरस्त्रीकरण में संकट की समय रेखा 1990-1996]], [[1997-2000]], [[2001-2003]]. * [[इराक रूस संबंध]] * [[मध्य पूर्व संघर्ष]] * [[संयुक्त राज्य अमेरिका का सैन्य इतिहास]] * [[खाड़ी युद्ध के सैन्य उपकरणों की सूची]] * [[लायन ऑफ़ बेबीलोन टैंक]] * [[ऑपरेशन प्रोवाइड कम्फर्ट]] * [[आपरेशन सिमूम]] * [[SIPRI आर्म्स ट्रांस्फ़र्स डाटाबेस, इराक़ 1973-1990]] * [[खाड़ी युद्ध की समयरेखा]] * [[मध्य पूर्व में आधुनिक संघर्षों की सूची]] * [[द्वितीय विश्व युद्ध के बाद हवा से हवा के मुकाबले में होने वाला नुकसान]] == नोट्स और सन्दर्भ == {{Reflist|colwidth=30em}} <br /> https://web.archive.org/web/20101120152902/http://www.herbeash.com/gulf_war91/default.asp == ग्रंथ सूची == {{Refbegin}} * {{fr}} {{en}} [[Guy Lebègue]], (trad. Robert J. Amral), « Gulf War : Military satellites, the Lesson », in ''[[Revue aerospatiale]]'', n°79, जून 1991. * {{Cite web |last=Arbuthnot |first=Felicity |title=Allies Deliberately Poisoned Iraq Public Water Supply In Gulf War |url=http://www.commondreams.org/headlines/091700-01.htm |accessdate=4 दिसम्बर 2005 |date=17 सितंबर 2000 |publisher=Sunday Herald |location=Scotland |archive-date=5 दिसंबर 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051205094328/http://www.commondreams.org/headlines/091700-01.htm |url-status=dead }} * {{Cite news |last=Atkinson |first=Rick |author2=Devroy, Ann |title=U.S. Claims Iraqi Nuclear Reactors Hit Hard |url=http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/fogofwar/archive/post012091.htm |accessdate=4 दिसम्बर 2005 |year=12 Jan 1991 |publisher=Washington Post |date=31 जुलाई 1998 }} * {{Cite web |last= Austvik |first= Ole Gunnar |title= ''The War Over the Price of Oil'' |url= http://www.kaldor.no/energy/glob9205.htm |year= 1993 |publisher= International Journal of Global Energy Issues }} * {{Cite web |last= Bard |first= Mitchell |title= The Gulf War |url= http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/Gulf_War.html |accessdate= 25 मई 2009 |publisher= Jewish Virtual Library }} * {{Cite book |last= Barzilai |first= Gad |editor= Klieman, Aharon and Shidlo, Gil |title= The Gulf Crisis and Its Global Aftermath |url= https://archive.org/details/gulfcrisisitsglo0000unse |year= 1993 |publisher= Routledge |isbn= 0-415-08002-9 }} * {{Cite book |last=Blum |first=William |title=''Killing Hope: U.S. Military and CIA Interventions Since World War II'' |url=https://archive.org/details/killinghopeusmil00blum_0 |accessdate=4 दिसम्बर 2005 |year=1995 |publisher=Common Courage Press |isbn=1-56751-052-3 |url-access=registration }} * {{Cite web |last=Bolkom |first=Christopher |coauthor=Pike, Jonathan |title=''Attack Aircraft Proliferation: Areas for Concern'' |url=http://www.fas.org/spp/aircraft/part08.htm |accessdate=4 दिसम्बर 2005 |archive-date=11 मार्च 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311184339/http://fas.org/spp/aircraft/part08.htm |url-status=dead }} * {{Cite web |first=Miland |last=Brown. |title=First Arabian Gulf War |url=http://www.libraryreference.org/gulfwar.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070121233845/http://www.libraryreference.org/gulfwar.html |archivedate=21 जनवरी 2007 |access-date=21 सितंबर 2010 |url-status=live }} * {{Cite web |last= Forbes |first= Daniel |title= Gulf War crimes? |url= http://www.salon.com/news/feature/2000/05/15/hersh/ |accessdate= 4 दिसम्बर 2005 |date= 15 मई 2000 |publisher= Salon Magazine |archive-date= 6 अगस्त 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110806072152/http://www.salon.com/news/feature/2000/05/15/hersh |url-status= dead }} * {{Cite book |first= T. M. |last= Hawley. |title= Against the Fires of Hell: The Environmental Disaster of the Gulf War |year= 1992 |isbn= 0-15-103969-0 |publisher= Harcourt Brace Jovanovich |location= New York u.a. |url-access= registration |url= https://archive.org/details/againstfiresofhe00hawl }} * {{Cite book |last=Hiro |first=Dilip |year=1992 |title=Desert Shield to Desert Storm: The Second Gulf War |publisher=Routledge |isbn=9780415906579 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/desertshieldtode00hiro }} * {{Cite web |first=Ronald Andrew |last=Hoskinson |coauthor=Jarvis, Norman |title=Gulf War Photo Gallery |url=http://www.hoskinson.net/gulfwar/ |accessdate=4 दिसम्बर 2005 |year=1994 |archive-date=29 दिसंबर 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051229110205/http://www.hoskinson.net/gulfwar/ |url-status=dead }} * {{Cite journal |first= Gilles |last= Kepel |title= From the Gulf War to the Taliban Jihad / Jihad: The Trail of Political Islam |year=2002}} * {{Cite book |first=Jon |last=Latimer |authorlink=Jon Latimer|title=Deception in War |location=London |publisher= John Murray |year= 2001 |isbn=0-7195-5605-8}} * {{Cite news |first=Allan |last=Little |title=Iraq coming in from the cold? |url=http://news.bbc.co.uk/hi/english/world/from_our_own_correspondent/newsid_34000/34588.stm |accessdate=4 दिसम्बर 2005 |date=1 दिसम्बर 1997 |publisher=BBC }} * {{Cite web |first=Richard S |last=Lowry |title=The Gulf War Chronicles |publisher=iUniverse |year=2003 and 2008 |url=http://www.gwchronicles.com |access-date=15 मई 2021 |archive-date=15 अप्रैल 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080415211818/http://www.gwchronicles.com/ |url-status=dead }} * {{Cite web |first=John |last=MacArthur |title=Independent Policy Forum Luncheon Honoring |url=http://www.whatreallyhappened.com/RANCHO/LIE/HK/HK_IRAQ.html |accessdate=4 दिसम्बर 2005 }} * {{Cite book |last=Makiya |first=Kanan |authorlink=Kanan Makiya |title=Cruelty and silence : war, tyranny, uprising, and the Arab World |publisher=W.W. Norton |year=1993 |isbn=9780393031089 |postscript=<!--None--> |url-access=registration |url=https://archive.org/details/crueltysilencewa00maki }} * {{Cite web |first=Edwin |last=Moise |title=Bibliography: The First U.S. - Iraq War: Desert Shield and Desert Storm (1990-1991) |url=http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/EdMoise/iraqbib.html#first |accessdate=21 मार्च 2009 }} * {{Cite book |first=Alan |last=Munro |title= Arab Storm: Politics and Diplomacy Behind the Gulf War |url=https://archive.org/details/arabstormpolitic0000alan |publisher=I.B. Tauris |year=2006 |isbn=1-84511-128-1 }} * {{Cite web |author=Naval Historical Center |title=The United States Navy in Desert Shield/Desert Storm |url=http://www.history.navy.mil/wars/dstorm/ |accessdate=4 दिसम्बर 2005 |date=15 मई 1991 |archive-date=2 दिसंबर 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051202183506/http://www.history.navy.mil/wars/dstorm/ |url-status=dead }} * {{Cite book |last=Wright |first= Steven |title=The United States and Arabian Gulf Security: The Foundations of the War on Terror |publisher= Ithaca Press |year=2007 |isbn=978-0863723216}} * {{Cite web |first=Larry A |last=Niksch |coauthor=Sutter, Robert G |title=Japan's Response to the Arabian Gulf Crisis: Implications for U.S.-Japan Relations |url=http://digital.library.unt.edu/govdocs/crs/permalink/meta-crs-8 |accessdate=4 दिसम्बर 2005 |date=23 मई 1991 |publisher=Congressional Research Service, Library of Congress }} * {{Cite book |first=Paul William |last=Roberts |authorlink=Paul William Roberts |title=The demonic comedy : some detours in the Baghdad of Saddam Hussein |isbn=9780374138233 |year=1998 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |location=New York |url-access=registration |url=https://archive.org/details/demoniccomedysom00robe }} * {{Cite book |first1=Micah |last1=Sifry |last2=Cerf |first2=Christopher |authorlink2=Christopher Cerf |title=The Gulf War Reader |year=1991 |isbn=0-8129-1947-5 |publisher=Random House |location=New York, NY |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gulfwarreaderhis00mica }} * {{Cite book |first=Jean Edward |last=Smith |authorlink=Jean Edward Smith |title=George Bush's War |location=New York |publisher=Henry Holt |year=1992 |isbn=9780805013887 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/georgebushswar00smit }} * {{Cite web |first=Peter |last=Turnley |title=The Unseen Gulf War (photo essay) |url=http://www.digitaljournalist.org/issue0212/pt_intro.html |accessdate=4 दिसम्बर 2005 |year=December 2002 |archive-date=10 दिसंबर 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051210141023/http://www.digitaljournalist.org/issue0212/pt_intro.html |url-status=dead }} * {{Cite web |first1=Paul |last1=Walker |first2=Eric |last2=Stambler |title=...and the dirty little weapons |url=http://www.bullatomsci.org/issues/1991/may91/may91walker.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070203181115/http://www.thebulletin.org/error404.html |archivedate=3 फ़रवरी 2007 |accessdate=30 जून 2010 |year=1991 |work=Bulletin of the Atomic Scientists Vol 47, Number 4 |url-status=dead }} * {{Cite web |first=Andre Gunder |last=Frank |title=Third World War in the Gulf: A New World Order |url=http://rrojasdatabank.info/agfrank/gulf_war.html |accessdate=4 दिसम्बर 2005 |date=20 मई 1991 work=Political Economy Notebooks for Study and Research, no. 14, pp. 5-34 }} * {{Cite web |author=PBS Frontline |title=The Gulf War: an in-depth examination of the 1990-1991 Arabian Gulf crisis |url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/script_b.html |accessdate=4 दिसम्बर 2005 }} * {{Cite web |title=Report to Congress on the Conduct of the Arabian Gulf War, Chapter 6 |url=http://es.rice.edu/projects/Poli378/Gulf/gwtxt_ch6.html |accessdate=4 दिसम्बर 2005 |archive-date=2 फ़रवरी 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070202221842/http://es.rice.edu/projects/Poli378/Gulf/gwtxt_ch6.html |url-status=dead }} {{Refend}} === फारस की खाड़ी के युद्ध के बारे में फिल्में === * ''[[एयरलिफ्ट]] '' * ''[[डॉन ऑफ़ द वर्ल्ड]]'' * ''[[ब्रावो टू जीरो]]'' * ''[[कॉरेज अंडर फायर]]'' * ''[[द फाईनेस्ट आर]]'' * ''[[जारहेड]]'' * ''[[लेसन्स ऑफ़ डार्कनेस]]'' * ''[[लाइव फ्रॉम बग़दाद]]'' * ''[[हीरोज़ ऑफ़ डेजर्ट स्टॉर्म]]'' * ''[[टावलहेड]]'' * ''[[थ्री किंग्स]]'' * ''[[द चूरियन केंडीडेट (2004 फ़िल्म)]]'' * फिल्म के लिए एक बैक ड्रॉप के रूप में प्रयुक्त, ''[[द बिग लेबोवस्की]]'' . इस पर अक्सर चर्चा की जाती है। * फिल्म ''[[द पब्लिशर (2004 फिल्म)]]'' के लिए [[रेटकोंन्ड]] बैक स्टोरी में प्रयुक्त === खाड़ी युद्ध के बारे में उपन्यास === * ''ब्रेविंग द फियर-द ट्रू स्टोरी ऑफ़ राउडी यू एस मरीन्स इन द गल्फ वार (डगलस फोस्टर के के द्वारा) '' * ''ग्लास (प्ले द इलेक्ट्रॉन्स बैक टू सेंड) '' * ''[[द फिस्ट ऑफ़ गोड]] (फ्रीडरिक फोरसिथ के द्वारा) '' * ''टू डाई इन बेबीलोन'' निक लिविन्गस्टन के द्वारा * ''[[होग्स]]'' [[डाइम नोवल]] सीरीज जेम्स फेरो के द्वारा * ''बर्निंग डेज़र्ट ज़हीदा जैदी '' * ''ब्रावो टू जीरो- द ट्रू स्टोरी इफ एन SAS पेट्रोल बिहाइंड एनिमी लाइंस इन इराक़ (एंडी मेकनाब के द्वारा) '' === खाड़ी युद्ध से संबंधित वीडियो गेम === * ''[[ऑपरेशन डेजर्ट स्टोर्म]]'' (1991) * ''[[सुपर बेटलटैंक]]'' (1992) * ''[[Gulf War: Operation Desert Hammer]]'' (1999) * ''[[Conflict: Desert Storm]]'' (2002) * ''[[Conflict: Desert Storm 2]]'' (2003) * ''[[पैट्रियट]]'' (1993) * ''[[डेज़र्ट कोम्बेट]] [[बेटल फील्ड 1942]] मोड (2002?) '' * ''[[साइलेंट थंडर (कंप्यूटर गेम)]]'' (1998?) * ''[[Desert Strike: Return to the Gulf]]'' (1992) * ''[[Tom Clancy's Splinter Cell: Conviction]]'' (2010), [[सेम फिशर]] के फ्लैशबैक के दौरान नेवी सील के रूप में प्रयुक्त किया गया। == बाहरी कड़ियाँ == {{Commons category|Gulf War (1990-1991)}} * [https://web.archive.org/web/20180401101531/http://www.warchat.org/ Gulf War Guide - Iraq, U.S., UK Operation Desert storm] खाड़ी युद्ध पर विशेष फीचर्स के साथ युद्ध की साईट. * [https://web.archive.org/web/20100627161242/http://arabic-radio-tv.com/saddam.htm Saddam Hussein & the invasion of Kuwait.] * [https://web.archive.org/web/20080225062836/http://archives.cbc.ca/IDD-1-71-593/conflict_war/gulf_war/ CBC Digital Archives - The 1991 Gulf War] * [https://web.archive.org/web/20100510192119/http://www.aiipowmia.com/pgw/pgwpwmia.html List of Desert Storm POWs] * [https://web.archive.org/web/20101231231437/http://www.history.army.mil/reference/Finding%20Aids/DSMI.htm Master Index of Desert Storm Oral History Interviews] [[यूनाईटेड स्टेट्स आर्मी सेंटर ऑफ़ मिलिट्री हिस्ट्री]] के द्वारा * [https://web.archive.org/web/20071212214924/http://www.history.army.mil/reference/gulfbib.htm Bibliography of the Desert Shield and Desert Storm] [[यूनाईटेड स्टेट्स आर्मी सेंटर ऑफ़ मिलिट्री हिस्ट्री]] के द्वारा संकलित * [https://web.archive.org/web/20091006101559/http://www.johnpilger.com/page.asp?partid=310 In the Gulf war, every last nail was accounted for, but the Iraqi dead went untallied. ][https://web.archive.org/web/20091006101559/http://www.johnpilger.com/page.asp?partid=310 At last their story is being told] ITV - जॉन पिल्गेर *[https://www.nirdeshbharat.com/usa-vs-iran-conflict-hindi-war-news-2020/ क्या है अमेरिका (USA VS IRAN) और ईरान के बीच संघर्ष?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210515174419/https://nirdeshbharat.com/usa-vs-iran-conflict-hindi-war-news-2020/ |date=15 मई 2021 }} <br /> {{Iraq topics}} {{American conflicts}} {{Arab-Israeli Conflict}} {{संयुक्त राज्य अमेरिका के विषय}} [[श्रेणी:खाड़ी युद्ध]] [[श्रेणी:1991 में संघर्ष]] [[श्रेणी:मिलिट्री हिस्ट्री ऑफ़ यूनाईटेड स्टेट्स 1900-1999]] [[श्रेणी:विशेष बलों से युक्त ऑपरेशन्स]] [[श्रेणी:वे युद्ध जिनमें ऑस्ट्रेलिया शामिल है।]] [[श्रेणी:वे युद्ध जिनमें संयुक्त राज्य अमेरिका शामिल हैं।]] [[श्रेणी:वे युद्ध जिनमें यूनाइटेड किंगडम शामिल है।]] [[श्रेणी:वे युद्ध जिनमें इराक़ शामिल है।]] [[श्रेणी:वे युद्ध जिनमें सऊदी अरब शामिल है।]] [[श्रेणी:वे युद्ध जिनमें इजराइल शामिल है।]] [[श्रेणी:सऊदी अरब में 20 वीं सदी]] [[श्रेणी:20 वीं सदी में संयुक्त राज्य अमेरिका के मरीन कोर]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] [[श्रेणी:एशिया के युद्ध]] [[श्रेणी:अमेरिका के युद्ध]] ejtdcbo0yl2cvyoyo6zxgflrhspwijo 6555864 6555827 2026-05-24T09:21:02Z The Sorter 845290 6555864 wikitext text/x-wiki {{About|1990-1991 में युद्ध|उस नाम के अन्य युद्ध|खाड़ी युद्ध (बहुविकल्पी)}} {{विकिफ़ाइ|date=मई 2018}} {{सफ़ाई|reason=गैर हिदी में है |date=मई 2018}} {{FixBunching|beg}} {{Infobox Military Conflict |conflict=फ़ारसी खाड़ी युद्ध |image= [[File:Gulf War Photobox.jpg|border|300px]] |caption=ऊपर से दक्षिणावर्त दिशा में: यूएसएएफ विमान कुवैती तेल के जलते हुए कुओं के ऊपर उड़ान भरते ; ऑपरेशन ग्रानबाय में ब्रिटिश सैनिक; लॉकहीड एसी -130 से कैमरा दृश्य; मौत का [राजमार्ग; M728 लड़ाकू इंजीनियर यान। |date= 2 अगस्त 1990 - 28 फ़रवरी 1991 (ऑपरेशन डेजर्ट स्टॉर्म आधिकारिक तौर पर 30 नवम्बर 1995 को समाप्त)<ref>{{cite web |url=http://www.historyorb.com/events/november/30 |title=Historical Events on 30th November |publisher=Historyorb.com |date= |accessdate=18 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100118093348/http://www.historyorb.com/events/november/30 |archive-date=18 जनवरी 2010 |url-status=live }}</ref> |place=[[इराक]], [[कुवैत]], [[सऊदी अरब]] |result=खाड़ी युद्ध के गठबंधन की जीत। * इराक के खिलाफ प्रतिबंधों का अधिरोपण। *कुवैत से इराकी आक्रमण बल का हटाना। * भारी इराकी हताहत और इराक और कुवैत के बुनियादी ढांचे का विनाश। |combatant1='''खाड़ी युद्ध का गठबंधन (गठबंधन सेना)''' {{flag | कुवैत}} <br /> {{flag| संयुक्त राज्य अमेरिका}} <br /> {{flag| सऊदी अरब}} <br /> {{flag| ब्रिटेन}} <br /> {{flag| मिस्र}} <br /> {{flag| संयुक्त अरब अमीरात}} <br /> {{flag| फ्रांस}} <br /> {{flag| सीरिया}} <br /> {{flag| मोरक्को}} <br /> {{flag| कतर}} <br /> {{flag| ओमान}} <br /> {{flag| पाकिस्तान}} <br /> {{flag| कनाडा}} <br /> {{flag| अर्जेंटीना}} <br /> {{flag| स्पेन}} <br /> भारत ''खाड़ी युद्ध का गठबंधन'' और अन्य |combatant2=[[चित्र:Flag of Iraq (1963-1991).svg|22px]] '''[[इराक]]'''<!-- Iraq had this flag in 1990, see [[Flag of Iraq]] (historical section), the current flag was introduced in 1991, by which time the Gulf War had already started --><br /> |commander1={{flagicon|कुवैत}} जाबेर अल अहमद अल जाबेर अल सबाह <br />{{flagicon|संयुक्त राज्य अमेरिका}} [[जॉर्ज एच. डब्ल्यू. बुश]]<br />{{flagicon|संयुक्त राज्य अमेरिका}} [[नॉर्मन श्वार्जकोफ]]<br />{{flagicon|संयुक्त राज्य अमेरिका}} [[कॉलिन पॉवेल]]<br />{{flagicon|संयुक्त राज्य अमेरिका}} [[केल्विन वालर]]<br />{{flagicon|सऊदी अरब}} [[राजा फहद|सऊदी अरब के फहद]]<br />{{flagicon|सऊदी अरब}} [[सऊदी अरब के अब्दुल्ला|राजकुमार अब्दुल्ला]]<br />{{flagicon|सऊदी अरब}} [[सुल्तान, सऊदी अरब क्राउन राजकुमार|प्रिंस सुल्तान]]<br />{{flagicon|सऊदी अरब}} [[तुर्की बिन फैसल अल सऊद|तुर्की अल फैसल]]<br />{{flagicon|सऊदी अरब}} [[सालेह अल मुहया]]<br />{{flagicon|सऊदी अरब}} [[खालिद बिन सुल्तान]]<ref>''Gulf War, the Sandhurst-trained Prince Khaled bin Sultan al-Saud was co commander with General Norman Schwarzkopf'' [http://www.casi.org.uk/discuss/2002/msg01184.html www.casi.org.uk/discuss] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303195039/http://www.casi.org.uk/discuss/2002/msg01184.html |date=3 मार्च 2016 }}</ref><ref>''General Khaled was Co-Commander, with U.S. General Norman Schwarzkopf, of the allied coalition that liberated Kuwait'' [http://www.thefreelibrary.com/FEATURE+Gulf+War+commander+signs+publishing+agreement+with...-a016226901 www.thefreelibrary.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430043714/http://www.thefreelibrary.com/FEATURE+Gulf+War+commander+signs+publishing+agreement+with...-a016226901 |date=30 अप्रैल 2011 }}</ref> <br />{{flagicon|ब्रिटेन}} [[जॉन मेजर]]<br />{{flagicon|ब्रिटेन}} [[पैट्रिक हाइन]]<br />{{flagicon|ब्रिटेन}} [[एंड्रयू विल्सन (आरएएफ अधिकारी)|एंड्रयू विल्सन]]<br />{{flagicon|ब्रिटेन}} [[पीटर डे ला बिल्लिएरे]]<br />{{flagicon|ब्रिटेन}} [[जॉन चप्पले]]<br />{{flagicon|फ्रांस}} [[माइकल रोकुएजोफ्फ्रे]]<br />{{flagicon|मिस्र}} [[मोहम्मद हुसैन तंतावी]]<br />{{flagicon|सीरिया}} [[मुस्तफा तलास]]<br />{{flagicon|कतर}} [[हमद बिन खलीफा अल थानी]]<br />{{flagicon|पाकिस्तान}} [[मिर्जा असलम बेग]] |commander2={{flag icon|इराक|1991}} '''[[सद्दाम हुसैन]]'''<br /> {{flagicon|इराक|1991}} [[अली हसन अल माजिद]]<br />{{flagicon|इराक|1991}} [[सलाह आबोउद महमूद]] |strength1=959,600<ref>Gulf War Coalition Forces (Latest available) by country [http://www.nationmaster.com/graph/mil_gul_war_coa_for-military-gulf-war-coalition-forces www.nationmaster.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105011128/http://www.nationmaster.com/graph/mil_gul_war_coa_for-military-gulf-war-coalition-forces |date=5 नवंबर 2013 }}</ref> <br /> 1,820 [[Fighter aircraft]] and [[attack aircraft]] (1,376 American, 175 Saudi, 69 British, 42 French, 24 Canadian, 8 Italian) <br /> 3,318 [[tanks]] (mainly [[M1 Abrams]](U.S.), [[Challenger 1]](UK), [[M60 Patton|M60]](U.S.)) <br /> 8 [[aircraft carrier]]s <br /> 2 [[battleship]]s <br /> 20 [[cruiser]]s <br /> 20 [[destroyer]]s <br /> 5 [[submarine]]s<ref name="autogenerated3">Geoffrey Regan, p.214</ref> |strength2=545,000 (100,000 in Kuwait)+ <br /> 649 fighters <br /> 4,500 tanks (Chinese Type-59s, Type-69s, & self produced T-55 T-62, about 200 Soviet Union [[T-72]]M's [[Asad Babil]])<ref name="autogenerated3" /> |casualties1=Between 240-392 killed (not including the invasion of Kuwait)<ref>2010 World Almanac and Book of Facts, Pg. 176, Published 2009, Published by World Almanac Books; ISBN 1-60057-105-0</ref><br />776 wounded<ref name="ca.encarta.msn.com">{{cite web|title=Persian Gulf War - MSN Encarta <!-- BOT GENERATED TITLE -->|url=http://ca.encarta.msn.com/encyclopedia_761551555_2/Arabian_Gulf_War.html|work=|archiveurl=https://www.webcitation.org/5kwqMXGNZ?url=http://ca.encarta.msn.com/encyclopedia_761551555_2/Persian_Gulf_War.html|archivedate=1 नवंबर 2009|url-status=dead|access-date=21 सितंबर 2010}}</ref><br /> |casualties2=20,000-35,000 casualties<ref name="ca.encarta.msn.com"/><br /> |casualties3='''Kuwaiti civilian deaths:'''<br /> Over 1,000 Kuwaiti civilians estimated killed during the Iraqi occupation in addition to 300,000 mADE refugees.<ref name=useofterrorkuwait>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050124091425/http://www.jafi.org.il/education/actual/iraq/3.html |archivedate=24 जनवरी 2005 |url=http://www.jafi.org.il/education/actual/iraq/3.html |title=The Use of Terror during Iraq’s invasion of Kuwait |accessdate=22 जून 2010 |publisher=The Jewish Agency for Israel |url-status=dead }}</ref><br /> '''Iraqi civilian deaths:'''<br />About 3,664 Iraqi civilians killed.<ref name=Wagesofwar>{{cite web |url=http://www.comw.org/pda/0310rm8ap2.html#1.%20Iraqi%20civilian%20fatalities%20in%20the%201991%20Gulf |title=The Wages of War: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 2003 Conflict |accessdate=9 मई 2009 |publisher=Project on Defense Alternatives |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104222225/http://www.comw.org/pda/0310rm8ap2.html#1.%20Iraqi%20civilian%20fatalities%20in%20the%201991%20Gulf |archive-date=4 जनवरी 2016 |url-status=live }}</ref><br /><br /> '''Other civilian deaths:'''<br />2 Israeli civilians killed, 230 injured<ref name="publicpolicy.umd.edu"/><br /> 1 Saudi civilian killed, 65 injured<ref name="iraqwatch.org"/><br /> }} {{FixBunching|mid}} {{FixBunching|mid}} {{Campaignbox Gulf War}} {{FixBunching|end}} '''खाड़ी युद्ध''' (जिसे '''प्रथम खाड़ी युद्ध''' के रूप में भी जाना जाता है) (2 अगस्त 1990 - 28 फ़रवरी 1991) [[संयुक्त राज्य]] के नेतृत्व में चौंतीस राष्ट्रों से [[संयुक्त राष्ट्र]] के अधिकृत [[गठबंधन बल]] [[इराक़]] के खिलाफ छेड़ा गया युद्ध था, इस युद्ध का उद्देश्य 2 अगस्त 1990 को हुए [[आक्रमण और अनुबंध]] के बाद इराकी बलों को [[कुवैत]] से बाहर निकालना था। इस युद्ध को (इराकी नेता [[सद्दाम हुसैन]] के द्वारा) '''[[सभी युद्धों की मां]]''' भी कहा गया है<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/17/newsid_2530000/2530375.stm |title=BBC ON THIS DAY &#124; 17 &#124; 1991: 'Mother of all Battles' begins |publisher=बीबीसी न्यूज़ |accessdate=18 मार्च 2010 |date=17 जनवरी 1991 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080101095702/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/17/newsid_2530000/2530375.stm |archive-date=1 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref> और इसे सैन्य अनुक्रिया द्वारा सामान्यतया '''डेजर्ट स्टॉर्म'''<ref>[11] ^ http://ehistory.osu.edu/world/WarView.Cfm?WID=41 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702212005/http://ehistory.osu.edu/world/WarView.Cfm?WID=41 |date=2 जुलाई 2010 }}</ref>, या [[इराक़ युद्ध]] के नाम से भी जाना जाता है।<ref name="FrontlineCron">{{cite web |url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/cron/ |title=Frontline Chronology |accessdate=20 मार्च 2007 |format=PDF |publisher=Public Broadcasting Service |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011234650/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/cron/ |archive-date=11 अक्तूबर 2007 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite document |publisher=CNN |date=16 जनवरी 2001 |title=Tenth anniversary of the Gulf War: A look back |url=http://archives.cnn.com/2001/US/01/16/gulf.anniversary/index.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/19960101/http://archives.cnn.com/2001/US/01/16/gulf.anniversary/index.html |archivedate=1 जनवरी 1996 |postscript=<!--None--> |access-date=21 सितंबर 2010 }}</ref><ref name="cfr.org">{{cite web |author=Kenneth Estes |url=http://www.cfr.org/publication/13865/isn.html |title=ISN: The Second Gulf War (1990-1991) - Council on Foreign Relations |publisher=Cfr.org |date= |accessdate=18 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110102171502/http://www.cfr.org/publication/13865/isn.html |archive-date=2 जनवरी 2011 |url-status=dead }}</ref> [[इराकी सैन्य बलों]] के द्वारा [[कुवैत का आक्रमण]] जो 2 अगस्त 1990 को शुरू हुआ, इसकी अंतर्राष्ट्रीय निंदा की गयी और [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद]] के सदस्यों के द्वारा इराक के खिलाफ तत्काल [[आर्थिक प्रतिबन्ध]] लागू किया गया। अमेरिकी राष्ट्रपति [[जॉर्ज एच डब्ल्यू बुश]] ने सऊदी अरब के लिए अमेरिकी बलों को नियुक्त किया और अन्य देशों से उनके सैन्य बलों को इस स्थान पर भेजने का आग्रह किया। कई राष्ट्र [[खाड़ी युद्ध के गठबंधन]] में शामिल हो गए। गठबंधन में सैन्य बलों का बहुमत [[संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[सऊदी अरब]], [[संयुक्त राष्ट्र]] और [[इजिप्ट]] से प्राप्त हुआ, ये इसी क्रम में अग्रणी योगदानकर्ता देश थे। लगभग US$60 बिलियन लागत के US$40 बिलियन का भुगतान सऊदी अरब के द्वारा किया गया।<ref>{{cite book |last1=Peters |first1=John E |last2=Deshong |first2=Howard |title=Out of Area or Out of Reach? European Military Support for Operations in Southwest Asia |url=http://www.rand.org/pubs/monograph_reports/2007/MR629.pdf |year=1995 |publisher=RAND |isbn=0833023292 |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005065321/http://www.rand.org/pubs/monograph_reports/2007/MR629.pdf |archive-date=5 अक्तूबर 2012 |url-status=dead }}{{page number}}</ref> इराकी सैन्य दलों को कुवैत से निकालने का प्रारंभिक संघर्ष 17 जनवरी 1991 को एक हवाई बमबारी के साथ शुरू हुआ। इसके बाद 23 फ़रवरी को एक जमीनी आक्रमण किया गया। यह गठबंधन बलों के लिए एक निर्णायक जीत थी, जिसने कुवैत को मुक्त कर दिया और इराकी क्षेत्र में उन्नत कर दिया। गठबंधन ने अपने अडवांस को रोक लिया और जमीनी अभियान के शुरू होने के 100 घंटे बाद संघर्ष विराम (सीज़-फायर) की घोषणा की। हवाई और जमीनी युद्ध इराक, कुवैत और [[सऊदी अरब]] की सीमा के क्षेत्रों तक सीमित था। हालांकि, इराक ने सऊदी अरब में गठबंधन सैन्य लक्ष्य के खिलाफ [[मिसाइलें]] छोड़ीं. == उत्पत्ति == {{See|इराक-संयुक्त राज्य संबंध}} अधिकांश [[शीत युद्ध]] के दौरान, इराक [[सोवियत संघ]] का एक सहयोगी बना रहा और इसके और संयुक्त राज्य अमेरिका के बीच एक घर्षण का इतिहास था। अमेरिका [[फिलीस्तीनी]]-[[इजरायल]] राजनीति पर इराक की स्थिति से सम्बन्ध रखता था और इजरायल और [[इजिप्ट]] के बीच शांति की प्रकृति की अस्वीकृति से सम्बन्ध रखता था। संयुक्त राज्य अमेरिका को भिन्न [[अरब]] और [[फिलिस्तीनी सैन्य]] समूहों जैसे [[अबू निदाल]] के लिए इराकी समर्थन पसंद नहीं था, जिसके कारण यह 29 दिसम्बर 1979 को [[अंतर्राष्ट्रीय आतंकवाद के प्रायोजक राज्यों की विकासशील अमेरिकी सूची]] में शामिल हो गया। [[ईरान]] के आक्रमण के बाद संयुक्त राज्य अधिकारिक रूप से तटस्थ बना रहा, यह आक्रमण [[ईरान-इराक युद्ध]] में बदल गया, हालांकि इसने गुप्त रूप से इराक की सहायता की। मार्च 1982 में, हालांकि, ईरान ने एक सफल [[विरोधपूर्ण आक्रमण]] करना शुरू किया- जिसे [[ऑपरेशन निर्विवाद विजय]] कहा गया और संयुक्त राज्य ने [[इराक के लिए समर्थन को बढ़ा दिया]] ताकि ईरान आत्मसमर्पण के लिए दबाव ना डाल सके। इराक के साथ पूरी तरह से राजनयिक संबंधों को खोलन के लिए एक संयुक्त राज्य अमेरिकी बोली में, देश को [[आतंकवाद के प्रायोजक राज्यों]] की संयुक्त राज्य की सूची से हटा दिया गया। प्रत्यक्ष तौर पर यह क्षेत्र के रिकॉर्ड में सुधार की वजह से था, हालांकि संयुक्त राज्य के पूर्व सहायक रक्षा सचिव नोएल कोच ने बाद में कहा "[[आतंकवाद]] में निरंतर भागीदारी (इराकियों की) के बारे में किसी को कोई संदेह नहीं है।...... इसका वास्तविक कारण था ईरान के खिलाफ युद्ध में सफलता हासिल करने में उनकी मदद करना."<ref name="Borer">{{cite web |url=http://www.army.mil/professionalwriting/volumes/volume1/july_2003/7_03_2v2.html |title=Inverse Engagement: Lessons from U.S.-Iraq Relations, 1982–1990 |accessdate=12 अक्टूबर 2006 |author=Douglas A. Borer |year=2003 |work=U.S. Army Professional Writing Collection |publisher=U.S. Army |archive-url=https://web.archive.org/web/20061011195656/http://www.army.mil/professionalwriting/volumes/volume1/july_2003/7_03_2v2.html |archive-date=11 अक्तूबर 2006 |url-status=live }}</ref> युद्ध में इराक की नयी सफलता के साथ और जुलाई में ईरान की शांति की पुनः पेशकश के बाद, [[इराक को हथियारों की बिक्री]] 1982 में रिकॉर्ड तोड़ कर बढ़ गयी। हालांकि, एक बाधा किसी भी संभावित अमेरिकी-इराकी सम्बन्ध में बनी रही-अबू निदाल ने [[बग़दाद]] में अधिकारिक समर्थन के साथ काम करना जारी रखा। जब इराकी राष्ट्रपति सद्दाम हुसैन ने नवम्बर 1983 में संयुक्त राज्य के अनुरोध पर समूह को [[सीरिया]] के लिए निष्कासित कर दिया, [[रीगन प्रशासन]] ने [[डोनाल्ड रम्सफेल्ड]] को सम्बन्ध बनाने के लिए एक विशेष दूत के रूप में राष्ट्रपति हुसैन से मिलने के लिए भेजा. === कुवैत के साथ तनाव === {{मुख्य|कुवैत पर आक्रमण}} अगस्त 1988 में जब [[ईरान के साथ संघर्ष विराम|(सीज फायर)]] पर हस्ताक्षर किये गए, इराक लगभग दिवालिया हो चुका था, यह अधिकतर [[सऊदी अरब]] और [[कुवैत]] का ऋणी था। इराक ने दोनों देशों पर ऋण माफ करने के लिए दबाव डाला, लेकिन उन्होंने इनकार कर दिया। इसके बाद कुवैत ने अपने [[ओपेक]] कोटा को बढ़ा दिया और तेल की कीमतों को कम कर दिया, इस प्रकार से इराक की अर्थव्यवस्था को एक और झटका लगा। तेल की कीमतों के गिरने से इराक की अर्थव्यवस्था पर एक विपत्तिपूर्ण प्रभाव पड़ा. इराकी सरकार ने इसे आर्थिक युद्ध बताया, सरकार ने दावा किया कि इसका कारण है इराक के रुमालिया तेल क्षेत्र में सीमा पार कुवैत के द्वारा की जाने वाली [[स्लांट-ड्रिलिंग]]. जिसने स्थिति को और बदतर बना दिया। <ref>क्लीवलैंड, विलियम एल ''अ हिस्ट्री ऑफ़ द मॉडर्न मिडल ईस्ट, दूसरा संस्करण'' पेज. 464</ref> इराक कुवैत विवाद में इराक का यह दावा भी शामिल था कि कुवैत इराक़ का ही एक क्षेत्र है। 1932 में स्वतंत्रता प्राप्त करने के बाद, इराकी सरकार ने तुरंत घोषणा की कि कुवैत अधकारिक रूप से इराक का ही क्षेत्र है, क्योंकि यह [[प्रथम विश्व युद्ध]] के बाद कुवैत के ब्रिटिश निर्माण तक सदियों के लिए इराकी क्षेत्र में रहा है और इस प्रकार से यह कहा गया कि कुवैत एक ब्रिटिश साम्राज्यवादी आविष्कार है।<ref>डुइकेर, विलियम जे; स्पिएलवोगेल, जैक्सन जे ''वर्ल्ड हिस्ट्री: फ्रॉम 1500'' पांचवां संस्करण. बेलमोन्ट, कैलिफोर्निया, संयुक्त राज्य अमेरिका: थॉमसन वाड्सवर्थ, 2007. Pp. 839.</ref> इराक ने दावा किया कि कुवैत [[बसरा प्रांत]] के [[तुर्क साम्राज्य]] का हिस्सा रह चुका है। इसके शासक वंश, [[अल सबा परिवार]] ने 1899 में एक [[संरक्षक समझौता]](<small>protectorate agreement)</small> किया जिसमें इसके विदेशी मामलों की जिम्मेदारी ब्रिटेन को दी गयी और यह प्रयास किया गया कि इराक की समुद्र तक पहुंच को सीमित कर दिया जाये, ताकि कोई भी भावी इराकी सरकार [[फ़ारसी खाड़ी]] के [[ब्रिटेन]] के प्रभुत्व को ख़तरा पहुंचाने की स्थिति में ना हो। इराक ने सीमा को मानने से इनकार कर दिया और 1963 तक कुवैत की सरकार को नहीं पहचाना.<ref>क्लीवलैंड, विलियम एल ''अ हिस्ट्री ऑफ़ डी मॉडर्न मिडल ईस्ट. दूसरा संस्करण'' पेज 463</ref> जुलाई के प्रारंभ में, इराक़ ने कुवैत के व्यवहार के बारे में शिकायत की, जैसे उनके कोटा को नहीं मानना और सैन्य कार्रवाई की खुली धमकी देना. 23 तारीख़ को, [[सी आई ए]] ने रिपोर्ट दी कि इराक़ ने 30000 सैन्य दलों को इराक़-कुवैत सीमा पर भेजा है और फारस की खाड़ी में अमेरिकी नौसैनिक बेड़े को एलर्ट पर रखा गया। 25 तारीख़ को, सद्दाम हुसैन बग़दाद में एक अमेरिकी राजदूत, [[अप्रैल ग्लास्पी]] से मिले। इस बैठक के एक इराकी प्रतिलेख के अनुसार, ग्लास्पी ने इराकी प्रतिनिधिमंडल को बताया, "हम अरब-अरब संघर्ष पर कोई राय नहीं देंगे." 31 तारीख़ को, जेद्दा में इराक़ और कुवैत के बीच वार्ता हुई जो हिंसक रूप से असफल रही। <ref>{{Cite web |url=http://afa.at/histomun/HISTOMUN2008-Paper-Kuwait.pdf |title=एकेडमिक फोरम फॉर फॉरेन अफेयर्स, आस्ट्रिआ. |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110428083826/http://afa.at/histomun/HISTOMUN2008-Paper-Kuwait.pdf |archive-date=28 अप्रैल 2011 |url-status=dead }}</ref> 2 अगस्त 1990 को कुवैत की राजधानी, [[कुवैत नगर]] पर बमबारी करके आक्रमण शुरू कर दिया। हेलीकॉप्टर्स के द्वारा नियुक्त [[कमांडो]] ने हमले किये, नौकाओं के द्वारा शहर पर आक्रमण किया गया, जबकि अन्य समूहों ने [[हवाई अड्डों]] और दो सैन्य हवाई अड्डों पर कब्जा कर लिया। इराकी [[आक्रमण (Iraqi saber-rattling)]] के बावजूद, कुवैत ने अपने बलों को सशक्त नहीं किया और अनजाने में कब्जे में आ गया। दो दिनों के बहुत तीव्र युद्ध के पश्चात, [[कुवैत के अधिकांश सशस्त्र बलों]] को या तो [[इराकी रिपब्लिकन गार्ड]] के द्वारा भगा दिया गया या पड़ोस के [[सऊदी अरब]] की ओर भाग गए। इराक़ की निर्णायक जीत के बाद, सद्दाम हुसैन ने अपने चचेरे भाई [[अली हसन अल-माजिद]] (केमिकल अली) को कुवैत का [[गवर्नर]] बना दिया। <ref name="cns.miis.edu">{{Cite web |url=http://cns.miis.edu/research/iraq/almajid.htm |title=The Significance of the "Death" of Ali Hassan al-Majid By Ibrahim al-Marashi |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030609225032/http://cns.miis.edu/research/iraq/almajid.htm |archive-date=9 जून 2003 |url-status=dead }}</ref> {{anchor|Stuart Lockwood}} [[File:Stuartlockwood.jpg|thumb|सद्दाम हुसैन ने कई पश्चिमी लोगों को हिरासत में बनाये रखा, जिसके वीडियो फुटेज को राज्य के टेलिविज़न पर दिखाया गया है। |कड़ी=Special:FilePath/Stuartlockwood.jpg]] 23 अगस्त 1990 को राष्ट्रपति सद्दाम पश्चिमी बंधकों के साथ टेलीविजन पर दिखायी दिए, जिन्हें उन्हें वापस जाने के लिए वीज़ा देने से मना कर दिया था। विडियो में, वे एक स्टुअर्ट लोक्वुड नाम के छोटे [[ब्रिटिश]] लड़के की पीठ थप थपा रहे थे। इसके बाद सद्दाम ने अपने दुभाषिये के माध्यम से पूछा, [[सदौन अल-ज़ुबायदी]] क्या स्टुअर्ट अपना दूध पी रहा है। सद्दाम ने आगे खा, "हमें उम्मीद है कि तुम्हें ज्यादा समय तक यहां मेहमान की तरह रहना नहीं पडेगा. तुम्हारा यहां रहने, या किसी दूसरी जगह पर रहने का मतलब है युद्ध के संकट को रोकना."<ref name="BBCOTD">बीबीसी समाचार. "[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/23/newsid_2512000/2512289.stm 1990: Outrage at Iraqi TV hostage show] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080201022736/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/23/newsid_2512000/2512289.stm |date=1 फ़रवरी 2008 }}". 2 सितम्बर 2007 को पुनः प्राप्त</ref> == युद्ध से पहले की कूटनीति == === वापसी के लिए इराकी प्रस्ताव === 12 अगस्त 1990 को, सद्दाम हुसैन ने एक प्रस्ताव पेश किया जिसमें इराकियों को कुवैत से निकालने को और अवैध रूप से कब्जा की गयी अरब भूमि से निकालने को जोड़ा गया<ref>"Confrontation in the Gulf -- Proposals by Iraqi President: Excerpts From His Address," न्यूयोर्क टाइम्स, 13 अगस्त 1990, p. A8</ref>: लेबनान से सीरिया को और इसके द्वारा 1967 में जीते गए प्रान्तों से इजराइल को। <ref>सम्पादकीय "The issue is still Kuwait," फाइनेंशियल टाइम्स (लन्दन) १३ 1990, p. 12</ref> 23 अगस्त 1990 को, एक पूर्व उच्च रैंकिंग अमेरिकी अधिकारी ने राष्ट्रीय सुरक्षा सलाहकार ब्रेंट स्काऊक्रोफ्ट को एक और प्रस्ताव भेजा; इस प्रस्ताव की पुष्टि जारी करके की गयी। और अंततः एक ज्ञापन के द्वारा इसे एक लेख में सार्वजनिक बनाया गया। 29 अगस्त 1990 को एक उपनगरीय अखबार न्यूज़डे में नूट रोयसे (Knut Royce).<ref>MIDDLE EAST CRISIS Secret Offer Iraq Sent Pullout Deal to U.S.; [सभी संस्करण] नूट रोयस के द्वारा. Newsday वाशिंगटन ब्यूरो. न्यूज़डे (संयुक्त संस्करण). लॉन्ग आइलैंड, न्यूयोर्क : 29 अगस्त 1990. (अंश: "इराक़ ने वाईट हाउस को बताया की यह कुवैत से चला जाएगा और विदेशियों को छोड़ने की इजाजत दे देगा, लेकिन बदले में यह चाहता है की संयुक्त राष्ट्र के प्रतिबंधों को हटा लिया जाये, कुवैत में फारस की खडी और तेल क्षेत्रों के एकमात्र नियंत्रण को गारंटी से उपलब्ध कराया जाये, गुप्त प्रस्ताव और ज्ञापन की सामग्री में शामिल सूत्रों के अनुसार. इराक के सन्देश को गुरूवार को एक प[उर्व रैंकिंग संयुक्त राज्य के अधिकारी के द्वारा राष्ट्रीय सुरक्षा सलाहकार ब्रेंट स्काऊक्रोफ्ट को डिलीवर किया गया। कल न्यूज़डे से संपर्क करके, पूर्व अधिकारी ने यह सुनिश्चित किया की उन्होंने इराक के प्रस्ताव को वाईट हाउस को डिलीवर कर दिया है। </ref> शामिल सूत्रों और दस्तावेजों के अनुसार, इराक़ ने कुवैत से निकासी की पेशकश की और विदेशियों को प्रतिबंधों के उपयोग के बदले में जाने की अनुमति दी, के उपयोग की गारंटी फारस की खाड़ी और रुमलिया तेल क्षेत्र का पूर्ण नियंत्रण "जो इराक़ से कुवैत क्षेत्र में थोड़ा सा विस्तृत होता है" (रोयसे), एक विवादित सीमा से लगभग दो मील ऊपर. रोयसे के उद्धरण के ज्ञापन के अनुसार, प्रस्ताव के अन्य पद थे, कि इराक़ और संयुक्त राज्य अमेरिका एक तेल एग्रीमेंट पर वार्ता करें " जो दोनों राष्ट्रों के राष्ट्रीय सुरक्षा हितों के लिए संतोषजनक होगा," "खाड़ी के स्थायित्व पर संयुक्त रूप से कार्य करेगा," और "इराक़ की आर्थिक और वित्तीय समस्याओं को कम करने के लिए" एक संयुक्त योजना का विकास करेगा। <ref>MIDDLE EAST CRISIS Secret Offer Iraq Sent Pullout Deal to U.S.; [सभी संस्करण] नूत रोयेस के द्वारा न्यूजडे वाशिंगटन ब्यूरो. न्यूज़डे (संयुक्त संस्करण). लॉन्ग आइलैंड, न्युयोर्क: 29 अगस्त 1990 (अंश:"प्रस्ताव की रुपरेखा बनाने वाले एक दस्तावेज में, इराक कुवैत से बाहर निकलने के लिए सहमत हो जाएगा और विदेशियों को देश से चले जाने की अनुमति दे देगा. बदले में, संयुक्त राष्ट्र के आर्थिक प्रतिबंधों को हटा लिया जाएगा. इराक बुबियान और वार्बाह के कुवैती द्वीप के माध्यम से फारस की कड़ी के लिए "गारंटी से पहुंच" प्राप्त कर लेगा. और रुमलिया के तेल क्षेत्रों पर पूरा नियंत्रण प्राप्त कर लेगा, जो हल्के से इराक के कुवैती क्षेत्र में विस्तृत हैं। इसके अलावा, इराक के प्रस्ताव में संयुक्त राज्य के साथ एक तेल समझौते पर वार्ता की पेशकश भी शामिल है, जो 'दोनों राष्ट्रों के लिए संतोषजनक हो' राष्ट्रीय सुरक्षा के हितों में हो,' जो 'इराक की आर्थिक और वित्तीय समस्याओं कि कम करने के लिए' एक संयुक्त योजना का विकास करे. और 'कड़ी के स्थायित्व पर संयुक्त रूप से काम करे.'" </ref> अन्य पूर्व स्थितियों से या, सऊदी अरब से संयुक्त राज्य अमेरिका की निकासी की कोई बात नहीं की गयी। बुश के प्रशासन के एक अधिकारी जो मध्य पूर्व मामलों के विशेषज्ञ थे, उन्होंने इस प्रस्ताव को एक "गंभीर" और "परक्राम्य" के रूप में वर्णित किया।<ref>MIDDLE EAST CRISIS Secret Offer Iraq Sent Pullout Deal to U.S.; [सभी संस्करण] नूट रोयेस के द्वारा. न्यूजडे वाशिंगटन ब्यूरो. न्यूज़डे (संयुक्त संस्करण). लॉन्ग आइलैंड, न्युयोर्क: 29 अगस्त 1990 (अंश:" एक व्हाइट हाउस के प्रवक्ता ने कहा कि वह जानते हैं कि इराक कुछ "परीक्षण के गुब्बारे" उड़ा रहा है, लेकिन राष्ट्रपति जॉर्ज बुश ने कहा कि इराक कुवैत से निकल जाये, इसकी अपनी सरकार की बहाली हो और किसी भी वार्ता के शुरू होने से पहले सभी बंधकों को मुक्त कर दिया जाये. फिर भी, एक मध्यपूर्व के मामलों में माहिर एक प्रशासनिक अधिकारी ने कहा, "प्रस्ताव की शर्तें गम्भीर हैं," और उन्होंने इस पैकेज को "वार्ता योग्य" बताया. महत्त्व के बारे में, उन्होंने कहा, इराक ने अपनी पूर्व शर्तों का कोई उल्लेख नहीं किया है, कि संयुक्त राज्य अपने सैन्य दलों को सऊदी अरब से बाहर निकाले. अधिकारी ने यह भी नोट किया कि प्रस्ताव में पहले वाले का अनुसरण किया गया, इसमें शामिल सामग्री को उन्होंने "असंभव मांग" के रूप में वर्णित किया, जैसे इराक को कुवैत से बहार निकालने को पश्चिमी बेंक और गाज़ा से इजराइल की निकासी से सम्बंधित करना.</ref> [https://web.archive.org/web/20110101230244/http://www.understandingpower.com/chap5.htm (देखें नोट 88)]<ref>अंडरस्टेंडिंग पावर, पीटर आर. मिचेल, जोन स्कोएफल: ऑनलाइन फुटनोट्स. अध्याय 5, फुटनोट 88,</ref><ref>"Secret Offer: Iraq Sent Pullout Deal to U.S.," न्यूजडे, 29 अगस्त 1990, पी. 3.</ref><ref>"U.S.: इराकी प्रस्ताव प्रतिक्रिया के योग्य नहीं था," न्यूजडे, 30 अगस्त, "U.S.: Iraqi Proposal Not Worth a Response," न्यूजडे, 30 अगस्त 1990 पी. 6. एक अंश: प्रशासन ने न्यूजडे की रिपोर्ट को स्वीकार किया है कि संभव शान्ति प्रदाता इराकी अधिकारीयों के द्वारा उपलब्ध कराये गए ताकि आर्थिक प्रतिबंधों और अन्य रियायतों को हटा लेने के बदले में कुवैत से निकासी हो सके, लेकिन गंभीर नहीं होने के कारन उन्हें बर्खास्त कर दिया गया। उनसे पूछा गया कि वे गंभीर थे, फिर भी यह परिक्षण क्यों नहीं किया गया, सीनियर अधिकारी ने कहा, "मैं नहीं जानता." </ref> दिसंबर 1990 के अंत में, इराक़ ने एक ओर प्रस्ताव दिया, जिसे 2 जनवरी 1991 को संयुक्त राज्य के अधिकारियों के द्वारा पेश किया गया: इसके अनुसार "यदि सैनिकों के बहार भजे जाने के कारण संयुक्त राज्य हमला ना करे, यदि विदेशी सैन्य दल क्षेत्र को छोड़ दें और यदि क्षेत्र में सभी हथियारों के विनाश के प्रतिबन्ध पर या फिलीस्तीनी समस्या पर कोई समझौता हो, तो कुवैत से निकासी की जानी चाहिए."<ref>Iraq Offers Deal to Quit Kuwait U.S. rejects it, but stays `interested'; [NASSAU AND SUFFOLK Edition] नूट रोयेस के द्वारा. वॉशिंगटन ब्यूरो. न्यूजडे. (संयुक्त संस्करण). लॉन्ग आइलैंड, न्युयोर्क, 3 जनवरी 1991, पेज 05 (अंश:इराक़ ने कुवैत सेन इकासी की पेशकश की यदि संयुक्त राज्य अमेरिका हमला नहीं करता है और सैनिकों को हटा लिया जाता है, यदि विदेशी सैन्य दल क्षेत्र को छोड़ देते हैं और यदि फारस की समस्या पर कोई समझौता हुआ है और क्षेत्र में सामूहिक विनाश के सभी हथियारों पर प्रतिबन्ध लगा दिया गया है". </ref> अधिकारियों को यह पेशकश "रुचिकर" लगी, क्योंकि इसने सीमा के मुद्दों को छोड़ दिया और "बातचीत के बाद हुए एक समझौते में इराकी रूचि के संकेत दिए."<ref>Iraq Offers Deal to Quit Kuwait U.S. rejects it, but stays `interested'; [NASSAU AND SUFFOLK Edition] नूट रोयेस के द्वारा. वॉशिंगटन ब्यूरो. Newsday. (संयुक्त संस्करण). लॉन्ग आइलैंड, न्युयोर्क,: 3 जनवरी 1991 पेज 05 (अंश: "अमेरिकी अधिकारियों ने कल बताया. हालांकि व्हाइट हाउस ने तुरंत प्रस्ताव को ख़ारिज कर दिया क्योंकि इसमें एक पुलआउट के लिए एक पूर्व स्थिति शामिल है, अन्य सरकारी अधिकारियों ने इस 'रुचिकर' बताया क्योंकि इसने दो कुवैती द्वीपों और एक तेल क्षेत्र के हिस्से के पहले के दावों पर ध्यान नहीं दिया और क्योंकि यह एक वर्तापूर्ण समझौते में इराकी रूचि का संकेत देता है। </ref> एक राज्य विभाग के मध्य पूर्व विशेषग्य ने इस प्रस्ताव को एक "गंभीर वार्ता से पहले की स्थिति के रूप में वर्णित किया।<ref>देखें नूट रोयेस, "Iraq Offers Deal to Quit Kuwait," न्यूजडे, 3 जनवरी 991, p. 5 (city edition, p. 4).</ref> हालांकि जनवरी 1991 को, न्यूयॉर्क टाइम्स की एक रिपोर्ट में कहा गया कि, सद्दाम हुसैन के साथ परामर्श के बाद P.L.O. नेता यास्सर अराफात ने इंगित किया कि उनमें से किसी ने भी "इस बात पर जोर नहीं दिया कि इराकी दलों को कुवैत से बाहर निकाले जाने से पहले फिलिस्तीनी समस्या को हल किया जाना चाहिए",; अराफात के अनुसार, "12 अगस्त के मिस्टर हुसैन के एक बयान जिसमें एक इराकी निकासी को पश्चिमी किनारे और गाज़ा स्ट्रिप से होने वाली इजराइली निकासी से जोड़ा गया, वह बातचीत के बाद निर्धारित मांग के रूप में अधिक ऑपरेटिव नहीं रहा," सबसे जरुरी बात यह थी कि "एक मजबूत लिंक जिसकी गारंटी सुरक्षा परिषद के पांच स्थायी सदस्यों के द्वारा दी जाये कि हमें मध्य पूर्व में और विशेष रूप से फिलिस्तीनी कारण से खाड़ी की सभी समस्याओं को हल करना है।"<ref>देखें पैट्रिक टाइलर, "Arafat Eases Stand on Kuwait-Palestine Link," न्युयोर्क टाइम्स, 3 जनवरी 1991, p. A8 A8</ref> न्यूयॉर्क टाइम्स के थॉमस फ्रीडमेन के अनुसार, "वाशिंगटन के मुद्दे के बाहर एक राजनयिक ट्रैक को खोलने के लिए इराकी प्रस्ताव की प्रशासन की तीव्र अस्वीकृति कि इसे इराकी निकासी की शर्तों के बारे में होने वाली वार्ता में शामिल होना चाहिए, अमेरिका के अरबी सहयोगी सद्दाम हुसैन को यह कुवैत में होने वाला लाभ देने में दबाव महसूस कर सकते हैं, जिससे वह फिर से होने वाले आक्रमण को रोक सके और संकट को शांत कर सके."<ref>"Confrontation in the Gulf: Behind Bush's Hard Line," न्युयोर्क टाइम्स, 22 अगस्त 1990, p. A1</ref> === संयुक्त राष्ट्र की कूटनीति === 14 जनवरी 1991 को, फ़्रांस ने प्रस्ताव रखा कि संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद ने इराक के साथ एक समझौते के साथ "बड़े पैमाने पर और तीव्र निकासी" की योजना बनायी, इस समझौते में कहा गया कि परिषद के सदस्य क्षेत्र की अन्य समस्याओं को हल करने में "सक्रिय योगदान" देंगे; "विशेष रूप में, अरब-इजराइली संघर्ष के लिए और खासकर एक उपयुक्त क्षण पर एक अंतर्राष्ट्रीय सम्मलेन में आयोजन के द्वारा फिलीस्तीन समस्या के लिए, ताकि दुनिया के क्षेत्र के "विकास, सुरक्षा और स्थायित्व" को सुनिश्चित किया जा सके। फ्रांसीसी प्रस्ताव को बेल्जियम (जिस समय सुरक्षा परिषद के सदस्य रोटेट किये जाते हैं) और जर्मनी के द्वारा समर्थन दिया गया, स्पेन, इटली, अल्जीरिया, मोरक्को, ट्यूनीशिया और कई गैर गठबंधन राष्ट्रों ने भी इसे समर्थन दिया। संयुक्त राज्य अमेरिका और ब्रिटेन (अप्रासंगिक रूप से सोवियत संघ के साथ) ने इसे अस्वीकार कर दिया। अमेरिकी संयुक्त राष्ट्र के राजदूत थॉमस पिकरिंग ने कहा कि फ्रांस का प्रस्ताव अस्वीकार्य था, क्योंकि यह इराकी आक्रमण पर पिछले संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद के प्रस्तावों से परेन चला गया।<ref>देखें पॉल लूइस, "Confrontation in the Gulf: The U.N.; France and 3 Arab States Issue an Appeal to Hussein," न्युयोर्क टाइम्स, 15 जनवरी 1991, p. A12</ref><ref>Michael Kranish et al., "World waits on brink of war: Late effort at diplomacy in gulf fails," बोस्टन ग्लोब, 16 जनवरी 1991, p. 1</ref><ref>Ellen Nimmons, A.P., "Last-ditch pitches for peace; But U.S. claims Iraqis hold key," हौस्टन क्रोनिकल, 15 जनवरी 1991, p. 1</ref> === संयुक्त राष्ट्र के प्रस्ताव === आक्रमण के कुछ घंटों के भीतर, कुवैती और संयुक्त राज्य अमेरिकी सैनिकों ने [[संयुक्त राष्ट्र परिषद]] की एक बैठक का अनुरोध किया, जिसमें [[प्रस्ताव 660]] को पास किया गया, आक्रमण की निंदा की गयी और इराकी दलों की निकासी की मांग की गयी। 3 अगस्त को [[अरब लीग]] ने अपने प्रस्ताव पारित किये, जिसमें लीग के भीतर से होने वाले संघर्ष के समाधान के लिए कहा गया और बाहरी हस्तक्षेप के खिलाफ चेतावनी दी गयी। 6 अगस्त को [[संयुक्त राष्ट्र के प्रस्ताव 661]] में इराक पर [[आर्थिक प्रतिबन्ध]] लगाया गया। [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद के प्रस्ताव 665]] का ठीक इसके बाद अनुसरण किया गया, जिसने इराक के खिलाफ आर्थिक प्रतिबन्ध पर बल देने के लिए एक नोसैनिक नाकाबंदी को अधिकृत किया। इसमें कहा गया ""विशिष्ट परिस्थितियों के अनुरूप उपायों का उपयोग करना आवश्यक हो सकता है-ताकि सभी आवक और जावक समुद्री नौकाओं का निरिक्षण और उनके कार्गो का सत्यापन किया जा सके और उनके प्रस्थान स्थलों को सुनिश्चित किया जा सके और प्रस्ताव 661 को सख्ती से क्रियान्वित किया जा सके."<ref>Lori Fisler Damrosch, International Law, Cases and Materials, West Group, 2001</ref> === ऑपरेशन डेजर्ट शील्ड === पश्चिम की एक मुख्य समस्या यह थी कि इराक ने सऊदी अरब के लिए काफी ख़तरा पैदा कर दिया था। कुवैत की विजय के बाद इराकी सेना सऊदी तेल क्षेत्रों से इतनी दूरी पर थी जहां तक आसानी से पहुंचा जा सकता था। कुवैत और इराक के भंडारों के साथ, इन क्षेत्रों का नियंत्रण हुसैन को दिया गया जिसने दुनिया के अधिकांश तेल भंडारों पर नियंत्रण रखा। इराक को सऊदी अरब से भी कई समस्याएं थीं। सउदी ने इराक को इसके ईरान के साथ युद्ध के दौरान कुछ 26 बिलियन डॉलर का ऋण भी दिया था। सउदी इराक का समर्थन कर रहा था, क्योंकि उसे डर था कि ईरान की [[शिया]] [[इस्लामिक क्रांति]] का प्रभाव इसके अपने शिया अल्पसंख्यकों पर पड़ सकता है। (अधिकांश सऊदी तेल क्षेत्र शिया आबादी वाले क्षेत्रों में ही हैं). युद्ध के बाद, सद्दाम ने महसूस किया कि उसे यह ऋण वापस नहीं चुकाना चाहिए क्योंकि उसने ईरान को रोक कर सऊदी की मदद की है। कुवैत की अपनी विजय के तुरंत बाद, हुसैन ने सऊदी [[साम्राज्य]] पर मौखिक हमला करना शुरू कर दिया। उसने तर्क दिया कि संयुक्त राज्य अमेरिका के द्वारा समर्थित सऊदी राज्य, [[मक्का]] और [[मदीना]] के पवित्र शहरों का एक अयोग्य और नाजायज़ अभिभावक है। उसने [[इस्लामी]] समूहों की भाषाओँ को भी इसमें जोड़ा जो हाल ही में [[अफगानिस्तान]] में लड़ाई लड़ चुके थे और ईरान ने सऊदी पर हमला करने के लिए इनका काफी उपयोग किया था।<ref>[[Gilles Kepel]] ''Jihad: The Trail of Political Islam'' .</ref> [[कार्टर सिद्धांत]] की नीति का अनुसरण करते हुए और डर से बहार इराकी सेना सऊदी अरब का आक्रमण कर सकती थी, संयुक्त राज्य अमेरिका के राष्ट्रपति जोर्ज एच. डब्ल्यु. बुश ने तुरंत घोषणा की कि संयुक्त राज्य अमेरिका एक "पूरी तरह से सुरक्षात्मक" मिशन शुरू करेगा, इस मिशन में इराक को कोडनेम '''ऑपरेशन डेजर्ट शील्ड''' के तहत सऊदी अरब पर आक्रमण करने से रोका जाएगा. "ऑपरेशन डेजर्ट शील्ड" की शुरुआत 7 अगस्त 1990 को हुई जब संयुक्त राज्य अमेरिका के सैन्य दलों को सऊदी अरब भेजा गया, साथ ही इसके [[राजा फहद]] को अनुरोध किया गया, जिसे पहले अमेरिकी सैन्य सहायता के लिए बुलाया जा चुका था।<ref name="AFPS Timeline">{{cite web |title=The Operation Desert Shield/Desert Storm Timeline |url=http://www.defenselink.mil/news/Aug2000/n08082000_20008088.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929142112/http://www.defenselink.mil/news/Aug2000/n08082000_20008088.html |archivedate=29 सितंबर 2007 |accessdate=30 जून 2010 |url-status=dead }}</ref> यह "पूरी तरह से सुरक्षात्मक" सिद्धांत जल्दी ही छोड़ दिया गया था, जब 8 अगस्त को, इराक ने कुवैत को अपना 19 वां प्रान्त घोषित किया और सद्दाम हुसैन ने अपने चचेरे भाई अली हसन अल माजिद को अपना सैन्य-गवर्नर नियुक्त किया।<ref name="AFPS15years">{{cite web |title=15 Years After Desert Storm, U.S. Commitment to Region Continues |url=http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=14792 |accessdate=29 मार्च 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608084842/http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=14792 |archive-date=8 जून 2011 |url-status=dead }}</ref> [[संयुक्त राज्य अमेरिका की नौसेना]] ने दो नौसैनिक युद्ध समूहों, [[एयरक्राफ्ट केरियर्स]] [[USS ''Dwight D. Eisenhower'']], [[USS ''Independence'']] और उनक एस्कॉर्ट्स को, इस क्षेत्र में भेजा, जहां वे 8 अगस्त को तैयार हो गए। [[लैंगले एयर फ़ोर्स बेस]], वर्जीनिया पर [[पहले फाइटर विंग]] से कुल 48 यू. एस. एयर फ़ोर्स F-15s को सऊदी अरब में उतारा गया और इसके बाद इराकी सैन्य गतिविधियों को हतोत्साहित करने के लिए सऊदी-कुवैत-इराक सेना के एयर पेट्रोल्स को तुरंत शुरू किया। संयुक्त राज्य ने इस क्षेत्र में अपने बेटलशिप [[USS ''मिसौरी'']] और [[USS ''विस्कोन्सिन'']] को भी भेजा. सेना ने यहां से काम करना जारी रखा, अंततः यहां पर 543,000 सैन्य दल पहुँच गए, यह संख्या [[2003 में इराक के आक्रमण]] में प्रयुक्त संख्या से दोगुनी थी। अधिकांश सामग्री को हवाई जहाज़ों के द्वारा या [[तीव्र समुद्री जहाज़ों]] के द्वारा इस क्षेत्रों में भेजा गया, ताकि जल्दी से काम किया जा सके। === एक गठबंधन का निर्माण === सद्दाम हुसैन के इराक के द्वारा कुवैत के आक्रमण के सम्बन्ध में [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद के प्रस्तावों और अरब लीग के प्रस्तावों की एक श्रृंखला]] को पारित किया गया। एक काफी महत्वपूर्ण प्रस्ताव था [[प्रस्ताव 678]] जिसे 29 नवम्बर 1990 को पारित किया गया, जिसने इराक को 15 जनवरी 1991 तक निकासी का अंतिम समय दे दिया और "प्रस्ताव 660 को क्रियान्वित करने और बनाये रखने के लिए सभी आवश्यक बिन्दुओं को" अधिकृत किया और यदि इराक इन आदेशों का पालन करने में असफल रहता है तो बालों के उपयोग को राजनयिक तरीके से अधिकृत किया गया।<ref>{{Cite document |url=http://www.cfr.org/publication/11205/un_security_council_resolution_678_iraq_kuwait.html?breadcrumb=%2Fregion%2F408%2Fkuwait |publisher=Council on Foreign Relations |title=Essential Documents: UN Security Council Resolution 678 |postscript=<!--None--> |access-date=21 सितंबर 2010 |archivedate=14 जून 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090614131250/http://www.cfr.org/publication/11205/un_security_council_resolution_678_iraq_kuwait.html?breadcrumb=%2Fregion%2F408%2Fkuwait }}</ref> [[चित्र:President Bush rides in a HUMVEE with General H. Norman Schwarzkopf during his visit with troops in Saudi Arabia on... - NARA - 186424.jpg|thumb|left|एच. नॉर्मन श्वार्ज्कोप्फ़, जूनियर और राष्ट्रपति जॉर्ज एच. डब्ल्यू बुश ने धन्यवाद दिवस, 1990 को सऊदी अरब में अमेरिकी सैन्य दलों को विज़िट किया।]] संयुक्त राज्य अमेरिकाने इराक की उग्रता का विरोध करने के लिए सैन्य बालों का एक गठबंधन बनाया, जिसमें 34 देशों के बल शामिल थे: [[अर्जेंटीना]], [[ऑस्ट्रेलिया]], [[बहरीन]], [[बांग्लादेश]], [[बेल्जियम]], [[कनाडा]], [[डेनमार्क]], [[इजिप्ट]], [[फ्रांस]], [[ग्रीस]], [[इटली]], [[कुवैत]], [[मोरक्को]], [[नीदरलैंड]], [[न्यूजीलैंड]], [[नाइजर]], [[नार्वे]], [[ओमान]], [[पाकिस्तान]], [[पुर्तगाल]], [[कतर]], [[दक्षिण कोरिया]], [[सऊदी अरब]], [[सेनेगल]], [[सिएरा लियोन]], [[सिंगापुर]], [[स्पेन]], [[सीरिया]], [[संयुक्त अरब अमीरात]], [[संयुक्त राष्ट्र]] और खुद [[संयुक्त राज्य अमेरिका]].<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/gulf.war/facts/gulfwar/|title=The Unfinished War: A Decade Since Desert Storm|publisher=CNN In-Depth Specials|year=2001|accessdate=5 अप्रैल 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20070510125644/http://edition.cnn.com/SPECIALS/2001/gulf.war/facts/gulfwar/|archive-date=10 मई 2007|url-status=live}}</ref> हालांकि उन्होंने किसी भी बल में योगदान नहीं दिया, [[जापान]] और [[जर्मनी]] ने क्रमशः 10 बिलियन डॉलर और 6.6 बिलियन डॉलर का योगदान दिया। संयुक्त राज्य के सैन्य दलों ने इराक में गठबंधन के 956,600 सैन्य बलों के 73% का प्रतिनिधित्व किया। कई गठबंधन बल इसमें शामिल नहीं होना चाहते थे। कुछ ने यह महसूस किया कि युद्ध अरब का एक आंतरिक मामला है, या वे मध्य पूर्व में संयुक्त राज्य अमेरिक के प्रभाव को बढ़ाना नहीं चाहते थे। अंत में, हालांकि, कई देशों को इराक ने इस बात के लिए तैयार कर लिया कि वे अन्य अरब देशों को आर्थिक सहायता प्रदान करें या उनके ऋण माफ़ कर दें और खतरों को रोकने में सहायता करें। <ref>{{cite news |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/31/AR2006103101217.html |title=Security Council Seat Tied to Aid |publisher=washingtonpost.com |accessdate=18 मार्च 2010 |first=Colum |last=Lynch |date=1 नवम्बर 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110428083615/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/31/AR2006103101217.html |archive-date=28 अप्रैल 2011 |url-status=live }}</ref> === हस्तक्षेप के लिए अभियान और कारण === 12 जनवरी 1991 को [[संयुक्त राज्य अमेरिका की कांग्रेस]] ने इराक को कुवैत से बाहर निकालने के लिए सैन्य बलों का प्रयोग किया। [[अमेरिकी सीनेट]] में 52-47 वोट थे और [[अमेरिकी प्रतिनिधि सभा]] में 250-183 वोट थे। [[1812 के युद्ध]] के बाद से कांग्रेस के द्वारा अधिकृत बलों में निकटतम हाशिये थे। इसके तुरंत बाद, गठबंधन के अन्य राज्यों ने सूट का अनुसरण किया। संयुक्त राज्य अमेरिका और संयुक्त राष्ट्र ने संघर्ष में शामिल होने के लिए कई सार्वजनिक स्पष्टीकरण दिए, इनमें सबसे प्रभावी था कुवैत की क्षेत्रीय अखंडता का इराकी उल्लंघन. इसके अलावा, संयुक्त राज्य अमेरिका ने अपने सहयोगी सऊदी अरब का समर्थन किया, जिसके क्षेत्र में महत्त्व से और तेल के एक मुख्य आपूर्तिकर्ता होने से इसे काफी [[भू राजनैतिक]] महत्त्व प्राप्त हुआ। 11 सितम्बर 1990 को संयुक्त राज्य अमेरिका के एक विशेष संयुक्त सत्र में दिए गए एक भाषण के दौरान, संयुक्त राज्य अमेरिका के राष्ट्रपति जोर्ज एच. डब्ल्यू. बुश ने निम्नलिखित टिप्पणियों के साथ कारण बताये: ''"तीन दिनों के भीतर, 850 टैंकों के साथ 120000 इराकी सैन्य दलों को कुवैत भेजा गया और उन्हें सऊदी अरब को धमकाने के लिए दक्षिण की ओर भेज दिया गया।'' ''उसी समय मैंने यह तय कर लिया था कि इस आक्रमण की जांच कि जायेगी."''<ref>{{Cite web |url=http://millercenter.org/scripps/archive/speeches/detail/3425 |title=Miller Center of Public Affairs - Presidential Speech Archive |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110116162710/http://millercenter.org/scripps/archive/speeches/detail/3425 |archive-date=16 जनवरी 2011 |url-status=dead }}</ref> पेंटागन ने दावा किया कि सीमा पर इराकी बलों को दर्शाने वाली उपग्रह फोटो जानकारी का स्रोत थे, लेकिन यह बाद में गलत साबित हुआ। ''सेंट पीटर्सबर्ग टाइम्स'' के एक संवाददाता ने इसी समय वाणिज्यिक उपग्रह फोटो लिए, जिसमें खाली रेगिस्तान के अलावा कुछ भी दिखायी नहीं दे रहा है।<ref>{{Cite web |url=http://www.csmonitor.com/2002/0906/p01s02-wosc.html |title=In war, some facts less factual {{!}} csmonitor.com |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100609023103/http://www.csmonitor.com/2002/0906/p01s02-wosc.html |archive-date=9 जून 2010 |url-status=live }}</ref> विदेशी भागीदारी के लिए कुछ ओर स्पष्टीकरणों में शामिल थे [[राष्ट्रपति सद्दाम के तहत [[मानव अधिकारों]] के हनन]] का इराक का इतिहास. इराक के पास [[जैविक हथियार]] ओर [[रासायनिक हथियार]] भी थे, जिनका उपयोग सद्दाम ने [[ईरान-इराक युद्ध]] के दौरान ईरानी सैन्य दलों के विरोध में किया और [[अल-अनफल अभियान]] में अपने ही देश की [[कुर्द]] आबादी के खिलाफ किया। इराक के पास एक [[परमाणु हथियार]] प्रोग्राम भी था। यद्यपि कुवैत में मानव अधिकारों का हनन इराकी सेना के आक्रमण के द्वारा किया गया, इनमें से एक जिसे संयुक्त राज्य अमेरिका में सबसे ज्यादा जाना जाता है, वह है सैन्य हस्तक्षेप के पक्ष में संयुक्त राज्य अमेरिका के विचार को प्रभावित करने के लिए सरकार के द्वारा ली गयी [[सार्वजनिक सम्बन्ध]] फार्म का आविष्कार. कुवैत के इराकी आक्रमण के कुछ ही समय के बाद, ''[[सिटिज़न फॉर अ फ्री कुवैत]]'' नामक संगठन का गठन संयुक्त राज्य अमेरिका में किया गया। इसने लगभग 11 मिलियन डॉलर में सार्वजनिक सम्बन्ध फर्म [[हिल एंड नोल्तोन]] को किराये पर लिया गया, जिसकी कीमत [[कुवैत की सरकार]] के द्वारा चुकायी गयी।<ref>{{Cite web |url=http://www.prwatch.org/books/tsigfy10.html |title=How PR Sold the War in the Arabian Gulf {{!}} Center for Media and Democracy |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180107154154/https://www.prwatch.org/books/tsigfy10.html |archive-date=7 जनवरी 2018 |url-status=live }}</ref> संयुक्त राज्य अमेरिका की राय को प्रभावित करने वाले कई कारकों में (क्षेत्र में नियुक्त संयुक्त राज्य अमेरिका के सैनिकों को पुस्तकें वितरित करना, कॉलेज केम्पस में 'फ्री कुवैत' के टी शर्ट वितरित करना, टेलिविज़न स्टेशनों के लिए दर्जनों वीडियो न्यूज़ जारी करना), फर्म ने [[संयुक्त राज्य अमेरिका की कांग्रेस]] के सदस्यों के एक समूह के सामने एक प्रदर्शन की व्यवस्था की, जिसमें एक महिला जिसने अपने आप को [[कुवैत शहर के एक अस्पताल में काम करने वाली नर्स]] बताया, ने बताया की इराकी सैनिक शिशुओं को इन्क्युबेटर से बाहर निकाल कर उन्हें फर्श पर मरने के लिए छोड़ रहे थे। इस कहानी ने आम जनता और कांग्रेस दोनों को प्रभावित किया, जिसने इराक़ के साथ युद्ध की दिशा में महत्वपूर्ण कदम बढाया: छह कांग्रेस के व्यक्तियों ने कहा यह बयान इराक़ के खिलाफ सैन्य कार्रवाई के लिए पर्याप्त था और साथ ही सीनेटरों ने बहस में इस गवाही का सन्दर्भ दिया। सीनेट ने सैन्य कार्रवाई को 52-47 वोटों के साथ समर्थन दिया। युद्ध के एक साल के बाद, हालांकि, इस आरोप के निर्माण का पता चला. जिस महिला ने गवाही दी थी वह [[कुवैत के एक शाही परिवार]] की सदस्य थी, वास्तव में वह संयुक्त राज्य अमेरिका के कुवैती राजदूत की बेटी थी।<ref>{{Cite web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1316/is_n9_v24/ai_12529902 |title=Kuwaitgate - killing of Kuwaiti babies by Iraqi soldiers exaggerated {{!}} Washington Monthly {{!}} Find Articles at BNET |access-date=29 मई 2012 |archive-url=https://archive.today/20120529014406/findarticles.com/p/articles/mi_m1316/is_n9_v24/ai_12529902 |archive-date=29 मई 2012 |url-status=live }}</ref> वह इराकी हमले के दौरान कुवैत में नहीं रह रही थी। हिल और नोल्टन के सार्वजानिक सम्बन्धों का विवरण, जिसमें इन्क्युबेटर वाली गवाही शामिल थी, को [[जॉन आर. मेकआर्थर]] की ''सेकण्ड फ्रंट: सेंसरशिप एंड प्रोपोगेन्डा इन द गल्फ वार'' में प्रकाशित किया गे (बर्कले, CA: यूनिवर्सिटी ऑफ़ CA प्रेस, 1992) और इसने आम जनता को बहुत अधिक आकर्षित किया जब मेक आर्थर के द्वारा एक [[ओप-एड]] का प्रकाशन ''[[न्यूयोर्क टाइम्स]]'' में हुआ। इसने [[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] द्वारा पुनः जांच को प्रेरित किया, जिसमें यह परिणाम प्राप्त हुआ की जिस बयां को एक फेंक बताया गया था, उसकी तुलना में बहुत अधिक संख्या में बच्चों को इन्क्युबेटर से निकला गया था। इसे समर्थन देने वाला कोई प्रमाण न मिलने के बाद, संगठन ने एक तर्क जारी किया। राष्ट्रपति जार्ज एच. डब्ल्यू. बुश ने टेलिविज़न पर इन्क्युबेटर वाले आरोप को दोहराया. इसी समय, इराकी सेना ने अपने कुवैत के व्यवसाय के दौरान कई अपराध किये, जैसे तीन भाइयों के [[परीक्षण के बिना सारांश निष्पादन]] जिसके बाद उनकी लाशों को सार्वजनिक स्थान पर एक गली में कूड़े के ढेर में छोड़ दिया गया।<ref>मकिया 1993, पी 40.</ref> इराकी सैनिकों ने कुवैत में लोगों के घरों में घुस कर लूटपाट की, एक घर में बार बार घुसपैठ की गयी।<ref>मकिया 1993, पीपी 31-33</ref> एक निवासी ने बाद में टिप्पणी दी, "इसमें सिर्फ एक ही बात है, हिंसा के बदले में हिंसा और विनाश के बदले में विनाश.... [[साल्वादोर डाली]] की एक [[यथार्थपरक]] [[चित्रकला]] की कल्पना कीजिये".<ref>मकिया 1993, पी 32.</ref> == प्रारंभिक लड़ाइयां == === हवाई अभियान === {{Main|खाड़ी युद्ध वायु अभियान}} [[File:A-10A Thunderbolt II Desert Storm.jpg|thumb|right|USAF A-10A थंडरबोल्ट-II ग्राउंड अटैक प्लेन जिसने डेज़र्ट स्टोर्म के दौरान खडी फसलों पर हमला किया। ]] फारस की खाड़ी के युद्ध की शुरुआत एक व्यापक [[हवाई बमबारी]] अभियान के साथ हुई। गठबंधन ने 100000 [[स्थानों]] के ऊपर से उड़ान भरते हुए,<ref>name=cnnstats{{cite web |url=http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/EdMoise/limit1.html |author=Edwin E. Moïse |title=Limited War : The Stereotypes |publisher=Clemson University |accessdate=2 जुलाई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150806173418/http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/EdMoise/limit1.html |archive-date=6 अगस्त 2015 |url-status=live }}</ref> 88500 टन के बम गिराए.<ref>[http://www.globalsecurity.org/military/ops/desert_storm.htm Operation Desert Storm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180218153036/https://www.globalsecurity.org/military/ops/desert_storm.htm |date=18 फ़रवरी 2018 }} globalsecurity.com</ref> हवाई अभियान को [[USAF]] के [[लेफ्टिनेंट जनरल]] [[चक होर्नर]] के द्वारा निर्देश दिए गए, जिन्होंने [[यू. एस. सेन्ट्रल कमांड]] के कमांडर-इन-चीफ के रूप में सेवा की, जबकि जनरल जनरल श्वार्जकोफ अभी भी [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में थे। [[File:T72 MBT.jpg|thumb|left|एक नष्ट इराकी USAF A-10A टैंक अली अल सलेम एयरबेस के पास. ]] प्रस्ताव 678 में डेडलाइन सेट के एक दिन बाद, गठबंधन ने एक विशाल हवाई अभियान शुरू किया, जिसने कोडनेम '''ऑपरेशन डेज़र्ट स्टोर्म''' वाले सामान्य आक्रमण को शुरु किया। गठबंधन बलों के लिए पहली प्राथमिकता थी [[इराकी एयर फ़ोर्स और एयरक्राफ्ट विरोधी सुविधाओं का विनाश]]. अधिकांश ऐसी शुरुआतें सऊदी अरब से की गयी और छह गठबंधन [[एयरक्राफ्ट केरियर युद्ध समूह]] ([[CVBG]]) [[फारस की खाड़ी]] और [[लाल सागर]] में थे। अगले गठबंधन लक्ष्य थे कमांड और संचार सुविधाएं. सद्दाम हुसैन ने ईरान-इराक युद्ध में इराकी बलों का सूक्ष्म प्रबंधन किया, निम्न स्तरों पर पहल को निरुत्साहित किया गया। गठबंधन योजनाकारों ने आशा व्यक्त की कि इराकी प्रतिरोध जल्दी ही ख़त्म हो जाएगा यदि यह कमान और नियंत्रण से वंचित हो जाये. हवाई अभियान की तीसरी और सबसे बड़ी प्रावस्था का लक्ष्य था, पूरे इराक और कुवैत में सैन्य लक्ष्य: जैसे [[स्कड]] मिसाइल लॉन्चर, हथियारों के शोध की सुविधाएं और नौसेना बल. लगभग एक तिहाई एयर पावर स्कड्स पर आक्रमण करने में समर्पित थी, जिसमें से कुछ ट्रकों पर थे, इसलिए उनका पता लगाना मुश्किल काम था। कुछ अमेरिकी और ब्रिटिश [[विशेष बलों]] को छिपाकर पश्चिमी इराक में भेजा गया ताकि वे इन स्कड्स का पता लगाने और इनके विनाश में मदद कर सकें. [[MANPADs]] सहित, इराकी एंटी एयरक्राफ्ट डिफेन्स पर गठबंधन के एयरक्राफ्ट के खिलाफ होने का कोई प्रभाव नहीं पड़ा और गठबंधन ने 100000 से अधिक स्थानों पर केवल 75 एयरक्राफ्ट खो दिए, जिनमें से 44 इराकी कार्रवाई का परिणाम थे। इनमें से दो का नुकसान इनके जमीन से टकरा जाने के कारण हुआ था, जब इराकी भू हथियार आक्रमण कर रहे थे।<ref name="cnnstats">{{cite news |url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/gulf.war/facts/gulfwar |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080612131747/http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/gulf.war/facts/gulfwar |archivedate=12 जून 2008 |title=CNN.com In-depth specials&nbsp;— Gulf War (via Internet Archive) |accessdate=23 मार्च 2008 |year=2001 |publisher=CNN |url-status=live }}</ref><ref>http://128.121.102.226/aaloss.html{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इनमें से एक नुकसान निश्चित रूप से हवा-हवा विजय का परिणाम ही था।<ref>[[एटकिंसन, रिक]] (1994). ''क्रुसेड:द अनटोल्ड स्टोरी ऑफ़ पर्शियन गल्फ वार'' Houghton Mifflin Harcourt, p. 47. ISBN 0-395-71083-9</ref> === इराक ने मिसाइल हमले की शुरुआत की. === [[File:Scud downed by Patriot missiles.JPEG|thumb|right|सैन्य कर्मियों ने ऑपरेशन डेजर्ट स्टॉर्म 1991 के दौरान एक पैट्रियट मिसाइल से शूट की गयी एक स्कड मिसाइल के टेल सेक्शन की जांच की। ]] इराकी सरकार ने इस बात को छिपाकर नहीं रखा कि यदि इस पर आक्रमण हुआ तो यह इजराइल पर आक्रमण करेगी। युद्ध शुरू होने से पहले, इराक के अंग्रेजी बोलने वाले विदेश मंत्री और उप प्रधान मंत्री [[तारीक़ अज़ीज़]], से एक रिपोर्टर के द्वारा पूछा गया कि जिनेवा, स्विटज़रलैंड में विफल हुए संयुक्त राज्य अमेरिका-इराक शांति प्रस्ताव का परिणाम क्या हुआ। ''"श्री विदेश मंत्री, यदि युद्ध शुरू होता है।.. आप इजराइल पर हमला करेंगे?"'' रिपोर्टर ने पूछा. उनकी प्रतिक्रिया थी, ''"हां, बिल्कुल, हां."''<ref>लॉरेंस फ्रीडमेन और एफ्रेम कार्श, ''द गल्फ कोनफ्लिक्ट: डिप्लोमेसी एंड वार इन द न्यू वर्ल्ड ऑर्डर'', 1990-1991 (प्रिंसटन, 1993),332.</ref><ref>{{cite web |author=Post Video To Facebook |url=http://www.c-spanarchives.org/program/ID/176306&start=607&end=657 |title=Geneva Meeting on Arabian Gulf Crisis - C-SPAN Video Library |publisher=C-spanarchives.org |date=9 जनवरी 1991 |accessdate=18 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501102548/http://www.c-spanarchives.org/program/ID/176306%26start%3D607%26end%3D657 |archive-date=1 मई 2011 |url-status=dead }}</ref> पहले हमले के पांच घंटे के बाद, इराक के एक राष्ट्रीय रेडियो प्रसारण में सद्दाम हुसैन की आवाज को यह कहते हुए पहचाना गया कि "महान द्वंद्वयुद्ध, सभी लड़ाइयों की मां शुरू हो गयी है। जैसे ही यह महान तसलीम शुरू होगा. विजय की सुबह करीब आ जायेगी." इराक ने अगले ही दिन इजराइल में आठ [[इराकी संशोधित स्कड]] मिसाइलें छोड़ कर जवाब दिया। इसराइल पर वार करने वाली ये मिसाइलें लगातार छह सप्ताह तक हमले करती रहीं। इराकियों को उम्मीद थी कि इजराइल पर हम्लाल करके वे युद्ध में शामिल हो जायेंगे. यह उम्मीद की गयी कि कई अरब राष्ट्र गठबंधन से बाहर चले जायेंगे, क्योंकि वे इजराइल की तरफ से लड़ना नहीं चाहेंगे.{{Citation needed|date=जुलाई 2009}} इजराइल संयुक्त राज्य अमेरिका के अनुरोध पर युद्ध में शामिल नहीं हुआ और सभी अरब राष्ट्र गठबंधन में बने रहे। स्कड मिसाइलों की क्षमता को [[धाहरण]] मिसाल के हमले में महसूस किया गया, जिसने 28 संयुक्त राज्य अमेरिकी सैनिकों को मार डाला। इजराइल को लक्ष्य बनाने वाली स्कड मिसाइलें अपेक्षाकृत अप्रभावी थीं, अपनी चरम सीमा पर इनकी सटीकता और पेलोड में नाटकीय रूप से कमी आयी। फिर भी, इजराइल की भूमि पर उतारीं गयी 39 मिसाइलों ने संपत्ति को बहुत नुकसान पहुंचाया और इनसे दो लोगों की मृत्यु भी हो गयी। इजरायली नागरिकों को इजराइली सरकार के द्वारा गैस मास्क दिए गए, यदि किसी रासायनिक कारक से युक्त कोई मिसाइल जनसंख्या पर हमला करती है, इजराइली नागरिकों पर ये मास्क पहनने के लिए दबाव डाला गया और उन्हें निर्देश दिए गए कि यदि वे स्कड मिसाइल के अलार्म सिग्नल की आवाज सुनते हैं तो उपयुक्त आश्रय लें. संयुक्त राज्य अमेरिका ने इजराइल में दो [[पैट्रियट मिसाइल]]बटालियनों को तैनात किया और [[नीदरलैंड]] ने हमलों का जवाब देने के लिए एक पैट्रियट स्क्वाड्रन भेजा. सहयोगी एयर फ़ोर्स को भी इराकी मरुस्थल में "स्कड हंट्स" में बड़े पैमाने पर प्रयोग किया गया और ट्रकों का पता लगाने के प्रयास किये गए, इससे पहले कि वे अपनी मिसाइलों को इजराइल या सऊदी अरब पर दाग दें। तीन स्कड मिसाइलें और एक गठबंधन पैट्रियट जो ठीक प्रकार से काम नहीं कर रहे थे, उन्होंने 22 जनवरी 1991 को इजराइल में [[रामत गन]] पर हमला किया और 96 लोगों को घायल कर दिया। और संभवतया इस हमले में तीन बुजुर्ग लोगों की मौत [[दिल का दौरा]] पड़ने की वजह से हो गयी। पिछले चालीस सालों से इजराइल की निति हमेशा प्रतिशोध की रही थी, लेकिन स्कड मिसाइलों के हमले के बाद, इजराइली प्रधान मंत्री [[यितझाक शामिर]] ने संयम दिखाया और संयुक्त राज्य अमेरिका के अनुरोध पर उसने हमलों का जवाब नहीं दिया और युद्ध से बाहर ही बना रहा। <ref>लॉरेंस फ्रीडमेन और एफ्रेम कार्श, ''द गल्फ कोनफ्लिक्ट: डिप्लोमेसी एंड वार इन द न्यू वर्ल्ड ऑर्डर'', 1990-1991 (प्रिंसटन, 1993), 331-41.</ref> अमेरिकी सरकार को चिंता थी कि इजराइल की किसी कार्रवाई की कीमत उन्हें अपने सहयोगियों के रूप में चुकानी पड़ सकती है और संघर्ष को बढ़ा सकती है और IAF के द्वारा हवाई हमले के लिए शत्रुतापूर्ण जोर्डन या सीरिया की आवश्यकता रही होगी जिन्होंने उन्हें इराक के पक्ष में युद्ध में शामिल होने के लिए या इजराइल पर हमला करने के लिए उकसाया होगा। === खाफजी का युद्ध === {{Refimprovesect|date=मार्च 2008}} {{Main|Battle of Khafji}} 29 जनवरी को, इराकी बलों ने कम सुरक्षित सऊदी शहर [[खाफजी]] पर टैंकों और सेना की सहायता से हमला बोला दिया और उस पर कब्ज़ा कर लिया। खाफजी का युद्ध दो दिन बाद समाप्त हो गया जब इराकियों को [[संयुक्त राज्य अमेरिका के समुद्री कोर]] के द्वारा वापस भेज दिया गया और उन्हें सऊदी और [[क़तर]] बलों का समर्थन प्राप्त हुआ। मित्र देशों ने [[निकट हवाई समर्थन]] दिया और व्यापक तोपों के हमले का प्रयोग किया गया। दोनों पक्षों में हताहतों की संख्या बहुत अधिक थी, हालांकि मित्र सेनाओं की तुलना में इराकी सेना में सैनिक निरंतर मर रहे थे और पकडे जा रहे थे। दो अलग मैत्रीपूर्ण अग्नि घटनाओं में 11 अमेरिकी मारे गए, इसके अतिरिक्त 14 संयुक्त राज्य अमेरिकी एयरमेन तब मारे गए जब अमेरिकी AC-130 गनशिप को एक इराकी SAM मिसाइल के द्वारा फायर किया गया और युद्ध के दौरान दो अमेरिकी सैनिक पकडे गए। सऊदी और क़तर बालों में कुल 18 लोग मारे गए। खाफजी में इराकी सेना में 60-300 लोग मारे गए और 400 पकडे गए। खाफजी कुवैत के इराकी हमले के तुरंत बाद रणनीतिक रूप से एक महत्वपूर्ण शहर था। इस काम के लिए कई [[बख्तरबंद डिविजनों]] के लिए इराकी अनिच्छा और प्रारंभ में हल्के ढंग से सुरक्षित सऊदी अरब के पूर्व में एक लॉन्चिंग पैड के रूप में खाफजी का इसका परिणामी उपयोग कई शिक्षाविदों के द्वारा गंभीर रणनीतिक गलती माना जाता है। न केवल इराक ने मध्य पूर्वी तेल आपूर्तिकर्ताओं को सुरक्षित किया, बल्कि इसने अपने आप को बेहतर रक्षात्मक लाइनों पर नियुक्त परिणामी संयुक्त राज्य अमेरिकी नियुक्ति के लिए बेहतर धमकी पाया। == जमीनी अभियान == [[चित्र:DesertStormMap v2.svg|thumb|350px|right|upright=1.5|ऑपरेशन डेजर्ट स्टॉर्म के दौरान 24 से 28 फ़रवरी 1991 तक थल सेना की गतिविधियां.]] गठबंधन बलों ने अपने तकनीकी फायदों के साथ हवा पर प्रभुत्व स्थापित कर लिया, परन्तु जमीनी बलों को अधिक समान रूप से मिलान युक्त पाया गया। गठबंधन बलों के पास इस बात का फायदा था कि यह [[हवा वर्चस्व]] की सुरक्षा के तहत ऑपरेट करने में समर्थ था यह फायदा मुख्य जमीनी आक्रामक की शुरुआत से पहले [[एयर फ़ोर्स]] के द्वारा प्राप्त किया गया। गठबंधन बलों के पास भी दो मुख्य तकनीकी फायदे थे: # गठबंधन के [[मुख्य बेटल टैंक]] जैसे यू. एस. [[एम 1 अब्राम्स]], ब्रिटिश [[चैलेंजर 1]] और कुवैती [[M-84]]AB चाइनीज़ [[टाइप 69]] और इराकियों के द्वारा प्रयुक्त किये जाने वाले उनके घरेलू निर्मित [[T-72]] से काफी बेहतर थे, जिनका क्रू (कर्मचारी दल) बेहतर प्रशिक्षित था और बख्तरबंद बेहतर विकसित था। # [[जीपीएस]] के उपयोग ने गठबंधन बलों के लिए यह संभव बना दिया कि सड़कों या अन्य निर्धारित लैंडमार्क की सहायता के बिना नेविगेट कर सकें. इसने, [[हवा में होने वाली मुठभेड़]] के साथ, उन्हें [[एनकाउन्टर की लड़ाई]] के बजाय [[पैंतरेबाज़ी की लड़ाई]] लड़ने की अनुमति दी: वे जानते थे कि वे कहां हैं और शत्रु कहां है, इसलिए वे जमीन पर शत्रु बलों को ढूंढने के बजाय विशेष लक्ष्य पर हमला कर सकते थे। [[File:Iraqi T-62.JPEG|thumb|right|इराकी T-62 ऑपरेशन डेजर्ट स्टॉर्म के दौरान अली अल सलेम एयर बेस के पास नष्ट हो गया, 18 अप्रैल 1991 ]] === कुवैत की मुक्ति === {{Main|कुवैत अभियान की स्वतंत्रता}} कुवैत की मुक्ति से पहले की रात नौसेना गनफायर और हवाई हमलों के द्वारा हमलों की योजना को डिजाइन किया गया था ताकि इराकियों को यह विश्वास हो जाये कि मुख्य गठबंधन जमीनी हमले केन्द्रीय कुवैत पर ध्यान केन्द्रित करेंगे। 23 फ़रवरी 1991 को, पहला समुद्री विभाग, दूसरा समुद्री विभाग और पहले हल्के बख्तरबंद पैदल सेना ने कुवैत के भीतर प्रवेश कर लिया और कुवैत शहर की ओर बढ़ गयी। वे अच्छी तरह से डिजाइन किये गए लेकिन बुरी तरह से सुरक्षित इराकी ट्रेंच की ओर पहले कुछ घंटों में ही बढ़ गयीं। मरीन ने इराकी कांटेदार तार की बाधाओं ओर खानों को पार कर लिया, इराकी टैंकों तक पहुंच गयी, जिसने कुछ ही समय बाद आत्मसमर्पण कर दिया। कुवैती बलों ने जल्दी ही कुवैत शहर पर हमला कर दिया, जिसके लिए इराकियों ने हल्का प्रतिरोध पेश किया। कुवैतियों ने एक सैनिक ओर एक एयरक्राफ्ट को खो दिया ओर शहर को तुरंत मुक्त कर दिया। कुवैत के ज्यादातर सैनिकों ने लड़ने के बजाय आत्मसमर्पण को चुना। === इराक में प्रारंभिक कदम === [[चित्र:IrakT72DesertStorm1991.jpg|thumb|250px|right|नष्ट हुआ इराकी टी -72 टैंक दक्षिणी इराक में.]] युद्ध की जमीनी प्रावस्था को आधिकारिक पदनाम ऑपरेशन डेज़र्ट सबरे दिया गया।<ref>{{cite web |author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/military/ops/desert_sabre.htm |title=Operation Desert Sabre / Gulf War Ground Campaign |publisher=Globalsecurity.org |date= |accessdate=18 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100502014101/http://www.globalsecurity.org/military/ops/desert_sabre.htm |archive-date=2 मई 2010 |url-status=live }}</ref> इराक़ में प्रवेश करने वाली पहली इकाइयां थीं जनवरी के अंत में ब्रिटिश [[स्पेशल एयर सर्विस]] की बी स्क्वाड्रन के तीन पेट्रोल, कॉल साइन्स ब्रेवो वन जीरो, [[ब्रेवो टू जीरो]], ओर ब्रेवो थ्री जीरो. इन आठ सदस्यीय पेट्रोल ने इराकी रेखा के पीछे लैंड किया ताकि [[स्कड]] मोबाइल मिसाइल लांचर की गतिविधियों पर नज़र रखी जा सके, यह काम हवा से नहीं किया जा सकता था, क्योंकि वे दिन में पुल के नीच छुपे रहते थे और नेट में छुपे रहते थे। इसके अन्य उद्देश्यों में शामिल थे, लांचर्स और उनके फाइबर-ऑप्टिक संचार एरे का विनाश जो पाइप्लाइन्स में था और [[TEL]] ऑपरेटर्स के लिए संचार रिले का काम कर रहा था, जो इजराइल के खिलाफ हमला कर रहे थे। [[दूसरे ब्रिगेड के तत्व, यू. एस. के पहले केवेलरी डिविजन]] ने 9 फ़रवरी 1991 को इराक़ में एक गुप्त [[टोह]] लेने का काम किया, इसके बाद 20 फ़रवरी को इराकी [[रेजिमेंट]] को नष्ट करने का काम किया गया।{{Citation needed|date= फ़रवरी 2009}} 22 फ़रवरी 1991 को, इराक़ सोवियत-प्रस्तावित [[युद्ध विराम]] के लिए सहमत हो गया। समझौते के अनुसार इराक को युद्ध विराम के छह सप्ताह के भीतर सैन्य दलों को बाहर निकाल कर आक्रमण से पहले की स्थिति में लाना था और युद्ध विराम का नियंत्रण करना था और इस निकासी का निरिक्षण संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा पारिषद के द्वारा किया गया। गठबंधन ने इस प्रस्ताव को अस्वीकार कर दिया, परन्तु कहा कि पीछे हटते हुए इराकी बलों पर हमला नहीं किया जाएगा,{{Citation needed|date= फ़रवरी 2009}} और इराक को अपने बलों की निकासी के लिए 24 घंटे दिए। 23 फ़रवरी को, लड़ाई के परिणामस्वरूप 500 इराकी सैनिक पकडे गए। 24 फ़रवरी को, ब्रिटिश और अमेरिकी बख्तरबंद बलों ने इराक/कुवैत सीमा को पार कर लिया और बड़ी संख्या में इराक में प्रवेश कर गए, सैंकड़ों लोगों को बंधक बना लिया। इराकी प्रतिरोध हल्का था और 4 अमेरिकी मारे गए।<ref name="leyden.com">{{cite web |author=Andrew Leydon |url=http://www.leyden.com/gulfwar/week6.html |title=Carriers in the Arabian Gulf War |publisher=Leyden.com |date= |accessdate=18 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429012514/http://www.leyden.com/gulfwar/week6.html |archive-date=29 अप्रैल 2011 |url-status=dead }}</ref> === गठबंधन बलों ने इराक में प्रवेश किया === [[चित्र:Destroyed Iraqi T-55 on highway between Basra & Kuwait City 1991-04-18 1.JPEG|thumb|एक इराकी T-55 टैंक, 1991 अप्रैल में मौत का राजमार्ग के किनारे मलबे में निहित.]] इसके कुछ ही समय बाद, [[यू. एस. VII कोर]] ने अपनी पूरी क्षमता के साथ, तीसरे स्क्वाड्रन और [[दूसरे बख्तरबंद केवेलरी रेजिमेंट]] (3/2 ACR) के साथ 24 फ़रवरी को कुवैत के पश्चिम में, इराक पर एक बख्तरबंद हमला किया, जिससे इराकी बल हैरान रह गए। इसके साथ ही, [[यू. एस. XVIII एयरबोर्न कोर]] ने दक्षिणी इराक के असुरक्षित रेगिस्तान पर एक स्वीपिंग "लेफ्ट-लुक" हमला किया, जिस नेतृत्व [[तीसरे बख्तरबंद केवेलरी रेजिमेंट (3rd ACR)]] और [[24 वें इन्फैंट्री डिवीजन (यंत्रीकृत)]] के द्वारा किया गया था। इस आन्दोलन के लेफ्ट फ्लेंक को [[फ़्रांसिसी छठे हल्के बख्तरबंद डिविजन डागेट]] के द्वारा सुरक्षित किया गया था। फ्रांसीसी सेना ने जल्दी ही इराकी 45 वें इन्फैंट्री डिवीजन को पार कर लिया, जिसमें हताहतों की संख्या बहुत कम थी और बड़ी संख्या में बंधक बनाये गए थे और गठबंधन फ्लेंक पर इराकी जवाबी हमले को रोकने के लिए अवरोध की पोजीशन ली गयी थी। आंदोलन के सही फ्लेंक को [[ब्रिटिश पहले बख्तरबंद डिविजन]] के द्वारा सुरक्षित किया गया। एक बार जब मित्र राष्ट्र इराकी क्षेत्र में घुस चुके थे, वे पूर्व की ओर मुड़ गए और इससे पहले की यह बच पाता, इन्होने एलीट [[रिपब्लिकन गार्ड]] के खिलाफ एक फ्लेंक लांच कर दिया। लड़ाई केवल कुछ ही घंटों में समाप्त हो गयी। 50 इराकी बख़्तरबंद वाहनों का विनाश हो गया, इसके साथ ही कुछ गठबंधन क्षतियां भी हुईं. हालांकि 25 फ़रवरी 1991 को, इराक ने [[धरान]], सऊदी अरब में गठबंधन बैरक पर एक स्कड मिसाइल का हमला किया। इस मिसाइल हमले में 28 अमेरिकी सैन्य कर्मी मारे गए।<ref>बीसवीं सदी का बेटलफील्ड, द गल्फ वार.</ref> [[चित्र:Demolished vehicles line Highway 80 on 18 Apr 1991.jpg|thumb|250px|right|नष्ट हो चुके नागरिक और सैन्य वाहन मौत के राजमार्ग पर .]] गठबंधन अग्रिम उससे कहीं तेज था जितना की यू. एस. जनरल ने उम्मीद की थी। फरवरी 26 को, इराकी सैन्य दलों ने कुवैत से पीछे हटना शुरू कर दिया, उससे पहले वे इसके [[तेल क्षेत्रों]] में आग लगा चुके थे (737 तेल के कुओं में आग लगायी जा चुकी थी). मुख्य इराक कुवैत राजमार्ग के साथ साथ सैनिकों का लंबा काफिला लौट रहा था। हालांकि वे लौट रहे थे, इस काफिले पर गठबंधन एयर फ़ोर्स के द्वारा इतनी व्यापक बमबारी की गयी कि इसे [[मौत के राजमार्ग]] के रूप में जाना जाता है। सैंकड़ो इराकी सैनिक मारे गए। संयुक्त राज्य अमेरिका, संयुक्त राष्ट्र और फ्रांस ने लगातार सीमा पर इराकी बलों पर लौटने का दबाव बनाये रखा और उन्होंने वापस इराक भेजते रहे। अंततः इराकी सीमा से निकासी से पहले वे बग़दाद से 150 मील (240 किलोमीटर) चले. जमीनी अभियान के शुरू होने के एक सौ घंटों के बाद, 28 फ़रवरी को, राष्ट्र्पत बुश ने [[युद्ध-विराम]] की घोषणा की और उन्होंने यह भी घोषणा की कि कुवैत को मुक्त कर दिया गया है। === युद्ध के बाद सैन्य विश्लेषण === {{Refimprovesect|date=मार्च 2008}} [[File:Gulfwarroom.jpg|thumb|250px|right|जनरल कॉलिन पॉवेल ने तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति जॉर्ज एच. डब्ल्यू बुश और उनके सलाहकार को थल युद्ध की प्रगति के बारे में संक्षिप्तीकरण दिया। ]] [[File:Destroyed Oil Storage Desert Storm 1991.jpg|thumb|250px|right|एक रिफाइन में एक टेल स्टोरेज टैंक पर ऑपरेशन डेजर्ट स्टॉर्म के दौरान गठबंधन एयरक्राफ्ट के द्वारा हमला किया गया, जो इस हवाई हमले के कई दिनों बाद तक जलता रहा। ]] हालांकि पश्चिमी मीडिया में उस समय कहा गया कि इराकी सैन्य दलों की संख्या लगभग 545,000 से 600,000 थी, आज के विशेषज्ञों का मानना है कि उस समय का इराकी सेना का मात्रात्मक और गुणात्मक विवरण अतिरंजित था, क्योंकि उनमें अस्थायी और सहायक दोनों प्रकार के तत्वों का समर्थन शामिल था। अधिकांश इराकी सैनिक युवा थे, या उनके पास संसाधनों का आभाव था खराब पराशिक्षण के साथ [[भर्ती]] किये गए थे। गठबंधन ने कहा कि 540,000 सैन्य दल और इसके बाद 100,000 तुर्की सैन्य दलों को [[तुर्क-इराक]] सेना पर नियुक्त किया गया। इसके कारण इराकी सेना में बल बहुत कमजोर पड़ गए, इन्हें सीमाओं पर तैनात किये जाने के लिए दबाव डाला गया था। इसी के कारण संयुक्त राज्य अमेरिका ने न केवल महत्वपूर्ण तकनीक का लाभ उठाया बल्कि एक संख्यात्मक श्रेष्ठता भी अभिव्यक्त की। ईरान-इराक युद्ध के दौरान इराक के लिए व्यापक समर्थन के कारण इराक को दुनिया के अधिकांश हथियार डीलरों से सैन्य उपकरण प्राप्त हुए. इसके परिणामस्वरूप बड़े विषमरूपी बल में मानकीकरण की कमी देखी गयी, जिसे इसके अलावा बुरे प्रशिक्षण और बुरे प्रेरण की वजह से नुकसान भुगतना पड़ा. अधिकांश इराकी बख्तरबंद बल अभी भी पुराने चाइनीज़ [[टाइप 59s]] और [[टाइप 69s]] का और 1950 और 1960 के सोवियत निर्मित [[T-55s]] का उपयोग कर रहे थे और इसके अलावा कुछ बुरी गुणवत्ता के [[असद बबली टैंकों]] का उपयोग किया जा रहा था (ये घरेलू तरीके से एकत्रित किये गए टैंक थे जिसका पोलिश T-72 हुलस घरेलू था और अन्य भाग मिश्रित उत्पत्ति के थे). ये मशीनें अद्यतन उपकरणों से सुसज्जित नहीं थीं, जैसे [[थर्मल साइट्स]] या लेज़र रेंज फाइनडर्स और आधुनिक युद्ध में उनकी प्रभाविता बहुत सीमित थी। इराकी गठबंधन टैंकों के द्वारा प्रयुक्त किये जाने वाले [[सेबत राउंड्स]] और थर्मल साइट्स के प्रभावी मापन में असफल रहे। इस उपकरण ने उन्हें इराकी टैंकों की तुलना में तीन गुना से अधिक क्षमता के साथ इराकी टैंकों को नष्ट करने के योग्य बनाया। इराकी क्रू पुराने, सस्ते स्टील के [[विभेदकों]] का इस्तेमाल कर रहे थे जबकि इनके खिलाफ उन्नत [[चोभम बख्तरबंद]] अमेरिकी और ब्रिटिश टैंकों का उपयोग किया जा रहा था, इस कारण से इनके परिणाम अप्रभावी रहे। इराकी उस फायदे का उपयोग भी नहीं कर पाए जिसे-[[कुवैत शहर]] के भीतर लड़ रही- [[शहरी सेना]] से प्राप्त किया जा सकता था, जो हमलावर बलों पर हमला करके महत्वपूर्ण हताहत कर सकते थे। शहरी मुकाबला उस रेंज को कम कर देता है जिस पर लड़ाई होती है और सुसज्जित बलों के कुछ तकनीकी लाभ को भी कम कर सकता है। इराकियों ने [[सोवियत सैन्य सिद्धांत]] का उपयोग करने की भी कोशिश की, लेकिन उनके कमांडर्स की कुशलता में कमी के कारण इसमें सफलता प्राप्त नहीं कर पाए और साथ ही उनके संचार केन्द्रों और बैंकर्स पर हवाई हमलों के लिए निवारक गठबंधन का भी अभाव था। == सक्रिय शत्रुता का अंत == [[चित्र:Gulf War Saudi Flag.JPEG|thumb|left|upright|नागरिक और गठबंधन सैनिक बलों ने कुवैती और सऊदी अरब के झंडे लहराए चूँकि कुवैत से इराकी बालों की वापसी का जश्न मना रहे थे, जो ऑपरेशन डेजर्ट स्टॉर्म का एक परिणाम थी।]] गठबंधन के अंतर्गत आने वाले इराकी क्षेत्र में, एक शांति सम्मलेन का आयोजन किया गया जिसमें एक [[युद्ध विराम]] पर वार्ता की गयी और इस पर दोनों पक्षों के द्वारा हस्ताक्षर किये गए। सम्मेलन में, इराक को उनके पक्ष की अस्थायी सीमा पर हथियारों से लैस हेलिकॉप्टरों को उड़ाने की मंजूरी दे दी गयी, ताकि सरकार सुविधाओं का पारगमन कर सके, क्योंकि जाहिर तौर पर नागरिकों की बुनियादी सुविधाओं को बहुत अधिक नुकसान पहुंचा था, इसके ठीक बाद, इन हेलीकाप्टरों और अधिकांश इराकी सैन्य बलों का उपयोग दक्षिण में होने वाले [[शिया]] विद्रोह का सामना करने के लिए किया गया। इस विद्रोह को 2 फ़रवरी 1991 को "डी वोईस ऑफ़ फ्री इराक" के द्वारा प्रोत्साहित किया गया, जिसका प्रसारण सऊदी अरब के बाहर एक CIA रन स्टेशन से किया जा रहा था। अमेरिकी आवाज की अरबी सेवा ने इस उठते हुए विद्रोह का यह कह कर समर्थन किया कि विद्रोह बड़ा था और वे जल्दी ही सद्दाम से मुक्त हो जायेंगे.<ref>[[फिस्क, रॉबर्ट.]] ''[[द ग्रेट वार फॉर सिविलाइज़ेशन]]'', विंटेज (2007 रीप्रिंट), at p. 646.</ref> उत्तर में, [[कुर्द]] नेता ने अमेरिकी बयान लिए कि वे इस विद्रोह का समर्थन करेंगे और एक [[तख्तापलट]] की उम्मीद में उन्होंने लड़ना शुरू कर दिया। हालांकि, जब कोई अमेरिकी समर्थन नहीं आया, इराकी जनरल सद्दाम के लिए वफादार बने रहे और कुर्द के विद्रोह को क्रूरता के साथ कुचल दिया गया। कई मिलियन कुर्द के लोग [[तुर्क]] और [[ईरान]] के कुर्दी क्षेत्रों के पहाड़ों की ओर भाग गए। इन घटनाओं के बाद इराक के उत्तर और दक्षिण दोनों क्षेत्रों में [[नो-फ्लाई ज़ोन]] स्थापित की गयी। कुवैत में, एमिर को बहाल किया गया और संदिग्ध इराकी सहयोगियों का दमन कर दिया गया। आखिरकार, 400000 से अधिक लोगों को देश से निष्कासित कर दिया गया, जिनमें बड़ी संख्या में [[फिलीस्तीनी]] भी शामिल थे (उनके सद्दाम के लिए समर्थ और सहयोग के कारण). बुश के प्रशासन के लिए कुछ आलोचना की गयी, क्योंकि उन्होंने सद्दाम हुसैन को सत्ता में बने रहने दिया, बजाय इसके कि उसकी सरकार को तोड़ दिया जाये और बग़दाद पर कब्जा कर लिया जाये. 1998 में साथ में लिखी गयी उनकी एक पुस्तक, ''[[अ वर्ल्ड ट्रांसफोर्म्ड]]'', में बुश और [[ब्रेंट स्कोक्रोफ्ट]] ने तर्क दिया कि ऐसा गठबंधन खंडित हो जाता है और इसके साथ कई अनावश्यक राजनैतिक और मानव लागतें जुडी होती हैं। 1992 में, [[संयुक्त राज्य अमेरिका के युद्ध के दौरान रहे रक्षा सचिव]], [[डिक चीने]], ने यही मुद्दा रखा: इसकी अपनी सेना की बहुत अधिक भागीदारी के बावजूद, संयुक्त राज्य अमेरिका को आशा थी कि सद्दाम हुसैन को एक आन्तरिक ''[[तख्तापलट]]'' में हटा दिया जाएगा. [[केन्द्रीय खुफिया एजेंसी]] ने इराक में बगावत करने के लिए अपनी परिसंपत्तियों का इस्तेमाल किया, लेकिन इराकी सरकार ने इन प्रयासों को हरा दिया। 10 मार्च 1991 को, 540000 अमेरिकी सैन्य दलों ने [[फारस की खाड़ी]] से बाहर जाना शुरू किया। == गठबंधन की भागीदारी == {{Main|खाड़ी युद्ध का गठबंधन}} गठबंधन के सदस्यों में शामिल थे, अर्जेंटीना, ऑस्ट्रेलिया, बहरीन, बांग्लादेश, बेल्जियम, कनाडा, चेकोस्लोवाकिया, डेनमार्क, मिस्र, फ्रांस, यूनान, हौंडुरस, हंगरी, इटली, कुवैत, मलेशिया, मोरक्को, नीदरलैंड, न्यूजीलैंड, नाइजर, नार्वे, ओमान, पाकिस्तान, फिलीपींस, पोलैंड, पुर्तगाल, कतर, रोमानिया, सऊदी अरब, सेनेगल, दक्षिण कोरिया, स्पेन, सीरिया, तुर्की, संयुक्त अरब अमीरात, भारत, संयुक्त राष्ट्र और संयुक्त राज्य अमेरिका.<ref name="Tread">{{cite book|last=Crocker III|first=H. W.|title=Don't Tread on Me|publisher=Crown Forum|year=2006|location=New York|page=[https://archive.org/details/donttreadonme40000croc/page/384 384]|isbn=9781400053636|url=https://archive.org/details/donttreadonme40000croc/page/384}}</ref> [[जर्मनी]] और [[जापान]] ने वित्तीय सहायता प्रदान की और सैन्य हार्डवेयर का दान दिया, लेकिन प्रत्यक्ष सैन्य सहायता नहीं भेजी. बाद में इसे ''[[चेकबुक कूटनीति]]'' के रूप में जाना गया। [[इजरायल]] युद्ध में सक्रिय नहीं था, इसके बावजूद इराकी मिसाइलों ने इसके क्षेत्र पर आक्रमण किया, क्योंकि संयुक्त राज्य अमेरिका ने इसे तटस्थ बने रहने का अनुरोध किया था। [[भारत]] ने [[अरब सागर]] में स्थित पुनः ईंधन सेवाओं के रूप में संयुक्त राज्य अमेरिका को सैन्य समर्थन प्रदान किया {{Citation needed|date=अप्रैल 2010}}, लेकिन युद्ध में कोई सैन्य बल नहीं भेजे. === संयुक्त राष्ट्र === [[चित्र:Challenger-ODS-1.JPEG|thumb|right|ब्रिटिश आर्मी चैलेंजर 1 मुख्य बेटल टैंक ऑपरेशन डेजर्ट स्टॉर्म के दौरान]] [[संयुक्त राष्ट्र]] ने किसी भी यूरोपीय राष्ट्र के सबसे बड़े दल का काम किया जिसने युद्ध की क्रियाओं से निपटने में भाग लिया। फारस की खाड़ी में इस ऑपरेशन को कोडनेम [[ऑपरेशन ग्रानबाय]] दिया गया। [[ब्रिटिश सेना]] रेजिमेंट (मुख्य रूप से [[ब्रिटिश पहला बख्तरबंद डिविजन]]), [[रॉयल एयर फ़ोर्स]] स्क्वाड्रन और [[रॉयल नेवी]] वेसल्स को खाड़ी में भेजा गया। रॉयल एयर फोर्स, ने भिन्न एयरक्राफ्ट का उपयोग करते हुए, सऊदी अरब में [[एयरबेस]] से काम किया। लगभग 2,500 बख्तरबंद वाहनों और 43,000 सैनिकों को<ref name="Tread" /> कार्रवाई के लिए जहाज़ों से भेजा गया। मुख्य रॉयल नौसेना वेसल्स को खाड़ी में तैनात किया गया जिसमें [[''ब्रोडवर्ल्ड'' -क्लास फ्रिगेट्स]] और [[''शेफील्ड'' -क्लास डिस्ट्रोयर]] शामिल थे, इसके अलावा RN और [[RFA]] जहाज़ों को भी तैनात किया गया था। लाईट एयरक्राफ्ट करियर [[HMS ''आर्क रॉयल'']] को खाड़ी क्षेत्र में तैनात नहीं किया गया, लेकिन इसे [[भूमध्य सागर]] में तैनात किया गया। === फ्रांस === [[चित्र:Iraqi Type 69 destroyed by the French 6th Light Armored Division during the Gulf War.JPEG|thumb|left|फ्रेंच और अमेरिकी सैनिक एक इराकी टाइप 69 टैंक की जांच करते हुए, जिसे ऑपरेशन डेजर्ट स्टॉर्म के दौरान फ्रांसीसी 6 हल्के बख़्तरबंद डिविजन द्वारा नष्ट किया गया।]] दूसरा सबसे बड़ा यूरोपीय दल था फ़्रांस, जिसने 18,000 सैनिकों को भेजा.<ref name="Tread" /> U.S. XVIII एयरबोर्न कोर के लेफ्ट फ्लेंक पर काम करते हुए, मुख्य फ़्रांसिसी सेना बल [[छठा लाईट बख्तरबंद डिविजन]] था, जिसमें [[फ़्रांसिसी विदेशी क्षेत्र]] के सैनिक भी शामिल थे। प्रारंभ में, फ्रांसीसियों ने राष्ट्रीय कमांड और नियंत्रण के अंतर्गत स्वतंत्र रूप से काम किया, लेकिन अमेरिकियों, सऊदियों और [[सेंतकोम (CENTCOM)]] के साथ निकटता से समन्वय बनाये रखा। जनवरी में, डिविजन को U.S. XVIII एयरबोर्न कोर के नियंत्रण में रखा गया। फ़्रांस ने भी कई एयरक्राफ्ट और नौसेना इकाइयों को तैनात किया। फ्रांसीसियों ने [[ऑपरेशन डोगेट (Opération Daguet)]] के द्वारा अपना योगदान दिया। === कनाडा === {{Seealso|ऑपरेशन फ़्रिकटन}} [[चित्र:DF-ST-92-08022-C.jpg|thumb|upright|M-113 APCs और रॉयल सऊदी भूमि सेना के अन्य सैन्य वाहनों का एक स्तंभ ऑपरेशन डेजर्ट स्टोर्म के दौरान कुवैत में 1 मार्च 1991 को साफ़ की गयी खानों के किनारे एक चैनल पर यात्रा कर रहा था।]] [[कनाडा]] उन पहले राष्ट्रों में से एक था जिसने कुवैत के इराकी आक्रमण की निंदा की और यह तुरंत यु. एस. के नेतृत्व के अंतर्गत गठबंधन में शामिल हो गया। अगस्त 1990 में [[प्रधानमंत्री]] [[ब्रायन मुलरोनी]] ने [[कनाडा के बलों]] को विनाशक {{HMCS|Terra Nova|DDE 259|6}} और {{HMCS|Athabaskan|DDH 282|6}} पर तैनात करने का वचन दिया, ताकि मेरीटाइम इंटरडिक्शन फ़ोर्स में शामिल हो सके। आपूर्ति जहाज{{HMCS|Protecteur|AOR 509|6}} को भी फारस की खाड़ी में गठबंधन बलों की सहायता के लिए भेजा गया। एक चौथा जहाज, {{HMCS|Huron|DDH 281|6}}, युद्ध समाप्त होने और कुवैत का दौरा पूरा होने के बाद थियेटर में पहुंचा। इराक के खिलाफ संयुक्त राष्ट्र के बलों के अधिकृत उपयोग के बाद, कनाडा के बलों ने व्यक्तिगत सहयोग के साथ एक [[CF-18 होरनेट]] स्क्वाड्रन को तैनात किया, साथ ही जमीनी युद्ध से होने वाले हताहतों की मदद के लिए [[फील्ड अस्पताल]] की भी व्यवस्था की गयी। जब हवाई युद्ध की शुरुआत हुई, कनाडा के CF-18s को गठबंधन बलों में एकीकृत कर दिया गया और इन्हें एयर कवर उपलब्ध कराने और जमीनी लक्ष्यों पर हमले करने का काम सौंपा गया। ऐसा [[कोरिया के युद्ध]] के बाद पहली बार हुआ जब कनाडा की सेना ने एक आक्रामक सैन्य गतिविधि में भाग लिया था। === आस्ट्रेलिया === {{Main|1991 के खाड़ी युद्ध में ऑस्ट्रेलियाई योगदान}} ऑस्ट्रेलिया ने नौसेना कार्य समूह में योगदान दिया, जिसने '''ऑपरेशन दामास्क (Operation Damask)''' के अंतर्गत, [[फारस की खाड़ी]] और [[ओमान की खाड़ी]] में बहुराष्ट्रीय फ्लीट का एक हिस्सा बनाया। इसके अलावा, यू. एस. [[अस्पताल जहाज]] में एक मेडिकल टीम को नियुक्त किया गया और एक [[नौसैनिक गोताखोर टीम]] ने युद्ध की समाप्ति के बाद कुवैत की बंदरगाह की गैर-खनन सुविधाओं में हिस्सा लिया। <div style="clear:both"></div> == हताहतों की संख्या == === नागरिक === युद्ध के विमानों और क्रूज मिसाइलों दोनों से किये गए हवाई हमलों ने युद्ध की शुरूआती प्रावस्था में असंख्य नागरिकों की जान ले ली, यह एक विवाद का मुद्दा बन गया। युद्ध के पहले 24 घंटों के भीतर, 1000 से ज्याद विमान उदय गए, कई [[बग़दाद]] में लक्ष्य के खिलाफ थे। शहर को भारी बमबारी का लक्ष्य बनाया गया क्योंकि यह राष्ट्रपति [[सद्दाम हुसैन]] की सत्ता और इराकी बलों के [[कमांड और नियंत्रण]] का क्षेत्र था। अंततः यह पर्याप्त संख्या में नागरिक हताहतों का कारण बना। जमीनी युद्ध से पहले बमबारी अभियान के दौरान, कई हवाई हमलों में नागरिक हताहत हुए. एक विशेष रूप से उल्लेखनीय घटना में, विमानों ने चुपके से अमिरया में एक बनकर से बमबारी की, जिससे 200-400 नागरिकों की मृत्यु हो गयी, जिन्होंने उस समय वहां पर शरण ले रखी थी। जल चुके और विकृत हो चुके शरीरों का बाद में प्रसारण किया गया और बनकर की स्थिति पर विवाद उत्पन्न हुआ, कुछ लोगों ने कहा कि यह एक नागरिक आश्रय था, जबकि कुछ अन्य लोगों ने कहा कि यह इराकी सैन्य गतिविधियों का केंद्र था और नागरिक यहां पर जानबूझ कर [[मानव ढाल]] बनाकर भेजे गए थे। बेथ ओसबोर्न देपोंटे द्वारा की गयी एक जांच में अनुमान लगाया गया कि बमबारी से लगभग 3500 नागरिक मारे गए और युद्ध के अन्य प्रभावों के कारण 100000 नागरिक मारे गए।<ref name="autogenerated1" /><ref>{{cite web |title=Toting the Casualties of War |url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/feb2003/nf2003026_0167_db052.htm |work=Businessweek |date=6 फ़रवरी 2003 |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090930195933/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/feb2003/nf2003026_0167_db052.htm |archive-date=30 सितंबर 2009 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Ford |first=Peter |title=Bid to stem civilian deaths tested |url=http://www.csmonitor.com/2003/0409/p06s01-woiq.html |work=Christian Science Monitor |date=9 अप्रैल 2003 |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081011204143/http://csmonitor.com/2003/0409/p06s01-woiq.html |archive-date=11 अक्तूबर 2008 |url-status=live }}</ref> === इराकी === युद्ध में हताहत हुए इराकियों की संख्या अज्ञात है, परन्तु यह माना जाता है कि यह संख्या बहुत ही ज्यादा थी। कुछ लोगों ने अनुमानलगाया कि इराक में मारे गए लोगों की संख्या 20,000 और 35,000 के बीच थी।<ref name="autogenerated1">रॉबर्ट फिस्क, ''द ग्रेट वार फॉर सिविलाइज़ेशन; द कोन्क्वेस्ट ऑफ़ द मिडल ईस्ट'' (Fourth Estate, 2005), p.853. </ref> यू. एस. एयर फ़ोर्स की एक रिपोर्ट में अनुमान लगाया गया कि 10,000-12,000 इराकी मौतें हवाई अभियान में हुईं और 10000 मौतें जमीनी युद्ध में हुईं.<ref>{{cite book |last=Keaney |first=Thomas |author2=Eliot A. Cohen |title=Gulf War Air Power Survey |publisher=United States Dept. of the Air Force |year=1993 |location=|isbn=0-16-041950-6}}</ref> यह विश्लेषण युद्ध की रिपोर्ट के इराकी कैदियों पर आधारित है। सद्दाम हुसैन की सरकार ने इस्लामिक देशों का समर्थन प्राप्त करने के लिए नागरिक हताहतों की संख्या के उंचे आंकड़े दिए। {{Citation needed|date=मार्च 2009}} इराकी सरकार ने दावा किया कि 2300 नागरिक तो हवाई अभियान में ही मारे गए।{{Citation needed|date=नवम्बर 2009}} सुरक्षा विकल्प अध्ययन पर परियोजना के अनुसार, 3664 नागरिक और 20000 और 26000 के बीच सैन्य कर्मचारी इस संघर्ष में मारे गए जबकि 75000 इराकी सैनिक घायल हो गए।<ref>{{Cite web |url=http://www.comw.org/pda/0310rm8ap2.html |title=Wages of War - Appendix 2: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 1991 Gulf War |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104222225/http://www.comw.org/pda/0310rm8ap2.html |archive-date=4 जनवरी 2016 |url-status=live }}</ref> === गठबंधन === DoD की एक रिपोर्ट के अनुसार संयुक्त राज्य अमेरिकी बलों में 148 मौतें लड़ाई से सम्बंधित थीं, (35 फ्रेंडली फायर), जिसमें से [[एक पायलट]] को [[MIA]] के रूप में सूचीबद्ध किया गया, (उसके अवशेषों को अगस्त 2009 में पहचाना गया). इसके अलावा 145 अमेरिकियों की मृत्यु लड़ाई के अलावा अन्य दुर्घटनाओं में हुईं.<ref name="cnn" /> संयुक्त राष्ट्र में 47 मौतें (9 फ्रेंडली फायर), फ़्रांस में 2 और कुवैत के अलावा अरब देशों में 37 मौतें (18 सऊदी, 10 इजिप्ट और 3 सीरियन) हुईं.<ref name="cnn">{{Cite document |url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/gulf.war/facts/gulfwar/ |publisher=CNN |title=In-Depth Specials - Gulf War |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070510125644/http://edition.cnn.com/SPECIALS/2001/gulf.war/facts/gulfwar/ |archivedate=10 मई 2007 |year=2001 |postscript=<!--None--> |access-date=21 सितंबर 2010 }}</ref> कम से कम 605 कुवैती सैनिक आज भी उनके पकडे जाने के 10 साल बाद भी लापता हैं।<ref>{{Cite document |first=Nicholas |last=Blanford|url=http://www.csmonitor.com/2002/1223/p07s01-wome.html |title=Kuwait hopes for answers on its Gulf War POWs |publisher=Christian Science Monitor |year=2001 |postscript=<!--None-->}}</ref> गठबंधन में जीवन का सबसे ज्यादा नुकसान 25 फ़रवरी 1991 को हुआ जब एक [[इराकी]] [[अल-हुसैन मिसाइल]] ने [[धाहरण]], [[सऊदी अरब]] में एक अमेरिकी सैन्य बैरक पर हमला किया, जिसमें [[पेनसिल्वेनिया]] से 28 [[अमेरिकी सेना रिज़र्व]] मारे गए। कुल मिलाकर युद्ध के दौरान 190 गठबंधन सैनिक इराकी फायर के द्वारा मारे गए, जिनमें से 113 अमेरिकन थे, गठबंधन में हुई कुल मौतों की संख्या 358 थी। इसके अलावा [[फ्रेंडली फायर]] में 44 सैनिक और मारे गए, 57 घायल हुए. 145 सैनिक विस्फोट में या गैर आक्रमण दुर्घटनाओं में मारे गए।{{Citation needed|date=अक्टूबर 2008}} लड़ाई में घायल हुए गठबंधन की संख्या 776 थी, जिसमें 458 अमेरिकी शामिल थे।<ref>{{cite encyclopedia|title=Arabian Gulf War - MSN Encarta<!-- Bot generated title -->|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761551555_2/Arabian_Gulf_War.html|work=|archiveurl=https://www.webcitation.org/5kwqLuiZR?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761551555_2/Persian_Gulf_War.html|archivedate=1 नवंबर 2009|url-status=dead|accessdate=21 सितंबर 2010}}{{Dead link|date=सितंबर 2023 |bot=InternetArchiveBot }} {{Cite web |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761551555_2/Persian_Gulf_War.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=4 फ़रवरी 2021 |archive-date=21 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091021004902/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761551555_2/Persian_Gulf_War.html |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761551555_2/Persian_Gulf_War.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=4 फ़रवरी 2021 |archive-date=21 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091021004902/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761551555_2/Persian_Gulf_War.html |url-status=dead }}</ref> हालांकि, वर्ष 2000 में, संयुक्त राज्य अमेरिकी सैन्य दलों के एक चौथाई से अधिक, खाड़ी युद्ध के 183,000 अमेरिकी दिग्गज जिन्होंने युद्ध में हिस्सा लिया, उन्हें डिपार्टमेंट ऑफ़ वेटरन्स अफेयर्स के द्वारा स्थायी रूप से विकलांग घोषित कर दिया गया।<ref>[http://web.archive.org/web/20060923034503/http://www.ngwrc.org/?page=article&amp;id=158 NGWRC: Serving veterans of recent and current wars](archived from [http://www.ngwrc.org/?page=article&amp;id=158 the original] on September 23, 2006)}</ref><ref>[http://www.otohns.net/default.asp?id=8945 Of Desert Storm's 700,000 U.S. Troops, 26% Now Disabled] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101128052037/http://www.otohns.net/default.asp?id=8945 |date=28 नवंबर 2010 }}, 19 जून 2000, otohns.com, citing newsrx.com</ref> 700,000 पुरुषों और महिलाओं के लगभग तीस प्रतिशत जिन्होंने खाड़ी युद्ध के दौरान संयुक्त राज्य अमेरिकी बलों में अपनी सेवाएं दीं, वे अब तक कुछ गंभीर लक्षणों से ग्रस्त हैं, जिनके कारणों को पूरी तरह से समझा नहीं गया है।<ref>{{Cite web |url=http://www.commondreams.org/headlines06/0812-06.htm |title=Is an Armament Sickening U.S. Soldiers? |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140703032800/http://www.commondreams.org/headlines06/0812-06.htm |archive-date=3 जुलाई 2014 |url-status=dead }}</ref> ==== दुश्मन के द्वारा किये जाने वाले फायर में गठबंधन के नुकसान ==== इराकी सैन्य गतिविधियों में 190 गठबंधन बल मारे गए, शेष 379 गठबंधन मौतें फ्रेंडली फायर या दुर्घटनाओं के कारण हुईं. यह संख्या उम्मीद से बहुत कम थी। मृत अमेरिकियों में तीन महिला सैनिक थीं। यह देश के द्वारा मारे गए गठबंधन सैनिकों की सूची है। :{{flagicon|United States}} [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] - 294 (114 दुश्मन के फायर के द्वारा, 145 दुर्घटनाओं में, 35 फ्रेंडली फायर में) ::{{flagicon|United Kingdom}}[[संयुक्त राष्ट्र]] - 47 (38 दुश्मन के द्वारा फायर में, 9 फ्रेंडली फायर में) :::{{flagicon|Saudi Arabia}}[[सउदी अरब]] - 18<ref>{{Cite web |url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-11661.html |title=Saudi Arabia - Arabian Gulf War, 1991 |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105030550/http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-11661.html |archive-date=5 नवंबर 2016 |url-status=dead }}</ref> ::::{{flagicon|Egypt}}[[मिस्र]] - 11<ref>एसोसिएटेड प्रेस. "Soldier Reported Dead Shows Up at Parents' Doorstep." 22 मार्च 1991</ref> :::::{{flagicon|United Arab Emirates}}[[संयुक्त अरब अमीरात]]-6<ref>{{Cite web |url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-14256.html |title=The Role of the United Arab Emirates in the Iran-Iraq War and the Arabian Gulf War |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151107085525/http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-14256.html |archive-date=7 नवंबर 2015 |url-status=dead }}</ref> ::::::{{flagicon|Syria}}[[सीरिया]]-2<ref>मिलर, जूडिथ. "Syria Plans to Double Gulf Force." ''न्यूयॉर्क टाइम्स'', 27 मार्च 1991.</ref> :::::::{{flagicon|France}}[[फ्रांस]]-2 ::::::::{{flagicon|कुवैत}}[[कुवैत]]-1 (ऑपरेशन डेजर्ट स्टॉर्म के एक भाग के रूप में)<ref>{{Cite web |url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-14245.html |title=Role of Kuwaiti Armed Forces in the Arabian Gulf War |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303184234/http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-14245.html |archive-date=3 मार्च 2016 |url-status=live }}</ref> ==== फ्रेंडली फायर ==== हालांकि इराकी सैन्य गतिविधियों में संलग्न गठबंधन बलों में मरने वालों की संख्या बहुत कम थी, पर्याप्त संख्या में मौतें अन्य मित्र इकाइयों की ओर से हुए दुर्घटनापूर्ण हमलों की वजह से हुईं. युद्ध में मारे गए 148 अमेरिकी सैनिकों में से, 24% [[फ्रेंडली फायर]] में मारे गए, कुल 35 सेवा कर्मी थे। इसके अलावा 11 मौतें मित्र हथियारों के डेटोनेशन से हुईं. नौ ब्रिटिश सेवा कर्मी एक फ्रेंडली फायर घटना में मारे गए जब [[संयुक्त राज्य अमेरिका के एयर फ़ोर्स]] [[A-10 थंडरबोल्ट II]] ने दो वेरियर [[IFV]]s के एक समूह पर हमला किया। ==== स्कड हमलों में नागरिकों की मौतें ==== युद्ध के साथ सप्ताहों के दौरान इराक के द्वारा इजराइल में बयालीस [[स्कड]] मिसाइलें फायर की गयीं। <ref>{{cite web|url=http://www.iraqwatch.org/government/US/Pentagon/dodscud.htm|title=Information Paper: Iraq's Scud Ballistic Missiles|year=2000|publisher=[[Special Assistant for Gulf War Illnesses Department of Defense]]|accessdate=21 मई 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514212635/http://www.iraqwatch.org/government/US/Pentagon/dodscud.htm|archive-date=14 मई 2011|url-status=live}}</ref> इन हमलों से दो इजराइली नागरिक मर गए और लगभग 230 घायल हो गए। इन घायलों में से 10 को मध्यम रूप से घायल माना गया, जबकि एक को गंभीर रूप से घायल माना गया।<ref name="publicpolicy.umd.edu">{{Cite web |url=http://www.publicpolicy.umd.edu/Fetter/1993-Nature-Scud.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060911150830/http://www.publicpolicy.umd.edu/Fetter/1993-Nature-Scud.pdf |archive-date=11 सितंबर 2006 |url-status=dead }}</ref> कुछ अन्य लोगों को मिसाइलों के हमले के तुरंत बाद घातक दिल का दौरा पडॉ॰ इसराइल इन हमलों के लिए सैन्य बलों के साथ प्रतिक्रिया देने के लिए तैयार था, लेकिन जब यू. एस. की सरकार ने उसे ऐसा करने से माना किया तो वह सहमत हो गया, उसे डर था कि अगर इजराइल इसमें शामिल होता है तो अन्य अरब देश या तो गठबंधन से अलग हो जायेंगे या इराक में शामिल हो जायेंगे. इसराइल को इसके नागरिकों की सुरक्षा के लिए [[एमआईएम 104 पैट्रियट (MIM-104 Patriot)]] मिसाइलों की दो बैटरियां दी गयीं। <ref>{{cite web|url=http://tech.mit.edu/V110/N60/war1.60n.html|title=Three Isrealis killed as Scuds hit Tel Aviv|publisher=[[The Tech (newspaper)|The Tech]]|year=1991|accessdate=11 जनवरी 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20081228034422/http://tech.mit.edu/V110/N60/war1.60n.html|archive-date=28 दिसंबर 2008|url-status=dead}}</ref> [[नीदरलैंड रॉयल एयर फोर्स]] ने भी स्कड के हमले का सामना करने के लिए तुर्क और इजराइल दोनों में पैट्रियट मिसाइलों को तैनात किया। डच रक्षा मंत्रालय ने बाद में कहा कि पैट्रियट मिसाइल प्रणाली का सैन्य उपयोग बड़े पैमाने पर अप्रभावी था, लेकिन इसका मनोवैज्ञानिक मूल्य अधिक था।<ref name="nederland2009">{{cite web|url=http://www.defensie.nl/landmacht/onderwijs/werkstukken_basisvorming/golfoorlog/betrokkenheid_van_nederland|title=Betrokkenheid van Nederland|publisher=[[Ministry of Defence (Netherlands)|Ministerie van Defensie]]|year=2009|accessdate=11 जनवरी 2009|language=nl|archive-url=https://web.archive.org/web/20110428093020/http://www.defensie.nl/landmacht/onderwijs/werkstukken_basisvorming/golfoorlog/betrokkenheid_van_nederland|archive-date=28 अप्रैल 2011|url-status=dead}}</ref> यह सुझाव दिया गया है कि इजराइली शहरों में प्रबल निर्माण प्रणाली का उपयोग किया गया था और स्कड को केवल रात के समय में ही लॉन्च किया जाता था, इन तथ्यों के कारण स्कड हमलों से घायलों और मौतों की संख्या कम रही। <ref name="publicpolicy.umd.edu" /> इसराइल में इन हमलों के अलावा, 44 स्कड मिसाइलों को सऊदी अरब में फायर किया गया और एक मिसाइल को बहरीन और कतर पर फायर किया गया। मिसाइलों को नागरिक और सैन्य दोनों ठिकानों पर फायर किया गया। एक सऊदी नागरिक मारा गया और 65 अन्य घायल हो गए। बहरीन या कतर में किसी के घायल होने की कोई सूचना नहीं मिली। 25 फ़रवरी 1991 को, एक स्कड मिसाइल ने सऊदी अरब के धाहरण में स्थित ग्रीनबर्ग, PA के बाहर 14 वें क्वार्टरमास्टर दिटेचमेन्ट के यू. एस. सैन्य बैरक पर हमला किया, जिसमें 28 सैनिकों की मृत्यु हो गयी और 100 से अधिक घायल हो गए।<ref name="iraqwatch.org">{{cite web |url=http://www.iraqwatch.org/government/US/Pentagon/dodscud.htm |title=DOD: Information Paper- Iraq's Scud Ballistic Missiles |publisher=Iraqwatch.org |date= |accessdate=18 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514212635/http://www.iraqwatch.org/government/US/Pentagon/dodscud.htm |archive-date=14 मई 2011 |url-status=live }}</ref> == खाड़ी युद्ध से जुड़े विवाद == === खाड़ी युद्ध में बीमारी === कई लौटने वाले सैनिकों ने खाड़ी युद्ध में भाग लेने के बाद बीमारी की सूचना दी, इस घटना को गल्फ वार सिन्ड्रोम या खाड़ी युद्ध की बीमारी के नाम से जाना जाता है। बीमारी के कारणों के बारे में व्यापक अटकलें लगायी गयीं हैं और इस पर बहुत अधिक असहमति है, कई जन्म दोषों की रिपोर्ट्स भी दी गयीं हैं। कुछ कारकों में शामिल हैं [[विघटित यूरेनियम]] के संपर्क में आने की संभावना, [[रासायनिक हथियार]], [[एन्थ्राक्स वैक्सीन]] जिसे तैनात सैनिकों को दिया गया और/या संक्रामक रोग. एक पूर्व USAF अधिकारी, [[मेजर माइकल डोनेली]], ने खाड़ी युद्ध के दौरान, इस सिन्ड्रोम के प्रचार में मदद की और इस सम्बन्ध में अधिकारों के बारे में बताया। === विघटित यूरेनियम के प्रभाव === [[चित्र:GWI DU map.gif|thumb|upright=1.5|अनुमानित क्षेत्र और प्रमुख संघर्ष जिसमें DU राउंड्स का उपयोग किया गया।]] {{Main|Depleted uranium#Health considerations}} [[विघटित यूरेनियम]] (DU) का उपयोग खाड़ी युद्ध में [[गतिज ऊर्जा विभेदक]] के रूप में और 20-30 मिमी के [[आयुध]] तोप में किया गया। DU एक [[पायरोफ़ोरिक]], [[जीनोटोक्सिक (जीन सरंचना के लिए हानिकारक)]] और [[टेराटोजेनिक]] [[भारी धातु]] है। कई लोगों का मानना है कि पहले खाड़ी युद्ध के दौरान इसके उपयोग ने कई स्वास्थ्य मुद्दों में योगदान दिया, जिसका असर युद्ध में शामिल लोगों और आस पास की नागरिक आबादी दोनों पर पड़ा. हालांकि, जोखिम पर वैज्ञानिक राय मिश्रित है<ref>{{cite journal |author=Schröder H, Heimers A, Frentzel-Beyme R, Schott A, Hoffman W |title=[http://www.cerrie.org/committee_papers/INFO_9-H.pdf Chromosome Aberration Analysis in Peripheral Lymphocytes of Gulf War and Balkans War Veterans] |journal=Radiation Protection Dosimetry |year=2003 |volume=103 |pages=211–219 |pmid=12678382 |issue=3}}</ref><ref>''Hindin, R. et al.'' (2005) [http://www.ehjournal.net/content/4/1/17 "Teratogenicity of depleted uranium aerosols: A review from an epidemiological perspective,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160126192058/http://www.ehjournal.net/content/4/1/17 |date=26 जनवरी 2016 }} ''एनवायरनमेंटल हेल्थ'' खंड 4, पीपी. 17.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sandia.gov/news-center/news-releases/2005/def-nonprolif-sec/snl-dusand.pdf |title=An Analysis of Uranium Dispersal and Health Effects Using a Gulf War Case Study |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204035816/http://www.sandia.gov/news-center/news-releases/2005/def-nonprolif-sec/snl-dusand.pdf |archive-date=4 फ़रवरी 2012 |url-status=dead }}</ref> === मौत का राजमार्ग === {{Main|मौत का राजमार्ग}} 26 और 27 फ़रवरी 1991 की रात, कुछ हारे हुए इराकी बलों ने कुवैत छोड़ना शुरू कर दिया, ये सैनिक 1400 वाहनों पर एक कॉलम में [[अल जाहरा]] के मुख्य उत्तरी राजमार्ग से लौट रहे थे। एक पेट्रोलिंग [[E-8 जोइंट स्टार्स]] एयरक्राफ्ट ने लौटते हुए सैनिकों को देखा और यह जानकारी रियाध, सऊदी अरब में DDM-8 एयर ऑपरेशन सेंटर को दे दी। <ref>{{cite web |author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/intell/systems/jstars-back.htm |title=E-8 Joint-DEATH STAR [JSTARS&#93; |publisher=Globalsecurity.org |date= |accessdate=18 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100608092338/http://www.globalsecurity.org/intell/systems/jstars-back.htm |archive-date=8 जून 2010 |url-status=live }}</ref> === बुलडोजर हमला === युद्ध के दौरान एक अन्य घटना में बड़े पैमाने पर इराकी हमलों में हुई मौतों पर प्रकाश डाला गया। यह "[[बुलडोजर]] हमला" था, जिसमें [[पहले इन्फैंट्री डिवीजन (यंत्रीकृत)]] से दो ब्रिएड्स का सामना एक बड़े और जटिल ट्रेंच नेटवर्क के साथ हुआ, यह सद्दाम हुसैन की रेखा का एक हिस्सा था। कुछ विचार के बाद, उन्होंने [[टैंकों]] पर लगाये गए खान विरोधी [[हल]] के उपयोग को चुना और इस पर चलाने के लिए साधारण अर्थमूवर्स को चुना और सुरक्षा करने वाले इराकी सैनिकों को ज़िंदा दफना दिया गया। एक अखबार की रिपोर्ट के अनुसार यू. एस. की सरकार ने अनुमान लगाया की हजारों इराकी सैनिकों ने आत्मसमर्पण कर दिया और 24–25 फ़रवरी 1991 को दो दिन के हमले के दौरान अपने आप को जिन्दा दफनाये जाने से बचा लिया। न्यूडे की पत्रिक डे स्लोयन रिपोर्ट के अनुसार "ब्राडली लड़ाकू वाहनों और वल्कन बख्तरबंद केरियार्स ने ट्रेंच लाइन को पार कर लिया और इराकी सैनिकों पर आक्रमण कर दिया क्योंकि टैंकों ने उन्हें मिटटी के टीलों से ढक लिया था। 'मैं नेतृत्व कंपनी के सही माध्यम से आया था,' (कर्नल एंथोनी) मोरेनो ने कहा. 'जो कुछ आपने देखा, उसमें दफनाये गए लोगों की गुच्चे थे, जिनमें लोगों की बजाएं और टांगें दिखाई दे रही थीं।..."'<ref>"Buried Alive: U.S. Tanks Used Plows To Kill Thousands In Gulf War Trenches," Newsday (New York), September 12, 1991, p. 1, Patrick Day Sloyan</ref> हालांकि, युद्ध के बाद, इराकी सरकार ने केवल 44 शव मिलने का ही दावा किया।<ref>{{cite web |title=frontline: the gulf war: appendix: Iraqi death toll |url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/appendix/death.html |accessdate=4 दिसम्बर 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051225074529/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/appendix/death.html |archive-date=25 दिसंबर 2005 |url-status=live }}</ref> अपनी किताब ''द वार अगेन्स्ट सद्दाम'' में [[जॉन सिम्पसन]] ने आरोप लगाया कि अमेरिकी बालों ने इस घटना को छुपाने का प्रयास किया।<ref>• जॉन सिम्पसन, द वार अगेन्स्ट सद्दाम मैकमिलन: बेसिंगस्टोक. 2003.</ref> === निहत्थे इराकी सैनिकों की हत्या === खाड़ी युद्ध पर मार्च-अप्रैल 1991 को हुई यूरोपियन संसद की सुनवाई में सैन्य परामर्श नेटवर्क के माइक एर्लिच ने कहा "सैंकड़ों, संभवतया हजारों इराकी सैनिकों ने निहत्थे ही यू.एस. पोजिशन की ओर चलना शुरू कर दिया. वे अपनी बाजुएं उठाकर आत्मसमर्पण करने का प्रयास कर रहे थे। हालांकि, इस इकाई के लिए किसी को कैदी बनाने के आदेश नहीं थे। इकाई के कमांडर ने फायरिंग शुरू कर दी, यह फायरिंग एक इराकी सैनिक के माध्यम से एक एंटी-टैंक मिसाइल से शूट कर के की गयी थी। यह एक मिसाइल है जिसे टैंकों को नष्ट करने के लिए डिजाइन किया गया है, लेकिन इसका उपयोग एक आदमी के खिलाफ किया गया। उस बिंदु पर, इकाई में हर किसिस ने फायर करना शुरू कर दिया....साधारण रूप से देखा जाये तो यह एक हत्या ही थी।<ref>रैमसे क्लार्क, he Fire This Time: U.S. War Crimes in the Gulf, New York: Thunder's Mouth, 1992</ref> === इराक के नागरिक बुनियादी सुविधाओं पर गठबंधन की बमबारी === 23 जून 1991 को वाशिंगटन पोस्ट के एक संस्करण में, संवाददाता बार्ट गेलमन ने लिखा: ""अधिकांश लक्ष्यों को केवल द्वितीयक रूप से चुना गया था ताकि (इराक़) ...की सैन्य हार में योगदान दे सकें. सैन्य योजनाकारों को उम्मीद थी कि बमबारी इराकी समाज पर अंतर्राष्ट्रीय प्रतिबंधों के आर्थिक और मनोवैज्ञानिक प्रभाव को बढ़ा देगी...... उन्होंने जानबूझकर इराक की क्षमता को काफी नुकसान पहुंचाया ताकि वह एक औद्योगिक समाज के रूप काम ना कर सके..........."<ref>23 जून 1991, वाशिंगटन पोस्ट, बार्ट गेलमेन</ref> जनवरी/फ़रवरी में, फोरेन अफेयर्स के 1995 के संस्करण में, फ़्रांसिसी राजनयिक एरिक रोउले ने लिखा :"इराकी लोग जिनसे आक्रमण के बारे में परामर्श नहीं किया गया, उन्होंने अपनी सरकार के पागलपन की कीमत चुकाई है।... इराकी लोग एक सैन्य कार्रवाई की वैधता को समझ गए कि उन्होंने कुवैत से अपनी सेनाओं को क्यों हटाया है, परन्तु इराक़ के बुनियादी ढांचे और उद्योग को व्यवस्थित रूप से नष्ट करने के लिए हवाई शक्ति के उपयोग के लिए मित्र सहयोग पाने में उन्हें मुश्किल हुई: इलेक्ट्रिक पावर स्टेशन (इंस्टाल की गयी क्षमता का 92 प्रतिशत नष्ट हो गया), रिफ़ाइनरीज़ (उत्पादन क्षमता का 80 प्रतिशत), पेट्रोकेमिकल कोम्प्लेक्स, टेलीकम्युनिकेशन सेंटर (135 टेलीफोन नेटवर्क सहित), पुल (100 से अधिक), सड़कें, राजमार्ग, रेलरोड, माल से भरे सैंकड़ों वाहक और बॉक्सकार्स. रेडियो और टेलीविजन प्रसारण स्टेशन, सीमेंट प्लांट्स और एलुमिनियम, टेक्सटाइल, विद्युत् केबल्स का उत्पादन करने वाली फैक्ट्रियां और चिकित्सा आपूर्तियां."<ref>"The View From France: America's Unyielding Policy toward Iraq," Foreign Affairs, Vol. 74, No. 1, January/February 1995, pp.61-62</ref> === गठबंधन POWs का दुरुपयोग === संघर्ष के दौरान गठबंधन एयरक्रू ने इराक़ पर फायर किया जिसे दुरूपयोग के स्पष्ट संकेतों के साथ टीवी पर [[POWs]] के रूप में प्रदर्शित किया गया। बुरे व्यवहार के ऐसे कई बयानों में से,<ref>Frontline: War Stories</ref> रोयल एयर फ़ोर्स [[टोर्नेडो]] क्रू [[ज़ोन निकोल]] और [[जोन पीटर]] दोनों ने आरोप लगाया कि इस समय के दौरान उन पर अत्याचार किया गया।<ref>{{Cite web |url=http://www.johnnichol.com/The%20Beginning.htm |title=The Flight That Changed My Life |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429013825/http://www.johnnichol.com/The%20Beginning.htm |archive-date=29 अप्रैल 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/war/4.html |title=War Story:John Peters |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515051741/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/war/4.html |archive-date=15 मई 2011 |url-status=live }}</ref> टेलीविजन कैमरों के सामने निकोल ओर पीटर्स पर युद्ध के खिलाफ बयान देने के लिए दबाव डाला गया। === ऑपरेशन सदर्न वॉच === {{Main|Operation Southern Watch}} खाड़ी युद्ध के बाद से, यू. एस. ने सऊदी अरब में लगातार 5,000 सैनिकों की उपस्थिति बनाये रखी, यह आंकड़ा [[इराक़ के 2003 के संघर्ष]] के दौरान बढ़ कर 10,000 तक पहुंच गया।<ref name="bbc">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2984547.stm |title=US pulls out of Saudi Arabia |accessdate=29 नवम्बर 2009 |work=बीबीसी न्यूज़ |date=29 अप्रैल 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225172742/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2984547.stm |archive-date=25 दिसंबर 2018 |url-status=live }}</ref> ऑपरेशन सदर्न वॉच ने 1991 के बाद दक्षिणी इराक़ के ऊपर [[नो-फ्लाई ज़ोन]] की स्थापना की और [[फारस की खाड़ी]] के शिपिंग लेन के माध्यम से होने वाले देश के तेल निर्यात को [[बहरीन]] में स्थापित [[यू. एस. के पांचवें फ्लीट]] के द्वारा संरक्षित किया गया। चूंकि सऊदी अरब में [[इस्लाम]] के पवित्रतमस्थान हैं ([[मक्का]] और [[मदीना]])- कई मुस्लिम स्थायी सेना की उपस्थिति से परेशान हो गए। [[11 सितम्बर को हुए आतंकवादी हमले]] और [[खोबर टावर की बमबारी]] के पीछे, सऊदी अरब में खाड़ी युद्ध के बाद अमेरिकी सेना की निरंतर उपस्थिति का हाथ माना जाता है,<ref name="bbc" /> [[संयुक्त राज्य अमेरिका के दूतावास पर 1998 की बमबारी]] (7 अगस्त) अमेरिकी दलों को सऊदी अरब भेजे जाने के आठ साल बाद हुई। <ref>{{Cite web |url=http://www.slate.com/default.aspx?id=115404 |title=Plotz, David (2001) What Does Osama Bin Laden Want?, Slate |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110810171041/http://www.slate.com/default.aspx?id=115404 |archive-date=10 अगस्त 2011 |url-status=live }}</ref> बिन लादेन ने पैगम्बर [[मुहम्मद]] के "अरब में काफिरों की स्थायी उपस्थिति" पर रोक लगाने की व्याख्या की। "<ref name="holywar-p3">{{cite book |author=Bergen, Peter L. |title=Holy War Inc. |publisher=Simon & Schuster |year=2001 |page=3}}</ref> 1996 में बिन लादेने एक [[फतवा]] जारी किया, जिसमें [[अमेरिकी दलों]] को [[सऊदी अरब]] से बहार निकल जाने के लिए कहा गया। 1999 में [[रहीमुल्ला युसूफजाई]] के साथ साक्षात्कार में बिन लादेन ने कहा, उन्होंने महसूस किया कि अमेरिकी "[[मक्का]] के बहुत नजदीक" थे और इसे पूरे मुस्लिम समाज के लिए एक उत्तेजित विचार माना.<ref name="guardian-20010926">{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/g2/story/0,3604,558075,00.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080119011449/http://www.guardian.co.uk/g2/story/0,3604,558075,00.html |archivedate=19 जनवरी 2008 |title=Face to face with Osama |publisher=द गार्डियन |date=26 सितंबर 2001 |location=London |accessdate=30 जून 2010 |url-status=live }}</ref> === खाड़ी युद्ध प्रतिबंध === {{Main|संयुक्त राष्ट्र Security Council Resolution 661|Iraq sanctions}} {{wikisource|संयुक्त राष्ट्र Security Council Resolution 661}} पर 6 अगस्त 1990 को, [[कुवैत के इराकी आक्रमण]] के बाद, संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद ने [[प्रस्ताव 661]] को अपनाया जिसने इराक़ पर [[आर्थिक प्रतिबन्ध]] लगाया, इसमें चिकित्सा आपूर्ति, भोजन और मानव के लिए आवश्यक सामग्री के अतिरिक्त पूर्ण [[व्यापार घाटबंधी]] उपलब्ध कराई गयी, इसे सुरक्षा परिषद की प्रतिबन्ध समिति के द्वारा निर्धारित किया जाना था। 1991 से 2003 तक सरकारी नीति के प्रभाव और प्रतिबन्ध शासन के कारण [[अति मुद्रास्फीति]] हो गयी, जिसके कारण गरीबी और कुपोषण व्यापक रूप से फ़ैल गए। 1990 के उत्तरार्द्ध में संयुक्त राष्ट्र ने लगाये गए प्रतिबन्ध को कम करने पर विचार किया क्योंकि साधारण इराकियों ने बहुत अधिक कठिनाइयों का सामना किया था। संयुक्त राष्ट्र के अनुमान के मुताबिक, प्रतिबन्ध के वर्षों के दौरान 500,000 और 1.2 के बीच बच्चे मारे गए।<ref>{{cite web|url=http://www.unicef.org/newsline/99pr29.htm|title=Iraq surveys show 'humanitarian emergency'|date=Wednesday, 12 अगस्त 1999|accessdate=29 नवम्बर 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924111346/https://www.unicef.org/newsline/99pr29.htm|archive-date=24 सितंबर 2017|url-status=live}}</ref> संयुक्त राज्य अमेरिका ने संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद में अपने वीटो का इस्तेमाल प्रतिबन्ध को उठाने के लिए प्रस्ताव को रोकने के लिए किया क्योंकि निरस्त्रीकरण की पुष्टि के लिए इराक़ निरंतर असफल हो रहा था। हालांकि, 1996 में एक [[आयल फॉर फूड प्रोग्राम]] की स्थापना प्रतिबन्ध के प्रभाव को आसान बनाने के लिए की गयी। === खाड़ी युद्ध में तेल रिसाव === {{Main|Gulf War oil spill}} जनवरी 23 को, इराक़ ने 400 मिलियन गैलन [[कच्चे तेल]] को [[फारस की खाड़ी]] में डाल दिया, यह उस समय में इतिहास का [[तेल रिसाव]] के रूप में सबसे बड़ा तेल का नुकसान था।<ref>{{Cite web |url=http://www.dukemagazine.duke.edu/dukemag/issues/030403/oil1.html |title=Duke Magazine-Oil Spill-After the Deluge, by Jeffrey Pollack-Mar/Apr 2003 |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120623012421/http://www.dukemagazine.duke.edu/dukemag/issues/030403/oil1.html |archive-date=23 जून 2012 |url-status=dead }}</ref> इसके लिए दी गयी रिपोर्ट में कहा गया कि यह संयुक्त राज्य के समुद्री बलों को किनारों पर बनाये रखने के लिए एक प्राकृतिक संसाधन पर हमला था (''मिसौरी'' और ''विस्कोंसिन'' ने युद्ध के दौरान [[फैल्का द्वीप]] को सुदृढ़ किया जिससे इस विचार को बल मिला कि यह एक दोनों पक्षों की ओर से हमले का प्रयास है).{{Citation needed|date= जनवरी 2008}} इसका लगभग 30-40% हिस्सा इराकी तटीय लक्ष्यों पर मित्र छापे से आया।<ref>{{cite book | author = Leckie, Robert |title = The Wars of America | url = https://archive.org/details/warsofamerica00robe | publisher = Castle Books | year = 1998}}</ref> == लागत == संयुक्त राज्य अमेरिका के लिए युद्ध की लागत की गणना [[संयुक्त राज्य कांग्रेस]] के द्वारा 61.1 बिलियन डॉलर की गयी।<ref name="autogenerated2">{{Cite web |url=http://people.psych.cornell.edu/~fhoran/gulf/GW_cost/GW_payments.html |title=How much did the Gulf War cost the US? |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100821200403/http://people.psych.cornell.edu/~fhoran/gulf/GW_cost/GW_payments.html |archive-date=21 अगस्त 2010 |url-status=live }}</ref> इस लागत में से 52 बिलियन डॉलर का भुगतान दुनिया भर के अलग देशों के द्वारा किया गया: 36 बिलियन डॉलर [[कुवैत]], [[सऊदी अरब]] और अन्य फारस की खाड़ी के राष्ट्रों के द्वारा; 16 बिलियन डॉलर [[जर्मनी]] और [[जापान]] के द्वारा (जिन्होंने अपने संविधान के कारण कोई सैन्य बल नहीं भेजे थे). सऊदी अरब का लगभग 25% योगदान सैन्य दलों को सहायता के रूप में दिया गया जैसे [[भोजन]] और [[परिवहन]].<ref name="autogenerated2" /> अमेरिकी सैनिकों ने संयुक्त बलों के लगभग 74% का प्रतिनिधित्व किया और इसीलिए वैश्विक लागत उंची थी। == मीडिया कवरेज == {{Globalize|section|date= जनवरी 2010}} फारस की खाड़ी युद्ध एक ऐसा युद्ध था जिसे उंचे स्तर पर [[टेलीविजन पर प्रसारित]] किया गया। पहली बार दुनिया भर के लोग लक्ष्यों पर हमला करने वाली [[मिसाइलों]] की तस्वीरों को लाइव देख पाए, उन्होंने [[एयरक्राफ्ट केरियर्स]] से टेक ऑफ करने वाले फाइटर्स को देखा। मित्र बल उनके हथियारों की सटीकता का प्रदर्शन देखने के लिए उत्सुक थे। [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में, "बिग थ्री" नेटवर्क एंकर्स ने युद्ध के [[नेटवर्क समाचारों]] को कवर किया: [[ABC]] के [[पीटर जेनिंग्स]], [[CBS]] के [[डेन राथर]] और [[NBC]] के [[टॉम ब्रोकाव]] उस समय अपने शाम के समाचारों का प्रसारण कर रहे थे जब 16 जनवरी 1991 को हवाई हमलों की शुरुआत हुई। [[ABC न्यूज]] के संवाददाता गैरी शेफर्ड ने बग़दाद से रिपोर्ट देते हुए, जेनिंग्स को शहर की शांति के बारे में बताया। लेकिन, कुछ ही क्षणों बाद, फिर से सामने आये जब प्रकाश की चमक को क्षितिज में देखा जा सकता था और ट्रेस फायर को जमीन पर सुना जा सकता था। CBS पर, दर्शक संवाददाता एलेन पिज्जे की रिपोर्ट देख रहे थे, वे भी उस समय बग़दाद से रिपोर्ट कर रहे थे, जिस समय युद्ध शुरू हुआ। बल्कि, रिपोर्ट के समाप्त होने के बाद, उन्होंने घोषणा की कि बग़दाद में चमक की अनिश्चित रिपोर्ट आयी है और सऊदी अरब में बेस पर बहुत अधिक [[एयर ट्रैफिक]] देखा गया है। "NBC नाइटली न्यूज़" पर, संवाददाता [[माइक बोएत्चर]] ने [[धाहरण]], [[सऊदी अरब]] में असामान्य हवाई गतिविधियों की रिपोर्ट दी। कुछ क्षणों बाद, ब्रोकाव ने अपने दर्शकों को बताया कि हवाई हमला शुरू हो गया है। फिर भी, [[सीएनएन]] ने अपने कवरेज के लिए सबसे ज्यादा लोकप्रियता हासिल की और वास्तव में युद्ध के समय की इसकी कवरेज को इस नेटवर्क के विकास में एक मील का पत्थर माना जाता है। CNN के संवाददाता, [[जोन हिल्मेन]] और [[पीटर अर्नेट]] और CNN के एंकर [[बर्नार्ड शा]] ने हवाई हमलों की शुरुआत पर [[अल-रशीद होटल]] से ऑडियो रिपोर्ट जारी कीं. नेटवर्क ने पहले से ही इराकी सरकार को इस बात की अनुमति देने के लिए मना लिया था कि वे उनके मेकशिफ्ट ब्यूरो में एक स्थायी ऑडियो सर्किट लगा लें। जब बमबारी के दौरान अन्य सभी पश्चिमी टीवी संवाददाताओं के टेलीफोनों ने काम करना बंद कर दिया, CNN एकमात्र सेवा थी जो लाइव रिपोर्ट उपलब्ध करा रही थी। प्रारंभिक बमबारी के बाद, अर्नेट पीछे बना रहा और कुछ समय के लिए वह इराक़ से रिपोर्ट देने वाला एकमात्र अमेरिकी टीवी था। दुनिया भर के समाचार पत्रों ने भी युद्ध को कवर किया और [[''टाइम'' मैगजीन]] ने 28 जनवरी 1991 को एक विशेष अंक जारी किया, जिसके कवर पर हेडलाइन थी "वार इन द गल्फ" और युद्ध के शुरू होने के समय की बग़दाद की तस्वीर दी गयी थी। मीडिया की स्वतंत्रता के सम्बन्ध में संयुक्त राज्य अमेरिका की नीति [[वियतनाम के युद्ध]] की तुलना में बहुत अधिक प्रतिबंधक थी। इस नीति को ''[[एनेक्स फॉक्सट्रोट]]'' नामक एक पेंटागन दस्तावेज में अनुबंधित किया गया था। प्रेस की अधिकांश जानकारी सेना के द्वारा आयोजित संक्षिप्तीकरण से आयी। केवल चयनित पत्रकारों को ही सामने की लाइन में आने या सैनिकों के साथ साक्षात्कार करने की अनुमति दी गयी। ऐसे विजित हमेशा अधिकारीयों की उपस्थिति में ही होते थे और इसके लिए पहले और बाद में सेना और [[सेंसरशिप]] दोनों की अनुमति ली जाती थी। ऐसा जाहिर तौर पर इसलिए किया गया कि संवेदनशील जानकारी को इराक़ के सामने प्रकट होने से बचाया जा सके। इस नीति पर [[वियतनाम के युद्ध]] के साथ सेना के अनुभव का बहुत अधिक प्रभाव पडा, जिसमें संयुक्त राज्य अमेरिका के साथ सार्वजनिक विरोध युद्ध के दौरान बढ़ गया था। इसी समय, इस युद्ध की कवरेज अपने आप में नयी थी। युद्ध के लगभग आधे समय में, इराक की सरकार ने फैसला लिया कि पश्चिमी समाचार संगठनों के द्वारा देश से लाइव उपग्रह प्रसारण की अनुमति दे दी जाये और संयुक्त राज्य अमेरिक के पत्रकार सामूहिक रूप से बग़दाद लौट आये। [[NBC]] के टॉम एस्पेल, [[ABC]] के बिल ब्लैकमोर, [[CBS]] फाइल्ड रिपोर्ट्स के बेस्ती आरोन, ने इराकी [[सेंसरशिप]] के लिए स्वीकृति प्राप्त की। युद्ध के दौरान, आने वाली मिसाइलों की फुटेज को लगभग उसी समय प्रसारित कर दिया जाता था। [[CBC न्यूज़]] के एक ब्रिटिश क्रू (डेविड ग्रीन और एंडी थोम्प्सन) जिसके पास उपग्रह प्रसारण उपकरण थे, ने फ्रंट लाइन बलों के साथ यात्रा की और लड़ाई की लाइव टीवी तस्वीरों का प्रसारण किया, ये [[कुवैत शहर]] में एक दिन पहले पहुंच गयीं थीं, शहर से लाइव टेलिविज़न का प्रसारण कर रही थीं और अगले दिन अरब बलों के प्रवेश को भी इन्होने कवर किया। == प्रौद्योगिकी == [[चित्र:Missouri missile BGM-109 Tomahawk.JPG|thumb|right|USS मिसौरी ने एक टॉमहॉक मिसाइल का प्रक्षेपण किया। खाड़ी युद्ध अंतिम संघर्ष था जिसमें बेटलशिप को लड़ाकू भूमिका में तैनात किया गया था। (2010 को)]] [[परिशुद्धता निर्देशित प्रक्षेपास्त्र]], जैसे संयुक्त राज्य अमेरिका की एयर फ़ोर्स गाइडेड मिसाइल AGM-130, एक ऐसी कुंजी थी जिसने पिछले युद्धों की तुलना में न्यूनतम नागरिक हताहत किये, हालाँकि इन्हें उतना अधिक बार इस्तेमाल नहीं किया गया जितनी बार पारंपरिक मिसाइलों को, या कम सटीक बम को। बग़दाद शहर में विशेष इमारतों पर बमबारी की जा सकती थी जब पत्रकार अपने होटलों में क्रूज़ मिसाइलों को उड़ते हुए देखते थे। परिशुद्धता निर्देशित प्रक्षेपास्त्र की मात्रा गठबंधन के द्वारा गिराए गए सभी बमों का लगभग 7.4% थी। अन्य बमों में [[क्लस्टर बम]] शामिल थे, जिन्हें असंख्य स्थानों और [[डेज़ी कटर्स]] पर फैलाया गया, 15,000-पाउंड का बम जो 100 गज के भीतर स्थिति हर चीज को नष्ट कर सकता था। [[ग्लोबल पोजिशनिंग सिस्टम]] महत्वपूर्ण था क्योंकि इसने रेगिस्तान में गठबंधन को आसानी से नेविगेट करने में मदद की। [[एयरबोर्न चेतावनी और नियंत्रण प्रणाली]] (AWACS) और उपग्रह संचार प्रणाली भी महत्वपूर्ण थे। इस के दो उदाहरण हैं यू. एस. नेवी [[E-2 हाकी]] और यू. एस. एयर फ़ोर्स [[E-3 सेंट्री]]. दोनों का उपयोग ऑपरेशन के क्षेत्र के [[नियंत्रण और कमांड]] में किया गया। इन प्रणालियों ने थल सेना, वायु सेना और नौसेना के बीच आवश्यक संचार उपलब्ध कराया. यह उन कई कारणों में से एक है जिसकी वजह से गठबंधन बलों का प्रभुत्व हवाई युद्ध पर बना रहा। ==== स्कड और पैट्रियट मिसाइल ==== इराक की [[स्कड]] मिसाइलों की भूमिका युद्ध में बहुत मुख्य रही। स्कड एक सामरिक [[बैलिस्टिक मिसाइल]] है जिसका विकास सोवियत संघ ने किया और इसे [[पूर्वी जर्मनी]] में [[रेड आर्मी]] [[डिविजन]] में तैनात किया गया। स्कड जो परमाणु और रासायनिक हथियारों से लैस थे, का काम था कमांड, नियंत्रण और संचार की सुविधाओं को ख़त्म कर देना और [[जर्मनी]] में पश्चिमी जर्मनी और मित्र बलों के पूर्ण गतिकरण में देरी. इसका उपयोग सीधे थल सेना के बलों को लक्ष्य बनाने के लए भी किया जा सकता था। स्कड मिसाइलें इनर्शियल निर्देशों का उपयोग करती हैं जो उतनी देर के लिए काम करता है जब तक इंजन ऑपरेट करता है। इराक ने स्कड मिसाइलों का उपयोग किया, इन्हें सऊदी अरब और इजराइल दोनों स्थानों पर छोड़ा. कुछ मिसाइलों ने व्यापक हताहत किया, जबकि अन्य के कारण कम विनाश हुआ। इन रोकेट्स पर संभावित जैविक और रासायनिक खतरे के मुद्दे सामने आये, लेकिन यदि वे मौजूद होते तो उनका उपयोग नहीं किया जाता. स्कड मिसाइलें केमिकल पेलोड की डिलीवरी के समय उतनी प्रभावी नहीं होती जितना कि माना जाता है, क्योंकि स्कड की उड़ान के दौरान उत्पन्न बहुत अधिक [[उष्मा]] अधिकांश केमिकल पेलोड में लगभग मच 5 डीनेचर होती है।{{Citation needed|date= जनवरी 2010}} रासायनिक हथियार क्रूज़ मिसाइलों या फाइटर बोम्बर्स के द्वारा डिलीवरी किये जाने के लिए अधिक बेहतर रूप से उपयुक्त होते हैं। स्कड सामरिक परमाणु हथियार की डिलीवरी के लिए सबसे उपयुक्त होती है, यह एक ऎसी भूमिका है जिसके लिए यह आज भी उतनी ही सक्षम है जितनी कि तब थी जब इसका पहली बार विकास हुआ था। अमेरिकी [[पैट्रियट मिसाइल]] का उपयोग पहली बार आक्रमण में किया गया। अमेरिकी सेना ने उस समय स्कड{{Citation needed|date= जनवरी 2010}} के खिलाफ उच्च प्रभावशीलता का दावा किया। पैट्रियट की प्रभाविता की रेंज बारे में बाद में लगाये गए अनुमान प्रारंभिक परीक्षण पर आधारित हैं जो वास्तविक जीवन के आक्रमण के परीक्षण की तुलना में आत्मविश्वास के लिए कम प्रेरणादायक हैं।{{Citation needed|date= जनवरी 2010}} [[डच रक्षा मंत्रालय]] ([[नीदरलैंड्स]] ने भी इजराइल और तुर्क में नागरिकों की सुरक्षा के लिए पैट्रियट मिसाइलें भेजीं) ने उदाहरण के लिए, इस दावे पर विवाद उठाया.<ref name="nederland2009" /> इसके अलावा, यहां पर कम से कम सोफ्टवेयर में गलती की एक घटना हुई, जिसके कारण एक पैट्रियट मिसाइल की असफलता के कारण यह आती हुई स्कड के साथ मिल गयी और मौतों का कारण बनी। <ref>{{Cite web |url=http://www.ima.umn.edu/~arnold/disasters/patriot.html |title=The Patriot Missile Failure |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160908191840/https://www.ima.umn.edu/~arnold/disasters/patriot.html |archive-date=8 सितंबर 2016 |url-status=dead }}</ref> स्कड के अंतरग्रहण पर अवर्गीकृत प्रमाण की कमी है। उंचे अनुमान स्कड के हथियारों की प्रतिशतता पर आधारित हैं, जिन्हें प्रभावी होने के लिए जाना गया {{Citation needed|date= जनवरी 2010}} और लॉन्च की गयी स्कड मिसाइलों की संख्या की तुलना में विस्फोटक थीं, लेकिन अन्य कारक जैसे चीथड़े, गायब हो गयी चीजें और प्रभाव जिनकी रिपोर्ट नहीं दी गयी।{{Citation needed|date= जनवरी 2010}} कुछ स्कड की विभिन्नताओं को उनकी मूल सहिष्णुता के बाहर इस तरीके से फिर से इंजिनियर किया गया और कहा गया{{Citation needed|date= जनवरी 2010}} कि ये बार बार असफल हुईं और उड़ान के दौरान टूट गयीं। न्यूनतम अनुमान प्रारूपिक रूप से {{Citation needed|date= जनवरी 2010}} उन अनुमानों की संख्या पर आधारित हैं जहां यह प्रमाण है कि हथियारों को कम से कम एक मिसाइल के द्वारा हिट किया गया, लेकिन जिस तरीके से अल-हुसैन (स्कड का व्युत्पन्न) मिसाइलें उड़ान में टूट गयीं {{Citation needed|date= जनवरी 2010}}, अक्सर यह बताना मुश्किल होता था कि कौन सा टुकडा हथियार है और ऐसे कुछ राडार ट्रैक्स थे, जिन्हें वास्तव में संग्रहित किया जा सकता था जिनका बाद में विश्लेषण किया जा सकता था। उनके प्रदर्शन को कई सालों के लिए नहीं जाना गया।{{Or|date= जनवरी 2010}} संक्युत राज्य अमेरिका की सेना और मिसाइल निर्माताओं ने पैट्रियट का रखरखाव किया, जिसने खाड़ी युद्ध में एक "चमत्कारिक प्रदर्शन" दिया। <ref>{{cite web |title=Conclusions |url=http://www.ceip.org/files/projects/npp/resources/georgetown/PatriotPaper.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051029074640/http://www.ceip.org/files/projects/npp/resources/georgetown/PatriotPaper.pdf |archivedate=29 अक्तूबर 2005 |format=PDF |accessdate=4 दिसम्बर 2005 |url-status=dead }}</ref> == युद्ध के लिए वैकल्पिक नाम == खुद संघर्ष का वर्णन करने के लिए निम्नलिखित नामों का उपयोग किया गया है: * ''खाड़ी युद्ध (Gulf War)'' और ''[[फारस की खाड़ी]] का युद्ध (Persian Gulf War)'' इस संघर्ष के लिए सामान्य शब्द हैं जिनका उपयोग पश्चिमी देशों में किया जाता है। इन नामों का उपयोग अधिकांश लोकप्रिय इतिहासकारों और संयुक्त राज्य अमेरिका के पत्रकारों के द्वारा किया जाता रहा है। जिस तरीके से [[अमेरिकी नागरिक युद्ध]] की [[संयुक्त सेना]] प्रथाएं सम्बंधित हैं, युद्ध का नाम इसके निकटतम जल निकाय से सम्बंधित है। इन शब्दों के साथ मुख्य समस्या यह है कि प्रमुख उपयोग अस्पष्ट है, इसे अब कम से कम तीन संघर्षों के लिए उपयोग किया जाता है: [[(देखें खाड़ी युद्ध disambiguation)]]. नामकरण की क्सिसी सहमती के बिना, कई प्रकाशनों ने इस नाम को परिष्कृत करने के प्रयास किये हैं। कुछ विभिन्नताओं में शामिल हैं: ** ''वार इन द गल्फ '' ** ''1990 खाड़ी युद्ध'' ** ''खाड़ी युद्ध (1990-1991)'' ** ''गल्फ वार सीनियर'' ** ''पहला खाड़ी युद्ध'' : इसे [[इराक के अमेरिकी आक्रमण]] से विभेदित करने के लिए ** ''दूसरा खाड़ी युद्ध'' : इसे [[ईरान-इराक युद्ध]] से विभेदित करने के लिए * ''कुवैत की मुक्ति'' (अल-तहरीर अल-कुवैत) कुवैत के द्वारा प्रयुक्त शब्द है और साथ ही [[सऊदी अरब]], [[बहरीन]], [[इजिप्ट]] और [[संयुत अरब अमीरात]] सहित गठबंधन बालों के अधिकांश अरब राष्ट्रीय सदस्यों के द्वारा भी इसी शब्द को प्रयुक्त किया जाता है। * ''कुवैत का युद्ध'' और ''दूसरा खाड़ी युद्ध'' ऐसे नाम हैं जिनका उपयोग सामान्यतया [[फ्रांस]]<ref>[[:fr:Guerre du Koweït (1990-1991)]]</ref> और [[जर्मनी]]<ref>[[:de:Golfkrieg]], [[:de:Zweiter Golfkrieg]]</ref> में किया जाता था। * ''[[मदर ऑफ़]] बेटल्स'' ('Uum al-M'aarak) इराक के द्वारा प्रयुक्त शब्द है। * कभी कभी काम में लिए जाने वाले अन्य नामों में शामिल हैं ''इराक-कुवैत संघर्ष'' और ''संयुक्त राष्ट्र-इराक संघर्ष'' . === ऑपरेशनल नाम === गठबंधन बल के अधिकांश देशों ने युद्ध की भिन्न ऑपरेशनल प्रवास्थाओं के लिए कई नामों का उपयोग किया। ये संघर्ष के लिए कभी कभी प्रयुक्त किये जाने वाले शब्द हैं, विशेष रूप से ''डेजर्ट स्टोर्म'' . * ''ऑपरेशन डेजर्ट शील्ड'' यू. एस का ऑपरेशनल नाम था, जिसे 2 अगस्त 1990 से 16 जनवरी 1991 तक सऊदी अरब के रक्षा और बलों के अमेरिकी परिचालन के लिए किया गया। * ''ऑपरेशन डेजर्ट स्टॉर्म'' [[एयरलैंड संघर्ष]] का अमेरिकी नाम है जिसका उपयोग 17 जनवरी 1991 से 11 अप्रैल 1991 के बीच किया गया। * ''[[आपरेशन दागेट]]'' संघर्ष के लिए फ़्रांसिसी नाम था। * ''[[आपरेशन फ्रिक्शन]]'' कनाडा की गतिविधियों को दिया गया नाम है। * ''Operazione Locusta'' ([[लोकस्ट]] के लिए इटालियन) इस ऑपरेशन और संघर्ष के लिए दिया गया इटालियन नाम है। * ''[[आपरेशन ग्रानबाय]]'' आपरेशन और संघर्ष के दौरान इसके सशस्त्र बलों की गतिविधियों के लिए दिया गया ब्रिटिश नाम है। * ''[[ऑपरेशन डेजर्ट फेयरवेल]]'' उन इकाइयों और उपकरणों को दिया गया जो 1991 में कुवैत की मुक्ति के बाद अमेरिका लौट आयीं, कभी कभी इसे ''ऑपरेशन डेज़र्ट काल्म'' कहा जाता है। * ''ऑपरेशन डेजर्ट सब्रे'' [[एयरलैंड]] ओफेंसिव के लए दिया गया नाम है जिसे ऑपरेशंस के कुवैती थियेटर में इराकी सेना के खिलाफ दिया गया (द "100 आर वार") 24–28 फ़रवरी 1991 से खुद ''ऑपरेशन डेज़र्ट स्टोर्म'' के एक भाग के रूप में. ''ऑपरेशन डेजर्ट स्वोर्ड'' ऑपरेशन डेजर्ट सब्रे के लिए एक प्रारंभिक नाम था। इसके अलावा, प्रत्येक ऑपरेशन की भिन्न प्रवास्थाओं में एक अद्वितीय आपरेशनल नाम हो सकता है। === अभियान === अमेरिका ने संघर्ष को तीन मुख्य अभियानों में विभाजित किया: * 2 अगस्त 1990 से 16 जनवरी 1991 तक की अवधि के लिए ''डिफेंस ऑफ़ सऊदी अरेबिया'' * 17 जनवरी 1991 से 11 अप्रैल 1991 तक की अवधि के लिए ''लिबरेशन एंड डिफेन्स ऑफ़ कुवैत'' . * 12 अप्रैल 1991 से 30 नवम्बर 1995 तक ''साउथवेस्ट एशिया सीज-फाय'' र जिसमें ''[[ऑपरेशन प्रोवाइड कम्फर्ट]]'' शामिल है। == इन्हें भी देखें. == * [[इराक युद्ध]] * [[सैन्य मामलों में दूरी]] * [[खाड़ी युद्ध के सैन्य पुरस्कार]] * [[खाड़ी युद्ध सिंड्रोम]] * [[मौत का राजमार्ग]] * [[इराक के निरस्त्रीकरण में संकट की समय रेखा 1990-1996]], [[1997-2000]], [[2001-2003]]. * [[इराक रूस संबंध]] * [[मध्य पूर्व संघर्ष]] * [[संयुक्त राज्य अमेरिका का सैन्य इतिहास]] * [[खाड़ी युद्ध के सैन्य उपकरणों की सूची]] * [[लायन ऑफ़ बेबीलोन टैंक]] * [[ऑपरेशन प्रोवाइड कम्फर्ट]] * [[आपरेशन सिमूम]] * [[SIPRI आर्म्स ट्रांस्फ़र्स डाटाबेस, इराक़ 1973-1990]] * [[खाड़ी युद्ध की समयरेखा]] * [[मध्य पूर्व में आधुनिक संघर्षों की सूची]] * [[द्वितीय विश्व युद्ध के बाद हवा से हवा के मुकाबले में होने वाला नुकसान]] == नोट्स और सन्दर्भ == {{Reflist|colwidth=30em}} <br /> https://web.archive.org/web/20101120152902/http://www.herbeash.com/gulf_war91/default.asp == ग्रंथ सूची == {{Refbegin}} * {{fr}} {{en}} [[Guy Lebègue]], (trad. Robert J. Amral), « Gulf War : Military satellites, the Lesson », in ''[[Revue aerospatiale]]'', n°79, जून 1991. * {{Cite web |last=Arbuthnot |first=Felicity |title=Allies Deliberately Poisoned Iraq Public Water Supply In Gulf War |url=http://www.commondreams.org/headlines/091700-01.htm |accessdate=4 दिसम्बर 2005 |date=17 सितंबर 2000 |publisher=Sunday Herald |location=Scotland |archive-date=5 दिसंबर 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051205094328/http://www.commondreams.org/headlines/091700-01.htm |url-status=dead }} * {{Cite news |last=Atkinson |first=Rick |author2=Devroy, Ann |title=U.S. Claims Iraqi Nuclear Reactors Hit Hard |url=http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/fogofwar/archive/post012091.htm |accessdate=4 दिसम्बर 2005 |year=12 Jan 1991 |publisher=Washington Post |date=31 जुलाई 1998 }} * {{Cite web |last= Austvik |first= Ole Gunnar |title= ''The War Over the Price of Oil'' |url= http://www.kaldor.no/energy/glob9205.htm |year= 1993 |publisher= International Journal of Global Energy Issues }} * {{Cite web |last= Bard |first= Mitchell |title= The Gulf War |url= http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/Gulf_War.html |accessdate= 25 मई 2009 |publisher= Jewish Virtual Library }} * {{Cite book |last= Barzilai |first= Gad |editor= Klieman, Aharon and Shidlo, Gil |title= The Gulf Crisis and Its Global Aftermath |url= https://archive.org/details/gulfcrisisitsglo0000unse |year= 1993 |publisher= Routledge |isbn= 0-415-08002-9 }} * {{Cite book |last=Blum |first=William |title=''Killing Hope: U.S. Military and CIA Interventions Since World War II'' |url=https://archive.org/details/killinghopeusmil00blum_0 |accessdate=4 दिसम्बर 2005 |year=1995 |publisher=Common Courage Press |isbn=1-56751-052-3 |url-access=registration }} * {{Cite web |last=Bolkom |first=Christopher |coauthor=Pike, Jonathan |title=''Attack Aircraft Proliferation: Areas for Concern'' |url=http://www.fas.org/spp/aircraft/part08.htm |accessdate=4 दिसम्बर 2005 |archive-date=11 मार्च 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311184339/http://fas.org/spp/aircraft/part08.htm |url-status=dead }} * {{Cite web |first=Miland |last=Brown. |title=First Arabian Gulf War |url=http://www.libraryreference.org/gulfwar.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070121233845/http://www.libraryreference.org/gulfwar.html |archivedate=21 जनवरी 2007 |access-date=21 सितंबर 2010 |url-status=live }} * {{Cite web |last= Forbes |first= Daniel |title= Gulf War crimes? |url= http://www.salon.com/news/feature/2000/05/15/hersh/ |accessdate= 4 दिसम्बर 2005 |date= 15 मई 2000 |publisher= Salon Magazine |archive-date= 6 अगस्त 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110806072152/http://www.salon.com/news/feature/2000/05/15/hersh |url-status= dead }} * {{Cite book |first= T. M. |last= Hawley. |title= Against the Fires of Hell: The Environmental Disaster of the Gulf War |year= 1992 |isbn= 0-15-103969-0 |publisher= Harcourt Brace Jovanovich |location= New York u.a. |url-access= registration |url= https://archive.org/details/againstfiresofhe00hawl }} * {{Cite book |last=Hiro |first=Dilip |year=1992 |title=Desert Shield to Desert Storm: The Second Gulf War |publisher=Routledge |isbn=9780415906579 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/desertshieldtode00hiro }} * {{Cite web |first=Ronald Andrew |last=Hoskinson |coauthor=Jarvis, Norman |title=Gulf War Photo Gallery |url=http://www.hoskinson.net/gulfwar/ |accessdate=4 दिसम्बर 2005 |year=1994 |archive-date=29 दिसंबर 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051229110205/http://www.hoskinson.net/gulfwar/ |url-status=dead }} * {{Cite journal |first= Gilles |last= Kepel |title= From the Gulf War to the Taliban Jihad / Jihad: The Trail of Political Islam |year=2002}} * {{Cite book |first=Jon |last=Latimer |authorlink=Jon Latimer|title=Deception in War |location=London |publisher= John Murray |year= 2001 |isbn=0-7195-5605-8}} * {{Cite news |first=Allan |last=Little |title=Iraq coming in from the cold? |url=http://news.bbc.co.uk/hi/english/world/from_our_own_correspondent/newsid_34000/34588.stm |accessdate=4 दिसम्बर 2005 |date=1 दिसम्बर 1997 |publisher=BBC }} * {{Cite web |first=Richard S |last=Lowry |title=The Gulf War Chronicles |publisher=iUniverse |year=2003 and 2008 |url=http://www.gwchronicles.com |access-date=15 मई 2021 |archive-date=15 अप्रैल 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080415211818/http://www.gwchronicles.com/ |url-status=dead }} * {{Cite web |first=John |last=MacArthur |title=Independent Policy Forum Luncheon Honoring |url=http://www.whatreallyhappened.com/RANCHO/LIE/HK/HK_IRAQ.html |accessdate=4 दिसम्बर 2005 }} * {{Cite book |last=Makiya |first=Kanan |authorlink=Kanan Makiya |title=Cruelty and silence : war, tyranny, uprising, and the Arab World |publisher=W.W. Norton |year=1993 |isbn=9780393031089 |postscript=<!--None--> |url-access=registration |url=https://archive.org/details/crueltysilencewa00maki }} * {{Cite web |first=Edwin |last=Moise |title=Bibliography: The First U.S. - Iraq War: Desert Shield and Desert Storm (1990-1991) |url=http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/EdMoise/iraqbib.html#first |accessdate=21 मार्च 2009 }} * {{Cite book |first=Alan |last=Munro |title= Arab Storm: Politics and Diplomacy Behind the Gulf War |url=https://archive.org/details/arabstormpolitic0000alan |publisher=I.B. Tauris |year=2006 |isbn=1-84511-128-1 }} * {{Cite web |author=Naval Historical Center |title=The United States Navy in Desert Shield/Desert Storm |url=http://www.history.navy.mil/wars/dstorm/ |accessdate=4 दिसम्बर 2005 |date=15 मई 1991 |archive-date=2 दिसंबर 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051202183506/http://www.history.navy.mil/wars/dstorm/ |url-status=dead }} * {{Cite book |last=Wright |first= Steven |title=The United States and Arabian Gulf Security: The Foundations of the War on Terror |publisher= Ithaca Press |year=2007 |isbn=978-0863723216}} * {{Cite web |first=Larry A |last=Niksch |coauthor=Sutter, Robert G |title=Japan's Response to the Arabian Gulf Crisis: Implications for U.S.-Japan Relations |url=http://digital.library.unt.edu/govdocs/crs/permalink/meta-crs-8 |accessdate=4 दिसम्बर 2005 |date=23 मई 1991 |publisher=Congressional Research Service, Library of Congress }} * {{Cite book |first=Paul William |last=Roberts |authorlink=Paul William Roberts |title=The demonic comedy : some detours in the Baghdad of Saddam Hussein |isbn=9780374138233 |year=1998 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |location=New York |url-access=registration |url=https://archive.org/details/demoniccomedysom00robe }} * {{Cite book |first1=Micah |last1=Sifry |last2=Cerf |first2=Christopher |authorlink2=Christopher Cerf |title=The Gulf War Reader |year=1991 |isbn=0-8129-1947-5 |publisher=Random House |location=New York, NY |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gulfwarreaderhis00mica }} * {{Cite book |first=Jean Edward |last=Smith |authorlink=Jean Edward Smith |title=George Bush's War |location=New York |publisher=Henry Holt |year=1992 |isbn=9780805013887 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/georgebushswar00smit }} * {{Cite web |first=Peter |last=Turnley |title=The Unseen Gulf War (photo essay) |url=http://www.digitaljournalist.org/issue0212/pt_intro.html |accessdate=4 दिसम्बर 2005 |year=December 2002 |archive-date=10 दिसंबर 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051210141023/http://www.digitaljournalist.org/issue0212/pt_intro.html |url-status=dead }} * {{Cite web |first1=Paul |last1=Walker |first2=Eric |last2=Stambler |title=...and the dirty little weapons |url=http://www.bullatomsci.org/issues/1991/may91/may91walker.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070203181115/http://www.thebulletin.org/error404.html |archivedate=3 फ़रवरी 2007 |accessdate=30 जून 2010 |year=1991 |work=Bulletin of the Atomic Scientists Vol 47, Number 4 |url-status=dead }} * {{Cite web |first=Andre Gunder |last=Frank |title=Third World War in the Gulf: A New World Order |url=http://rrojasdatabank.info/agfrank/gulf_war.html |accessdate=4 दिसम्बर 2005 |date=20 मई 1991 work=Political Economy Notebooks for Study and Research, no. 14, pp. 5-34 }} * {{Cite web |author=PBS Frontline |title=The Gulf War: an in-depth examination of the 1990-1991 Arabian Gulf crisis |url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/script_b.html |accessdate=4 दिसम्बर 2005 }} * {{Cite web |title=Report to Congress on the Conduct of the Arabian Gulf War, Chapter 6 |url=http://es.rice.edu/projects/Poli378/Gulf/gwtxt_ch6.html |accessdate=4 दिसम्बर 2005 |archive-date=2 फ़रवरी 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070202221842/http://es.rice.edu/projects/Poli378/Gulf/gwtxt_ch6.html |url-status=dead }} {{Refend}} === फारस की खाड़ी के युद्ध के बारे में फिल्में === * ''[[एयरलिफ्ट]] '' * ''[[डॉन ऑफ़ द वर्ल्ड]]'' * ''[[ब्रावो टू जीरो]]'' * ''[[कॉरेज अंडर फायर]]'' * ''[[द फाईनेस्ट आर]]'' * ''[[जारहेड]]'' * ''[[लेसन्स ऑफ़ डार्कनेस]]'' * ''[[लाइव फ्रॉम बग़दाद]]'' * ''[[हीरोज़ ऑफ़ डेजर्ट स्टॉर्म]]'' * ''[[टावलहेड]]'' * ''[[थ्री किंग्स]]'' * ''[[द चूरियन केंडीडेट (2004 फ़िल्म)]]'' * फिल्म के लिए एक बैक ड्रॉप के रूप में प्रयुक्त, ''[[द बिग लेबोवस्की]]'' . इस पर अक्सर चर्चा की जाती है। * फिल्म ''[[द पब्लिशर (2004 फिल्म)]]'' के लिए [[रेटकोंन्ड]] बैक स्टोरी में प्रयुक्त === खाड़ी युद्ध के बारे में उपन्यास === * ''ब्रेविंग द फियर-द ट्रू स्टोरी ऑफ़ राउडी यू एस मरीन्स इन द गल्फ वार (डगलस फोस्टर के के द्वारा) '' * ''ग्लास (प्ले द इलेक्ट्रॉन्स बैक टू सेंड) '' * ''[[द फिस्ट ऑफ़ गोड]] (फ्रीडरिक फोरसिथ के द्वारा) '' * ''टू डाई इन बेबीलोन'' निक लिविन्गस्टन के द्वारा * ''[[होग्स]]'' [[डाइम नोवल]] सीरीज जेम्स फेरो के द्वारा * ''बर्निंग डेज़र्ट ज़हीदा जैदी '' * ''ब्रावो टू जीरो- द ट्रू स्टोरी इफ एन SAS पेट्रोल बिहाइंड एनिमी लाइंस इन इराक़ (एंडी मेकनाब के द्वारा) '' === खाड़ी युद्ध से संबंधित वीडियो गेम === * ''[[ऑपरेशन डेजर्ट स्टोर्म]]'' (1991) * ''[[सुपर बेटलटैंक]]'' (1992) * ''[[Gulf War: Operation Desert Hammer]]'' (1999) * ''[[Conflict: Desert Storm]]'' (2002) * ''[[Conflict: Desert Storm 2]]'' (2003) * ''[[पैट्रियट]]'' (1993) * ''[[डेज़र्ट कोम्बेट]] [[बेटल फील्ड 1942]] मोड (2002?) '' * ''[[साइलेंट थंडर (कंप्यूटर गेम)]]'' (1998?) * ''[[Desert Strike: Return to the Gulf]]'' (1992) * ''[[Tom Clancy's Splinter Cell: Conviction]]'' (2010), [[सेम फिशर]] के फ्लैशबैक के दौरान नेवी सील के रूप में प्रयुक्त किया गया। == बाहरी कड़ियाँ == {{Commons category|Gulf War (1990-1991)}} * [https://web.archive.org/web/20180401101531/http://www.warchat.org/ Gulf War Guide - Iraq, U.S., UK Operation Desert storm] खाड़ी युद्ध पर विशेष फीचर्स के साथ युद्ध की साईट. * [https://web.archive.org/web/20100627161242/http://arabic-radio-tv.com/saddam.htm Saddam Hussein & the invasion of Kuwait.] * [https://web.archive.org/web/20080225062836/http://archives.cbc.ca/IDD-1-71-593/conflict_war/gulf_war/ CBC Digital Archives - The 1991 Gulf War] * [https://web.archive.org/web/20100510192119/http://www.aiipowmia.com/pgw/pgwpwmia.html List of Desert Storm POWs] * [https://web.archive.org/web/20101231231437/http://www.history.army.mil/reference/Finding%20Aids/DSMI.htm Master Index of Desert Storm Oral History Interviews] [[यूनाईटेड स्टेट्स आर्मी सेंटर ऑफ़ मिलिट्री हिस्ट्री]] के द्वारा * [https://web.archive.org/web/20071212214924/http://www.history.army.mil/reference/gulfbib.htm Bibliography of the Desert Shield and Desert Storm] [[यूनाईटेड स्टेट्स आर्मी सेंटर ऑफ़ मिलिट्री हिस्ट्री]] के द्वारा संकलित * [https://web.archive.org/web/20091006101559/http://www.johnpilger.com/page.asp?partid=310 In the Gulf war, every last nail was accounted for, but the Iraqi dead went untallied. ][https://web.archive.org/web/20091006101559/http://www.johnpilger.com/page.asp?partid=310 At last their story is being told] ITV - जॉन पिल्गेर *[https://www.nirdeshbharat.com/usa-vs-iran-conflict-hindi-war-news-2020/ क्या है अमेरिका (USA VS IRAN) और ईरान के बीच संघर्ष?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210515174419/https://nirdeshbharat.com/usa-vs-iran-conflict-hindi-war-news-2020/ |date=15 मई 2021 }} <br /> {{Iraq topics}} {{American conflicts}} {{Arab-Israeli Conflict}} {{संयुक्त राज्य अमेरिका के विषय}} [[श्रेणी:खाड़ी युद्ध]] [[श्रेणी:1991 में संघर्ष]] [[श्रेणी:मिलिट्री हिस्ट्री ऑफ़ यूनाईटेड स्टेट्स 1900-1999]] [[श्रेणी:विशेष बलों से युक्त ऑपरेशन्स]] [[श्रेणी:वे युद्ध जिनमें ऑस्ट्रेलिया शामिल है।]] [[श्रेणी:वे युद्ध जिनमें संयुक्त राज्य अमेरिका शामिल हैं।]] [[श्रेणी:वे युद्ध जिनमें यूनाइटेड किंगडम शामिल है।]] [[श्रेणी:वे युद्ध जिनमें इराक़ शामिल है।]] [[श्रेणी:वे युद्ध जिनमें सऊदी अरब शामिल है।]] [[श्रेणी:वे युद्ध जिनमें इजराइल शामिल है।]] [[श्रेणी:सऊदी अरब में 20 वीं सदी]] [[श्रेणी:20 वीं सदी में संयुक्त राज्य अमेरिका के मरीन कोर]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] [[श्रेणी:एशिया के युद्ध]] [[श्रेणी:अमेरिका के युद्ध]] pw2hwbbrzks7wjvyv3kp0r31na6m3em साँचा:Ur 10 217619 6555840 1515534 2026-05-24T08:58:41Z The Sorter 845290 सामग्री को "{{शीह|अप्रचलित साँचा}}" में बदला 6555840 wikitext text/x-wiki {{शीह|अप्रचलित साँचा}} 0wo273urjtaohkgk0van5wldchvac7l वाकाटक 0 218371 6555808 6470007 2026-05-24T07:56:34Z ~2026-30872-60 926520 /* */ सुधार 6555808 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अप्रैल 2022}} [[चित्र:Nagardhan Fort.jpg|right|thumb|300px|नन्दिवर्धन दुर्ग के भग्नावशेष]] '''वाकाटक राजवंश''' प्राचीन भारत का एक राजवंश था, जिसकी उत्पत्ति मध्य 3वीं शताब्दी ईस्वी में दक्कन क्षेत्र में हुई थी। इनके राज्य का विस्तार उत्तर में मालवा और गुजरात के दक्षिणी किनारों से लेकर दक्षिण में तुंगभद्रा नदी तक, तथा पश्चिम में अरब सागर से लेकर पूर्व में छत्तीसगढ़ के सीमांत क्षेत्रों तक माना जाता है। ये दक्कन में सातवाहनों के सबसे महत्वपूर्ण उत्तराधिकारी थे और उत्तर भारत में गुप्तों के समकालीन थे। सम्भवतः [[विन्ध्य पर्वत|विंध्य पर्वतीय]] भाग पर शासन करने के कारण प्रथम राजा 'विंध्यशक्ति' की पदवी से विभूषित किया गया। इस नरेश का प्रामाणिक इतिवृत्त उपस्थित करना कठिन है, क्योंकि विंध्यशक्ति का कोई [[अभिलेख]] या [[सिक्का]] अभी तक उपलब्ध नहीं हो सका। तीसरी सदी के मध्य में [[सातवाहन|सातवाहन राज्य]] की अवनति हो जाने से विंध्यशक्ति को अवसर मिल गया तो भी उसका यश स्थायी न रह सका। उसके पुत्र '''प्रथम प्रवरसेन''' ने वंश की प्रतिष्ठा को अमर बना दिया। अभिलेखों के अध्ययन से पता चलता है कि प्रथम [[प्रवरसेन]] ने दक्षिण में राज्य विस्तार के उपलक्ष ? प्रवरसेन के समकालीन शक्तिशाली नरेश के अभाव में वाकाटक राज्य आंध्रप्रदेश तथा मध्य भारत में विस्तृत हो गया। [[बघेलखंड]] के अधीनस्थ शासक व्याघ्रराज का उल्लेख समुद्रगुप्त के स्तंभलेख में भी आया है। संभवत: प्रवरसेन ने चौथी सदी के प्रथम चरण में पूर्वदक्षिण भारत, [[मालवा]], [[गुजरात]], [[काठियावाड़]] पर अधिकार कर लिया था परंतु इसकी पुष्टि के लिए सबल प्रमाण नहीं मिलते। यह तो निश्चित है कि प्रवरसेन का प्रभाव दक्षिण में तक फैल गया था। परंतु कितने भाग पर वह सीधा शासन करता रहा, यह स्पष्ट नहीं है। यह कहना सर्वथा उचित होगा कि वाकाटक राज्य को साम्राज्य के रूप में परिणत करना उसी का कार्य था। प्रथम प्रवरसेन ने वैदिक यज्ञों से इसकी पुष्टि की है। चौथी सदी के मध्य में उसका पौत्र प्रथम रुद्रसेन राज्य का उत्तराधिकारी हुआ, क्योंकि प्रवरसेन का ज्येष्ठ पुत्र गोतमीपुत्र पहले ही मर चुका था। [[चित्र:MansarExcavation5.JPG|right|thumb|300px|[[मानसर]] में प्रवरसेन द्वितीय द्वारा निर्मित प्रवरेश्वर शिव मन्दिर के भग्नावशेष]] वाकाटक वंश के तीसरे शासक महाराज '''रुद्रसेन प्रथम''' का इतिहास अत्यन्त विवादास्पद माना जाता है। प्रारम्भ में वह आपत्तियों तथा निर्बलता के कारण अपनी स्थिति को सबल न बना सका। कुछ विद्वान्‌ यह मानते हैं कि उसके पितृव्य साम्राज्य को विभाजित कर शासन करना चाहते थे, किन्तु पितृव्य सर्वसेन के अतिरिक्त किसी का वृत्तांत प्राप्य नहीं है। वाकाटक राज्य के दक्षिण-पश्चिम भाग में सर्वसेन ने अपना प्रभुत्व स्थापित कर लिया था जहाँ ([[बरार]] तथा [[आंध्र प्रदेश]] का उत्तरी-पश्चिमी भूभाग) उसके वंशज पाँचवी सदी तक राज्य करते रहे। इस प्रसंग में यह मान लेना सही होगा कि उसके नाना भारशिव महाराज भवनाग ने रुद्रसेन प्रथम की विषम परिस्थिति में सहायता की, जिसके फलस्वरूप रुद्रसेन अपनी सत्ता को दृढ़ कर सका। (चंपक ताम्रपत्र का. इ., इ. भा. ३, पृ. २२६) इस वाकाटक राजा के विनाश के संबंध में कुछ लोगों की असत्य धारण बनी हुई है कि [[गुप्तवंश]] के उत्थान से रुद्रसेन प्रथम नष्ट हो गया। गुप्त सम्राट् [[समुद्रगुप्त]] ने कौशांबी के युद्ध में वाकाटक नरेश रुद्रसेन प्रथम को मार डाला (अ. भ. ओ. रि. इ., भा. ४, पृ. ३०-४०), अथवा उत्तरी भारत की दिग्विजय में उसे श्रीहत कर दिया। इस कथन की प्रामाणिकता समुद्रगुप्त की [[प्रयाग]]प्रशस्ति में उल्लिखित पराजित नरेश रुद्रदेव से सिद्ध करते हैं। प्रशस्ति के विश्लेषण से यह समीकरण कदापि युक्तियुक्त नहीं है कि रुद्रदेव तथा वाकाटक महाराज प्रथम रुद्रसेन एक ही व्यक्ति थे। वाकाटकनरेश से समुद्रगुप्त का कहीं सामना न हो सका। अतएव पराजित या श्रीहत होने का प्रश्न ही नहीं उठता। इसके विपरीत यह कहना उचित होगा कि गुप्त सम्राट् ने वाकाटक वंश से मैत्री कर ली। वाकाटक अभिलेखों के आधार पर यह विचार व्यक्त करना सत्य है कि इस वंश की श्री कई पीढ़ियों तक अक्षुण्ण बनी रही। कोष, सेना तथा प्रतिष्ठा की अभिवृद्धि पिछले सौ वर्षों से होती रही (मानकोष दण्ड साधनसंतान पुत्र पौत्रिण : ए. इ., भा. ३, पृ. २६१) इसके पुत्र पृथ्वीषेण प्रथम ने कुंतल पर विजय कर दक्षिण भारत में वाकाटक वंश को शक्तिशाली बनाया। उसके महत्वपूर्ण स्थान के कारण ही गुप्त सम्राट् द्वितीय चंद्रगुप्त को (ई. स. ३८० के समीप) अपनी पुत्री प्रभावती का विवाह युवराज रुद्रसेन से करना पड़ा था। इस वैवाहिक संबंध के कारण गुप्त प्रभाव दक्षिण भारत में अत्यधिक हो गया। फलतः द्वितीय रुद्रसेन ने सिंहासनारूढ़ होने पर अपने श्वसुर का कठियावाड़ विजय के अभियान में साथ दिया था। द्वितीय रुद्रसेन की अकाल मृत्यु के कारण उसकी पत्नी '''[[प्रभावतीगुप्त|प्रभावती]]''' अल्पवयस्क पुत्रों की संरक्षिका के रूप में शासन करने लगी। वाकाटक शासन का शुभचिन्तक बनकर [[द्वितीय चंद्रगुप्त]] ने सक्रिय सहयोग भी दिया। [[पाटलिपुत्र]] से सहकारी कर्मचारी नियुक्त किए गए। यही कारण था कि प्रभावती गुप्ता के [[पूना]]ताम्रपत्र में गुप्तवंशावली ही उल्लिखित हुई है। कालान्तर में युवराज दामोदरसेन द्वितीय 'प्रवरसेन' के नाम से सिंहासन पर बैठा। उसने 460 ई. से 480 ई. तक शासन किया। [[प्रवरपुर]] की स्थापना दामोदर सेन द्वारा की गई थी। '[[सेतुबन्ध]]' नामक ग्रंथ की रचना दामोदर सेन ने की थी, इसे 'रावणवहो' भी कहा जाता है। वह [बौद्ध,शैव] का अनुयायी था। उसने उसने प्रवरपुर को अपनी राजधानी बनाया तथा सौहार्द सम्बन्धों को दृष्टिगत रखते हुए कुतलों से वैवाहिक सम्बन्ध स्थापित किये। प्रवरसेन द्वितीय के बाद नरेन्द्र सेन ने 440 ई. से 460 ई. तक शासन किया। पृथ्वीसेन द्वितीय वाकाटक वंश की मुख्य शाखा का अन्तिम शासक हुआ। उसे 'वाकाटक वंश के खोये हुए भाग्य का निर्माता' कहा जाता है। पृथ्वीसेन द्वितीय ने अपनी राजधानी पद्मपुर में बनायी। इस वंश के लेख यह बतलाते हैं कि द्वितीय प्रवरसेन से द्वितीय पृथ्वीषेण तक किसी प्रकार का रण अभियान न हो सका। वाकाटकों की वत्सगुल्मा (या अमुख्य) शाखा का संस्थापक सर्वसेन था जो प्रवरसेन प्रथम का पुत्र था। सर्वसेन ने [[वत्सगुल्मा]] को अपनी राजधानी बनाकर "धर्ममहाराज" की उपाधि धारण की थी। सर्वसेन को [[प्राकृत]] ग्रंथ '[[हरिविजय]]' एवं '[[गाथासप्तशती]]' के कुछ अंशों का लेखक माना जाता है। सर्वसेन के उत्तराधिकारी विंध्यसेन द्वितीय ने "विंध्यशक्ति" एवं "धर्ममहाराज" की उपाधि धारण की थी। पाँचवी सदी के अन्त में राजसत्ता वेणीमशाखा (सर्वसेन के वंशज) के शासक हरिषेण के हाथ में गई, जिसे अजन्ता लेख में कुन्तल, अवन्ति, लाट, कोशल, कलिंग तथा आंध्र देशों का विजेता कहा गया है (इंडियन कल्चर, भाग ७, पृष्ठ ३७२)। हरिषेण के शासनकाल में वाकाटक साम्राज्य अपने चरमोत्कर्ष पर था किन्तु उसके उत्तराधिकारियों की निर्बलता के कारण कलचुरि वंश ने वाकाटक वंश का अन्त कर दिया। [[चित्र:Ajanta (63).jpg|right|thumb|300px|अजन्ता गुफाओं में शैल को काटकर निर्मित बौद्ध बिहार एवं [[चैत्य]] वाकाटक साम्राज्य के वत्सगुल्म शाखा के राजाओं के संरक्षण में बने थे।]] [[अभिलेख|अभिलेखों]] के अध्ययन से ज्ञात होता है कि दक्षिण भारत में वाकाटक राज्य वैभवशाली, सबल तथा गौरवपूर्ण रहा है। सांस्कृतिक उत्थान में भी इस वंश ने हाथ बटाया था। [[प्राकृत]] काव्यों में "सेतुबन्ध" तथा "हरिविजय काव्य" क्रमशः प्रवरसेन द्वितीय और सर्वसेन की रचना माने जाते हैं। सेतुबन्ध को 'रावणवहो' भी कहा जाता है। वैसे प्राकृत काव्य तथा [[सुभाषित]] को "वैदर्भी शैली" का नाम दिया गया है। वाकाटकनरेश [बौद्ध] के अनुयायी थे, इसीलिए अनेक विवरण लेखों में मिलता है। कला के क्षेत्र में भी इसका कार्य प्रशंसनीय रहा है। अजंता की चित्रकला को वाकाटक काल में अधिक प्रोत्साहन मिला, जो संसार में अद्वितीय [[भित्तिचित्र]] माना गया है। [[नाचना]] का मंदिर भी इसी युग में निर्मित हुआ और उसी [[वास्तुकला]] का अनुकरण कर [[उदयगिरि]], [[देवगढ़]] एवं [[अजंता]] में गुहानिर्माण हुआ था। समस्त विषयों के अनुशीलन से पता चलता है कि वाकाटक नरेशों ने राज्य की अपेक्षा सांस्कृतिक उत्थान में विशेष अनुराग प्रदर्शित किया। यही इस वंश की विशेषता है। वाकाटक वंश के अधिकांश शासक शैव धर्म के अनुयायी थे किन्तु रुद्रसेन द्वितीय का अनुयायी था। ==शासकों की सूची== * विंध्यशक्ति (250–270 ई.), प्रथम शासक * प्रवरसेन प्रथम (270–330 ई.) === प्रवरपुर–नन्दिवर्धन शाखा === * रुद्रसेन प्रथम (330–355 ई.) * पृथ्वीसेन प्रथम (355–380 ई.) * रुद्रसेन द्वितीय (380–385 ई.) * दिवाकरसेना (385–400 ई.) * प्रभावतीगुप्त (महिला), राज-प्रतिनिधि (385–405 ई.) * दामोदरसेन (प्रवरसेन द्वितीय) (400–440 ई.) * नरेंद्रसेन (440–460 ई.) * पृथ्वीसेन द्वितीय (460–480 ई.) === वत्सगुल्म शाखा === * सर्वसेन (330–355) * विंध्यसेन (विंध्यशक्ति द्वितीय) (355–442) * प्रवरसेन द्वितीय (400–415) *Sarvsena 2 (415–450) * देवसेन (450–475) * हरिसेन (475–500), अंतिम शा ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://web.archive.org/web/20161002094542/http://www.vivacepanorama.com/vakataka-empire-and-rulers/ वाकाटक साम्राज्य एवं शासक] [[श्रेणी:प्राचीन भारत]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] shf6cra44e68lup5iashhenayucphec 6555810 6555808 2026-05-24T08:04:19Z ~2026-30872-60 926520 /* */ सुधार 6555810 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अप्रैल 2022}} [[चित्र:Nagardhan Fort.jpg|right|thumb|300px|नन्दिवर्धन दुर्ग के भग्नावशेष]] '''वाकाटक राजवंश''' प्राचीन भारत का एक राजवंश था, जिसकी उत्पत्ति मध्य 3वीं शताब्दी ईस्वी में दक्कन क्षेत्र में हुई थी। इनके राज्य का विस्तार उत्तर में मालवा और गुजरात के दक्षिणी किनारों से लेकर दक्षिण में तुंगभद्रा नदी तक, तथा पश्चिम में अरब सागर से लेकर पूर्व में छत्तीसगढ़ के सीमांत क्षेत्रों तक माना जाता है। ये दक्कन में सातवाहनों के सबसे महत्वपूर्ण उत्तराधिकारी थे और उत्तर भारत में गुप्तों के समकालीन थे। == प्रारंभिक इतिहास == वंश के संस्थापक विंध्यशक्ति शासनकाल लगभग 250–270 ई.) थे। इनके बारे में बहुत कम जानकारी उपलब्ध है। अजंता की गुफा XVI के अभिलेख में इन्हें वाकाटक परिवार का ध्वजवाहक तथा द्विज कहा गया है। कहा जाता है कि उन्होंने कई युद्धों में विजय प्राप्त कर अपनी शक्ति बढ़ाई, किंतु उन्हें किसी औपचारिक राजकीय उपाधि के साथ नहीं जाना जाता। विंध्यशक्ति के बाद उनके पुत्र प्रवरसेन प्रथम ने राज्य का विस्तार किया और वाकाटक राज्य को एक शक्तिशाली सत्ता बनाया। ===साम्राज्य का विभाजन=== प्रवरसेन प्रथम के बाद वाकाटक राजवंश के चार शाखाओं में विभाजित होने की संभावना मानी जाती है, जिनमें से दो प्रमुख शाखाएँ ज्ञात हैं— प्रवरपुर–नंदिवर्धन शाखा वत्सगुल्म शाखा दो अन्य शाखाओं के बारे में स्पष्ट जानकारी उपलब्ध नहीं है। === गुप्त संबंध और राजनीतिक स्थिति=== गुप्त सम्राट चंद्रगुप्त द्वितीय ने अपनी पुत्री का विवाह वाकाटक राजपरिवार में किया था। इस वैवाहिक संबंध के कारण गुप्तों और वाकाटकों के बीच राजनीतिक सहयोग स्थापित हुआ। इस सहयोग से गुप्तों ने पश्चिमी भारत में शक क्षत्रपों से गुजरात क्षेत्र पर अधिकार प्राप्त किया। वाकाटक शक्ति के पतन के बाद दक्कन क्षेत्र में बादामी के चालुक्य शक्तिशाली हो गए। === कला और संस्कृति में योगदान=== वाकाटक राजवंश कला, स्थापत्य और साहित्य के संरक्षक के रूप में प्रसिद्ध था। इनके शासनकाल में अनेक सार्वजनिक निर्माण कार्य हुए। विशेष रूप से अजंता की गुफाएँ विश्व धरोहर स्थल) वत्सगुल्म शाखा के राजा हरिषेण के संरक्षण में निर्मित मानी जाती हैं। ये गुफाएँ बौद्ध कला और चित्रकला का उत्कृष्ट उदाहरण हैं। === प्रमुख शासक=== विंध्यशक्ति (250–270 ई.) राजवंश के संस्थापक। इनके बारे में बहुत सीमित जानकारी उपलब्ध है। कुछ स्रोतों में इन्हें विदिशा क्षेत्र से संबंधित बताया गया है, लेकिन यह मत विवादित है। प्रवरसेन प्रथम (270–330 ई.) वाकाटक शक्ति के वास्तविक विस्तारकर्ता। उन्होंने स्वयं को “सम्राट” कहा और कई वैदिक यज्ञों का आयोजन किया। उनका राज्य उत्तर में नर्मदा तक और दक्षिण में दक्कन के बड़े हिस्से तक फैला हुआ माना जाता है। शाखाएँ प्रवरपुर–नंदिवर्धन शाखा यह शाखा नागपुर क्षेत्र के आसपास (नंदिवर्धन, मानसर आदि) से शासन करती थी और गुप्तों से वैवाहिक संबंध बनाए रखे। प्रमुख शासक: रुद्रसेन प्रथम पृथ्वीसेन प्रथम रुद्रसेन द्वितीय प्रवरसेन द्वितीय रुद्रसेन द्वितीय का विवाह गुप्त सम्राट चंद्रगुप्त द्वितीय की पुत्री प्रभावतीगुप्त से हुआ था। उनके बाद प्रभावतीगुप्त ने कुछ समय तक शासन का संचालन किया। वत्सगुल्म शाखा इस शाखा की स्थापना प्रवरसेन प्रथम के पुत्र सर्वसेन ने की थी। उनकी राजधानी वत्सगुल्म (आधुनिक वाशिम, महाराष्ट्र) थी। प्रमुख शासक: सर्वसेन विंध्यसेन (विंध्यशक्ति द्वितीय) प्रवरसेन द्वितीय देवसेन हरिषेण हरिषेण के शासनकाल में वाकाटक राज्य अपने सांस्कृतिक चरम पर पहुँचा। पतन हरिषेण के बाद वाकाटक राज्य कमजोर पड़ गया और अंततः उनके उत्तराधिकारियों के समय में इसका पतन हो गया। बाद में दक्कन क्षेत्र में कदंब, चालुक्य और अन्य क्षेत्रीय शक्तियाँ उभरकर सामने आईं। विरासत वाकाटक राजवंश की सबसे महत्वपूर्ण विरासत अजंता की गुफाएँ, बौद्ध कला, और दक्कन क्षेत्र में प्रारंभिक मध्यकालीन राजनीतिक संरचना का विकास है। ==शासकों की सूची== * विंध्यशक्ति (250–270 ई.), प्रथम शासक * प्रवरसेन प्रथम (270–330 ई.) === प्रवरपुर–नन्दिवर्धन शाखा === * रुद्रसेन प्रथम (330–355 ई.) * पृथ्वीसेन प्रथम (355–380 ई.) * रुद्रसेन द्वितीय (380–385 ई.) * दिवाकरसेना (385–400 ई.) * प्रभावतीगुप्त (महिला), राज-प्रतिनिधि (385–405 ई.) * दामोदरसेन (प्रवरसेन द्वितीय) (400–440 ई.) * नरेंद्रसेन (440–460 ई.) * पृथ्वीसेन द्वितीय (460–480 ई.) === वत्सगुल्म शाखा === * सर्वसेन (330–355) * विंध्यसेन (विंध्यशक्ति द्वितीय) (355–442) * प्रवरसेन द्वितीय (400–415) *Sarvsena 2 (415–450) * देवसेन (450–475) * हरिसेन (475–500), अंतिम शा ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://web.archive.org/web/20161002094542/http://www.vivacepanorama.com/vakataka-empire-and-rulers/ वाकाटक साम्राज्य एवं शासक] [[श्रेणी:प्राचीन भारत]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] pmqkdx58j3ljaqyjkrvvdvdkjjey1ls 6555811 6555810 2026-05-24T08:08:35Z ~2026-30872-60 926520 /* प्रमुख शासक */ 6555811 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अप्रैल 2022}} [[चित्र:Nagardhan Fort.jpg|right|thumb|300px|नन्दिवर्धन दुर्ग के भग्नावशेष]] '''वाकाटक राजवंश''' प्राचीन भारत का एक राजवंश था, जिसकी उत्पत्ति मध्य 3वीं शताब्दी ईस्वी में दक्कन क्षेत्र में हुई थी। इनके राज्य का विस्तार उत्तर में मालवा और गुजरात के दक्षिणी किनारों से लेकर दक्षिण में तुंगभद्रा नदी तक, तथा पश्चिम में अरब सागर से लेकर पूर्व में छत्तीसगढ़ के सीमांत क्षेत्रों तक माना जाता है। ये दक्कन में सातवाहनों के सबसे महत्वपूर्ण उत्तराधिकारी थे और उत्तर भारत में गुप्तों के समकालीन थे। == प्रारंभिक इतिहास == वंश के संस्थापक विंध्यशक्ति शासनकाल लगभग 250–270 ई.) थे। इनके बारे में बहुत कम जानकारी उपलब्ध है। अजंता की गुफा XVI के अभिलेख में इन्हें वाकाटक परिवार का ध्वजवाहक तथा द्विज कहा गया है। कहा जाता है कि उन्होंने कई युद्धों में विजय प्राप्त कर अपनी शक्ति बढ़ाई, किंतु उन्हें किसी औपचारिक राजकीय उपाधि के साथ नहीं जाना जाता। विंध्यशक्ति के बाद उनके पुत्र प्रवरसेन प्रथम ने राज्य का विस्तार किया और वाकाटक राज्य को एक शक्तिशाली सत्ता बनाया। ===साम्राज्य का विभाजन=== प्रवरसेन प्रथम के बाद वाकाटक राजवंश के चार शाखाओं में विभाजित होने की संभावना मानी जाती है, जिनमें से दो प्रमुख शाखाएँ ज्ञात हैं— प्रवरपुर–नंदिवर्धन शाखा वत्सगुल्म शाखा दो अन्य शाखाओं के बारे में स्पष्ट जानकारी उपलब्ध नहीं है। === गुप्त संबंध और राजनीतिक स्थिति=== गुप्त सम्राट चंद्रगुप्त द्वितीय ने अपनी पुत्री का विवाह वाकाटक राजपरिवार में किया था। इस वैवाहिक संबंध के कारण गुप्तों और वाकाटकों के बीच राजनीतिक सहयोग स्थापित हुआ। इस सहयोग से गुप्तों ने पश्चिमी भारत में शक क्षत्रपों से गुजरात क्षेत्र पर अधिकार प्राप्त किया। वाकाटक शक्ति के पतन के बाद दक्कन क्षेत्र में बादामी के चालुक्य शक्तिशाली हो गए। === कला और संस्कृति में योगदान=== वाकाटक राजवंश कला, स्थापत्य और साहित्य के संरक्षक के रूप में प्रसिद्ध था। इनके शासनकाल में अनेक सार्वजनिक निर्माण कार्य हुए। विशेष रूप से अजंता की गुफाएँ विश्व धरोहर स्थल) वत्सगुल्म शाखा के राजा हरिषेण के संरक्षण में निर्मित मानी जाती हैं। ये गुफाएँ बौद्ध कला और चित्रकला का उत्कृष्ट उदाहरण हैं। === प्रमुख शासक=== विंध्यशक्ति (250–270 ई.) राजवंश के संस्थापक। इनके बारे में बहुत सीमित जानकारी उपलब्ध है। कुछ स्रोतों में इन्हें विदिशा क्षेत्र से संबंधित बताया गया है, लेकिन यह मत विवादित है। प्रवरसेन प्रथम (270–330 ई.) वाकाटक शक्ति के वास्तविक विस्तारकर्ता। उन्होंने स्वयं को “सम्राट” कहा और कई वैदिक यज्ञों का आयोजन किया। उनका राज्य उत्तर में नर्मदा तक और दक्षिण में दक्कन के बड़े हिस्से तक फैला हुआ माना जाता है। शाखाएँ प्रवरपुर–नंदिवर्धन शाखा यह शाखा नागपुर क्षेत्र के आसपास (नंदिवर्धन, मानसर आदि) से शासन करती थी और गुप्तों से वैवाहिक संबंध बनाए रखे। प्रमुख शासक: रुद्रसेन प्रथम पृथ्वीसेन प्रथम रुद्रसेन द्वितीय प्रवरसेन द्वितीय रुद्रसेन द्वितीय का विवाह गुप्त सम्राट चंद्रगुप्त द्वितीय की पुत्री प्रभावतीगुप्त से हुआ था। उनके बाद प्रभावतीगुप्त ने कुछ समय तक शासन का संचालन किया। वत्सगुल्म शाखा इस शाखा की स्थापना प्रवरसेन प्रथम के पुत्र सर्वसेन ने की थी। उनकी राजधानी वत्सगुल्म (आधुनिक वाशिम, महाराष्ट्र) थी। प्रमुख शासक: सर्वसेन विंध्यसेन (विंध्यशक्ति द्वितीय) प्रवरसेन द्वितीय देवसेन हरिषेण हरिषेण के शासनकाल में वाकाटक राज्य अपने सांस्कृतिक चरम पर पहुँचा। === पतन === हरिषेण के बाद वाकाटक राज्य कमजोर पड़ गया और अंततः उनके उत्तराधिकारियों के समय में इसका पतन हो गया। बाद में दक्कन क्षेत्र में कदंब, चालुक्य और अन्य क्षेत्रीय शक्तियाँ उभरकर सामने आईं। === विरासत=== वाकाटक राजवंश की सबसे महत्वपूर्ण विरासत अजंता की गुफाएँ, बौद्ध कला, और दक्कन क्षेत्र में प्रारंभिक मध्यकालीन राजनीतिक संरचना का विकास है। ==शासकों की सूची== * विंध्यशक्ति (250–270 ई.), प्रथम शासक * प्रवरसेन प्रथम (270–330 ई.) === प्रवरपुर–नन्दिवर्धन शाखा === * रुद्रसेन प्रथम (330–355 ई.) * पृथ्वीसेन प्रथम (355–380 ई.) * रुद्रसेन द्वितीय (380–385 ई.) * दिवाकरसेना (385–400 ई.) * प्रभावतीगुप्त (महिला), राज-प्रतिनिधि (385–405 ई.) * दामोदरसेन (प्रवरसेन द्वितीय) (400–440 ई.) * नरेंद्रसेन (440–460 ई.) * पृथ्वीसेन द्वितीय (460–480 ई.) === वत्सगुल्म शाखा === * सर्वसेन (330–355) * विंध्यसेन (विंध्यशक्ति द्वितीय) (355–442) * प्रवरसेन द्वितीय (400–415) *Sarvsena 2 (415–450) * देवसेन (450–475) * हरिसेन (475–500), अंतिम शा ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://web.archive.org/web/20161002094542/http://www.vivacepanorama.com/vakataka-empire-and-rulers/ वाकाटक साम्राज्य एवं शासक] [[श्रेणी:प्राचीन भारत]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] bwmn5y5qeimy5h7x6r3p2deaup89wtc 6555815 6555811 2026-05-24T08:14:58Z ~2026-30872-60 926520 6555815 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Nagardhan Fort.jpg|right|thumb|300px|नन्दिवर्धन दुर्ग के भग्नावशेष]] '''वाकाटक राजवंश''' प्राचीन भारत का एक राजवंश था, जिसकी उत्पत्ति मध्य 3वीं शताब्दी ईस्वी में दक्कन क्षेत्र में हुई थी। इनके राज्य का विस्तार उत्तर में मालवा और गुजरात के दक्षिणी किनारों से लेकर दक्षिण में तुंगभद्रा नदी तक, तथा पश्चिम में अरब सागर से लेकर पूर्व में छत्तीसगढ़ के सीमांत क्षेत्रों तक माना जाता है। ये दक्कन में सातवाहनों के सबसे महत्वपूर्ण उत्तराधिकारी थे और उत्तर भारत में गुप्तों के समकालीन थे। == प्रारंभिक इतिहास == वंश के संस्थापक विंध्यशक्ति शासनकाल लगभग 250–270 ई.) थे। इनके बारे में बहुत कम जानकारी उपलब्ध है। अजंता की गुफा XVI के अभिलेख में इन्हें वाकाटक परिवार का ध्वजवाहक तथा द्विज कहा गया है। कहा जाता है कि उन्होंने कई युद्धों में विजय प्राप्त कर अपनी शक्ति बढ़ाई, किंतु उन्हें किसी औपचारिक राजकीय उपाधि के साथ नहीं जाना जाता। विंध्यशक्ति के बाद उनके पुत्र प्रवरसेन प्रथम ने राज्य का विस्तार किया और वाकाटक राज्य को एक शक्तिशाली सत्ता बनाया। ===साम्राज्य का विभाजन=== प्रवरसेन प्रथम के बाद वाकाटक राजवंश के चार शाखाओं में विभाजित होने की संभावना मानी जाती है, जिनमें से दो प्रमुख शाखाएँ ज्ञात हैं— प्रवरपुर–नंदिवर्धन शाखा वत्सगुल्म शाखा दो अन्य शाखाओं के बारे में स्पष्ट जानकारी उपलब्ध नहीं है। === गुप्त संबंध और राजनीतिक स्थिति=== गुप्त सम्राट चंद्रगुप्त द्वितीय ने अपनी पुत्री का विवाह वाकाटक राजपरिवार में किया था। इस वैवाहिक संबंध के कारण गुप्तों और वाकाटकों के बीच राजनीतिक सहयोग स्थापित हुआ। इस सहयोग से गुप्तों ने पश्चिमी भारत में शक क्षत्रपों से गुजरात क्षेत्र पर अधिकार प्राप्त किया। वाकाटक शक्ति के पतन के बाद दक्कन क्षेत्र में बादामी के चालुक्य शक्तिशाली हो गए। === कला और संस्कृति में योगदान=== वाकाटक राजवंश कला, स्थापत्य और साहित्य के संरक्षक के रूप में प्रसिद्ध था। इनके शासनकाल में अनेक सार्वजनिक निर्माण कार्य हुए। विशेष रूप से अजंता की गुफाएँ विश्व धरोहर स्थल) वत्सगुल्म शाखा के राजा हरिषेण के संरक्षण में निर्मित मानी जाती हैं। ये गुफाएँ बौद्ध कला और चित्रकला का उत्कृष्ट उदाहरण हैं। === प्रमुख शासक=== विंध्यशक्ति (250–270 ई.) राजवंश के संस्थापक। इनके बारे में बहुत सीमित जानकारी उपलब्ध है। कुछ स्रोतों में इन्हें विदिशा क्षेत्र से संबंधित बताया गया है, लेकिन यह मत विवादित है। प्रवरसेन प्रथम (270–330 ई.) वाकाटक शक्ति के वास्तविक विस्तारकर्ता। उन्होंने स्वयं को “सम्राट” कहा और कई वैदिक यज्ञों का आयोजन किया। उनका राज्य उत्तर में नर्मदा तक और दक्षिण में दक्कन के बड़े हिस्से तक फैला हुआ माना जाता है। शाखाएँ प्रवरपुर–नंदिवर्धन शाखा यह शाखा नागपुर क्षेत्र के आसपास (नंदिवर्धन, मानसर आदि) से शासन करती थी और गुप्तों से वैवाहिक संबंध बनाए रखे। प्रमुख शासक: रुद्रसेन प्रथम पृथ्वीसेन प्रथम रुद्रसेन द्वितीय प्रवरसेन द्वितीय रुद्रसेन द्वितीय का विवाह गुप्त सम्राट चंद्रगुप्त द्वितीय की पुत्री प्रभावतीगुप्त से हुआ था। उनके बाद प्रभावतीगुप्त ने कुछ समय तक शासन का संचालन किया। वत्सगुल्म शाखा इस शाखा की स्थापना प्रवरसेन प्रथम के पुत्र सर्वसेन ने की थी। उनकी राजधानी वत्सगुल्म (आधुनिक वाशिम, महाराष्ट्र) थी। प्रमुख शासक: सर्वसेन विंध्यसेन (विंध्यशक्ति द्वितीय) प्रवरसेन द्वितीय देवसेन हरिषेण हरिषेण के शासनकाल में वाकाटक राज्य अपने सांस्कृतिक चरम पर पहुँचा। === पतन === हरिषेण के बाद वाकाटक राज्य कमजोर पड़ गया और अंततः उनके उत्तराधिकारियों के समय में इसका पतन हो गया। बाद में दक्कन क्षेत्र में कदंब, चालुक्य और अन्य क्षेत्रीय शक्तियाँ उभरकर सामने आईं। === विरासत=== वाकाटक राजवंश की सबसे महत्वपूर्ण विरासत अजंता की गुफाएँ, बौद्ध कला, और दक्कन क्षेत्र में प्रारंभिक मध्यकालीन राजनीतिक संरचना का विकास है। == वाकाटक राजवंश की उत्पत्ति (आभीर सिद्धांत) == [[सातवाहन|सातवाहनों]] के पतन (लगभग तीसरी शताब्दी ई.) के बाद दक्कन में एक शक्तिशाली शक्ति के रूप में उभरे वाकाटकों की उत्पत्ति सबसे अधिक संभावना आभीर समुदाय से हुई थी। कई साक्ष्य इस निष्कर्ष का समर्थन करते हैं। प्रथम, वंश के संस्थापक विंध्यशक्ति (जिन्हें विंध्यकीर्ति भी कहा जाता है) को हरिषेण के वत्सगुल्मा अभिलेख में 'द्विज' कहा गया है, यद्यपि इतिहासकार भाऊ दाजी के अनुसार वाकाटक सातवाहनों के पतन के बाद सत्ता हथियाने वाले [[आभीर|आभीरों]] जैसे 'निम्न वर्ण' से आए थे। द्वितीय, आधुनिक इतिहासकार दीपक कनाल का तर्क है कि लगभग 300 ई. में वाकाटक युवराज गौतमीपुत्र का पद्मावती के नाग राजा भवनाग की पुत्री से विवाह—जो एक गैर-वैदिक नाग परिवार से था—यह दर्शाता है कि उनकी मूल सामाजिक स्थिति रूढ़िवादी [[ब्राह्मणवाद|ब्राह्मणवादी]] ढांचे के बाहर थी। तृतीय, 'विंध्यशक्ति' नाम सीधे देवी [[योगमाया|विंध्यवासिनी]] ([[दुर्गा]]) से जुड़ा है, जिनकी पूजा मुख्य रूप से [[आभीर]] करते थे; [[विष्णुधर्मोत्तर पुराण|विष्णुधर्मोत्तर]] के अनुसार, देवी विंध्य पर्वतों में प्रकट हुईं और आभीर समुदाय (जिससे भगवान [[कृष्ण]] भी संबंधित थे) द्वारा इनकी वंदना की गई—संस्थापक ने विंध्य क्षेत्र पर विजय नहीं पाई, बल्कि इसी देवी के नाम पर अपना नाम रखा, जो आभीर परंपराओं में उनकी गहरी सांस्कृतिक जड़ें दिखाता है। चौथी साक्ष्य के अनुसार, कई शक्तिशाली आभीर सेनापति क्षत्रप सेनाओं में सेवारत थे और विंध्यशक्ति के शासनकाल (लगभग 255–275 ई.) के दौरान महाराष्ट्र में सत्ता में आए, और अभिलेखीय एवं पुराणिक प्रमाण पुष्टि करते हैं कि तीसरी शताब्दी में आभीरों ने इस क्षेत्र में राजनीतिक प्रभुत्व स्थापित किया था। पाँचवाँ, वाकाटक काल की कला और वास्तुकला इस संबंध की पुष्टि करती है—एलोरा गुफा 27 से एकनंशा पैनल (जिसमें कृष्ण, बलराम और देवी एकनंशा चित्रित हैं) विशेष रूप से महत्वपूर्ण है क्योंकि यह देवी मुख्यतः आभीर समुदाय द्वारा पूजित थी; दूसरी–तीसरी शताब्दी के बाद भारतीय कला से एकनंशा की कल्पना लगभग लुप्त हो गई थी, लेकिन वाकाटकों के अंतर्गत इसका पुनरुत्थान उनकी आभीर सांस्कृतिक पृष्ठभूमि की ओर सीधे इशारा करता है। अंत में, नागर्धन से प्राप्त महिषासुरमर्दिनी (दुर्गा द्वारा महिषासुर का वध) की खंडित मूर्ति और एलोरा में इसी तरह की कलाकृतियाँ वाकाटकों की विंध्यवासिनी (जो कि आभीरों की परम देवी थीं) के प्रति भक्ति को पुनः पुष्ट करती हैं। इस प्रकार, वाकाटक मूलतः एक आभीर वंश थे—संभवतः सातवाहनों और क्षत्रपों के अधीन सेवारत चरवाहा या सेनापति—जिन्होंने सत्ता प्राप्त करने के बाद संस्कृतीकरण की प्रक्रिया अपनाई: उन्होंने अश्वमेध और वाजपेय जैसे वैदिक अनुष्ठान अपनाए, 'सम्राट' की उपाधि धारण की, ब्राह्मणवादी गोत्र (विष्णुवृद्ध) को अपनाया, और वैष्णव मंदिरों एवं गुफा कलाओं को संरक्षण दिया। तथापि, पहचान के इस सामरिक पुनर्निर्माण के बावजूद, उनकी आभीर जड़ें उनके वैवाहिक गठबंधनों, उनकी चुनी हुई देवी, उनके अद्वितीय प्रतिमा-शास्त्र और उनके संस्थापक के नाम—विंध्यशक्ति—में सदैव दिखाई देती रहीं। ==शासकों की सूची== * विंध्यशक्ति (250–270 ई.), प्रथम शासक * प्रवरसेन प्रथम (270–330 ई.) === प्रवरपुर–नन्दिवर्धन शाखा === * रुद्रसेन प्रथम (330–355 ई.) * पृथ्वीसेन प्रथम (355–380 ई.) * रुद्रसेन द्वितीय (380–385 ई.) * दिवाकरसेना (385–400 ई.) * प्रभावतीगुप्त (महिला), राज-प्रतिनिधि (385–405 ई.) * दामोदरसेन (प्रवरसेन द्वितीय) (400–440 ई.) * नरेंद्रसेन (440–460 ई.) * पृथ्वीसेन द्वितीय (460–480 ई.) === वत्सगुल्म शाखा === * सर्वसेन (330–355) * विंध्यसेन (विंध्यशक्ति द्वितीय) (355–442) * प्रवरसेन द्वितीय (400–415) *Sarvsena 2 (415–450) * देवसेन (450–475) * हरिसेन (475–500), अंतिम शा ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://web.archive.org/web/20161002094542/http://www.vivacepanorama.com/vakataka-empire-and-rulers/ वाकाटक साम्राज्य एवं शासक] [[श्रेणी:प्राचीन भारत]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] 9tr76acezd1m8krhekxorx3r3fcst2p 6555816 6555815 2026-05-24T08:18:40Z ~2026-30872-60 926520 /* वाकाटक राजवंश की उत्पत्ति (आभीर सिद्धांत) */ 6555816 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Nagardhan Fort.jpg|right|thumb|300px|नन्दिवर्धन दुर्ग के भग्नावशेष]] '''वाकाटक राजवंश''' प्राचीन भारत का एक राजवंश था, जिसकी उत्पत्ति मध्य 3वीं शताब्दी ईस्वी में दक्कन क्षेत्र में हुई थी। इनके राज्य का विस्तार उत्तर में मालवा और गुजरात के दक्षिणी किनारों से लेकर दक्षिण में तुंगभद्रा नदी तक, तथा पश्चिम में अरब सागर से लेकर पूर्व में छत्तीसगढ़ के सीमांत क्षेत्रों तक माना जाता है। ये दक्कन में सातवाहनों के सबसे महत्वपूर्ण उत्तराधिकारी थे और उत्तर भारत में गुप्तों के समकालीन थे। == प्रारंभिक इतिहास == वंश के संस्थापक विंध्यशक्ति शासनकाल लगभग 250–270 ई.) थे। इनके बारे में बहुत कम जानकारी उपलब्ध है। अजंता की गुफा XVI के अभिलेख में इन्हें वाकाटक परिवार का ध्वजवाहक तथा द्विज कहा गया है। कहा जाता है कि उन्होंने कई युद्धों में विजय प्राप्त कर अपनी शक्ति बढ़ाई, किंतु उन्हें किसी औपचारिक राजकीय उपाधि के साथ नहीं जाना जाता। विंध्यशक्ति के बाद उनके पुत्र प्रवरसेन प्रथम ने राज्य का विस्तार किया और वाकाटक राज्य को एक शक्तिशाली सत्ता बनाया। ===साम्राज्य का विभाजन=== प्रवरसेन प्रथम के बाद वाकाटक राजवंश के चार शाखाओं में विभाजित होने की संभावना मानी जाती है, जिनमें से दो प्रमुख शाखाएँ ज्ञात हैं— प्रवरपुर–नंदिवर्धन शाखा वत्सगुल्म शाखा दो अन्य शाखाओं के बारे में स्पष्ट जानकारी उपलब्ध नहीं है। === गुप्त संबंध और राजनीतिक स्थिति=== गुप्त सम्राट चंद्रगुप्त द्वितीय ने अपनी पुत्री का विवाह वाकाटक राजपरिवार में किया था। इस वैवाहिक संबंध के कारण गुप्तों और वाकाटकों के बीच राजनीतिक सहयोग स्थापित हुआ। इस सहयोग से गुप्तों ने पश्चिमी भारत में शक क्षत्रपों से गुजरात क्षेत्र पर अधिकार प्राप्त किया। वाकाटक शक्ति के पतन के बाद दक्कन क्षेत्र में बादामी के चालुक्य शक्तिशाली हो गए। === कला और संस्कृति में योगदान=== वाकाटक राजवंश कला, स्थापत्य और साहित्य के संरक्षक के रूप में प्रसिद्ध था। इनके शासनकाल में अनेक सार्वजनिक निर्माण कार्य हुए। विशेष रूप से अजंता की गुफाएँ विश्व धरोहर स्थल) वत्सगुल्म शाखा के राजा हरिषेण के संरक्षण में निर्मित मानी जाती हैं। ये गुफाएँ बौद्ध कला और चित्रकला का उत्कृष्ट उदाहरण हैं। === प्रमुख शासक=== विंध्यशक्ति (250–270 ई.) राजवंश के संस्थापक। इनके बारे में बहुत सीमित जानकारी उपलब्ध है। कुछ स्रोतों में इन्हें विदिशा क्षेत्र से संबंधित बताया गया है, लेकिन यह मत विवादित है। प्रवरसेन प्रथम (270–330 ई.) वाकाटक शक्ति के वास्तविक विस्तारकर्ता। उन्होंने स्वयं को “सम्राट” कहा और कई वैदिक यज्ञों का आयोजन किया। उनका राज्य उत्तर में नर्मदा तक और दक्षिण में दक्कन के बड़े हिस्से तक फैला हुआ माना जाता है। शाखाएँ प्रवरपुर–नंदिवर्धन शाखा यह शाखा नागपुर क्षेत्र के आसपास (नंदिवर्धन, मानसर आदि) से शासन करती थी और गुप्तों से वैवाहिक संबंध बनाए रखे। प्रमुख शासक: रुद्रसेन प्रथम पृथ्वीसेन प्रथम रुद्रसेन द्वितीय प्रवरसेन द्वितीय रुद्रसेन द्वितीय का विवाह गुप्त सम्राट चंद्रगुप्त द्वितीय की पुत्री प्रभावतीगुप्त से हुआ था। उनके बाद प्रभावतीगुप्त ने कुछ समय तक शासन का संचालन किया। वत्सगुल्म शाखा इस शाखा की स्थापना प्रवरसेन प्रथम के पुत्र सर्वसेन ने की थी। उनकी राजधानी वत्सगुल्म (आधुनिक वाशिम, महाराष्ट्र) थी। प्रमुख शासक: सर्वसेन विंध्यसेन (विंध्यशक्ति द्वितीय) प्रवरसेन द्वितीय देवसेन हरिषेण हरिषेण के शासनकाल में वाकाटक राज्य अपने सांस्कृतिक चरम पर पहुँचा। === पतन === हरिषेण के बाद वाकाटक राज्य कमजोर पड़ गया और अंततः उनके उत्तराधिकारियों के समय में इसका पतन हो गया। बाद में दक्कन क्षेत्र में कदंब, चालुक्य और अन्य क्षेत्रीय शक्तियाँ उभरकर सामने आईं। === विरासत=== वाकाटक राजवंश की सबसे महत्वपूर्ण विरासत अजंता की गुफाएँ, बौद्ध कला, और दक्कन क्षेत्र में प्रारंभिक मध्यकालीन राजनीतिक संरचना का विकास है। == वाकाटक राजवंश की उत्पत्ति (आभीर सिद्धांत) == [[सातवाहन|सातवाहनों]] के पतन (लगभग तीसरी शताब्दी ई.) के बाद दक्कन में एक शक्तिशाली शक्ति के रूप में उभरे वाकाटकों की उत्पत्ति सबसे अधिक संभावना आभीर समुदाय से हुई थी। कई साक्ष्य इस निष्कर्ष का समर्थन करते हैं। प्रथम, वंश के संस्थापक विंध्यशक्ति (जिन्हें विंध्यकीर्ति भी कहा जाता है) को हरिषेण के वत्सगुल्मा अभिलेख में 'द्विज' कहा गया है, यद्यपि इतिहासकार भाऊ दाजी के अनुसार वाकाटक सातवाहनों के पतन के बाद सत्ता हथियाने वाले [[आभीर|आभीरों]] जैसे 'निम्न वर्ण' से आए थे। द्वितीय, आधुनिक इतिहासकार दीपक कनाल का तर्क है कि लगभग 300 ई. में वाकाटक युवराज गौतमीपुत्र का पद्मावती के नाग राजा भवनाग की पुत्री से विवाह—जो एक गैर-वैदिक नाग परिवार से था—यह दर्शाता है कि उनकी मूल सामाजिक स्थिति रूढ़िवादी [[ब्राह्मणवाद|ब्राह्मणवादी]] ढांचे के बाहर थी। तृतीय, 'विंध्यशक्ति' नाम सीधे देवी [[योगमाया|विंध्यवासिनी]] ([[दुर्गा]]) से जुड़ा है, जिनकी पूजा मुख्य रूप से [[आभीर]] करते थे; [[विष्णुधर्मोत्तर पुराण|विष्णुधर्मोत्तर]] के अनुसार, देवी विंध्य पर्वतों में प्रकट हुईं और आभीर समुदाय (जिससे भगवान [[कृष्ण]] भी संबंधित थे) द्वारा इनकी वंदना की गई—संस्थापक ने विंध्य क्षेत्र पर विजय नहीं पाई, बल्कि इसी देवी के नाम पर अपना नाम रखा, जो आभीर परंपराओं में उनकी गहरी सांस्कृतिक जड़ें दिखाता है। चौथी साक्ष्य के अनुसार, कई शक्तिशाली आभीर सेनापति क्षत्रप सेनाओं में सेवारत थे और विंध्यशक्ति के शासनकाल (लगभग 255–275 ई.) के दौरान महाराष्ट्र में सत्ता में आए, और अभिलेखीय एवं पुराणिक प्रमाण पुष्टि करते हैं कि तीसरी शताब्दी में आभीरों ने इस क्षेत्र में राजनीतिक प्रभुत्व स्थापित किया था। पाँचवाँ, वाकाटक काल की कला और वास्तुकला इस संबंध की पुष्टि करती है—एलोरा गुफा 27 से एकनंशा पैनल (जिसमें कृष्ण, बलराम और देवी एकनंशा चित्रित हैं) विशेष रूप से महत्वपूर्ण है क्योंकि यह देवी मुख्यतः आभीर समुदाय द्वारा पूजित थी; दूसरी–तीसरी शताब्दी के बाद भारतीय कला से एकनंशा की कल्पना लगभग लुप्त हो गई थी, लेकिन वाकाटकों के अंतर्गत इसका पुनरुत्थान उनकी आभीर सांस्कृतिक पृष्ठभूमि की ओर सीधे इशारा करता है। अंत में, नागर्धन से प्राप्त महिषासुरमर्दिनी (दुर्गा द्वारा महिषासुर का वध) की खंडित मूर्ति और एलोरा में इसी तरह की कलाकृतियाँ वाकाटकों की विंध्यवासिनी (जो कि आभीरों की परम देवी थीं) के प्रति भक्ति को पुनः पुष्ट करती हैं। इस प्रकार, वाकाटक मूलतः एक आभीर राजवंश था —संभवतः सातवाहनों और क्षत्रपों के अधीन सेवारत सेनापति—जिन्होंने सत्ता प्राप्त करने के बाद संस्कृतीकरण की प्रक्रिया अपनाई: उन्होंने अश्वमेध और वाजपेय जैसे वैदिक अनुष्ठान अपनाए, 'सम्राट' की उपाधि धारण की, ब्राह्मणवादी गोत्र (विष्णुवृद्ध) को अपनाया, और वैष्णव मंदिरों एवं गुफा कलाओं को संरक्षण दिया। तथापि, पहचान के इस सामरिक पुनर्निर्माण के बावजूद, उनकी आभीर जड़ें उनके वैवाहिक गठबंधनों, उनकी चुनी हुई देवी, उनके अद्वितीय प्रतिमा-शास्त्र और उनके संस्थापक के नाम—विंध्यशक्ति—में सदैव दिखाई देती रहीं। ==शासकों की सूची== * विंध्यशक्ति (250–270 ई.), प्रथम शासक * प्रवरसेन प्रथम (270–330 ई.) === प्रवरपुर–नन्दिवर्धन शाखा === * रुद्रसेन प्रथम (330–355 ई.) * पृथ्वीसेन प्रथम (355–380 ई.) * रुद्रसेन द्वितीय (380–385 ई.) * दिवाकरसेना (385–400 ई.) * प्रभावतीगुप्त (महिला), राज-प्रतिनिधि (385–405 ई.) * दामोदरसेन (प्रवरसेन द्वितीय) (400–440 ई.) * नरेंद्रसेन (440–460 ई.) * पृथ्वीसेन द्वितीय (460–480 ई.) === वत्सगुल्म शाखा === * सर्वसेन (330–355) * विंध्यसेन (विंध्यशक्ति द्वितीय) (355–442) * प्रवरसेन द्वितीय (400–415) *Sarvsena 2 (415–450) * देवसेन (450–475) * हरिसेन (475–500), अंतिम शा ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://web.archive.org/web/20161002094542/http://www.vivacepanorama.com/vakataka-empire-and-rulers/ वाकाटक साम्राज्य एवं शासक] [[श्रेणी:प्राचीन भारत]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] h7ky4gl2ue28eqwudcos00nysfnffna नारायण राणे 0 220120 6555616 5985571 2026-05-23T16:47:50Z The Sorter 845290 अनावश्यक साँचा हटाया 6555616 wikitext text/x-wiki {{Cleanup-rewrite|date=April 2009}} {{BLP sources|date=March 2009}} {{Infobox Indian politician | name कोंबडीचोर नारायण राणे | image = Narayan Rane.jpg | imagesize = | caption = | birth_date = {{Birth date and age|1953|04|20|df=y}} | birth_place = | residence = [[मलवां]], [[महाराष्ट्र]] | death_date = | death_place = | office = [[सांसद]](elect) [[राज्य सभा|राज्यसभा]] | constituency = [[महाराष्ट्र]] | term_start = 3 अप्रैल 2018 | succeeding = [[डी पी त्रिपाठी]] | office2 = [[महाराष्ट्र के मुख्यमंत्रियों की सूची|महाराष्ट्र के मुख्यमंत्री]] | term_start2 = 1 फरवरी 1999 | term_end2 = 17 अक्टूबर 1999 | predecessor2 = [[मनोहर जोशी]] | successor2 = [[विलासराव देशमुख]] | party = | nationality = [[भारतीय]] }} '''नारायण राणे''' (जन्म 10 अप्रैल 1952) महाराष्ट्र सरकार, [[भारत]] के मौजूदा राजस्व मंत्री हैं और [[महाराष्ट्र]] राज्य के पूर्व मुख्यमंत्री<ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/revents/01/19990102.htm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=6 अक्तूबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031231084717/http://www.hindu.com/revents/01/19990102.htm |archive-date=31 दिसंबर 2003 |url-status=live }}</ref> हैं। जुलाई 2005 में वे [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|भारतीय कांग्रेस पार्टी]] में शामिल हो गए जिसके पहले वे [[शिवसेना]] के सदस्य थे। राजनीति से जुड़ने से पहले वे चेंबूर क्षेत्र में हन्या-नर्या गिरोह के सदस्य थे, जो कि मुंबई का एक उपनगर है। उन्होंने महाराष्ट्र राज्य सरकार के बिक्री कर विभाग के साथ भी काम किया है। 6 दिसम्बर 2008 को उन्हें पार्टी के बारे में प्रतिकूल टिप्पणियां पारित करने के लिए भारतीय नेशनल कांग्रेस से निलंबित कर दिया गया था। 19 फ़रवरी 2009 को पार्टी की मुखिया [[सोनिया गांधी]] को माफीनामा पत्र देने के बाद पार्टी द्वारा उनके निलंबन को रद्द किया गया। == कैरिअर == 3 जुलाई 2005 को राणे ने शिवसेना छोड़ी और उसके बीस दिनों के बाद महाराष्ट्र विधानसभा से बाहर हो गए। उनके ऐसा करने के पीछे का कारण जाहिर तौर पर पार्टी और पार्टी मुखिया बालासाहेब ठाकरे द्वारा उन्हें दरकिनार करना था और उनके बेटे उद्धव ठाकरे का आगे बढ़ना था। इसके बाद काफी नाटकबाजी हुई और बहुत विचार करने के बाद वे भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस में भर्ती हो गए और महाराष्ट्र के राजस्व मंत्री का पद प्राप्त किया, जो कि एक शक्तिशाली पद है। राणे ने कोंकण क्षेत्र के अपने माल्वन सीट पर कांग्रेस की टिकट पर फिर से चुनाव की मांग की और शिवसेना की भारी टक्कर और आयोजित अभियान के बावजूद वे 50,000 से भी अधिक मत से जीते. यहां तक कि उन्होंने शिवसेना विधायक पार्टी को भी भंग कर दिया था और यह आशंका थी कि यह पार्टी राज्य में अपने कनिष्ठ साथी [[भारतीय जनता पार्टी]] (भाजपा) को अपने विपक्ष के नेता का पद खो देगी. हालांकि, यह प्रवृत्ति उलटने लगी जब इनके उम्मीदवारों को लगातार शिकस्त प्राप्त होने लगी, क्योंकि सेना ने घर-घर जाकर अपने चुनावी अभियान को तेज किया था, विशेष रूप से उद्धव ठाकरे ने, जिन्हें लोगों का विश्वास प्राप्त हुआ। 2007 में, इनके उम्मीदवार मुंबई के विधानसभा उप-चुनाव में हार गए और वे मुंबई नगरपालिका चुनाव में भी किसी प्रकार का प्रभाव दिखाने में असमर्थ रहे, जहां शिवसेना और बीजेपी ने लगातार तीसरी बार जीत का परचम लहराया. दिसंबर 2007 में, एक बार फिर मुख्यमंत्री पद को सुरक्षित करने के प्रयास में वे अपनी ही पार्टी के आधिकारिक मुख्यमंत्री [[विलासराव देशमुख]], को चुनौती देने के चलते जनता के खिलाफ हो गए। == प्रहार == मुख्यमंत्री की कुर्सी भले ही उनसे काफी दूर हो गई हो, लेकिन राजस्व मंत्री नारायण राणे ने अपने 'प्रहार' अखबार की शुरूआत कर जल्द ही 'चीफ' उपनाम को प्राप्त किया, इसका शुभारम्भ 8 अक्टूबर 2008 को किया गया। अखबार का संचालन एनसीपी प्रमुख शरद पवार और महाराष्ट्र के सहकारिता मंत्री पतंगराव की उपस्थिति में किया गया। 'प्रहार', एक मराठी अखबार है जिसका प्रकाशन, राणे प्रकाशन प्राइवेट लिमिटेड से होता है - महाराष्ट्र के राजस्व मंत्री नारायण राणे का एक प्रकाशन उद्यम - इस मराठी अखबार के वे 'चीफ संपादक' हैं। वयोवृद्ध पत्रकार अल्हड गोडबोले 'प्रहार' के संपादक हैं। समाचार पत्र के बारे में बोलते हुए राणे ने कहा कि अखबार सार्वजनिक जागरूकता और क्रांति के लिए एक शक्तिशाली हथियार होता है और वे इसे ही महाराष्ट्र के विकास के लिए उपयोग करना चाहते थे। अपने अखबार के पहले पन्ने पर हस्ताक्षरित संपादकीय में, राणे ने कहा, "मैं एक राजनेता हूं. पिछले 40 वर्षों में मुझे कई राजनीतिक पदों पर कार्यरत रहने का सम्मान मिला है। शिव सेना में 39 साल तक काम करने के बाद मेरा कांग्रेस में शामिल होना आवश्यक था। मुझे लगता है यह मेरे जीवन में भाग्य का खेल है।" == राजनीतिक प्रतिद्वंद्विता == 19 अप्रैल को लोकप्रिय मीडिया सीएनएन आईबीएन द्वारा यह खबर दी गई कि नारायण राणे के पड़ोसी अंकुश राणे का मृत शरीर कमकावली के बाहरी इलाके [[रत्नागिरि|रत्नागिरी]] के पास पाया गया। नारायण राणे ने [[शिवसेना]] के [[राज्य सभा|राज्यसभा]] सांसद पर इस हत्या में शामिल होने का आरोप लगाया. शिव सेना के प्रवक्ता ने हत्या में इनकी सहभागिता होने की बात का खंडन किया। हालांकि पुलिस ने अभी तक इस बात की पुष्टि नहीं की है कि लाश अंकुश राणे की ही है क्योंकि जब वह मिली थी तो बुरी हालत में थी। उनकी इस विरासत को अब उनके पुत्र नितेश राणे ने फिल्म निर्माताओं को अपने परिवार के बारे में सेंसर कंटेंट ऑपरेशन और गैर लोकतांत्रिक तरीके के बारे में धमकी देकर आगे बढ़ाया है। ---- महाराष्ट्र विधान सभा के लिए निर्वाचित * 1990-1995 * 1995-1999 * 1999-2004 * 2004- मध्य 2005 * 2005 माध्यावधि चुनाव कार्यालय जिनमें कार्यरत रहे * 1996-1999 राजस्व मंत्री, डेयरी डेवलपमेंट, [[पशुपालन]], मत्स्य खार भूमि, विशेष सहायता और पुनर्वास. * 1999 [[महाराष्ट्र]] राज्य के मुख्यमंत्री * राजस्व मंत्री 2005-2008 * 2009 - उद्योग, राजस्व मंत्री == सन्दर्भ == {{Reflist}} {{S-start}} {{Succession box| before=[[Sudhir Joshi]]| title=[[Minister of Revenue]]| years=15 जून 1996 &ndash; 1 फ़रवरी 1999| after=Diwakar Raote| }} {{Succession box| before=[[Manohar Joshi]]| title=[[Chief Minister of Maharashtra]]| years=1 फ़रवरी 1999 &ndash; 17 अक्टूबर 1999| after=[[Vilasrao Deshmukh]] }} {{Succession box| before=[[Vilasrao Deshmukh]]| title=[[Minister of Revenue]]| years=16 अगस्त 2005 &ndash; 6 दिसम्बर 2008| after=Patangrao Kadam }} {{Succession box| before=[[Ashok Chavan]]| title=[[Minister of Industry]]| years=20 फ़रवरी 2009 &ndash; 9 नवम्बर 2009| after=[[Rajendra Darda]] }} {{Succession box| before=Patangrao Kadam| title=[[Minister of Revenue]]| years=9 नवम्बर 2009 &ndash; | after=incumbent }} {{S-end}} {{शिवसेना}} {{DEFAULTSORT:Rane, Narayan}} [[श्रेणी:1952 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र के मुख्यमंत्री]] [[श्रेणी:भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस के राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] [[श्रेणी:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] r5xp2013ar214dxh2onhn0piqgylfz3 नगरपालिका 0 221335 6555896 5424483 2026-05-24T10:40:49Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555896 wikitext text/x-wiki [[File:Krishnanagar Municipality 03.jpg|thumb|320px|[[नदिया ज़िले]] में [[कृष्णनगर, नदिया|कृष्णनगर]] का नगरपालिका कार्यालय]] '''नगरपालिका''' (municipality) किसी स्थान की [[नगर निगम|निगमित]] प्रशासनिक ईकाई होती है जिसे स्थानीय शासन व प्रबंधन के अधिकार होते हैं। इसे यह अधिकार प्रान्तीय या राष्ट्रीय कानून के अंतर्गत दिए जाते हैं, और अक्सर इसके लिये एक [[नगरीय अधिकारपत्र]] भी जारी करा जाता है। किसी नगरपालिका में प्रशासन के लिए एक [[नगरपालिका परिषद]] और [[महापौर]] को भी निर्वाचित या नियुक्त करा जाता है।<ref name=Voornetal>{{cite journal|last=Voorn, Bart, Marieke L. Van Genugten, and Sandra Van Thiel (2017)|title=The efficiency and effectiveness of municipally owned corporations: A systematic review|journal=Local Government Studies|volume=43|issue=5|pages=820–841|doi=10.1080/03003930.2017.1319360|year=2017|hdl=2066/176125|url=https://repository.ubn.ru.nl/bitstream/2066/176125/1/176125.pdf|doi-access=free|access-date=2 जनवरी 2022|archive-date=3 जून 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220603154328/https://repository.ubn.ru.nl/bitstream/handle/2066/176125/176125.pdf;jsessionid=C56797676DFCE357871C9EEF13EEE35F?sequence=1|url-status=dead}}</ref><ref name=TavaresCamoes>{{cite journal|last=Tavares, Antonio F., and Pedro J. Camoes (2007)|title=Local service delivery choices in Portugal: A political transaction costs network|journal=Local Government Studies|volume=33|issue=4|pages=535–553|doi=10.1080/03003930701417544|year=2007}}</ref><ref name=GrossiReichard>{{cite journal|last=Grossi, G., and Reichard, C. (2008)|title=Municipal corporatization in Germany and Italy|journal=Public Management Review|volume=10|issue=5|pages=597–617|doi=10.1080/14719030802264275|year=2008}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[नगर निगम]] * [[नगरपालिका परिषद]] * [[महापौर]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:नगरपालिकाएँ|*]] [[श्रेणी:देशीय उपविभागों के प्रकार]] 17kgg0ghyonguz7hlpn10x8x2t3g8k0 साँचा:Asia.png 10 222881 6555876 6501306 2026-05-24T09:35:05Z The Sorter 845290 6555876 wikitext text/x-wiki {{Image label begin|image=Asie.svg|width={{{width|650}}}|float={{{float|none}}}}} {{Image label small|x=0.55|y=0.21|scale={{{width|500}}}|text=[[रूस|<span style="color: black; font-size: 0.85em">रूस</span>]]}} <!--East Asia--> {{Image label small|x=0.63|y=0.33|scale={{{width|500}}}|text=[[मंगोलिया|<span style="color: black; font-size: 0.85em">मंगोलिया</span>]]}} {{Image label small|x=0.68|y=0.45|scale={{{width|500}}}|text=[[चीनी जनवादी गणराज्य|<span style="color: black; font-size: 0.85em">चीन</span>]]}} {{Image label small|x=1.05|y=0.44|scale={{{width|500}}}|text=[[जापान|<span style="color: black; font-size: 0.85em">जापान</span>]]}} {{Image label small|x=0.86|y=0.43|scale={{{width|500}}}|text=[[दक्षिण कोरिया|<span style="color: black; font-size: 0.85em">दक्षिण कोरिया</span>]]}} {{Image label small|x=0.86|y=0.41|scale={{{width|500}}}|text=[[उत्तर कोरिया|<span style="color: black; font-size: 0.85em">उत्तर कोरिया</span>]]}} {{Image label small|x=0.925|y=0.56|scale={{{width|500}}}|text=[[ताइवान|<span style="color: black; font-size: 0.85em">ताइवान</span>]]}} <!--The Indian Subcontinent--> {{Image label small|x=0.52|y=0.58|scale={{{width|500}}}|text=[[भारत|<span style="color: black; font-size: 0.85em">भारत</span>]]}} {{Image label small|x=0.41|y=0.51|scale={{{width|500}}}|text=[[पाकिस्तान|<span style="color: black; font-size: 0.85em">पाकिस्तान</span>]]}} {{Image label small|x=0.55|y=0.515|scale={{{width|500}}}|text=[[नेपाल|<span style="color: black; font-size: 0.85em">नेपाल</span>]]}} {{Image label small|x=0.60|y=0.525|scale={{{width|500}}}|text=[[भूटान|<span style="color: black; font-size: 0.85em">भूटान</span>]]}} {{Image label small|x=0.6|y=0.55|scale={{{width|500}}}|text=[[बांग्लादेश|<span style="color: black; font-size: 0.85em">बांग्लादेश</span>]]}} {{Image label small|x=0.462|y=0.72|scale={{{width|500}}}|text=[[मालदीव|<span style="color: black; font-size: 0.85em">मालदीव</span>]]}} {{Image label small|x=0.462|y=0.80|scale={{{width|500}}}|text=[[ब्रिटिश हिंद महासागरीय क्षेत्र|<span style="color: black; font-size: 0.85em">''ब्रिटिश हिंद महासागरीय क्षेत्र''</span>]]}} {{Image label small|x=0.57|y=0.72|scale={{{width|500}}}|text=[[श्रीलंका|<span style="color: black; font-size: 0.85em">श्रीलंका</span>]]}} <!--Southeast Asia--> {{Image label small|x=0.8|y=0.63|scale={{{width|500}}}|text=[[वियतनाम|<span style="color: black; font-size: 0.85em">वियतनाम</span>]]}} {{Image label small|x=0.84|y=0.585|scale={{{width|500}}}|text=[[हाँगकाँग|<span style="color: black; font-size: 0.85em">''हांगकांग''</span>]]}} {{Image label small|x=0.72|y=0.645|scale={{{width|500}}}|text=[[थाइलैंड|<span style="color: black; font-size: 0.85em">थाइलैंड</span>]]}} {{Image label small|x=0.74|y=0.61|scale={{{width|500}}}|text=[[लाओस|<span style="color: black; font-size: 0.85em">लाओस</span>]]}} {{Image label small|x=0.75|y=0.675|scale={{{width|500}}}|text=[[कम्बोडिया|<span style="color: black; font-size: 0.85em">कम्बोडिया</span>]]}} {{Image label small|x=0.67|y=0.59|scale={{{width|500}}}|text=[[म्यांमार|<span style="color: black; font-size: 0.85em">म्यांमार</span>]]}} {{Image label small|x=0.775|y=0.76|scale={{{width|500}}}|text=[[मलेशिया|<span style="color: black; font-size: 0.85em">मलेशिया</span>]]}} {{Image label small|x=0.85|y=0.74|scale={{{width|500}}}|text=[[ब्रूनेई|<span style="color: black; font-size: 0.85em">ब्रूनेई</span>]]}} {{Image label small|x=0.775|y=0.775|scale={{{width|500}}}|text=[[सिंगापुर|<span style="color: black; font-size: 0.85em">सिंगापुर</span>]]}} {{Image label small|x=0.975|y=0.67|scale={{{width|500}}}|text=[[फिलिपींस|<span style="color: black; font-size: 0.85em">फ़िलिपींस</span>]]}} {{Image label small|x=0.82|y=0.86|scale={{{width|500}}}|text=[[इंडोनेशिया|<span style="color: black; font-size: 0.85em">इंडोनेशिया</span>]]}} {{Image label small|x=0.93|y=0.92|scale={{{width|500}}}|text=[[पूर्वी तिमोर|<span style="color: black; font-size: 0.85em">पूर्वी तिमोर</span>]]}} <!--Central Asia--> {{Image label small|x=0.36|y=0.32|scale={{{width|500}}}|text=[[कजाकिस्तान|<span style="color: black; font-size: 0.85em">कज़ाख़स्तान</span>]]}} {{Image label small|x=0.32|y=0.365|scale={{{width|500}}}|text=[[उज़्बेकिस्तान|<span style="color: black; font-size: 0.85em">उज़्बेकिस्तान</span>]]}} {{Image label small|x=0.43|y=0.38|scale={{{width|500}}}|text=[[किर्गिस्तान|<span style="color: black; font-size: 0.85em">किर्गिस्तान</span>]]}} {{Image label small|x=0.43|y=0.41|scale={{{width|500}}}|text=[[ताजिकिस्तान|<span style="color: black; font-size: 0.85em">ताजिकिस्तान</span>]]}} {{Image label small|x=0.32|y=0.41|scale={{{width|500}}}|text=[[तुर्कमेनिस्तान|<span style="color: black; font-size: 0.85em">तुर्कमेनिस्तान</span>]]}} <!--The Middle East--> {{Image label small|x=0.08|y=0.54|scale={{{width|500}}}|text=[[मिस्र|<span style="color: black; font-size: 0.85em">मिस्र</span>]]}} {{Image label small|x=0.37|y=0.47|scale={{{width|500}}}|text=[[अफ़ग़ानिस्तान|<span style="color: black; font-size: 0.85em">अफ़ग़ानिस्तान</span>]]}} {{Image label small|x=0.305|y=0.47|scale={{{width|500}}}|text=[[ईरान|<span style="color: black; font-size: 0.85em">ईरान</span>]]}} {{Image label small|x=0.185|y=0.575|scale={{{width|500}}}|text=[[सऊदी अरब|<span style="color: black; font-size: 0.85em">सऊदी अरब</span>]]}} {{Image label small|x=0.335|y=0.6|scale={{{width|500}}}|text=[[ओमान|<span style="color: black; font-size: 0.85em">ओमान</span>]]}} {{Image label small|x=0.24|y=0.65|scale={{{width|500}}}|text=[[यमन|<span style="color: black; font-size: 0.85em">यमन</span>]]}} {{Image label small|x=0.32|y=0.58|scale={{{width|500}}}|text=[[संयुक्त अरब अमीरात|<span style="color: black; font-size: 0.85em">संयुक्त अरब अमीरात</span>]]}} {{Image label small|x=0.272|y=0.56|scale={{{width|500}}}|text=[[क़तर|<span style="color: black; font-size: 0.85em">क़तर</span>]]}} {{Image label small|x=0.272|y=0.54|scale={{{width|500}}}|text=[[बहरीन|<span style="color: black; font-size: 0.85em">बह.</span>]]}} {{Image label small|x=0.258|y=0.52|scale={{{width|500}}}|text=[[कुवैत|<span style="color: black; font-size: 0.85em">कुवै.</span>]]}} {{Image label small|x=0.21|y=0.48|scale={{{width|500}}}|text=[[इराक़|<span style="color: black; font-size: 0.85em">इराक़</span>]]}} {{Image label small|x=0.15|y=0.5|scale={{{width|500}}}|text=[[जॉर्डन|<span style="color: black; font-size: 0.85em">जॉर्डन</span>]]}} {{Image label small|x=0.12|y=0.48|scale={{{width|500}}}|text=[[इसराइल|<span style="color: black; font-size: 0.85em">इसरा.</span>]]}} {{Image label small|x=0.15|y=0.45|scale={{{width|500}}}|text=[[सीरिया|<span style="color: black; font-size: 0.85em">सीरिया</span>]]}} {{Image label small|x=0.15|y=0.47|scale={{{width|500}}}|text=[[लेबनान|<span style="color: black; font-size: 0.85em">लेबना.</span>]]}} <!--Asia Minor and the Caucasus--> {{Image label small|x=0.13|y=0.40|scale={{{width|500}}}|text=[[तुर्की|<span style="color: black; font-size: 0.85em">तुर्की</span>]]}} {{Image label small|x=0.02|y=0.39|scale={{{width|500}}}|text=[[यूनान|<span style="color: black; font-size: 0.85em">यूनान</span>]]}} {{Image label small|x=0.095|y=0.465|scale={{{width|500}}}|text=[[साइप्रस|<span style="color: black; font-size: 0.85em">साइ.</span>]]}} {{Image label small|x=0.20|y=0.38|scale={{{width|500}}}|text=[[जॉर्जिया(देश)|<span style="color: black; font-size: 0.85em">जॉर्जिया</span>]]}} {{Image label small|x=0.20|y=0.40|scale={{{width|500}}}|text=[[अज़रबैजान|<span style="color: black; font-size: 0.85em">अज़रबैजान</span>]]}} {{Image label small|x=0.20|y=0.42|scale={{{width|500}}}|text=[[आर्मीनिया|<span style="color: black; font-size: 0.85em">आर्मीनिया</span>]]}} <!--Hong Kong and Macau--> <!--{{Image label small|x=0.81|y=0.57|scale={{{width|500}}}|text=[[हाँगकाँग|<span style="color: black; font-size: 0.85em">हांगकांग</span>]]}}--> <!--{{Image label small|x=0.79|y=0.59|scale={{{width|500}}}|text=[[मकाउ|<span style="color: black; font-size: 0.85em">मकाउ</span>]]}}--> {{Image label|x=1.089|y=0.97|scale={{{width|500}}}|text=[[ऑस्ट्रेलिया|<span style="color: black; font-size: 0.85em">ऑस्ट्रेलिया</span>]]}} {{Image label end}}<noinclude> {{Documentation, template|Template:Image label begin/doc}} </noinclude> 96duegi13whtw4j5aknbyemetnm25a0 रिफ्लेक्सोलॉजी 0 246933 6555598 6333765 2026-05-23T15:32:30Z Prabudh society 901580 जरूरी बदलाव किए गए हैं 6555598 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{disputed|date=November 2007}} {{POV|date=November 2007}} {{refimprove |date=November 2007}} }} [[चित्र:Foot Chart1 small.png|right|thumb|रिफ्लेक्सोलॉजी चार्ट का एक उदाहरण, जिसमें पैरों के उन क्षेत्रों का प्रदर्शन किया गया है जो चिकित्सकों का मानना है कि शरीर के क्षेत्रों के अंगों से सम्बंधित हैं।]] [[चित्र:Reflexology of the Hand.JPG|right|thumb|हाथ की रिफ्लेक्सोलॉजी चार्ट का एक उदाहरण, इसमें हाथ के क्षेत्रों का प्रदर्शन किया गया है, जो चिकित्सकों का मानना है कि शरीर के "क्षेत्रों" के अंगों से सम्बंधित हैं।]] '''रिफ्लेक्सोलॉजी''' ('''क्षेत्र चिकित्सा''') एक वैकल्पिक चिकित्सा है, पूरक या इलाज की एकीकृत चिकित्सा विधि है जिसमें बिना तेल या लोशन का इस्तेमाल किये विशिष्ट अंगूठे, अंगुली और हस्त तकनीक द्वारा पैर और [[हाथ]] पर दबाव डाला जाता है। डा0 श्री प्रकाश बरनवाल राष्ट्रीय अध्यक्ष एकयुप्रेशर काउंसिल नेचुआ जलालपुर गोपालगंज बिहार का दावा है कि यह ज़ोन और रिफ्लेक्स क्षेत्र की प्रणाली पर आधारित है, जहां वे कहते हैं कि पैर और हाथ पर शरीर की एक छवि प्रतिबिंबित होती है, जो इस आधार पर है कि इस तरह के कार्य शरीर में एक शारीरिक बदलाव लाते हैं।<ref>[(द कंप्लीट गाइड टू फुट रिफ्लेक्सोलॉजी (तीसरा संस्करण) बारबरा और केविन कुंज द्वारा)]</ref> यादृच्छिक नियंत्रित परीक्षण की 2009 की एक व्यवस्थित समीक्षा ने यह निष्कर्ष दिया कि "आज तक का उपलब्ध सबसे अच्छा सबूत ठोस रूप से यह प्रदर्शित नहीं करता कि रिफ्लेक्सोलॉजी किसी चिकित्सा स्थिति के उपचार के लिए प्रभावी है".<ref>{{cite journal |journal=Med J Aust |year=2009 |volume=191 |issue=5 |pages=263–6 |title=Is reflexology an effective intervention? A systematic review of randomised controlled trials |url=https://archive.org/details/sim_medical-journal-of-australia_2009-09-07_191_5/page/n23 |author=Ernst E |doi= |pmid=19740047}}</ref> कनाडा का रिफ्लेक्सोलॉजी एसोसिएशन, रिफ्लेक्सोलॉजी को परिभाषित करता है: : "एक प्राकृतिक चिकित्सा कला जो इस सिद्धांत पर आधारित है कि पैर, हाथ, कान और ज़ोन के भीतर उनसे संबंधित क्षेत्रों में रिफ्लेक्स होते हैं, जो शरीर के हर हिस्से, ग्रंथि और अंगों से सम्बंधित होते हैं। इन रिफ्लेक्सेस पर उपकरणों, क्रीम या लोशन के बिना उपयोग के दबाव के माध्यम से रिफ्लेक्सोलॉजी तनाव को कम करता है, परिसंचरण में सुधार लाता है और शरीर के संबंधित क्षेत्रों के प्राकृतिक कार्य को बढ़ावा देने में मदद करता है, जहां इसके प्रयोग का प्राथमिक क्षेत्र पैर होता है।"<ref name="RACDefinition">{{cite web | title = Standards of Practice, Code of Ethics & Code of Conduct | publisher = Reflexology Association of Canada | year = 2005 | url = http://www.reflexologycanada.ca/copies/StandardsEthicsConductAugust2005.doc | accessdate = 2009-07-14 | format = doc | archiveurl = https://web.archive.org/web/20060907150530/http://www.reflexologycanada.ca/copies/StandardsEthicsConductAugust2005.doc | archivedate = 7 सितंबर 2006 | url-status = dead }}</ref> इस बात पर रिफ्लेक्सोलॉजिस्ट में कोई आम सहमति नहीं है कि रिफ्लेक्सोलॉजी किस तरह काम करती है; एकीकृत विचार इस विषय पर है कि पैरों के क्षेत्र, शरीर के क्षेत्रों से संबंधित हैं और इन क्षेत्रों के साथ क्रिया करते हुए एक व्यक्ति अपने क्यूई के माध्यम से स्वास्थ्य में सुधार कर सकता है।<ref name="TRH1">{{cite book | last = Norman | first = Laura | authorlink = Laura Norman | coauthors = Thomas Cowan | title = The Reflexology Handbook, A Complete Guide | publisher = [[Piatkus]] | year = 1989 | pages = 22, 23 | isbn = 0-86188-912-6 0-86188-912-6 0-86188-912-6}}</ref> रिफ्लेक्सोलॉजिस्ट कहते हैं कि शरीर दस बराबर ऊर्ध्वाधर क्षेत्र में विभाजित है, जो दांए की ओर पांच और बांए की ओर पांच स्थित है। साथ ही तीन अनुप्रस्थ लाइनें भी होती हैं, जिसमें कंधा कमरपेटी का ऊपरी भाग, कमर और पैल्विक तल शामिल है।<ref>{{cite web |title=massage and wellness |author=Pia Poulson |year=2008 |url=http://blog.starkeys.com/2008/03/reflex-zone-therapy.html |access-date=14 जनवरी 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330050909/http://blog.starkeys.com/2008/03/reflex-zone-therapy.html |archive-date=30 मार्च 2010 |url-status=dead }}</ref> चिकित्सा पेशेवरों द्वारा यह चिंता व्यक्ति की गई है कि रिफ्लेक्सोलॉजी, जिसकी प्रभावकारिता सिद्ध नहीं है, द्वारा संभावित गंभीर बीमारियों का उपचार करने से उपयुक्त चिकित्सा उपचार प्राप्त करने में देरी हो सकती है।<ref name="ncahf">{{cite web | title = Reflexology | publisher = National Council Against Health Fraud | year = 1996 | url = http://www.ncahf.org/articles/o-r/reflexology.html | accessdate = 2007-01-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160303193244/http://www.ncahf.org/articles/o-r/reflexology.html | archive-date = 3 मार्च 2016 | url-status = dead }}</ref> रिफ्लेक्सोलॉजिस्ट द्वारा रिफ्लेक्सोलॉजी को एक पूरक चिकित्सा के रूप में प्रस्तावित किया गया है और इससे चिकित्सा उपचार को प्रतिस्थापित नहीं किया जाना चाहिए.<ref>{{cite web|title=Reflexology|url=/altmedicine.about.com/od/therapiesfromrtoz/a/Reflexology.htm}}</ref> रिफ्लेक्सोलॉजी की प्रभावकारिता की एक व्यवस्थित समीक्षा के एक अध्ययन में पाया गया कि एकाधिक काठिन्य रोगियों में मूत्र लक्षणों के उपचार में महत्वपूर्ण प्रभाव को देखा गया है। इस अध्ययन में अन्य सभी स्थितियों की समीक्षा में कोई विशेष प्रभाव का कोई सबूत नहीं दिखाया गया।<ref>{{cite journal | author=Wang MY, Tsai PS, Lee PH, Chang WY, Yang CM | title=The efficacy of reflexology: systematic review | journal=J Adv Nurs | volume=62 | issue=5 | pages=512–20 | year=2008 | month=June | pmid=18489444 | doi=10.1111/j.1365-2648.2008.04606.x | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-advanced-nursing_2008-06_62_5/page/512 }}</ref> == ऑपरेशन का घोषित तंत्र == रिफ्लेक्सोलॉजिस्ट का यह मानना है कि एक ऊर्जा क्षेत्र, अदृश्य जीवन शक्ति या क्यूई का अवरोध, चिकित्सा को रोक सकता है।<ref name="TRH1"/> रिफ्लेक्सोलॉजी का एक अन्य सिद्धांत यह विश्वास है कि पैरों में इसके प्रयोग के माध्यम से चिकित्सक तनाव और शरीर के अन्य भागों में दर्द को दूर कर सकते हैं। एक स्पष्टीकरण यह है कि पैर में दबाव के प्राप्त होने से पैर संकेत भेज सकता है जो कि तंत्रिका-तंत्र को संतुलन कर सकता है या एंडोर्फिन जैसे रासायनो को जारी कर सकता है जो कि तनाव और दर्द को कम करता है।<ref name="WIR">{{cite web | url = http://www.reflexology-research.com/whatis.htm | title = What is Reflexology? | accessdate = 2006-11-26 | archive-url = https://www.webcitation.org/65XThlfJ1?url=http://www.reflexology-research.com/whatis.htm | archive-date = 18 फ़रवरी 2012 | url-status = dead }}</ref> इन परिकल्पनाओं को सामान्य चिकित्सा समुदायों द्वारा खारिज किया गया, जिन्होंने वैज्ञानिक सबूतों और बीमारी के ठीक से परीक्षण किए गए सिद्धांतो की कमी को पेश किया है।<ref name="NS">{{cite web | title = Natural Standard | publisher = Harvard Medical School | date = July 7, 2005 | url = http://www.intelihealth.com/IH/ihtIH/WSIHW000/8513/34968/360060.html?d=dmtContent | accessdate = January 27, 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120221233457/http://www.intelihealth.com/IH/ihtIH/WSIHW000/8513/34968/360060.html?d=dmtContent | archive-date = 21 फ़रवरी 2012 | url-status = dead }}</ref> रिफ्लेक्सोलॉजी के विभिन्न संस्करणों का अभ्यास किया जाता है। इसे चार महाद्वीपों पर प्रलेखित किया गया है: एशिया, यूरोप, अफ्रीका और उत्तरी अमेरिका. सबसे सामान्य सिद्धांत यह है कि रिफ्लेक्सोलॉजी का आरम्भ करीब 5000 साल पहले चीन में हुआ था। प्रारम्भिक ताओवादियों को कई चीनी स्वास्थ्य प्रथाओं को उत्पन्न करने का श्रेय दिया गया है। उत्तरी अमेरिका के चेरोकी जनजातियों ने रिफ्लेक्सोलॉजी के एक रूप का अभ्यास किया जिसे उन्होंने पीढ़ी दर पीढ़ी पारित किया। {{Citation needed|date= जनवरी 2011}} रिफ्लेक्सोलॉजी भारत, जापान और चीन में वर्तमान है। परंपरागत पूर्व एशियाई पाद रिफ्लेक्सोलॉजी को [[जापानी भाषा|जापानी]] में ज़ोकु शिन डो कहा जाता है। यह जापानी मालिश तकनीक का पाद हिस्सा है। चीन में जोकु शिन डो का आरम्भ करीब 5000 साल पहले हुआ था। {{Citation needed|date= जनवरी 2011}} कुछ वर्षों में चिकित्सा क्षेत्र या रिफ्लेक्सोलॉजी में कई बदलाव किए गए हैं। चीन में, एक्यूप्रेशर का अभ्यास अंगुलियों को घुमाने के माध्यम से किया गया जबकि एक्यूपंक्चर का उपयोग सुइयों के इस्तेमाल से किया गया। रिफ्लैक्‍स प्वाइंट का विश्वास अभी भी मौजूद है, मेरिडियंस के नए सिद्धांतों के साथ नई दिशाओं में इसका अभ्यास किया जाता था। मेरिडियन चिकित्सा की चीनी अवधारणा रिफ्लेक्सोलॉजी के दावों का मौलिक हिस्सा है।<ref>वन स्टेप बियोंड: हिस्टरी ऑफ रिफ्लेक्सोलॉजी, लेखक मास्टर हेलेन.</ref> प्रारम्भिक मिश्र निवासियों द्वारा अभ्यास किये जाने वाले प्राचीन संस्करण और आज की रिफ्लेक्सोलॉजी के बीच का सटीक सम्बन्ध अस्पष्ट है क्योंकि सम्पूर्ण विश्व में स्वास्थ्य को प्रभावित करने के प्रयास में पैरों में इसके इस्तेमाल के कई अभ्यास शामिल हैं। वर्तमान रिफ्लेक्सोलॉजी के पूर्वगामी रूप को 1913 में विलियम एच. फिट्ज़गेराल्ड, एम.डी. (1872-1942), [[नाक, कान और गले के रोग|एक कान, नाक और गले के विशेषज्ञ]] और डॉ॰ एडविन बॉवर्स द्वारा संयुक्त राज्य अमेरिका में शुरू किया गया था। फिट्ज़गेराल्ड ने दावा किया कि दबाव को लागू करने से शरीर के अन्य क्षेत्रों में एक संवेदनाहारी पर था।<ref name="TRH2">{{cite book | last = Norman | first = Laura | authorlink = Laura Norman | coauthors = Thomas Cowan | title = The Reflexology Handbook, A Complete Guide | publisher = [[Piatkus]] | year = 1989 | pages = 17 | isbn = 0-86188-912-6 }}</ref> 1930 और 1940 के दशक में युनिस डी. इंघम (1889-1974), द्वारा रिफ्लेक्सोलॉजी को थोड़ा और संशोधित किया गया था जो कि एक नर्स और फिजियोथेरेपिस्ट थी।<ref name="Ingham">{{cite journal | last = Benjamin | first = Patricia | year = 1989 | title = Eunice D. Ingham and the development of foot reflexology in the U.S | journal = American Massage Therapy Journal}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.massagenerd.com/pdf_massage_ebooks/History_Therapies_Rules_Ryan_Hoyme_.pdf | title = Massagenerd.com Presents History of Massage, Therapies & Rules | accessdate = 2007-10-12 | format = pdf | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080307075715/http://www.massagenerd.com/pdf_massage_ebooks/History_Therapies_Rules_Ryan_Hoyme_.pdf | archivedate = 7 मार्च 2008 | url-status = dead }}</ref> इंघम ने दावा किया कि पैर और हाथ विशेष रूप से संवेदनशील होते हैं और पैरों पर पूरे शरीर को "रिफ्लेक्स" के रूप में चिह्नित किया। यही समय तह जब "ज़ोन चिकित्सा" का पुनः नामकरण रिफ्लेक्सोलॉजी किया गया। संयुक्त राज्य अमेरिका और यूनाइटेड किंगडम में रिफ्लेक्सोलॉजिस्ट अक्सर इंघम के सिद्धांतो का अध्ययन करते हैं, हालांकि हाल में कुछ और विधियों का निर्माण किया गया है।<ref name="NS"/> == रिफ्लेक्स चिकित्सकों का विनियमन == यूनाइटेड किंगडम में रिफ्लेक्सोलॉजी का विनियमन वर्तमान में स्वैच्छिक आधार पर कम्प्लीमेंट्री एंड नेचुरल हेल्थकेयर काउंसिल (CNHC) द्वारा किया जाता है। पंजीकृत लोगों के पास पूर्ण सार्वजनिक और पेशेवर देयता बीमा होनी चाहिए और पुनः पंजीयन की एक शर्त अतिरिक्त वार्षिक पाठ्यक्रम है। ''नोट'' : चूंकि CNHC के साथ पंजीकरण स्वैच्छिक होता है, इसके बावजूद भी कोई अभ्यास कर सकता है और खुद का वर्णन एक रिफ्लेक्सोलॉजिस्ट के रूप में कर सकता है। इसके अलावा, रिफ्लेक्सोलॉजी की तकनीकों में से किसी की प्रभावकारिता का कोई सबूत ऐसे पंजीकरण के लिए आवश्यक नहीं होता है। (CNHC द्वारा "विनियमित" सभी क्षेत्रों पर यही लागू होता है) == आलोचना == रिफ्लेक्सोलॉजी की आम आलोचना में दावा किया गया है कि इसके प्रभाव के लिए साक्ष्य का अभाव रहा है, या इसके सिद्धांतों के लिए वैज्ञानिक या स्पष्ट प्रदर्शन की कमी, एक केंद्रीय विनियमन, मान्यता और लाइसेंस की कमी है, या रिफ्लेक्सोलॉजिस्ट के लिए चिकित्सा प्रशिक्षण प्रदान नहीं किया जाता है और प्रशिक्षण कार्यक्रमों की अल्प अवधि होती है। जैसा कि अन्य [[छद्म विज्ञान|छद्मविज्ञान]] के साथ है, कूटभेषज से परे बिना किसी साबित प्रभाव के, अगर रोगी उन पर भरोसा करता है और देरी या प्रभावी चिकित्सा इलाज को अस्वीकार कर देता है तो वहां महत्वपूर्ण स्वास्थ्य जोखिम हो सकता है। रिफ्लेक्सोलॉजी दावा करती है कि ऊर्जा (क्यूई) हेरफेर करना अत्यधिक विवादास्पद है, चूंकि शरीर में जीवन ऊर्जा (क्यूई), ऊर्जा संतुलन, 'क्रिस्टलीय संरचना,' या शरीर के 'रास्ते' के मौजूदगी के लिए कोई वैज्ञानिक सबूत नहीं है।<ref>{{cite web | last = Barrett | first = Stephen | authorlink = Stephen Barrett | url = http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/reflex.html | title = Reflexology: A close look | publisher = [[Quackwatch]] | accessdate = 2007-10-12 | date = 2004-09-25 | archive-url = https://www.webcitation.org/65XTjTSXV?url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/reflex.html | archive-date = 18 फ़रवरी 2012 | url-status = dead }}</ref> == लोकप्रिय संस्कृति में उपयोग == ''[[Penn & Teller: Bullshit!]]'' के एपिसोड में (1-02 वैकल्पिक चिकित्सा) (7 फ़रवरी 2003) रिफ्लेक्सोलॉजी खंड पर एक सेगमेंट दिखाया गया। == इन्हें भी देखें == * [[एक्यूप्रेशर]] * [[एक्यूपंक्चर]] * वैकल्पिक चिकित्सा * अलिंदचिकित्सा * कायान्तरित तकनीक * [[छद्म विज्ञान|छद्मविज्ञान]] == नोट == {{Reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{External links|date=November 2010}} '''रिफ्लेक्सोलॉजी शरीर और संगठन''' * [https://web.archive.org/web/20110407223434/http://www.reflexology.org.nz/ रिफ्लेक्सोलॉजी न्यूजीलैंड] * [https://web.archive.org/web/20110203005022/http://www.aor.org.uk/ रिफ्लेक्सोलॉजिस्ट एसोसिएशन] * [https://web.archive.org/web/20110202151706/http://reflexologycollege.com/ सेंट्रल लंदन कॉलेज ऑप रिफ्लेक्सोलॉजी ] * [https://archive.today/20120731173714/http://www.cnhc.org.uk/ पूरक और प्राकृतिक हेल्थकेयर परिषद] * [https://web.archive.org/web/20110224201022/http://www.icr-reflexology.org/ इंटरनैशनल काउंसिल ऑफ रिफ्लेक्सोलॉजी] * [https://web.archive.org/web/20110713063659/http://www.isreflexology.com/en/ आईएफआर, इजरायली फोरम ऑफ रिफ्लेक्सोलॉजी ] * [https://web.archive.org/web/20110409113418/http://www.ocr.edu/ ओंटारियो कॉलेज ऑफ रिफ्लेक्सोलॉजी] * [https://web.archive.org/web/20110706202152/http://www.reflexologycanada.ca/ रिफ्लेक्सोलॉजी एसोसिएशन ऑफ कनाडा] * [https://web.archive.org/web/20110726155507/http://www.reflexeurope.org/ रिफ्लेक्सोलॉजी इन यूरोप नेटवर्क] * [https://web.archive.org/web/20110111142220/http://www.reflexologyschools.org/ रिफ्लेक्सोलॉजी स्कूल एंड सर्टिफिकेशन / एक्रिडिटेशन रिक्वायरमेंट्स] * [https://web.archive.org/web/20190115163057/https://www.sareflexology.org.za/ टीएसएआरएस, द साउथ अफ्रीकन रिफ्लेक्सोलॉजी एसोसिएशन] '''महत्वपूर्ण वेबसाइट''' * {{cite web | url = http://skepdic.com/reflex.html | title = Skeptics Dictionary: Definition of Reflexology | last = Carroll | first = Robert Todd | accessdate = 2007-10-12 | authorlink = Robert Todd Carroll | date = 2007-10-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180830173109/http://skepdic.com/reflex.html | archive-date = 30 अगस्त 2018 | url-status = live }} * {{cite web | last = Barrett | first = Stephen | authorlink = Stephen Barrett | url = http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/reflex.html | title = Reflexology: A close look | publisher = [[Quackwatch]] | accessdate = 2007-10-12 | date = 2004-09-25 | archive-url = https://www.webcitation.org/65XTjTSXV?url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/reflex.html | archive-date = 18 फ़रवरी 2012 | url-status = dead }} * {{cite web | url = http://skepdic.com/reflex.html | title = Reflexology: Only Dangerous If You Use It | last = Dunning | first = Brian | accessdate = 2010-07-26 | date = 2007-01-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180830173109/http://skepdic.com/reflex.html | archive-date = 30 अगस्त 2018 | url-status = live }} '''ओवरव्यू, वैज्ञानिक सबूत के सहित''' * {{cite web | url = http://www.intelihealth.com/IH/ihtIH/WSIHW000/8513/34968/360060.html?d=dmtContent | title = Reflexology at Aetna InteliHealth | accessdate = 2007-10-12 | format = | date = 2005-07-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120221233457/http://www.intelihealth.com/IH/ihtIH/WSIHW000/8513/34968/360060.html?d=dmtContent | archive-date = 21 फ़रवरी 2012 | url-status = dead }} * {{cite web | url = http://www.cancer.org/docroot/ETO/content/ETO_5_3X_Reflexology.asp?sitearea=ETO | title = Reflexology at American Cancer Society | publisher = [[American Cancer Society]] | accessdate = 2009-03-02 | format = | date = 2009-03-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090822013513/http://www.cancer.org/docroot/ETO/content/ETO_5_3X_Reflexology.asp?sitearea=ETO | archive-date = 22 अगस्त 2009 | url-status = live }} {{Pseudoscience|state=autocollapse}} [[श्रेणी:हस्तलाघव चिकित्सा]] [[श्रेणी:सियोडोसाइंस]] toxmcs7egefnnnq2qfdiquhd57pv0vt 6555622 6555598 2026-05-23T16:50:49Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[Special:Contributions/Prabudh society|Prabudh society]] ([[User talk:Prabudh society|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6555598|6555598]] को पूर्ववत किया 6555622 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{disputed|date=November 2007}} {{POV|date=November 2007}} {{refimprove |date=November 2007}} }} [[चित्र:Foot Chart1 small.png|right|thumb|रिफ्लेक्सोलॉजी चार्ट का एक उदाहरण, जिसमें पैरों के उन क्षेत्रों का प्रदर्शन किया गया है जो चिकित्सकों का मानना है कि शरीर के क्षेत्रों के अंगों से सम्बंधित हैं।]] [[चित्र:Reflexology of the Hand.JPG|right|thumb|हाथ की रिफ्लेक्सोलॉजी चार्ट का एक उदाहरण, इसमें हाथ के क्षेत्रों का प्रदर्शन किया गया है, जो चिकित्सकों का मानना है कि शरीर के "क्षेत्रों" के अंगों से सम्बंधित हैं।]] '''रिफ्लेक्सोलॉजी''' ('''क्षेत्र चिकित्सा''') एक वैकल्पिक चिकित्सा है, पूरक या इलाज की एकीकृत चिकित्सा विधि है जिसमें बिना तेल या लोशन का इस्तेमाल किये विशिष्ट अंगूठे, अंगुली और हस्त तकनीक द्वारा पैर और [[हाथ]] पर दबाव डाला जाता है। रिफ्लेक्सोलॉजिस्ट का दावा है कि यह ज़ोन और रिफ्लेक्स क्षेत्र की प्रणाली पर आधारित है, जहां वे कहते हैं कि पैर और हाथ पर शरीर की एक छवि प्रतिबिंबित होती है, जो इस आधार पर है कि इस तरह के कार्य शरीर में एक शारीरिक बदलाव लाते हैं।<ref>[(द कंप्लीट गाइड टू फुट रिफ्लेक्सोलॉजी (तीसरा संस्करण) बारबरा और केविन कुंज द्वारा)]</ref> यादृच्छिक नियंत्रित परीक्षण की 2009 की एक व्यवस्थित समीक्षा ने यह निष्कर्ष दिया कि "आज तक का उपलब्ध सबसे अच्छा सबूत ठोस रूप से यह प्रदर्शित नहीं करता कि रिफ्लेक्सोलॉजी किसी चिकित्सा स्थिति के उपचार के लिए प्रभावी है".<ref>{{cite journal |journal=Med J Aust |year=2009 |volume=191 |issue=5 |pages=263–6 |title=Is reflexology an effective intervention? A systematic review of randomised controlled trials |url=https://archive.org/details/sim_medical-journal-of-australia_2009-09-07_191_5/page/n23 |author=Ernst E |doi= |pmid=19740047}}</ref> कनाडा का रिफ्लेक्सोलॉजी एसोसिएशन, रिफ्लेक्सोलॉजी को परिभाषित करता है: : "एक प्राकृतिक चिकित्सा कला जो इस सिद्धांत पर आधारित है कि पैर, हाथ, कान और ज़ोन के भीतर उनसे संबंधित क्षेत्रों में रिफ्लेक्स होते हैं, जो शरीर के हर हिस्से, ग्रंथि और अंगों से सम्बंधित होते हैं। इन रिफ्लेक्सेस पर उपकरणों, क्रीम या लोशन के बिना उपयोग के दबाव के माध्यम से रिफ्लेक्सोलॉजी तनाव को कम करता है, परिसंचरण में सुधार लाता है और शरीर के संबंधित क्षेत्रों के प्राकृतिक कार्य को बढ़ावा देने में मदद करता है, जहां इसके प्रयोग का प्राथमिक क्षेत्र पैर होता है।"<ref name="RACDefinition">{{cite web | title = Standards of Practice, Code of Ethics & Code of Conduct | publisher = Reflexology Association of Canada | year = 2005 | url = http://www.reflexologycanada.ca/copies/StandardsEthicsConductAugust2005.doc | accessdate = 2009-07-14 | format = doc | archiveurl = https://web.archive.org/web/20060907150530/http://www.reflexologycanada.ca/copies/StandardsEthicsConductAugust2005.doc | archivedate = 7 सितंबर 2006 | url-status = dead }}</ref> इस बात पर रिफ्लेक्सोलॉजिस्ट में कोई आम सहमति नहीं है कि रिफ्लेक्सोलॉजी किस तरह काम करती है; एकीकृत विचार इस विषय पर है कि पैरों के क्षेत्र, शरीर के क्षेत्रों से संबंधित हैं और इन क्षेत्रों के साथ क्रिया करते हुए एक व्यक्ति अपने क्यूई के माध्यम से स्वास्थ्य में सुधार कर सकता है।<ref name="TRH1">{{cite book | last = Norman | first = Laura | authorlink = Laura Norman | coauthors = Thomas Cowan | title = The Reflexology Handbook, A Complete Guide | publisher = [[Piatkus]] | year = 1989 | pages = 22, 23 | isbn = 0-86188-912-6 0-86188-912-6 0-86188-912-6}}</ref> रिफ्लेक्सोलॉजिस्ट कहते हैं कि शरीर दस बराबर ऊर्ध्वाधर क्षेत्र में विभाजित है, जो दांए की ओर पांच और बांए की ओर पांच स्थित है। साथ ही तीन अनुप्रस्थ लाइनें भी होती हैं, जिसमें कंधा कमरपेटी का ऊपरी भाग, कमर और पैल्विक तल शामिल है।<ref>{{cite web |title=massage and wellness |author=Pia Poulson |year=2008 |url=http://blog.starkeys.com/2008/03/reflex-zone-therapy.html |access-date=14 जनवरी 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330050909/http://blog.starkeys.com/2008/03/reflex-zone-therapy.html |archive-date=30 मार्च 2010 |url-status=dead }}</ref> चिकित्सा पेशेवरों द्वारा यह चिंता व्यक्ति की गई है कि रिफ्लेक्सोलॉजी, जिसकी प्रभावकारिता सिद्ध नहीं है, द्वारा संभावित गंभीर बीमारियों का उपचार करने से उपयुक्त चिकित्सा उपचार प्राप्त करने में देरी हो सकती है।<ref name="ncahf">{{cite web | title = Reflexology | publisher = National Council Against Health Fraud | year = 1996 | url = http://www.ncahf.org/articles/o-r/reflexology.html | accessdate = 2007-01-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160303193244/http://www.ncahf.org/articles/o-r/reflexology.html | archive-date = 3 मार्च 2016 | url-status = dead }}</ref> रिफ्लेक्सोलॉजिस्ट द्वारा रिफ्लेक्सोलॉजी को एक पूरक चिकित्सा के रूप में प्रस्तावित किया गया है और इससे चिकित्सा उपचार को प्रतिस्थापित नहीं किया जाना चाहिए.<ref>{{cite web|title=Reflexology|url=/altmedicine.about.com/od/therapiesfromrtoz/a/Reflexology.htm}}</ref> रिफ्लेक्सोलॉजी की प्रभावकारिता की एक व्यवस्थित समीक्षा के एक अध्ययन में पाया गया कि एकाधिक काठिन्य रोगियों में मूत्र लक्षणों के उपचार में महत्वपूर्ण प्रभाव को देखा गया है। इस अध्ययन में अन्य सभी स्थितियों की समीक्षा में कोई विशेष प्रभाव का कोई सबूत नहीं दिखाया गया।<ref>{{cite journal | author=Wang MY, Tsai PS, Lee PH, Chang WY, Yang CM | title=The efficacy of reflexology: systematic review | journal=J Adv Nurs | volume=62 | issue=5 | pages=512–20 | year=2008 | month=June | pmid=18489444 | doi=10.1111/j.1365-2648.2008.04606.x | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-advanced-nursing_2008-06_62_5/page/512 }}</ref> == ऑपरेशन का घोषित तंत्र == रिफ्लेक्सोलॉजिस्ट का यह मानना है कि एक ऊर्जा क्षेत्र, अदृश्य जीवन शक्ति या क्यूई का अवरोध, चिकित्सा को रोक सकता है।<ref name="TRH1"/> रिफ्लेक्सोलॉजी का एक अन्य सिद्धांत यह विश्वास है कि पैरों में इसके प्रयोग के माध्यम से चिकित्सक तनाव और शरीर के अन्य भागों में दर्द को दूर कर सकते हैं। एक स्पष्टीकरण यह है कि पैर में दबाव के प्राप्त होने से पैर संकेत भेज सकता है जो कि तंत्रिका-तंत्र को संतुलन कर सकता है या एंडोर्फिन जैसे रासायनो को जारी कर सकता है जो कि तनाव और दर्द को कम करता है।<ref name="WIR">{{cite web | url = http://www.reflexology-research.com/whatis.htm | title = What is Reflexology? | accessdate = 2006-11-26 | archive-url = https://www.webcitation.org/65XThlfJ1?url=http://www.reflexology-research.com/whatis.htm | archive-date = 18 फ़रवरी 2012 | url-status = dead }}</ref> इन परिकल्पनाओं को सामान्य चिकित्सा समुदायों द्वारा खारिज किया गया, जिन्होंने वैज्ञानिक सबूतों और बीमारी के ठीक से परीक्षण किए गए सिद्धांतो की कमी को पेश किया है।<ref name="NS">{{cite web | title = Natural Standard | publisher = Harvard Medical School | date = July 7, 2005 | url = http://www.intelihealth.com/IH/ihtIH/WSIHW000/8513/34968/360060.html?d=dmtContent | accessdate = January 27, 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120221233457/http://www.intelihealth.com/IH/ihtIH/WSIHW000/8513/34968/360060.html?d=dmtContent | archive-date = 21 फ़रवरी 2012 | url-status = dead }}</ref> रिफ्लेक्सोलॉजी के विभिन्न संस्करणों का अभ्यास किया जाता है। इसे चार महाद्वीपों पर प्रलेखित किया गया है: एशिया, यूरोप, अफ्रीका और उत्तरी अमेरिका. सबसे सामान्य सिद्धांत यह है कि रिफ्लेक्सोलॉजी का आरम्भ करीब 5000 साल पहले चीन में हुआ था। प्रारम्भिक ताओवादियों को कई चीनी स्वास्थ्य प्रथाओं को उत्पन्न करने का श्रेय दिया गया है। उत्तरी अमेरिका के चेरोकी जनजातियों ने रिफ्लेक्सोलॉजी के एक रूप का अभ्यास किया जिसे उन्होंने पीढ़ी दर पीढ़ी पारित किया। {{Citation needed|date= जनवरी 2011}} रिफ्लेक्सोलॉजी भारत, जापान और चीन में वर्तमान है। परंपरागत पूर्व एशियाई पाद रिफ्लेक्सोलॉजी को [[जापानी भाषा|जापानी]] में ज़ोकु शिन डो कहा जाता है। यह जापानी मालिश तकनीक का पाद हिस्सा है। चीन में जोकु शिन डो का आरम्भ करीब 5000 साल पहले हुआ था। {{Citation needed|date= जनवरी 2011}} कुछ वर्षों में चिकित्सा क्षेत्र या रिफ्लेक्सोलॉजी में कई बदलाव किए गए हैं। चीन में, एक्यूप्रेशर का अभ्यास अंगुलियों को घुमाने के माध्यम से किया गया जबकि एक्यूपंक्चर का उपयोग सुइयों के इस्तेमाल से किया गया। रिफ्लैक्‍स प्वाइंट का विश्वास अभी भी मौजूद है, मेरिडियंस के नए सिद्धांतों के साथ नई दिशाओं में इसका अभ्यास किया जाता था। मेरिडियन चिकित्सा की चीनी अवधारणा रिफ्लेक्सोलॉजी के दावों का मौलिक हिस्सा है।<ref>वन स्टेप बियोंड: हिस्टरी ऑफ रिफ्लेक्सोलॉजी, लेखक मास्टर हेलेन.</ref> प्रारम्भिक मिश्र निवासियों द्वारा अभ्यास किये जाने वाले प्राचीन संस्करण और आज की रिफ्लेक्सोलॉजी के बीच का सटीक सम्बन्ध अस्पष्ट है क्योंकि सम्पूर्ण विश्व में स्वास्थ्य को प्रभावित करने के प्रयास में पैरों में इसके इस्तेमाल के कई अभ्यास शामिल हैं। वर्तमान रिफ्लेक्सोलॉजी के पूर्वगामी रूप को 1913 में विलियम एच. फिट्ज़गेराल्ड, एम.डी. (1872-1942), [[नाक, कान और गले के रोग|एक कान, नाक और गले के विशेषज्ञ]] और डॉ॰ एडविन बॉवर्स द्वारा संयुक्त राज्य अमेरिका में शुरू किया गया था। फिट्ज़गेराल्ड ने दावा किया कि दबाव को लागू करने से शरीर के अन्य क्षेत्रों में एक संवेदनाहारी पर था।<ref name="TRH2">{{cite book | last = Norman | first = Laura | authorlink = Laura Norman | coauthors = Thomas Cowan | title = The Reflexology Handbook, A Complete Guide | publisher = [[Piatkus]] | year = 1989 | pages = 17 | isbn = 0-86188-912-6 }}</ref> 1930 और 1940 के दशक में युनिस डी. इंघम (1889-1974), द्वारा रिफ्लेक्सोलॉजी को थोड़ा और संशोधित किया गया था जो कि एक नर्स और फिजियोथेरेपिस्ट थी।<ref name="Ingham">{{cite journal | last = Benjamin | first = Patricia | year = 1989 | title = Eunice D. Ingham and the development of foot reflexology in the U.S | journal = American Massage Therapy Journal}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.massagenerd.com/pdf_massage_ebooks/History_Therapies_Rules_Ryan_Hoyme_.pdf | title = Massagenerd.com Presents History of Massage, Therapies & Rules | accessdate = 2007-10-12 | format = pdf | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080307075715/http://www.massagenerd.com/pdf_massage_ebooks/History_Therapies_Rules_Ryan_Hoyme_.pdf | archivedate = 7 मार्च 2008 | url-status = dead }}</ref> इंघम ने दावा किया कि पैर और हाथ विशेष रूप से संवेदनशील होते हैं और पैरों पर पूरे शरीर को "रिफ्लेक्स" के रूप में चिह्नित किया। यही समय तह जब "ज़ोन चिकित्सा" का पुनः नामकरण रिफ्लेक्सोलॉजी किया गया। संयुक्त राज्य अमेरिका और यूनाइटेड किंगडम में रिफ्लेक्सोलॉजिस्ट अक्सर इंघम के सिद्धांतो का अध्ययन करते हैं, हालांकि हाल में कुछ और विधियों का निर्माण किया गया है।<ref name="NS"/> == रिफ्लेक्स चिकित्सकों का विनियमन == यूनाइटेड किंगडम में रिफ्लेक्सोलॉजी का विनियमन वर्तमान में स्वैच्छिक आधार पर कम्प्लीमेंट्री एंड नेचुरल हेल्थकेयर काउंसिल (CNHC) द्वारा किया जाता है। पंजीकृत लोगों के पास पूर्ण सार्वजनिक और पेशेवर देयता बीमा होनी चाहिए और पुनः पंजीयन की एक शर्त अतिरिक्त वार्षिक पाठ्यक्रम है। ''नोट'' : चूंकि CNHC के साथ पंजीकरण स्वैच्छिक होता है, इसके बावजूद भी कोई अभ्यास कर सकता है और खुद का वर्णन एक रिफ्लेक्सोलॉजिस्ट के रूप में कर सकता है। इसके अलावा, रिफ्लेक्सोलॉजी की तकनीकों में से किसी की प्रभावकारिता का कोई सबूत ऐसे पंजीकरण के लिए आवश्यक नहीं होता है। (CNHC द्वारा "विनियमित" सभी क्षेत्रों पर यही लागू होता है) == आलोचना == रिफ्लेक्सोलॉजी की आम आलोचना में दावा किया गया है कि इसके प्रभाव के लिए साक्ष्य का अभाव रहा है, या इसके सिद्धांतों के लिए वैज्ञानिक या स्पष्ट प्रदर्शन की कमी, एक केंद्रीय विनियमन, मान्यता और लाइसेंस की कमी है, या रिफ्लेक्सोलॉजिस्ट के लिए चिकित्सा प्रशिक्षण प्रदान नहीं किया जाता है और प्रशिक्षण कार्यक्रमों की अल्प अवधि होती है। जैसा कि अन्य [[छद्म विज्ञान|छद्मविज्ञान]] के साथ है, कूटभेषज से परे बिना किसी साबित प्रभाव के, अगर रोगी उन पर भरोसा करता है और देरी या प्रभावी चिकित्सा इलाज को अस्वीकार कर देता है तो वहां महत्वपूर्ण स्वास्थ्य जोखिम हो सकता है। रिफ्लेक्सोलॉजी दावा करती है कि ऊर्जा (क्यूई) हेरफेर करना अत्यधिक विवादास्पद है, चूंकि शरीर में जीवन ऊर्जा (क्यूई), ऊर्जा संतुलन, 'क्रिस्टलीय संरचना,' या शरीर के 'रास्ते' के मौजूदगी के लिए कोई वैज्ञानिक सबूत नहीं है।<ref>{{cite web | last = Barrett | first = Stephen | authorlink = Stephen Barrett | url = http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/reflex.html | title = Reflexology: A close look | publisher = [[Quackwatch]] | accessdate = 2007-10-12 | date = 2004-09-25 | archive-url = https://www.webcitation.org/65XTjTSXV?url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/reflex.html | archive-date = 18 फ़रवरी 2012 | url-status = dead }}</ref> == लोकप्रिय संस्कृति में उपयोग == ''[[Penn & Teller: Bullshit!]]'' के एपिसोड में (1-02 वैकल्पिक चिकित्सा) (7 फ़रवरी 2003) रिफ्लेक्सोलॉजी खंड पर एक सेगमेंट दिखाया गया। == इन्हें भी देखें == * [[एक्यूप्रेशर]] * [[एक्यूपंक्चर]] * वैकल्पिक चिकित्सा * अलिंदचिकित्सा * कायान्तरित तकनीक * [[छद्म विज्ञान|छद्मविज्ञान]] == नोट == {{Reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{External links|date=November 2010}} '''रिफ्लेक्सोलॉजी शरीर और संगठन''' * [https://web.archive.org/web/20110407223434/http://www.reflexology.org.nz/ रिफ्लेक्सोलॉजी न्यूजीलैंड] * [https://web.archive.org/web/20110203005022/http://www.aor.org.uk/ रिफ्लेक्सोलॉजिस्ट एसोसिएशन] * [https://web.archive.org/web/20110202151706/http://reflexologycollege.com/ सेंट्रल लंदन कॉलेज ऑप रिफ्लेक्सोलॉजी ] * [https://archive.today/20120731173714/http://www.cnhc.org.uk/ पूरक और प्राकृतिक हेल्थकेयर परिषद] * [https://web.archive.org/web/20110224201022/http://www.icr-reflexology.org/ इंटरनैशनल काउंसिल ऑफ रिफ्लेक्सोलॉजी] * [https://web.archive.org/web/20110713063659/http://www.isreflexology.com/en/ आईएफआर, इजरायली फोरम ऑफ रिफ्लेक्सोलॉजी ] * [https://web.archive.org/web/20110409113418/http://www.ocr.edu/ ओंटारियो कॉलेज ऑफ रिफ्लेक्सोलॉजी] * [https://web.archive.org/web/20110706202152/http://www.reflexologycanada.ca/ रिफ्लेक्सोलॉजी एसोसिएशन ऑफ कनाडा] * [https://web.archive.org/web/20110726155507/http://www.reflexeurope.org/ रिफ्लेक्सोलॉजी इन यूरोप नेटवर्क] * [https://web.archive.org/web/20110111142220/http://www.reflexologyschools.org/ रिफ्लेक्सोलॉजी स्कूल एंड सर्टिफिकेशन / एक्रिडिटेशन रिक्वायरमेंट्स] * [https://web.archive.org/web/20190115163057/https://www.sareflexology.org.za/ टीएसएआरएस, द साउथ अफ्रीकन रिफ्लेक्सोलॉजी एसोसिएशन] '''महत्वपूर्ण वेबसाइट''' * {{cite web | url = http://skepdic.com/reflex.html | title = Skeptics Dictionary: Definition of Reflexology | last = Carroll | first = Robert Todd | accessdate = 2007-10-12 | authorlink = Robert Todd Carroll | date = 2007-10-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180830173109/http://skepdic.com/reflex.html | archive-date = 30 अगस्त 2018 | url-status = live }} * {{cite web | last = Barrett | first = Stephen | authorlink = Stephen Barrett | url = http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/reflex.html | title = Reflexology: A close look | publisher = [[Quackwatch]] | accessdate = 2007-10-12 | date = 2004-09-25 | archive-url = https://www.webcitation.org/65XTjTSXV?url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/reflex.html | archive-date = 18 फ़रवरी 2012 | url-status = dead }} * {{cite web | url = http://skepdic.com/reflex.html | title = Reflexology: Only Dangerous If You Use It | last = Dunning | first = Brian | accessdate = 2010-07-26 | date = 2007-01-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180830173109/http://skepdic.com/reflex.html | archive-date = 30 अगस्त 2018 | url-status = live }} '''ओवरव्यू, वैज्ञानिक सबूत के सहित''' * {{cite web | url = http://www.intelihealth.com/IH/ihtIH/WSIHW000/8513/34968/360060.html?d=dmtContent | title = Reflexology at Aetna InteliHealth | accessdate = 2007-10-12 | format = | date = 2005-07-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120221233457/http://www.intelihealth.com/IH/ihtIH/WSIHW000/8513/34968/360060.html?d=dmtContent | archive-date = 21 फ़रवरी 2012 | url-status = dead }} * {{cite web | url = http://www.cancer.org/docroot/ETO/content/ETO_5_3X_Reflexology.asp?sitearea=ETO | title = Reflexology at American Cancer Society | publisher = [[American Cancer Society]] | accessdate = 2009-03-02 | format = | date = 2009-03-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090822013513/http://www.cancer.org/docroot/ETO/content/ETO_5_3X_Reflexology.asp?sitearea=ETO | archive-date = 22 अगस्त 2009 | url-status = live }} {{Pseudoscience|state=autocollapse}} [[श्रेणी:हस्तलाघव चिकित्सा]] [[श्रेणी:सियोडोसाइंस]] g3e2gqimvexpr0spgcbz56koak2o8qr अल्लाह बख़्श सूमरो 0 248914 6555609 6164834 2026-05-23T16:30:25Z ~2026-30909-29 926386 कड़ियाँ लगाई 6555609 wikitext text/x-wiki '''अल्लाह बक्स सूमरो''' (1900 - 14 मई 1943) ([[सिंधी]] : اللهَ بخشُ سوُمَرو), ब्रिटिशकालीन भारत के [[ज़मींदारी प्रथा|जमींदार]], सरकारी ठेकेदार, स्वतंत्रता संग्राम सेनानी एवं राजनेता थे। वह सिन्ध के सबसे श्रेष्ठ राज्य-प्रमुखों में गिने जाते हैं। उन्हें शहीद के रूप में याद किया जाता है। वे [[सिंध]] प्रांत के दो बार मुख्यमंत्री और ईत्तेहाद पार्टी के सक्रिय राजनीतिक कार्यकर्ता थे। उन्होंने यह पहली बार इस पद को 23 मार्च 1938 से 18 अप्रैल 1940 तक, जबकि दूसरी धारा 7 मार्च 1941 के बाद से 14 अक्टूबर 1942 तक संभाला था। उन्होंने मुस्लिम लीग की पाकिस्तान बनाने के विचार को नकारा था। ==इन्हें भी देखें== *[[सिंध]] *[[पाकिस्तान की राजनीति]] *[[सिंध के मुख्यमंत्री]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{cite web|url=http://www.worldstatesmen.org/India_BrProvinces.htm#Sind|title=List of Chief Ministers of Sind|publisher=worldstatesmen.org|access-date=8 जून 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20081101171538/http://www.worldstatesmen.org/India_BrProvinces.htm#Sind|archive-date=1 नवंबर 2008|url-status=live}} [[श्रेणी:पाकिस्तान के लोग]] [[श्रेणी:पाकिस्तानी राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:सिंध के मुख्यमंत्री]] [[श्रेणी:1900 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:स्वतंत्रता सेनानी]] {{जीवनचरित-आधार}} henc8d7h7wgvhq703161vupxvoy0qg6 6555618 6555609 2026-05-23T16:49:07Z चाहर धर्मेंद्र 703114 सन्दर्भ रहित जानकारी 6555618 wikitext text/x-wiki '''अल्लाह बक्स सूमरो''' (1900 - 14 मई 1943) ([[सिंधी]] : اللهَ بخشُ سوُمَرو), ब्रिटिशकालीन भारत के [[ज़मींदारी प्रथा|जमींदार]], सरकारी ठेकेदार, स्वतंत्रता संग्राम सेनानी एवं राजनेता थे। वह सिन्ध के सबसे श्रेष्ठ राज्य-प्रमुखों में गिने जाते हैं। उन्हें शहीद के रूप में याद किया जाता है। वे [[सिंध]] प्रांत के दो बार मुख्यमंत्री और ईत्तेहाद पार्टी के सक्रिय राजनीतिक कार्यकर्ता थे। उन्होंने यह पहली बार इस पद को 23 मार्च 1938 से 18 अप्रैल 1940 तक, जबकि दूसरी धारा 7 मार्च 1941 के बाद से 14 अक्टूबर 1942 तक संभाला था। ==इन्हें भी देखें== *[[सिंध]] *[[पाकिस्तान की राजनीति]] *[[सिंध के मुख्यमंत्री]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{cite web|url=http://www.worldstatesmen.org/India_BrProvinces.htm#Sind|title=List of Chief Ministers of Sind|publisher=worldstatesmen.org|access-date=8 जून 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20081101171538/http://www.worldstatesmen.org/India_BrProvinces.htm#Sind|archive-date=1 नवंबर 2008|url-status=live}} [[श्रेणी:पाकिस्तान के लोग]] [[श्रेणी:पाकिस्तानी राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:सिंध के मुख्यमंत्री]] [[श्रेणी:1900 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:स्वतंत्रता सेनानी]] {{जीवनचरित-आधार}} fm7u3ztfbck6gr2krl61qx1brc2oatf मनोहर जोशी 0 248958 6555614 6073014 2026-05-23T16:45:19Z The Sorter 845290 Infobox में नई जानकारी जोड़ी 6555614 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = मनोहर जोशी | native_name = | image = Manohar Joshi cropped.jpg | image_size = | caption = जोशी, 2019 | birth_date = {{birth date|1937|12|02|df=yes}} | birth_place = [[रायगढ़ ज़िला, महाराष्ट्र|रायगढ़]], [[बॉम्बे प्रेसिडेंसी]], [[ब्रिटिश राज]] | death_date = {{Death date and age|2024|02|23|1937|12|02|df=yes}} | death_place = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], भारत | order = 12वें | office = महाराष्ट्र के मुख्यमंत्री | governor = [[पदिंजरेतलकल चेरियन अलेक्ज़ांडर]] | order1 = 13वें | office1 = लोक सभा अध्यक्ष | term_start1 = 10 मई 2002 | term_end1 = 2 जून 2004 | president1 = [[ए॰ पी॰ जे॰ अब्दुल कलाम]] | 1namedata1 = [[अटल बिहारी वाजपेयी]] | 1blankname1 = [[सदन के नेता (लोक सभा)|सदन के नेता]] | deputy1 = [[पदनाथ मोहम्मद सईद]] | predecessor1 = [[गंती मोहन चंद्र बालयोगी]] | successor1 = [[सोमनाथ चटर्जी]] | term_start = 14 मार्च 1995 | term_end = 31 जनवरी 1999 | predecessor = [[शरद पवार]] | successor = [[नारायण राणे]] | office2 = [[भारी उद्योग मंत्रालय|भारी उद्योग मंत्री]] | prime_minister2 = अटल बिहारी वाजपेयी | predecessor2 = [[चन्द्रशेखर]] | successor2 = [[अनंत गीते]] | term_start2 = 19 अक्टूबर 1999 | term_end2 = 9 मई 2002 | office3 = [[शिव सेना]] के नेता | term_start3 = 19 जून 1966 | term_end3 = 23 फ़रवरी 2024 | president3 = [[बाल ठाकरे]] (1966–2012)<br/>[[उद्धव ठाकरे]] (2012–2022) | office4 = [[महाराष्ट्र विधान सभा]] में सदन के नेता | term_start4 = 14 मार्च 1995 | term_end4 = 31 जनवरी 1999 | predecessor4 = शरद पवार | successor4 = नारायण राणे | office5 = [[महाराष्ट्र विधान सभा]] के 13वें [[विपक्ष नेता]] | term_start5 = 22 मार्च 1990 | term_end5 = 12 दिसंबर 1991 | predecessor5 = [[मृणाल गोरे]] | successor5 = [[गोपीनाथ मुंडे]] | office6 = [[मुंबई के महापौर]] | term_start6 = 1976 | term_end6 = 1977 | predecessor6 = [[मेहता]] | successor6 = [[मुरली देवड़ा]] | office7 = [[सांसद, लोक सभा]] | constituency7 = [[मुम्बई उत्तर मध्य (लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र)|मुंबई उत्तर मध्य]] | term_start7 = 1999 | term_end7 = 2004 | predecessor7 = [[रामदास आठवले]] | successor7 = [[एकनाथ गायकवाड़]] | office8 = [[सांसद, राज्य सभा]] | term_start8 = 2006 | term_end8 = 2012 | predecessor8 = [[राम जेठमलानी]] | successor8 = [[अनिल देसाई]] | constituency8 = महाराष्ट्र | office9 = [[महाराष्ट्र विधान सभा]] के [[विधायक]] | term_start9 = 1990 | term_end9 = 1999 | predecessor9 = सरयू ठाकुर | successor9 = [[विशाखा राउत]] | constituency9 = [[दादर]] | office10 = [[महाराष्ट्र विधान सभा]] के सदस्य | term_start10 = 1972 | term_end10 = 1989 | constituency10 = नामित | office11 = [[बृहन्मुंबई नगर निगम]] के सभासद | term_start11 = 1968 | term_end11 = 1972 | constituency11 = [[दादर]] | party = [[शिवसेना]] | spouse = अनघा जोशी | children = 3 | relatives = [[शारवरी वाघ]]<br/>(पोती) | website = | footnotes = | signature = }} '''मनोहर गजानन जोशी''' (2 दिसंबर 1937 – 23 फ़रवरी 2024) [[महाराष्ट्र]] राज्य के [[भारत|भारतीय]] राजनेता हैं। वे राजनीतिक दल [[शिवसेना|शिव सेना]] के प्रमुख नेताओं में से एक हैं। वे 1995-1999 तक महाराष्ट्र के मुख्यमंत्री थे। == पृष्ठभूमि और परिवार == उनका जन्म [[रायगढ़ जिला|रायगढ़]] जिले के निम्न मध्यम वर्गीय देशष्ठ [[ब्राह्मण]] परिवार में हुआ था। उनके पूर्वज [[बीड|बीद]] जिले से रायगढ़ जिले के गोरेगांव ग्राम में प्रवासित हुए एवं पहले के 'ब्रह्मे' परिवार ने अपने पेशे के कारण 'जोशी' उपनाम अपना लिया। अध्ययन के समय उन्हें अपने अन्य मध्यम वर्गीय रिश्तेदारों से मदद मिली। 14 मई 1964 को श्रीमती अनघ जोशी के साथ उनका विवाह हुआ एवं उनके एक पुत्र एवं दो पुत्रियां हैं। श्री मनोहर जोशी को 2010 में मुंबई विश्वविद्यालय द्वारा डॉक्टरेट (राजनीति विज्ञान में) की उपाधि से सम्मानित किया गया। == कोहिनूर का निर्माण == एमए और विधिशास्त्र की पढ़ाई के बाद वे मुंबई निगम (बीएमसी) में एक अधिकारी के रूप में शामिल हुए, लेकिन उनके उद्यमी कौशल ने उन्हें 1970 के दशकों में अनसुने अनोखे विचार के साथ कोहिनूर तकनीकी/व्यावसायिक प्रशिक्षण संस्थान शुरू करने के लिए प्रेरित किया। अर्ध-कुशल युवकों को, बिजली-मिस्त्री (इलेक्ट्रीशियन), नलसाज (प्लम्बर), टीवी, रेडियो/स्कूटर की मरम्मत करने वाले व्यक्ति, फोटोग्राफ़ी में प्रशिक्षण प्रदान करने के लिए एक संस्थान की इस धारणा ने उन्हें निम्न मध्यवर्गीय मराठी युवकों के बीच में जबरदस्त लोकप्रिय बना दिया है। इन युवाओं की उस समय शिवसेना के विचारधारा के साथ सहानुभूति थी। अंतत:, उन्होंने संपूर्ण मुंबई, पुणे, नागपुर, नासिक आदि में कोहिनूर की कई शाखाएं शुरू की एवं बाद में उन्होंने निर्माण और अन्य पूंजी-उन्मुख व्यवसाय में प्रवेश किया। मनोहर जोशी ने खंडाला, महाराष्ट्र में कोहिनूर बिजनेस स्कूल एवं कोहिनूर-आईएमआई (आतिथ्य) संस्थान की भी स्थापना की है, जो उनके संबंधित क्षेत्रों में प्रमुख संस्थानों में गिना जाता है। वे एक सरल और बहुत ही शांत व्यक्ति हैं। == राजनीतिक जीवन == उन्होंने शिवसेना से विधान परिषद के लिए निर्वाचित होकर अपने कैरियर की शुरुआत की। वे 1976 से 1977 के दौरान [[मुम्बई|मुंबई]] के मेयर बने। वे 1990 में [[शिवसेना]] की टिकट पर विधान सभा के लिए चुने गए। जब जब शिवसेना-[[भारतीय जनता पार्टी]] (भाजपा) गठबंधन ने राज्य के चुनावों में कांग्रेस को पराजित किया तो वे महाराष्ट्र के प्रथम गैर कांग्रेसी मुख्यमंत्री बने। जब उन्होंने 1999 के आम चुनावों में सेन्ट्रल मुंबई से जीत हासिल की तो वे लोक सभा के लिए तरक्की की। [[राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन]] (एनडीए (NDA)) प्रशासन के दौरान वे 2002 से 2004 तक [[लोकसभा|लोक सभा]] के अध्यक्ष थे। वे धीरे-धीरे सेना की श्रेणी में ऊपर उठते गए। वे शिवसेना में अत्यंत शक्तिशाली बन गए और नारायण राणे द्वारा उन पर अन्य लोगों को दल के अध्यक्ष बालासाहेब ठाकरे से मिलने से रोकने का आरोप लगाया गया। जब उन्हें 1991 के दौरान शिवसेना में शीघ्र पदोन्नति मिल गई, तो छगन भुजबल ने दल छोड़ दिया। शिव सेना में उनका बहुत सम्मान किया जाता था और वह शिव सेना में प्रभाव रखते हैं। पिछली लोक सभा चुनाव में मध्य मुंबई के अब तक अनजान कांग्रेस उम्मीदवार से पराजित होकर वे 20 मार्च 2006<ref>[http://www.tribuneindia.com/2006/20060321/main3.htm "अर्जुन, भारद्वाज, शिंदे एलेक्टेड अनअपोस्ड टू राज्य सभा"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022014048/http://www.tribuneindia.com/2006/20060321/main3.htm |date=22 अक्तूबर 2012 }}, Tribuneindia.com, 20 मार्च 2006.</ref> को राज्य सभा के लिए छह-वर्ष की अवधि के लिए निर्वाचित हुए. उनका महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना के अध्यक्ष [[राज ठाकरे]] एवं राष्ट्रवादी कांग्रेस पार्टी के अध्यक्ष शरद पवार के साथ सौहार्दपूर्ण व्यक्तिगत और व्यावसायिक संबंध बना हुआ है। == व्यवसाय में == जोशी कोहिनूर श्रृंखला के मालिक हैं, जिसमें तकनीकी प्रशिक्षण, होटल, निर्माण और अचल संपत्ति के कारोबार शामिल हैं। कुछ वर्षों पहले वे मुंबई में एमएनएस (MNS) सुप्रीमो राज ठाकरे के साथ विवादास्पद कोहिनूर मिल जमीन की खरीद में शामिल थे जब उन्होंने उक्त जमीन के टुकड़े की खरीद के लिए 400 करोड़ रुपए (लगभग 82 अमरीकी डॉलर) की राशि का भुगतान किया। इस जोड़ी द्वारा इतने कम समय में इतनी बड़ी राशि जुटाने की उनकी क्षमता पर सवाल खड़ा हुआ विशेष रूप से जब जोशी की घोषित निजी संपत्ति, इस राशि का एक अंश मात्र थी एवं यह भी विवाद का विषय था कि उस जोड़ी को जमीन बाजार मूल्य से कम कीमत पर क्यों बेची गई। == धारण किए गए पद == * 1967-1972 - पार्षद, बंबई नगर निगम * 1972-1989 - सदस्य, [[महाराष्ट्र]] विधान परिषद * 1976-1977 - [[मुम्बई|मुंबई]] के [[महापौर]] * 1990-1991 - सदस्य और महाराष्ट्र विधान सभा में विपक्ष के नेता * 1995-1999 - [[महाराष्ट्र]] के मुख्य मंत्री * 1999-2004 - [[लोकसभा|लोक सभा]] के सदस्य * 2002-2004 - लोकसभा के अध्यक्ष * 2004 से 2002 तक भारी उद्योग मंत्री * 2006-वर्तमान - [[राज्यसभा|राज्य सभा]] के सदस्य == इन्हें भी देंखें == * महाराष्ट्र के मुख्यमंत्रियों की सूची == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20040821213309/http://www1.timesofindia.indiatimes.com/cms.dll/articleshow?art_id=9260782 8 मई 2002 समाचार लेख "मनोहर जोशी टू बी नेक्स्ट एलएस (LS) स्पीकर"]-टाइम्स ऑफ़ इंडिया * [http://images.google.com/images?hl=en&amp;lr=&amp;ie=UTF-8&amp;oe=UTF-8&amp;safe=off&amp;q=+site:speakerloksabha.nic.in+Manohar+Joshi+-Murli लोक सभा के अध्यक्ष की साइट से तस्वीरें] {{start box}} {{succession box | before=[[Sharad Pawar]] | title=[[Chief Minister of Maharashtra]] | years=March 14, 1995&ndash;January 31, 1999 | after=[[Narayan Rane]] }} {{succession box | before=[[जी एम सी बालयोगी]]| title=[[Speaker of Lok Sabha]] | years=2002&ndash;2004 | after=[[सोमनाथ चटर्जी]] }} {{end box}} {{लोक सभा के अध्यक्ष}} {{शिवसेना}} [[श्रेणी:1937 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र के मुख्यमंत्री]] [[श्रेणी:मुंबई के महापौर]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र के राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:लोकसभा के वक्ता]] [[श्रेणी:राज्यसभा सदस्य]] [[श्रेणी:१३वीं लोक सभा के सदस्य]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र संसद के सदस्य]] [[श्रेणी:शिवसेना के राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र के विधायक]] [[श्रेणी:मुंबई से राजनीतिज्ञ]] copgchx13mp2nax3rujshdb1lhtjjjo दाहिर (राजा) 0 381383 6555688 6238440 2026-05-23T23:23:09Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555688 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title = सिंध का राजा |caption =Please correct the time of Raja Dahir birth, Death, Reign etc like BC and AD. It should be AD not BC |succession = सिन्ध का तीसरा और अंतिम राजा |image = |coronation = |predecessor = चंदर |regent = दाहिर |successor = [[उमय्यद ख़िलाफ़त]]) |birth_name = |birth_date = 25 अगस्त 669 ईसा |birth_place = अलोड़, सिंध<br>(वर्तमान में [[रोहड़ी]], [[सिंध]], [[पाकिस्तान]]) |death_date = 712 ईसा (आयु 49 वर्ष) |death_place = [[सिन्धु नदी]], [[सिंध]] <br> (वर्तमान में [[नवाबशाह]], [[सिंध]], [[पाकिस्तान]]) |issue = राजकुमारी<br> सूर्यकुमारी<br> परमाल |full name = |house = |mother = रानी सुहान्दी |religion = [[हिंदू धर्म]] |reign = 695 - 712 ईसा |Full title = |spouses = लाडी बाई |date of burial = |place of burial = }} [[Image:Sindh 700ad.jpg|thumb|300px|सिन्धु घाटी, लगभग ७०० ईसवी के दौरान।]] '''दाहिर''' [[सिंध]] के अंतिम हिंदू राजा थे।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/classicalage03bhar|title=History and Culture of the Indian People, Volume 03, The Classical Age|last=R. C. Majumdar|first=General Editor|date=1970|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|others=Public Resource}}</ref> उनके समय में ही अरबों ने सर्वप्रथम सन ७१२ में भारत (सिंध) पर आक्रमण किया था। [[मुहम्मद बिन क़ासिम]] मिशन 712 में सिंध पर आक्रमण किया था जहां पर दाहिर ने उसे रोका और उसके साथ युद्ध लड़ा उनका शासन काल 663 से 712 ईसवी तक रहा उन्होंने अपने शासनकाल में अपने सिंध प्रांत को बहुत ही मजबूत बनाया था, परंतु अरब के खलीफा ने मोहम्मद बिन कासिम को भेजा और कासिम को मालूम था की इनसे युध्द मे जितना मुस्किल है, जिसके कारण कासिम ने इनके एक सिपहसालार को दाहिर को मारने के बाद उसे गद्दी पर बैठाने का ख्वाब दिखाया' जिससे उस सिपहसालार ने दाहिर के साथ गद्दारी की इस कारण इनको हार का मुंह देखना पड़ा। दाहिर अपने जीवन काल में कभी कोई युध्द नही हारे थे। 712 में दाहिर की सिंधु नदी के किनारे मृत्यु हो गयी।<ref>{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1617739/situationer-nine-trenches-into-the-past-of-sindh|title=SITUATIONER: Nine trenches into the past of Sindh}}</ref> इनके पुत्र जय सिंह दाहिर भी 712 मे मारे गये। == अरोड़ की लड़ाई (712 ईस्वी) == आठवीं सदी में बगदाद के गवर्नर हुज्जाज बिन यूसुफ के आदेश पर उनके भतीजा और नौजवान सिपासालार [[मुहम्मद बिन कासिम]] ने सिंधु पर पर हमला करके राजा दाहिर को शिकस्त दी और यहां अपना शासन स्थापित किया । 712 में सिंधु नदी के किनारे उनकी मौत हो गयी। इनके पुत्र जय सिंह भी 712 मे मारे गए।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z4oxDQAAQBAJ|title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia|last=Asif|first=Manan Ahmed|date=2016-09-19|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-66011-3|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://pakistanspace.tripod.com/khurram/dahar.htm|title=Dahar|website=pakistanspace.tripod.com|access-date=2023-04-25}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==इन्हें भी देखें== *[[चचनामा]] *[[अलोर का चच]] *[[मंसूरा, सिंध]] ==सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{सिंधी राष्ट्रवाद}} [[श्रेणी:सिंध का इतिहास]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:भारत के राजा]] fyh6c78fn0lbo8ycq1jte10zue4z049 मातृवंश समूह ऍक्स 0 381419 6555857 4946759 2026-05-24T09:17:02Z The Sorter 845290 6555857 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Haplogroup X (mtDNA).PNG|right|150px|thumb|विश्व में मातृवंश समूह ऍक्स का फैलाव]] मनुष्यों की [[आनुवंशिकी]] (यानि जॅनॅटिक्स) में '''मातृवंश समूह ऍक्स''' या '''माइटोकांड्रिया-[[डी॰एन॰ए॰]] हैपलोग्रुप X''' एक [[मातृवंश समूह]] है। यह मातृवंश ज़्यादातर [[यूरोप]], पश्चिमी एशिया और [[उत्तरी अफ़्रीका]] में और कुछ [[मूल अमेरिकी आदिवासी]] समुदायों में पाया जाता है।<ref>{{cite web |url=http://www.dnalc.org/view/15188-Native-American-haplogroups-European-lineage-Douglas-Wallace.html |title=Dolan DNA Learning Center – Native American haplogroups: European lineage, Douglas Wallace |publisher=Dnalc.org |date= |accessdate=28 जनवरी 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718023301/http://www.dnalc.org/view/15188-Native-American-haplogroups-European-lineage-Douglas-Wallace.html |archive-date=18 जुलाई 2011 |url-status=dead }}</ref> यूरोप, [[मध्य पूर्व]] और उत्तरी अफ़्रीका की लगभग २% आबादी इस मातृवंश की वंशज है। वैज्ञानिकों ने अंदाज़ा लगाया है के जिस स्त्री के साथ इस मातृवंश की शुरुआत हुई थी वह आज से ३०,००० साल पहले [[ईरान]]<nowiki/>-[[इराक़]] के पास कहीं पश्चिमी एशिया में रहती थी। उनके लिए यह एक पहेली है के यह मातृवंश उत्तरी अमेरिका में कैसे जा पहुंचा जबकि इसकी शुरुआत दूर पश्चिमी एशिया में हुई थी। इसकी सोच अब यह है के इस मातृवंश की वंशज महिलाऐं मध्य एशिया के [[अल्ताई पर्वत श्रंखला]] के इलाक़े से होती हुई पहले [[साइबेरिया]] और फिर [[अलास्का]] के ज़रिये उत्तरी अमेरिका में दाख़िल हुईं।<ref name=haplox>{{cite web|title=Origin and Diffusion of mtDNA Haplogroup X|publisher=The American Society of Human Genetics|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1180497/|first=Am J Hum Genet|last=73(5): 1178–119|date=3003|accessdate=22 नवंबर 2009|quote=It is apparent that the Native American haplogroup X mtDNAs derive from X2 by a unique combination of five mutations. It is notable that X2 includes the two complete Native American X sequences that constitute the distinctive X2a clade, a clade that lacks close relatives in the entire Old World, including Siberia. The position of X2a in the phylogenetic tree suggests an early split from the other X2 clades, likely at the very beginning of their expansion and spread from the Near East northeast of the Altai area, haplogroup X sequences were detected in the Tungusic-speaking Evenks, of the Podkamennaya Tunguska basin (Central Siberia). In contrast to the Altaians, the Evenks did not harbor any West Eurasian mtDNA haplogroups other than X. However, neither of the two Evenk X haplotypes showed mutations characteristic of the Native American clade X2a. Instead, one sequence was a member of X2b and the other of X2. Thus, one possible scenario is that several X haplotypes arrived in Siberia from western Asia during the Palaeolithic, but only X2a crossed Beringia and survived in modern Native Americans.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160904012134/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1180497/|archive-date=4 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref> याद रहे के हालांकि मातृवंश बताने वाले [[माइटोकांड्रिया]] मर्दों और औरतों दोनों में होतें हैं, संतानों को यह केवल अपनी माताओं से ही मिलते हैं। == अन्य भाषाओँ में == [[अंग्रेज़ी]] में "वंश समूह" को "हैपलोग्रुप" (haplogroup), "पितृवंश समूह" को "वाए क्रोमोज़ोम हैपलोग्रुप" (Y-chromosome haplogroup) और "मातृवंश समूह" को "एम॰टी॰डी॰एन॰ए॰ हैपलोग्रुप" (mtDNA haplogroup) कहते हैं। == इन्हें भी देखें == * [[मनुष्य मातृवंश समूह]] * [[वंश समूह]] == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:वंश समूह]] [[श्रेणी:हिन्दी विकि डीवीडी परियोजना]] jrzmouq18r6uahilx5vzaedqwc0z6va ओरिएंटल कालेज (लाहौर) 0 387368 6555646 4541194 2026-05-23T17:24:29Z Spiritualvishesh 706638 6555646 wikitext text/x-wiki [[चित्र:PU-oriental college.jpg|thumb|ओरिएंटल कालेज का एक नज़ारा - इसे कभी-कभी पंजाब यूनिवर्सिटी का "पुराना कैम्पस" भी कहा जाता है]] '''पंजाब यूनिवर्सिटी ओरिएंटल कालेज''' ({{Nastaliq|ur|پنجاب یونیورسٹی اورینٹل کالج}}) जिसे आम तौर पर सिर्फ़ '''ओरिएंटल कालेज''' ही कहते हैं [[लाहौर]] में स्थित एक प्रसिद्ध उच्च-स्तरीय अध्ययन की संस्था है। इसकी शुरुआत १८७६ में आदि ब्राह्मण समाज के प्रचारक पंडित नवीन चन्द्र राय ने की थी और वही इसके प्रिंसिपल भी रहे। लाहौर में यह गवरमेंट कालेज के पास स्थित है। == कुछ जाने-माने भूतपूर्व छात्र == * [[मुहम्मद इक़बाल]] (१८७७-१९३८), कवी और दार्शनिक * [[फ़ैज़ अहमद फ़ैज़|फैज़ अहमद फैज़]] (१९११-१९८४), कवी * [[सैयद अली शाह गिलानी|सय्यद अली शाह गिलानी]] (१९२९-जीवित), राजनीतीज्ञ * [[अनवर मसूद]] (१९३५-जीवित), कवी == बाहरी कड़ियाँ == * [http://maps.google.com/maps/place?hl=hi&bav=on.2,or.r_gc.r_pw.&biw=1600&bih=778&um=1&ie=UTF-8&q=oriental+college+lahore&fb=1&gl=us&hq=oriental+college&hnear=0x39190483e58107d9:0xc23abe6ccc7e2462,Lahore+District,+Pakistan लाहौर के गूगल नक़्शे पर ओरिएंटल कालेज] == सन्दर्भ == <small>{{reflist|2}}</small> [[श्रेणी:लाहौर के कॉलेज]] [[श्रेणी:पाकिस्तान के कॉलेज]] [[श्रेणी:हिन्दी विकि डीवीडी परियोजना]] 4jl13w6lf9khgi0sg79nemg3ede9vya साँचा:ज्ञानसन्दूक लेखक 10 429075 6555866 6474405 2026-05-24T09:22:43Z The Sorter 845290 [[साँचा:Infobox Writer]] को अनुप्रेषित 6555866 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साँचा:Infobox Writer]] 04vhvpzzbbnczi5lgh6gtzsl224xoo7 भारमल 0 433927 6555843 6554185 2026-05-24T09:00:37Z Sequencesolved 173771 एक चित्र जोड़ा। 6555843 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Raja bharmal painting.jpg]] '''भारमल''' (शासन: 1 जून 1548 - 27 जनवरी 1574) राजा पृथ्वीराज कछवाहा के पुत्र थे।<ref>{{cite book|title=राजस्थान के महाराणा और राज्यों का जीवन चरित्र |url = http://books.google.be/books?id=egBCAAAAIAAJ |author=मनोहर सिंह राणावत |publisher= राजस्थानी ग्रंथागार |year=1985 |page=100}}</ref> इतिहासकार 'टॉड' ने इन्हें 'बिहारीमल' लिखा है। ये [[आमेर]] के शासक थे। अकबर की अधीनता स्वीकार करने वाले तथा अकबर की शाही मनसबदारी मे प्रवेश करने वाले पहले राजपूत शासक थे। इन्होंने हाजी खाँ विद्रोही के विरुद्ध मजनूँ खाँ की सहायता की थी, इसलिये मजनूँ खाँ ने मुगल सम्राट् अकबर से इन्हें दरबार में बुलवाने की प्रार्थना की ये फतेहपुर सीकरी मे मिलने गये और पहली भेंट में ही इनका बादशाह पर अच्छा प्रभाव पड़ा और इन्हें अकबर की सेवा का अवसर मिला। बाद में इनका भाई रूपसी भी मुगल सम्राट् की सेवा में उपस्थित हुआ। इन्होंने अपनी पुत्री भारमली/हरखाबाई का विवाह सम्राट् अकबर से कर दिया। इनके पुत्र भगवान्‌दास और पौत्र [[राजा मानसिंह]] भी बाद में अकबर के दरबार में पहुँच गए। सन्‌ 1574 के लगभग भारमल की मृत्यु हुई। राजा मानसिंह मूर्ख था क्योंकि वो अकबर मैं 365 की गोली भी दे सकता था ... इसलिए हम महाराणा प्रताप को महान मानते ही और सुमित मुदगल स्वयं कोई मनुष्य नहीं अवतार है == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारतीय राजा]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:1491 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:१५७४ में निधन]] [[श्रेणी:जयपुर के महाराजा]] [[श्रेणी:जयपुर के लोग]] {{जयपुर के महाराजा}} plprzn9nwsog5fmcczqu6afubfokjkh 6555849 6555843 2026-05-24T09:04:18Z Sequencesolved 173771 कड़ियाँ लगाई। 6555849 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Raja bharmal painting.jpg]] '''भारमल''' (शासन: 1 जून 1548 - 27 जनवरी 1574) राजा पृथ्वीराज कछवाहा के पुत्र थे।<ref>{{cite book|title=राजस्थान के महाराणा और राज्यों का जीवन चरित्र |url = http://books.google.be/books?id=egBCAAAAIAAJ |author=मनोहर सिंह राणावत |publisher= राजस्थानी ग्रंथागार |year=1985 |page=100}}</ref> इतिहासकार 'टॉड' ने इन्हें 'बिहारीमल' लिखा है। ये [[आमेर]] के शासक थे। [[अकबर]] की अधीनता स्वीकार करने वाले तथा [[अकबर]] की शाही मनसबदारी मे प्रवेश करने वाले पहले राजपूत शासक थे। इन्होंने हाजी खाँ विद्रोही के विरुद्ध मजनूँ खाँ की सहायता की थी, इसलिये मजनूँ खाँ ने [[अकबर|मुगल सम्राट् अकबर]] से इन्हें दरबार में बुलवाने की प्रार्थना की ये फतेहपुर सीकरी मे मिलने गये और पहली भेंट में ही इनका बादशाह पर अच्छा प्रभाव पड़ा और इन्हें [[अकबर]] की सेवा का अवसर मिला। बाद में इनका भाई रूपसी भी मुगल सम्राट् की सेवा में उपस्थित हुआ। इन्होंने अपनी पुत्री भारमली/हरखाबाई का विवाह [[अकबर|सम्राट् अकबर]] से कर दिया। इनके पुत्र भगवान्‌दास और पौत्र [[राजा मानसिंह]] भी बाद में [[अकबर]] के दरबार में पहुँच गए। सन्‌ 1574 के लगभग भारमल की मृत्यु हुई। राजा मानसिंह मूर्ख था क्योंकि वो अकबर मैं 365 की गोली भी दे सकता था ... इसलिए हम महाराणा प्रताप को महान मानते ही और सुमित मुदगल स्वयं कोई मनुष्य नहीं अवतार है == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारतीय राजा]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:1491 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:१५७४ में निधन]] [[श्रेणी:जयपुर के महाराजा]] [[श्रेणी:जयपुर के लोग]] {{जयपुर के महाराजा}} h94psn8o7la58zcf5b5rmf6s1cga6a3 हिन्दुस्तान सोशलिस्ट रिपब्लिकन एसोसिएशन 0 440966 6555691 6547611 2026-05-23T23:30:26Z Sequencesolved 173771 एक चित्र जोड़ा। 6555691 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Official Logo of the Hindustan Socialist Republican Army.jpg]] '''हिन्दुस्तान समाजवादी गणतंत्रवादी संगठन''' भारतीय स्वतन्त्रता के लिए सशस्त्र संघर्ष के माध्यम से [[ब्रिटिश राज]] को समाप्त करने के उद्देश्य को लेकर गठित एक क्रान्तिकारी संगठन था।। 1928 तक इसे [[हिन्दुस्तान रिपब्लिकन ऐसोसिएशन]] के रूप में जाना जाता था।।<ref name="bio">{{cite book | title=Bhagat Singh: a biography | publisher=पिनेक्ल टैकनोलजी | author=सान्याल, जतिन्दरनाथ; यादव, कृपाल चंद्र; सिंह, भगत व सिंह, बाबर | year=2006 | location=लॉरेंस | pages=40&ndash;44 | isbn=8178710595 | language = en}}</ref> == स्थापना == हिन्दुस्तान रिपब्लिकन ऐसोसिएशन की स्थापना अक्टूबर 1924 में [[भारतीय स्वतन्त्रता संग्राम]] के क्रान्तिकारी [[रामप्रसाद बिस्मिल]], [[योगेश चन्द्र चटर्जी]], [[चंद्रशेखर आजाद]] और [[शचींद्रनाथ सान्याल]] आदि ने [[कानपुर]] में की थी।। पार्टी का उद्देश्य सशस्त्र क्रान्ति को व्यवस्थित करके औपनिवेशिक शासन समाप्त करने और ''संघीय गणराज्य संयुक्त राज्य भारत'' की स्थापना करना था।।<ref name="bio"/> [[काकोरी काण्ड]] के पश्चात् जब इस दल के चार क्रान्तिकारियों को फाँसी दे दी गयी तथा सोलह अन्य को कैद की सजायें देकर जेल में डाल दिया गया तब इसी दल के एक प्रमुख सदस्य चन्द्र शेखर आज़ाद ने [[भगत सिंह]], विजय कुमार सिन्हा, कुन्दन लाल गुप्त, भगवती चरण वोहरा, जयदेव कपूर व शिव वर्मा आदि से सम्पर्क किया। इस नये दल के गठन में पंजाब, संयुक्त प्रान्त आगरा व अवध, राजपूताना, बिहार एवं उडीसा आदि अनेक प्रान्तों के क्रान्तिकारी शामिल थे।<ref name="सिंह">{{cite book |last1=सिंह |first1=अयोध्या |authorlink1= |last2= |first2= |editor1-first= |editor1-last= |editor1-link= |others= |title=भारत का मुक्ति संग्राम |url= |format= |accessdate= |edition=3 |series= |volume= |date= |year=2003 |month= |origyear= |publisher=ग्रन्थ शिल्पी |location=[[दिल्ली]] | language = hi |isbn=81-7917-033-0 (PB) |oclc= |doi= |id= |page=483 |pages= |chapter= |chapterurl= |quote= |ref= |bibcode= |laysummary= |laydate= |separator= |postscript= |lastauthoramp=}}</ref>. 8 व 9 सितम्बर 1928 को दिल्ली के फीरोज शाह कोटला मैदान में एक गुप्त बैठक करके भगत सिंह की ''भारत नौजवान सभा'' के सभी सदस्यों ने ''सभा'' का विलय ''हिन्दुस्तान रिपब्लिकन ऐसोसिएशन'' में किया और काफी विचार-विमर्श के बाद आम सहमति से ऐसोसिएशन को एक नया नाम दिया ''हिन्दुस्तान सोशलिस्ट रिपब्लिकन ऐसोसिएशन''।।<ref name="क्रान्त">{{cite book |last1=क्रान्त |first1=मदनलाल वर्मा |authorlink1= |last2= |first2= |editor1-first= |editor1-last= |editor1-link= |others= |title=स्वाधीनता संग्राम के क्रान्तिकारी साहित्य का इतिहास |url=http://www.worldcat.org/title/svadhinata-sangrama-ke-krantikari-sahitya-ka-itihasa/oclc/271682218 |format= |accessdate= |edition=1 |series= |volume=1 |date= |year=2006 |month= |origyear= |publisher=प्रवीण प्रकाशन |location=नई दिल्ली |language=hi |isbn=81-7783-119-4 |oclc= |doi= |id= |page=329 |pages= |chapter= |chapterurl= |quote= |ref= |bibcode= |laysummary= |laydate= |separator= |postscript= |lastauthoramp= |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014175453/http://www.worldcat.org/title/svadhinata-sangrama-ke-krantikari-sahitya-ka-itihasa/oclc/271682218 |archive-date=14 अक्तूबर 2013 |url-status=live }}</ref> == दल का उद्देश्य औओसत == हिन्दुस्तान सोशलिस्ट रिपब्लिकन ऐसोसिएशन का उद्देश्य व अन्तिम लक्ष्य स्वाधीनता प्राप्त करना और समाजवादी राज्य की स्थापना था। दल की ओर से ''बम का दर्शन'' नाम से प्रकाशित एक लघु पुस्तिका में क्रान्तिकारी आन्दोलन की समस्या के बारे में अपने विचार खुलकर प्रकट किये गये थे।<ref name="सिंह"/>. दल के तीन विभाग रखे गये थे - संगठन, प्रचार और सामरिक संगठन विभाग। संगठन का दायित्व विजय कुमार सिन्हा, प्रचार का दायित्व भगत सिंह और सामरिक विभाग का दायित्व चन्द्र शेखर आजाद को सौंपा गया था।। इस घटना के बाद ही कांग्रेस ने मौलिक अधिकार स्वीकारा था HSRA संगठन की जानकारी भगौती चरण बोरा की पुस्तक philosphy of the Burn से मिलती है। इस घटना का उद्देश्य सामाजिक अर्थिक आजादी पाता था<ref name="क्रान्त"/> == दल के प्रमुख कार्य == पहले दिसम्बर 1927 में राजेन्द्र लाहिडी, अशफाक उल्ला खाँ, राम प्रसाद 'बिस्मिल' तथा रोशन सिंह - चार को एक साथ फाँसी उसके बाद नवम्बर 1928 में [[लाला लाजपत राय]] की पुलिस के लाठी-प्रहार से हुई मृत्यु ने आग में घी का काम किया। इस दल ने एक माह के अन्दर ही स्कॉट को दिन दहाड़े मारने की तैयारी की लेकिन स्कॉट की जगह साण्डर्स मारा गया। भगत सिंह, सुखदेव व राजगुरु तीनों फरार हो गये। इतने में ही सेण्ट्रल असेम्बली में पब्लिक सेफ्टी और ट्रेड डिस्प्यूट बिल पेश हुआ तो इन युवकों ने बहरी सरकार को अपना विरोध दर्ज कराने की गर्ज से संसद में ही बम विस्फोट कर दिया। गिरफ्तारियाँ हुईं और क्रान्तिकारियों पर लाहौर षड्यन्त्र एवं असेम्बली बम काण्ड का मुकदमा चलाया गया। मार्च 1931 में सुखदेव, राजगुरु व भगत सिंह को [[लाहौर]] जेल में फाँसी दे दी गयी।।<ref name="क्रान्त"/> == सन्दर्भ == {{reflist}} == इन्हें भी देखें == * [[राम प्रसाद 'बिस्मिल']] * [[काकोरी काण्ड]] * [[भगत सिंह]] {{भारतीय स्वतंत्रता संग्राम}} {{भारतीय स्वतंत्रता का क्रांतिकारी आन्दोलन}} [[श्रेणी:भारतीय स्वतन्त्रता संग्राम]] s4qhzdo8rvys4ivtuyvfrmsixr2gm1g सदस्य वार्ता:Mayur 3 447496 6555628 6546593 2026-05-23T17:00:18Z The Sorter 845290 6555628 wikitext text/x-wiki {{नीचे जाएं}}{{ऊपर जाएं}} {{मयुर कुमार/धागा}} {{मयुर/पुरालेख}} {{Retired}} == [[:साँचा:ज्ञानसन्दूक वैदिक ऋषि|साँचा:ज्ञानसन्दूक वैदिक ऋषि]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:साँचा:ज्ञानसन्दूक वैदिक ऋषि|साँचा:ज्ञानसन्दूक वैदिक ऋषि]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/ज्ञानसन्दूक वैदिक ऋषि|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/ज्ञानसन्दूक वैदिक ऋषि]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>साँचे को [[साँचा:धार्मिक जीवनी ज्ञानसन्दूक]] में विलय हेतु नामांकित किया गया है जिस पर आवश्यक चर्चा हेतु यह नामांकन किया जा रहा।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 20:45, 6 मई 2017 (UTC) == [[:चित्र:Krishna1.jpg|चित्र:Krishna1.jpg]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:Krishna1.jpg|चित्र:Krishna1.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Krishna1.jpg|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Krishna1.jpg]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>चित्र "सार्वजनिक क्षेत्र" मे होने का कोई प्रमाण नही है। ये १०० साल पुरानी भी नही है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 08:50, 27 मई 2017 (UTC) == [[:पुलिवॆंदल (कडप)|पुलिवॆंदल (कडप)]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:पुलिवॆंदल (कडप)|पुलिवॆंदल (कडप)]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। [[पुलिवेन्दुला]] नामी पृष्ट मौजूद है.... जो कि सही वर्तना से लिखा गाया है. यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Ahmed Nisar|अह्मद निसार ]] ([[सदस्य वार्ता:Ahmed Nisar|वार्ता]]) 19:42, 5 अप्रैल 2018 (UTC) == [[:चित्र:स्कन्दपुराण.gif|चित्र:स्कन्दपुराण.gif]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:स्कन्दपुराण.gif|चित्र:स्कन्दपुराण.gif]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|मापदंड फ़3]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|फ़3]]{{*}} अप्रयुक्त ग़ैर मुक्त उचित उपयोग फ़ाइल'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जो कॉपीराइट सुरक्षित हैं और उचित उपयोग हेतु विकिपीडिया पर डाली गई हैं, परंतु जिनका कोई उपयोग न किया जा रहा है और न ही होने की संभावना है। जो चित्र किसी ऐसे लेख के लिये अपलोड किये गए हैं जो बनाया जाना है, उन्हें इस मापदंड के अंतर्गत तभी हटाया जा सकता है यदि उनके अपलोड होने के 7 दिन पश्चात तक वो लेख न बने। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर कॉपीराइट सुरक्षित सामग्री तभी रखी जा सकती है यदि उनका उपयोग "उचित उपयोग" (fair use) में गिना जाता हो। यदि इस फ़ाइल का उपयोग कहीं भी इसके अंतर्गत नहीं किया जा सकता तो इसे हटा दिया जाएगा। यदि आपने इस फ़ाइल का उपयोग कहीं किया था और इसे वहाँ से किसी ने हटाया है तो आप उस लेख की जानकारी इसके वार्ता पृष्ठ पर दे सकते हैं। यदि इस फ़ाइल पर उचित उपयोग औचित्य (fair use rationale) नहीं दिया हुआ है तो एक उचित उपयोग औचित्य लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[सदस्य वार्ता:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 16:33, 20 जुलाई 2018 (UTC) == [[:खर्कटम्टा, काफलीगैर तहसील|खर्कटम्टा, काफलीगैर तहसील]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:खर्कटम्टा, काफलीगैर तहसील|खर्कटम्टा, काफलीगैर तहसील]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 07:27, 4 मार्च 2019 (UTC) == [[:साँचा वार्ता:Infobox Monarch|साँचा वार्ता:Infobox Monarch]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा वार्ता:Infobox Monarch|साँचा वार्ता:Infobox Monarch]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। टूटा हुआ पुनर्निर्देश यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[User:CptViraj|<font color="black">'''केप्टनविराज'''</font>]] ([[User talk:CptViraj|📧]]) 03:46, 8 अप्रैल 2020 (UTC) == [[:चित्र:8 15amilitaryparade.jpg|चित्र:8 15amilitaryparade.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:8 15amilitaryparade.jpg|चित्र:8 15amilitaryparade.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[File:Emoji u1f4e7.svg|18px|link=User talk:CptViraj]]) 04:22, 30 अप्रैल 2020 (UTC) == [[:चित्र:Padampuran.gif|चित्र:Padampuran.gif]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Padampuran.gif|चित्र:Padampuran.gif]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|मापदंड फ़3]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|फ़3]]{{*}} अप्रयुक्त ग़ैर मुक्त उचित उपयोग फ़ाइल'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जो कॉपीराइट सुरक्षित हैं और उचित उपयोग हेतु विकिपीडिया पर डाली गई हैं, परंतु जिनका कोई उपयोग न किया जा रहा है और न ही होने की संभावना है। जो चित्र किसी ऐसे लेख के लिये अपलोड किये गए हैं जो बनाया जाना है, उन्हें इस मापदंड के अंतर्गत तभी हटाया जा सकता है यदि उनके अपलोड होने के 7 दिन पश्चात तक वो लेख न बने। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर कॉपीराइट सुरक्षित सामग्री तभी रखी जा सकती है यदि उनका उपयोग "उचित उपयोग" (fair use) में गिना जाता हो। यदि इस फ़ाइल का उपयोग कहीं भी इसके अंतर्गत नहीं किया जा सकता तो इसे हटा दिया जाएगा। यदि आपने इस फ़ाइल का उपयोग कहीं किया था और इसे वहाँ से किसी ने हटाया है तो आप उस लेख की जानकारी इसके वार्ता पृष्ठ पर दे सकते हैं। यदि इस फ़ाइल पर उचित उपयोग औचित्य (fair use rationale) नहीं दिया हुआ है तो एक उचित उपयोग औचित्य लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 16:17, 6 मई 2020 (UTC) == [[:चित्र:वराहपुराण.gif|चित्र:वराहपुराण.gif]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:वराहपुराण.gif|चित्र:वराहपुराण.gif]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|मापदंड फ़3]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|फ़3]]{{*}} अप्रयुक्त ग़ैर मुक्त उचित उपयोग फ़ाइल'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जो कॉपीराइट सुरक्षित हैं और उचित उपयोग हेतु विकिपीडिया पर डाली गई हैं, परंतु जिनका कोई उपयोग न किया जा रहा है और न ही होने की संभावना है। जो चित्र किसी ऐसे लेख के लिये अपलोड किये गए हैं जो बनाया जाना है, उन्हें इस मापदंड के अंतर्गत तभी हटाया जा सकता है यदि उनके अपलोड होने के 7 दिन पश्चात तक वो लेख न बने। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर कॉपीराइट सुरक्षित सामग्री तभी रखी जा सकती है यदि उनका उपयोग "उचित उपयोग" (fair use) में गिना जाता हो। यदि इस फ़ाइल का उपयोग कहीं भी इसके अंतर्गत नहीं किया जा सकता तो इसे हटा दिया जाएगा। यदि आपने इस फ़ाइल का उपयोग कहीं किया था और इसे वहाँ से किसी ने हटाया है तो आप उस लेख की जानकारी इसके वार्ता पृष्ठ पर दे सकते हैं। यदि इस फ़ाइल पर उचित उपयोग औचित्य (fair use rationale) नहीं दिया हुआ है तो एक उचित उपयोग औचित्य लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 16:18, 6 मई 2020 (UTC) == [[:चित्र:भविष्यपुराण.gif|चित्र:भविष्यपुराण.gif]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:भविष्यपुराण.gif|चित्र:भविष्यपुराण.gif]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|मापदंड फ़3]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|फ़3]]{{*}} अप्रयुक्त ग़ैर मुक्त उचित उपयोग फ़ाइल'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जो कॉपीराइट सुरक्षित हैं और उचित उपयोग हेतु विकिपीडिया पर डाली गई हैं, परंतु जिनका कोई उपयोग न किया जा रहा है और न ही होने की संभावना है। जो चित्र किसी ऐसे लेख के लिये अपलोड किये गए हैं जो बनाया जाना है, उन्हें इस मापदंड के अंतर्गत तभी हटाया जा सकता है यदि उनके अपलोड होने के 7 दिन पश्चात तक वो लेख न बने। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर कॉपीराइट सुरक्षित सामग्री तभी रखी जा सकती है यदि उनका उपयोग "उचित उपयोग" (fair use) में गिना जाता हो। यदि इस फ़ाइल का उपयोग कहीं भी इसके अंतर्गत नहीं किया जा सकता तो इसे हटा दिया जाएगा। यदि आपने इस फ़ाइल का उपयोग कहीं किया था और इसे वहाँ से किसी ने हटाया है तो आप उस लेख की जानकारी इसके वार्ता पृष्ठ पर दे सकते हैं। यदि इस फ़ाइल पर उचित उपयोग औचित्य (fair use rationale) नहीं दिया हुआ है तो एक उचित उपयोग औचित्य लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 16:18, 6 मई 2020 (UTC) == [[:पुरूरवा|पुरूरवा]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:पुरूरवा|पुरूरवा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। आपका बनाया लेख पहले ही [[:पुरुरवा]] नाम से मौजूद है।&nbsp;कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख&nbsp;[[:पुरुरवा]] पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> -[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 09:00, 12 मई 2020 (UTC) == [[:चित्र:Ganesha of four yugas.jpg|चित्र:Ganesha of four yugas.jpg]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:Ganesha of four yugas.jpg|चित्र:Ganesha of four yugas.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Ganesha of four yugas.jpg|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Ganesha of four yugas.jpg]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>No license. No good information about author. Deleted on Commons. [[:Commons:Commons:Deletion requests/File:Ganesha of four yugas.jpg]]</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 15:40, 28 मई 2020 (UTC) == [[:चित्र:FCatom.png|चित्र:FCatom.png]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:FCatom.png|चित्र:FCatom.png]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 19:21, 8 जून 2020 (UTC) == [[:चित्र:Kurukshetra War.jpg|चित्र:Kurukshetra War.jpg]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:Kurukshetra War.jpg|चित्र:Kurukshetra War.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Kurukshetra War.jpg|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Kurukshetra War.jpg]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>Original deleted as a copyvio</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 19:41, 8 जून 2020 (UTC) == [[:चित्र:Penpaper.png|चित्र:Penpaper.png]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Penpaper.png|चित्र:Penpaper.png]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 22:04, 4 जुलाई 2020 (UTC) == 2021 Wikimedia Foundation Board elections: Eligibility requirements for voters == Greetings, The eligibility requirements for voters to participate in the 2021 Board of Trustees elections have been published. You can check the requirements on [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021#Eligibility_requirements_for_voters|this page]]. You can also verify your eligibility using the [https://meta.toolforge.org/accounteligibility/56 AccountEligiblity tool]. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 16:32, 30 जून 2021 (UTC) <small>''Note: You are receiving this message as part of outreach efforts to create awareness among the voters.''</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21669859 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:मुखपृष्ठ2/बन्धु प्रकल्प|मुखपृष्ठ2/बन्धु प्रकल्प]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:मुखपृष्ठ2/बन्धु प्रकल्प|मुखपृष्ठ2/बन्धु प्रकल्प]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 14:56, 12 सितंबर 2021 (UTC) == [[:प्रश्न ज्योतिष|प्रश्न ज्योतिष]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:प्रश्न ज्योतिष|प्रश्न ज्योतिष]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/प्रश्न ज्योतिष|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/प्रश्न ज्योतिष]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 12:37, 7 अक्टूबर 2021 (UTC) == [[:प्राचीन आर्य इतिहास का भौगोलिक आधार|प्राचीन आर्य इतिहास का भौगोलिक आधार]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:प्राचीन आर्य इतिहास का भौगोलिक आधार|प्राचीन आर्य इतिहास का भौगोलिक आधार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/प्राचीन आर्य इतिहास का भौगोलिक आधार|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/प्राचीन आर्य इतिहास का भौगोलिक आधार]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:10, 27 जून 2022 (UTC) == Invitation to Rejoin the [https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:Translation_task_force Healthcare Translation Task Force] == [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|right|frameless|125px]] You have been a [https://mdwiki.toolforge.org/prior/index.php?lang=hi medical translators within Wikipedia]. We have recently relaunched our efforts and invite you to [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php join the new process]. Let me know if you have questions. Best [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 12:34, 2 August 2023 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_translatiors/hi&oldid=25416261 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Doc James@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:कालसर्पयोग|कालसर्पयोग]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कालसर्पयोग|कालसर्पयोग]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कालसर्पयोग|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कालसर्पयोग]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>पृष्ठ स्रोतहीन है और लेखन शैली भी ज्ञानकोश जैसी नहीं है</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:सूरजमुखी|सूरजमुखी]] ([[User talk:सूरजमुखी|वार्ता]] | [[Special:Contributions/सूरजमुखी|योगदान]]) 13:11, 4 अप्रैल 2024 (UTC) == [[:विकिपीडिया:Top Indic Admins|विकिपीडिया:Top Indic Admins]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपीडिया:Top Indic Admins|विकिपीडिया:Top Indic Admins]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:27, 1 दिसम्बर 2024 (UTC) == [[:विकिपीडिया:Wikimedia India Newsletter/2011 June/en|विकिपीडिया:Wikimedia India Newsletter/2011 June/en]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपीडिया:Wikimedia India Newsletter/2011 June/en|विकिपीडिया:Wikimedia India Newsletter/2011 June/en]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:15, 1 दिसम्बर 2024 (UTC) == [[:विकिपीडिया वार्ता:आंतरराष्ट्रीय उच्चारानुरूप अक्षर पद्धती भारतीयकरण|विकिपीडिया वार्ता:आंतरराष्ट्रीय उच्चारानुरूप अक्षर पद्धती भारतीयकरण]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपीडिया वार्ता:आंतरराष्ट्रीय उच्चारानुरूप अक्षर पद्धती भारतीयकरण|विकिपीडिया वार्ता:आंतरराष्ट्रीय उच्चारानुरूप अक्षर पद्धती भारतीयकरण]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:11, 1 दिसम्बर 2024 (UTC) == [[:विकिपीडिया:शीर्ष भारतीय विकिपीडियन प्रबंधक|विकिपीडिया:शीर्ष भारतीय विकिपीडियन प्रबंधक]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपीडिया:शीर्ष भारतीय विकिपीडियन प्रबंधक|विकिपीडिया:शीर्ष भारतीय विकिपीडियन प्रबंधक]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:29, 2 मार्च 2025 (UTC) == [[:कोन्धा धरमजयगढ मण्डल|कोन्धा धरमजयगढ मण्डल]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कोन्धा धरमजयगढ मण्डल|कोन्धा धरमजयगढ मण्डल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कोन्धा धरमजयगढ मण्डल|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कोन्धा धरमजयगढ मण्डल]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>ऐसा कोई गाँव अस्तित्व में नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:11, 26 मई 2025 (UTC) == [[:श्रेणी वार्ता:५९१५ ईसा पूर्व|श्रेणी वार्ता:५९१५ ईसा पूर्व]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी वार्ता:५९१५ ईसा पूर्व|श्रेणी वार्ता:५९१५ ईसा पूर्व]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<!-- Template:Db-csd-notice-custom --> [[सदस्य:Chronos.Zx|<span style="color:blue; font-weight:bold;">क्रोनोस.Zx</span>]] ([[सदस्य वार्ता:Chronos.Zx|वार्ता]]) 16:14, 19 अगस्त 2025 (UTC) :@[[सदस्य:Mayur|Mayur]] जी अपने यह पृष्ठ पहले हटा दिया था[https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:%E0%A4%B2%E0%A5%89%E0%A4%97&logid=1019567]। कोई आईपी इसके वार्ता पृष्ठ को फिर से जीवंत कर रहा है। [[सदस्य:Chronos.Zx|<span style="color:blue; font-weight:bold;">क्रोनोस.Zx</span>]] ([[सदस्य वार्ता:Chronos.Zx|वार्ता]]) 16:16, 19 अगस्त 2025 (UTC) == [[:गीताभाष्य|गीताभाष्य]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:गीताभाष्य|गीताभाष्य]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/गीताभाष्य|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/गीताभाष्य]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:नहीं|सूची / डायरेक्टरी नहीं]]</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:06, 24 जनवरी 2026 (UTC) == [[:श्रेणी वार्ता:८४१४ ईसा पूर्व|श्रेणी वार्ता:८४१४ ईसा पूर्व]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी वार्ता:८४१४ ईसा पूर्व|श्रेणी वार्ता:८४१४ ईसा पूर्व]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अनुपस्थित श्रेणी का वार्ता पृष्ठ यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:37, 24 मार्च 2026 (UTC) == [[:विकिपीडिया वार्ता:स्वागत|विकिपीडिया वार्ता:स्वागत]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपीडिया वार्ता:स्वागत|विकिपीडिया वार्ता:स्वागत]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 02:02, 30 अप्रैल 2026 (UTC) == [[:साँचा:Infobox Celebritys|साँचा:Infobox Celebritys]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Infobox Celebritys|साँचा:Infobox Celebritys]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित साँचा यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। jmlqib20ug5bb3q41cmklis2gfut4hc पश्तून 0 459173 6555943 1710527 2026-05-24T11:58:25Z The Sorter 845290 [[पठान]] तक का अनुप्रेषण हटाया 6555943 wikitext text/x-wiki {{शीह|अप्रचलित पुनर्निर्देशन}} bh2upnp4jqecprn7p1ful0h2lqy1903 जोज़जान प्रान्त 0 463688 6555915 4759027 2026-05-24T11:25:30Z The Sorter 845290 6555915 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Afghanistan-Jowzjan.png|thumb|220px|अफ़ग़ानिस्तान का जोज़जान प्रान्त (लाल रंग में)]] '''जोज़जान''' ({{Langx|ps|{{naskh|جوزجان}}}}) [[अफ़ग़ानिस्तान]] का एक प्रांत है जो उस देश के उत्तर में स्थित है। इस प्रान्त का क्षेत्रफल ११,७९८ वर्ग किमी है और इसकी आबादी सन् २००९ में लगभग ४.९ लाख अनुमानित की गई थी।<ref name="ciaafgh">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html The World Factbook: Afghanistan (अंग्रेज़ी)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920072213/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html |date=20 सितंबर 2017 }}, Central Intelligence Agency ([[सी आइ ए]]), Accessed 27 दिसम्बर 2011</ref> इस प्रान्त की राजधानी [[शबरग़ान]] शहर है। इस प्रान्त के लगभग ४०% लोग [[उज़बेक जाति]] के हैं और वही सबसे बड़ा समुदाय हैं। उनके अलावा यहाँ तुर्कमेनी (२९%), [[पठान]] (१७%) और [[ताजिक लोग|ताजिक]] (१२%) भी बसते हैं। उत्तर में जोज़जान की [[तुर्कमेनिस्तान]] के साथ अंतर्राष्ट्रीय सीमा है। == इन्हें भी देखें == * [[शबरग़ान]] * [[अफ़ग़ानिस्तान]] == सन्दर्भ == <small>{{reflist|2}}</small> {{अफ़ग़ानिस्तान के प्रांत}} [[श्रेणी:जोज़जान प्रान्त]] [[श्रेणी:अफ़ग़ानिस्तान के प्रांत]] qiqmm8gcqrpintcvxqvukks41bkhhhl द ३ मिस्टेक्स ऑफ माई लाइफ 0 466591 6555662 5776007 2026-05-23T18:25:46Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555662 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | | name = द ३ मिस्टेक्स ऑफ माई लाइफ | image = 3 Mistakes of My Life.jpg | author = [[चेतन भगत]] | genre = कल्पना | release_date = मई 2008 | publisher = रूपा एंड कंपनी | media_type = प्रिंट (पेपरबैक) | pages = २५८ }} '''''द ३ मिस्टेक्स ऑफ माई लाइफ''''' ({{lang-en|The 3 Mistakes of My Life}}) [[चेतन भगत]] द्वारा लिखी गई तीसरी पुस्तक है। इसे मई २००८ में प्रकाशित किया गया था और इसकी ४३०,००० प्रतियाँ छापी गई थी। पुस्तक में तिन मित्रों की कहानी बताई गई है जों [[अहमदाबाद]] में रहते है। यह चेतन भगत द्वारा लिखी गई तीसरी सबसे अधिक बिकने वाली किताब है। == संक्षेप == किताब पूर्णतया काल्पनिक घटनाओं पर २०००-२००५ में आधारित है जब अहमदाबाद में रहने वाला एक नौजवान गोविन्द बिज़नस के सपने देखने लगता है। अपने मित्र ईशान और ओमी की इच्छाओं के अनुरूप वे [[क्रिकेट]] की दूकान खोलते है परन्तु तीनों का मकसद अलग अलग होता है। गोविन्द का लक्ष्य पैसे कमाना है, ईशान का सपना अली को सुधारना है जों एक प्रतिभावान बल्लेबाज़ है और ओमी बस अपने दोस्तों के साथ रहना चाहता है। गोविन्द पुस्तक का मुख्य किरदार व कहानी बताने वाला पात्र है और कहानी उसकी तिन गलतियों के इर्द-गिर्द घुमती है। == मुख्य किरदार == ;गोविन्द: :गोविन्द पटेल एक आम लड़का है। उसकी बहुत कम इच्छाएँ है पर वह अपनी ख्फ्वैशों पर दृढ़ है। उसका मुख्य लक्ष्य एक बिज़नसमैन बनना है क्योंकि उसे लगता है की [[गुजराती भाषा|गुजराती]] होने के कारण बिज़नस उसके खून में है। उसके कसीबी दोस्त ओमी और ईश (ईशान) है। गोविन्द के पिता उसे छोड कर जा चुके है और उसकी माँ घर में बनी वस्तुओं का धंदा संभालती है। माँ को पैसों में मदद करने के लिए वह गणित की ट्यूशन लेता है। अपना खुद का धंदा (क्रिकेट की दुकान) खोलने के बाद भी वह ट्यूशन लेना जारी रखता है। वह कहानी बयान करने वाला है जों "तिन गलतियाँ" करता है। कहानी के दौरान वह ईशान छोटी की बहन विद्या से प्यार करने लगता है जिसे वह गणित सिखा रहा होता है। गोविन्द बिज़नस के पैसों के मामले संभालता है। ;ईशान: : ईशान एक क्रिकेट का बहुत बड़ा दीवाना है और दिल से देशभक्त भी। वह अपने मोहल्ले और स्कुल में सवर्श्रेष्ठ खिलाडी है। वह अपने बिज़नस का नाम "टीम इण्डिया क्रिकेट शॉप" सुझाता है। वह गोविन्द के बिज़नस को रोजाना क्रिकेट कोचिंग शिविर आयोजित करके सहकार्य करता है। उसकी छोटी बहन विद्या के लिए वह काफ़ी सुरक्षात्मक रवैया अपनाता है। जब उसे अली मिलता है तो उसे पता चलता है की अली बेहद प्रतिभावान बल्लेबाज़ है और वह उसे सही प्रशिक्षण देने के लिए किसी भी हद्द तक जाने को तैयार हो जाता है ईशान दूकान की रोज़मर्रा की चीज़ें संभालता है। ;ओमी: :वह एक मंदिर के पुजारी का लड़का है। उसके परिवार को लोगों में काफ़ी सम्मान प्राप्त है। ओमी के मामा के चलते उन्हें अपनी दुकान के लिए जल्द ही जगह मिल जाती है। वह काफ़ी मंद किस्म का लड़का है जिसके कोई बड़े सपने नहीं है पर वह अपने शारीर को बढ़िया रखने के प्रति सजग है। उसे बड़े होकर अपने पिता की तरह पुजारी नहीं बनना। वह एक धार्मिक लड़का है और अमीषा अपने मामा (बिट्टू मामा) के साथ धार्मिक गतिविधियों में हिस्सा लेता है। परन्तु वह धर्म के प्रति अपने विचारों के बारे में उलझा हुआ है जो ==बाहरी कड़ियाँ== [http://Chetan%20Bhagat%20Website https://www.chetanbhagat.in/]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} 1dbkeqmxjoxnc34hbnckylpy6sb3xfb एलीसन हनिंगन 0 471957 6555718 4935719 2026-05-24T02:15:08Z Sequencesolved 173771 एक चित्र बदला। 6555718 wikitext text/x-wiki {{Infobox actor | image = Alyson Hannigan, 2013-07-20 (cropped).jpg | caption = | name = एलीसन हनिंगन | birthname = एलीसन ली हनिंगन | birthdate = {{Birth date and age|mf=yes|1974|3|24}} | birthplace = [[वॉशिंगटन डी॰ सी॰]], अमेरिका | othernames = एलीसन डेनिसोफ़ | occupation = अभिनेत्री | yearsactive = 1986–अबतक | spouse = एलेक्सिस डेनिसोफ़ (२००३-अबतक) | children = १ }} '''एलीसन ली हनिंगन''' ({{lang-en|Alyson Hannigan}}, जन्म २४ मार्च १९७४) एक अमरीकी अभिनेत्री है। वह ''[[बफी द वैम्पायर स्लेयर]]'' में अपनी विलो रोज़न्बर्ग की भूमिका, ''अमेरिकन पाई'' फ़िल्मों में मिशेल फ्लाहर्टी व [[सीबीएस]] के धारावाहिक ''[[हाउ आई मेट योर मदर]]'' मे लिली एल्ड्रिन की भूमिका के लिए जानी जाती है। == शुरूआती जीवन == हनिंगन का जन्म [[वॉशिंगटन डी॰ सी॰]] मे हुआ था। वह एमिली पोस्नर, एक रियल इस्टेट एजंट, व ऐल हनिंगन, एक ट्रक ड्राइवर, की इकलोती बेटी है।<ref>{{cite web |url=http://www.filmreference.com/film/58/Alyson-Hannigan.html |title=फ़िल्म रेफरंस एलीसन हनिंगन बायो |publisher=Filmreference.com |date= |accessdate=2010-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100210084454/http://www.filmreference.com/film/58/Alyson-Hannigan.html |archive-date=10 फ़रवरी 2010 |url-status=live }}</ref> हनिंगन अपने पिता की ओर से आयरिश वंश की व माँ की ओर से [[यहूदी]] है।<ref name="jnewsweekly">{{cite web |title=Celebrity Jews |work=द ज्युविश न्यूज़ वीकली ऑफ नोर्दन कैलिफोर्निया |url=http://www.jweekly.com/article/full/23122/celebrity-jews/ |date=2004-07-09 |author=ब्लूम, नेट |accessdate=2006-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522012548/http://www.jweekly.com/article/full/23122/celebrity-jews/ |archive-date=22 मई 2011 |url-status=dead }}</ref><ref name="Hannigansirish">{{cite news|last=पियर्स|first=गार्थ|coauthors=|title=एलीसन हनिंगन इंटरव्यू|pages=|publisher=द संडे टाइम्स|date=2003-07-13|url=|accessdate=2007-07-12}}</ref> जब वे दो वर्ष की थी तब उनके माता-पिता का तलाक हो गया और उनकी परवरिश उनकी माँ की अटलांटा मे की।<ref>{{IMDb name|4989|section=bio}}</ref> == करियर == === शुरूआती करियर === हालांकि हनिंगन कई "एक्टिव पैरेंटिंग" फ़िल्मों मे एक शिशु के तौर पर दिखी है व डंकन हिंस कुकी मिक्स के विज्ञापनों मे १९७८ मे भी कार्य कर चुकी है, परन्तु उनकी जब वे १९८५ मे लोस एंजेल्स मे रहने आई तब से उनके अभिनय करियर की शुरुआत हुई। अपनी माँ के साथ रहते हुए उन्होंने नॉर्थ होलीवुड हाई स्कुल मे पढ़ाई की और जब वे अपने पिता के पास सांता बार्बरा मे रहने जाती तब वे कई एजंटों के लिए ऑडिशन भी देती। नॉर्थ होलीवुड हाई स्कुल के बाद उन्होंने कैलिफोर्निया स्टेट यूनिवर्सिटी, नॉर्थरीज मे सायाकोलोजी मे उपाधी ग्रहण की। हनिंगन की पहली फ़िल्म भूमिका ''माई मदर इज़ एन एलियन'', एक [[विज्ञान पर आधारित फ़िल्म|विज्ञान पर आधारित]] हास्य फ़िल्म मे थी जिसे १९८८ मे रिलीज़ किया गया था। फ़िल्म मे उनके सह कलाकार सेथ ग्रीन आगे चलकर उनके ''बफी'' धारावाहिक के सदस्य बन गए जो परदे पर उनके प्रेमी की भूमिका निभाने वाले थे। बाद मे १९८९ मे उन्हें टीवी धारावाहिक, [[एबीसी]] की ''फ्री स्पिरिट'' मे अपना पहला कार्य मिला। === करियर मे उछाल (१९९७-अबतक) === १९९७ मे २३ वर्ष की उम्र मे हनिंगन को टीवी धारावाहिक ''[[बफी द वैम्पायर स्लेयर]]'' मे विलो रोज़न्बर्ग की भूमिका डी गई जो बफी की सहेली थी। यह धारावाहिक बेहद सफल रहा और इसके चलते हनिंगन को लोकप्रियता हासिल हुई। इस भूमिका के कारण हनिंगन को कई फ़िल्मों जैसे ''अमेरिकन पाई'', ''अमेरिकन पाई २'', ''बॉयिज़ एंड गर्ल्स'' और ''अमेरिकन वेडिंग'' मे भूमिकाएं मिली। २००३ मे जब ''बफी'' समाप्त हुआ तब हनिंगन की एक एपिसोड की कमाई $२५०,००० थी। २००४ मे हनिंगन ने ''वेन हैरी मेट सैली...'' के रंगमंच रूपांतरण मे ल्यूक पेरी के साथ काम किया। २००५ मे वे टेलिविज़न धारावाहिक की तरह पुनः मुडी और हीट हास्य धारावाहिक ''[[हाउ आई मेट योर मदर]]'' मे लिली की भूमिका निभाई। इसके साथ ही उन्होंने ''वेरोनिका मार्स'' में ट्रीना एकोलास की अतिथि कलाकार की भूमिका भी अदा की। फ़रवरी २००६ मे हनिंगन ने ''डेट मूवी'' मे जुलिया जोन्स की भूमिका निभाई। वे ''अमेरिकन रीयूनियन'' मे पुनः मिशेल की भूमिका मे दिखाई दी। == निजी जीवन == [[चित्र:Alyson Hannigan and Alexis Denisof 2.jpg|thumb|right|upright|पति एलेक्सिस डेनिसोफ़ के साथ]] हनिंगन के जिंजर फिश व मरिलिन मैनसन के साथ प्रेम सम्बन्ध रहे है। उन्होंने अभिनेता एलेक्सिस डेनिसोफ़ के साथ डेज़र्ट हॉट स्प्रिंग्स, [[कैलिफोर्निया]] स्थित टू बंच पाम्स रेसॉर्ट मे ११ अक्टूबर २००३ को शादी की। उन्होंने सैंटा मोनिका, कैलिफोर्निया मे मिलकर एक घर ख़रीदा। उनकी बेटी, सत्याना मारी डेनिसोफ़ का जन्म शादी के पाँच साल बाद २४ मार्च २००९ को, हनिंगन के ३५वे जन्म दिन पर हुआ। दिसंबर २०११ मे हनिंगन के प्रतिनिधि ने घोषणा की कि हनिंगन दूसरे बच्चे को जन्म देने वाली है। {| class="wikitable" |- ! वर्ष !! पुरस्कार !! श्रेणी !! भूमिका !! परिणाम |- | 2001 | rowspan="3"|सैटर्न पुरस्कार | rowspan="3"|शृंखला मे सर्वश्रेष्ठ सह अदाकारा | विलो रोज़न्बर्ग | {{Nom}} |- | 2002 | विलो रोज़न्बर्ग | {{Nom}} |- | 2003 | विलो रोज़न्बर्ग | {{Won}} |- | 2003 | गोल्डेन सैटेलाईट पुरस्कार | एक सह-अदाकारा द्वारा शृंखला मे सर्वश्रेष्ठ परदर्शन | विलो रोज़न्बर्ग | {{Nom}} |- | 2010 | rowspan="2"|पीपल्स चोइस पुरस्कार | rowspan="2"|पसंदीदा टीवी कॉमेडी अभिनेत्रीActress | लिली आल्ड्रिन | {{Won}} |- | 2011 | लिली एल्ड्रिन | {{Nom}} |- |} == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb name|4989}} * [https://web.archive.org/web/20120110092008/http://twitter.com/alydenisof अधिकृत ट्विटर अकाउंट] * [https://web.archive.org/web/20120120011551/http://www.theindychannel.com/entertainment/7084948/detail.html द इंडी चैनल इंटरव्यू] (फ़रवरी १५,२००६) * [https://web.archive.org/web/20120323090014/http://www.whedon.info/article.php3?id_article=10455 सन टाइम्स इंटरव्यू] (जुलाई २१,२००५) [[श्रेणी:अभिनेत्री]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1974 में जन्मे लोग]] bttmwcm1rpq9ppj8g3vn87yldyepat7 6555719 6555718 2026-05-24T02:16:19Z Sequencesolved 173771 /* शुरूआती जीवन */ एक चित्र जोड़ा। 6555719 wikitext text/x-wiki {{Infobox actor | image = Alyson Hannigan, 2013-07-20 (cropped).jpg | caption = | name = एलीसन हनिंगन | birthname = एलीसन ली हनिंगन | birthdate = {{Birth date and age|mf=yes|1974|3|24}} | birthplace = [[वॉशिंगटन डी॰ सी॰]], अमेरिका | othernames = एलीसन डेनिसोफ़ | occupation = अभिनेत्री | yearsactive = 1986–अबतक | spouse = एलेक्सिस डेनिसोफ़ (२००३-अबतक) | children = १ }} '''एलीसन ली हनिंगन''' ({{lang-en|Alyson Hannigan}}, जन्म २४ मार्च १९७४) एक अमरीकी अभिनेत्री है। वह ''[[बफी द वैम्पायर स्लेयर]]'' में अपनी विलो रोज़न्बर्ग की भूमिका, ''अमेरिकन पाई'' फ़िल्मों में मिशेल फ्लाहर्टी व [[सीबीएस]] के धारावाहिक ''[[हाउ आई मेट योर मदर]]'' मे लिली एल्ड्रिन की भूमिका के लिए जानी जाती है। == शुरूआती जीवन == [[चित्र:Alyson Hannigan 2.jpg]] हनिंगन का जन्म [[वॉशिंगटन डी॰ सी॰]] मे हुआ था। वह एमिली पोस्नर, एक रियल इस्टेट एजंट, व ऐल हनिंगन, एक ट्रक ड्राइवर, की इकलोती बेटी है।<ref>{{cite web |url=http://www.filmreference.com/film/58/Alyson-Hannigan.html |title=फ़िल्म रेफरंस एलीसन हनिंगन बायो |publisher=Filmreference.com |date= |accessdate=2010-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100210084454/http://www.filmreference.com/film/58/Alyson-Hannigan.html |archive-date=10 फ़रवरी 2010 |url-status=live }}</ref> हनिंगन अपने पिता की ओर से आयरिश वंश की व माँ की ओर से [[यहूदी]] है।<ref name="jnewsweekly">{{cite web |title=Celebrity Jews |work=द ज्युविश न्यूज़ वीकली ऑफ नोर्दन कैलिफोर्निया |url=http://www.jweekly.com/article/full/23122/celebrity-jews/ |date=2004-07-09 |author=ब्लूम, नेट |accessdate=2006-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522012548/http://www.jweekly.com/article/full/23122/celebrity-jews/ |archive-date=22 मई 2011 |url-status=dead }}</ref><ref name="Hannigansirish">{{cite news|last=पियर्स|first=गार्थ|coauthors=|title=एलीसन हनिंगन इंटरव्यू|pages=|publisher=द संडे टाइम्स|date=2003-07-13|url=|accessdate=2007-07-12}}</ref> जब वे दो वर्ष की थी तब उनके माता-पिता का तलाक हो गया और उनकी परवरिश उनकी माँ की अटलांटा मे की।<ref>{{IMDb name|4989|section=bio}}</ref> == करियर == === शुरूआती करियर === हालांकि हनिंगन कई "एक्टिव पैरेंटिंग" फ़िल्मों मे एक शिशु के तौर पर दिखी है व डंकन हिंस कुकी मिक्स के विज्ञापनों मे १९७८ मे भी कार्य कर चुकी है, परन्तु उनकी जब वे १९८५ मे लोस एंजेल्स मे रहने आई तब से उनके अभिनय करियर की शुरुआत हुई। अपनी माँ के साथ रहते हुए उन्होंने नॉर्थ होलीवुड हाई स्कुल मे पढ़ाई की और जब वे अपने पिता के पास सांता बार्बरा मे रहने जाती तब वे कई एजंटों के लिए ऑडिशन भी देती। नॉर्थ होलीवुड हाई स्कुल के बाद उन्होंने कैलिफोर्निया स्टेट यूनिवर्सिटी, नॉर्थरीज मे सायाकोलोजी मे उपाधी ग्रहण की। हनिंगन की पहली फ़िल्म भूमिका ''माई मदर इज़ एन एलियन'', एक [[विज्ञान पर आधारित फ़िल्म|विज्ञान पर आधारित]] हास्य फ़िल्म मे थी जिसे १९८८ मे रिलीज़ किया गया था। फ़िल्म मे उनके सह कलाकार सेथ ग्रीन आगे चलकर उनके ''बफी'' धारावाहिक के सदस्य बन गए जो परदे पर उनके प्रेमी की भूमिका निभाने वाले थे। बाद मे १९८९ मे उन्हें टीवी धारावाहिक, [[एबीसी]] की ''फ्री स्पिरिट'' मे अपना पहला कार्य मिला। === करियर मे उछाल (१९९७-अबतक) === १९९७ मे २३ वर्ष की उम्र मे हनिंगन को टीवी धारावाहिक ''[[बफी द वैम्पायर स्लेयर]]'' मे विलो रोज़न्बर्ग की भूमिका डी गई जो बफी की सहेली थी। यह धारावाहिक बेहद सफल रहा और इसके चलते हनिंगन को लोकप्रियता हासिल हुई। इस भूमिका के कारण हनिंगन को कई फ़िल्मों जैसे ''अमेरिकन पाई'', ''अमेरिकन पाई २'', ''बॉयिज़ एंड गर्ल्स'' और ''अमेरिकन वेडिंग'' मे भूमिकाएं मिली। २००३ मे जब ''बफी'' समाप्त हुआ तब हनिंगन की एक एपिसोड की कमाई $२५०,००० थी। २००४ मे हनिंगन ने ''वेन हैरी मेट सैली...'' के रंगमंच रूपांतरण मे ल्यूक पेरी के साथ काम किया। २००५ मे वे टेलिविज़न धारावाहिक की तरह पुनः मुडी और हीट हास्य धारावाहिक ''[[हाउ आई मेट योर मदर]]'' मे लिली की भूमिका निभाई। इसके साथ ही उन्होंने ''वेरोनिका मार्स'' में ट्रीना एकोलास की अतिथि कलाकार की भूमिका भी अदा की। फ़रवरी २००६ मे हनिंगन ने ''डेट मूवी'' मे जुलिया जोन्स की भूमिका निभाई। वे ''अमेरिकन रीयूनियन'' मे पुनः मिशेल की भूमिका मे दिखाई दी। == निजी जीवन == [[चित्र:Alyson Hannigan and Alexis Denisof 2.jpg|thumb|right|upright|पति एलेक्सिस डेनिसोफ़ के साथ]] हनिंगन के जिंजर फिश व मरिलिन मैनसन के साथ प्रेम सम्बन्ध रहे है। उन्होंने अभिनेता एलेक्सिस डेनिसोफ़ के साथ डेज़र्ट हॉट स्प्रिंग्स, [[कैलिफोर्निया]] स्थित टू बंच पाम्स रेसॉर्ट मे ११ अक्टूबर २००३ को शादी की। उन्होंने सैंटा मोनिका, कैलिफोर्निया मे मिलकर एक घर ख़रीदा। उनकी बेटी, सत्याना मारी डेनिसोफ़ का जन्म शादी के पाँच साल बाद २४ मार्च २००९ को, हनिंगन के ३५वे जन्म दिन पर हुआ। दिसंबर २०११ मे हनिंगन के प्रतिनिधि ने घोषणा की कि हनिंगन दूसरे बच्चे को जन्म देने वाली है। {| class="wikitable" |- ! वर्ष !! पुरस्कार !! श्रेणी !! भूमिका !! परिणाम |- | 2001 | rowspan="3"|सैटर्न पुरस्कार | rowspan="3"|शृंखला मे सर्वश्रेष्ठ सह अदाकारा | विलो रोज़न्बर्ग | {{Nom}} |- | 2002 | विलो रोज़न्बर्ग | {{Nom}} |- | 2003 | विलो रोज़न्बर्ग | {{Won}} |- | 2003 | गोल्डेन सैटेलाईट पुरस्कार | एक सह-अदाकारा द्वारा शृंखला मे सर्वश्रेष्ठ परदर्शन | विलो रोज़न्बर्ग | {{Nom}} |- | 2010 | rowspan="2"|पीपल्स चोइस पुरस्कार | rowspan="2"|पसंदीदा टीवी कॉमेडी अभिनेत्रीActress | लिली आल्ड्रिन | {{Won}} |- | 2011 | लिली एल्ड्रिन | {{Nom}} |- |} == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb name|4989}} * [https://web.archive.org/web/20120110092008/http://twitter.com/alydenisof अधिकृत ट्विटर अकाउंट] * [https://web.archive.org/web/20120120011551/http://www.theindychannel.com/entertainment/7084948/detail.html द इंडी चैनल इंटरव्यू] (फ़रवरी १५,२००६) * [https://web.archive.org/web/20120323090014/http://www.whedon.info/article.php3?id_article=10455 सन टाइम्स इंटरव्यू] (जुलाई २१,२००५) [[श्रेणी:अभिनेत्री]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1974 में जन्मे लोग]] hfsxo8m39rzdxhg0vibdf01o4jnjal6 देऊल 0 475623 6555608 6164055 2026-05-23T16:20:29Z The Sorter 845290 अनावश्यक साँचा हटाया 6555608 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म | name = देऊल | image = Deool.jpg | alt = <!-- see WP:ALT --> | caption = पोस्टर | director = उमेश विनायक कुलकर्णी | producer = अभिजीत घोलप | writer = गिरीश पांडुरंग कुलकर्णी | screenplay = गिरीश पांडुरंग कुलकर्णी | starring = [[नाना पाटेकर]]<br />[[दिलीप प्रभावलकर]]<br />[[गिरीश कुलकर्णी]]<br />[[सोनाली कुलकर्णी]]<br />किशोर कदम | music = मंगेश धाकडे | cinematography = सुधाकर रेड्डी यक्कंती | editing = अभिजीत देशपांडे | studio = देविषा फ़िल्म्स | distributor = | released = {{Film date|2011|10|10}}(पुसान अंतर्राष्ट्रीय फ़िल्म समारोह, दक्षिण कोरिया) <br /> {{Film date|2011|11|4}} (भारत) | runtime = | country = भारत | language = मराठी | budget = | gross = }} '''''देऊल''''' 2011 में बनी भारतीय [[मराठी]] फ़िल्म है जिसका निर्देशन उमेश विनायक कुलकर्णी व निर्माण अभिजीत घोलप ने किया है। फ़िल्म में [[नाना पाटेकर]], [[दिलीप प्रभावलकर]], [[गिरीश कुलकर्णी]], [[सोनाली कुलकर्णी]] व किशोर कदम प्रमुख भूमिकाओं में है। ''देऊल'' को सर्वश्रेष्ठ फीचर फ़िल्म, सर्वश्रेष्ठ अभिनेता ([[गिरीश कुलकर्णी]]) व सर्वश्रेष्ठ डायलोग ([[गिरीश कुलकर्णी]]) का ५९व [[राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार]] प्राप्त हुआ है। यह फ़िल्म [[नसीरुद्दीन शाह]] का मराठी फ़िल्म जगत में पदार्पण है। == पात्र == * [[नाना पाटेकर]] - भाऊ गलंडे * [[दिलीप प्रभावलकर]] - अप्पा कुलकर्णी * [[मोहन अगाशे]] - आमदार साहेब * [[गिरीश कुलकर्णी]] - केश्या * [[सोनाली कुलकर्णी]] - वहिनी साहेब * श्रीकांत यादव - अन्ना गलंडे * सुहास शिर्श्यत - पोएत्या * किशोर कदम - महासंग्राम * [[नसीरुद्दीन शाह]] - डाकू * उषा नाडकर्णी * अतिशा नाइक * ज्योती सुभाष * शशांक शेंडे - सरदार/नाइंटी == बाहरी कड़ियाँ == {{imdb title|2085783}} [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्में]] {{फ़िल्म-आधार}} g93dabzlrpx1dvabp39er6cucrbzi1y बाबू गुलाब सिंह 0 491799 6555579 5988340 2026-05-23T13:29:56Z ~2026-30657-61 926351 /* */ 6555579 wikitext text/x-wiki '''अमर शहीद क्रांतिकारी बाबू गुलाब सिंह''' एक भारतीय [[स्वतंत्रता सेनानी]] थे, जिनका जन्म [[उत्तर प्रदेश]] के [[इलाहाबाद]] जनपद के तरौल (तारागढ़) गाँव के एक [[राजपूत]] परिवार में हुआ था। पेशे से वें तालुकेदार थे।[[अवध]] क्षेत्र [[प्रतापगढ़, उत्तर प्रदेश|प्रतापगढ़]] और प्रयाग में सन [[१८५७]] की [[भारतीय स्वतंत्रता संग्राम]] में इनकी भूमिका अहम् रही।<ref>{{cite book | title = The golden book of India | author = Roper Lethbridge| authorlink = | publisher = Aakar | edition = illustrated | year = 2005 | isbn = 978-81-87879-54-1 | page = 405 }}</ref><ref>{{cite web|title=Pratapgarh pricely state of Oudh|us.iinet.net.au/~royalty/ips/p/pratapgarh_up.html|work=|publisher=members.iinet.net.au|accessdate=2013-06-16}}</ref> == जीवन परिचय == [[प्रतापगढ़]] (उत्तर प्रदेश) विकास खंड मानधाता से लगभग आठ किलोमीटर दक्षिण वेदों में वर्णित [[बकुलाही नदी]] के तट पर बसा ग्रामसभा तरौल अपने सीने में एक महान क्राँतिकारी का इतिहास छिपाए हुए हैं। स्वतंत्रता आंदोलन के दौरान वर्ष [[१८५७]] के गदर में तरौल (तारागढ़) के तालुकदार महान क्रांतिकारी बाबू गुलाब सिंह ने अंग्रेजो के दांत खट्टे करे दिये थे। बाबू गुलाब सिंह एवं उनके भाई बाबू मेदनी सिंह की वीरता की गाथा आज भी लोग भूल नहीं पाए है। == १८५७ की क्रांति में योगदान == तरौल के तालुकेदार बाबू गुलाब सिंह ने अंग्रेजी सेना के छक्के छुड़ा दिए थे। अंग्रेजी सेना छितपालगढ़ से तारागढ़ पर चढ़ाई की तो बाबू गुलाब सिंह व उनके भाई बाबू मेदनी सिंह ने हफ्तों तक अंग्रेजों से लोहा लिया। हालाकि उन्हें मालूम था कि अंग्रेजी सेना के सामने लड़ना मौत के मुँह में जाना है, फिर भी भारत के सपूतों ने अंतिम समय तक किले के समीप अंग्रेजी सेना को फटकने नहीं दिया। जब [[इलाहाबाद]] से [[लखनऊ]] अंग्रेजी सैनिक क्रांतिकारियों के दमन के लिए जा रहे थे। तब उन्होंने अपनी निजी सेना के साथ [[मान्धाता, उत्तर प्रदेश|मान्धाता]] क्षेत्र के [[कटरा गुलाब सिंह]] के पास बकुलाही नदी पर घमासान युद्ध करके कई अंग्रेजों को मार डाला था। [[बकुलाही नदी|बकुलाही]] का पानी अंग्रेजों के खून से लाल हो गया था। मजबूर होकर अंग्रेजी सेना को वापस लौटना पड़ा था। हालांकि इस लड़ाई में किले पर फिरंगी सैनिकों ने उनके कई सिपाही व उनकी महारानी को गोलियों से भून डाला था। मुठभेड़ में बाबू गुलाब सिंह गंभीर रूप से घायल हुए थे। उचित इलाज के अभाव में तीसरे दिन वह अमर गति को प्राप्त हो गए। ऐसे महान क्रांतिकारी की न तो कहीं समाधि बन पाई और न ही उनकी यादगार में स्मारक ही। क्षेत्र के लोगों को अपने वीर योद्धा पर आज भी फक्र है। == ग्राम स्थापना == क्रांतिकारी बाबू गुलाब सिंह ने पौराणिक नदी [[बकुलाही नदी|बकुलाही]] के किनारे एक [[गाँव]] की स्थापना की थी, जो की वर्तमान में उन्हीं के नाम पर "[[कटरा गुलाब सिंह]]'' के नाम से जाना जाता है। इनके भाई बाबू मेदनी सिंह ने नगर पंचायत [[कटरा मेंदनीगंज|कटरा मेदनीगंज]] की स्थापना की थी। उनके नाम पर बसाई गई कटरा गुलाब सिंह बाजार के लोग अब भी उनकी छाया महसूस करते हैं। == इसे भी देखें == * बाबू गुलाब सिंह ([[:en:Babu Gulab Singh]]) प्रतापगढ़ (उत्तर प्रदेश) * [[कटरा गुलाब सिंह]] ([[:en:Katra Gulab Singh]]) * [[प्रतापगढ़, उत्तर प्रदेश]] ([[:en:Pratapgarh, Uttar Pradesh]]) ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://in.jagran.yahoo.com/news/local/uttarpradesh/4_1_6289618_1.htmll क्रांति के गुलाब की महक अब तक]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} (जागरण समाचार) * [https://web.archive.org/web/20161109052739/https://en.wikipedia.org/wiki/Babu_Gulab_Singh विकिपीडिया पर बाबू गुलाब सिंह (अंग्रेज़ी में)] [[श्रेणी:भारतीय स्वतंत्रता सेनानी]] 6557ndf2uq1r0k00y2wg015m53lbof7 सद्रत्नमाला 0 491928 6555664 6195871 2026-05-23T18:39:39Z अनुनाद सिंह 1634 6555664 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Opening verses of Sadratnamala.JPG|right|thumb|300px|सद्रत्नमाला का प्रथम पृष्ट]] '''सद्रत्नमाला''' (= सद् + रत्नमाला = 'सच्चे रत्नों की माला') [[शंकर वर्मन]] द्वारा सन् १८१९ में [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] में रचित खगोल और गणित का ग्रन्थ है। शंकर वर्मन [[केरलीय गणित सम्प्रदाय]] के खलोगशास्त्री एवं गणितज्ञ थे। यद्यपि इस ग्रन्थ की रचना के समय तक पश्चिमी गणित और ज्योतिषशास्त्र भारत में भी पहुंच गया था, तथापि यह ग्रन्थ पूर्णतः उसी पारम्परिक शैली में लिखी गयी है जिसमें केरल गणितीय सम्प्रदाय के गणितज्ञ लिखते आ रहे थे। शंकर वर्मन ने इस ग्रन्थ का विस्तृत [[भाष्य]] भी लिखा जो [[मलयालम भाषा|मलयालम]] में है। यह पुस्तक ६ प्रकरणों (अध्याय) में विभक्त है जिनमें कुल २१२ श्लोक हैं। '''प्रकरण १''' : अंकों के नाम दिए हैं ; योग, घटाना, गुणा, भाग, [[वर्ग]] करना, [[वर्गमूल निकालने की विधियाँ|वर्गमूल निकालना]], [[घन]] करना तथा घनमूल निकालने के कुल ८ संक्रियाओं की परिभाषा की गैइ है। '''प्रकरण २''' : इस अध्याय में मापन की विभिन्न इकाइयाँ ([[समय]] की इकाइयाँ, कोण, चान्द्र-दिवस, ग्रह एवं तारे, पंचांग, लम्बाई, धान्य (grain) के भार, मुद्रा (money) तथा दिशाएँ) '''प्रकरण ३''' : त्रैराशिक नियम (rule of three) की परिभाषा, पंचांग एवं इसके अवयवों की गणना '''प्रकरण ४''' : [[चाप]] तथा ज्या (arcs and sines) और खगोलीय मापनों एवं गननाओं में इनका उपयोग '''प्रकरण ५''' : छाया, [[ग्रहण]], व्यतिपात, retrograde motion of the planets and apses of the moon. '''प्रकरण ६''' : निश्चित कालावधि के बाद खगोलीय नियतांकों के मान को संस्कारित (revision) करने की आवश्यकता, [[परहितकरण|परहित-करण]] का वर्णन ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://archive.org/details/sadratnamala-sankaravarman-s.-madhavan Sadratnamala with English translation] (Sankaravarman, S. Madhavan] {{भारतीय गणित}} [[श्रेणी:भारतीय गणित]] 5agoyvzevcky2k68ub9mfk5ecfaadrk 6555667 6555664 2026-05-23T18:40:54Z अनुनाद सिंह 1634 /* बाहरी कड़ियाँ */ 6555667 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Opening verses of Sadratnamala.JPG|right|thumb|300px|सद्रत्नमाला का प्रथम पृष्ट]] '''सद्रत्नमाला''' (= सद् + रत्नमाला = 'सच्चे रत्नों की माला') [[शंकर वर्मन]] द्वारा सन् १८१९ में [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] में रचित खगोल और गणित का ग्रन्थ है। शंकर वर्मन [[केरलीय गणित सम्प्रदाय]] के खलोगशास्त्री एवं गणितज्ञ थे। यद्यपि इस ग्रन्थ की रचना के समय तक पश्चिमी गणित और ज्योतिषशास्त्र भारत में भी पहुंच गया था, तथापि यह ग्रन्थ पूर्णतः उसी पारम्परिक शैली में लिखी गयी है जिसमें केरल गणितीय सम्प्रदाय के गणितज्ञ लिखते आ रहे थे। शंकर वर्मन ने इस ग्रन्थ का विस्तृत [[भाष्य]] भी लिखा जो [[मलयालम भाषा|मलयालम]] में है। यह पुस्तक ६ प्रकरणों (अध्याय) में विभक्त है जिनमें कुल २१२ श्लोक हैं। '''प्रकरण १''' : अंकों के नाम दिए हैं ; योग, घटाना, गुणा, भाग, [[वर्ग]] करना, [[वर्गमूल निकालने की विधियाँ|वर्गमूल निकालना]], [[घन]] करना तथा घनमूल निकालने के कुल ८ संक्रियाओं की परिभाषा की गैइ है। '''प्रकरण २''' : इस अध्याय में मापन की विभिन्न इकाइयाँ ([[समय]] की इकाइयाँ, कोण, चान्द्र-दिवस, ग्रह एवं तारे, पंचांग, लम्बाई, धान्य (grain) के भार, मुद्रा (money) तथा दिशाएँ) '''प्रकरण ३''' : त्रैराशिक नियम (rule of three) की परिभाषा, पंचांग एवं इसके अवयवों की गणना '''प्रकरण ४''' : [[चाप]] तथा ज्या (arcs and sines) और खगोलीय मापनों एवं गननाओं में इनका उपयोग '''प्रकरण ५''' : छाया, [[ग्रहण]], व्यतिपात, retrograde motion of the planets and apses of the moon. '''प्रकरण ६''' : निश्चित कालावधि के बाद खगोलीय नियतांकों के मान को संस्कारित (revision) करने की आवश्यकता, [[परहितकरण|परहित-करण]] का वर्णन ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://archive.org/details/sadratnamala-sankaravarman-s.-madhavan Sadratnamala with English translation] (Sankaravarman, S. Madhavan) {{भारतीय गणित}} [[श्रेणी:भारतीय गणित]] hbmdlqzant00088gyfta1zfi32zf3a1 तरीनकोट 0 495165 6555856 4761881 2026-05-24T09:16:32Z The Sorter 845290 6555856 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ---------------->| other_name = | native_name = {{hlist|{{lang|ps|{{naskh|ترينکوټ}}}}|{{lang|prs|{{naskh|ترینکوت}}}}}} | nickname = | settlement_type = [[अफगानिस्तान के शहरों की सूची|शहर]] | motto = <!-- images and maps -----------> | image_skyline = | imagesize = 300px | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | pushpin_map = Afghanistan <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = अफ़ग़ानिस्तान में अवस्थिति | pushpin_mapsize = 300 <!-- Location ------------------>| subdivision_type = देश | subdivision_name = {{AFG}} | subdivision_type1 = [[अफ़ग़ानिस्तान के प्रांत|प्रांत]] | subdivision_name1 = [[उरुज़गान प्रांत|उरुज़गान]] | subdivision_type2 = [[अफ़ग़ानिस्तान के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name2 = [[तरीनकोट ज़िला|तरीनकोट]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> | government_footnotes = | government_type = [[नगरपालिका]] | leader_title = महापौर | leader_name = अब्दुल रशीद हिदायतुल्ला | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = <!-- Area ---------------------> | area_magnitude = | unit_pref = Imperial <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_note = | population_total = 127095 | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = 8797 | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = Ethnicities | population_blank1 = | population_blank2_title = Religions | population_blank2 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> | timezone = [[अफ़ग़ानिस्तान समय|AFT]] | utc_offset = +04:30 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|32|37|36|N|65|52|24|E|region:AF|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 1317 | elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = | name = तरीनकोट }} '''तरीनकोट''' ({{Langx|ps|{{naskh|ترينکوټ}}}}, {{Langx|prs|{{naskh|ترینکوت}}}}) दक्षिणी [[अफ़ग़ानिस्तान]] के [[ओरूज़्गान प्रान्त|उरुज़गान प्रांत]] की राजधानी है। इस शहर की आबादी सन् २०१२ में लगभग ६,३०० अनुमानित की गई थी।<ref>[http://www.citypopulation.de/Afghanistan.html Afghanistan city populations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091015014214/http://www.citypopulation.de/Afghanistan.html |date=15 अक्तूबर 2009 }}, Source: Central Statistics Office Afghanistan, 2012</ref> यह शहर वास्तव में एक छोटा सा क़स्बा है जिसके बाज़ार में लगभग २०० दुकाने हैं। प्रांत के राज्यपाल, जो २०१२ में असदउल्लाह हमदम थे, इसी बाज़ार से लगे एक दफ़्तर में काम करते हैं। == लोग == तरीनकोट इलाक़े में पठानों के दो क़बीलियाई परिसंघ बसते हैं - दुर्रानी (उर्फ़ तरीन) और ग़िलज़​ई। यहाँ तरीनों की पोपोलज़​ई, बारकज़​ई, नूरज़​ई और अचकज़​ई शाखाएँ और ग़िलज़​ईयों की तोख़ी, होतक और सुलयमान-ख़ेल​ शाखाएँ हैं। शहर में [[इराक़]] से आये लगभग २,००० अरब भी बसे हुए हैं। == घटनाएँ == तरीनकोट बाक़ी दुनिया से कटा हुआ एक शहर है जिसे बाहरी दुनिया से केवल एक [[कंदहार]] जाने वाली सड़क जोड़ती है। सन् २००१ में बाद अफ़ग़ानिस्तान में हुए [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिकी]] हस्तक्षेप के बाद यहाँ के एक छोटे हवाई अड्डे का प्रयोग यहाँ तैनात अमेरिकी सैनिकों का दस्ता करता है। २००१ तक यहाँ [[तालिबान]] का क़ब्ज़ा था लेकिन १६ नवम्बर २००१ में यहाँ के पश्तून निवासी तालिबान के ख़िलाफ़ विद्रोह करने लगे, जिसमें आगे चलकर अफ़ग़ानिस्तान के राष्ट्रपति बनने वाले [[हामिद करज़ई]] भी सक्रीय थे। तालिबान ने वापस हमला किया लेकिन अमेरिकी सैनिकों और वायु सेना की मदद से इस क्षेत्र को तालिबान से मुक्त कर लिया गया। == मौसम == तरीनकोट में गर्मियों में सर्वाधिक तापमान औसतन ४०° सेंटीग्रेड तक चढ़ जाता है जबकि सर्दियों में न्यूनतम तापमान औसतन शुन्य से नीचे (-३° सेंटीग्रेड) तक गिर जाता है। == इन्हें भी देखें == * [[ओरूज़्गान प्रान्त]] == सन्दर्भ == <small>{{reflist|2}}</small> [[श्रेणी:अफ़्गानिस्तान के शहर]] [[श्रेणी:मध्य एशिया के शहर]] [[श्रेणी:ओरूज़्गान प्रान्त]] 86vn1kold6jgwv0q92y243xhq15i1rw 6555914 6555856 2026-05-24T11:23:10Z The Sorter 845290 6555914 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ---------------->| other_name = | native_name = {{hlist|{{lang|ps|{{naskh|ترينکوټ}}}}|{{lang|prs|{{naskh|ترینکوت}}}}}} | nickname = | settlement_type = [[अफगानिस्तान के शहरों की सूची|शहर]] | motto = <!-- images and maps -----------> | image_skyline = | imagesize = 300px | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | pushpin_map = Afghanistan <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = अफ़ग़ानिस्तान में अवस्थिति | pushpin_mapsize = 300 <!-- Location ------------------>| subdivision_type = देश | subdivision_name = {{AFG}} | subdivision_type1 = [[अफ़ग़ानिस्तान के प्रांत|प्रांत]] | subdivision_name1 = [[उरूज़गान प्रांत|उरूज़गान]] | subdivision_type2 = [[अफ़ग़ानिस्तान के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name2 = [[तरीनकोट ज़िला|तरीनकोट]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> | government_footnotes = | government_type = [[नगरपालिका]] | leader_title = महापौर | leader_name = अब्दुल रशीद हिदायतुल्ला | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = <!-- Area ---------------------> | area_magnitude = | unit_pref = Imperial <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_note = | population_total = 127095 | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = 8797 | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = Ethnicities | population_blank1 = | population_blank2_title = Religions | population_blank2 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> | timezone = [[अफ़ग़ानिस्तान समय|AFT]] | utc_offset = +04:30 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|32|37|36|N|65|52|24|E|region:AF|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 1317 | elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = | name = तरीनकोट }} '''तरीनकोट''' ({{Langx|ps|{{naskh|ترينکوټ}}}}, {{Langx|prs|{{naskh|ترینکوت}}}}) दक्षिणी [[अफ़ग़ानिस्तान]] के [[ओरूज़्गान प्रान्त|उरूज़गान प्रांत]] की राजधानी है। इस शहर की आबादी सन् २०१२ में लगभग ६,३०० अनुमानित की गई थी।<ref>[http://www.citypopulation.de/Afghanistan.html Afghanistan city populations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091015014214/http://www.citypopulation.de/Afghanistan.html |date=15 अक्तूबर 2009 }}, Source: Central Statistics Office Afghanistan, 2012</ref> यह शहर वास्तव में एक छोटा सा क़स्बा है जिसके बाज़ार में लगभग २०० दुकाने हैं। प्रांत के राज्यपाल, जो २०१२ में असदउल्लाह हमदम थे, इसी बाज़ार से लगे एक दफ़्तर में काम करते हैं। == लोग == तरीनकोट इलाक़े में पठानों के दो क़बीलियाई परिसंघ बसते हैं - दुर्रानी (उर्फ़ तरीन) और ग़िलज़​ई। यहाँ तरीनों की पोपोलज़​ई, बारकज़​ई, नूरज़​ई और अचकज़​ई शाखाएँ और ग़िलज़​ईयों की तोख़ी, होतक और सुलयमान-ख़ेल​ शाखाएँ हैं। शहर में [[इराक़]] से आये लगभग २,००० अरब भी बसे हुए हैं। == घटनाएँ == तरीनकोट बाक़ी दुनिया से कटा हुआ एक शहर है जिसे बाहरी दुनिया से केवल एक [[कंदहार]] जाने वाली सड़क जोड़ती है। सन् २००१ में बाद अफ़ग़ानिस्तान में हुए [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिकी]] हस्तक्षेप के बाद यहाँ के एक छोटे हवाई अड्डे का प्रयोग यहाँ तैनात अमेरिकी सैनिकों का दस्ता करता है। २००१ तक यहाँ [[तालिबान]] का क़ब्ज़ा था लेकिन १६ नवम्बर २००१ में यहाँ के पश्तून निवासी तालिबान के ख़िलाफ़ विद्रोह करने लगे, जिसमें आगे चलकर अफ़ग़ानिस्तान के राष्ट्रपति बनने वाले [[हामिद करज़ई]] भी सक्रीय थे। तालिबान ने वापस हमला किया लेकिन अमेरिकी सैनिकों और वायु सेना की मदद से इस क्षेत्र को तालिबान से मुक्त कर लिया गया। == मौसम == तरीनकोट में गर्मियों में सर्वाधिक तापमान औसतन ४०° सेंटीग्रेड तक चढ़ जाता है जबकि सर्दियों में न्यूनतम तापमान औसतन शुन्य से नीचे (-३° सेंटीग्रेड) तक गिर जाता है। == इन्हें भी देखें == * [[ओरूज़्गान प्रान्त]] == सन्दर्भ == <small>{{reflist|2}}</small> [[श्रेणी:अफ़्गानिस्तान के शहर]] [[श्रेणी:मध्य एशिया के शहर]] [[श्रेणी:ओरूज़्गान प्रान्त]] n9ccv039uyf31i979q9y0319o8q7g12 चग़चरान 0 497387 6555909 4754211 2026-05-24T11:12:17Z The Sorter 845290 Infobox को सुधारा 6555909 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ---------------->| other_name = चग़चरान | native_name = {{naskh|فیروزکوه}} | settlement_type = [[अफगानिस्तान के शहरों की सूची|शहर]] | motto = <!-- images and maps -----------> | image_skyline = Chaghcharan bridge.jpg | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = | dot_y = | pushpin_map = Afghanistan <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = फ़िरोज़कोह (अफ़ग़ानिस्तान) <!-- Location ------------------>| subdivision_type = देश | subdivision_name = {{AFG}} | subdivision_type1 = [[अफ़ग़ानिस्तान के प्रांत|प्रांत]] | subdivision_name1 = [[ग़ोर प्रान्त|ग़ोर]] | subdivision_type2 = [[अफ़ग़ानिस्तान के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name2 = [[चग़चरान ज़िला|चग़चरान]] <!-- Politics ----------------->| government_footnotes = | government_type = [[नगरपालिका]] | leader_title = महापौर | leader_name = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = स्थापना <!-- Settled --> | established_date = 540–544 | established_title2 = संस्थापक <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = [[ग़ियासुद्दीन मुहम्मद]] | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = <!-- Area ---------------------> | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = 26 | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> | population_as_of = 2025 | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_note = | population_total = 129521 | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = 9128 | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = जातियाँ | population_blank1 = [[अयमाक़ लोग|अयमाक़]], [[उज़्बेक लोग|उज़्बेक]] | population_blank2_title = | population_blank2 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> | utc_offset = +04:30 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|34|31|21|N|65|15|6|E|region:AF|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = 2230 | elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = | name = फ़िरोज़कोह | native_name_lang = ps | timezone1 = [[अफ़ग़ानिस्तान समय|AFT]] }} [[चित्र:Chaghcharan bridge.jpg|thumb|230px|चग़चरान​ का एक पुल]] '''फ़िरोज़कोह​''' ({{Langx|ps|{{naskh|فیروزکوه}}}}), पूर्व नाम '''चग़चरान''', एतिहासिक नाम '''आहंगरान''', मध्य [[अफ़ग़ानिस्तान]] के [[ग़ोर प्रान्त]] की राजधानी है। [[हरीरूद]] (हरी नदी) के दक्षिणी किनारे पर बसा यह शहर २,२८० मीटर की ऊँचाई पर है।<ref name="ref84jazuf">[http://books.google.com/books?id=tp5IrLhWbTkC Historical Dictionary of Afghanistan], Ludwig W. Adamec, pp. 95, Scarecrow Press, 2011, ISBN 978-0-8108-7957-7, ''... Chaghcharan ... population of about 115,000 ... located on the Hari Rud at an altitude of about 7,000 feet ...''</ref> फ़िरोज़कोह​ राजमार्ग द्वारा अपने से ३८० किमी पश्चिम में स्थित [[हेरात]] से जुड़ा हुआ है और राष्ट्रीय राजधानी [[काबुल]] लगभग उतनी ही दूरी पर पूर्व में स्थित है। सर्दियों में भरी बर्फ़बारी से यह राजमार्ग अक्सर बंद हो जाता है और गर्मियों में भी गाड़ी द्वारा काबुल से यहाँ पहुँचने में एक पूरा दिन लग जाता है। == नाम == 'चग़चरान' में [[ग़|'ग़' अक्षर के उच्चारण]] पर ध्यान दें क्योंकि यह बिना बिन्दु वाले 'ग' से ज़रा भिन्न है। इसका उच्चारण 'ग़लती' और 'ग़रीब' शब्दों के 'ग़' से मिलता है। == इतिहास == [[महमूद ग़ज़नवी]] द्वारा इस क्षेत्र में इस्लाम फैलाए जाने से पहले यहाँ कई धर्म के लोग रहते थे, जिनमें [[हिन्दू]], [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] और [[पारसी धर्म|पारसी]] धर्म के अनुयायियों के साथ-साथ कुछ [[यहूदी]] भी थे। १२वीं सदी में [[ग़ज़नवी साम्राज्य|ग़ज़नवियों]] के पतन के बाद यहाँ पर [[ग़ोर प्रान्त|ग़ोर]] के स्थानीय ग़ोरी साम्राज्य का बोलबाला रहा। १३वीं सदी में [[चंगेज़ ख़ान]] की मंगोल सेना ने यहाँ धावा बोला। इसके बाद यहाँ [[इलख़ानी साम्राज्य]] का राज रहा। १४वीं सदी में [[तैमूर]] ने इस इलाक़े पर क़ब्ज़ा कर लिया। आगे चलकर १६वीं सदी में [[बाबर]] ने अपने [[बाबरनामा]] नामक वृतांत में १५०७ में काबुल जाते हुए 'चख़चेरान​' से गुज़रने का बखान लिखा, जिसमें उसने इसे [[हेरात]], [[ग़ोर प्रान्त|ग़ोर]] और [[ग़ज़नी प्रान्त|ग़ज़नी]] के बीच का एक शहर बताया। == लोग == फ़िरोज़कोह​​ ग़ोर पांत का सबसे बड़ा शहर है और यहाँ लगभग १,५०,००० लोग रहते हैं। इनमें से ९६% [[ताजिक लोग|ताजिक समुदाय]] के, २% [[पठान|पठान समुदाय]] के और २% [[हज़ारा लोग|हज़ारा समुदाय]] के हैं।<ref name="unhcr4245">[http://www.ecoi.net/file_upload/accord166_chaghcharan.pdf UNHCR Sub-Office – Herat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305005740/http://www.ecoi.net/file_upload/accord166_chaghcharan.pdf |date=5 मार्च 2016 }}, ''Province Ghor, District Chaghcharan ... Current Estimated Population 151293 ... Ethnic Composition Pashtun 2%, Hazara 2%, Tajik 96% ...''</ref> == इन्हें भी देखें == * [[ग़ोर प्रान्त]] * [[हरीरूद]] (हरी नदी) == सन्दर्भ == <small>{{reflist|2}}</small> [[श्रेणी:अफ़्गानिस्तान के शहर]] [[श्रेणी:मध्य एशिया के शहर]] [[श्रेणी:ग़ोर प्रान्त]] h4ns6gw6wgkiw6i13e8f63162yolhjv मैदान शहर 0 497480 6555931 4787534 2026-05-24T11:39:27Z The Sorter 845290 6555931 wikitext text/x-wiki बंशीलाल डारा ने दी रामनवमी की हार्दिक शुभकामनाएँ व रामनवमी पर बीजेपी को बहुमत देने की व फिर से नरेन्द्र मोदी को देश का प्रधानमंत्री बनने के लिए लोगों से अपील भी की है। बंशीलाल आज मैदान शहर गये और वहाँ से लोगों को अपील की है। ==भूगोल== मैदान शर, मैदान वरदक प्रांत के उत्तर पूर्वी हिस्से में स्थित है। यह काबुल प्रांत के अरगंधेह और पैघमान पहाड़ों और मैदान वर्दक प्रांत के जलरेज़ और निरख जिलों से घिरा हुआ है। इसका क्षेत्रफल 345 किमी<sup>2</sup> है। समुद्र तल से इसकी ऊंचाई 2,225 मीटर है। जिले में 59 मुख्य गाँव और 1 उप गाँव हैं। ==अर्थव्यवस्था== मैदान शर में अधिकांश लोग कृषि, पशुधन, बागवानी और व्यापार में लगे हुए हैं। मैदान शर के लोगों की समग्र आर्थिक स्थिति खराब है। == लोग == मैदान शहर के ८५% लोग [[पठान]], १४% लोग [[ताजिक लोग|ताजिक]] और १% लोग [[हज़ारा लोग|हज़ारा]] हैं।<ref>[http://www.mrt-rrt.gov.au/ArticleDocuments/68/AFG36222.pdf.aspx Country Advice: Afghanistan, Afghanistan – AFG36222 – Wardak Province] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321032752/http://www.mrt-rrt.gov.au/ArticleDocuments/68/AFG36222.pdf.aspx |date=21 मार्च 2012 }}, Refugee Review Tribunal, Government of Australia, ''... A district profile of Maidan Shahr prepared by the UNHCR in 2002 describes the ethnic composition as 85 percent Pashtun, 14 percent Tajik and 1 percent Hazara ...'''</ref> ===शिक्षा=== 2008 के अंत तक, लगभग 9,268 छात्रों के लिये 14 स्कूल थे। इन स्कूलों में करीब 275 शिक्षक थे।<ref>http://www.mwardag.gov.af/media/Maidan%20Wardak%20Province%20Three%20years%20Report(English).pdf{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[मैदान वरदक प्रान्त]] == सन्दर्भ == {{reflist|2}} [[श्रेणी:अफ़्गानिस्तान के शहर]] [[श्रेणी:मध्य एशिया के शहर]] [[श्रेणी:मैदान वरदक प्रान्त]] plkvbo7i9rxmxlrs0hiynnxfqz573ou क़लन्दर मोमंद 0 498168 6555939 4824002 2026-05-24T11:54:45Z The Sorter 845290 Infobox जोड़ा 6555939 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = क़लंदर मोमंद | image = Qalandar_Momand.png | birth_name = साहिबज़ादा हबीबुर रहमान क़लंदर मोमंद | birth_date = 1 सितंबर 1930 <!-- {{Birth date and age|YYYY|MM|DD}} --> | death_date = 4 फ़रवरी 2003 <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} --> | language = पश्तो | nationality = पाकिस्तानी | genre = कविता <!-- or: | genres = --> | subject = <!-- or: | subjects = --> | notableworks = <!-- or: | notablework = --> | spouse = <!-- or: | spouses = --> | partner = <!-- or: | partners = --> | website = <!-- {{URL|example.org}} --> | portaldisp = <!-- "on", "yes", "true", etc; or omit --> }} '''साहिबज़ादा हबीबुर रहमान क़लंदर मोमंद''' ({{Langx|ps|{{naskh|صاحبزاده حبیب الرحمان قلندر مومند}}}}; 1 सितंबर 1930 – 4 फ़रवरी 2003) एक [[पठान|पठानी]] लेखक, कवि, समीक्षक और विद्वान थे। वे मज़दूर संघ के नेता, पश्तून राष्ट्रीयता के समर्थक, राजनैतिक कार्यकर्ता और पाकिस्तानी साम्यवादी पार्टी (कोम्युनिस्ट पार्टी) के सदस्य भी थे। धार्मिक दृष्टि से वे [[अहमदिया धर्म|अहमदिया समुदाय]] के सदस्य थे। क़लन्दर मोमंद ने पश्तो भाषा में लिखाई और पत्रकारिता करी और [[पाकिस्तान]] की सरकार की तरफ़ से उन्हें कई इनाम भी दिए गए। उन्होंने अपना पत्रकार जीवन 'अल-हक़' समाचार पत्र के साथ शुरू किया और आगे जाकर कई अन्य अख़बारों में काम किया, जिनमें अंजाम, शहबाज़, बांग-ए-हरम, ख़ैबर​ मेल,​ पेशावर टाइम्ज़, फ़्रंटियर गार्डियन, नक़ीब, लार, रहबर, सरहद और मसावात शामिल थे।<ref>[http://khyberwatch.com/nandara/index.php?option=com_content&task=view&id=190&Itemid=89 Qalandar Momand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713150000/http://khyberwatch.com/nandara/index.php?option=com_content&task=view&id=190&Itemid=89 |date=13 जुलाई 2011 }}, Shaheen Buneri, Khyber Watch, 04 फ़रवरी 2007, Accessed: 19 अक्टूबर 2012, ''... The eminent Pashto writer, poet, playwright, linguist, critic, research scholar and the patron chairman of the Peshawar Press Club, Prof. Habibur Rehman Qalandar Momand, devoted his whole life to the promotion of Pushto language and development of critical thought among the budding Pakhtun writers and poets ...''</ref> == इन्हें भी देखें == * [[पश्तो भाषा]] == सन्दर्भ == <small>{{reflist|2}}</small> [[श्रेणी:पश्तो भाषा]] [[श्रेणी:पाकिस्तानी लेखक]] e726ep4x3z1yz1st2ez44stu07nuglg सी-सी तीतर 0 517127 6555858 4803459 2026-05-24T09:17:29Z The Sorter 845290 6555858 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = सी-सी तीतर<br>''Ammoperdix griseogularis'' | image = Ammoperdix griseogularis 1849.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref =<ref name=iucn>{{IUCN2012.2|author=BirdLife International|ID=100600130|title=Ammoperdix griseogularis|year=2012|accessdate=०८ मई २०१३}}</ref> | regnum = [[जंतु]] | phylum = [[रज्जुकी]] | classis = [[पक्षी]] | ordo = [[:en:Galliformes|गॉलिफ़ॉर्मिस]] | familia = [[:en:Phasianidae|फ़ॅसिअनिडी]] | subfamilia = [[:en:Perdicinae|पर्डिसिनी]] | genus = ''ऍम्मोपर्डिक्स'' | species = '''''ए. ग्रिसिओग्युलैरिस''''' | binomial = ''ऍम्मोपर्डिक्स ग्रिसिओग्युलैरिस'' | binomial_authority = [[:en:Johann Friedrich von Brandt|ब्रैन्ट]], १८४३ }} '''सी-सी तीतर''' (''Ammoperdix griseogularis'') फ़ीज़ैन्ट कुल का एक पक्षी है जो कि [[सीरिया]], [[अज़रबैजान]], [[अफ़्गानिस्तान]], [[ईरान]], [[इराक़]], [[ताजिकिस्तान]], [[तुर्कमेनिस्तान]], [[कज़ाख़िस्तान]], [[उज़बेकिस्तान]], [[पाकिस्तान]] तथा [[भारत]] में पाया जाता है।<ref name=iucn/> == विवरण == इनका आकार २२ से २५ से. मी. का होता है और यह खुले, शुष्क और प्राय: पर्वतीय इलाकों में रहना और प्रजनन करना पसन्द करते हैं। यह ज़मीन की पतली दरार में ८ से १६ अण्डे देते हैं। इनके भोजन में कई प्रकार के बीज और कीड़े-मकोड़े शामिल हैं। सी-सी तीतर गोल-मटोल सा पक्षी होता है, जिसका रंग भूरी रेत जैसा होता है और परों के किनारे में सफ़ेद तथा भूरी धारियाँ होती हैं। [[नर]] का सिर सलेटी होता है और आँखों के एक छोर से दूसरी छोर सफ़ेद धारी होती है जिसके ऊपर एक काली धारी होती है और ठोड़ी में एक सफ़ेद धब्बा होता है।<br /> छेड़े जाने पर यह उड़ने से ज़्यादा ज़मीन पर भागना पसन्द करता है लेकिन यदि उड़ना ही पड़े तो अपने गोल पंखों की मदद से कुछ दूरी तक उड़ लेता है। == व्यवहार == अमूमन यह जोड़े में रहता है या ज़्यादा से ज़्यादा दो से चार के झुण्ड में, लेकिन पचास पक्षियों से ज़्यादा के झुण्ड भी देखे गये हैं।<ref>{{cite journal|last1=Khaliq|first1=Imran|last2=Babar|first2=Muhammad|last3=Riaz|first3=Maria|last4=Khan|first4=Aleem Ahmed|title='''Genetic diversity in see-see partridge (Ammoperdix griseogularis, Galliformes) populations from sub-Himalayan Mountain ranges of Pakistan'''|date=जुलाई 2010|url=http://www.naturalsciences.be/institute/associations/rbzs_website/bjz/back/pdf/BJZ_140_2/Khaliq_Babar_Riaz_Khan_140_2.pdf|accessdate=०८ मई २०१३}}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> {{clear}} [[File:S.SEFRED 1.jpg|thumb|left|See-see Partridge in kukherd city .]] [[File:TEEHOOH.2.jpg|thumb|left|See-see Partridge in kukherd city.]] ==galler== <gallery> Image:TIHOO 46.jpg| Image:TIHOO 1.jpg| Image:TIHOO 45.jpg| Image:TIHOO 24.jpg| Image:TIHOO 4.jpg| Image:TIHOO 44.jpg| </gallery> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:पक्षी परिवार]] [[श्रेणी:भारत के पक्षी]] [[श्रेणी:तीतर]] s99vk5pwfhve0rpeeuabsd3tqsnw1mf काला तीतर 0 517138 6555831 5460445 2026-05-24T08:40:21Z The Sorter 845290 6555831 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = काला तीतर | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref =<ref name=iucn>{{IUCN2012.2|author=BirdLife International|ID=100600146|title=''Francolinus francolinus''|year=2012|accessdate=8 May 2013}}</ref> | image = Francolinus francolinus qtl1.jpg | image_caption = काला तीतर | image2 = Kala titar.ogg | image2_caption = काले तीतर का गान | regnum = [[जंतु]] | phylum = [[रज्जुकी]] | classis = [[पक्षी]] (<small>Aves</small>) | ordo = [[गैलीफोर्मीस]] (<small>Galliformes</small>) | familia = [[फेसियेनिडाए]] (<small>Phasianidae</small>) | genus = [[फ़्रैंकोलिनस]] | species = [[काला तीतर|एफ. फ़्रैंकोलिनस]] (<small>F. francolinus</small>) | binomial = ''Francolinus francolinus'' | binomial_authority = ([[कार्ल लीनियस|लीनियस]], १७६६) }} '''काला तीतर''' या '''काला फ़्रैंकोलिन''', जिसका [[वैज्ञानिक नाम]] '''फ़्रैंकोलिनस फ़्रैंकोलिनस''' ('''Francolinus francolinus''') है, फ़ीज़ैन्ट कुल का एक पक्षी है। यह [[अफ़्गानिस्तान]], [[आर्मीनिया]], [[अज़रबैजान]], [[भूटान]], [[साइप्रस]], [[जॉर्जिया]], [[भारत]], [[ईरान]], [[इराक़]], [[इज़्रायल]], [[जॉर्डन]], [[नेपाल]], [[पाकिस्तान]], [[फ़िलिस्तीनी राज्यक्षेत्र]], [[सीरिया]], [[तुर्की]] और [[तुर्कमेनिस्तान]] में पाया जाता है।<ref name=iucn/> == विवरण == {{double image|left|Black Francoline Female.jpg|150|Black Francolin.jpg|150|alt = Side-by-side view of male and female francolin|[[मादा]] (बायें) तथा [[नर]] (दायें)।}} [[File:Francolin noir MHNT.jpg|thumb|right|काले तीतर के अण्डे]] काले तीतर का सिर घुमावदार होता है और इसकी आँख की पुतली का रंग भूरा होता है। सिर का अगला भाग भूरा होता है और गला काले रंग का होता है। इसकी लंबाई ३३ से ३६ से. मी. होती है और वज़न लगभग ४५३ ग्राम होता है। इसका प्रमुख रंग काला होता है-काली छाती, लाल पेट, बगलों पर काले पर सफ़ेद धब्बे और पृष्ठ भाग में सुनहरे भूरे धब्बे होते हैं। यह थोड़ी दूरी तक ही उड़ता है और सीधा उड़ता है। अपनी उड़ान के दौरान यह पंख फड़फड़ाने के बजाय कभी-कभी पंख फैलाकर भी उड़ता है। इसके पंख गोलाई लिए हुए होते हैं और पूंछ पर सफ़ेद-काली धारियाँ होती हैं। इसका प्रजनन काल अप्रैल से जून तक होता है और मादा एक बार में ८ से १२ अण्डे देती है। अण्डे सेने की अवधि १८-१९ दिन की होती है।<ref>{{cite web| title=Black Francolin| url=http://www.gbwf.org/francolin/blackfrancolin.html| accessdate=8 May 2013| archive-url=https://web.archive.org/web/20070127201706/http://www.gbwf.org/francolin/blackfrancolin.html| archive-date=27 जनवरी 2007| url-status=dead}}</ref> == आवास == काला तीतर झाड़ीदार इलाकों में रहना पसन्द करता है और ऐसे खेतों में रहता है जहाँ फ़सल इतनी ऊँची हो कि उसे छुपने में आसानी हो और नीचे फ़सल इतनी खुली हो कि ख़तरा नज़र आते ही आसानी से भागा जा सके। यह घनी वनस्पति वाले इलाके में बसना पसन्द करता है जो कि पानी के नज़दीक हो। प्राय: यह जंगलों में रहना पसन्द नहीं करता लेकिन वनों के किनारे और पेड़ों की झुरमुट में भी घूमना पसन्द करता है। == प्रजनन == प्राय: मार्च के आख़िर से मई तक यह ज़मीन की दरारों में अपना घोंसला बनाते हैं। नर चट्टानों पर या नीचे पेड़ों पर खड़ा होकर अपने अनूठे गीत से मादा को रिझाने की कोशिश करता है। पूरे अप्रैल भर इसे सुना जा सकता है लेकिन मार्च, मई और गर्मियों के महीनों में यह इतना आतुर नहीं प्रतीत होता है। कभी-कभी प्रजनन काल में नर आक्रामक हो जाते हैं। माता-पिता दोनों ही चूज़ों की देखभाल करते हैं। बच्चे अपने माता-पिता के साथ पहली सर्दी ग़ुज़ारते हैं। प्रजनन के सबसे पसन्दीदा इलाके चारागाह, झाड़ियाँ और खेत होते हैं। == इन्हें भी देखें == * [[फ्रैंकोलिनस]] * [[गैलीफोर्मीस]] * [[फेसियेनिडाए]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:पक्षी परिवार]] [[श्रेणी:भारत के पक्षी]] [[श्रेणी:तीतर]] [[श्रेणी:फ्रैंकोलिनस]] {{commons category|Francolinus francolinus|काला तीतर}} 2r0cym99yqa7s9zhx6362qbhuzfnf78 सदस्य वार्ता:SM7 3 520128 6555639 6546969 2026-05-23T17:09:27Z The Sorter 845290 6555639 wikitext text/x-wiki <!-- Please do NOT delete this line. Thanks! -->{{/header}} <!-- कृपया इस लाइन और ऊपर की लाइन को को न हटायें, धन्यवाद !--> साले नीच वामपंथी कुत्ते == हिंदी विकिपीडिया पृष्ठ "राजकुमार वर्मा" को नही हटाना चाहिए था। == मै हिंदी विकिपीडिया का ३ साल से सक्रिय सदस्य हूं और संपादन कार्य कर रहा हूं। मैने एक हिंदी विकिपीडिया पृष्ठ " राजकुमार वर्मा" बनाया था जिसमें किसी भी प्रकार का प्रचार कार्य नहीं था, और जब पृष्ठ को हटाने के लिए नामांकित किया गया तब उसके प्रति स्पष्ट जवाब भी दिया गया था कि पृष्ठ को क्यों नहीं हटाना चाहिए, फिर भी आपने पृष्ठ को हटा ही दिया। आपको अधिकार मिले हैं तो उसका दुरुपयोग न करें , मेरे द्वारा निर्मित पृष्ठ में किसी भी प्रकार की प्रचार संबंधी लेख या सामग्री नहीं है। अतः मेरे पृष्ठ को पुनः वापस लाएं।। [[सदस्य:धनंजय अहीर|धनंजय अहीर]] ([[सदस्य वार्ता:धनंजय अहीर|वार्ता]]) 16:58, 7 मार्च 2025 (UTC)धनंजय अहीर == महाराज जी == नमस्ते SM7, पिछले कई सालों से आप अपने अधिकार का हिंदी विकिपीडिया पर दुरूपयोग कर रहे हैं। जिसका बिल्कुल सही उधारन है प्रेमानंद महाराज जी। कोशिश तो आपने बहुत की इसे ([[प्रेमानंद गोविंद शरण जी महाराज]]) डिलीट करने की, लेकिन महाराज जी का चमत्कार देखिए, उनके किसी चाहने वाले ने बना ही दिया। और आप कुछ भी ना कर पाये । और ना कर पायेंगे । [[विशेष:योगदान/&#126;2025-128983|&#126;2025-128983]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-128983|talk]]) 16:02, 4 जुलाई 2025 (UTC) == हम अस्थायी खातों के साथ आपके अनुभवों के बारे में जानना चाहेंगे == <section begin="body" /> उत्पाद सुरक्षा एवं अखंडता टीम अस्थायी खातों के संबंध में आपके अनुभवों के बारे में जानना चाहेगी। इस सर्वेक्षण में आपकी भागीदारी हमें यह समझने में सहयता करने में बेहद मूल्यवान होगी कि अस्थायी खाते कितनी अच्छी तरह कार्य कर रहे हैं और हम आगे क्या सुधार कर सकते हैं। इसे पूरा होने में ५ मिनट से अधिक समय नहींं लगना चाहिए। इस सर्वेक्षण की गोपनीयता नीति [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Survey:Temporary_Accounts_Second_Pilot_Feedback_Privacy_Statement|इस लिंक पर देखी जा सकती है]]। इस सर्वेक्षण को पूरा करके, आप गोपनीयता नीति में निर्धारित शर्तों से सहमत होते हैं। अगर आप चाहते हैं कि हम आपसे संपर्क करें, तो कृपया हमें अपना विकि उपयोगकर्ता नाम बताएँ। '''<big>[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_emJJxsotBxVpS18?Q_Language=HI सर्वेक्षण में भाग लें]</big>'''. धन्यवाद!<section end="body" /> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]]</bdi> 00:44, 21 अगस्त 2025 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox4&oldid=29158797 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == soc == I would like to bring to your attention that [[:en:User:Krishnarthiindia|User:Krishnarthiindia]], previously blocked on English Wikipedia as a sockpuppet of ''MediaTribe'', is currently active on Hindi Wikipedia and creating multiple promotional pages. 🔗 [[सदस्य:Krishnarthiindia|User page on Hindi Wikipedia]] I raised this issue with Hindi Wikipedia administrator सदस्य:संजीव कुमार, but his response suggests that the matter is being overlooked. Our discussion is here: 🔗 Talk page discussion As an example, the article on ''Yohan Poonawalla'' has been repeatedly deleted on English Wikipedia due to COI and promotional issues: * EN: [[:en:Yohan_Poonawalla|Yohan Poonawalla (deleted multiple times)]] * HI: योहान पूनावाला This demonstrates a clear case of cross-wiki paid/COI editing. Further evidence of promotional editing by this user includes: * ''Abhay Singh (Jamshedpur politician)'' (created and later deleted) * ''Anshuman Bhagat'' * ''Yohan Poonawalla'' * ''Ajay Mehgi'' ([https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%8B%E0%A4%A4%E0%A5%81_%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%80 ऋतु मेंगी]) Given the user’s established connection to ''MediaTribe'' and a pattern of COI and promotional activity across projects, I kindly request an investigation into their activities on Hindi Wikipedia. [[सदस्य:The BO57!|The BO57!]] ([[सदस्य वार्ता:The BO57!|वार्ता]]) 15:46, 25 सितंबर 2025 (UTC) == अभिनेता गौरव देवासी का पेज बनाने के सन्दर्भ में == अभिनेता गौरव देवासी जो की राजस्थान राज्य में अभिनेता हे और गूगल पर बहुत आर्टिकल उपलब्ध हे.आपसे अनुरोध हे की इनका पेज बनाया जाये [[विशेष:योगदान/&#126;2025-49619-4|&#126;2025-49619-4]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-49619-4|talk]]) 10:16, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) == सदस्य:Vedic Art द्वारा बन रहे LLM आधारित पेजों पर चिंता == '''मैं एडमिन्स का ध्यान इस बात पर लाना चाहता हूँ कि सदस्य:Vedic_Art लगातार ऐसे पेज बना रहे हैं जो देखने में AI या LLM से तैयार लगते हैं। इन पेजों में न स्रोत होते हैं, न ढंग की जानकारी, और कई जगह गलतियाँ भी हैं।''' '''साथ ही ये यूज़र “सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव अक्टूबर 2025” वाले पेज-निर्माण कार्यक्रम में भी हिस्सा ले रहे हैं। अगर ऐसे कार्यक्रमों में AI से बने पेज भेजे जाते हैं, तो हिंदी विकिपीडिया की गुणवत्ता पर बुरा असर पड़ेगा।''' '''मेरी मुख्य बातेँ:''' * '''विकिपीडिया का मकसद भरोसेमंद और सत्यापित जानकारी देना है, न कि AI से बना कंटेंट डालना।''' * '''AI के पेज अक्सर बिना स्रोतोँ वाले, गलत या गढ़ी हुई बातें रखते हैं।''' * '''गूगल पर विकिपीडिया की रैंकिंग ऊँची होती है, अगर झूठी या AI से बनी जानकारी जाएगी तो लोग गलतफ़हमी में पड़ेंगे।''' * '''अगर गलत जानकारी फैलती है, तो उसकी ज़िम्मेदारी कौन लेगा?''' '''मेरी विनती है कि:''' * '''सदस्य:Vedic_Art के हाल के पेजों की जाँच हो।''' * '''जो पेज सत्यापित नहीं हैं, उन पर कार्रवाई हो।''' * '''साफ किया जाए कि ऐसे AI-जनित पेजों की अनुमति है या नहीं।''' * '''क्या ऐसे यूज़र्स को प्रतियोगिता में भाग लेना चाहिए?''' '''क्या एडमिन लोग इस तरह की गतिविधियों को स्वीकार करते हैं? इस पर साफ राय जरूरी है।''' '''धन्यवाद,''' '''WeSeeAllButNot''' [[सदस्य:WeSeeAllButNot|WeSeeAllButNot]] ([[सदस्य वार्ता:WeSeeAllButNot|वार्ता]]) 17:48, 5 अक्टूबर 2025 (UTC) == Requested Page Moves == To align with the original title name: * Move [[द बैड्स ऑफ बॉलीवुड]] → [[द बा***ड्स ऑफ़ बॉलीवुड]] ** Reason: The current title contains an incorrect word ("बैड्स", "ऑफ"). The proposed title reflects the accurate and original english title name. To correct spelling errors: * Move [[गौरी खान]] → [[गौरी ख़ान]] ** Reason: The current title misspells "ख़ान" as "खान". * Move [[फराह खान]] → [[फ़राह ख़ान]] ** Reason: The current title misspells both "फ़राह" (as "फराह") and "ख़ान" (as "खान"). * Move [[बॉलीवुड हँगामा]] → [[बॉलीवुड हंगामा]] ** Reason: The current title uses an incorrect spelling ("हँगामा"). The proposed title corrects it to the standard spelling "हंगामा". For consistency and commonly accepted spelling: * Move [[इण्डिया टुडे]] → [[इंडिया टुडे]] * Move [[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]] → [[द टाइम्स ऑफ़ इंडिया]] ** Reason: The current title uses an outdated spelling ("इण्डिया"). The proposed title updates it to the standard and widely used spelling "इंडिया" for consistency. [[सदस्य:Anoopspeaks|अनूप भाटिया]] ([[सदस्य वार्ता:Anoopspeaks|वार्ता]]) 02:05, 7 अक्टूबर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:Anoopspeaks|Anoopspeaks]] कृपया संबंधित पृष्ठों के वार्ता पन्नों पर साँचा:नाम बदलें के प्रयोग द्वारा लिखें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:04, 7 अक्टूबर 2025 (UTC) ::जी, किया [[सदस्य:Anoopspeaks|अनूप भाटिया]] ([[सदस्य वार्ता:Anoopspeaks|वार्ता]]) 08:04, 7 अक्टूबर 2025 (UTC) ==युद्ध हाथी पृष्ठ हटाने के संबंध में== नमस्ते SM7 जी। मैंने कल रात में एक पृष्ठ बनाया था [[युद्ध हाथी]] नाम से हालांकि लेख में अभी बहुत काम बाकी था जिसे मैं आज पूरा करने वाला था परंतु आज जब मैंने अपना लेख देखा तो वह आपके द्वारा हटाया जा चुका है। कृपया हटाने का कारण बताएं? धन्यवाद --[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]]<sup>[[User talk:रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''बातचीत'''</span>]]</sup> 12:39, 13 अक्टूबर 2025 (UTC) :नमस्ते @[[सदस्य: रोहित साव27|रोहित जी]], लेख आईपी द्वारा बनाया गया था और लेख में केवल एक वाक्य लिखा हुआ था - "इनका इस्तेमाल युद्ध के लिए होता।" जिसे सदस्य:MathXplore द्वारा परीक्षण पृष्ठ के रूप में शीह नामांकित किया गया था और मैंने इसी मापदंड के तहत हटाया है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:21, 13 अक्टूबर 2025 (UTC) ::माफी चाहूंगा SM7 जी शायद मेरी ग़लती है क्योंकि कल रात को मैं इस लेख पर काम कर रहा था और करते-करते सो गया था। शायद मैंने सेव नहीं किया होगा। मुझे लगा कि मैंने सेव किया होगा। माफी चाहूंगा शायद मेरी तरफ से ही गलती हुई है। आपका धन्यवाद।--[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]]<sup>[[User talk:रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''बातचीत'''</span>]]</sup> 18:39, 13 अक्टूबर 2025 (UTC) == अस्थायी खातों को सूचना भेजना == नमस्ते SM7 जी, मैंने देखा है कि ट्विंकल से किसी लेख को शीह-नामांकित करने पर वो सम्बंधित खातों को सूचना सन्देश भेजता है। आईपी (मोबाइल) पतों से बने खाते को ये सन्देश नहीं भेजे जाते हैं लेकिन वर्तमान में हिन्दी विकिपीडिया पर ऐसे खातों को अस्थायी खातों से बदला जा चुका है और ये टिल्डे (~) से आरम्भ होते हैं। इन अस्थायी खातों पर सन्देश जा रहे हैं। मुझे लगता है कि इन खातों को भी डिफॉल्ट रूप से सन्देश भेजना बंद कर देना चाहिए। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:52, 20 अक्टूबर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैं समय मिलते ही इसे देखता हूँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 13:27, 21 अक्टूबर 2025 (UTC) == 2,4-डाइक्लोरोफिनॉक्सीएसिटिक अम्ल == नमस्ते SM7 जी, [[2,4-डाइक्लोरोफिनॉक्सीएसिटिक अम्ल]] नामक लेख को पिछले माह @[[सदस्य:TypeInfo|TypeInfo]] जी ने [[वि:शीह#व2|परीक्षण पाठ]] के रूप में नामांकित किया। उनका ये कैसा रौलबैक था, ये तो वो ही बता सकते हैं (अपेक्षा करता हूँ कि वो इसके बारे में बतायेंगे) लेकिन आपने भी बिना इतिहास देखे लेख को हटा दिया। सम्भवतः ये परीक्षण पाठ तो नहीं था और [[:d:Q209222|विकिडाटा आयटम]] से भी जुड़ा हुआ था जहाँ 29 अन्य भाषायें भी सूचीबद्ध हैं। अतः मुझे लगता है यह परीक्षण पाठ के रूप में नहीं हटाना चाहिए था। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:09, 12 नवम्बर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, बिना देखे तो नहीं हटाया - यह वैसे ही लिखा हुआ था कि - "अमुक फलाने की लिखी पुस्तक है" और 2009 से बस यही पाठ था। विकिडेटा से जुड़े होने के बावज़ूद यह परीक्षण ही लगा भले उल्लेखनीय हो। आगे आप निर्णय ले सकते हैं कि इसे वापस स्थापित करना है या नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:20, 12 नवम्बर 2025 (UTC) ::मेरे पास कोई उल्लेखनीय स्रोत नहीं है लेकिन निम्नलिखित सामग्री के साथ रखा जा सकता है: :::'''2,4-डाइक्लोरोफिनॉक्सीएसिटिक अम्ल''' (Dichlorophenoxyacetic acid) एक [[कार्बनिक यौगिक]] है जिसका रासायनिक सूत्र {{chem|C|8|H|6|Cl|2|O|3}} है। इसे अक्सर इसके [[ISO|आईएसओ]] सामान्य नाम '''2,4-डी''' कहा जाता है। यह प्रणालीगत [[शाकनाशक]] है जो अधिकतर चौड़ी पत्ती वाले खरपतवार को नष्ट करने का काम करता है लेकिन [[खाद्यान्न]], [[घास|दूब]] और [[घासभूमि]] जैसे पौधे इससे अपेक्षाकृत कम प्रभावित होते हैं। :::2,4-डी दुनिया के सबसे पुराने और सबसे व्यापक रूप से उपलब्ध शाकनाशी रसायनों में से एक है जो सन् 1945 से व्यावसायिक रूप से उपलब्ध है। वर्तमान में कई रासायनिक कंपनियों द्वारा इसका उत्पादन किया जाता है क्योंकि इसका पेटेंट बहुत पहले समाप्त हो चुका है। यह कई व्यावसायिक लॉन शाकनाशी मिश्रणों में पाया जाता है और अनाज की फसलों, चरागाहों और बागों में खरपतवारनाशक के रूप में व्यापक रूप से उपयोग किया जाता है। 1,500 से ज़्यादा शाकनाशी उत्पादों में सक्रिय घटक के रूप में 2,4-डी होता है। ::आवश्यक हो तो उपरोक्त सामग्री के साथ स्रोतहीन का टैग रख सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:03, 12 नवम्बर 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, वो तो [[1,4-डाइमिथाइलबेंजिन]] टाइप के लेख भी एक लाइन के साथ स्रोतहीन का टैग लगा के रखे हुए ही हैं। मेरी कोई हार्दिक इच्छा नहीं। यदि कोई इसे परीक्षण कह के शीह कर दे तो मैं इसे भी हटा ही दूँगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:21, 12 नवम्बर 2025 (UTC) ::::मेरी भी ऐसी कोई इच्छा नहीं है लेकिन इस तरह के 10 हज़ार पृष्ठ [[विशेष:छोटे_पृष्ठ|यहाँ]] सूचीबद्ध हैं। आप बार-बार मुझे परीक्षण पृष्ठ कहने पर डांट चुके हो, लेकिन अब आप भी उसी के साथ जुड़े हो। इन सभी को यदि हटाना है तो [[वि:हहेच|हटाने हेतु चर्चा]] करके हटाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:08, 13 नवम्बर 2025 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, आप उल्टा कह रहे हैं। जैसा कि आप ख़ुद बता रहे - ''आप'' बार-बार ऐसे पृष्ठ परीक्षण कह के नामांकित कर चुके हैं और देख-देख के और हटा-हटा के जब मैंने एक ऐसा ही पृष्ठ किसी दूसरे के नामांकन पर स्वतः संज्ञान लेते हुए हटा ही दिया तो, अब, आप कह रहे कि वो परीक्षण नहीं था। तो आप ही बताइये कि मैं कहाँ स्टैंड लूँ? मुझे नहीं पता कि हहेच में रखा जाय तो इन्हें हटाने पे ही सहमति बनेगी या नहीं; यह पहले से प्रेडिक्शन करना मुश्किल है। एक ही तरीका बचता है कि शीह-परीक्षण की नियमावली को शब्दशः अनुसरित करें 'स्फद्घ्झा स्झाज्घ' जैसे कुछ लिखा हो केवल तभी उसे परीक्षण मान के हटायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:23, 13 नवम्बर 2025 (UTC) ::::::वो अर्थहीन सामग्री में आता है। परीक्षण में वो लेख भी शामिल होते हैं जो अनजाने में प्रयोगपृष्ठ की तरह बना हो या फिर किसी कड़ी पर क्लिक करने के बाद किसी नये सदस्य या अस्थायी खातों से अज्ञानतावश बन जाते हैं। 15 वर्ष पुराने लेख को इस श्रेणी में कैसे रख सकते हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:07, 13 नवम्बर 2025 (UTC) :::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] यानी आप तैयार हैं कि केवल उन्हीं लेखों को परीक्षण के मापदंड के तहत नामांकित किया जाए जो - "जो अनजाने में प्रयोगपृष्ठ की तरह बना हो या फिर किसी कड़ी पर क्लिक करने के बाद किसी नये सदस्य या अस्थायी खातों से अज्ञानतावश बन..." गए हैं? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 02:17, 14 नवम्बर 2025 (UTC) ::::::::मैं तो सदैव ही तैयार था लेकिन जब चर्चायें बिना किसी चर्चा के वर्षों तक चलने लगी और शीह में भी महिनों का समय लगने लगा तब मैं ऐसे हटाने लगा था। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:52, 14 नवम्बर 2025 (UTC) == नए साल की शुभकामनाएँ == <div style="background:#E8F5E9; padding:10px; border:1px solid #81C784; border-radius:6px;"> '''SM7 जी, नववर्ष 2026 की हार्दिक शुभकामनाएँ!''' यह नया साल आपके और आपके परिवार के लिए अच्छा स्वास्थ्य, सफलता और सुख-समृद्धि लेकर आए। [[File:Everlasting Fireworks looped.gif|left|x173px]] हिंदी विकिपीडिया पर आपके योगदान के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:Chronos.Zx|<span style="color:blue; font-weight:bold;">क्रोनोस.Zx</span>]] ([[सदस्य वार्ता:Chronos.Zx|वार्ता]]) 13:15, 1 जनवरी 2026 (UTC) </div> :@[[सदस्य:Chronos.Zx|Chronos.Zx]] जी, बहुत-बहुत धन्यवाद। आपको भी नववर्ष अत्यंत मंगलमय हो। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:24, 2 जनवरी 2026 (UTC) == विशेष: कार्यक्रम आयोजक अधिकार == नमस्ते [[सदस्य:SM7|SM7]], आप मुझे कार्यक्रम आयोजक के अधिकार के आवेदन दर्ज करने के लिए पृष्ठ बताने के कृपा करे | [[सदस्य:Dev Jadiya|Dev Jadiya]] ([[सदस्य वार्ता:Dev Jadiya|वार्ता]]) 09:08, 18 मार्च 2026 (UTC) == जांच == @[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय, @[[सदस्य:Ankit231132|Ankit231132]] के अभी के कुछ संपादनों को जांच लें <br> धन्यवाद, [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:48, 1 अप्रैल 2026 (UTC) :किसी से पूछने से पहले इंग्लिश विकिपीडिया पर ज़रूर जाएँ अथवा समाचार पढ़कर अपना ज्ञानवर्धन करें| [[सदस्य:Ankit231132|Ankit231132]] ([[सदस्य वार्ता:Ankit231132|वार्ता]]) 14:36, 1 अप्रैल 2026 (UTC) == एक सदस्य को अवरोधित करने का नामांकन == @[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय, @[[सदस्य:~2026-19373-86|~2026-19373-86]] को बहुत बार चेतावनी दे चुका हूं पर अपमानजनक सम्पादन कर रहे है, कृपया आप इस पर संज्ञान लें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:16, 5 अप्रैल 2026 (UTC) == मदद == @[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय, सदस्य @[[सदस्य:~2026-21206-80|~2026-21206-80]] बार बार प्रचार सम्पादन कर रहा है| केवल इनके लिए ही नहीं बल्कि और भी सदस्यों के लिए बताए [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:06, 6 अप्रैल 2026 (UTC) == व7 के अंतर्गत हटाए गए लेख के पुनर्विचार हेतु अनुरोध == @[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय, मैं आपको [[कमलेश कमल]] लेख के संबंध में लिख रहा हूँ जिसे आपने [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]] के अंतर्गत हटाया था। जब लेख को शीघ्र हटाने के लिए चिह्नित किया गया, तब मैंने तुरंत उठाई गई आपत्तियों को दूर करने के लिए आवश्यक बदलाव किए। मैंने पूरे लेख में महत्वपूर्ण सुधार किए, जिसमें प्रचारात्मक और प्रशंसात्मक भाषा हटाना, सामग्री को निष्पक्ष दृष्टिकोण (neutral point of view) में दोबारा लिखना, और इसे अधिक विश्वकोशीय बनाने के लिए विस्तार करना शामिल था। मेरा मानना है कि संशोधित संस्करण अब प्रचारात्मक नहीं था, या कम से कम इतना नहीं कि उसे व7 के अंतर्गत हटाया जाए। मैंने इन परिवर्तनों का उल्लेख लेख के वार्ता पृष्ठ पर भी किया था। मेरी समझ के अनुसार, व7 उन पृष्ठों पर लागू होता है जो पूरी तरह से प्रचारात्मक होते हैं और जिनमें सुधार की संभावना नहीं होती। किए गए सुधारों को देखते हुए, आपसे निवेदन है कि कृपया लेख को पुनर्स्थापित करने पर विचार करें। साथ ही, यदि कोई अन्य कमी या समस्या शेष हो, तो कृपया उसे बताने का कष्ट करें ताकि मैं सामग्री में और सुधार कर सकूँ। [[सदस्य:BBBhagwati|BBBhagwati]] ([[सदस्य वार्ता:BBBhagwati|वार्ता]]) 16:41, 7 अप्रैल 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:29, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == पिण्डार या पिण्डर नदी == नमस्ते SM7 जी, मैं आज [[पिण्डार नदी]] नामक लेख पर देख रहा हूँ कि आपने इसके समकक्ष भोजपुरी लेख निर्मित किया। वहाँ आपने शीर्षक में "पिण्डार" के स्थान पर "पिंडर" रखा। इस हिसाब से यहाँ भी "पिण्डर नदी" या "पिंडर नदी" होना चाहिए। यदि आपको सही लगता है तो यह स्थानान्तरण कर देना चाहिए। मुझे इसकी सही जानकारी नहीं है।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:36, 14 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, अब जांचा तो कुछ उदाहरण मिले :*[https://www.livehindustan.com/uttarakhand/story-garhwal-pindar-river-water-poured-into-kumaon-kosi-river-jal-jeevan-mission-6775827.html लाइव हिन्दुस्तान] :* [https://www.jagran.com/uttarakhand/almora-pindar-river-water-advocates-for-release-in-nonviolent-rivers-19447355.html दैनिक जागरण] :* [https://www.drishtiias.com/hindi/state-pcs-current-affairs/pindari-glacier-to-make-kumaon-s-drying-rivers-sadaneera दृष्टि आईएएस] :इन संदर्भों के अनुसार इसका नाम स्थानांतरण करके [[पिंडर नदी]] करना चाहिए| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 18:56, 14 अप्रैल 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] हाँ, इसके नाम में ड पर आ की मात्रा नहीं है। मैं इस नदी का पानी भी पी चुका हूँ, पर मेरी हिम्मत नहीं कि मैं आधा ण हटाऊँ। यह विवादास्पद बदलाव लेख के वार्ता पन्ने पे चर्चा के बाद पर्याप्त समर्थन से किया जाय तो बेहतर होगा। सादर। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:37, 15 अप्रैल 2026 (UTC) :::जी, चर्चा के बिना मैं स्थानान्तरित कर सकता हूँ। बाकी आप चाहो तो चर्चा भी आरम्भ कर सकते हैं। @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, आपने जो स्रोत दिये हैं उनमें पिंडर और पिंडार दोनों लिखे हैं। इसके अतिरिक्त दृष्टि आईएएस वाला स्रोत विश्वसनीय नहीं है जबकि समाचार वाले भी एकरूप नहीं होने के कारण उचित नहीं माने जा सकते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:41, 15 अप्रैल 2026 (UTC) ::::कृपया {{tlx|virusbox}} को भी देखें। इसे आपने बहुत पहले आयात किया था लेकिन सम्बंधित मोड्यूल का आयात नहीं किया गया। @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी ने {{tlx|विषाणु}} क्यों निर्मित किया है, मुझे इसका कोई कारण समझ में नहीं आया। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:45, 15 अप्रैल 2026 (UTC) ::::नमस्ते SM7 जी, @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, आप स्थानान्तरित कर सकते है। खोजने पर काफ़ी विश्वसनीय स्रोत है, जिन में '''पिंडर नदी''' ही लिखा है। [https://www.google.co.th/books/edition/Prachin_Madhya_Himalaya_izkphu_e_fgeky/SeKkhjTwMbcC?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA8&printsec=frontcover], [https://www.google.co.th/books/edition/2026_27_UKPSV_UKSSSC_Special_General_Stu/YOS4EQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA132&printsec=frontcover], [https://www.google.co.th/books/edition/Aao_Karen_Himalaya_Mein_Trekking/qfVzBQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA95&printsec=frontcover] <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:55, 15 अप्रैल 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, :::::नदी के नाम पर उचित मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। वर्तनी के संबंध में आपका निर्णय मुझे पूरी तरह स्वीकार है, कृपया आप ही इसे उपयुक्त नाम पर स्थानांतरित कर दें। :::::'''<code><nowiki>{{विषाणु}}</nowiki></code>''' साँचे के निर्माण का कारण केवल तकनीकी था। पुराना <code><nowiki>{{virusbox}}</nowiki></code> साँचा संबंधित मॉड्यूल्स के अभाव में काम नहीं कर रहा था और लेखों में कोडिंग की त्रुटियाँ (error) दिखा रहा था। मुझे जटिल मॉड्यूल आयात करने की जानकारी नहीं थी, इसलिए लेखों को त्रुटिमुक्त करने के लिए मैंने सीधे स्वदेशी '''<code><nowiki>{{ज्ञानसंदूक}}</nowiki></code>''' ढाँचे का उपयोग करके यह नया साँचा बनाया, जिसे किसी बाहरी मॉड्यूल की आवश्यकता ही नहीं है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:58, 15 अप्रैल 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैं मूल साँचे को और मॉड्यूल को अद्यतन कर दूंगा। वैसे यह मुझे भी समझ में नहीं आया कि जब यह बिना मॉड्यूल के काम नहीं कर रहा तो मैंने यह काम अधूरा क्यों छोड़ा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:53, 16 अप्रैल 2026 (UTC) ==जिज्ञासा== नमस्कार! SM7 जी, लेख हटाने हेतु चल रही चर्चाओं के संबंध में एक जिज्ञासा है। सामान्यतः ऐसी चर्चाओं की एक निर्धारित समयसीमा होती है, किन्तु देखा गया है कि [[:श्रेणी:लेख हटाने हेतु वर्तमान चर्चाएँ|कई चर्चाएँ लंबे समय तक बिना किसी निष्कर्ष]] के लंबित रहती हैं। कुछ लेखों पर हुई चर्चाओं का अभी तक कोई स्पष्ट परिणाम सामने नहीं आया है कि उन्हें रखा जाना है या हटाया जाना है। * जिज्ञासा ये है की सामान्यतः इन चर्चाओं के निष्कर्ष तक पहुँचने की समय-सीमा क्या निर्धारित होती है तथा किन परिस्थितियों में इनका परिणाम घोषित किया जाता है।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:56, 16 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, यह इस बात पे निर्भर है कि चर्चा में भागीदार लोग कितने हैं और उनके मतों के आधार पर स्पष्ट राय क्या निकल कर आई है। अंग्रेजी की तरह यहाँ पर समय सीमा या रीलिस्ट करने जैसा कुछ नहीं है। ऐसी चर्चाओं में सदस्यों की कम भागीदारी हिंदी विकिपीडिया की एक बड़ी समस्या है। ऐसी ही स्थिति नाम बदलाव या कुछ अन्य चीजों को लेकर भी है जहाँ काम इसलिए लंबित रहता है क्योंकि चर्चा में भाग लेने वाले लोग नहीं हैं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:34, 16 अप्रैल 2026 (UTC) == सुझाव दें == @[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय मैने [[विकिपीडिया:चौपाल|चौपाल]] पर एक प्रस्ताव रखा है [[विकिपीडिया:चौपाल#पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) अधिकार और नए सुरक्षा स्तर पर पुनर्विचार हेतु प्रस्ताव|पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) अधिकार और नए सुरक्षा स्तर पर पुनर्विचार हेतु प्रस्ताव]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:00, 16 अप्रैल 2026 (UTC) ==निवेदन पर मत आमंत्रण== नमस्कार, SM7 जी! मेरे [[विकिपीडिया:स्वतः_परीक्षित_अधिकार_हेतु_निवेदन#चाहर_धर्मेंद्र|स्वतः परीक्षित अधिकार हेतु किए गए निवेदन]] के संबंध में आपके विचार मेरे लिए अत्यंत महत्वपूर्ण हैं। आपसे विनम्र निवेदन है कि कृपया समय निकालकर इस पर अपना मत अवश्य प्रदान करें। * आपके सुझाव एवं प्रतिक्रिया मेरे लिए मार्गदर्शक सिद्ध होंगे।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:30, 22 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, कोई चर्चा शुरू करके उसकी सूचना चौपाल पे दे देना पर्याप्त होता है। जिसे मन होगा ज़रूर चर्चा में हिस्सा लेगा। अपने द्वारा शुरू की गई चर्चा (विशेषकर कोई नामांकन) पर घूम-घूम के सबसे वार्ता पन्ने पे संदेश लिखना उचित नहीं होता, यह प्रत्यक्ष या अप्रत्यक्ष रूप से चुनाव प्रचार (कैनवासिंग) है और इस तरह के काम को मैं बिल्कुल पसंद नहीं करता; हालाँकि, जब मैं नया था तब मैंने भी ऐसे काम किये थे। बाद में समझ में आया कि यह बेवजह की उछलकूद है। :मैं आपके स्वनामंकन से पहले ही कुछ दिनों पूर्व ख़ुद आपका नामांकन करने के बारे में सोच रहा था; फिर जब आपने नामांकन किया तब समर्थन करने की भी सोच रहा था। अब आपने यहाँ संदेश लिख दिया। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:46, 22 अप्रैल 2026 (UTC) ::SM7 जी! आपके सुझाव एवं मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। मैं आपकी बात से सहमत हूँ और भविष्य में इस प्रकार की सूचना देने के संबंध में अधिक सावधानी रखूँगा। ::* मेरा उद्देश्य केवल सूचना साझा करना था, न कि किसी प्रकार का कैनवासिंग करना। यदि इससे असुविधा हुई हो तो उसके लिए क्षमाप्रार्थी हूँ। ::आपके समर्थन के विचार के लिए भी धन्यवाद। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 06:07, 22 अप्रैल 2026 (UTC) == लेख निर्वाचन नामांकन == SM7 जी! क्या ‘[[राष्ट्रीय उद्यान]]’ लेख को निर्वाचित लेख हेतु नामांकित करना उपयुक्त होगा? आपसे अनुरोध है कि कृपया समय निकालकर एक बार लेख का अवलोकन करें और मार्गदर्शन प्रदान करें कि क्या इसमें किसी प्रकार के और सुधार या संशोधन की आवश्यकता है। आपके सुझाव मेरे लिए अत्यंत उपयोगी होंगे। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 15:10, 26 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी नमस्ते। लेख अच्छा बनाया है आपने और आप इसपर बेहतरीन कार्य करने के लिये बधाई के पात्र हैं। मेरा सुझाव है कि आप इसे पहले '''[[वि:श्रेष्ठ लेख|श्रेष्ठ लेख]]''' हेतु नामांकित करें। इसके मापदंड निर्वाचित लेख की तुलना में थोड़े हल्के और आसान हैं। हालाँकि, हिंदी विकिपीडिया पर श्रेष्ठ लेख बनाने की प्रक्रिया उपलब्ध और लागू है पर आज तक किसी ने इसका उपयोग नहीं किया। तो हो सकता है आप '''श्रेष्ठ लेख बनाने वाले पहले विकिपीडियन''' बनें। (वैसे मैंने अभी देखा कि एक नामांकन 2018 में नवीन सिंह जी द्वारा किया गया था परंतु उसकी समीक्षा नहीं हुई - शायद उन्होंने सूचित नहीं किया चौपाल पे)। :एक बार श्रेष्ठ लेख के लिये प्रारंभिक समीक्षा हो जाने के बाद आप इसे '''निर्वाचित लेख''' के लिये भी नामांकित कर सकते हैं - जहाँ सामूहिक समीक्षा और सुधार सुझाये जायेंगे। अतः आप स्टेप-बाई-स्टेप चलें तो बेहतर होगा। :बाक़ी आपकी मर्जी है। अगर आप निर्वाचित लेख नामांकन करना चाहें तो सीधे भी कर सकते हैं। बस एक बात का ध्यान रखियेगा कि निर्वाचित लेख घोषित होने में काफ़ी समय लग सकता है - क्योंकि यहाँ समीक्षा इत्यादि में भाग लेने वालों की काफ़ी कमी है। :मैं दोनों ही प्रक्रियाओं में आपकी मदद अवश्य कर सकता हूँ। शुभकामनायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:46, 26 अप्रैल 2026 (UTC) ::नमस्कार, SM7 जी! लेख के संबंध में आपके विस्तृत सुझाव एवं मार्गदर्शन के लिए हार्दिक धन्यवाद। आपने जो चरणबद्ध प्रक्रिया (पहले श्रेष्ठ लेख, तत्पश्चात निर्वाचित लेख) सुझाई है, वह अत्यंत उपयोगी एवं व्यावहारिक प्रतीत होती है। ::मैं आपके सुझाव के अनुसार पहले इसे श्रेष्ठ लेख हेतु नामांकित करने पर विचार करूँगा, ताकि प्रारंभिक समीक्षा के माध्यम से आवश्यक सुधार किए जा सकें। इसके पश्चात निर्वाचित लेख के लिए नामांकन करना अधिक उपयुक्त रहेगा। ::आगे की प्रक्रिया में आपके सहयोग के प्रस्ताव के लिए भी धन्यवाद—यह मेरे लिए अत्यंत सहायक होगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 01:53, 27 अप्रैल 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] दोनों में अंतर के लिये कृपया एक बार [[:en:WP:GVF|WP:GVF]] देखें। और जहाँ तक मुझे नियमावली याद है, वर्तमान सक्रिय सदस्यों में [[स:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी ही इकलौते सदस्य हैं जो इस समीक्षा को क्रियान्वित करने के लिये अर्ह हैं। अतः चौपाल पर और संजीव जी को अवश्य सूचित कीजियेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 02:00, 27 अप्रैल 2026 (UTC) ::::जी, सूचना एवं मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। आपके सुझाव के अनुसार मैं चौपाल पर तथा संजीव कुमार जी को भी अवश्य सूचित करूँगा, ताकि समीक्षा प्रक्रिया उचित रूप से आगे बढ़ सके। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:33, 27 अप्रैल 2026 (UTC) == रोड़ लेख संबंध में== '[[रोड़]]’ लेख तथा ‘[[वार्ता:रोड़]]’ पृष्ठ पर बार-बार जोड़ी जा रही जानकारी के संदर्भों की जाँच करने पर विषय से संबंधित कोई भी पर्याप्त एवं विश्वसनीय जानकारी प्राप्त नहीं हो रही है। कृपया इस संबंध में मार्गदर्शन प्रदान करें कि ऐसी स्थिति में क्या उपयुक्त कार्यवाही की जानी चाहिए।<span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 14:27, 29 अप्रैल 2026 (UTC) == नाम परिवर्तन == SM7 जी नमस्ते। ‘[[जेचेम पेंट]]’ लेख हाल ही में निर्मित किया गया है, जबकि सॉफ़्टवेयर का प्रचलित एवं उपयुक्त नाम “जेकेमपेंट” एक शब्द के रूप में प्रयोग होता है। अतः शीर्षक का इस रूप में होना अधिक उचित प्रतीत होता है। चूँकि लेख अभी नया है, कृपया मार्गदर्शन प्रदान करने का कष्ट करें कि क्या इस स्थिति में सीधे स्थानांतरण (नाम परिवर्तन) किया जा सकता है, अथवा इसके लिए औपचारिक अनुरोध प्रक्रिया अपनाना आवश्यक होगा।<span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:20, 30 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, आप आश्वस्त हों तो सीधे कर दें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:55, 30 अप्रैल 2026 (UTC) == [[:साँचा:Personbox|साँचा:Personbox]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Personbox|साँचा:Personbox]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित साँचा यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। 3i4g6lvycee1ifxiatj4kwvgh4bndib द्वैतवाद 0 521071 6555767 6403471 2026-05-24T06:39:16Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555767 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date=जून 2015}} [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] शब्द 'द्वैत', 'दो भागों में' अथवा 'दो भिन्न रूपों वाली स्थिति' को निरूपित करने वाला एक शब्द है। इस शब्द के अर्थ में विषयवार भिन्नता आ सकती है। [[दर्शनशास्त्र|दर्शन]] अथवा [[धर्म]] में इसका अर्थ पूजा अर्चना से लिया जाता है जिसके अनुसार प्रार्थना करने वाला और सुनने वाला दो अलग रूप हैं। इन दोनों की मिश्रित रचना को '''द्वैतवाद''' कहा जाता है।<ref>{{cite book|title=दृष्टि के उस पार |author=जगदीश विष्णु पुरोहित |publisher=सी॰जी॰ एण्ड कम्पनी लखनऊ |page=[https://books.google.co.in/books?id=1StVBAAAQBAJ&pg=PT18 १८]}}</ref> इस सिद्धान्त के प्रथम प्रवर्तक [[मध्वाचार्य]] (1199-1303) थे। ==शब्द-मूल== द्वैतवाद को 'द्वित्ववाद' के नाम से भी जाना जाता है। द्वैतवाद के अनुसार सम्पूर्ण सृष्टि के अन्तिम सत् दो हैं। इसका एकत्वाद या [[अद्वैत वेदान्त|अद्वैतवाद]] के सिद्धान्त से मतभेद है जो केवल एक ही सत् की बात स्वीकारता है। द्वैतवाद में [[जीव]], [[संसार|जगत्]], तथा [[ब्रह्म]] को परस्पर भिन्न माना जाता है। कहीं कहीं दो से अधिक सत् वाले बहुत्ववाद के अर्थ में भी द्वैतवाद का प्रयोग मिलता है। यह वेदान्त है क्योंकि इसे [[श्रुति]], [[स्मृति]], एवं [[ब्रह्मसूत्र]] के प्रमाण मान्य हैं। ब्रह्म को प्राप्त करना इसका लक्ष्य है, इसलिए यह ब्रह्मवाद है। द्वैतवाद 13वीं शताब्दी से शुरु हुआ। यह अलग बात है कि इसके प्रवर्तक मध्वाचार्य ने इसे पारम्परिक मत बताया है। इस मत के अनुयायी सम्पूर्ण भारत में मिलते हैं परन्तु [[महाराष्ट्र]], [[कर्नाटक]], तथा [[गोवा]] से लेकर [[कर्नाटक]] तक के पश्चिमी तट में इनकी संख्या काफी है। इनके ग्यारह [[मठ|मठों]] में से आठ कर्नाटक में ही हैं। मध्वाचार्य ने [[श्रुति]] तथा तर्क के आधार पर सिद्ध किया कि संसार मिथ्या नहीं है, जीव ब्रह्म का आभास नहीं है, और ब्रह्म ही एकमात्र सत् नहीं है। उन्होंने इस प्रकार [[अद्वैत वेदान्त|अद्वैतवाद]] का खण्डन किया तथा पाँच नित्य भेदों को सिद्ध किया। इस कारण इस सिद्धान्त को 'पंचभेद सिद्धान्त' भी कहा जाता है। पाँच भेद ये हैं - # [[ईश्वर]] का जीव से नित्य भेद है। # ईश्वर का जड़ पदार्थ से नित्य भेद है। # जीव का जड़ पदार्थ ने नित्य भेद है। # एक जीव का दूसरे जीव से नित्य भेद है। # एक जड़ पदार्थ का दूसरे जड़ पदार्थ ने नित्य भेद है। द्वैतवाद में कुल दस पदार्थ माने गये हैं - द्रव्य, गुण, कर्म, सामान्य, विशेष, विशिष्ट, अंशी, शक्ति, सादृश्य, तथा अभाव। प्रथम पांच तथा अन्तिम वैशेषिक पदार्थ हैं। विशिष्ट, अंशी, शक्ति, तथा सादृश्य को जोड़ देना ही मध्व मत की वैशेषिक मत से विशिष्टता है। इस मत में द्रव्य बीस हैं - परमात्मा, लक्ष्मी, जीव, अव्याकृत, आकाश, प्रकृति, गुणत्रय, अहंकारतत्त्व, बुद्धि, मन, इन्द्रिय, मात्रा, भूत, ब्रह्माण्ड, अविद्या, वर्ण, अन्धकार, वासना, काल, तथा प्रतिबिम्ब। ==द्वैतवाद और अद्वैतवाद का परस्पर खण्डन-मण्डन== '''द्वैतवाद के खण्डन''' के लिए अद्वैतवादी [[मधुसूदन सरस्वती]] ने न्यायामृत तथा अद्वैतसिद्धि जैसे ग्रन्थों की रचना की। इसी तरह द्वैतवाद के खण्डन के लिए [[जयतीर्थ]] ने बादावली तथा [[व्यासतीर्थ]] ने न्यायामृत नामक ग्रंथों की रचना की थी। [[रामाचार्य]] ने न्यायामृत की टीका तरंगिणी नाम से लिखी तथा अद्वैतवाद का खण्डन कर द्वैतवाद की पुनर्स्थापना की। फिर तरंगिणी की आलोचना में [[ब्रह्मानन्द सरस्वती]] ने गुरुचन्द्रिका तथा लघुचंद्रिका नामक ग्रन्थ लिखे। इन ग्रन्थों को गौड़-ब्रह्मानन्दी भी कहा जाता है। [[अप्पय दीक्षित]] ने मध्वमतमुखमर्दन नामक ग्रन्थ लिखा तथा द्वैतवाद का खण्डन किया। वनमाली ने गौड़-ब्रह्मानन्दी तथा मध्वमुखमर्दन का खण्डन किया तथा द्वैतवाद को अद्वैतवाद के खण्डनों से बचाया। इस प्रकार के खण्डन-मण्डन के आधार उपनिषदों की भिन्न व्याख्याएं रही हैं। उदाहरण के लिए, '[[तत्त्वमसि|तत्त्वमसि]]' का अर्थ अद्वैतवादियों ने 'वह, तू है' किया जबकि मध्वाचार्य ने इसका अर्थ निकाला 'तू, उसका है'। इसी प्रकार '[[अयमात्मा ब्रह्म|अयम् आत्मा ब्रह्म]]' का अद्वैतवादियों ने अर्थ निकाला, 'यह आत्मा ब्रह्म है', तथा द्वैतवादियों ने अर्थ निकाला - 'यह आत्मा वर्धनशील है'। इस प्रकार व्याख्याएं भिन्न होने से मत भी भिन्न हो गये। ==इन्हें भी देखें== * [[मध्वाचार्य]] * [[वेदान्त दर्शन|वेदान्त]] *[[अद्वैत वेदान्त|अद्वैतवाद]] *[[द्वैताद्वैत]] *[[शुद्धाद्वैत]] *[[विशिष्टाद्वैत]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://web.archive.org/web/20151126175203/http://www.sahityakunj.net/Pustak/Jagiye_aap_devataa_hai/16_Vedant.htm वेदान्त : जागिये आप देवता हैं !] *[https://anandamakaranda.in/home/ सर्वमूलग्रन्थाः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251009171124/https://anandamakaranda.in/home/ |date=9 अक्तूबर 2025 }} {{Authority control}} [[श्रेणी:दर्शन]][[श्रेणी:सिद्धान्त]] [[श्रेणी:द्वैतवाद|*]] 6xo5pzpk8her5gzoreu5vjwy8piy3p6 श्री माधोपुर 0 538086 6555585 6554238 2026-05-23T14:38:06Z ~2026-30907-91 926364 laghu badlaav 6555585 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = श्री माधोपुर | other_name = Sri Madhopur | image = | image_caption = | pushpin_label = श्री माधोपुर | pushpin_map = India Rajasthan | coordinates = {{coord|27.47|75.60|display=inline, title}} | pushpin_map_caption = राजस्थान में स्थिति | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] | subdivision_name1 = [[राजस्थान]] | subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name2 = [[सीकर]] | established_date = | founder = खुशाली राम बोहरा | named_for = [[माधो सिंह प्रथम|सवाई माधो सिंह]] | elevation_m = | population_total = 31366 | population_as_of = 2011 | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = प्रचलित | demographics1_info1 = [[हिन्दी]], [[मारवाड़ी भाषा|मारवाड़ी]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामस]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[पिनकोड]] | postal_code = 332715 | area_code_type = दूरभाष कोड | area_code = | registration_plate = RJ-23 | website = {{URL|https://smprcity.khatu.org}} | official_name = Sri Madhopur }} '''श्रीमाधोपुर''' (Shrimadhopur) [[भारत]] के [[राजस्थान]] राज्य के [[सीकर ज़िले|सीकर]] जिले में स्थित एक नगर व [[नगरपालिका]] है। यह इसी नाम की [[तहसील]] का मुख्यालय भी है। इसकी स्थापना 18 अप्रैल 1790 को हुई और इसका नाम [[माधो सिंह प्रथम|सवाई माधो सिंह]] पर रखा गया। यह अपने मन्दिरों के लिए प्रसिद्ध हुआ था।<ref>"[https://books.google.com/books?id=0LU7DwAAQBAJ Lonely Planet Rajasthan, Delhi & Agra]," Michael Benanav, Abigail Blasi, Lindsay Brown, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012332</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=9TuZDwAAQBAJ Berlitz Pocket Guide Rajasthan]," Insight Guides, Apa Publications (UK) Limited, 2019, ISBN 9781785731990</ref> == विवरण == इस शहर को जयपुर के राजा मान सिंह जी के दिवान साहब श्री कुशाली राम जी बोहरा द्वारा बसाया गया था। इस शहर की बसावट जयपुर शहर के समान है। इस शहर में अनगिनत मंदिर बावडिया, कुए, धर्मशालाए है। श्रीमाधोपुर में 35 वार्ड है । यह शहर [[जयपुर]] और [[झुंझुनू]] के बीच स्थित है। यह अपनी अनाज मण्डी, मार्बल उधोग ,जौ व्यापार , बर्तन व्यापार , हवेलियों और कपड़ा व खादी व्यापार की दृष्टी से अति महत्वपूर्ण है। श्रीमाधोपुर तहसील सीकर जिले की सबसे बड़ी तहसील है । इस शहर की बसावट जयपुर शहर के समान है । इस शहर में प्राचीन काल में निर्मित कई दर्शनीय स्थल है। यह बहुत तेजी से विकसित होता हुआ शहर है । [[पिलानी]]-[[जयपुर]] न्यू एक्सप्रेसवे श्रीमाधोपुर से होकर गुजरता है । निकट के ही कई कस्बे जैसे [[खंडेला]], [[रींगस]], [[नीम का थाना]], अजीतगढ, मऊ, मूंडरू, [[खेजरोली]] , [[पलसाना]] और कई गावों के लाखों लोग रोजगार और अन्य सुविधाओं के लिए श्रीमाधोपुर शहर पर आश्रित हैं। == भौगोलिक स्थिति == श्रीमाधोपुर उत्तरी अक्षांश 27°28′ एवं पूर्वी देशान्तर 75°36′ पर स्थित है। श्रीमाधोपुर राष्ट्रीय [[राष्ट्रीय राजमार्ग ११ (भारत)|राजमार्ग ११]] से 12 किमी दूरी पर स्थित है। नजदिकी रेलवे स्टेशन श्रीमाधोपुर है और नजदीकी हवाई अड्डा जयपुर का सांगानेर हवाई अड्डा है। यह राजकीय राजधानी नगर जयपुर से 75 किमी दूरी पर स्थित है और राष्ट्रीय राजधानी दिल्ली से 217 किमी दूरी पर स्थित है। == जनसांख्यिकी == 2011 की जनगणना के अनुसार श्रीमाधोपुर तहसील की कुल जनसंख्या 5,83,564 है। श्रीमाधोपुर शहर की जनसंख्या 31366 है । जिसमे पुरुष 53% एवं महिलाएँ 47% हैं। श्री माधोपुर की साक्षरता दर 87% है जो राष्ट्रीय औसत 59.5% से अधिक है जिसमें पुरुष साक्षरता 91% एवं महिला साक्षरता 76% है। श्रीमाधोपुर में कुल जनसंख्या का 16% लोग 6 वर्ष से कम आयु के बच्चे हैं। श्रीमाधोपुर तहसील, राज्य का दसवां सबसे बड़ा तहसील है। श्रीमाधोपुर शहर में 35 वार्ड हैं जिनमे से वार्ड नंबर 22,24,01 सबसे बड़े है।<ref>{{GR|India}}</ref> ==तहसील के मुख्य कस्बे== * [[मूंडरू]] - यह छोटा सा कस्बा अजीतगढ़ और मऊ गांव के करीब है। यह कस्बा SH 37 पर स्थित है। * [[अजीतगढ़]] - यह छोटा सा कस्बा [[नीमकाथाना|नीम का थाना]] और [[जयपुर]] के बीच में आता है। यह कस्बा SH 37 पर पड़ता है। ==परिवहन== शहर को राजस्थान सरकार के तत्कालीन मंत्री दीपेन्द्र सिंह शेखावत के प्रयासों द्वारा RSRTC डिपो बनाया गया था । पिलानी और जयपुर के बीच स्थित होने के कारण शहर से कई लोक परिवहन बसें निकलती है । शहर का रेलवे स्टेशन भी जिले के सबसे बड़े रेलवे स्टेशनो में से एक है। शहर मे औटो रिक्शा परिवहन का अहम साधन है। शहर से RSRTC की बसें [[जयपुर]], [[नई दिल्ली]], [[चण्डीगढ़|चंडीगढ़]], [[झुन्झुनू|झुंझुनू]], [[हरिद्वार]], [[इन्दौर|इंदौर]], [[सीकर]], [[जोधपुर]], [[अजमेर]], [[कोटा]] के लिये जाती है , अन्य शहरों व कस्बों के लिये लोक परिवहन बसें उपलब्ध है। श्रीमाधोपुर शहर से राजस्थान के हर शहर व कस्बे के लिए डायरेक्ट बसें उपलब्ध है । ==शिक्षा== शहर में अनेक सरकारी एवं गैर सरकारी शिक्षा संस्थान है जोकि आरबीएसई तथा सीबीएसई व पंडित दीनदयाल उपाध्याय विश्वविद्यालय सीकर से मान्यता प्राप्त है शहर में एक राजकीय संस्कृत कॉलेज तथा एक राजकीय महिला कॉलेज स्थित है. पड़ोस के गांव होल्याकाबास में स्थापित राजकीय उच्च माध्यमिक विद्यालय को ग्रामवासियों एवं राजकीय सहयोग से तत्कालीन प्रधानाचार्य विनोद कुमार शर्मा ने नई ऊँचाइयां दीं. ==औधोगिक क्षेत्र== शहर के जालपाली इलाके में RIICO में [[संगमरमर|मार्बल]], [[ग्रेनाइट]],[[इस्पात|स्टील]],[[लोहा|लोहे]],[[सीमेंट]] की कई फैक्ट्रीयाँ है। शहर का औधोगिक क्षेत्र काफी बड़े इलाके में फैला है । [[श्री माधोपुर|श्रीमाधोपुर]] शहर से लगभग 10 किमी दूर स्थित तत्कालीन राजस्थान विधानसभा अध्यक्ष श्री दीपेन्द्र सिंह शेखावत के प्रयासों द्वारा मऊ गांव तक औधोगिक क्षेत्र को बढाया गया है । इस शहर मे बहुत सी बड़ी-बड़ी फैक्ट्री हैं। यह शहर सीमेंट , मार्बल , कोटास्टोन , लोहा इत्यादी के लिये बहुत प्रसिद्ध है । ==शहर में मनोरंजन के साधन== ===पार्क=== *नगर पालिका पार्क (कोर्ट रोड़) *रेलवे स्टेशन पार्क (रेलवे स्टेशन) *नेहरू पार्क === कर्षि फार्म === *श्रीमाधोपुर के बाहरी इलाके में कुछ कर्षि फार्म भी है जिनमे प्रमुख * मंगलम कर्षि फार्म जो कि नाडा की जोहरी के पास पड़ता है * सैनी कर्षि फार्म * एम डी टीसी कर्षि फार्म प्रमुख हैं * इनमे से मंगलम कर्षि फार्म का संचालन हांसपुर के निवासी ताराचंद सैनी के द्वारा किया जा रहा है ===स्टेडियम=== *श्रीमाधोपुर शहर क्रिकेट स्टेडियम (कचियागढ़ कॉलोनी) तत्कालीन राजस्थान विधानसभा अध्यक्ष श्री दीपेन्द्र सिंह शेखावत के प्रयासों से दो करोड़ की लागत से स्थापित, परंतु अब देखरेख के अभाव में अपनी बदहाली के आंसू बहा रहा है. *स्पोर्ट्स थ्रोन क्रिकेट अकेडमी एण्ड स्टेडियम (श्रीमाधोपुर) *बालाजी स्टेडियम खेल गॉव डेरावाली कोटड़ी (श्रीमाधोपुर) पूर्व सैनिक बिरजू सिंह सामोता द्वारा स्थापित एवं संचालित , ग्रामवासियों के सहयोग से विकसित ===खेल=== *राधेश्याम बिजारनियां बास्केटबॉल अकेडमी *टाईक्वांडो अकेडमी *कराटे अकेडमी ===अन्य=== *सिंगिंग अकेडमी *डांस अकेडमी *गुरुकृपा म्यूज़िक अकेडमी *पारीक कंप्यूटर्स व कई अन्य कंप्यूटर्स शॉप, डांस,सिंगिंग अकेडमी ===सिनेमा हॉल === शहर में एक मीनाक्षी सिनेमा हॉल था जो अब बंद हो गया है। ==पर्यटन स्थल== शहर में मुख्य रूप से हवेली और मंदिर मुख्य पर्यटन स्थल है । शहर में कई मन्दिर बहुत प्राचीन है जो शहर की स्थापना के समय बनवाए गये थे। इन में कुछ मुख्य मंदिर है- * प्राचीन बावड़ी * प्राचीन जैन मंदिर * श्री गोपीनाथ मंदिर * पोलादास हनुमान मंदिर * पंजाबी मंदिर * प्राचीन शिव मंदिर (चौपाड़ बाज़ार) * जानकी मंदिर * गणेश मन्दिर * प्राचीन बालाजी मंदिर (चौपड़ बाज़ार) ===तहसील में मुख्य पर्यटन स्थल=== * अविनाशी धाम (सांवलपुरा तंवरान) में ध्वजाबंद जी महाराज का मंदिर है। यहां हर वर्ष धुलंडी से दूसरे दिन बहुत बड़े मेले का आयोजन होता है। * अजीतगढ़- यह एक नगरपालिका क्षेत्र है। यहां चौकोर एवम विशालकाय पत्थरों से बनी आकर्षक पहाड़ी है जिस पर पच्चीस पापड़ा मंदिर है तथा इस पहाड़ी के नीचे हाथीदेह-बुर्जा की ढाणी रोड़ पर श्री सांई मंदिर स्थित है। अजीतगढ़ कृषि उपकरणों के लिए भारतवर्ष में जाना जाता है जिनमें मुख्यतः थ्रेसर, हल, बिजाई मशीन इत्यादि हैं। * मूंडरू - यहां प्राचीन श्री श्याम मंदिर है। यहां एक कछुए जैसे आकार की पहाड़ी है जिस पर हनुमान मंदिर अवस्थित है। * जालपाली धाम - यह लोगों की आस्था का केंद्र है। * जांट बाबाजी - यहां जांट (खेजड़ी) के पेड़ की पूजा की जाती है तथा छोटे बच्चों के जात-जडूले उतारे जाते हैं। * सुराणी धाम - यहां उत्तर भारत का प्रसिद्ध सूर्यमंदिर है जहां बाबा फकड़नाथ जी महाराज का आश्रम है। * मनसा माता मन्दिर - यह अरनियाँ गाँव के कृषि विज्ञान केन्द्र के पास मूंडरु-रींगस-खाटूश्यामजी रोड पर बना अति प्राचीन भव्य मन्दिर है, जहाँ धर्म-कर्म की मनसा से आये श्रद्धालुओं की इच्छाऐं मनसा माँ पूर्ण करती हैँ। वर्ष में चैत्र और अश्विन माह की नवमी को विशाल मेले का आयोजन होता है। == इन्हें भी देखें == * [[सीकर ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राजस्थान के शहर]] [[श्रेणी:नीमकाथाना ज़िला]] [[श्रेणी:नीमकाथाना ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:सीकर ज़िले के नगर]] gf2qgrjbt86qg36755zqkeu7lvpsbe1 वरुण धवन 0 554180 6555590 6312026 2026-05-23T15:07:10Z The Sorter 845290 Infobox में नई जानकारी जोड़ी 6555590 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = वरुण धवन | image = Varun Dhawan at Mehboob Studios in 2025 (cropped).jpg | caption = धवन, 2025 | birth_date = {{birth date and age|df=y|1987|04|24}} | birth_place = <!-- must be attributed to reliable sources --> | alma_mater = [[नॉटिंघम ट्रेंट विश्वविद्यालय]] | occupation = अभिनेता | years_active = 2012–वर्तमान | spouse = {{marriage|नताशा दलाल|2021}} | children = 1 | father = [[डेविड धवन]] | mother = करुणा धवन | relatives = [[हिंदी फिल्म परिवारों की सूची#धवन परिवार|धवन परिवार]] | signature = VarunDhawanSignature.png }} '''वरुण धवन''' एक भारतीय फ़िल्म अभिनेता हैं।<ref>{{cite news|last1=|first1=|title=वरुण धवन ने इलियाना को दीं जन्मदिन की शुभकामनाएं, फिर अभिनेत्री ने कह दी ये बात|url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/entertainment/bollywood/ileana-dcruz-birthday-wish-by-varun-dhawan-then-actress-react?pageId=3|work=[[अमर उजाला]]|date=2 नवंबर 2019}}</ref> वरुण ने अपने अभिनय के सफ़र की शुरुआत [[करण जौहर]] की फ़िल्म ''[[स्टुडेंट ऑफ़ द ईयर]]'' (2012) से की। इसके लिए उन्हें एक ''फ़िल्मफेयर'' पुरस्कार भी मिला। लेकिन यह इससे पहले करन जौहर के साथ ही ''[[माइ नेम इज़ ख़ान]]'' (2010) नामक फ़िल्म में सहायक निर्देशक के रूप में साथ काम कर चुके हैं।<ref>{{cite news|last1=|first1=|title=वरुण धवन ने रखा सारा का ख़ास निकनेम, पूछा - 'आप इतने साल कहां थी?'|url=https://aajtak.intoday.in/story/varun-dhawan-picks-a-nice-nickname-of-sara-ali-khan-and-ask-this-tmov-1-1125336.html|work=[[आज तक]]|date=2 अक्टूबर 2019|access-date=25 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191004170617/https://aajtak.intoday.in/story/varun-dhawan-picks-a-nice-nickname-of-sara-ali-khan-and-ask-this-tmov-1-1125336.html|archive-date=4 अक्तूबर 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=|first1=|title=वरुण धवन|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/topics/Varun-Dhawan|work=[[नवभारत टाइम्स]]|date=|access-date=25 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190428164226/https://navbharattimes.indiatimes.com/topics/Varun-Dhawan|archive-date=28 अप्रैल 2019|url-status=live}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == वरुण धवन का जन्म 24 अप्रैल 1987 को [[डेविड धवन]], फ़िल्म निर्देशक और करुणा धवन के यहाँ [[मुंबई]] में हुआ था। 2011 फ़िल्म, [[देसी बॉयज]] के साथ अपने निर्देशन करियर की शुरुआत करनेवाले निर्देशक रोहित धवन, वरुण के बड़े भाई है। वे अभिनेता [[अनिल धवन]] के भतीजे है और अभिनेता सिद्धार्थ धवन का चचेरे भाई है। उन्होंने नॉटिंघम ट्रेंट विश्वविद्यालय, ब्रिटेन से व्यापार प्रबंधन में एक डिग्री की है। वरुण धवन ने अपने बचपन की दोस्त नताशा दलाल से 24 जनवरी 2021 को शादी कर ली। 2024 में अपनी शादी के लगभग 3 साल बाद वरुण धवन और उनकी पत्नी नताशा दलाल पेरेंट्स बनने वाले हैं।<ref name="पेरेंट्स बनेंगे वरुण-नताशा">{{cite web|title=शादी के 3 साल बाद पेरेंट्स बनेंगे वरुण-नताशा दलाल, सोशल मीडिया पर शेयर की फोटो|url=https://sptvnews.com/entertainment/bollywood-varun-dhawan-and-natasha-dalal-expecting-their-first-baby-after-3-years-of-marriage-550/|publisher=''[[SPTVNEWS.com]]''|accessdate=February 18, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714222344/https://sptvnews.com/entertainment/bollywood-varun-dhawan-and-natasha-dalal-expecting-their-first-baby-after-3-years-of-marriage-550/|archive-date=18 फरवरी 2024|url-status=live}}</ref> == अभिनय करियर== अपने अभिनय की शुरुआत करने से पहले, धवन ने 2010 में फिल्म "माय नेम इज़ ख़ान" में करण जौहर के सहायक निर्देशक के रूप में काम किया। धवन ने सिद्धार्थ मल्होत्रा और आलिया भट्ट के साथ करन जौहर की स्टूडेंट ऑफ़ द इयर (2012) से अपनी शुरुआत की। उनके प्रदर्शन और नृत्य को सराहा गया। सीएनएन आईबीएन फ़िल्म समीक्षक राजीव मसंद ने लिखा, " वास्तव में, वरुण यहाँ रहने के लिए आया है ! यह आसानी के साथ अनोखे और कमजोर दोनों दृश्यों से निपटने में सक्षम है"। समीक्षक कोमल नाहटा ने टिप्पणी की, " वरुण धवन बहुत अच्छी तरह से ख़राब बव्वा के रूप में दिखाई देते हैं। वरुण तीनों में सबसे अच्छे डांसर है। फ़िल्मफेयर से रैडिता टंडन ने लिखा, "वरुण आकर्षक है और अपने शानदार नृत्य कौशल के लिए वे एक विशेष उल्लेख के लायक है"। वरुण 2014 में [[करण जौहर]] निर्मित फ़िल्म [[हम्प्टी शर्मा की दुल्हनिया]] में [[आलिया भट्ट]] के साथ एक बार फिर नजर आये। फ़िल्म ने पहले सप्ताह में काफी अच्छा कारोबार किया।<ref name="First weekend">{{cite web|title=Humpty Sharma Ki Dulhania collects 33.75 crores in first weekend|url=http://www.patrika.com/news/humpty-sharma-ki-dulhania-collects-20-crores-in-2-days/1017719|publisher=''[[राजस्थान पत्रिका|पत्रिका]]''|accessdate=July 14, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714222344/http://www.patrika.com/news/humpty-sharma-ki-dulhania-collects-20-crores-in-2-days/1017719|archive-date=14 जुलाई 2014|url-status=live}}</ref> मार्च 2021 तक, वह अमर कौशिक द्वारा निर्देशित दिनेश विजान की कॉमिक हॉरर फिल्म [[भेड़िया (फ़िल्म)|भेड़िया]] में [[कृति सैनॉन]] के साथ व्यस्त हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/varun-dhawan-to-shoot-4-back-to-back-films-starting-november-report-3004574.html|title=Varun Dhawan to Shoot 4 Back-to-Back Films Starting November: Report|publisher=CNN-News18|date=25 October 2020|access-date=16 November 2020}}</ref> ==फ़िल्में== {{Main|वरुण धवन फ़िल्मोग्राफी}} अभिनेता == इन्हें भी देखें == * [[डेविड धवन]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} <ref>Sandeep Kumar, [https://sptvnews.com/entertainment/bollywood-varun-dhawan-and-natasha-dalal-expecting-their-first-baby-after-3-years-of-marriage-550/ "शादी के 3 साल बाद पेरेंट्स बनेंगे वरुण धवन-नताशा दलाल, सोशल मीडिया पर शेयर की फोटो"], ''SPTVNEWS.com'', February 18, 2024</ref> ==बाहरी कड़ियाँ== {{commons category|Varun Dhawan|वरुण धवन}} * {{IMDb name|3315894|वरुण धवन}} * [[बॉलीवुड हंगामा]] पर [https://web.archive.org/web/20190717110105/https://www.bollywoodhungama.com/celebrity/varun-dhawan/ वरुण धवन] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्म अभिनेता]] [[श्रेणी:1987 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:मुम्बई के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय अभिनेता]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]] [[श्रेणी:बॉलीवुड]] 1ucbgbm04olidf8h4ro5yfton21elbx सदस्य वार्ता:Nitesh nirmal 3 558321 6555586 2319374 2026-05-23T14:41:33Z ~2026-30810-83 926365 /* Nitish Nirmal */ नया अनुभाग 6555586 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Nitesh nirmal}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 18:37, 17 मार्च 2014 (UTC) == Nitish Nirmal == nitish nirmal is an indian actor [[विशेष:योगदान/&#126;2026-30810-83|&#126;2026-30810-83]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-30810-83|वार्ता]]) 14:41, 23 मई 2026 (UTC) l8n6uqrhh4gpiy1cbrd5jyane1vtzkz राजनीतिक भूगोल 0 568594 6555612 5748159 2026-05-23T16:41:41Z ~2026-30970-77 926390 Hhjijjkg hfjj Hhj 6555612 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=जून 2014}}'''राजनीतिक भूगोल''' [[मानव भूगोल]] की वह शाखा है जो राजनितिक निषपत्ति के रूप में सामने आने वाले भौगोलिक स्वरूप और भौगोलिक स्वरूप द्वारा निर्धारित होने वाली राजनीति की प्रक्रियाओं का अध्ययन करता है।{{उद्धरण आवश्यक|date=जून 2014}} परंपरागत रूप से राजनितिक भूगोल में विश्लेषण के लिए त्रिस्तरीय संरचना का उपयोग किया जाता है। इसके अध्ययन के केंद्र में राष्ट्र होता है इसके ऊपर अंतर्राष्ट्रीय संबंधों या भू-राजनीति का तथा निचले स्तर पर स्थानिय क्षेत्रों का अध्ययन किया जाता है।{{उद्धरण आवश्यक|date=जून 2014}} लोग, देश औ्र क्षेत्र के पारस्परिक संबंधों की पड़ताल को सारांश रूप में इस उप-अनुसासन की प्राथमिक चिंताओं के रूप में रेखांकित किया जा सकता है।{{उद्धरण आवश्यक|date=जून 2014}} == अध्ययन-क्षेत्र == == इन्हें भी देखें == == बाहरी कड़ियाँ == [[श्रेणी:मानव भूगोल]] {{भूगोल-आधार}} 4onwd8r7rgzlc9wmw2pqyf441rtp1ei अबु बक्र अल-बगदादी 0 574286 6555859 6297299 2026-05-24T09:18:26Z The Sorter 845290 6555859 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | image = Mugshot of Abu Bakr al-Baghdadi, 2004.jpg | image_size = 120px | alt = | caption = अबू बक्र अल बगदादी ने वीडियो पर अपनी पहली उपस्थिति जुलाई 2014 में मोसुल में एक धर्मोपदेश पर दिया | name = अबू बक्र अल बगदादी <ref>{{Cite web |url=http://www.nytimes.com/2014/07/06/world/asia/iraq-abu-bakr-al-baghdadi-sermon-video.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=14 अगस्त 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140815213810/http://www.nytimes.com/2014/07/06/world/asia/iraq-abu-bakr-al-baghdadi-sermon-video.html |archive-date=15 अगस्त 2014 |url-status=live }}</ref> | title = | full name = इब्राहिम अव्वाद इब्राहिम अली अल बद्री अल समार्रई<br> {{lang-ar|إبراهيم عواد إبراهيم البدري القرشي السامرائي}}<br><small>(नोम डी गुएर्रे अबू बकर अल बगदादी <br> {{lang-ar|أبو بكر البغدادي)}}</small> | birth_date = {{Birth year and age|28 जुलाई 1971 (आयु 46)}}<ref name="personal">{{cite web|title=Security Council Al-Qaida Sanctions Committee adds Ibrahim Awwad Ibrahim Ali al-Badri al-Samarrai to its Sanctions List|url=http://www.un.org/News/Press/docs/2011/sc10405.doc.htm|website=''5 अक्टूबर 2011''|publisher=United Nations Security Council, SC/10405|accessdate=20 जुलाई 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150128074352/http://www.webcitation.org/62d4QbpRM|archive-date=28 जनवरी 2015|url-status=dead}}</ref> | birth_place = [[सामर्रा]], [[इराक]]<ref name="personal" /> | death_date =26 अक्टूबर 2019 | death_place =Idlib Governorate, Syria | spouse = साजा अल-दुलेमि<ref>{{cite news|title=Revealed: The 'correct' wife of ISIS leader|url=http://english.alarabiya.net/en/webtv/reports/2014/07/20/ISIS-leader-wife.html|accessdate=21 जुलाई 2014|publisher=Al Arabiya|date=20 जुलाई 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140721052538/http://english.alarabiya.net/en/webtv/reports/2014/07/20/ISIS-leader-wife.html|archive-date=21 जुलाई 2014|url-status=live}}</ref> | religion = [[इस्लाम]] | succession1 = इस्लामी राज्य का स्व-घोषित खलीफा<ref name="newname">{{cite news|last1=Withnall|first1=Adam|title=Iraq crisis: Isis changes name and declares its territories a new Islamic state with 'restoration of caliphate' in Middle East|url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/isis-declares-new-islamic-state-in-middle-east-with-abu-bakr-albaghdadi-as-emir-removing-iraq-and-syria-from-its-name-9571374.html|date=30 जून 2014|website=The Independent|accessdate=30 जून 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140630105143/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/isis-declares-new-islamic-state-in-middle-east-with-abu-bakr-albaghdadi-as-emir-removing-iraq-and-syria-from-its-name-9571374.html|archive-date=30 जून 2014|url-status=live}}</ref> |reign1 = {{nowrap|29 जून 2014 – present}} | term_end1 = | succession2 = शासक [[आईएसआईएस]] का | reign2 = 8 अप्रैल 2013 – 29 जून 2014<ref name="nytimes1">{{Cite web |url=http://atwar.blogs.nytimes.com/2010/05/16/iraqi-insurgent-group-names-new-leaders/?_php=true&_type=blogs&_r=0 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=14 अगस्त 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202184446/http://atwar.blogs.nytimes.com/2010/05/16/iraqi-insurgent-group-names-new-leaders/?_php=true&_type=blogs&_r=0 |archive-date=2 फ़रवरी 2016 |url-status=live }}</ref> | reign-type2 = In office |succession3 = शासक [[इस्लामिक स्टेट ऑफ़ इराक]] का |reign3 = 16 मई 2010 – 7 अप्रैल 2013<ref name="nytimes1"/> |reign-type3 =In office | predecessor3 = [[अबू उमर अल बगदादी]] }} '''अबू बक्र अल बग़दादी''' इराकी आतंकवादी और 2014 से [[इस्लामिक स्टेट ऑफ इराक एंड द लेवेंट]] (आईएसआईएल) का नेता था जब तक उसकी मौत नहीं हो गई। बग़दादी का जन्म १९७१ में [[इराक़]] के [[सामर्रा]] नगर में हुआ।<ref>[http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2014/06/140612_iraq_baghdadi_profile_sr.shtml 'लादेन के सच्चे वारिस हैं बग़दादी'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140615160725/http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2014/06/140612_iraq_baghdadi_profile_sr.shtml |date=15 जून 2014 }} (बीबीसी हिन्दी)</ref> अली बदरी सामर्राई, अबू दुआ, डाक्टर इब्राहीम, अल कर्रार और अबू बक्र अलबग़दादी आदि कई इसके उपनाम हैं। यह पीएचडी हैं। इसके पिता का नाम अलबू बदरी हैं जो सलफ़ी [[तकफ़ीरी]] विचारधारा को मानते हैं। अबू बक्र बग़दादी की शुरुवात धर्म के प्रचार साथ ही प्रशिक्षण से हुआ। लेकिन जेहादी विचारधारा की ओर अधिक झुकाव रखने के कारण वह [[इराक़]] के [[दियाला]] और [[सामर्रा]] में [[जेहादी]] पृष्ठिभूमि के केन्द्रों में से एक केन्द्र के रूप में ऊभरा।<ref>[http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2014/06/140618_iraq_isis_profile_ap.shtml 'अल क़ायदा की भी नहीं सुनता' आईएसआईएस] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715141252/http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2014/06/140618_iraq_isis_profile_ap.shtml |date=15 जुलाई 2014 }} (बीबीसी हिन्दी)</ref><ref>[http://tvshia.com/hindi/index.php/articles/सामाजिक-मुद्दे/1781-आतंक-के-शहंशाह-अबू-बक्र-अल-बग़दादी-को-पहचानें आतंक के शहंशाह अबू बक्र अल बग़दादी को पहचानें] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140818140517/http://www.tvshia.com/hindi/index.php/articles/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%87/1781-%E0%A4%86%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B6%E0%A4%B9%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9-%E0%A4%85%E0%A4%AC%E0%A5%82-%E0%A4%AC%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%85%E0%A4%B2-%E0%A4%AC%E0%A4%97%E0%A4%BC%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%82 |date=18 अगस्त 2014 }} (टीवीशिया)</ref> == पृष्ठभूमि == माना जाता है, अल बगदादी सामर्रा के निकट [[इराक]] में 1971 में पैदा हुआ हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.theguardian.com/world/2014/jul/06/abu-bakr-al-baghdadi-isis |title=Abu Bakr al-Baghdadi emerges from shadows to rally Islamist followers {{!}} World news {{!}} द गार्डियन<!-- Bot generated title --> |access-date=14 अगस्त 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719214932/http://www.theguardian.com/world/2014/jul/06/abu-bakr-al-baghdadi-isis |archive-date=19 जुलाई 2014 |url-status=live }}</ref> उसने [[बगदाद]] के इस्लामी विज्ञान विश्वविद्यालय से इस्लामी विज्ञान में मास्टर की डिग्री और पीएचडी अर्जित किया।<ref>{{Cite web |url=http://edition.cnn.com/2014/06/12/world/meast/who-is-the-isis/index.html?hpt=imi_t4 |title=ISIS: The first terror group to build an Islamic state? - CNN.com<!-- Bot generated title --> |access-date=14 अगस्त 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714165727/http://edition.cnn.com/2014/06/12/world/meast/who-is-the-isis/index.html?hpt=imi_t4 |archive-date=14 जुलाई 2014 |url-status=live }}</ref> जेहादी वेबसाइटों का दावा है कि वह प्रतिष्ठित परिवार का पढ़ा-लिखा [[इमाम]] है। वह 2003 में इराक में अमेरिकी घुसपैठ के बाद बागी गुटों के साथ अमेरिकी फौज से लड़ा था।<ref name="intoday1">{{cite web |url=http://aajtak.intoday.in/story/the-new--bin-laden-1-769812.html |title=the new bin laden: इंडिया टुडे: आज तक |publisher=Aajtak.intoday.in |date= |accessdate=2014-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140814195607/http://aajtak.intoday.in/story/the-new--bin-laden-1-769812.html |archive-date=14 अगस्त 2014 |url-status=live }}</ref> वह पकड़ा भी गया और 2005-09 के दौरान उसे दह्निणी इराक में मेरिका के बनाए जेल कैंप बुका में रखा गया था। और 2010 में इराक के [[अलकायदा]] का नेता बन गया।<ref name="intoday1"/> == आतंकवादी गतिविधि == {{Infobox military person | allegiance = [[अल कायदा]] <ref>{{समाचार सन्दर्भ|last1=[[बीबीसी हिन्दी]]|title='लादेन के सच्चे वारिस हैं बग़दादी' - BBC हिंदी|url=http://www.bbc.com/hindi/international/2014/06/140612_iraq_baghdadi_profile_sr|accessdate=15 जून 2016}}</ref>(पूर्व)<ref>{{Cite web |url=http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/al-qaeda-disavows-any-ties-with-radical-islamist-isis-group-in-syria-iraq/2014/02/03/2c9afc3a-8cef-11e3-98ab-fe5228217bd1_story.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=22 अगस्त 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902133658/https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/al-qaeda-disavows-any-ties-with-radical-islamist-isis-group-in-syria-iraq/2014/02/03/2c9afc3a-8cef-11e3-98ab-fe5228217bd1_story.html |archive-date=2 सितंबर 2017 |url-status=live }}</ref> | Active = | commands = [[इस्लामिक स्टेट ऑफ़ इराक]] [[आईएसआईएस]] | battles = [[इराकी युद्ध]]<br>[[सीरियाई गृह युद्ध]]<br>[[2014 उत्तरी इराक आक्रामण]]}} ==मृत्यु के बारे में अफवाहें== कुछ समाचार पत्रों के मुताबिक दुनिया का खतरनाक आतंकी संगठन [[इस्लामिक स्टेट]] (आइएस) के मुख्या अर्थात् प्रमुख '''अबू बक्र अल बगदादी''' के मारे जाने की <ref>{{समाचार सन्दर्भ|last1=[[दैनिक जागरण]]|title=आइएस सरगना बगदादी के मारे जाने की चर्चा|url=http://m.jagran.com/news/world-isis-chief-abu-bakar-al-baghdadi-killed-in-iraq-reports-media-14153725.html|accessdate=15 जून 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20171230225801/https://m.jagran.com/news/world-isis-chief-abu-bakar-al-baghdadi-killed-in-iraq-reports-media-14153725.html|archive-date=30 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref> कई ख़बरें छापी है। सर्वप्रथम आतंकी संगठन <ref>{{समाचार सन्दर्भ|last1=[[एबीपी न्यूज़]]|title=नाटो के हवाई हमलों में मारा गया आतंकी संगठन IS का सरगना बगदादी!|url=http://abpnews.abplive.in/world-news/islamic-state-chief-abu-bakr-al-baghdadi-killed-in-us-led-airstrikes-2-393886/|accessdate=15 जून 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160615125854/http://abpnews.abplive.in/world-news/islamic-state-chief-abu-bakr-al-baghdadi-killed-in-us-led-airstrikes-2-393886/|archive-date=15 जून 2016|url-status=dead}}</ref> से जुड़े [[अमाक न्यूज एजेंसी]] ने दावा किया है कि सीरिया में अमेरिकी नेतृत्व <ref>{{समाचार सन्दर्भ|last1=ख़बर इण्डिया टीवी|title=हवाई हमले में मारा गया आईएस का सरगना अल बगदादी!|url=http://khabarindiatv.com/world/around-the-world-islamic-state-chief-abu-bakr-al-baghdadi-killed-in-us-led-airstrikes-in-syria-reports-479446|accessdate=15 जून 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20171230114902/http://www.khabarindiatv.com/world/around-the-world-islamic-state-chief-abu-bakr-al-baghdadi-killed-in-us-led-airstrikes-in-syria-reports-479446|archive-date=30 दिसंबर 2017|url-status=dead}}</ref> वाले गठबंधन के हवाई हमले में उसकी मौत हो गई है हालांकि इससे पहले भी इनके मारे जाने ख़बरें प्रकाशित हुई थी लेकिन उन्हें अफवाहें ही बताया गया था। इससे पहले इसी साल १८ मार्च २०१६ को भी ऐसी कई ख़बरें आई थी कि '''बगदादी''' की मौत हो चुकी है। इनके अलावा [[तुर्की]] और [[ईरान]] की मीडिया ने भी उसकी मौत का दावा ठोका है। लेकिन अभी तक पूर्ण रूप से पुष्टि नहीं हुआ है कि वास्तव में '''अबु बक्र अल बगदादी''' मारा गया कि नहीं। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|3}} [[श्रेणी:1971 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:आतंकवादी]] iba6o9gs6sopset9oplp9etu85zzg25 द ग्रेट खली 0 597966 6555597 6242768 2026-05-23T15:30:39Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555597 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date=अगस्त 2022}} {{Infobox professional wrestler |name=द ग्रेट खली |names='''द ग्रेट खली'''<br />दलीप सिंह राणा |image=Greatkhali.jpg |caption=द ग्रेट खली की छवि |birthname= दलीप सिंह राणा |real_weight= |height= {{height|ft=7|in=1}} |weight ={{convert|420|lbs|kg|abbr=on}} |birth_date={{birth date and age|1972|8|27|df=y}}<ref> {{cite web|url=http://slam.canoe.com/Slam/Wrestling/Bios/great_khali.html|title=द ग्रेट खली |publisher=CANOE |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802090814/http://slam.canoe.com/Slam/Wrestling/Bios/great_khali.html|archive-date=2 August 2017|access-date=2 अप्रैल 2008}}</ref> |birth_place=[[हिमाचल प्रदेश]], [[भारत]] |religion =स |death_date= |death_place= |resides=[[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[भारत]] |debut=7 अक्टूबर 2000<ref name="Matches">{{cite web |title=ग्रेट खली - मैच |url=https://www.cagematch.net/?id=2&nr=2011&page=4&s=700 |website=Cagematch |access-date=23 जून 2023 |archive-date=11 अक्तूबर 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011203214/https://www.cagematch.net/?nr=2011&page=4&s=700&id=2 |url-status=dead }}</ref> }} '''दलीप सिंह राणा'''<ref>{{cite web |title=The Great Khali: पत्थर तोडने से WWE तक का सफर, एक्रोमेगाली से भी हैं पीडित |url=https://shrimanews.com/the-great-khali-dalip-singh-rana-biography |website=Shrima News |accessdate=27 अगस्त 2022 }}{{Dead link|date=अक्तूबर 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> एक भारतीय पेशेवर पहलवान, कुश्ती प्रमोटर और अभिनेता हैं। इनका जन्म 27 अगस्त 1972 को हिमाचल प्रदेश के सिरमौर जिले के धीरैना गाँव में हुआ था। इनके पिता ज्वाला राम और इनकी माता तांडी देवी हैं। इन्हें WWE में द ग्रेट खली के नाम से जाना जाता है। इन्होंने अपनी पेशेवर कुश्ती की शुरुआत 2000 ई. में की थी। खली पेशेवर कुश्ती करियर की शुरुआत करने से पहले, [[पंजाब पुलिस (भारत)|पंजाब पुलिस]] के सहायक उप-निरीक्षक थे। खली ने चार हॉलीवुड फिल्मों, दो बॉलीवुड फिल्मों और कई टेलीविजन शो में भी काम किया है। == प्रारंभिक जीवन == खली का जन्म एक बेहद ही गरीब परिवार में हुआ था। खली सात भाई-बहनों में से एक थे। खली को अपने परिवार की मदद करने के लिए पत्थर तोडने जैसे काम करना पड़ा था। वह एक्रोमेगाली से पीड़ित है। एक्रोमेगाली एक ऐसी बीमारी है जिसके कारण शरीर में वृद्धि हार्मोन की संख्या बहुत अधिक हो जाता है जिससे शरीर में हड्डियों का आकार भी बढ़ जाता है, इससे हाथों, पैरों और चेहरे की हड्डियों में सामान्य से भिन्न विकास होने लगता है। खली सुरक्षा गार्ड की नौकरी भी कर चुके हैं। जब खली हिमाचल प्रदेश के शिमला में एक सुरक्षा गार्ड के रूप में नौकरी कर रहे थे, तो उसी समय पंजाब के एक पुलिस अधिकारी की नज़र खली पर पडी।तब उन्होने खली को 1993 में पंजाब पुलिस में शामिल करवाया। == टेलीविजन और फिल्म == खली अक्टूबर 2010 से जनवरी 2011 तक टेलीविजन रियलिटी शो बिग बॉस में भी दिखाई दिए, बिग बॉस में वे पहले रनर-अप के रूप में चुने गए। बिग बॉस ने केवल खली के लिए विशेष व्यवस्था की, जिसमें उन्हें फिट करने के लिए एक कस्टम-मेड बिस्तर भी शामिल था। मार्च 2011 में, खली ने एनबीसी के आउटसोर्स के एपिसोड 18 में एक संक्षिप्त कैमियो किया था, और "फाइट स्कूल" एपिसोड में डिज्नी चैनल टीवी कार्यक्रम पेयर ऑफ किंग्स में एटोग, एक रॉक-स्मैशिंग दिग्गज के रूप में दिखाई दिए। == व्यक्तिगत जीवन == दलीप सिंह ने 27 फरवरी, 2002 को हरमिंदर कौर से शादी की।<ref>{{cite web |url=https://hitberry.com/the-great-khali-is-head-over-heels-in-love-with-his-wife-harminder-kaur-who-he-has-been-married-to-since-2002/ |title=द ग्रेट खली अपनी पत्नी हरमिंदर कौर से बेहद प्यार करते हैं, जिनसे उनकी शादी 2002 से हुई है। |date=8 मार्च 2016|access-date=9 अगस्त 2017}}</ref> उनकी शादी के तुरंत बाद, दलीप सिंह के कुश्ती करियर को भी काफी बुस्ट मिला। हरमिंदर के साथ अपनी शादी के सिर्फ पांच साल बाद, उन्होंने द ग्रेट खली के नाम से डब्ल्यूडब्ल्यूई में अपनी शुरुआत की थी। फरवरी 2014 में, द ग्रेट खली और उनकी पत्नी, हरमिंदर कौर ने अपने जीवन में एक बच्ची का स्वागत किया था, और उसके आगमन ने उनके जीवन को पूरी तरह से बदल दिया था। उन्होने अपनी बेटी का नाम अवलीन राणा रखा। वर्ष 2023 में अमेरिका में राणा की पत्नी ने एक बेटे को जन्म दिया।खली अत्यंत धार्मिक हैं। वे हर दिन ध्यान करते हैं और शराब और तंबाकू से दूर रहते हैं। वे भारतीय आध्यात्मिक गुरु आशुतोष महाराज के शिष्य हैं। खली को शाकाहारी भोजन पसंद है, लेकिन वे मांस भी खाते हैं। खली का 26 जुलाई 2012 को पिट्यूटरी ग्रंथि पर एक ट्यूमर के कारण मस्तिष्क की सर्जरी भी हो चुकी है। खली 20 फरवरी 2014 को एक अमेरिकी नागरिक बन गए। फरवरी 2015 में, खली ने पंजाब में अपना कुश्ती स्कूल, कॉन्टिनेंटल रेसलिंग एंटरटेनमेंट खोला, जिसने 12 दिसंबर 2015 को अपना पहला कार्यक्रम आयोजित किया। फरवरी 2016 में, उन्होंने CWE वर्ल्ड हैवीवेट चैम्पियनशिप जीती। वे 10 फरवरी 2022 को भारतीय जनता पार्टी में शामिल हो गये। वह 10 फरवरी 2022 को [[भारतीय जनता पार्टी]] में शामिल हो गए। <ref>{{Cite web|date=10 फरवरी 2022 |title=Dalip Singh Rana, known as The Great Khali, joins BJP|url=https://indianexpress.com/article/india/wrestler-the-great-khali-joins-bjp-7765870/|access-date=10 February 2022 |website=इंडियन एक्सप्रेस |language=en}}</ref> == फिल्में == * (2005) द लॉन्गेस्ट यार्ड * (2008) गेट स्मार्ट * (2010) मैकग्रबर * (2010) कुश्ती * (2010) रामा : द सेवियर * (2012) हौबा! ऑन द ट्रेल ऑफ मार्सुपिलामी ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons category|Great Khali}} * [http://www.wwe.com/superstars/thegreatkhali डबल्यूडबल्यूई प्रोफ़ाइल] * {{IMDb name|1724637}} {{बिग बॉस 4}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:अभिनेता]] [[श्रेणी:पहलवान]] [[श्रेणी:1972 में जन्मे लोग]] t0a7mf80eqx2hqngguxhjjicwfjixi1 नंद लाल 0 615591 6555889 6165859 2026-05-24T10:00:16Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555889 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = नंद लाल |image = |caption = |office = विधायक-[[बलाचौर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र - पंजाब(भारत)|बलाचौर]], [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[भारत]] |predecessor = |successor = |term = 2012 से पदस्थ |birth_place = |birth_date = |death_date = |alma_mater = |nationality = भारतीय |religion = }} '''नंद लाल''' भारत के पंजाब राज्य की बलाचौर सीट से [[शिरोमणि अकाली दल|शिअद]] के [[विधायक]] हैं। [[पंजाब (भारत) विधानसभा चुनाव, 2012‎|2012 के चुनावों]] में वे अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी को 14857 वोटों के अंतर से हराकर निर्वाचित हुए। <ref>{{cite web |title= List of Successful Candidates in Punjab Assembly Election in 2012 |url= http://www.elections.in/punjab/assembly-constituencies/2012-election-results.html |accessdate= 13 जनवरी 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150102122308/http://www.elections.in/punjab/assembly-constituencies/2012-election-results.html |archive-date= 2 जनवरी 2015 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |title=पंजाब नतीजे |url=http://navbharattimes.indiatimes.com/-/assemblyarticleshow/11663744.cms |date=6 मार्च 2012 |accessdate=13 जनवरी 2015 |archive-date=6 मार्च 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306000000/http://navbharattimes.indiatimes.com/-/assemblyarticleshow/11663744.cms |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:पंजाब (भारत) के विधायक]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] {{जीवनचरित-आधार}} 8orja2t1jsxutz8mvx5xgljj3vqr25s दर्शन सिंह कोटफट्टा 0 615597 6555682 6165779 2026-05-23T21:26:22Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555682 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = दर्शन सिंह कोटफट्टा |image = |caption = |office = विधायक-[[बठिंडा ग्रामीण विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र - पंजाब(भारत)|बठिंडा ग्रामीण]], [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[भारत]] |predecessor = |successor = |term = 2012 से पदस्थ |birth_place = |birth_date = |death_date = |alma_mater = |nationality = भारतीय |religion = }} '''दर्शन सिंह कोटफट्टा''' भारत के पंजाब राज्य की बठिंडा ग्रामीण सीट से [[शिरोमणि अकाली दल|शिअद]] के [[विधायक]] हैं। [[पंजाब (भारत) विधानसभा चुनाव, 2012‎|2012 के चुनावों]] में वे अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी को 5308 वोटों के अंतर से हराकर निर्वाचित हुए। <ref>{{cite web |title= List of Successful Candidates in Punjab Assembly Election in 2012 |url= http://www.elections.in/punjab/assembly-constituencies/2012-election-results.html |accessdate= 13 जनवरी 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150102122308/http://www.elections.in/punjab/assembly-constituencies/2012-election-results.html |archive-date= 2 जनवरी 2015 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |title=पंजाब नतीजे |url=http://navbharattimes.indiatimes.com/-/assemblyarticleshow/11663744.cms |date=6 मार्च 2012 |accessdate=13 जनवरी 2015 |archive-date=6 मार्च 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306000000/http://navbharattimes.indiatimes.com/-/assemblyarticleshow/11663744.cms |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:पंजाब (भारत) के विधायक]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] {{जीवनचरित-आधार}} a26ebg2luhxzc5jgz0h2gl5k8vt37tu दीप मल्होत्रा 0 615614 6555713 6165804 2026-05-24T01:27:37Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555713 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = दीप मल्होत्रा |image = |caption = |office = विधायक-[[फ़रीदकोट विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र - पंजाब(भारत)|फ़रीदकोट]], [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[भारत]] |predecessor = |successor = |term = 2012 से पदस्थ |birth_place = |birth_date = |death_date = |alma_mater = |nationality = भारतीय |religion = }} '''दीप मल्होत्रा''' भारत के पंजाब राज्य की फ़रीदकोट सीट से [[शिरोमणि अकाली दल|शिअद]] के [[विधायक]] हैं। [[पंजाब (भारत) विधानसभा चुनाव, 2012‎|2012 के चुनावों]] में वे अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी को 2727 वोटों के अंतर से हराकर निर्वाचित हुए। <ref>{{cite web |title= List of Successful Candidates in Punjab Assembly Election in 2012 |url= http://www.elections.in/punjab/assembly-constituencies/2012-election-results.html |accessdate= 13 जनवरी 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150102122308/http://www.elections.in/punjab/assembly-constituencies/2012-election-results.html |archive-date= 2 जनवरी 2015 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |title=पंजाब नतीजे |url=http://navbharattimes.indiatimes.com/-/assemblyarticleshow/11663744.cms |date=6 मार्च 2012 |accessdate=13 जनवरी 2015 |archive-date=6 मार्च 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306000000/http://navbharattimes.indiatimes.com/-/assemblyarticleshow/11663744.cms |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:पंजाब (भारत) के विधायक]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] {{जीवनचरित-आधार}} gqogkyas9smx9wuxv9j8wjif0rs93b5 दर्शन सिंह शिवालिक 0 615623 6555683 6165781 2026-05-23T21:26:29Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555683 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = दर्शन सिंह शिवालिक |image = |caption = |office = विधायक-[[गिल विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र - पंजाब(भारत)|गिल]], [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[भारत]] |predecessor = |successor = |term = 2012 से पदस्थ |birth_place = |birth_date = |death_date = |alma_mater = |nationality = भारतीय |religion = }} '''दर्शन सिंह शिवालिक''' भारत के पंजाब राज्य की गिल सीट से [[शिरोमणि अकाली दल|शिअद]] के [[विधायक]] हैं। [[पंजाब (भारत) विधानसभा चुनाव, 2012‎|2012 के चुनावों]] में वे अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी को 5317 वोटों के अंतर से हराकर निर्वाचित हुए। <ref>{{cite web |title= List of Successful Candidates in Punjab Assembly Election in 2012 |url= http://www.elections.in/punjab/assembly-constituencies/2012-election-results.html |accessdate= 13 जनवरी 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150102122308/http://www.elections.in/punjab/assembly-constituencies/2012-election-results.html |archive-date= 2 जनवरी 2015 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |title=पंजाब नतीजे |url=http://navbharattimes.indiatimes.com/-/assemblyarticleshow/11663744.cms |date=6 मार्च 2012 |accessdate=13 जनवरी 2015 |archive-date=6 मार्च 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306000000/http://navbharattimes.indiatimes.com/-/assemblyarticleshow/11663744.cms |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:पंजाब (भारत) के विधायक]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] {{जीवनचरित-आधार}} 30u0g863ugd9vep2sx9wac40g0efrcp दलजीत सिंह चीमा 0 615708 6555684 6165784 2026-05-23T21:30:55Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555684 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = दलजीत सिंह चीमा |image = |caption = |office = विधायक-[[रुपनगर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र - पंजाब(भारत)|रुपनगर]], [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[भारत]] |predecessor = |successor = |term = 2012 से पदस्थ |birth_place = |birth_date = |death_date = |alma_mater = |nationality = भारतीय |religion = }} '''दलजीत सिंह चीमा''' भारत के पंजाब राज्य की रुपनगर सीट से [[शिरोमणि अकाली दल|शिअद]] के [[विधायक]] हैं। [[पंजाब (भारत) विधानसभा चुनाव, 2012‎|2012 के चुनावों]] में वे अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी को 8882 वोटों के अंतर से हराकर निर्वाचित हुए। <ref>{{cite web |title= List of Successful Candidates in Punjab Assembly Election in 2012 |url= http://www.elections.in/punjab/assembly-constituencies/2012-election-results.html |accessdate= 13 जनवरी 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150102122308/http://www.elections.in/punjab/assembly-constituencies/2012-election-results.html |archive-date= 2 जनवरी 2015 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |title=पंजाब नतीजे |url=http://navbharattimes.indiatimes.com/-/assemblyarticleshow/11663744.cms |date=6 मार्च 2012 |accessdate=13 जनवरी 2015 |archive-date=6 मार्च 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306000000/http://navbharattimes.indiatimes.com/-/assemblyarticleshow/11663744.cms |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:पंजाब (भारत) के विधायक]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] {{जीवनचरित-आधार}} 8sj3r5bsg6b4qrtvbxwxyniaaf1nbc9 देसराज (पंजाब विधायक) 0 615719 6555742 6165846 2026-05-24T04:54:33Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555742 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = देसराज (पंजाब विधायक) |image = |caption = |office = विधायक-[[श्री हरगोबिंदपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र - पंजाब(भारत)|श्री हरगोबिंदपुर]], [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[भारत]] |predecessor = |successor = |term = 2012 से पदस्थ |birth_place = |birth_date = |death_date = |alma_mater = |nationality = भारतीय |religion = }} '''देसराज (पंजाब विधायक)''' भारत के पंजाब राज्य की श्री हरगोबिंदपुर सीट से [[शिरोमणि अकाली दल|शिअद]] के [[विधायक]] हैं। [[पंजाब (भारत) विधानसभा चुनाव, 2012‎|2012 के चुनावों]] में वे अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी को 7437 वोटों के अंतर से हराकर निर्वाचित हुए। <ref>{{cite web |title= List of Successful Candidates in Punjab Assembly Election in 2012 |url= http://www.elections.in/punjab/assembly-constituencies/2012-election-results.html |accessdate= 13 जनवरी 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150102122308/http://www.elections.in/punjab/assembly-constituencies/2012-election-results.html |archive-date= 2 जनवरी 2015 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |title=पंजाब नतीजे |url=http://navbharattimes.indiatimes.com/-/assemblyarticleshow/11663744.cms |date=6 मार्च 2012 |accessdate=13 जनवरी 2015 |archive-date=6 मार्च 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306000000/http://navbharattimes.indiatimes.com/-/assemblyarticleshow/11663744.cms |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:पंजाब (भारत) के विधायक]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] {{जीवनचरित-आधार}} eolk13yg35s3mjc8lm966mik723ziw5 दिनेश सिंह (पंजाब विधायक) 0 615728 6555695 6165794 2026-05-23T23:55:02Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555695 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = दिनेश सिंह (पंजाब विधायक) |image = |caption = |office = विधायक-[[सुजानपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र - पंजाब(भारत)|सुजानपुर]], [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[भारत]] |predecessor = |successor = |term = 2012 से पदस्थ |birth_place = |birth_date = |death_date = |alma_mater = |nationality = भारतीय |religion = }} '''दिनेश सिंह (पंजाब विधायक)''' भारत के पंजाब राज्य की सुजानपुर सीट से [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] के [[विधायक]] हैं। [[पंजाब (भारत) विधानसभा चुनाव, 2012‎|2012 के चुनावों]] में वे अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी को 23096 वोटों के अंतर से हराकर निर्वाचित हुए। <ref>{{cite web |title= List of Successful Candidates in Punjab Assembly Election in 2012 |url= http://www.elections.in/punjab/assembly-constituencies/2012-election-results.html |accessdate= 13 जनवरी 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150102122308/http://www.elections.in/punjab/assembly-constituencies/2012-election-results.html |archive-date= 2 जनवरी 2015 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |title=पंजाब नतीजे |url=http://navbharattimes.indiatimes.com/-/assemblyarticleshow/11663744.cms |date=6 मार्च 2012 |accessdate=13 जनवरी 2015 |archive-date=6 मार्च 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306000000/http://navbharattimes.indiatimes.com/-/assemblyarticleshow/11663744.cms |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:पंजाब (भारत) के विधायक]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] {{जीवनचरित-आधार}} kym8b7z9ud646flh869h7w9yy1eg63g साँचा:Infobox fashion designer 10 627057 6555635 3560882 2026-05-23T17:06:27Z The Sorter 845290 अनुप्रेषण का लक्ष्य [[साँचा:ज्ञानसन्दूक व्यक्ति]] से [[साँचा:Infobox person]] में बदला 6555635 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[साँचा:Infobox person]] n6x2gx6yy1gf4f1ygnnu13n0mp75y8m फोटोग्राफर 0 632413 6555887 6541257 2026-05-24T09:57:09Z Rachnana 926534 6555887 wikitext text/x-wiki [[File:Douglas Osheroff photographing along CA-1 May 2011 003.jpg|thumb|एक छायाचित्रकार]] '''छायाचित्रकार''' ([[अंग्रेज़ी]]: ''Photographer'') वह व्यक्ति होता है जो [[फ़ोटोग्राफ़ी]] के माध्यम से चित्र (तस्वीरें) के द्वारा क्लिक अथवा खींचता है। है।<ref>{{cite web |url=https://www.lexico.com/definition/photographer |title=Definition of photographer |website=Lexico |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322083637/https://www.lexico.com/definition/photographer |archive-date=22 मार्च 2020}}</ref> छायाचित्रकार विभिन्न प्रकार की [[फ़ोटोग्राफ़ी]] में विशेषज्ञता रख सकते हैं, जैसे कि प्रकृति, परिदृश्य, शहरी जीवन, [[फोटो जर्नलिज़्म|फोटो पत्रकारिता]] और पोर्ट्रेट फ़ोटोग्राफ़ी।<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/art/photography |title=Photography |website=Encyclopaedia Britannica}}</ref> छायाचित्रण का उपयोग कला, [[पत्रकारिता]], [[विज्ञान]], [[विज्ञापन]] और [[दस्तावेज़ीकरण|दस्तावेजीकरण]] सहित अनेक क्षेत्रों में किया जाता है। आधुनिक समय में [[डिजिटल प्रौद्योगिकी]] के विकास के साथ फ़ोटोग्राफ़ी के तरीकों और उपयोग में व्यापक परिवर्तन आया है।<ref>{{Cite web|url=https://nytlicensing.com/latest/marketing/what-is-photojournalism/|title=What Is Photojournalism and Why Is It Important?|website=NYTLicensing|access-date=2026-04-16}}</ref> == प्रकार == * [[प्राकृतिक छायाचित्रण]] * परिदृश्य फ़ोटोग्राफ़ी * [[फोटो जर्नलिज़्म]] * [[पोर्ट्रेट फ़ोटोग्राफ़ी]] * [[स्ट्रीट फ़ोटोग्राफ़ी]] * [https://papayapeach.com/newborn-photos/ Newborn Photography] == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:व्यवसाय]] [[श्रेणी:फ़ोटोग्राफ़ी]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:फोटोग्राफी]] c4lr29ad2fsn2y0e5unfc6iuqbt5n2t 6555924 6555887 2026-05-24T11:35:55Z DreamRimmer 651050 [[Special:Contributions/Rachnana|Rachnana]] ([[User talk:Rachnana|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:Citexji|Citexji]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6541257 wikitext text/x-wiki [[File:Douglas Osheroff photographing along CA-1 May 2011 003.jpg|thumb|एक छायाचित्रकार]] '''छायाचित्रकार''' ([[अंग्रेज़ी]]: ''Photographer'') वह व्यक्ति होता है जो [[फ़ोटोग्राफ़ी]] के माध्यम से चित्र (तस्वीरें) के द्वारा क्लिक अथवा खींचता है। है।<ref>{{cite web |url=https://www.lexico.com/definition/photographer |title=Definition of photographer |website=Lexico |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322083637/https://www.lexico.com/definition/photographer |archive-date=22 मार्च 2020}}</ref> छायाचित्रकार विभिन्न प्रकार की [[फ़ोटोग्राफ़ी]] में विशेषज्ञता रख सकते हैं, जैसे कि प्रकृति, परिदृश्य, शहरी जीवन, [[फोटो जर्नलिज़्म|फोटो पत्रकारिता]] और पोर्ट्रेट फ़ोटोग्राफ़ी।<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/art/photography |title=Photography |website=Encyclopaedia Britannica}}</ref> छायाचित्रण का उपयोग कला, [[पत्रकारिता]], [[विज्ञान]], [[विज्ञापन]] और [[दस्तावेज़ीकरण|दस्तावेजीकरण]] सहित अनेक क्षेत्रों में किया जाता है। आधुनिक समय में [[डिजिटल प्रौद्योगिकी]] के विकास के साथ फ़ोटोग्राफ़ी के तरीकों और उपयोग में व्यापक परिवर्तन आया है।<ref>{{Cite web|url=https://nytlicensing.com/latest/marketing/what-is-photojournalism/|title=What Is Photojournalism and Why Is It Important?|website=NYTLicensing|access-date=2026-04-16}}</ref> == प्रकार == * [[प्राकृतिक छायाचित्रण]] * परिदृश्य फ़ोटोग्राफ़ी * [[फोटो जर्नलिज़्म]] * [[पोर्ट्रेट फ़ोटोग्राफ़ी]] * [[स्ट्रीट फ़ोटोग्राफ़ी]] == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:व्यवसाय]] [[श्रेणी:फ़ोटोग्राफ़ी]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:फोटोग्राफी]] effo9zkva2kgoiwxxp1hek7bojld2y9 मीनाक्षी मदन राय 0 640406 6555921 6166494 2026-05-24T11:32:41Z Ankit231132 874432 /* */ 6555921 wikitext text/x-wiki '''मीनाक्षी मदन राय''' ( 12 जुलाई 1964, गंगटोक, उत्तरी सिक्किम) सिक्किम उच्च न्यायालय की पहली महिला न्यायाधीश हैं। सिक्किम उच्च न्यायालय की न्यायाधीश बनने वाली वे राज्य से तीसरी व्यक्ति हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%A8-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF-%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AE-%E0%A4%89%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%9A-%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%80%E0%A4%B6-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B6%E0%A4%AA%E0%A4%A5-%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%A3-%E0%A4%95%E0%A5%80-1429101405-2 |title=मीनाक्षी मदन राय ने सिक्किम उच्च न्यायालय की पहली महिला न्यायाधीश के रूप में शपथ ग्रहण की (जागरण जोश) |access-date=7 मई 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518080706/http://www.jagranjosh.com/current-affairs/%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%A8-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF-%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AE-%E0%A4%89%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%9A-%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%80%E0%A4%B6-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B6%E0%A4%AA%E0%A4%A5-%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%A3-%E0%A4%95%E0%A5%80-1429101405-2 |archive-date=18 मई 2015 |url-status=dead }}</ref> उन्होंने कई बार उस उच्च न्यायालय की कार्यवाहक मुख्य न्यायाधीश के रूप में भी कार्य किया है।<ref>{{Cite web |last=Iyer |first=Aishwarya |date=2020-07-16 |title=Acting Chief Justices appointed for Uttarakhand, Sikkim High Courts [Read Notifications] |url=https://www.barandbench.com/news/litigation/acting-chief-justices-appointed-for-uttarakhand-sikkim-high-courts-read-notifications |access-date=2025-12-13 |website=Bar and Bench - Indian Legal news |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.barandbench.com|title=Justice Meenakshi Madan Rai appointed ACJ of Sikkim High Court|last=AK|first=Aditya|date=29 June 2018|work=Bar & Bench|access-date=29 June 2018}}</ref> 22 मई 2026 को, सुप्रीम कोर्ट कॉलेजियम ने 4 जून 2026 को मुख्य न्यायाधीश संगम कुमार साहू के सेवानिवृत्ति के बाद जस्टिस राय को [[पटना उच्च न्यायालय]] के 48वें मुख्य न्यायाधीश के तौर पर नियुक्त करने की सिफारिश की।<ref>{{Cite news|url=https://indialegallive.com/constitutional-law-news/courts-news/supreme-court-collegium-recommends-elevation-of-justice-meenakshi-m-rai-as-chief-justice-of-patna-high-court/|title=Supreme Court Collegium recommends appointment of Justice Meenakshi M Rai as Chief Justice of Patna High Court|date=22 May 2026}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://web.archive.org/web/20150427013218/http://www.highcourtofsikkim.nic.in/judges.html राय की प्रोफाइल सिक्किम उच्च न्यायालय का मुख्य जालस्थल पर(अँग्रेजी)] *[https://web.archive.org/web/20160629143948/http://www.veergorkha.com/2015/04/justice-meenakshi-madan-rai-sworn-in-as.html वीर गोरखा (अँग्रेजी)] *[https://web.archive.org/web/20150518085806/http://echoofindia.com/gangtok-sikkim-s-first-woman-judge-sworn-83158 दी इको ऑफ इंडिया (अँग्रेजी)] *[https://web.archive.org/web/20150518111808/http://voiceofsikkim.com/justice-meenakshi-becomes-first-woman-judge-of-sikkim-hc/ वायस ऑफ सिक्किम(अँग्रेजी)] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय न्यायाधीश]] [[श्रेणी:भारत के महान्यायवादी]] [[श्रेणी:न्याय]] [[श्रेणी:1964 में जन्मे लोग]] {{जीवनचरित-आधार}} p7set36nflqlmntmarhmfjt4qvv41ag विकिपीडिया:विकिपरियोजना भूगोल/प्राथमिक लेख 4 662445 6555845 6536699 2026-05-24T09:02:06Z The Sorter 845290 6555845 wikitext text/x-wiki ==प्रारंभिक लेख == नीचे दिए गये शीर्षक उन विषयों के हैं जिन पर हिन्दी विकिपीडिया में अच्छे लेख मौजूद होने चाहियें। अनुपलब्ध लेखों के निर्माण और पहले से बने सुधार योग्य लेखों के विस्तार और सुधार हेतु यह सूची निर्मित की गयी है। इन लेखों के '''[[विकिपीडिया:विकिपरियोजना भूगोल/निर्देश#लेखों का आकलन|चिन्ह्निकरण के लिये]]''' निम्नलिखित शैली का प्रयोग किया जाता है: {{Div col|2}} * [[विकिपीडिया:निर्वाचित लेख|निर्वाचित लेख]] {{Icon|FA}} * [[विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख|श्रेष्ठ लेख]] {{Icon|GA}} * A-क्लास लेख {{Icon|A}} * B-क्लास लेख {{Icon|B}} * C-क्लास लेख {{Icon|C}} * Start-क्लास लेख {{Icon|Start}} * Stub-क्लास लेख {{Icon|Stub}} * <small>चिह्नीकरण पैमाने की अधिक जानकारी के लिये:[[विकिपीडिया:विकिपरियोजना भूगोल/निर्देश#लेखों का आकलन|यहाँ देखें]]</small> {{Div col end}} यह सूची स्वतः अपडेट नहीं होती बल्कि इसे कोई [[विकिपीडिया:विकिपरियोजना भूगोल/सदस्य|परियोजना सदस्य]] अपडेट करते हैं! अतः यदि कोई लेख चिन्ह्निकरण के मामले में अद्यतन न हो तो '''[[विकिपीडिया:विकिपरियोजना भूगोल|परियोजना भूगोल]]''' के '''[[विकिपीडिया:विकिपरियोजना भूगोल/चर्चा|चर्चा पृष्ठ पर]]''' सूचित करें! <noinclude>{{भूगोल विकिपरियोजना}}</noinclude> {{TOC limit|4}} =भूगोल (1156 लेख)= ==<span id="मूलभूत"></span>मूलभूत (37 लेख)== {{Div col|3}} # [[भूगोल]] - <small>([[:en:Geography|Geography]])</small> # [[भौगोलिक खोजें]] - <small>([[:en:Exploration|Exploration]])</small> ===कार्टोग्राफी (16 लेख)=== # [[एटलस]] - <small>([[:en:Atlas|Atlas]])</small> # [[सीमा (भूगोल)|सीमाएं]] - <small>([[:en:Border|Border]])</small> # [[मानचित्रकला]] - <small>([[:en:Cartography|Cartography]])</small> # [[भूमापन संदर्भतल]] - <small>([[:en:Geodetic datum|Geodetic datum]])</small> # [[भूगोलीय निर्देशांक प्रणाली]] - <small>([[:en:Geographic coordinate system|Geographic coordinate system]])</small> ## [[ऊँचाई]] - <small>([[:en:Elevation|Elevation]])</small> ## [[अक्षांश]] - <small>([[:en:Latitude|Latitude]])</small> ## [[देशांतर]] - <small>([[:en:Longitude|Longitude]])</small> # [[भूमिगोलक]] - <small>([[:en:Geoid|Geoid]])</small> ## [[संदर्भ दीर्घवृत्तज]] - <small>([[:en:Reference ellipsoid|Reference ellipsoid]])</small> # [[ग्लोब]] - <small>([[:en:Globe|Globe]])</small> # [[मानचित्र]] - <small>([[:en:Map|Map]])</small> # [[मानचित्र प्रक्षेप]] - <small>([[:en:Map projection|Map projection]])</small> ## [[मर्केटर प्रक्षेप]] - <small>([[:en:Mercator projection|Mercator projection]])</small> # [[रिमोट सेंसिंग]] - <small>([[:en:Remote sensing|Remote sensing]])</small> # [[सर्वेक्षण]] - <small>([[:en:Surveying|Surveying]])</small> ===पृथ्वी (9 लेख)=== # [[अंटार्कटिक वृत्त]] - <small>([[:en:Antarctic Circle|Antarctic Circle]])</small> # [[आर्कटिक वृत्त]] - <small>([[:en:Arctic Circle|Arctic Circle]])</small> # [[भूमध्यरेखा]] - <small>([[:en:Equator|Equator]])</small> # [[अन्तर्राष्ट्रीय तिथि रेखा]] - <small>([[:en:International Date Line|International Date Line]])</small> # [[उत्तरी ध्रुव]] - <small>([[:en:North Pole|North Pole]])</small> # [[प्रधान मध्याह्न रेखा]] - <small>([[:en:Prime meridian|Prime meridian]])</small> # [[दक्षिणी ध्रुव]] - <small>([[:en:South Pole|South Pole]])</small> # [[कर्क रेखा|कर्क वृत्त]] - <small>([[:en:Tropic of Cancer|Tropic of Cancer]])</small> # [[मकर वृत्त]] - <small>([[:en:Tropic of Capricorn|Tropic of Capricorn]])</small> ===महाद्वीप (10 लेख)=== # [[महाद्वीप]] - <small>([[:en:Continent|Continent]])</small> # [[अफ़्रीका]] - <small>([[:en:Africa|Africa]])</small> # [[अमेरिका]] - <small>([[:en:Americas|Americas]])</small> # [[अंटार्कटिका]] - <small>([[:en:Antarctica|Antarctica]])</small> # [[एशिया]] - <small>([[:en:Asia|Asia]])</small> # [[ऑस्ट्रेलिया (महाद्वीप)]] - <small>([[:en:Australia (continent)|Australia]])</small> # [[यूरेशिया]] - <small>([[:en:Eurasia|Eurasia]])</small> # [[यूरोप]] - <small>([[:en:Europe|Europe]])</small> # [[उत्तर अमेरिका]] - <small>([[:en:North America|North America]])</small> # [[दक्षिण अमेरिका]] - <small>([[:en:South America|South America]])</small> {{Div col end}} ==<span id="भौतिक भूगोल"></span>भौतिक भूगोल (366 लेख)== ===जल समूह (195 लेख)=== ====महासागर और सागर (56 लेख)==== {{Div col|3}} # [[आर्कटिक महासागर]] - <small>([[:en:Arctic Ocean|Arctic Ocean]])</small> ## [[बैफिन की खाड़ी]] - <small>([[:en:Baffin Bay|Baffin Bay]])</small> ## [[बैरेंट्स सागर]] - <small>([[:en:Barents Sea|Barents Sea]])</small> ## [[ब्यूफोर्ट सागर]] - <small>([[:en:Beaufort Sea|Beaufort Sea]])</small> ## [[ग्रीनलैण्ड सागर]] - <small>([[:en:Greenland Sea|Greenland Sea]])</small> ## [[हडसन खाड़ी]] - <small>([[:en:Hudson Bay|Hudson Bay]])</small> ## [[कारा सागर]] - <small>([[:en:Kara Sea|Kara Sea]])</small> ## [[सफ़ेद सागर]] - <small>([[:en:White Sea|White Sea]])</small> # [[अटलांटिक महासागर]] - <small>([[:en:Atlantic Ocean|Atlantic Ocean]])</small> ## [[बाल्टिक सागर]] - <small>([[:en:Baltic Sea|Baltic Sea]])</small> ## [[बिस्के की खाड़ी]] - <small>([[:en:Bay of Biscay|Bay of Biscay]])</small> ## [[कैरेबियन सागर]] - <small>([[:en:Caribbean Sea|Caribbean Sea]])</small> ## [[गिनी की खाड़ी]] - <small>([[:en:Gulf of Guinea|Gulf of Guinea]])</small> ## [[मैक्सिको की खाड़ी]] - <small>([[:en:Gulf of Mexico|Gulf of Mexico]])</small> ## [[सेंट लॉरेंस की खाड़ी]] - <small>([[:en:Gulf of Saint Lawrence|Gulf of Saint Lawrence]])</small> ## [[आयरिश सागर]] - <small>([[:en:Irish Sea|Irish Sea]])</small> ## [[लैब्रेडॉर सागर]] - <small>([[:en:Labrador Sea|Labrador Sea]])</small> ## [[भूमध्यसागर]] - <small>([[:en:Mediterranean Sea|Mediterranean Sea]])</small> ### [[एड्रियाटिक सागर]] - <small>([[:en:Adriatic Sea|Adriatic Sea]])</small> ### [[एजियन सागर]] - <small>([[:en:Aegean Sea|Aegean Sea]])</small> ### [[अज़ोव सागर]] - <small>([[:en:Sea of Azov|Sea of Azov]])</small> ### [[काला सागर]] - <small>([[:en:Black Sea|Black Sea]])</small> ### [[आयोनियन सागर]] - <small>([[:en:Ionian Sea|Ionian Sea]])</small> ### [[मारमरा सागर]] - <small>([[:en:Sea of Marmara|Sea of Marmara]])</small> ### [[टायरेनियन सागर]] - <small>([[:en:Tyrrhenian Sea|Tyrrhenian Sea]])</small> ## [[उत्तर सागर]] - <small>([[:en:North Sea|North Sea]])</small> ## [[नार्वेजियन सागर]] - <small>([[:en:Norwegian Sea|Norwegian Sea]])</small> ## [[सारगैसो सागर]] - <small>([[:en:Sargasso Sea|Sargasso Sea]])</small> # [[हिन्द महासागर]] - <small>([[:en:Indian Ocean|Indian Ocean]])</small> ## [[अंडमान सागर]] - <small>([[:en:Andaman Sea|Andaman Sea]])</small> ## [[अरब सागर]] - <small>([[:en:Arabian Sea|Arabian Sea]])</small> ## [[बंगाल की खाड़ी]] - <small>([[:en:Bay of Bengal|Bay of Bengal]])</small> ## [[फ़ारस की खाड़ी]] - <small>([[:en:Persian Gulf|Persian Gulf]])</small> ## [[लाल सागर]] - <small>([[:en:Red Sea|Red Sea]])</small> ## [[तिमोर सागर]] - <small>([[:en:Timor Sea|Timor Sea]])</small> # [[प्रशान्त महासागर]] - <small>([[:en:Pacific Ocean|Pacific Ocean]])</small> ## [[अलास्का की खाड़ी]] - <small>([[:en:Gulf of Alaska|Gulf of Alaska]])</small> ## [[बेरिंग सागर]] - <small>([[:en:Bering Sea|Bering Sea]])</small> ## [[कैलीफ़ोर्निया की खाड़ी]] - <small>([[:en:Gulf of California|Gulf of California]])</small> ## [[कारपेंट्रिया की खाड़ी]] - <small>([[:en:Gulf of Carpentaria|Gulf of Carpentaria]])</small> ## [[कोरल सागर]] - <small>([[:en:Coral Sea|Coral Sea]])</small> ## [[पूर्व चीन सागर]] - <small>([[:en:East China Sea|East China Sea]])</small> ## [[जापान सागर]] - <small>([[:en:Sea of Japan|Sea of Japan]])</small> ## [[ओखोटस्क सागर]] - <small>([[:en:Sea of Okhotsk|Sea of Okhotsk]])</small> ## [[फिलीपींस सागर]] - <small>([[:en:Philippine Sea|Philippine Sea]])</small> ## [[सीटो आन्तरिक सागर]] - <small>([[:en:Seto Inland Sea|Seto Inland Sea]])</small> ## [[दक्षिण चीन सागर]] - <small>([[:en:South China Sea|South China Sea]])</small> ## [[तस्मान सागर]] - <small>([[:en:Tasman Sea|Tasman Sea]])</small> ## [[थाईलैंड की खाड़ी]] - <small>([[:en:Gulf of Thailand|Gulf of Thailand]])</small> ## [[पीला सागर]] - <small>([[:en:Yellow Sea|Yellow Sea]])</small> # [[दक्षिणी महासागर]] - <small>([[:en:Southern Ocean|Southern Ocean]])</small> ## [[उपअंटार्कटिक सागर]] - <small>([[:en:Subantarctic|Subantarctic]])</small> ## [[ग्रेट ऑस्ट्रेलियन बाइट]] - <small>([[:en:Great Australian Bight|Great Australian Bight]])</small> ## [[रॉस सागर]] - <small>([[:en:Ross Sea|Ross Sea]])</small> ## [[स्कोशिया सागर]] - <small>([[:en:Scotia Sea|Scotia Sea]])</small> ## [[वेडेल सागर]] - <small>([[:en:Weddell Sea|Weddell Sea]])</small> {{Div col end}} ====जलसन्धियाँ (24 लेख)==== {{Div col|3}} # [[अदन की खाड़ी]] - <small>([[:en:Gulf of Aden|Gulf of Aden]])</small> # [[बास जलसन्धि]] - <small>([[:en:Bass Strait|Bass Strait]])</small> # [[बेरिंग जलसन्धि]] - <small>([[:en:Bering Strait|Bering Strait]])</small> # [[बॉस्पोरस जलसन्धि]] - <small>([[:en:Bosphorus|Bosphorus]])</small> # [[कुक जलसन्धि]] - <small>([[:en:Cook Strait|Cook Strait]])</small> # [[डार्डेनेलेस जलसन्धि]] - <small>([[:en:Dardanelles|Dardanelles]])</small> # [[डोवर जलसन्धि]] - <small>([[:en:Strait of Dover|Strait of Dover]])</small> # [[ड्रेक जलसन्धि]] - <small>([[:en:Drake Passage|Drake Passage]])</small> # [[इंग्लिश चैनल]] - <small>([[:en:English Channel|English Channel]])</small> # [[फ़्लोरिडा जलसन्धि]] - <small>([[:en:Straits of Florida|Straits of Florida]])</small> # [[जिब्राल्टर जलसन्धि]] - <small>([[:en:Strait of Gibraltar|Strait of Gibraltar]])</small> # [[हरमुज़ जलसन्धि]] - <small>([[:en:Strait of Hormuz|Strait of Hormuz]])</small> # [[हडसन जलसन्धि]] - <small>([[:en:Hudson Strait|Hudson Strait]])</small> # [[कटेगैट जलसन्धि]] - <small>([[:en:Kattegat|Kattegat]])</small> # [[कोरिया जलसन्धि]] - <small>([[:en:Korea Strait|Korea Strait]])</small> # [[मैगलन जलसन्धि]] - <small>([[:en:Strait of Magellan|Strait of Magellan]])</small> # [[मलक्का जलसन्धि]] - <small>([[:en:Strait of Malacca|Strait of Malacca]])</small> # [[मोज़ाम्बिक चैनल]] - <small>([[:en:Mozambique Channel|Mozambique Channel]])</small> # [[पाक जलसन्धि]] - <small>([[:en:Palk Strait|Palk Strait]])</small> # [[स्कैगेराक जलसन्धि]] - <small>([[:en:Skagerrak|Skagerrak]])</small> # [[सुंडा जलसन्धि]] - <small>([[:en:Sunda Strait|Sunda Strait]])</small> # [[ताइवान जलसन्धि]] - <small>([[:en:Taiwan Strait|Taiwan Strait]])</small> # [[टोर्रेस जलसन्धि]] - <small>([[:en:Torres Strait|Torres Strait]])</small> # [[युकाटान जलसन्धि]] - <small>([[:en:Yucatán Channel|Yucatán Channel]])</small> {{Div col end}} ====जलमार्ग (2 लेख)==== # [[उत्तरी सागर जलमार्ग]] - <small>([[:en:Northern Sea Route|Northern Sea Route]])</small> # [[उत्तर-पश्चिम जलमार्ग]] - <small>([[:en:Northwest Passage|Northwest Passage]])</small> ====नदियाँ (69 लेख)==== {{Div col|3}} ''अफ़्रीका'' (10 लेख) # [[कांगो नदी]] - <small>([[:en:Congo River|Congo River]])</small> ## [[उबांगी नदी]] - <small>([[:en:Ubangi River|Ubangi River]])</small> # [[लिम्पोपो नदी]] - <small>([[:en:Limpopo River|Limpopo River]])</small> # [[नाइजर नदी]] - <small>([[:en:Niger River|Niger River]])</small> # [[नील नदी]] - <small>([[:en:Nile|Nile]])</small> ## [[नीली नील]] - <small>([[:en:Blue Nile|Blue Nile]])</small> ## [[सफ़ेद नील]] - <small>([[:en:White Nile|White Nile]])</small> # [[ऑरेंज नदी]] - <small>([[:en:Orange River|Orange River]])</small> # [[सेनेगल नदी]] - <small>([[:en:Senegal River|Senegal River]])</small> # [[जेम्बेजी नदी]] - <small>([[:en:Zambezi|Zambezi]])</small> ''उत्तर अमेरिका'' (9 लेख) # [[कॉलोरोडो नदी]] - <small>([[:en:Colorado River|Colorado River]])</small> # [[कोलंबिया नदी]] - <small>([[:en:Columbia River|Columbia River]])</small> # [[मैकेंजी नदी]] - <small>([[:en:Mackenzie River|Mackenzie River]])</small> # [[मिसीसिपी नदी]] - <small>([[:en:Mississippi River|Mississippi River]])</small> ## [[मिसौरी नदी]] - <small>([[:en:Missouri River|Missouri River]])</small> ## [[ओहायो नदी]] - <small>([[:en:Ohio River|Ohio River]])</small> # [[रियो ग्रांडे]] - <small>([[:en:Rio Grande|Rio Grande]])</small> # [[सेंट लॉरेंस नदी]] - <small>([[:en:Saint Lawrence River|Saint Lawrence River]])</small> # [[यूकॉन नदी]] - <small>([[:en:Yukon River|Yukon River]])</small> ''दक्षिण अमेरिका'' (10 लेख) # [[अमेजन नदी]] - <small>([[:en:Amazon River|Amazon River]])</small> ## [[मैडेरिया नदी]] - <small>([[:en:Madeira River|Madeira River]])</small> ## [[रियो नीग्रो (अमेजन)]] - <small>([[:en:Rio Negro (Amazon)|Rio Negro|]])</small> ## [[टोकांटिन्स नदी]] - <small>([[:en:Tocantins River|Tocantins River]])</small> # [[मैग्डलीन नदी]] - <small>([[:en:Magdalena River|Magdalena River]])</small> # [[ओरिनिको नदी]] - <small>([[:en:Orinoco|Orinoco]])</small> # [[पराना नदी]] - <small>([[:en:Paraná River|Paraná River]])</small> # [[रियो डी ला प्लाटा]] - <small>([[:en:Río de la Plata|Río de la Plata]])</small> # [[साओ फ़्रांसिस्को नदी]] - <small>([[:en:São Francisco River|São Francisco River]])</small> # [[उरुग्वे नदी]] - <small>([[:en:Uruguay River|Uruguay River]])</small> ''एशिया'' (26 लेख) # [[यांग्त्ज़ी नदी]] - <small>([[:en:Yangtze|Yangtze]])</small> # [[पीली नदी]] - <small>([[:en:Yellow River|Yellow River]])</small> # [[मीकोंग नदी]] - <small>([[:en:Mekong|Mekong]])</small> # [[लीना नदी]] - <small>([[:en:Lena River|Lena River]])</small> # [[येनेसी नदी]] - <small>([[:en:Yenisei River|Yenisei River]])</small> ## [[अंगारा नदी]] - <small>([[:en:Angara River|Angara River]])</small> # [[ऑब नदी]] - <small>([[:en:Ob River|Ob River]])</small> ## [[इर्तिश नदी]] - <small>([[:en:Irtysh River|Irtysh River]])</small> # [[सिन्धु नदी]] - <small>([[:en:Indus River|Indus River]])</small> # [[ब्रह्मपुत्र नदी]] - <small>([[:en:Brahmaputra River|Brahmaputra River]])</small> # [[आमूर नदी]] - <small>([[:en:Amur River|Amur River]])</small> ## [[सोंघुआ नदी]] - <small>([[:en:Songhua River|Songhua River]])</small> # [[फ़रात नदी]] - <small>([[:en:Euphrates|Euphrates]])</small> # [[आमू दरिया]] - <small>([[:en:Amu Darya|Amu Darya]])</small> # [[गंगा]] - <small>([[:en:Ganges|Ganges]])</small> ## [[यमुना ]] - <small>([[:en:Yamuna|Yamuna]])</small> # [[सालवीन नदी]] - <small>([[:en:Salween River|Salween River]])</small> # [[यूराल]] - <small>([[:en:Ural River|Ural River]])</small> # [[सीर दरिया]] - <small>([[:en:Syr Darya|Syr Darya]])</small> # [[इरावदी नदी]] - <small>([[:en:Irrawaddy River|Irrawaddy River]])</small> # [[कोल्यामा नदी]] - <small>([[:en:Kolyma River|Kolyma River]])</small> # [[पर्ल नदी (चीन)]] - <small>([[:en:Pearl River (China)|Pearl River]])</small> # [[दज़ला नदी]] - <small>([[:en:Tigris|Tigris]])</small> # [[गोदावरी]] - <small>([[:en:Godavari River|Godavari River]])</small> # [[कृष्णा नदी]] - <small>([[:en:Krishna River|Krishna River]])</small> # [[जॉर्डन नदी]] - <small>([[:en:Jordan River|Jordan River]])</small> ''यूरोप'' (13 लेख) <!-- listed in Asia: Ural River --> # [[वोल्गा नदी]] - <small>([[:en:Volga River|Volga River]])</small> # [[डेन्यूब नदी]] - <small>([[:en:Danube|Danube]])</small> # [[नीपर नदी]] - <small>([[:en:Dnieper River|Dnieper River]])</small> # [[डॉन नदी (रूस)]] - <small>([[:en:Don River (Russia)|Don River]])</small> # [[पेचोरा नदी]] - <small>([[:en:Pechora River|Pechora River]])</small> # [[नेवा नदी]] - <small>([[:en:Neva River|Neva River]])</small> # [[उत्तरी ड्वीना नदी]] - <small>([[:en:Northern Dvina River|Northern Dvina River]])</small> # [[राइन नदी]] - <small>([[:en:Rhine|Rhine]])</small> # [[एल्ब नदी]] - <small>([[:en:Elbe|Elbe]])</small> # [[विस्चुला नदी]] - <small>([[:en:Vistula|Vistula]])</small> # [[टॉगस नदी]] - <small>([[:en:Tagus|Tagus]])</small> # [[लोयर नदी]] - <small>([[:en:Loire|Loire]])</small> # [[टेम्स नदी]] - <small>([[:en:River Thames|River Thames]])</small> ''ओशेनिया'' (1 article) # [[मरे नदी]] - <small>([[:en:Murray River|Murray River]])</small> {{Div col end}} ====झीलें (37 लेख)==== {{Div col|3}} ''अफ़्रीका'' (10 लेख) # [[आफ्रीकी महान झीलें]] - <small>([[:en:African Great Lakes|African Great Lakes]])</small> ## [[विक्टोरिया झील]] - <small>([[:en:Lake Victoria|Lake Victoria]])</small> ## [[टेंगानिका झील]] - <small>([[:en:Lake Tanganyika|Lake Tanganyika]])</small> ## [[मालावी झील]] - <small>([[:en:Lake Malawi|Lake Malawi]])</small> ## [[तुर्काना झील]] - <small>([[:en:Lake Turkana|Lake Turkana]])</small> ## [[अल्बर्ट झील (अफ़्रीका)]] - <small>([[:en:Lake Albert (Africa)|Lake Albert|]])</small> # [[म्वेरू झील]] - <small>([[:en:Lake Mweru|Lake Mweru]])</small> # [[चाड झील]] - <small>([[:en:Lake Chad|Lake Chad]])</small> # [[वोल्टा झील]] - <small>([[:en:Lake Volta|Lake Volta]])</small> # [[कारीबा झील]] - <small>([[:en:Lake Kariba|Lake Kariba]])</small> ''उत्तर अमेरिका'' (10 लेख) # [[महान झीलें]] - <small>([[:en:Great Lakes|Great Lakes]])</small> ## [[सुपीरियर झील]] - <small>([[:en:Lake Superior|Lake Superior]])</small> ## [[मिशिगन झील]] - <small>([[:en:Lake Michigan|Lake Michigan]])</small> ## [[ह्यूरन झील]] - <small>([[:en:Lake Huron|Lake Huron]])</small> ## [[इरी झील]] - <small>([[:en:Lake Erie|Lake Erie]])</small> ## [[ओंटारियो झील]] - <small>([[:en:Lake Ontario|Lake Ontario]])</small> # [[ग्रेट बियर झील]] - <small>([[:en:Great Bear Lake|Great Bear Lake]])</small> # [[ग्रेट स्लेव झील]] - <small>([[:en:Great Slave Lake|Great Slave Lake]])</small> # [[विनिपेग झील]] - <small>([[:en:Lake Winnipeg|Lake Winnipeg]])</small> # [[निकारागुआ झील]] - <small>([[:en:Lake Nicaragua|Lake Nicaragua]])</small> ''दक्षिण अमेरिका'' (2 लेख) # [[माराकाइबो झील]] - <small>([[:en:Lake Maracaibo|Lake Maracaibo]])</small> # [[टिटिकाका झील]] - <small>([[:en:Lake Titicaca|Lake Titicaca]])</small> ''अंटार्कटिका'' (1 article) # [[वोस्टोक झील]] - <small>([[:en:Lake Vostok|Lake Vostok]])</small> ''एशिया'' (10 लेख) # [[कैस्पियन सागर]] - <small>([[:en:Caspian Sea|Caspian Sea]])</small> # [[बैकाल झील]] - <small>([[:en:Lake Baikal|Lake Baikal]])</small> # [[बालकश झील]] - <small>([[:en:Lake Balkhash|Lake Balkhash]])</small> # [[इस्स्युक कुल]] - <small>([[:en:Issyk Kul|Issyk Kul]])</small> # [[उर्मिया झील]] - <small>([[:en:Lake Urmia|Lake Urmia]])</small> # [[वान झील]] - <small>([[:en:Lake Van|Lake Van]])</small> # [[किंघाई झील]] - <small>([[:en:Qinghai Lake|Qinghai Lake]])</small> # [[पोयांग झील]] - <small>([[:en:Poyang Lake|Poyang Lake]])</small> # [[अरल सागर]] - <small>([[:en:Aral Sea|Aral Sea]])</small> # [[मृत सागर]] - <small>([[:en:Dead Sea|Dead Sea]])</small> ''यूरोप'' (3 लेख) # [[लैडोगा झील]] - <small>([[:en:Lake Ladoga|Lake Ladoga]])</small> # [[ऑनेगा झील]] - <small>([[:en:Lake Onega|Lake Onega]])</small> # [[वानर्न झील]] - <small>([[:en:Vänern|Vänern]])</small> ''ओशेनिया'' (1 article) # [[आयर झील]] - <small>([[:en:Lake Eyre|Lake Eyre]])</small> {{Div col end}} ====नहरें (7 लेख)==== {{Div col|3}} # [[इरी नहर]] - <small>([[:en:Erie Canal|Erie Canal]])</small> # [[ग्रैंड कैनाल (चीन)]] - <small>([[:en:Grand Canal (China)|Grand Canal]])</small> # [[कील नहर]] - <small>([[:en:Kiel Canal|Kiel Canal]])</small> # [[पनामा नहर]] - <small>([[:en:Panama Canal|Panama Canal]])</small> # [[सेंट लॉरेन्स जलमार्ग]] - <small>([[:en:Saint Lawrence Seaway|Saint Lawrence Seaway]])</small> # [[स्वेज़ नहर]] - <small>([[:en:Suez Canal|Suez Canal]])</small> # [[सफ़ेद सागर-बाल्टिक नहर]] - <small>([[:en:White Sea–Baltic Canal|White Sea–Baltic Canal]])</small> {{Div col end}} ===समुद्र तली (3 लेख)=== {{Div col|3}} # [[ग्रेट बैरियर रीफ़]] - <small>([[:en:Great Barrier Reef|Great Barrier Reef]])</small> # [[मध्य-अटलांटिक कटक]] - <small>([[:en:Mid-Atlantic Ridge|Mid-Atlantic Ridge]])</small> # [[मैरियाना गर्त]] - <small>([[:en:Mariana Trench|Mariana Trench]])</small> {{Div col end}} ===प्रपात (4 लेख)=== {{Div col|3}} # [[एंजेल प्रपात]] - <small>([[:en:Angel Falls|Angel Falls]])</small> # [[इगुआजू प्रपात]] - <small>([[:en:Iguazu Falls|Iguazu Falls]])</small> # [[नायग्रा प्रपात]] - <small>([[:en:Niagara Falls|Niagara Falls]])</small> # [[विक्टोरिया प्रपात]] - <small>([[:en:Victoria Falls|Victoria Falls]])</small> {{Div col end}} ===जलभरे (1 लेख)=== {{Div col|3}} # [[ग्रेट ऑस्ट्रेलियन बेसिन]] - <small>([[:en:Great Artesian Basin|Great Artesian Basin]])</small> {{div col end}} ===द्वीप (65 लेख)=== {{Div col|3}} <!-- all island countries are listed under Countries --> ====अफ़्रीका (5 लेख)==== # [[अज़ोर्स]] - <small>([[:en:Azores|Azores]])</small> # [[कनारी द्वीप]] - <small>([[:en:Canary Islands|Canary Islands]])</small> # [[मैडेरिया]] - <small>([[:en:Madeira|Madeira]])</small> # [[रियूनियन]] - <small>([[:en:Réunion|Réunion]])</small> # [[जंजीबार]] - <small>([[:en:Zanzibar|Zanzibar]])</small> ====अमेरिका (दोनों) (21 लेख)==== ''कैरेबियन'' (6 लेख) # [[हिस्पानियोला]] - <small>([[:en:Hispaniola|Hispaniola]])</small> # [[लघुतर एंटिलीज़]] - <small>([[:en:Lesser Antilles|Lesser Antilles]])</small> ## [[कुरासाओ]] - <small>([[:en:Curaçao|Curaçao]])</small> ## [[गुआडेलोप]] - <small>([[:en:Guadeloupe|Guadeloupe]])</small> ## [[मार्टिनीक]] - <small>([[:en:Martinique|Martinique]])</small> ## [[प्यूर्टो रिको]] - <small>([[:en:Puerto Rico|Puerto Rico]])</small> ''उत्तर अमेरिका'' (10 लेख) # [[अल्यूशियन द्वीप]] - <small>([[:en:Aleutian Islands|Aleutian Islands]])</small> # [[कनाडाई आर्कटिक द्वीपचाप]] - <small>([[:en:Canadian Arctic Archipelago|Canadian Arctic Archipelago]])</small> ## [बैंक्स द्वीप]] - <small>([[:en:Banks Island|Banks Island]])</small> ## [[बैफिन द्वीप]] - <small>([[:en:Baffin Island|Baffin Island]])</small> ## [[डिवोन द्वीप]] - <small>([[:en:Devon Island|Devon Island]])</small> ## [[ईलेस्मारे द्वीप]] - <small>([[:en:Ellesmere Island|Ellesmere Island]])</small> ## [[विक्टोरिया द्वीप (कनाडा)|विक्टोरिया द्वीप]] - <small>([[:en:Victoria Island (Canada)|Victoria Island]])</small> # [[ग्रीनलैण्ड]] - <small>([[:en:Greenland|Greenland]])</small> # [[न्यूफाउंडलैंड]] - <small>([[:en:Newfoundland (island)|Newfoundland|]])</small> # [[वैंकुवर द्वीप]] - <small>([[:en:Vancouver Island|Vancouver Island]])</small> ''दक्षिण अमेरिका'' (5 लेख) # [[ईस्टर द्वीप]] - <small>([[:en:Easter Island|Easter Island]])</small> # [[गैलापागोस द्वीप]] - <small>([[:en:Galápagos Islands|Galápagos Islands]])</small> # [[तिएरा देल फ्यूगो]] - <small>([[:en:Tierra del Fuego|Tierra del Fuego]])</small> # [[माराजो]] - <small>([[:en:Marajó|Marajó]])</small> # [[फाकलैंण्ड द्वीप]] - <small>([[:en:Falkland Islands|Falkland Islands]])</small> ====एशिया (19 लेख)==== # [[हैनान]] - <small>([[:en:Hainan|Hainan]])</small> # [[होकैडो]] - <small>([[:en:Hokkaido|Hokkaido]])</small> # [[होंशू]] - <small>([[:en:Honshu|Honshu]])</small> # [[क्यूराइल द्वीप]] - <small>([[:en:Kuril Islands|Kuril Islands]])</small> # [[क्यूशू द्वीप]] - <small>([[:en:Kyushu|Kyushu]])</small> # [[मलय द्वीपचाप]] - <small>([[:en:Malay Archipelago|Malay Archipelago]])</small> ## [[बोर्नियो]] - <small>([[:en:Borneo|Borneo]])</small> ## [[जावा]] - <small>([[:en:Java|Java]])</small> ## [[लघुतर सुंडा द्वीप]] - <small>([[:en:Lesser Sunda Islands|Lesser Sunda Islands]])</small> ### [[बाली द्वीप]] - <small>([[:en:Bali|Bali]])</small> ### [[तिमोर द्वीप]] - <small>([[:en:Timor|Timor]])</small> ## [[लुजोन द्वीप]] - <small>([[:en:Luzon|Luzon]])</small> ## [[मलुकु द्वीप]] - <small>([[:en:Maluku Islands|Maluku Islands]])</small> ## [[मिंडानाओ द्वीप]] - <small>([[:en:Mindanao|Mindanao]])</small> ## [[सुमात्रा]] - <small>([[:en:Sumatra|Sumatra]])</small> ## [[सुलावेसी]] - <small>([[:en:Sulawesi|Sulawesi]])</small> # [[रयूकू द्वीप]] - <small>([[:en:Ryukyu Islands|Ryukyu Islands]])</small> # [[सखालिन]] - <small>([[:en:Sakhalin|Sakhalin]])</small> # [[शिकोकू]] - <small>([[:en:Shikoku|Shikoku]])</small> ====यूरोप (10 लेख)==== # [[ब्रिटिश आइल्स]] - <small>([[:en:British Isles|British Isles]])</small> ## [[ग्रेट ब्रिटेन]] - <small>([[:en:Great Britain|Great Britain]])</small> ## [[आयरलैण्ड]] - <small>([[:en:Ireland|Ireland]])</small> # [[क्रीट]] - <small>([[:en:Crete|Crete]])</small> # [[कोर्सिका द्वीप]] - <small>([[:en:Corsica|Corsica]])</small> # [[नोवाया जेमिल्या]] - <small>([[:en:Novaya Zemlya|Novaya Zemlya]])</small> # [[सार्डीनिया]] - <small>([[:en:Sardinia|Sardinia]])</small> # [[सिसली]] - <small>([[:en:Sicily|Sicily]])</small> # [[स्वालबार्ड]] - <small>([[:en:Svalbard|Svalbard]])</small> # [[ज़ीलैण्ड]] - <small>([[:en:Zealand|Zealand]])</small> ====ओशेनिया (9 लेख)==== # [[फ्रेंच पॉलिनेशिया]] - <small>([[:en:French Polynesia|French Polynesia]])</small> # [[गुआम]] - <small>([[:en:Guam|Guam]])</small> # [[हवाई]] - <small>([[:en:Hawaii|Hawaii]])</small> # [[न्यू ब्रिटेन]] - <small>([[:en:New Britain|New Britain]])</small> # [[न्यू कैलेडोनिया]] - <small>([[:en:New Caledonia|New Caledonia]])</small> # [[न्यू गिनी]] - <small>([[:en:New Guinea|New Guinea]])</small> # [[उत्तर द्वीप]] - <small>([[:en:North Island|North Island]])</small> # [[दक्षिण द्वीप]] - <small>([[:en:South Island|South Island]])</small> # [[तस्मानिया]] - <small>([[:en:Tasmania|Tasmania]])</small> ====अंटार्कटिका (1 article)==== # [[अलेक्जेंडर द्वीप]] - <small>([[:en:Alexander Island|Alexander Island]])</small> {{Div col end}} ===प्रायद्वीप (15 लेख)=== {{Div col|3}} ====अफ़्रीका (2 लेख)==== # [[उत्त्माशा अंतरीप]] - <small>([[:en:Cape of Good Hope|Cape of Good Hope]])</small> # [[हॉर्न ऑफ़ अफ़्रीका]] - <small>([[:en:Horn of Africa|Horn of Africa]])</small> ====अमेरिका (दोनों) (3 लेख)==== # [[बाजा प्रायद्वीप]] - <small>([[:en:Baja California peninsula|Baja California peninsula]])</small> # [[हॉर्न अंतरीप]] - <small>([[:en:Cape Horn|Cape Horn]])</small> # [[युकाटन प्रायद्वीप]] - <small>([[:en:Yucatán Peninsula|Yucatán Peninsula]])</small> ====एशिया (6 लेख)==== # [[अनातोलिया]] - <small>([[:en:Anatolia|Anatolia]])</small> # [[अरब प्रायद्वीप]] - <small>([[:en:Arabian Peninsula|Arabian Peninsula]])</small> # [[हिन्द-चीन]] - <small>([[:en:Indochina|Indochina]])</small> # [[मलय प्रायद्वीप]] - <small>([[:en:Malay Peninsula|Malay Peninsula]])</small> # [[कमचटका प्रायद्वीप]] - <small>([[:en:Kamchatka Peninsula|Kamchatka Peninsula]])</small> # [[सिनाई प्रायद्वीप]] - <small>([[:en:Sinai Peninsula|Sinai Peninsula]])</small> ====यूरोप (3 लेख)==== # [[बाल्कन प्रायद्वीप]] - <small>([[:en:Balkans|Balkans]])</small> # [[आबेरियन प्रायद्वीप]] - <small>([[:en:Iberian Peninsula|Iberian Peninsula]])</small> # [[कोला प्रायद्वीप]] - <small>([[:en:Kola Peninsula|Kola Peninsula]])</small> ====Antarctica (1 article)==== # [[अंटार्कटिक प्रायद्वीप]] - <small>([[:en:Antarctic Peninsula|Antarctic Peninsula]])</small> {{Div col end}} ===स्थल रूप (71 लेख)=== {{Div col|3}} # [[रिंग ऑफ फ़ायर]] - <small>([[:en:Ring of Fire|Ring of Fire]])</small> ====अफ्रीका (7 लेख)==== # [[आईर पर्वत]] - <small>([[:en:Aïr Mountains|Aïr Mountains]])</small> # [[एटलस पर्वत]] - <small>([[:en:Atlas Mountains|Atlas Mountains]])</small> # [[ड्रेकेन्सबर्ग]] - <small>([[:en:Drakensberg|Drakensberg]])</small> # [[इथियोपियाई उच्चभूमि]] - <small>([[:en:Ethiopian Highlands|Ethiopian Highlands]])</small> # [[ग्रेट रिफ्ट घाटी]] - <small>([[:en:Great Rift Valley|Great Rift Valley]])</small> # [[सहेल]] - <small>([[:en:Sahel|Sahel]])</small> # [[तासीली अन'अज्जेर]] - <small>([[:en:Tassili n'Ajjer|Tassili n'Ajjer]])</small> ====अमेरिका (दोनों) (15 लेख)==== ''उत्तर अमेरिका'' (8 लेख) # [[अप्लेशियन पर्वत]] - <small>([[:en:Appalachian Mountains|Appalachian Mountains]])</small> # [[कनाडाई शील्ड]] - <small>([[:en:Canadian Shield|Canadian Shield]])</small> # [[ग्रैण्ड कैनियन]] - <small>([[:en:Grand Canyon|Grand Canyon]])</small> # [[ग्रेट प्लेन्स]] - <small>([[:en:Great Plains|Great Plains]])</small> # [[प्रशान्त तटीय श्रेणी]] - <small>([[:en:Pacific Coast Ranges|Pacific Coast Ranges]])</small> # [[प्रेयरी]] - <small>([[:en:Prairie|Prairie]])</small> # [[सियेरा नेवादा (सं॰रा॰)]] - <small>([[:en:Sierra Nevada (U.S.)|Sierra Nevada|]])</small> # [[रॉकी पर्वत]] - <small>([[:en:Rocky Mountains|Rocky Mountains]])</small> ''दक्खिन अमेरिका'' (7 लेख) # [[एण्डीज]] - <small>([[:en:Andes|Andes]])</small> ## [[अल्टीप्लानो]] - <small>([[:en:Altiplano|Altiplano]])</small> # [[ब्राजीली उच्चभूमि]] - <small>([[:en:Brazilian Highlands|Brazilian Highlands]])</small> # [[सेराडो]] - <small>([[:en:Cerrado|Cerrado]])</small> # [[ग्रान चाको]] - <small>([[:en:Gran Chaco|Gran Chaco]])</small> # [[गयाना शील्ड]] - <small>([[:en:Guiana Shield|Guiana Shield]])</small> # [[पम्पास]] - <small>([[:en:Pampas|Pampas]])</small> ====एशिया (18 लेख)==== # [[यूरेशियाई स्टेपी]] - <small>([[:en:Eurasian Steppe|Eurasian Steppe]])</small> ''पश्चिमी एशिया'' (5 लेख) # [[काकेशस पर्वत]] - <small>([[:en:Caucasus Mountains|Caucasus Mountains]])</small> # [[ईरान का पठार]] - <small>([[:en:Iranian Plateau|Iranian Plateau]])</small> # [[हिंदु कुश]] - <small>([[:en:Hindu Kush|Hindu Kush]])</small> # [[नज़द]] - <small>([[:en:Najd|Najd]])</small> # [[ज़ग्रोस पर्वत]] - <small>([[:en:Zagros Mountains|Zagros Mountains]])</small> ''पूरबी एशिया'' (4 लेख) # [[उत्तर चीन मैदान]] - <small>([[:en:North China Plain|North China Plain]])</small> # [[तिब्बत पठार]] - <small>([[:en:Tibetan Plateau|Tibetan Plateau]])</small> # [[कुनलुन पर्वत]] - <small>([[:en:Kunlun Mountains|Kunlun Mountains]])</small> # [[युन्नान-गुईझाऊ पठार]] - <small>([[:en:Yunnan–Guizhou Plateau|Yunnan–Guizhou Plateau]])</small> ''मध्य और उत्तरी एशिया'' (3 लेख) # [[अल्टाई पर्वत]] - <small>([[:en:Altai Mountains|Altai Mountains]])</small> # [[तिएन शान]] - <small>([[:en:Tian Shan|Tian Shan]])</small> # [[पश्चिम साइबेरियाई मैदान]] - <small>([[:en:West Siberian Plain|West Siberian Plain]])</small> ''दक्षिणी एशिया'' (5 लेख) # [[दक्कन का पठार]] - <small>([[:en:Deccan Plateau|Deccan Plateau]])</small> # [[हिमालय]] - <small>([[:en:Himalayas|Himalayas]])</small> # [[सिन्धु-गंगा मैदान]] - <small>([[:en:Indo-Gangetic Plain|Indo-Gangetic Plain]])</small> # [[कराकोरम]] - <small>([[:en:Karakoram|Karakoram]])</small> # [[पश्चिमी घाट]] - <small>([[:en:Western Ghats|Western Ghats]])</small> ====यूरोप (8 लेख)==== # [[आल्प्स]] - <small>([[:en:Alps|Alps]])</small> # [[अपेन्नाइन पर्वत]] - <small>([[:en:Apennine Mountains|Apennine Mountains]])</small> # [[बाल्कन पर्वत]] - <small>([[:en:Balkan Mountains|Balkan Mountains]])</small> # [[कार्पेथियन पर्वत]] - <small>([[:en:Carpathian Mountains|Carpathian Mountains]])</small> # [[पूर्व यूरोपीय पठार]] - <small>([[:en:East European Plain|East European Plain]])</small> # [[पिरेनीज़]] - <small>([[:en:Pyrenees|Pyrenees]])</small> # [[स्कैंडिनेवियाई पर्वत]] - <small>([[:en:Scandinavian Mountains|Scandinavian Mountains]])</small> # [[यूराल पर्वत]] - <small>([[:en:Ural Mountains|Ural Mountains]])</small> ====ओशेनिया (2 लेख)==== # [[ग्रेट डिवाइडिंग रेंज]] - <small>([[:en:Great Dividing Range|Great Dividing Range]])</small> # [[आउटबैक]] - <small>([[:en:Outback|Outback]])</small> ====अंटार्कटिका (1 लेख)==== # [[ट्रांसअंटार्कटिक पर्वत]] - <small>([[:en:Transantarctic Mountains|Transantarctic Mountains]])</small> {{Div col end}} ====पर्वत चोटी (19 लेख)==== {{Div col|3}} # [[एकांकागुआ ]] - <small>([[:en:Aconcagua|Aconcagua]])</small> # [[के2]] - <small>([[:en:K2|K2]])</small> # [[क्राकाटाओ]] - <small>([[:en:Krakatoa|Krakatoa]])</small> # [[एल्बुर्ज़ पर्वत]] - <small>([[:en:Mount Elbrus|Mount Elbrus]])</small> # [[एटना पर्वत]] - <small>([[:en:Mount Etna|Mount Etna]])</small> # [[एवरेस्ट पर्वत]] - <small>([[:en:Mount Everest|Mount Everest]])</small> # [[माउंट फ्यूजी]] - <small>([[:en:Mount Fuji|Mount Fuji]])</small> # [[माउंट कैलाश]] - <small>([[:en:Mount Kailash|Mount Kailash]])</small> # [[माउंट केन्या]] - <small>([[:en:Mount Kenya|Mount Kenya]])</small> # [[माउंट किलिमांजारो]] - <small>([[:en:Mount Kilimanjaro|Mount Kilimanjaro]])</small> # [[मौना लोआ]] - <small>([[:en:Mauna Loa|Mauna Loa]])</small> # [[माउंट मैककिनले]] - <small>([[:en:Mount McKinley|Mount McKinley]])</small> # [[माउंट ओलिम्पस]] - <small>([[:en:Mount Olympus|Mount Olympus]])</small> # [[माउंट पिनाटूबो]] - <small>([[:en:Mount Pinatubo|Mount Pinatubo]])</small> # [[माउंट सेंट हेलेन्स]] - <small>([[:en:Mount St. Helens|Mount St. Helens]])</small> # [[माउंट ताई]] - <small>([[:en:Mount Tai|Mount Tai]])</small> # [[माउंट विसुवियस]] - <small>([[:en:Mount Vesuvius|Mount Vesuvius]])</small> # [[पुनकाक जाया]] - <small>([[:en:Puncak Jaya|Puncak Jaya]])</small> # [[विन्सन मैसिफ़]] - <small>([[:en:Vinson Massif|Vinson Massif]])</small> {{Div col end}} ===रेगिस्तान (10 लेख)=== {{Div col|3}} # [[अरब मरुस्थल]] - <small>([[:en:Arabian Desert|Arabian Desert]])</small> # [[अटाकामा मरुस्थल]] - <small>([[:en:Atacama Desert|Atacama Desert]])</small> # [[चिंहुआहुआ मरुस्थल]] - <small>([[:en:Chihuahuan Desert|Chihuahuan Desert]])</small> # [[गोबी मरुस्थल]] - <small>([[:en:Gobi Desert|Gobi Desert]])</small> # [[कालाहारी मरुस्थल]] - <small>([[:en:Kalahari Desert|Kalahari Desert]])</small> # [[काराकुम मरुस्थल]] - <small>([[:en:Karakum Desert|Karakum Desert]])</small> # [[मोहावे मरुस्थल]] - <small>([[:en:Mojave Desert|Mojave Desert]])</small> # [[सहारा मरुस्थल]] - <small>([[:en:Sahara|Sahara]])</small> # [[तकलामकान मरुस्थल]] - <small>([[:en:Taklamakan Desert|Taklamakan Desert]])</small> # [[थार मरुस्थल]] {{Div col end}} ===वनक्षेत्र (3 लेख)=== {{Div col|3}} # [[अमेजन वर्षावन]] - <small>([[:en:Amazon rainforest|Amazon rainforest]])</small> # [[सुंदरबन]] - <small>([[:en:Sundarbans|Sundarbans]])</small> # [[वर्जिन कोमी वन]] - <small>([[:en:Virgin Komi Forests|Virgin Komi Forests]])</small> {{Div col end}} ==<span id="पार्क और संरक्षित जगहें"></span>पार्क और संरक्षित जगहें (18 लेख)== {{Div col|3}} # [[राष्ट्रीय पार्क]] - <small>([[:en:National park|National park]])</small> # [[विश्व धरोहर स्थल]] - <small>([[:en:World Heritage Site|World Heritage Site]])</small> ===अफ़्रीका (4 लेख)=== # [[बैंक डी'अर्ग्विन नेशनल पार्क]] - <small>([[:en:Banc d'Arguin National Park|Banc d'Arguin National Park]])</small> # [[कवांगो-जेम्बेजी ट्रांसफ्रंटियर नेशनल पार्क]] - <small>([[:en:Kavango–Zambezi Transfrontier Conservation Area|Kavango–Zambezi Transfrontier Conservation Area]])</small> # [[गोरोगोरो संरक्षण क्षेत्र]] - <small>([[:en:Ngorongoro Conservation Area|Ngorongoro Conservation Area]])</small> # [[सेरेनगेती राष्ट्रीय पार्क]] - <small>([[:en:Serengeti National Park|Serengeti National Park]])</small> ===एशिया (1 लेख)=== # [[काजीरंगा राष्ट्रीय पार्क]] - <small>([[:en:Kaziranga National Park|Kaziranga National Park]])</small> ===यूरोप (1 article)=== # [[लेक डिस्ट्रिक्ट]] - <small>([[:en:Lake District|Lake District]])</small> ===उत्तर अमेरिका (6 लेख)=== # [[बैम्फ नेशनल पार्क]] - <small>([[:en:Banff National Park|Banff National Park]])</small> # [[ग्रेट स्मोकी माउंटेन्स नेशनल पार्क]] - <small>([[:en:Great Smoky Mountains National Park|Great Smoky Mountains National Park]])</small> # [[मेसा वर्दे नेशनल पार्क]] - <small>([[:en:Mesa Verde National Park|Mesa Verde National Park]])</small> # [[उत्तरपूर्व ग्रीनलैण्ड नेशनल पार्क]] - <small>([[:en:Northeast Greenland National Park|Northeast Greenland National Park]])</small> # [[यलोस्टोन नेशनल पार्क]] - <small>([[:en:Yellowstone National Park|Yellowstone National Park]])</small> # [[योसेमाइट नेशनल पार्क]] - <small>([[:en:Yosemite National Park|Yosemite National Park]])</small> ===ओशेनिया (3 लेख)=== # [[फीनिक्स द्वीप संरक्षित क्षेत्र]] - <small>([[:en:Phoenix Islands Protected Area|Phoenix Islands Protected Area]])</small> # [[रॉयल नेशनल पार्क]] - <small>([[:en:Royal National Park|Royal National Park]])</small> # [[उलुरू-काटा जुटा नेशनल पार्क]] - <small>([[:en:Uluṟu-Kata Tjuṯa National Park|Uluṟu-Kata Tjuṯa National Park]])</small> ===दक्षिण अमेरिका (1 article)=== # [[तुमुकुमाकी नेशनल पार्क]] - <small>([[:en:Tumucumaque National Park|Tumucumaque National Park]])</small> {{Div col end}} ==<span id="Countries"></span>देश (207 लेख)== ===उत्तर अमेरिका (23 लेख)=== {{Div col|3}} # [[एंटीगुआ और बारबुडा]] - <small>([[:en:Antigua and Barbuda|Antigua and Barbuda]])</small> # [[बाहमास]] - <small>([[:en:The Bahamas|The Bahamas]])</small> # [[बारबाडोस]] - <small>([[:en:Barbados|Barbados]])</small> # [[बेलीज़]] - <small>([[:en:Belize|Belize]])</small> # [[कनाडा]] - <small>([[:en:Canada|Canada]])</small> # [[कोस्टा रिका]] - <small>([[:en:Costa Rica|Costa Rica]])</small> # [[क्यूबा]] - <small>([[:en:Cuba|Cuba]])</small> # [[डोमिनिका]] - <small>([[:en:Dominica|Dominica]])</small> # [[डोमिनिकन रिपब्लिक]] - <small>([[:en:Dominican Republic|Dominican Republic]])</small> # [[एल साल्वाडोर]] - <small>([[:en:El Salvador|El Salvador]])</small> # [[ग्रेनादा]] - <small>([[:en:Grenada|Grenada]])</small> # [[गुआटेमाला]] - <small>([[:en:Guatemala|Guatemala]])</small> # [[हैती]] - <small>([[:en:Haiti|Haiti]])</small> # [[होंडुरास]] - <small>([[:en:Honduras|Honduras]])</small> # [[जमैका]] - <small>([[:en:Jamaica|Jamaica]])</small> # [[मैक्सिको]] - <small>([[:en:Mexico|Mexico]])</small> # [[निकारागुआ]] - <small>([[:en:Nicaragua|Nicaragua]])</small> # [[पनामा]] - <small>([[:en:Panama|Panama]])</small> # [[सैंट किट्स और नेविस]] - <small>([[:en:Saint Kitts and Nevis|Saint Kitts and Nevis]])</small> # [[सैंट लूसिया]] - <small>([[:en:Saint Lucia|Saint Lucia]])</small> # [[सैंट विन्सेंट और ग्रेनादींस]] - <small>([[:en:Saint Vincent and the Grenadines|Saint Vincent and the Grenadines]])</small> # [[ट्रिनिडाड और टोबैगो]] - <small>([[:en:Trinidad and Tobago|Trinidad and Tobago]])</small> # [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] - <small>([[:en:United States|United States]])</small> {{Div col end}} ===दक्षिण अमेरिका (12 लेख)=== {{Div col|3}} # [[अर्जेंटीना]] - <small>([[:en:Argentina|Argentina]])</small> # [[बोलीविया]] - <small>([[:en:Bolivia|Bolivia]])</small> # [[ब्राजील]] - <small>([[:en:Brazil|Brazil]])</small> # [[चिली]] - <small>([[:en:Chile|Chile]])</small> # [[कोलंबिया]] - <small>([[:en:Colombia|Colombia]])</small> # [[इक्वाडोर]] - <small>([[:en:Ecuador|Ecuador]])</small> # [[गयाना]] - <small>([[:en:Guyana|Guyana]])</small> # [[पराग्वे]] - <small>([[:en:Paraguay|Paraguay]])</small> # [[पेरू]] - <small>([[:en:Peru|Peru]])</small> # [[सूरीनाम]] - <small>([[:en:Suriname|Suriname]])</small> # [[उरुग्वे]] - <small>([[:en:Uruguay|Uruguay]])</small> # [[वेनेजुएला]] - <small>([[:en:Venezuela|Venezuela]])</small> {{Div col end}} ===अफ़्रीका (54 लेख)=== {{Div col|3}} ====उत्तरी अफ़्रीका (6 लेख)==== # [[अल्जीरिया]] - <small>([[:en:Algeria|Algeria]])</small> # [[मिस्र]] - <small>([[:en:Egypt|Egypt]])</small> # [[लीबिया]] - <small>([[:en:Libya|Libya]])</small> # [[मोरक्को]] - <small>([[:en:Morocco|Morocco]])</small> # [[सूडान]] - <small>([[:en:Sudan|Sudan]])</small> # [[ट्यूनीशिया]] - <small>([[:en:Tunisia|Tunisia]])</small> ====मध्य अफ़्रीका (11 लेख)==== # [[अंगोला]] - <small>([[:en:Angola|Angola]])</small> # [[बुरुंडी]] - <small>([[:en:Burundi|Burundi]])</small> # [[कैमरून]] - <small>([[:en:Cameroon|Cameroon]])</small> # [[मध्य अफ़्रीकी गणराज्य]] - <small>([[:en:Central African Republic|Central African Republic]])</small> # [[चाड]] - <small>([[:en:Chad|Chad]])</small> # [[डेमोक्रेटिक रिपब्लिक ऑफ़ कांगो]] - <small>([[:en:Democratic Republic of the Congo|Democratic Republic of the Congo]])</small> # [[रिपब्लिक ऑफ़ कांगो]] - <small>([[:en:Republic of the Congo|Republic of the Congo]])</small> # [[इक्विटोरियल गयाना]] - <small>([[:en:Equatorial Guinea|Equatorial Guinea]])</small> # [[गैबोन]] - <small>([[:en:Gabon|Gabon]])</small> # [[रवाण्डा]] - <small>([[:en:Rwanda|Rwanda]])</small> # [[साओ टोमे और प्रिंसेप]] - <small>([[:en:São Tomé and Príncipe|São Tomé and Príncipe]])</small> ====पूरबी अफ़्रीका (16 लेख)==== # [[कोमोरोस]] - <small>([[:en:Comoros|Comoros]])</small> # [[जिबूती]] - <small>([[:en:Djibouti|Djibouti]])</small> # [[इरीट्रिया]] - <small>([[:en:Eritrea|Eritrea]])</small> # [[इथियोपिया]] - <small>([[:en:Ethiopia|Ethiopia]])</small> # [[केन्या]] - <small>([[:en:Kenya|Kenya]])</small> # [[मैडागास्कर]] - <small>([[:en:Madagascar|Madagascar]])</small> # [[मलावी]] - <small>([[:en:Malawi|Malawi]])</small> # [[मॉरिशस]] - <small>([[:en:Mauritius|Mauritius]])</small> # [[मोजाम्बीक]] - <small>([[:en:Mozambique|Mozambique]])</small> # [[सेशेल्स]] - <small>([[:en:Seychelles|Seychelles]])</small> # [[सोमालिया]] - <small>([[:en:Somalia|Somalia]])</small> # [[दक्षिण सूडान]] - <small>([[:en:South Sudan|South Sudan]])</small> # [[तंज़ानिया]] - <small>([[:en:Tanzania|Tanzania]])</small> # [[युगांडा]] - <small>([[:en:Uganda|Uganda]])</small> # [[ज़ाम्बिया]] - <small>([[:en:Zambia|Zambia]])</small> # [[ज़िम्बाब्वे]] - <small>([[:en:Zimbabwe|Zimbabwe]])</small> ====दक्षिणी अफ़्रीका (5 लेख)==== # [[बोत्सवाना]] - <small>([[:en:Botswana|Botswana]])</small> # [[लिसोथो]] - <small>([[:en:Lesotho|Lesotho]])</small> # [[नामीबिया]] - <small>([[:en:Namibia|Namibia]])</small> # [[दक्षिण अफ़्रीका]] - <small>([[:en:South Africa|South Africa]])</small> # [[स्वाज़ीलैंड]] - <small>([[:en:Swaziland|Swaziland]])</small> ====पश्चिमी अफ़्रीका (16 लेख)==== # [[बेनीन]] - <small>([[:en:Benin|Benin]])</small> # [[बुर्किना फासो]] - <small>([[:en:Burkina Faso|Burkina Faso]])</small> # [[केप वर्दे]] - <small>([[:en:Cape Verde|Cape Verde]])</small> # [[आयवरी कोस्ट]] - <small>([[:en:Ivory Coast|Ivory Coast]])</small> # [[गाम्बिया]] - <small>([[:en:The Gambia|The Gambia]])</small> # [[घाना]] - <small>([[:en:Ghana|Ghana]])</small> # [[गिनी]] - <small>([[:en:Guinea|Guinea]])</small> # [[गिनी-बिसाऊ]] - <small>([[:en:Guinea-Bissau|Guinea-Bissau]])</small> # [[लाइबेरिया]] - <small>([[:en:Liberia|Liberia]])</small> # [[माली]] - <small>([[:en:Mali|Mali]])</small> # [[मॉरिटानिया]] - <small>([[:en:Mauritania|Mauritania]])</small> # [[नाइजर]] - <small>([[:en:Niger|Niger]])</small> # [[नाइजीरिया]] - <small>([[:en:Nigeria|Nigeria]])</small> # [[सेनेगल]] - <small>([[:en:Senegal|Senegal]])</small> # [[सिएरा लियोन]] - <small>([[:en:Sierra Leone|Sierra Leone]])</small> # [[टोगो]] - <small>([[:en:Togo|Togo]])</small> {{Div col end}} ===एशिया (47 लेख)=== {{Div col|3}} ====मध्य एशिया (5 लेख)==== # [[कजाकिस्तान]] - <small>([[:en:Kazakhstan|Kazakhstan]])</small> # [[किर्गिज़स्तान]] - <small>([[:en:Kyrgyzstan|Kyrgyzstan]])</small> # [[ताजिकिस्तान]] - <small>([[:en:Tajikistan|Tajikistan]])</small> # [[तुर्कमेनिस्तान]] - <small>([[:en:Turkmenistan|Turkmenistan]])</small> # [[उज़्बेकिस्तान]] - <small>([[:en:Uzbekistan|Uzbekistan]])</small> ====पूरबी एशिया (5 लेख)==== # [[चीन]] - <small>([[:en:China|China]])</small> # [[जापान]] - <small>([[:en:Japan|Japan]])</small> # [[मंगोलिया]] - <small>([[:en:Mongolia|Mongolia]])</small> # [[उत्तर कोरिया]] - <small>([[:en:North Korea|North Korea]])</small> # [[दक्षिण कोरिया]] - <small>([[:en:South Korea|South Korea]])</small> ====दक्षिणी एशिया (8 लेख)==== # [[अफगानिस्तान]] - <small>([[:en:Afghanistan|Afghanistan]])</small> # [[बांग्लादेश]] - <small>([[:en:Bangladesh|Bangladesh]])</small> # [[भूटान]] - <small>([[:en:Bhutan|Bhutan]])</small> # [[भारत]] - <small>([[:en:India|India]])</small> # [[मालदीव]] - <small>([[:en:Maldives|Maldives]])</small> # [[नेपाल]] - <small>([[:en:Nepal|Nepal]])</small> # [[पाकिस्तान]] - <small>([[:en:Pakistan|Pakistan]])</small> # [[श्रीलंका]] - <small>([[:en:Sri Lanka|Sri Lanka]])</small> ====दक्षिणी-पूर्वी एशिया (11 लेख)==== # [[ब्रुनेई]] - <small>([[:en:Brunei|Brunei]])</small> # [[बर्मा]] - <small>([[:en:Burma|Burma]])</small> # [[कंबोडिया]] - <small>([[:en:Cambodia|Cambodia]])</small> # [[पूर्व तिमोर]] - <small>([[:en:East Timor|East Timor]])</small> # [[इंडोनेशिया]] - <small>([[:en:Indonesia|Indonesia]])</small> # [[लाओस]] - <small>([[:en:Laos|Laos]])</small> # [[मलेशिया]] - <small>([[:en:Malaysia|Malaysia]])</small> # [[फिलीपींस]] - <small>([[:en:Philippines|Philippines]])</small> # [[सिंगापुर]] - <small>([[:en:Singapore|Singapore]])</small> # [[थाईलैंड]] - <small>([[:en:Thailand|Thailand]])</small> # [[वियतनाम]] - <small>([[:en:Vietnam|Vietnam]])</small> ====पश्चिमी एशिया (18 लेख)==== # [[आर्मेनिया]] - <small>([[:en:Armenia|Armenia]])</small> # [[अज़रबैजान]] - <small>([[:en:Azerbaijan|Azerbaijan]])</small> # [[बहरीन]] - <small>([[:en:Bahrain|Bahrain]])</small> # [[साइप्रस]] - <small>([[:en:Cyprus|Cyprus]])</small> # [[जार्जिया]] - <small>([[:en:Georgia (country)|Georgia|]])</small> # [[इराक़]] - <small>([[:en:Iraq|Iraq]])</small> # [[ईरान]] - <small>([[:en:Iran|Iran]])</small> # [[इज़राइल]] - <small>([[:en:Israel|Israel]])</small> # [[जार्डन]] - <small>([[:en:Jordan|Jordan]])</small> # [[कुवैत]] - <small>([[:en:Kuwait|Kuwait]])</small> # [[लेबनान]] - <small>([[:en:Lebanon|Lebanon]])</small> # [[ओमान]] - <small>([[:en:Oman|Oman]])</small> # [[क़तर]] - <small>([[:en:Qatar|Qatar]])</small> # [[सउदी अरब]] - <small>([[:en:Saudi Arabia|Saudi Arabia]])</small> # [[सीरिया]] - <small>([[:en:Syria|Syria]])</small> # [[तुर्की]] - <small>([[:en:Turkey|Turkey]])</small> # [[संयुक्त अरब अमीरात]] - <small>([[:en:United Arab Emirates|United Arab Emirates]])</small> # [[यमन]] - <small>([[:en:Yemen|Yemen]])</small> {{Div col end}} ===यूरोप (45 लेख)=== {{Div col|3}} ====पूर्वी यूरोप (22 लेख)==== # [[अल्बानिया]] - <small>([[:en:Albania|Albania]])</small> # [[बेलारूस]] - <small>([[:en:Belarus|Belarus]])</small> # [[बोस्निया और हर्जेगोविना]] - <small>([[:en:Bosnia and Herzegovina|Bosnia and Herzegovina]])</small> # [[बुल्गारिया]] - <small>([[:en:Bulgaria|Bulgaria]])</small> # [[क्रोएशिया]] - <small>([[:en:Croatia|Croatia]])</small> # [[चेक रिपब्लिक]] - <small>([[:en:Czech Republic|Czech Republic]])</small> # [[इस्टोनिया]] - <small>([[:en:Estonia|Estonia]])</small> # [[यूनान]] - <small>([[:en:Greece|Greece]])</small> # [[हंगरी]] - <small>([[:en:Hungary|Hungary]])</small> # [[कोसोव]] - <small>([[:en:Kosovo|Kosovo]])</small> # [[लैटविया]] - <small>([[:en:Latvia|Latvia]])</small> # [[लिथुआनिया]] - <small>([[:en:Lithuania|Lithuania]])</small> # [[मैसिडोनिया गणराज्य]] - <small>([[:en:Republic of Macedonia|Republic of Macedonia]])</small> # [[मोल्डोवा]] - <small>([[:en:Moldova|Moldova]])</small> # [[मोंटीनीगरो]] - <small>([[:en:Montenegro|Montenegro]])</small> # [[पोलैंड]] - <small>([[:en:Poland|Poland]])</small> # [[रोमानिया]] - <small>([[:en:Romania|Romania]])</small> # [[रूस]] - <small>([[:en:Russia|Russia]])</small> # [[सर्बिया]] - <small>([[:en:Serbia|Serbia]])</small> # [[स्लोवाकिया]] - <small>([[:en:Slovakia|Slovakia]])</small> # [[स्लोवेनिया]] - <small>([[:en:Slovenia|Slovenia]])</small> # [[यूक्रेन]] - <small>([[:en:Ukraine|Ukraine]])</small> ====स्कैण्डीनेविया (5 लेख)==== # [[डेनमार्क]] - <small>([[:en:Denmark|Denmark]])</small> # [[फिनलैंड]] - <small>([[:en:Finland|Finland]])</small> # [[आइसलैंड]] - <small>([[:en:Iceland|Iceland]])</small> # [[नॉर्वे]] - <small>([[:en:Norway|Norway]])</small> # [[स्वीडन]] - <small>([[:en:Sweden|Sweden]])</small> ====पश्चिमी यूरोप (18 लेख)==== # [[अंडोरा]] - <small>([[:en:Andorra|Andorra]])</small> # [[ऑस्ट्रिया]] - <small>([[:en:Austria|Austria]])</small> # [[बेल्जियम]] - <small>([[:en:Belgium|Belgium]])</small> # [[फ़्रांस]] - <small>([[:en:France|France]])</small> # [[जर्मनी]] - <small>([[:en:Germany|Germany]])</small> # [[आयरलैण्ड गणराज्य]] - <small>([[:en:Republic of Ireland|Republic of Ireland]])</small> # [[इटली]] - <small>([[:en:Italy|Italy]])</small> # [[लिक्टेन्स्टाइन]] - <small>([[:en:Liechtenstein|Liechtenstein]])</small> # [[लक्जमबर्ग]] - <small>([[:en:Luxembourg|Luxembourg]])</small> # [[माल्टा]] - <small>([[:en:Malta|Malta]])</small> # [[मोनाको]] - <small>([[:en:Monaco|Monaco]])</small> # [[नीदरलैंड]] - <small>([[:en:Netherlands|Netherlands]])</small> # [[पुर्तगाल]] - <small>([[:en:Portugal|Portugal]])</small> # [[सैन मरीनो]] - <small>([[:en:San Marino|San Marino]])</small> # [[स्पेन]] - <small>([[:en:Spain|Spain]])</small> # [[स्विट्ज़रलैंड]] - <small>([[:en:Switzerland|Switzerland]])</small> # [[यूनाइटेड किंगडम]] - <small>([[:en:United Kingdom|United Kingdom]])</small> # [[वैटिकन सिटी]] - <small>([[:en:Vatican City|Vatican City]])</small> {{Div col end}} ===ओशेनिया (14 लेख)=== {{Div col|3}} # [[ऑस्ट्रेलिया]] - <small>([[:en:Australia|Australia]])</small> # [[फ़िजी]] - <small>([[:en:Fiji|Fiji]])</small> # [[किरिबाती]] - <small>([[:en:Kiribati|Kiribati]])</small> # [[फेडरेटेड स्टेट ऑफ़ माइक्रोनेशिया]] - <small>([[:en:Federated States of Micronesia|Federated States of Micronesia]])</small> # [[मार्शल द्वीप]] - <small>([[:en:Marshall Islands|Marshall Islands]])</small> # [[नौरू]] - <small>([[:en:Nauru|Nauru]])</small> # [[न्यूज़ीलैंड]] - <small>([[:en:New Zealand|New Zealand]])</small> # [[पलाऊ]] - <small>([[:en:Palau|Palau]])</small> # [[पापुआ न्यू गिनी]] - <small>([[:en:Papua New Guinea|Papua New Guinea]])</small> # [[सामोआ]] - <small>([[:en:Samoa|Samoa]])</small> # [[सॉलोमन द्वीप]] - <small>([[:en:Solomon Islands|Solomon Islands]])</small> # [[टोंगा]] - <small>([[:en:Tonga|Tonga]])</small> # [[तुवालू]] - <small>([[:en:Tuvalu|Tuvalu]])</small> # [[वानूआतु]] - <small>([[:en:Vanuatu|Vanuatu]])</small> {{Div col end}} ===मान्यता प्राप्त नहीं (11 लेख)=== {{Div col|3}} # [[अबखाजिया]] - <small>([[:en:Abkhazia|Abkhazia]])</small> # [[कुक द्वीप]] - <small>([[:en:Cook Islands|Cook Islands]])</small> # [[नागार्नो-काराबाख़]] - <small>([[:en:Nagorno-Karabakh|Nagorno-Karabakh]])</small> # [[न्यूए]] - <small>([[:en:Niue|Niue]])</small> # [[उत्तरी साइप्रस]] - <small>([[:en:Northern Cyprus|Northern Cyprus]])</small> # [[फिलिस्तीन]] - <small>([[:en:State of Palestine|State of Palestine]])</small> # [[सहरावी अरब डेमोक्रेटिक रिपब्लिक]] - <small>([[:en:Sahrawi Arab Democratic Republic|Sahrawi Arab Democratic Republic]])</small> # [[सोमालीलैंड]] - <small>([[:en:Somaliland|Somaliland]])</small> # [[दक्षिण ओसेतिया]] - <small>([[:en:South Ossetia|South Ossetia]])</small> # [[ताइवान]] - <small>([[:en:Taiwan|Taiwan]])</small> # [[ट्रान्सनीस्त्रिया]] - <small>([[:en:Transnistria|Transnistria]])</small> {{Div col end}} ===राज्य जैसी इकाइयाँ (1 लेख)=== # [[होली सी]] - <small>([[:en:Holy See|Holy See]])</small> ==<span id="प्रदेश और देशों के उपविभाग"></span>प्रदेश और देशों के उपविभाग (95 लेख)== {{Div col|3}} <!-- see also Islands --> # [[आर्कटिक]] - <small>([[:en:Arctic|Arctic]])</small> # [[उष्णकटिबंध]] - <small>([[:en:Tropics|Tropics]])</small> ===अफ़्रीका (7 लेख)=== # [[मध्य अफ्रीका]] - <small>([[:en:Central Africa|Central Africa]])</small> # [[पूर्व अफ्रीका]] - <small>([[:en:East Africa|East Africa]])</small> # [[उत्तर अफ़्रीका]] - <small>([[:en:North Africa|North Africa]])</small> # [[पुंटलैण्ड]] - <small>([[:en:Puntland|Puntland]])</small> # [[दक्षिणी अफ़्रीका]] - <small>([[:en:Southern Africa|Southern Africa]])</small> # [[उप-सहारा अफ़्रीका]] - <small>([[:en:Sub-Saharan Africa|Sub-Saharan Africa]])</small> # [[पश्चिम अफ़्रीका]] - <small>([[:en:West Africa|West Africa]])</small> ===अमेरिका (17 लेख)=== # [[कैरेबियन]] - <small>([[:en:Caribbean|Caribbean]])</small> # [[मध्य अमेरिका]] - <small>([[:en:Central America|Central America]])</small> # [[फ़्रान्सीसी गुयाना]] - <small>([[:en:French Guiana|French Guiana]])</small> # [[लातीन अमेरिका]] - <small>([[:en:Latin America|Latin America]])</small> # [[मिनास जेरायज़]] - <small>([[:en:Minas Gerais|Minas Gerais]])</small> # [[पेटागोनिया]] - <small>([[:en:Patagonia|Patagonia]])</small> # [[दक्षिणी शंकु]] - <small>([[:en:Southern Cone|Southern Cone]])</small> ====कनाडा (2 लेख)==== # [[ओंटारियो]] - <small>([[:en:Ontario|Ontario]])</small> # [[क्यूबेक]] - <small>([[:en:Quebec|Quebec]])</small> ====संयुक्त राज्य (8 लेख)==== # [[अलास्का]] - <small>([[:en:Alaska|Alaska]])</small> # [[कैलीफ़ोर्निया]] - <small>([[:en:California|California]])</small> # [[फ्लोरिडा]] - <small>([[:en:Florida|Florida]])</small> # [[मध्यपश्चिमी संयुक्त राज्य]] - <small>([[:en:Midwestern United States|Midwestern United States]])</small> # [[न्यू इंग्लैंड]] - <small>([[:en:New England|New England]])</small> # [[दक्षिणी संयुक्त राज्य]] - <small>([[:en:Southern United States|Southern United States]])</small> # [[टैक्सास]] - <small>([[:en:Texas|Texas]])</small> # [[पश्चिमी संयुक्त राज्य]] - <small>([[:en:Western United States|Western United States]])</small> ===यूरोप और रूस (28 लेख)=== # [[क्रीमिया]] - <small>([[:en:Crimea|Crimea]])</small> # [[]] - <small>([[:en:Vojvodina|Vojvodina]])</small> ====बेल्जियम (2 लेख)==== # [[फ़्लैंडर्स]] - <small>([[:en:Flanders|Flanders]])</small> # [[वालोनिया]] - <small>([[:en:Wallonia|Wallonia]])</small> ====फ़्रांस (2 लेख)==== # [[ब्रिटनी]] - <small>([[:en:Brittany|Brittany]])</small> # [[प्रोविन्स]] - <small>([[:en:Provence|Provence]])</small> ====जर्मनी (1 article)==== # [[बवेरिया]] - <small>([[:en:Bavaria|Bavaria]])</small> ====इटली (1 article)==== # [[तुस्कनी]] - <small>([[:en:Tuscany|Tuscany]])</small> ====रोमानिया (3 लेख)==== # [[मॉल्डोवा]] - <small>([[:en:Moldavia|Moldavia]])</small> # [[ट्रांसिल्वेनिया]] - <small>([[:en:Transylvania|Transylvania]])</small> # [[वैलेशिया]] - <small>([[:en:Wallachia|Wallachia]])</small> ====रूस (8 लेख)==== # [[बश्कोरतोस्तान]] - <small>([[:en:Bashkortostan|Bashkortostan]])</small> # [[कॉकेशस]] - <small>([[:en:Caucasus|Caucasus]])</small> # [[चेचन्या]] - <small>([[:en:Chechnya|Chechnya]])</small> # [[दाग़िस्तान]] - <small>([[:en:Dagestan|Dagestan]])</small> # [[कालिनिनग्राद ओब्लास्ट]] - <small>([[:en:Kaliningrad Oblast|Kaliningrad Oblast]])</small> # [[साख़ा गणतंत्र]] - <small>([[:en:Sakha Republic|Sakha Republic]])</small> # [[साइबेरिया]] - <small>([[:en:Siberia|Siberia]])</small> # [[तातारस्तान]] - <small>([[:en:Tatarstan|Tatarstan]])</small> ====स्कैण्डीनेविया (2 लेख)==== # [[]] - <small>([[:en:Sápmi (area)|Sápmi|]])</small> # [[स्कैण्डिनेवियाई देश|स्कैण्डीनेविया]] - <small>([[:en:Scandinavia|Scandinavia]])</small> ====स्पेन (3 लेख)==== # [[बास्की देश]] - <small>([[:en:Basque Country (autonomous community)|Basque Country]])</small> # [[कातालोनिया|कैटालोनिया]] - <small>([[:en:Catalonia|Catalonia]])</small> # [[गलिशिया (स्पेन)|गलिशिया]] - <small>([[:en:Galicia (Spain)|Galicia|]])</small> ====यूनाईटेड किंगडम (4 लेख)==== # [[इंग्लैण्ड]] - <small>([[:en:England|England]])</small> # [[उत्तरी आयरलैण्ड]] - <small>([[:en:Northern Ireland|Northern Ireland]])</small> # [[स्कॉटलैंड]] - <small>([[:en:Scotland|Scotland]])</small> # [[वेल्स]] - <small>([[:en:Wales|Wales]])</small> ===एशिया (37 लेख)=== # [[मध्य एशिया]] - <small>([[:en:Central Asia|Central Asia]])</small> # [[पूर्वी एशिया]] - <small>([[:en:East Asia|East Asia]])</small> # [[प्राचीन ख़ुरासान]] - <small>([[:en:Greater Khorasan|Greater Khorasan]])</small> # [[कश्मीर]] - <small>([[:en:Kashmir|Kashmir]])</small> # [[कोरिया]] - <small>([[:en:Korea|Korea]])</small> # [[दक्षिण एशिया]] - <small>([[:en:South Asia|South Asia]])</small> # [[दक्षिण पूर्व एशिया]] - <small>([[:en:Southeast Asia|Southeast Asia]])</small> ====चीन (12 लेख)==== # [[गुआंग्डोंग]] - <small>([[:en:Guangdong|Guangdong]])</small> # [[गुआंगशी]] - <small>([[:en:Guangxi|Guangxi]])</small> # [[हेबेई]] - <small>([[:en:Hebei|Hebei]])</small> # [[हेनान]] - <small>([[:en:Henan|Henan]])</small> # [[भीतरी मंगोलिया]] - <small>([[:en:Inner Mongolia|Inner Mongolia]])</small> # [[जिआंगसू]] - <small>([[:en:Jiangsu|Jiangsu]])</small> # [[मंचूरिया]] - <small>([[:en:Manchuria|Manchuria]])</small> # [[शानदोंग]] - <small>([[:en:Shandong|Shandong]])</small> # [[सिचुआन]] - <small>([[:en:Sichuan|Sichuan]])</small> # [[तिब्बत]] - <small>([[:en:Tibet|Tibet]])</small> # [[शिंजियांग]] - <small>([[:en:Xinjiang|Xinjiang]])</small> # [[युन्नान]] - <small>([[:en:Yunnan|Yunnan]])</small> ====भारत (9 लेख)==== # [[आन्ध्र प्रदेश]] - <small>([[:en:Andhra Pradesh|Andhra Pradesh]])</small> # [[बिहार]] - <small>([[:en:Bihar|Bihar]])</small> # [[गुजरात]] - <small>([[:en:Gujarat|Gujarat]])</small> # [[महाराष्ट्र]] - <small>([[:en:Maharashtra|Maharashtra]])</small> # [[पूर्वोत्तर भारत]] - <small>([[:en:Northeast India|Northeast India]])</small> # [[राजस्थान]] - <small>([[:en:Rajasthan|Rajasthan]])</small> # [[तमिलनाडु]] - <small>([[:en:Tamil Nadu|Tamil Nadu]])</small> # [[उत्तर प्रदेश]] - <small>([[:en:Uttar Pradesh|Uttar Pradesh]])</small> # [[पश्चिम बंगाल]] - <small>([[:en:West Bengal|West Bengal]])</small> ====इंडोनेशिया (2 लेख)==== # [[आचेह]] - <small>([[:en:Aceh|Aceh]])</small> # [[पापुआ (प्रांत)|पापुआ]] - <small>([[:en:Papua (province)|Papua|]])</small> ====मध्य पूर्व (5 लेख)==== # [[पूर्वी अरब]] - <small>([[:en:Eastern Arabia|Eastern Arabia]])</small> # [[हेजाज़]] - <small>([[:en:Hejaz|Hejaz]])</small> # [[कुर्दिस्तान]] - <small>([[:en:Kurdistan|Kurdistan]])</small> # [[लेवांत]] - <small>([[:en:Levant|Levant]])</small> # [[मध्य पूर्व]] - <small>([[:en:Middle East|Middle East]])</small> ====पाकिस्तान (2 लेख)==== # [[बलूचिस्तान]] - <small>([[:en:Balochistan, Pakistan|Balochistan|]])</small> # [[पंजाब, पाकिस्तान|पंजाब]] - <small>([[:en:Punjab, Pakistan|Punjab|]])</small> ===ओशेनिया (4 लेख)=== # [[मेलानेशिया]] - <small>([[:en:Melanesia|Melanesia]])</small> # [[माइक्रोनेशिया]] - <small>([[:en:Micronesia|Micronesia]])</small> # [[ओशिआनिया]] - <small>([[:en:Oceania|Oceania]])</small> # [[पोलीनेशिया]] - <small>([[:en:Polynesia|Polynesia]])</small> {{Div col end}} tgpf0cf6lrq2l51gicwkhqj65ixuqzl नन्द बाबा 0 677356 6555927 6487915 2026-05-24T11:36:48Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555927 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = हिंदू | image = Indischer Maler um 1755 002.jpg | caption = नन्द व यसोदा बाल-कृष्ण को झूला झुलाते हुये। | spouse = [[यशोदा]] | children = [[कृष्ण]], [[बलराम]] (पालक पुत्र)<br>[[योगमाया]] (जैविक पुत्री) | region = गोकुलम |parents=[[परजन्य]] (पिता) वरेयसी (माता)}}'''नन्द''' ('''नन्द गोप''' , '''नन्द राय''' या '''नन्द बाबा'''), '''हरिवन्श''' व '''पुराणो''' के अनुसार "पावन ग्वाल" के रूप मे विख्यात [[यादव]] गोपालक जाति के मुखिया थे। वह एक राजा और [[क्षत्रिय]] थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?redir_esc=y&id=wT-BAAAAMAAJ&dq=krishna+was+abhira&focus=searchwithinvolume&q=Kshatriya|title=The Cattle and the Stick: An Ethnographic Profile of the Raut of Chhattisgarh|last=Soni|first=Lok Nath|date=2000|publisher=Anthropological Survey of India, Government of India, Ministry of Tourism and Culture, Department of Culture|isbn=978-81-85579-57-3|language=en|pages=13}}</ref> वह भगवान कृष्ण के पालक पिता थे।<ref name="gbbok2">{{cite book | url=http://books.google.co.in/books?id=htVhBAAAQBAJ&pg=PT79&dq=nanda+vasudeva&hl=en&sa=X&ei=yfZ9VKu0K4rhuQTrgILgBw&ved=0CCYQ6AEwAg#v=onepage&q=nanda%20vasudeva&f=false | title=Krsna, the Supreme Personality of Godhead- Chepter-5 | publisher=The Bhaktivedanta Book Trust | author=His Divine Grace A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupad | isbn=9789171495587 | access-date=1 नवंबर 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150405063218/http://books.google.co.in/books?id=htVhBAAAQBAJ&pg=PT79&dq=nanda+vasudeva&hl=en&sa=X&ei=yfZ9VKu0K4rhuQTrgILgBw&ved=0CCYQ6AEwAg#v=onepage&q=nanda%20vasudeva&f=false | archive-date=5 अप्रैल 2015 | url-status=live }}</ref> <br /> नन्द प्राचीन यादव साम्राज्य के शक्तिशाली मंडलों में से एक, गोकुल मण्डल के मंडलाधीश या प्रमुख थे।<ref name="GBook1">{{cite book | url=http://books.google.co.in/books?id=9bOEAwAAQBAJ&pg=PA119&dq=nand+vasudev&hl=en&sa=X&ei=3SV6VOHwGYuruQStmIDACA&ved=0CDIQ6AEwBDgK#v=onepage&q=nand%20vasudev&f=false | title=The Greatest Farce of History | publisher=Partridge Publishing | author=Gopal Chowdhary | year=2014 | pages=119 | isbn=9781482819250 | access-date=1 नवंबर 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141214142626/http://books.google.co.in/books?id=9bOEAwAAQBAJ&pg=PA119&dq=nand+vasudev&hl=en&sa=X&ei=3SV6VOHwGYuruQStmIDACA&ved=0CDIQ6AEwBDgK#v=onepage&q=nand%20vasudev&f=false | archive-date=14 दिसंबर 2014 | url-status=live }}</ref> रिश्ते में नन्द और [[वसुदेव]] चचेरे भाई थे।<ref name="GBook1"/><ref name="Lok Nath Soni">{{cite book | url=http://books.google.co.in/books?id=wT-BAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=vasudeva | title=The Cattle and the Stick: An Ethnographic Profile of the Raut of Chhattisgarh | publisher=Anthropological Survey of India, Government of India, Ministry of Tourism and Culture, Department of Culture, 2000 Original from the University of Michigan | author=Lok Nath Soni | year=2000 | location=Anthropological Survey of India, Government of India, Ministry of Tourism and Culture, Department of Culture, Delhi | pages=16 | isbn=9788185579573 | access-date=1 नवंबर 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150106095125/http://books.google.co.in/books?id=wT-BAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=vasudeva | archive-date=6 जनवरी 2015 | url-status=live }}</ref> वसुदेव ने अपने नवजात शिशु कृष्ण को लालन पालन हेतु नन्द को सौंप दिया था। नन्द व उनकी पत्नी यशोदा ने कृष्ण व बलराम दोनों को पाला-पोसा। नन्द का पुत्र होने के नाते कृष्ण का एक नाम "नंद-नंदन" , नंदलाल , नंद कुमार भी है।<ref name="John Stratton Hawley">{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=jP7_AwAAQBAJ&pg=PA316&dq=Nandanandana+krishna&hl=en&sa=X&ei=-6UEVYbTGIm1uAS-nICIDA&ved=0CCgQ6AEwAg#v=onepage&q=Nandanandana%20krishna&f=false | title=At Play with Krishna: Pilgrimage Dramas from Brindaran | publisher=Princeton University Press | author=John Stratton Hawley | year=2014 | location=Princeton Legacy Library | pages=316 | isbn=9781400859122 | access-date=1 नवंबर 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160223182727/https://books.google.co.in/books?id=jP7_AwAAQBAJ&pg=PA316&dq=Nandanandana+krishna&hl=en&sa=X&ei=-6UEVYbTGIm1uAS-nICIDA&ved=0CCgQ6AEwAg#v=onepage&q=Nandanandana%20krishna&f=false | archive-date=23 फ़रवरी 2016 | url-status=live }}</ref><ref name="Charles Barnett">{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=veGFAwAAQBAJ&pg=PT162&dq=Nandanandana+krishna&hl=en&sa=X&ei=-6UEVYbTGIm1uAS-nICIDA&ved=0CCMQ6AEwAQ#v=onepage&q=Nandanandana%20krishna&f=false | title=Blazing Sadhus or Never Trust a Holy Man Who Can't Dance | publisher=Charles Barnett, | author=Charles Barnett | year=2014 | pages=III | isbn=9781632958624 | access-date=1 नवंबर 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160223180044/https://books.google.co.in/books?id=veGFAwAAQBAJ&pg=PT162&dq=Nandanandana+krishna&hl=en&sa=X&ei=-6UEVYbTGIm1uAS-nICIDA&ved=0CCMQ6AEwAQ#v=onepage&q=Nandanandana%20krishna&f=false | archive-date=23 फ़रवरी 2016 | url-status=live }}</ref> महाराज नंद को [[यादव|यादवों]] में मुख्य श्रेष्ठ भी कहा गया है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=9m0jAQAAMAAJ&q=%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6+%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%B5%E0%A5%8B%E0%A4%82%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82&dq=%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6+%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%B5%E0%A5%8B%E0%A4%82%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi10IT_uqKHAxVmn68BHafTCs8Q6AF6BAgGEAM#%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%20%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%B5%E0%A5%8B%E0%A4%82%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82|title=Śukasāgara|last=Vaiśya|first=Śāligrāma|date=1970|publisher=Khemarāja Śrīkr̥shṇadāsa|pages=47|language=hi}}</ref> [[भागवत पुराण]] और [[गर्ग संहिता]] जैसे कुछ [[संस्कृत ग्रन्थों की सूची|संस्कृत ग्रंथों]] में महाराज नंद को [[अहीर]] और [[यदुवंश|यदुवंशी]] बताया गया है।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/srimad-bhagavat-mahapuran-in-hindi-by-gita-press|title=Srimad Bhagavat Mahapuran in Hindi by Gita press}}</ref><ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/garga-samhita_202303|title=Garg Samhita|last=Garga- Muni}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=TkX7CjIfyxQC&q=%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6+%E0%A4%85%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE&dq=%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6+%E0%A4%85%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjmleXHvqOHAxWcna8BHanhA1EQ6AF6BAgLEAM#%E0%A4%A8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%20%E0%A4%85%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE|title=Śrīgargasaṃhitā: Daśakhaṇḍātmikā|last=Pandeya|first=Radhemohan|last2=Pāṇḍeya|first2=Rāmatejaśāstrī|date=1971|publisher=Paṇḍita Pustakālaya|pages=432|language=sa}}</ref> ==नन्द पौराणिकी== ===राजा नन्द=== अनेक शास्त्रों में नन्द को राजा नन्द (नन्द राय) के रूप में व्यक्त किया गया है।<ref name="Renu Saran">{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=sxrjBAAAQBAJ&pg=PT31&dq=nanda+baba+krishna&hl=en&sa=X&ei=7mCpVOWvIoywuASKswE&ved=0CEsQ6AEwCQ#v=onepage&q=nanda%20baba%20krishna&f=false | title=Lord Krishna: Gods & Goddesses in India | publisher=Diamond Pocket Books Pvt Ltd | author=Renu Saran | authorlink=Religion | year=2014 | isbn=9798128819741 | access-date=1 नवंबर 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151208100345/https://books.google.co.in/books?id=sxrjBAAAQBAJ&pg=PT31&dq=nanda+baba+krishna&hl=en&sa=X&ei=7mCpVOWvIoywuASKswE&ved=0CEsQ6AEwCQ#v=onepage&q=nanda%20baba%20krishna&f=false | archive-date=8 दिसंबर 2015 | url-status=live }}</ref><ref name="Bhagwat Purana, 10th Canto">{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=MYsJnhaeVuMC&pg=PA189&dq=king+nanda+krishna&hl=en&sa=X&ei=gmupVJuDOtCFuwTBooHADw&ved=0CBsQ6AEwAA#v=onepage&q=king%20nanda&f=false | title=A God Who Dances: Krishna for You | publisher=Torchlight Publishing | author=Carl Woodham | year=2011 | pages=95,99,103,104 | isbn=9780981727363 | access-date=1 नवंबर 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151208151317/https://books.google.co.in/books?id=MYsJnhaeVuMC&pg=PA189&dq=king+nanda+krishna&hl=en&sa=X&ei=gmupVJuDOtCFuwTBooHADw&ved=0CBsQ6AEwAA#v=onepage&q=king%20nanda&f=false | archive-date=8 दिसंबर 2015 | url-status=live }}</ref> नन्द राजा वसुदेव के संबंधी व चचेरे भाई थे<ref name="Shrí Lallú Lal Kab">{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=16AIAAAAQAAJ&pg=PA18&dq=nand+nand++gokul&hl=en&sa=X&ei=1SwFVeHrAoGzuATXpILoDg&ved=0CCMQ6AEwAQ#v=onepage&q=nand%20nand%20%20gokul&f=false | title=Prem ságar; or, The ocean of love | publisher=Oxford University | year=1867 | pages=18 | access-date=1 नवंबर 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151208091717/https://books.google.co.in/books?id=16AIAAAAQAAJ&pg=PA18&dq=nand+nand++gokul&hl=en&sa=X&ei=1SwFVeHrAoGzuATXpILoDg&ved=0CCMQ6AEwAQ#v=onepage&q=nand%20nand%20%20gokul&f=false | archive-date=8 दिसंबर 2015 | url-status=live }}</ref> ===कृष्ण चरित्र=== ''भागवत पुराण '' के अनुसार, गोकुल राज्य के राजा नन्द, राजा वसुदेव के चचेरे भाई थे।<ref name="Bhagwat Purana1">{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=MYsJnhaeVuMC&pg=PA189&dq=king+nanda+krishna&hl=en&sa=X&ei=gmupVJuDOtCFuwTBooHADw&ved=0CBsQ6AEwAA#v=onepage&q=king%20nanda&f=false | title=A God Who Dances: Krishna for You | publisher=Torchlight Publishing | author=Carl Woodham | year=2011 | pages=96 | isbn=9780981727363 | access-date=1 नवंबर 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151208151317/https://books.google.co.in/books?id=MYsJnhaeVuMC&pg=PA189&dq=king+nanda+krishna&hl=en&sa=X&ei=gmupVJuDOtCFuwTBooHADw&ved=0CBsQ6AEwAA#v=onepage&q=king%20nanda&f=false | archive-date=8 दिसंबर 2015 | url-status=live }}</ref> राजा वसुदेव का विवाह मथुरा के राजा उग्रसेन के भाई देवक की पुत्री देवकी से हुआ था। देवकी कंस की चचेरी बहन थीं | कंस ने अपने पिता उग्रसेन को कारागार मे डाल कर मथुरा का राज्य स्वयं हड़प लिया था। देवकी के आठवें पुत्र द्वारा कंस के वध की आकाशवाणी के प्रभाव मे कंस ने देवकी सभी पुत्रो को जन्म के समय ही मार देने की योजना बनाई थी।<ref name="Renu Saran"/> इस प्रकार देवकी के छः पुत्रों का वध कर दिया गया। परंतु सातवें पुत्र के गर्भ को योगमाया द्वारा रोहिणी के गर्भ मे स्थापित कर दिया गया,<ref name="Bhagwat Purana2">{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=MYsJnhaeVuMC&pg=PA189&dq=king+nanda+krishna&hl=en&sa=X&ei=gmupVJuDOtCFuwTBooHADw&ved=0CBsQ6AEwAA#v=onepage&q=king%20nanda&f=false | title=A God Who Dances: Krishna for You | publisher=Torchlight Publishing | author=Carl Woodham | year=2011 | pages=84 | isbn=9780981727363 | access-date=1 नवंबर 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151208151317/https://books.google.co.in/books?id=MYsJnhaeVuMC&pg=PA189&dq=king+nanda+krishna&hl=en&sa=X&ei=gmupVJuDOtCFuwTBooHADw&ved=0CBsQ6AEwAA#v=onepage&q=king%20nanda&f=false | archive-date=8 दिसंबर 2015 | url-status=live }}</ref> ।<ref name="Bhagwat Purana3">{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=MYsJnhaeVuMC&pg=PA189&dq=king+nanda+krishna&hl=en&sa=X&ei=gmupVJuDOtCFuwTBooHADw&ved=0CBsQ6AEwAA#v=onepage&q=king%20nanda&f=false | title=A God Who Dances: Krishna for You | publisher=Torchlight Publishing | author=Carl Woodham | year=2011 | pages=103–121 | isbn=9780981727363 | access-date=1 नवंबर 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151208151317/https://books.google.co.in/books?id=MYsJnhaeVuMC&pg=PA189&dq=king+nanda+krishna&hl=en&sa=X&ei=gmupVJuDOtCFuwTBooHADw&ved=0CBsQ6AEwAA#v=onepage&q=king%20nanda&f=false | archive-date=8 दिसंबर 2015 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=KHTmRSnoGp4C&pg=PA14&dq=king+nanda+krishna&hl=en&sa=X&ei=gmupVJuDOtCFuwTBooHADw&ved=0CD8Q6AEwBw#v=onepage&q=king%20nanda%20krishna&f=false | title=The Bhagavad Gita: Revised Edition | publisher=SUNY Press | author=Winthrop Sargeant, Christopher Key Chapple | year=1984 | pages=9, 14 | isbn=9780873958318 | access-date=1 नवंबर 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160223183624/https://books.google.co.in/books?id=KHTmRSnoGp4C&pg=PA14&dq=king+nanda+krishna&hl=en&sa=X&ei=gmupVJuDOtCFuwTBooHADw&ved=0CD8Q6AEwBw#v=onepage&q=king%20nanda%20krishna&f=false | archive-date=23 फ़रवरी 2016 | url-status=live }}</ref> ===नन्द गोपेश्वर === नन्द गोप एक बार शुक्लतीर्थ की यात्रा पर गए। रास्ते में उन्होने ''कोटेश्वर शिव'' की आराधना नित्य दस करोड़ ताजपुष्पों से की। कुछ समय पश्चात शिव प्रसन्न हुये व उन्हे अपने "गणों" में शामिल किया और इस प्रकार नन्द गोपेश्वर कहलाए।<ref name="Jürgen Neuß">{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=q5TYd6pXmdIC&pg=PA265&dq=nanda+gop&hl=en&sa=X&ei=G46rVIaBH8mHuATj_oHQCQ&ved=0CE4Q6AEwCQ#v=onepage&q=nanda%20gop&f=false | title=Narmad?parikram? - Circumambulation of the Narmad? River: On the Tradition of a Unique Hindu Pilgrimage Volume 42 of Brill's Indological Library | publisher=BRILL | author=Jürgen Neuß | year=2012 | pages=265 | isbn=9789004228573 | access-date=1 नवंबर 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150106123443/https://books.google.co.in/books?id=q5TYd6pXmdIC&pg=PA265&dq=nanda+gop&hl=en&sa=X&ei=G46rVIaBH8mHuATj_oHQCQ&ved=0CE4Q6AEwCQ#v=onepage&q=nanda%20gop&f=false | archive-date=6 जनवरी 2015 | url-status=live }}</ref> ==नन्द स्मारक== [[File:नंदगाँव का एक दृश्य.JPG|thumb|right|नंदगाँव का एक दृश्य]] [[File:Lathmar Women.jpg|thumb|right|नंदगाँव मे लठमार होली के समय का दृश्य]] ===नंदगाँव=== ब्रज मे बरसाना के निकट नंदगाँव एक धार्मिक स्थल है। यह अधीनस्थ सामंत नन्द बाबा की राजधानी था जहां वह अपने अनुयायियों व ग्वालों (गोपो )<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&hl=hi&id=wT-BAAAAMAAJ&focus=searchwithinvolume&q=Gwal|title=The Cattle and the Stick: An Ethnographic Profile of the Raut of Chhattisgarh|last=Soni|first=Lok Nath|date=2000|publisher=Anthropological Survey of India, Government of India, Ministry of Tourism and Culture, Department of Culture|isbn=978-81-85579-57-3|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindi2dictionary.com/%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%AA-meaning-hindi.html|title=(Gop) गोप meaning in hindi {{!}} Matlab {{!}} Definition|website=www.hindi2dictionary.com|access-date=2022-08-11|archive-date=11 अगस्त 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811083921/https://www.hindi2dictionary.com/%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%AA-meaning-hindi.html|url-status=dead}}</ref>साथ निवास करते थे।<ref name="Trilochan Dash1">{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=7YjhTtkcwE0C&pg=PA218&dq=king+nanda+krishna&hl=en&sa=X&ei=6CqsVMrqHZSsuQSwxIL4DQ&ved=0CC8Q6AEwBA#v=onepage&q=king%20nanda%20krishna&f=false | title=Krishna Leeela in Brajamandal a Retrospect | publisher=Saudamini Dash | author=Trilochan Dash | year=2012 | pages=196 | access-date=1 नवंबर 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160223181329/https://books.google.co.in/books?id=7YjhTtkcwE0C&pg=PA218&dq=king+nanda+krishna&hl=en&sa=X&ei=6CqsVMrqHZSsuQSwxIL4DQ&ved=0CC8Q6AEwBA#v=onepage&q=king%20nanda%20krishna&f=false | archive-date=23 फ़रवरी 2016 | url-status=live }}</ref> ===नन्द भवन (चौरासी खंबा मंदिर)=== नन्द के निवास स्थल को ''नन्द भवन'' कहा जाता है, जहाँ कृष्ण बड़े हुये व अपने बाल्यकाल के कुछ वर्ष बिताए वहाँ महाबन का प्रमुख प्रसिद्ध मंदिर है। पीले रंग की इस इमारत के अंदर चौरासी खंभे हैं जिन पर कृष्ण के बाल्यकाल की अनेकों आकृतियाँ चित्रित हैं। ऐसा माना जाता है कि इस भौतिक जगत मे 84000 प्रकार के जीव जन्तु हैं और प्रत्येक खंभा ब्रह्मांड मे निवास करने वाली 1000 योनियों का प्रतीक है।<ref name=" Dev Prasad">{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=o0_5caqiUH0C&pg=PT54&dq=gokul&hl=en&sa=X&ei=c9-rVJeHM8y3uQSL3IHABQ&ved=0CDEQ6AEwBA#v=onepage&q=gokul&f=false | title=Krishna: A Journey through the Lands & Legends of Krishna | publisher=Jaico Publishing House | author=Dev Prasad | year=2010 | isbn=9788184951707 | access-date=1 नवंबर 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160223184745/https://books.google.co.in/books?id=o0_5caqiUH0C&pg=PT54&dq=gokul&hl=en&sa=X&ei=c9-rVJeHM8y3uQSL3IHABQ&ved=0CDEQ6AEwBA#v=onepage&q=gokul&f=false | archive-date=23 फ़रवरी 2016 | url-status=live }}</ref> ===नन्द घाट=== नन्द घाट पवित्र नदी यमुना के तट पर स्थित है। यह घाट इस घटना से संबन्धित बताया जाता है जबकि एक बार नन्द को यमुना नदी में स्नान करते समय बरुण भगवान के अनुयायियों ने बंदी बना लिया था और कृष्ण ने उन्हे छुड़ाया था। <ref name="Trilochan Dash">{{cite book | url=https://books.google.co.in/books?id=7YjhTtkcwE0C&pg=PA218&dq=king+nanda+krishna&hl=en&sa=X&ei=6CqsVMrqHZSsuQSwxIL4DQ&ved=0CC8Q6AEwBA#v=onepage&q=king%20nanda%20krishna&f=false | title=Krishna Leeela in Brajamandal a Retrospect | publisher=Saudamini Dash | author=Trilochan Dash | year=2012 | pages=211 | access-date=1 नवंबर 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160223181329/https://books.google.co.in/books?id=7YjhTtkcwE0C&pg=PA218&dq=king+nanda+krishna&hl=en&sa=X&ei=6CqsVMrqHZSsuQSwxIL4DQ&ved=0CC8Q6AEwBA#v=onepage&q=king%20nanda%20krishna&f=false | archive-date=23 फ़रवरी 2016 | url-status=live }}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[नंदवंशी]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:कृष्ण]] [[श्रेणी:हिन्दू देवी-देवता]] [[श्रेणी:हिन्दू पौराणिक कथाएँ]] [[श्रेणी:हिन्दू मिथक चरित्र]] [[श्रेणी:पौराणिक/साहित्यिक चरित्र]] dg7bi9dwa34nx49zsp31opo9hiuguhl खारी झील 0 692072 6555874 6206370 2026-05-24T09:29:17Z The Sorter 845290 6555874 wikitext text/x-wiki [[File:Shiraz and areal.jpg|thumb|500px|इटली की यूरोपीय खगोलयात्री सामन्था क्रिस्टोफोरेटी ने [[शिराज़]], [[ईरान]] के पास २२ मई २०१५ को [[अंतरराष्ट्रीय अंतरिक्ष स्टेशन]] से दो ख़ारी झीलों की तस्वीरें लीं, पहली [[बख्तेगन झील]] और दूसरी [[महर्लू झील]]।]] एक '''ख़ारी झील''' या '''लवणीय झील''' चारों तरफ़ से जमीन से घिरा हुआ वो [[जलाशय]] होता है जिसके पानी में [[नमक]]/लवण या नमकीन पदार्थों की मात्रा (सान्द्रणता) ज्यादा होती है। इसके १ लीटर पानी में कम से कम तीन ग्राम नमक तक की मात्रा पाई जाती है।<ref>{{cite web|url=www.britannica.com/science/saline-lake|title=saline-lake|trans-title=लवणीय झील|accessdate=१८-०१-२०१६|publisher=ब्रिटानिका}}</ref> कुछ जगहों पर तो पानी में घुलनशील लवण की मात्रा समुद्री जल से भी ज्यादा पाई गयी है। ऐसी झीलों को ''हाइपरसैलाइन लेक'' या [[अति-खारी झील]] कहते हैं। एक [[क्षारीय]] खारी झील जिसमें [[कार्बोनेट]] की मात्रा ज्यादा होती है को [[सोडा झील]] भी कहा जाता है। <!-- लवणीय झील का वर्गीकरण:<ref>{{cite book |last=Hammer |first=U. T. |title=Saline Lake Ecosystems of the World |location= |publisher=Springer |year=1986 |page=15 |isbn=90-6193-535-0 }}</ref> :कम लवणीय subsaline 0.5–3 [[per mil|‰]] :hyposaline 3–20 ‰ :mesosaline 20–50 ‰ :अति-खारी 50 ‰ से ज्यादा --> == विशेषताएँ== लवणीय झीलें तब बनती हैं जब झील में गिरने वाला जल अपने साथ नमक व खनिज पदार्थ ले आता रहता है और चारों तरफ़ से घिरे होने की वजह से झील से बाहर नहीं निकल पाता है। चूंकि ऐसी झीलें एक बंद तालाब की तरह होती हैं जो कि नदी या समुद्र से नहीं मिलतीं इसलिये इनका पानी बाहर नहीं निकल पाता और उसमें नमक और खनिजों की मात्रा बढती जाती है। ऐसी बंद झीलों को (Endorheic Lake) एण्डोर्हिक झील कहते हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.unep.or.jp/ietc/publications/short_series/lakereservoirs-2/10.asp|title=Endorheic Lakes: Waterbodies That Don't Flow to the Sea|trans-title=एण्डोर्हिक झीलें:वो जलाशय जो समुद्र में नहीं मिलते।|publisher=संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रम|date=|accessdate=१८-०१-२०१६|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927023634/http://www.unep.or.jp/ietc/Publications/Short_Series/LakeReservoirs-2/10.asp|archive-date=27 सितंबर 2007|url-status=live}}</ref> पानी घुला लवण छोड़कर वाष्पीकृत होता रहता है और जिससे वहाँ लवणता बढती रहती है। ऐसे क्षेत्र नमक उत्पादन के लिये आदर्श स्थल साबित होते हैं। ऐसी झीलों के आसपास अतिलवणता की वजह से एक विशेष प्रकार की वनस्पती व प्राणी समूह पाया जाता है और कुछ जगहों पर तो कोई जीवन नहीं पाया जाता जैसे कि, [[मृत सागर]] में। अगर झील में आने वाले पानी की मात्रा वाष्पीकृत हो रहे पानी की मात्रा से कम होती है तो ऐसी झील अंतत: सूख जाती है और अपने पीछे नमक के मैदान या सूखी झील छोड़ जाती है। उदाहरण [[कच्छ का रण]] जो कि एक विशाल नमक का मैदान है। == इन्हें भी देखें == *[[चिल्का झील]] *[[महर्लू झील]] *[[कैस्पियन सागर]] *[[ग्रेट साल्ट लेक]] *[[मृत सागर]] *[[अरल सागर]] *[[उर्मिआ झील]] *[[नैत्रों झील]] *[[मोनो झील]] *[[सावा झील]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{Authority control}} [[श्रेणी:बंद झीलें|*]] [[श्रेणी:झीलों के प्रकार]] [[श्रेणी:सिकुड़ी हुई झीलें]] [[श्रेणी:भूगोल शब्दावली]] [[श्रेणी:खारी झीलें]] 6055aune27li69pjipp70k4il5x7i2r वीर दास 0 694740 6555601 6167140 2026-05-23T15:50:23Z The Sorter 845290 Infobox को सुधारा 6555601 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=वीर दास|image=Vir Das at the 2024 Edinburgh Festival Fringe (cropped).jpg|caption=2024 एडिनबर्ग फ़ेस्टिवल फ़्रिंज में वीर दास|birth_name=<!-- Name at birth; only use if different from name. -->|birth_date={{Birth date and age|1979|5|31|df=yes}}|birth_place=[[देहरादून]], [[उत्तर प्रदेश]], भारत|alma_mater=[[नॉक्स महाविद्यालय (इलिनोइस)]] ([[विज्ञान स्नातक|BS]] [[अर्थशास्त्र]] और [[रंगमंच]])<br />[[मास्को कला रंगशाला]] - [[हार्वर्ड विश्वविद्यालय]] (स्तानिस्लाव्स्की कार्यक्रम)|yearsactive=2005–वर्तमान|occupation={{hlist|हास्य अभिनेता|अभिनेता|हास्य संगीतकार}}|spouse={{marriage|शिवानी माथुर|October 2014}}|relatives=[[ब्रजबीर सरन दास]] (दादा)|website={{URL|https://www.virdas.in}}}} '''वीर दास''' (जन्म 31 मई 1979) एक भारतीय हास्य अभिनेता और [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] फ़िल्म [[अभिनेता]] है। इन्होंने अपने फ़िल्मी कैरियर की शुरुआत २००७ में की थी। साल २०१३ में [[गो गोवा गोन]] २०१४ में [[शादी के साइड इफेक्ट]] जैसी फ़िल्मों में काम किया है। इनके अलावा ये टेलीविजन कार्यक्रमों में भी काम कर चूके है। साल २०१६ में इन्होंने [[वयस्क]] एवं [[हास्य]] फ़िल्म [[मस्तीज़ादे]] फ़िल्म में भी अभिनय किया है फ़िल्म में [[तुषार कपूर]] एवं [[सन्नी लियोन]] भी है। ==जीवन== वीर दास का जन्म १९७९ में [[देहरादून]] [[उत्तराखण्ड]] में हुआ था।<ref>{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Shaadi-ke-Side-Effects-My-mother-tells-me-not-to-say-penis-on-stage-Vir-Das/articleshow/30222359.cms?intenttarget=no | title=My mother tells me not to say 'penis' on stage: Vir Das | publisher=The Times of India | date=12 February 2014 | accessdate=1 March 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170810011957/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Shaadi-ke-Side-Effects-My-mother-tells-me-not-to-say-penis-on-stage-Vir-Das/articleshow/30222359.cms?intenttarget=no | archive-date=10 अगस्त 2017 | url-status=live }}</ref> और फिर ये [[अफ़्रीका|अफ्रीका]] में रहने लगे थे , इन्होंने अपनी शिक्षा ''इंडियन लैंग्वेज स्कूल'' से की थी। इन्होंने बैचलर की डिग्री [[नोक्स कॉलेज इल्लीनोज़]] से [[अर्थशास्त्र]] में प्राप्त की थी। इसके बाद इन्होंने हरवाद विश्वविद्यालय जॉइन करदी थी। इन्होंने अक्टूबर २०१४ में ''शिवानी माथुर'' से विवाह कर दिया था।<ref>{{cite web | url=http://www.hindustantimes.com/bollywood/i-m-called-an-actor-not-a-comic-vir-das/article1-1309192.aspx | title=I’m called an actor, not a comic: Vir Das | publisher=द हिन्दूstan Times | date=21 January 2015 | accessdate=29 January 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150129030530/http://www.hindustantimes.com/bollywood/i-m-called-an-actor-not-a-comic-vir-das/article1-1309192.aspx | archive-date=29 जनवरी 2015 | url-status=live }}</ref> == फ़िल्मोग्राफी == {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! फ़िल्म !! किरदार !! टिप्पणी |- | rowspan=2| 2007 || ''[[नमस्ते लन्दन]]''|| Prospective Groom No. 1 || विशेष उपस्थिति |- | ''[[मुम्बई सालसा]]'' || राजीव || |- | rowspan=1| 2008–09|| ''[[मुम्बई कॉलिंग]]'' || कॉल उठाने वाला || सात एपिसोड |- | rowspan=1| 2009|| ''[[लव आज कल]]'' || शोंटी || |- | rowspan=1| 2010|| ''[[बदमाश कंपनी]]'' || चंदू || |- | rowspan=1| 2011|| ''[[देली बेली]]'' || अरूप || |- | rowspan=2| 2013|| ''[[गो गोवा गॉन]]'' || लव || |- | ''[[सुपर से ऊपर]]'' || रणवीर || |- | rowspan=3| 2014|| ''[[शादी के साइड इफ़ेक्ट्स]]'' || मानव || |- | ''[[रिवॉल्वर रानी]]'' || रोहन कपूर || |- | ''[[अमित शाहनी की लिस्ट]]'' || अमित शाहनी || |- | rowspan=2| 2016|| ''[[मस्तीज़ादे]]'' || आदित्य चोटिया || |- | ''[[संता बनता (फिल्म)|संता बंता]]'' || बंता || |} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://web.archive.org/web/20181204053756/https://celebsinfofeed.blogspot.com/2018/12/vir-das.html Hero das Age, Height, Weight, Body Measurements] [[श्रेणी:अभिनेता]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1979 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भारतीय अभिनेता]] [[श्रेणी:देहरादून के लोग]] {{जीवनचरित-आधार}} otttucifxl7w3fd6gs5mesc3rnlil1i मौनी राय 0 704942 6555735 6532984 2026-05-24T04:31:18Z Sequencesolved 173771 एक चित्र बदला। 6555735 wikitext text/x-wiki {{अद्यतन}} {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | image = Mouni Roy attends Manish Malhotra’s show The Walk of Mijwan (03) (cropped).jpg | caption = मौनी राय | birth_date = 28 सितम्बर 1985<ref>{{cite web|title=Mouni Roy’s birthday celebration|url=http://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/tv/Pics-Mouni-Roys-birthday-celebration/videoshow/49153854.cms?from=mdr|work=लहरें|publisher=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|accessdate=3 मार्च 2016|date=29 सितम्बर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512224735/https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/tv/Pics-Mouni-Roys-birthday-celebration/videoshow/49153854.cms?from=mdr|archive-date=12 मई 2018|url-status=live}}</ref> | birth_place = [[कूचबिहार]], [[पश्चिम बंगाल]], [[भारत]]<ref name=toi1>{{cite web | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-09-03/news-interviews/41724962_1_mouni-roy-nach-baliye-mohit-raina | title=Mouni Roy and Mohit Raina approached for Nach Baliye 6 | publisher=Times of India | date=3 September 2013 | accessdate=13 November 2013 | author=Agarwal, Stuti | archive-url=https://web.archive.org/web/20131113130858/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-09-03/news-interviews/41724962_1_mouni-roy-nach-baliye-mohit-raina | archive-date=13 नवम्बर 2013 | url-status=live }}</ref> | occupation = अभिनेत्री |spouse = सूरज नाम्बियार | height = {{height|ft=5|in=3}} | years_active = 2007-वर्तमान | nationality = [[भारतीय लोग|भारतीय]] | religion= [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]] | name= मौनी राय<br>{{lang-bn|মৌনী রায়}}<br>{{lang-en|Mouni Roy}}}} '''मौनी राय''' ({{lang-bn|মৌনী রায়}}, {{IPA|bn|mou̯ni rae̯}}; {{lang-en|Mouni Roy}}) एक [[भारतीय]] [[अभिनेत्री]] हैं।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/mouni-roy-salman-khan-has-had-no-role-to-play-in-my-bollywood-debut/articleshow/65376518.cms|title=Mouni Roy: Salman Khan has had no role to play in my Bollywood debut|website=Times Of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20181210092721/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/mouni-roy-salman-khan-has-had-no-role-to-play-in-my-bollywood-debut/articleshow/65376518.cms|archive-date=10 दिसंबर 2018|access-date=9 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> यह 2007 से धारावाहिकों में कार्य कर रही हैं। यह सबसे पहले [[क्योंकि सास भी कभी बहू थी]] में किरदार निभा रही थी। मोनी राय ने जनवरी 2022 में दुबई के जाने माने बिज़नेसमैन सूरज नामदार से हिन्दु रीति रिवाज़ों से शादी कर ली<ref>{{Cite web|url=https://www.filemywap.in/2022/01/mouni-roy-height-in-feet-marriage-photo.html|title=मोनी राय लम्बाई इन फीट, उम्र, जीवनी {{!}} mouni roy height in feet {{!}} Marriage Photo {{!}} Age {{!}} Biography|website=www.filemywap.in|access-date=2022-01-28|archive-date=28 जनवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128140813/https://www.filemywap.in/2022/01/mouni-roy-height-in-feet-marriage-photo.html|url-status=dead}}</ref> ==धारावाहिक== * 2007-08 [[क्योंकि सास भी कभी बहू थी]] * 2008 ज़रा नाचके दिखा * 2008 कस्तुरी - शिवानी * 2009 पति पत्नी और वो * 2011–14 [[देवों के देव... महादेव|देवों के देव...महादेव]] - सति * 2012–13 जुनून - ऐसी नफ़रत तो कैसा इश्क़ * 2014 झलक दिखला जा 7 * 2015 [[नागिन (धारावाहिक)]] - शिवन्या/ शिवाङ्गी ==फिल्मोग्राफी== * 2018- गोल्ड ==व्यक्तिगत जीवन== राय को उनके देश की लगातार यात्राओं के कारण [[संयुक्त अरब अमीरात]] के स्वर्ण वीजा से सम्मानित किया गया है।<ref>{{Cite news |date=29 November 2021 |title=Indian actress Mouni Roy receives UAE golden visa |language=en |url=https://www.connectedtoindia.com/indian-actress-mouni-roy-receives-uae-golden-visa-9600.html |access-date=29 November 2021 |archive-date=4 अक्तूबर 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004223350/https://www.connectedtoindia.com/indian-actress-mouni-roy-receives-uae-golden-visa-9600.html |url-status=dead }}</ref> 27 जनवरी 2022 को तीन साल की डेटिङ्ग के बाद राय और दुबई के व्यवसायी सूरज नाम्बियार ने [[गोवा]] के [[पणजी]] में पारस्परिक मलयाली और बंगाली समारोहों में शादी कर ली।<ref>{{Cite web |date=27 January 2022 |title=Mouni Roy Ties the knot with businessman Suraj Nambiar in a Kerala-style wedding in Goa |url=https://economictimes.com/magazines/panache/mouni-roy-ties-the-knot-with-businessman-suraj-nambiar-in-a-kerala-style-wedding-in-goa/articleshow/89149261.cms |access-date=27 January 2022 |website=The Economic Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 January 2022 |title=Mouni Roy ties the knot with Suraj Nambiar, glows in white at Goa wedding. See first pics of bride and groom |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/mouni-roy-ties-the-knot-with-suraj-nambiar-bride-glows-in-white-at-goa-wedding-see-first-pic-101643261416521.html |access-date=27 January 2022 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ==पुरस्कार== {| class="wikitable sortable" style="width: 100%;" |- ! वर्ष ! कार्य ! पुरस्कार ! श्रेणी ! परिणाम ! संदर्भ |- | २०१८ | ''स्वर्ण'' | ''लक्स गोल्डेन रोज़ एवार्ड्स'' | ''एमर्जिंग न्यूब्यूटी ऑफ़ द ईयर'' | {{nom}} |<ref name="Golden-Rose-2018">{{cite web|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities-lux-golden-rose-awards-2018-pics-aishwarya-srk-recreate-devdas-moments-complete-winners-list-janhvi-kareena-484125|title=Lux Golden Rose Awards 2018 Pics: Aishwarya and SRK recreate Devdas moments, complete winners’ list and more - Celebrities News – India TV|first=Tripti|last=Karki|date=19 November 2018|website=www.indiatvnews.com|access-date=26 सितंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190926154723/https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities-lux-golden-rose-awards-2018-pics-aishwarya-srk-recreate-devdas-moments-complete-winners-list-janhvi-kareena-484125|archive-date=26 सितंबर 2019|url-status=dead}}</ref> |- | २०१९ |{{n/a}} | ''लायन गोल्ड अवार्डस'' | ''मोस्ट स्टाइलिश पर्सनॉलिटी'' | {{won}} | |} ==इन्हें भी देखें== * [[मोहित रैना]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|2}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{IMDb name|4655028}} [[श्रेणी:1985 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] {{अभिनेत्री-आधार}} tgp7h763fjn3usyvufzq0uzow1pkzuo 6555736 6555735 2026-05-24T04:32:04Z Sequencesolved 173771 /* व्यक्तिगत जीवन */ एक चित्र जोड़ा। 6555736 wikitext text/x-wiki {{अद्यतन}} {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | image = Mouni Roy attends Manish Malhotra’s show The Walk of Mijwan (03) (cropped).jpg | caption = मौनी राय | birth_date = 28 सितम्बर 1985<ref>{{cite web|title=Mouni Roy’s birthday celebration|url=http://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/tv/Pics-Mouni-Roys-birthday-celebration/videoshow/49153854.cms?from=mdr|work=लहरें|publisher=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|accessdate=3 मार्च 2016|date=29 सितम्बर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512224735/https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/tv/Pics-Mouni-Roys-birthday-celebration/videoshow/49153854.cms?from=mdr|archive-date=12 मई 2018|url-status=live}}</ref> | birth_place = [[कूचबिहार]], [[पश्चिम बंगाल]], [[भारत]]<ref name=toi1>{{cite web | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-09-03/news-interviews/41724962_1_mouni-roy-nach-baliye-mohit-raina | title=Mouni Roy and Mohit Raina approached for Nach Baliye 6 | publisher=Times of India | date=3 September 2013 | accessdate=13 November 2013 | author=Agarwal, Stuti | archive-url=https://web.archive.org/web/20131113130858/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-09-03/news-interviews/41724962_1_mouni-roy-nach-baliye-mohit-raina | archive-date=13 नवम्बर 2013 | url-status=live }}</ref> | occupation = अभिनेत्री |spouse = सूरज नाम्बियार | height = {{height|ft=5|in=3}} | years_active = 2007-वर्तमान | nationality = [[भारतीय लोग|भारतीय]] | religion= [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]] | name= मौनी राय<br>{{lang-bn|মৌনী রায়}}<br>{{lang-en|Mouni Roy}}}} '''मौनी राय''' ({{lang-bn|মৌনী রায়}}, {{IPA|bn|mou̯ni rae̯}}; {{lang-en|Mouni Roy}}) एक [[भारतीय]] [[अभिनेत्री]] हैं।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/mouni-roy-salman-khan-has-had-no-role-to-play-in-my-bollywood-debut/articleshow/65376518.cms|title=Mouni Roy: Salman Khan has had no role to play in my Bollywood debut|website=Times Of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20181210092721/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/mouni-roy-salman-khan-has-had-no-role-to-play-in-my-bollywood-debut/articleshow/65376518.cms|archive-date=10 दिसंबर 2018|access-date=9 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> यह 2007 से धारावाहिकों में कार्य कर रही हैं। यह सबसे पहले [[क्योंकि सास भी कभी बहू थी]] में किरदार निभा रही थी। मोनी राय ने जनवरी 2022 में दुबई के जाने माने बिज़नेसमैन सूरज नामदार से हिन्दु रीति रिवाज़ों से शादी कर ली<ref>{{Cite web|url=https://www.filemywap.in/2022/01/mouni-roy-height-in-feet-marriage-photo.html|title=मोनी राय लम्बाई इन फीट, उम्र, जीवनी {{!}} mouni roy height in feet {{!}} Marriage Photo {{!}} Age {{!}} Biography|website=www.filemywap.in|access-date=2022-01-28|archive-date=28 जनवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128140813/https://www.filemywap.in/2022/01/mouni-roy-height-in-feet-marriage-photo.html|url-status=dead}}</ref> ==धारावाहिक== * 2007-08 [[क्योंकि सास भी कभी बहू थी]] * 2008 ज़रा नाचके दिखा * 2008 कस्तुरी - शिवानी * 2009 पति पत्नी और वो * 2011–14 [[देवों के देव... महादेव|देवों के देव...महादेव]] - सति * 2012–13 जुनून - ऐसी नफ़रत तो कैसा इश्क़ * 2014 झलक दिखला जा 7 * 2015 [[नागिन (धारावाहिक)]] - शिवन्या/ शिवाङ्गी ==फिल्मोग्राफी== * 2018- गोल्ड ==व्यक्तिगत जीवन== [[चित्र:Mouni Roy in September 2022.jpg]] राय को उनके देश की लगातार यात्राओं के कारण [[संयुक्त अरब अमीरात]] के स्वर्ण वीजा से सम्मानित किया गया है।<ref>{{Cite news |date=29 November 2021 |title=Indian actress Mouni Roy receives UAE golden visa |language=en |url=https://www.connectedtoindia.com/indian-actress-mouni-roy-receives-uae-golden-visa-9600.html |access-date=29 November 2021 |archive-date=4 अक्तूबर 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004223350/https://www.connectedtoindia.com/indian-actress-mouni-roy-receives-uae-golden-visa-9600.html |url-status=dead }}</ref> 27 जनवरी 2022 को तीन साल की डेटिङ्ग के बाद राय और दुबई के व्यवसायी सूरज नाम्बियार ने [[गोवा]] के [[पणजी]] में पारस्परिक मलयाली और बंगाली समारोहों में शादी कर ली।<ref>{{Cite web |date=27 January 2022 |title=Mouni Roy Ties the knot with businessman Suraj Nambiar in a Kerala-style wedding in Goa |url=https://economictimes.com/magazines/panache/mouni-roy-ties-the-knot-with-businessman-suraj-nambiar-in-a-kerala-style-wedding-in-goa/articleshow/89149261.cms |access-date=27 January 2022 |website=The Economic Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 January 2022 |title=Mouni Roy ties the knot with Suraj Nambiar, glows in white at Goa wedding. See first pics of bride and groom |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/mouni-roy-ties-the-knot-with-suraj-nambiar-bride-glows-in-white-at-goa-wedding-see-first-pic-101643261416521.html |access-date=27 January 2022 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ==पुरस्कार== {| class="wikitable sortable" style="width: 100%;" |- ! वर्ष ! कार्य ! पुरस्कार ! श्रेणी ! परिणाम ! संदर्भ |- | २०१८ | ''स्वर्ण'' | ''लक्स गोल्डेन रोज़ एवार्ड्स'' | ''एमर्जिंग न्यूब्यूटी ऑफ़ द ईयर'' | {{nom}} |<ref name="Golden-Rose-2018">{{cite web|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities-lux-golden-rose-awards-2018-pics-aishwarya-srk-recreate-devdas-moments-complete-winners-list-janhvi-kareena-484125|title=Lux Golden Rose Awards 2018 Pics: Aishwarya and SRK recreate Devdas moments, complete winners’ list and more - Celebrities News – India TV|first=Tripti|last=Karki|date=19 November 2018|website=www.indiatvnews.com|access-date=26 सितंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190926154723/https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities-lux-golden-rose-awards-2018-pics-aishwarya-srk-recreate-devdas-moments-complete-winners-list-janhvi-kareena-484125|archive-date=26 सितंबर 2019|url-status=dead}}</ref> |- | २०१९ |{{n/a}} | ''लायन गोल्ड अवार्डस'' | ''मोस्ट स्टाइलिश पर्सनॉलिटी'' | {{won}} | |} ==इन्हें भी देखें== * [[मोहित रैना]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|2}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{IMDb name|4655028}} [[श्रेणी:1985 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] {{अभिनेत्री-आधार}} fwqzf9b6ofn8k35n26dmih8gconkz9a धोड़प 0 732366 6555607 4998051 2026-05-23T16:18:47Z The Sorter 845290 6555607 wikitext text/x-wiki {{खराब अनुवाद|अंग्रेज़ी}}{{Infobox settlement | name = धोड़प | native_name = {{hlist|धोडप|{{lang|en|Dhodap|italics=no}}}} | settlement_type = पहाड़ी क़िला | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Maharashtra | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|20|23|8.1|N|74|01|51.2|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य|राज्य]] | subdivision_name1 = [[महाराष्ट्र]] | subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name2 = [[नाशिक]] | subdivision_type3 = [[भारत के ताल्लुक़े|ताल्लुक़ा]] | subdivision_name3 = [[चांदवड़]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = धोड़ंबे | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | elevation_footnotes = | elevation_m = 1472 | footnotes = | official_name = }} '''धोड़प''' ({{Langx|mr|धोडप}}, {{Langx|en|Dhodap|italic=no}}) [[भारत]] के [[महाराष्ट्र]] राज्य का एक पहाड़ी क़िला है।<ref>[https://www.punetrekkers.com/dhodap-fort Dhodap Fort Information, Dhodap Trek Info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160516004850/http://www.punetrekkers.com/dhodap-fort |date=16 मई 2016 }} अभिगमन तिथि:१२ अगस्त २०१६</ref> यह दुर्ग 1472 मीटर में फैला हुआ है। यह सह्याद्री पहाड़ का दूसरा सबसे बड़ा दुर्ग है जबकि पहला सेल्हर है। [[File:View of Dhodap from Otur.jpg|thumb|Dhodap from Otur]] [[File:View of Dhodap from Hatti.jpg|thumb|Dhodap from Hatti]] [[File:Cow of Stone.jpg|thumb|"Cow of stone"]] ==सन्दर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:नासिक]] [[श्रेणी:नासिक ज़िले के दर्शनीय स्थल]] [[श्रेणी:नासिक विकिपरियोजना के अंतर्गत बनाए गए लेख]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र में दुर्ग]] 7nlsbzpejxor19eey3k488t7fvrnd4h सदस्य:Merlin152/प्रयोगपृष्ठ 2 760101 6555877 3380440 2026-05-24T09:35:42Z The Sorter 845290 6555877 wikitext text/x-wiki {{WPCUP|draft=yes}} पाकिस्तान के राष्ट्रपति। [[चित्र:HRD Congress with President of Pakistan, Farooq Leghari.jpg|अंगूठाकार|कांग्रेस, पाकिस्तान के राष्ट्रपति, फारूक लेगारी के साथ।]] =प्रारंभिक जीवन= ==जन्म== [[पाकिस्तान]] इस्लामी गणराज्य के भूतपूर्व राष्ट्रपति, सरदार फारूक अहमद खान लेगारी का जन्म छोटी ज़ारीन, [[पंजाब]] नामक एक ग्राम में २९ मई, [[१९४०]] में हुआ था।<ref>http://tribune.com.pk/story/65000/former-president-farooq-leghari-passes-away/</ref> वह एक [[राजनीतिक]] परिवार से थे। यह [[परिवार]] आर्थीक और राजनीतिक रूप से समृद्ध था। उनके पिता नवाब मोहम्मद लेगारी और उनके दादा नवाब जमाल लेगारी, दोनों एक प्रगतिशील मार्गदर्शक थे जिन्होंने अपने कुल में नवीनतम विचारों को प्रस्तावित किया। उनके पिता ने [[पाकिस्तान आंदोलन]] में अपनी मुख्य भूमिका निभाई जिसकी वजह से उन्हें १९४६ में राजनीतिय कैदी के तौर पर बन्द कर दिया। [[भारत]] के विभाजन के बाद उनके पिता पंजाब में (१९४९ से १९५५ तक) मंत्री पद पर कार्यरत थे। उनके दादा जी नवाब मोहम्मद जमाल खान लेगारी भी [[मंत्री]] पद पर कार्य कर चुके थे। ==शिक्षा== वह एक बहुत होशियार बालक थे और अपने स्कूल के समय कई और गतिविधियों में भी हिस्सा लिया करते थे। उनकी प्रारंभिक शिक्षा 'एचिसन कॉलेज' में हुई थी जहाँ वो 'हेड़बॉय' रह चुके थे।<ref>http://storyofpakistan.com/sardar-farooq-ahmad-khan-leghari</ref> [[स्कूल]] छोड़ते समय उनको 'र्स्वश्रेष्ट छात्र' घोषित किया गया था। उन्होंने अपना ग्रेजुएशन पूर्व 'क्रिश्चियन कॉलेज', [[लाहौर]] से पूरा किया और फिर उच्च शिक्षा के लिए 'ऑक्सफोर्ड़ विश्वविद्यालय' में पढ़ने गए। 'ऑक्सफोर्ड़ विश्वविद्यालय' में उन्होंने राजनीति, अर्थशास्त्र और दर्शन शास्त्र जैसे विषयों में शिक्षा हासिल की। लेगारी एक उत्सुक और बराबरी की मनोभावना रखने वाले खिलाड़ी हुआ करते थे। वे उल्टे हाथ से प्रहार करने वाले [[टेनिस]] [[खिलाड़ी]] तथा रोज पोलो मैदान में [[पोलो]] खेलने वाले खिलाड़ी थे। सन् १९७४ में साँतवे 'एशियन गेम्स' ज्योंकि तेहरान, [[ईरान]] में आयोजित हुए, उसमें उन्होंने पाकिस्तानी निशानेबाज की तरह अपने आप को प्रस्तुत किया। =राजनीतिक जीवन= फारूक लेगारी अपने देश में एक प्रमुख ज़मीनदार हुआ करते थे जिनके पास अपनी तकरीबन २५०० एकड़ ज़मीन थे। सरदार फारूक अहमद खान लेगारी ने सन् [[१९६३]] में पढ़ाई पूरी कर पाकिस्तान वापस आए और वे लोक सेवा में शामिल हो गए और कुछ समय तक पूर्व पाकिस्तान में कार्यरत रहे। अपने पिता के देहांत के बाद वो अपने [[गाँव]] वापस आए और वहाँ के लोगों की समस्याओं को दूर किया। अपने पिता की मृत्यु के बाद वे अपने जनजाति के मुख्य हुए। सन् १९७३ में पाकिस्तानी राष्ट्रपति जुलफिकर अली भूटो के निमंत्रण पर उन्होंने अपना पद (लोक सेवा) त्याग दिया और '[[पाकिस्तान पीपल्स पार्टी]]' में शामिल हुए। सन् १९७७ में उन्होंने आम चुनाव में लड़ने को तैयार हुए। उनका निर्वाचक क्षेत्र 'ड़ी जी खान' नामक जगह थी, जहाँ उन्होंने 'पाकिस्तान पीपल्स पार्टी' का प्रतिनिधत्व किया। उन्हें विजय प्राप्त हुई। सन् १९८० में जिया ऊल हक के प्रशासन काल में एक मुख्य व्यक्ति के तौर पर जन प्रदर्शन कर वो सामने आये जिसकी वजह से उन्हें पुलिस ने कई बार बन्दी बनाया। लेगारी एक मान्य व्यक्ति थे जिन्होंने कभी घूसखोर एंव जुर्म की दल-दल में फसे राजनेताओं की तरह अपना नाम जुर्म की सूची में नहीं बल्कि अच्छे राजनेताओं की सूची में अपना नाम कमाया। इसलिए उन्हें [[प्रधानमंत्री]] भूटो तथा 'पाकिस्तान पीपल्स पार्टी' का पूरा समर्थन मिला और जिसकी वजह से उन्होंने [[राष्ट्रपति]] चुनाव में अपना नामांकन पत्र भरा। काफी गहमा गहमी के बाद राष्ट्रपति पद के लिए चुनाव की बारी आई। कड़े मुकाबले के बाद राष्ट्रपति चुनाव में लेगारी जी की जीत हुई। अगले दिन उन्हें पाकिस्तान का आँठवा राष्ट्रपति पाँच साल के लिए चुन लिया गया।<ref>http://ehtishamalisethi.blogspot.in/2010/10/sardar-faarooq-laghari-in-history.html</ref> लेकिन उन्होंने अपने ही सरकार को भ्रष्टाचार के आरोप में बरखास्त कर दिया और एक दूसरी पार्टी का आंरभ किया जिसका नाम 'मिल्लट पार्टी' रखा। वह पाकिस्तान के प्रथम राष्ट्रपति थे जिन्होंने अपनी ही सरकार को बरखास्त किया। 'मिल्लट पार्टी' के साथ, सात अन्य पार्टियों का गठबंधन हुआ और इसका नाम 'नेशनल एलायंस' रखा गया। ये उन पार्टियों है जिन्होंने 'मिल्लट पार्टी' के साथ गठबंधन किया है- 'नेशनल पीपल्स पार्टी', 'नेशनल अवामी पार्टी', 'सिंध नेशनल फ्रंट', 'सिंध डेमोक्रेटिक एलायंस', ' निजामी मुस्तफा पार्टी', 'बलूचिस्तान नेशनल पार्टी'। राष्ट्रपति पद संभालने के बाद भी राजनीति में उनका काफी उल्लेखनीय योगदान रहा था। =निधन= सरदार फारुक अहमद खान लेगारी का निधन २० अक्टूबर, २०१० को रावलपिंड़ी में हुआ। उनका अंतिम संस्कार छोटी ज़रीन गाँव में किया गया।<ref>http://www.bbc.com/news/world-south-asia-11584496</ref> सरदार फारूक अहमद खान लेगारी की अंतिम विदाई में डेरा गाज़ी के सभी लोग और सभी राजनीतिक वर्ग के लोग शामिल थे। वह एक बहुत महान नेता थे और राजनीति में बहुत सफल रहे। आज भी लोग उन्हें उनकी ईमानदारी, प्रतिबद्धता और सरलाता के लिए याद करते है। इतने बड़े और अमीर होने के बाद भी वह एक सरल जीवन बिताने में विशवास रखते थे। =संदर्भ= 6epdgs57oltekoehn84i7wiajjgcc5b रोजावा 0 781664 6555833 5491789 2026-05-24T08:46:14Z The Sorter 845290 6555833 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक देश |conventional_long_name = उत्तर और पूर्व सीरिया लोकतांत्रिक स्वायत्त प्रशासन |iso3166code = omit |native_name = {{lang|ar|الإدارة الذاتية الديمقراطية لإقليم شمال وشرق سوريا}}<br/>{{lang|ku|Rêveberiya Xweseriya Demokratîk a Herêma Bakur û Rojhilatê Sûriyê|italics=no}}<br/>{{lang|syc|ܡܕܒܪܢܘܬ݂ܳܐ ܝܬ݂ܝܬܳܐ ܕܝܡܩܪܐܛܝܬܳܐ ܠܩܠܝܡܳܐ ܕܓܪܒܝܳܐ ܘ ܡܕܢܚܳܐ ܕܣܘܪܝܰܐ}} |common_name = रोजावा |status = ''सीरिया का स्वायत्त महासंघ |image_flag = Flag of Rojava.svg |image_coat = Coat of Arms of Rojava.svg |symbol_type = प्रतीक |image_map = Claimed and de facto territory of Rojava.png |map_caption = हरे रंग में रोजावा क्षेत्र |national_anthem = |languages_type = आधिकारिक भाषा |languages = {{plainlist| *कुर्दी *[[अरबी भाषा|अरबी]] *सीरियाई}} |regional_languages = |capital = [[हसका]] |coordinates = {{Coord|36|30|42|N|40|44|32|E|type:city}} |largest_city = capital |government_type = लोकतांत्रिक |leader_title1 = सह-अध्यक्ष |leader_name1 = हादीया यूसेफ<ref name=recognition>{{cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/kurdish-pyd-declares-federalism-northern-syria-1311505605|title=Syrian Kurds declare new federation in bid for recognition|work=Middle East Eye|date=17 मार्च 2016|access-date=22 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180816230615/https://www.middleeasteye.net/news/kurdish-pyd-declares-federalism-northern-syria-1311505605|archive-date=16 अगस्त 2018|url-status=live}}</ref> |leader_title2 = सह-अध्यक्ष |leader_name2 = मंसूर सेलूम |area_magnitude = |area_km2 = |area_sq_mi = |population_estimate_year = 2014 |population_estimate = ≈4,600,000<br/>{{nowrap|{{small|(half of them internal refugees)}}}}<ref name=utopia/><ref>{{cite book|last1=In der Maur|first1=Renée|last2=Staal|first2=Jonas|title=Stateless Democracy|date=2015|publisher=BAK|location=Utrecht|isbn=978-90-77288-22-1|page=19|url=http://newworldsummit.eu/wp-content/uploads/2015/06/NWA5-Stateless-Democracy1.pdf|chapter=Introduction|access-date=22 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025095239/http://newworldsummit.eu/wp-content/uploads/2015/06/NWA5-Stateless-Democracy1.pdf|archive-date=25 अक्तूबर 2016|url-status=dead}}</ref><ref name="ottawacitizen.com">Estimate as of mid November 2014, including numerous refugees. "Rojava’s population has nearly doubled to about 4.6 million. The newcomers are Sunni and Shia Syrian Arabs who have fled from violence taking place in southern parts of Syria. There are also Syrian Christians members of the Assyrian Church of the East, Chaldean Catholic Church, Syriac Catholic Church, Syriac Orthodox Church, and others, driven out by Islamist forces." {{cite news|title=In Iraq and Syria, it's too little, too late|url=http://ottawacitizen.com/opinion/columnists/iraq-and-syria-too-little-too-late|publisher=Ottawa Citizen|date=14 November 2014|access-date=22 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180218160746/http://ottawacitizen.com/opinion/columnists/iraq-and-syria-too-little-too-late|archive-date=18 फ़रवरी 2018|url-status=live}}</ref> |sovereignty_type = स्वायत्त क्षेत्र |established_event1 = स्वायत्तता प्रस्तावित |established_date1 = जुलाई 2013 |established_event2 = स्वायत्तता घोषित |established_date2 = नवम्बर 2013 |established_event3 = क्षेत्रीय सरकार की स्थापना |established_date3 = नवम्बर 2013 |established_event4 = अंतरिम संविधान अपनाया |established_date4 = जनवरी 2014 |established_event5 = संघ घोषित |established_date5 = 17 मार्च 2016 |currency = [[सीरिययन पाउंड]] |currency_code = SYP |time_zone = EET |utc_offset = +2 |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |drives_on = दाएँ }} '''उत्तर और पूर्व सीरिया लोकतांत्रिक स्वायत्त प्रशासन''', जिसे '''रोजावा''' भी कहा जाता है, उत्तरी पूर्वी [[सीरिया]] में स्थित तथा इसे पश्चिमी कुर्दीस्तान भी कहते रोजवा के अंतर्गत तीन प्रांत आते है जजीरा, कोबोन, और आफरीन जो एक स्वायंत्तशासी क्षेत्र है ओर रोजवा एक [[कुर्द]] बहुल क्षेत्र है अनुमानित 30 से 35 लाख की अबादी है रोजवा क्षेत्र में बहुमत कुर्दो का है लेकिन इराक़ी मुस्लमानो के साथ साथ यह [[ईसाई]] व [[यजीदी]] अल्पसंख्यक सामुदाय भी रहता है। ==भूगोल== ==इतिहास== सीरिया को 1946 में फ्रांसीसी शासन से आजादी मिली थी। तत्कालीन सरकार ने देश को गणतंत्र घोषित किया लेकिन तीन साल बाद ही सेना ने यहां तख्तापलट कर दिया। कुछ समय बाद यहां नागरिक सरकार बनी लेकिन फिर तख्तापलट हो गया। सीरिया में सत्ता परिवर्तन का यह क्रम लगातार चला. 1970 में एक ‘सुधारात्मक आंदोलन’ चलाने के बाद जनरल हाफिज अल असद यहां के प्रधानमंत्री बने और एक साल बाद ही उन्होंने खुद को देश का राष्ट्रपति घोषित कर दिया। वे 2000 में अपनी मृत्यु के पहले तक देश के राष्ट्रपति रहे इस दौरान सीरिया में अरब सोशलिस्ट बाथ पार्टी (सीरिया रीजन) एकमात्र राजनीतिक दल बना रहा। सीरिया में यह केंद्रीकृत शासन व्यवस्था का दौर था जहां सारी शक्तियां राष्ट्रपति के पास थीं। लोकतात्रिक मूल्यों के हिसाब से यह एक तरह की तानाशाही व्यवस्था थी जो हाफिज अल असद के बाद उनके बेटे [[बशर अल-असद]] ने कायम रखी पिछली शताब्दी की शुरुआत में [[सीरिया]], [[इराक़]] और [[तुर्की]] के बीच एक बड़े क्षेत्र में कुर्दों का मिलाजुला भू-भूभाग रहा है। लेकिन इन देशों के निर्माण के साथ- साथ कुर्द लोगों की सामाजिक- सांस्कृतिक पहचान वाला यह क्षेत्र तीन हिस्सों में बंट गया। हालांकि इराक़ में कुर्दिस्तान नाम का स्वायत्तशासी क्षेत्र है लेकिन तुर्की और सीरिया में कुर्दों की ऐसी किसी मांग को बर्बर तरीके से दबाया जाता रहा. लेकिन इस मांग को लेकर तुर्की में कुर्दिस्तान वर्कर्स पार्टी (पीकेके) के नेतृत्व में लंबे अरसे तक एक विद्रोही आंदोलन चला है। पीकेके की स्थापना 1978 में हुई थी और यह मार्क्सवादी- लेनिनवादी विचारधारा की वामपंथी पार्टी रही है। अपनी स्थापना के बाद से इसने क्षेत्र में तुर्की के खिलाफ छापामार युद्ध छेड़ दिया था। इस दौरान पार्टी के संस्थापक सदस्यों में से एक अब्दुल्ला ओकलान कुर्दों के क्रांतिकारी नेता बनकर उभरे. सिर्फ तुर्की में ही नहीं इराक़ी और सीरियाई कुर्दों के बीच भी वे सबसे बड़े नेता बन गए। 1980 में वे सीरिया आ गए और यहां से अपनी गतिविधियां चलाने लगे। लेकिन बाद में तुर्की के दबाव के चलते 1998 में उन्हें हाफिज अल असद (बशर अल असद के पिता और सीरिया के तत्कालीन राष्ट्रपति) ने देश से बाहर निकाल दिया। अब्दुल्ला ओकलान [[यूरोप]] से होते हुए कीनिया पहुंच गए लेकिन यहां अमेरिका की खुफिया एजेंसी सीआईए की मदद से उन्हें गिरफ्तार कर लिया गया। [[अमेरिका]] ने उस समय तक पीकेके को आतंकवादी संगठन घोषित कर दिया था। अब्दुल्ला ओकलान तब से तुर्की की जेल में हैं। कुर्दों का सबसे बड़ा नेता अब अपने लोगों से संवाद नहीं कर सकता था लेकिन उनकी विचारधारा इस क्षेत्र में दिनोंदिन मजबूत होती गई। बाद के समय में अब्दुल्ला ओकलान माओवादी विचारधारा छोड़कर एक अलग राजनीतिक विचारधारा ‘डेमोक्रेटिक कन्फेडरिलज्म’ का प्रचार करने लगे थे। इस उदार समाजवादी राजनीतिक तंत्र के बारे में उनकी व्याख्या है, यह तंत्र दूसरे राजनीतिक समूहों और वर्गों के लिए खुला है। इसमें लोच है, यह एकाधिकार विरोधी और अधिकतम सहमति से चलने वाला तंत्र है। ’ अब्दुल्ला ओकलान की विचारधारा सत्ता के अधिकतम विकेंद्रीकरण और अधिकतम भागीदारी का समर्थन करती है। ओकलान का यह सपना इराक़ और तुर्की में पूरा नहीं हो पाया लेकिन रोजावा में शासन व्यवस्था तकरीबन इसी आधार पर चल रही है। सबसे बड़ी बात है कि रूढ़िवादी समाज और अरब देशों से घिरे हुए रोजावा की महिलाएं इस व्यवस्था में बराबरी की हिस्सेदार हैं। ==महिलाएँ== मुस्लिम बहुल देशों और खासकर अरब देशों में महिलाओं की सार्वजनिक जीवन में भूमिका तकरीबन नगण्य होती है लेकिन रोजावा इस मामले में एक अलग मिसाल कायम कर सकता है हर स्तर पर महिलाओं की भागीदारी है मुस्लिम बहुल देशों और खासकर अरब देशों में महिलाओं की सार्वजनिक जीवन में भूमिका तकरीबन नगण्य होती है। रोजावा सरकार में जितनी भी समितियां बनती हैं उनमें दो सह-अध्यक्ष होते हैं और हर स्तर पर एक सह-अध्यक्ष महिला होती है। इसके अलावा हर स्तर पर बनी परिषद में 40 फीसदी स्थान महिलाओं के लिए आरक्षित हैं। यह तो शासन प्रशासन की बात हुई लेकिन रोजावा में अलग से महिलाओं की सेना वाईपीजे भी गठित की गई है। वाईपीजे ने साल 2015 आईएस के खिलाफ अग्रिम मोर्चे पर कई लड़ाइयां लड़ी हैं। माना जाता है कि सीरिया के कोबानी शहर को आईएस के कब्जे से मुक्त कराने में इस महिला लड़ाका सेना की अहम भूमिका थी। कोबानी रोजावा का ही हिस्सा है। ==शासन व्यवस्था== ओकलान की राजनीतिक विचारधारा केंद्रीय सत्ता का विरोध करती है और इसी आधार पर रोजावा को तीन स्वायत्तशासी क्षेत्रों – कैंटॉन में बांटा गया है। हर कैंटॉन में शहरों को जिलों में बांटा गया है। हर जिले को उसकी जनसंख्या के आधार पर कम्यूनों में विभाजित किया गया है। कैंटॉन में सरकार की सबसे बुनियादी और महत्वपूर्ण इकाई कम्यून हैं। हर एक कम्यून स्थानीय 300 लोगों से मिलकर बनता है। इसमें दो सह- अध्यक्ष चुने जाते हैं और स्थानीय मामलों की देखरेख के लिए समितियां गठित होती हैं। लोगों की समस्याएं इन्ही समितियों के माध्यम से सुलझाई जाती हैं हर कम्यून के दो सह-अध्यक्ष मिलकर जिला परिषद का निर्माण करते हैं और जिला परिषद फिर से दो सह- अध्यक्षों का चुनाव करती है। हर जिला परिषद से चुने गए सह-अध्यक्ष नगर परिषद का निर्माण करते हैं। नगर परिषद प्रत्यक्ष चुनाव के माध्यम से पूरे शहर से और सदस्यों का चुनाव करती है आखिर में नगर परिषद से चुने हुए प्रतिनिधि कैंटॉन परिषद का निर्माण करते हैं। इसकी तुलना हमारी संसद से की जा सकती है लेकिन इस प्रक्रिया के हर स्तर पर कम्यून के सदस्यों की भूमिका महत्वपूर्ण होती है और सामाजिक- राजनीतिक- आर्थिक मुद्दे कम्यून से शुरू होकर कैंटॉन तक पहुंचते हैं इस मॉडल की खासबात है कि यहां सभी लोगों को अपना धर्म मानने की आजादी तो है लेकिन राजनीति में इसका कोई हस्तक्षेप नहीं है। रोजावा की शासन व्यवस्था पूरी तरह से धर्मनिरपेक्ष है। रोजावा पूंजीवादी आर्थिक मॉडल को खारिज करता है। ओकलान पूंजीवादी अर्थव्यवस्था के विरोधी हैं और रोजावा के आर्थिक तंत्र पर यह विचार पूरी तरह लागू है। यहां सहकारिता के आधार पर उत्पादन क्षेत्र का विकास किया जा रहा है और लोगों को इसबारे में जागरूक किया जा रहा है। रोजावा में इस नई सरकार की बुनियाद ‘अरब वसंत’ की लहर ने रखी है। 2011 में अरब राष्ट्रो के तानाशाही शासन के खिलाफ [[ट्यूनीशिया]] से शुरू हुआ विद्रोह, [[मिस्र]] और [[लीबिया]] होते हुए [[सीरिया]] तक आ पहुंचा था। रोजावा के बारे में कहा जा सकता है कि यह पहले से बारूद के ढेर पर बैठा था। सीरिया में विपक्षी गुटों के विरोध प्रदर्शन शुरू होने पर रोजावा में भी कुर्द अपने अधिकारों के लिए सड़कों पर उतर आए। अंतर्राष्ट्रीय मीडिया में आई खबरों के मुताबिक असद सरकार ने तब इनका बुरी तरह दमन किया था। सीरिया में जब गृहयुद्ध तेज होने लगा तब बाकी विरोधी गुटों से अलग होकर कुर्दों की दो राजनीतिक पार्टियों, कुर्दिश डेमोक्रेटिक यूनियन पार्टी (पीवाईडी) और कुर्दिश नेशनल काऊंसिल (केएनसी) ने मिलकर रोजावा में कुर्दिश सुप्रीम कमिटी का गठन कर लिया जो अब यहां सरकार चलाने वाली सर्वोच्च संस्था थी फिर इसी के तहत कुर्दों की सेना पीपुल्स प्रोटेक्शन यूनिट (वाईपीजी) का गठन हुआ 2012 में इसने सीरियाई सेना को रोजावा से खदेड़ दिया। हालांकि इसकी एक वजह यह भी थी कि सरकारी सेना अब राजधानी और दूसरे महत्वपूर्ण शहरों पर कब्जा बनाए रखने की लड़ाई पर ज्यादा जोर देना चाहती थी। इस तरह 2012 में यह क्षेत्र ‘स्वराज’ की एक नई प्रयोगस्थली बन गया। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:सीरिया]] qd7dohumt9p4diigmrglssk1nm8y4wo सदस्य:Akash pawar12 2 782180 6555619 3385669 2026-05-23T16:49:26Z The Sorter 845290 6555619 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = आकाश पवार | title = आकाश पवार | birth_date = {{जन्म तिथि एवं आयु|2001|05|30}} | birth_name = आकाश पवार | birth_place = [[बैतूल]] }} 2wx7k6yxiq2zdte013sgkt9nqtefywj विकिपीडिया:निर्वाचित वर्षगाँठ/15 फरवरी 4 783980 6555847 3680048 2026-05-24T09:02:32Z The Sorter 845290 6555847 wikitext text/x-wiki * [[1677]] - इंग्लैंड नरेश [[चार्ल्स द्वितीय]] ने फ़्रांस के ख़िलाफ़ डचों से गठबंधन किया। * [[1764]] - अमेरिका में [[सेंट लुईस]] शहर की स्थापना हुई। * [[1906]] - ब्रिटेन की [[लेबर पार्टी]] का गठन। * [[1942]] - [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] में [[सिंगापुर]] का पतन हुआ व जापानी बलों द्वारा एक हमले के बाद, ब्रिटिश जनरल आर्थर पेरसिवल ने समर्पण कर दिया। लगभग 80,000 भारतीय, ब्रिटेन और ऑस्ट्रेलियाई सैनिक युद्ध-बंदी हो गये। * [[1962]] - अमेरिका ने [[नेवादा]] परीक्षण स्थल पर [[परमाणु परीक्षण]] किया। * [[1967]] - [[भारत]] में [[चौथी लोकसभा]] के लिए चुनाव हुए। * [[1976]] - [[मध्य प्रदेश]] के भोपाल में [[केन्द्रीय कृषि अनुसंधान संस्थान]] की स्थापना की गई। * [[1989]] - [[सोवियत संघ]] की आख़िरी सैनिक टुकड़ी [[अफ़ग़ानिस्तान]] से वापस। * [[1991 ]]- [[इराक़]] ने [[कुवैत]] से हटने की घोषणा की। * [[2000]] - प्रसिद्ध फिल्म निर्माता निर्देशक [[बलदेव राज चोपड़ा]] को [[दादा साहेब फाल्के]] पुरस्कार प्रदान किया गया। * [[2001 ]]- भारत का रूस से [[टी-90]] टैंकों की ख़रीद का समझौता। * [[2003 ]]- -[[एरियन]] 4 राकेट से दूरसंचार उपग्रह 'इंटलसैट' अंतरिक्ष में छोड़ा गया। -[[इराक युद्ध]] के ख़िलाफ़ विश्व के 600 शहरों में लाखों लोग सड़कों पर लामबद्ध हुए। * [[2005 ]]- -लोकप्रिय इंटरनेट साइट [[यूट्यूब]], जिस पर वीडियो देखा और साझा किया जा सकता है, [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में लांच किया गया। * [[2006 ]]- पाकिस्तान की कैबिनेट ने [[दक्षिण एशिया मुक्त क्षेत्र समझौता]] ([[साफ़्टा]]) स्वीकार किया। * [[2010]]--केंद्रीय गृह मंत्री [[पी.चिदम्बरम]] के [[ऑपरेशन ग्रीनहंट]] शुरू करने के छह दिन के अंदर ही सशस्त्र माओवादियों ने पश्चिम बंगाल में [[पश्चिम मिदनापुर]] ज़िला स्थित सिल्दा शिविर पर हमला कर राज्य में माओवादी निरोधक अभियान में शामिल [[ईस्टर्न फ्रंटियर राइफल्स]] (ईएफ़आर) के 24 जवानों की हत्या कर दी। -जयपुर घराने की कथक नृत्यागंना [[प्रेरणा श्रीमाली]] को 2009 के [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]] के लिए चुना गया। * [[2017]] - भारत के अंतरिक्ष संस्थान [[इसरो]] ने '''[[पीएसएलवी-सी३७]]''' रॉकेट के द्वारा १०४ उपग्रहों को एक साथ छोड़ने का कीर्तिमान बनाया। == जन्म == * [[1564 ]]- महान खगोलशास्त्री [[गैलीलियो]] का जन्म। * [[1872]] - [[विलियम मैल्कम हेली]] -उत्तर प्रदेश के भूतपूर्व राज्यपाल थे। * [[1921]] - [[राधाकृष्ण चौधरी]], भारतीय इतिहासकार व लेखक (मृत्यु- 1985) * [[1949]] - [[राधावल्लभ त्रिपाठी]] - संस्कृत भाषा के प्रतिष्ठित साहित्यकार के रूप में जाने जाते हैं। * [[1922]] - [[नरेश मेहता]]- [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] से सम्मानित हिन्दी के यशस्वी कवि == मृत्यु == * [[1869]] - [[मिर्ज़ा ग़ालिब]] - शायर * [[1948]] - [[सुभद्रा कुमारी चौहान]], प्रसिद्ध कवयित्री [[श्रेणी:विकिपरियोजना आज का दिन]] g87ew8kg6e87ilj4jbkkluyszushtxa हरमनप्रीत कौर 0 788922 6555776 6283605 2026-05-24T06:58:00Z Neeelzzz20 693319 6555776 wikitext text/x-wiki {{आज का आलेख }} {{Infobox cricketer | name = हरमनप्रीत कौर | female = yes | image = Harmanpreet Kaur with 2025 Women's Cricket World Cup trophy.jpg | caption = [[2025 महिला क्रिकेट विश्व कप]] ट्रॉफी के साथ हरमनप्रीत कौर | country = भारत | fullname = हरमनप्रीत कौर भुल्लर | nickname =हरमन भुल्लर | birth_date = {{birth date and age|1989|03|08|df=y}} | birth_place = [[मोगा जिला|मोगा]], [[पंजाब]], [[भारत]] | heightft = | heightinch = | batting = दाहिने हाथ से बल्लेबाजी | bowling = दाहिने हाथ से मध्यम तेज गति | role = बल्लेबाज | international = true | testdebutdate = १३ अगस्त | testdebutyear = २०१४ | testdebutagainst = इंग्लैंड | testcap = | lasttestdate = १६ नवम्बर | lasttestyear = २०१४ | lasttestagainst = दक्षिण अफ़्रीका | odidebutdate = ७ मार्च | odidebutyear = २००९ | odidebutagainst = पाकिस्तान | odicap = ६ | lastodidate = 24 फरवरी | lastodiyear = 2022 | lastodiagainst = न्यूजीलैंड महिला | odishirt = १७ (पूर्व ८४) | club1 = [[:w:Leicestershire Women cricket team|लेईकेस्टरशायर महिला]] | year1 = २००८ | club2 = [[:w:Punjab Women cricket team|पंजाब महिला]] | year2 = २००६/०७-२०१३/१४ | club3 = [[:w:Railways Women cricket team|रेलवे महिला]] | year3 = २०१३/१४-वर्तमान | club4 = [[:w:Sydney Thunder (WBBL)|सिडनी थण्डर]] | year4 = २०१६- | deliveries = yes | columns = 4 | column1 = [[:w:Women's Test cricket|महिला टेस्ट्स]] | matches1 = २ | runs1 = २६ | bat avg1 = 8.66 | 100s/50s1 = -/- | top score1 = 17 | deliveries1 = 266 | wickets1 = 9 | bowl avg1 = 10.77 | fivefor1 = 1 | tenfor1 = &ndash; | best bowling1 = 5/44 | catches/stumpings1 = &ndash; | column2 = [[:w:Women's One Day International cricket|म. वनडे]] | matches2 = ७८ | runs2 = २०२५ | bat avg2 = 36.81 | 100s/50s2 = 3/10 | top score2 = 171[[नाबाद|*]] | deliveries2 = 988 | wickets2 = 19 | bowl avg2 = 44.94 | fivefor2 = 0 | tenfor2 = 0 | best bowling2 = 2/16 | catches/stumpings2 = 26/– | column3 = [[:w:Women's Twenty20 cricket|म. टी20]] | matches3 = 68 | runs3 = 1223 | bat avg3 = 24.95 | 100s/50s3 = 0/4 | top score3 = 77 | deliveries3 = 404 | wickets3 = 14 | bowl avg3 = 26.60 | fivefor3 = 0 | tenfor3 = 0 | best bowling3 = 4/23 | catches/stumpings3 = 27/0 | column4 = [[:w:Women's Big Bash League|म. बीबीएल]] | matches4 = 14 | runs4 = 312 | bat avg4 = 62.40 | 100s/50s4 = 0/1 | top score4 = 64* | deliveries4 = 90 | wickets4 = 6 | bowl avg4 = 17.66 | fivefor4 = 0 | tenfor4 = 0 | best bowling4 = 4/27 | catches/stumpings4 = 3/0 | date = जुलाई २४ | year = २०१७ | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/372317.html ईएसपीएन क्रिकइन्फो }} '''हरमनप्रीत कौर''' (जन्म: ८ मार्च १९८९) एक हरफनमौला भारतीय महिला क्रिकेट खिलाड़ी हैं। २०१७ में इन्हें प्रतिष्ठित [[अर्जुन पुरस्कार]] से सम्मानित किया गया। नवंबर 2018 में, वह [[महिला ट्वेन्टी २० अंतरराष्ट्रीय]] मैच में शतक लगाने वाली भारत की पहली महिला बनीं।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/icc-womens-world-t20/icc-womens-world-t20-harmanpreet-kaur-becomes-first-indian-woman-to-score-t20i-century/articleshow/66560707.cms|title=ICC Women's World T20: Harmanpreet Kaur becomes first Indian woman to score T20I century|access-date=10 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181110022140/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/icc-womens-world-t20/icc-womens-world-t20-harmanpreet-kaur-becomes-first-indian-woman-to-score-t20i-century/articleshow/66560707.cms|archive-date=10 नवंबर 2018|url-status=live}}</ref> ==व्यक्तिगत जीवन== इनका जन्म ८ मार्च १९८९ को [[पंजाब]] के [[मोगा जिला|मोगा]] में हुआ था।<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/sports/cricket/icc-womens-world-cup-back-home-moga-star-harmanpreet-kaur-gets-mega-welcome-4774978/|title=ICC Women’s World Cup 2017: Back home, Moga star Harmanpreet Kaur gets mega welcome|language=अंग्रेज़ी|access-date=3 अगस्त 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803130751/http://indianexpress.com/article/sports/cricket/icc-womens-world-cup-back-home-moga-star-harmanpreet-kaur-gets-mega-welcome-4774978/|archive-date=3 अगस्त 2017|url-status=live}}</ref> वह हर्मन्दर सिंह भुल्लर, वॉलीबॉल और बास्केटबाल खिलाड़ी और सतविंदर कौर के घर पैदा हुई थीं। उसके माता-पिता बपतिस्मा लेने वाले सिख हैं। उनकी छोटी बहन हेमजीत अंग्रेजी में स्नातकोत्तर हैं और मोगा में गुरु नानक कॉलेज में एक सहायक प्रोफेसर के रूप में काम करती हैं। उन्होंने मोगा में अपने निवास से 30 किलोमीटर दूर, जियान ज्योति स्कूल अकादमी में शामिल होने के बाद क्रिकेट खेलना शुरू किया, जहां उन्होंने कमलदेश सिंह सोढ़ी ने प्रशिक्षित किया। हरमन अपने करियर के प्रारंभिक दिनों में पुरुषों के साथ खेलती थी। वह 2014 में मुंबई चली गई जहां उन्होंने भारतीय रेलवे के लिए काम करना शुरू किया। हरमनप्रीत [[वीरेन्द्र सहवाग|वीरेंद्र सहवाग]] से प्रेरित थी। ==क्रिकेट करियर== जिन्होंने २ टेस्ट, ८६ महिलाओं की एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय और भारत के लिए ७७ [[ट्वेन्टी-२० अंतर्राष्ट्रीय]] मैच खेले है।<ref name="दीपावली">{{cite web|url=http://www.deepawali.co.in/harmanpreet-kaur-records-hindi-%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A5%8C%E0%A4%B0.html|title=हरमनप्रीत कौर का जीवन परिचय|last1=१२ अगस्त, २०१७|first1=रचना|website=deepawali.co.in|publisher=दीपावली.को.इन|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203224637/http://www.deepawali.co.in/harmanpreet-kaur-records-hindi-%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A5%8C%E0%A4%B0.html|archive-date=3 दिसंबर 2017|accessdate=3 दिसम्बर 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cricinfo.com/ci/content/player/372317.html|title=Player Profile: Harmanpreet Kaur|publisher=[[क्रिकइन्फो]]|accessdate=११ अप्रैल २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20100614130212/http://www.cricinfo.com/ci/content/player/372317.html|archive-date=14 जून 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://cricketarchive.com/Archive/Players/313/313875/313875.html|title=Player Profile: Harmanpreet Kaur|publisher=[[क्रिकइन्फो]]|accessdate=११ अप्रैल २०१८|language=अंग्रेज़ी|archive-url=https://web.archive.org/web/20090616130751/http://cricketarchive.com/Archive/Players/313/313875/313875.html|archive-date=16 जून 2009|url-status=live}}</ref> उन्होंने अपने [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय]] करियर का आरम्भ ब्रेडमैन ओवल, बोवराल में खेला २००९ महिला क्रिकेट विश्वकप में मार्च २००९ में चिर प्रतिद्वंद्वी पाकिस्तान में महिलाओं के खिलाफ 20 साल की उम्र में बनाया है। मैच में उन्होंने 4 ओवर में 10 रन देकर गेंदबाजी की और भी अमिता शर्मा की गेंद पर अरमान खान का कैच लपका।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/women/content/story/450464.html|title=Wyatt helps England to nervy consolation win|author=|date=|publisher=|accessdate=26 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160915000134/http://www.espncricinfo.com/women/content/story/450464.html|archive-date=15 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref> * जून 2009 में, उन्होंने ट्वेंटी -20 अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट में इंग्लैंड महिला [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, ब्रिस्टल|काउंटी ग्राउंड तरौन्तन]] में पदार्पण किया और जहा उन्होंने ७ गेंदों में ८ रन बनाए। 2010 में मुंबई में इंग्लैंड के विरुद्ध खेले गए एक टी 20 मैच में ३३ रन की धुंआधार पारी खेली। * 2012 में उन्हें महिला ट्वेंटी -20 [[एशिया कप क्रिकेट]] के फाइनल के लिए भारतीय महिला कप्तान के रूप में नामित किया गया था कप्तान [[मिताली राज]] की जगह पर और उप कप्तान झूलन गोस्वामी क्युकी वह चोटों की वजह से बाहर थी। * [[2017 महिला क्रिकेट विश्व कप]] के सेमीफाइनल मुकाबले में हरमनप्रीत कौर ने [[ऑस्ट्रेलियाई महिला क्रिकेट टीम]] के खिलाफ शानदार बल्लेबाजी करते हुए अपने जीवन का सबसे अच्छा प्रदर्शन किया और मात्र ११५ गेंदों पर १७१ रन बनाए जिसमें इन्होंने २० चौके और ७ छक्के लगाए थे।<ref>{{cite web|url= https://khabar.ndtv.com/news/cricket/playing-with-men-helped-me-develop-six-hitting-skill-harmanpreet-kaur-1729553|title= महिला टीम की स्‍टार बल्‍लेबाज हरमनप्रीत कौर ने बताया, किस तरह सीखा उन्‍होंने छक्‍के लगाना|accessmonthday= |accessdate= ०१-०९-२०१७|last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= २७ जुलाई, २०१७|year= |month= |format= |work= एनडीटीवी खबर न्यूज़ डेस्क|publisher= [[एनडीटीवी इंडिया]]|pages= |language= |archiveurl= https://web.archive.org/web/20170902044427/https://khabar.ndtv.com/news/cricket/playing-with-men-helped-me-develop-six-hitting-skill-harmanpreet-kaur-1729553|archivedate= 2 सितंबर 2017|quote= |url-status= dead}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.bbc.com/hindi/sport-40674001|title= आख़िर कौन हैं हरमनप्रीत कौर|accessmonthday= |accessdate= ०१-०९-२०१७|last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= २१ जुलाई, २०१७|year= |month= |format= |work= |publisher= [[बीबीसी हिन्दी]]|pages= |language= |archiveurl= https://web.archive.org/web/20170902015734/http://www.bbc.com/hindi/sport-40674001|archivedate= 2 सितंबर 2017|quote= |url-status= live}}</ref> * अक्टूबर 2018 में, उन्हें वेस्टइंडीज में [[2018 आईसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-20]] टूर्नामेंट के लिए भारत की टीम के कप्तान के रूप में नामित किया गया था। न्यूजीलैंड के खिलाफ टूर्नामेंट के शुरुआती मैच में, वह भारत के लिए पहली महिला बन गईं, जिसने [[महिला ट्वेन्टी २० अंतरराष्ट्रीय]] में शतक लगाया, जब उसने 51 गेंदों में 103 रन बनाए।<ref>{{cite web|url=https://aajtak.intoday.in/gallery/harmanpreet-kaur-stars-as-india-beat-new-zealand-by-34-runs-in-the-opening-match-of-the-wwt20-indvsnz-tspo-1-28300.html|title=महिला T20 WC: हरमनप्रीत के धमाके से हुई रिकॉर्ड्स की बौछार|access-date=10 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181110200108/https://aajtak.intoday.in/gallery/harmanpreet-kaur-stars-as-india-beat-new-zealand-by-34-runs-in-the-opening-match-of-the-wwt20-indvsnz-tspo-1-28300.html|archive-date=10 नवंबर 2018|url-status=live}}</ref> == महिला अन्तर्राष्ट्रीय शतक == === महिला अन्तर्राष्ट्रीय एकदिवसीय शतक === {| class="wikitable" style="margin:auto;" width:"100%" |- !colspan=8|हरमनप्रीत कौर के महिला अन्तर्राष्ट्रीय एकदिवसीय शतक |- ! style="width:40px;"| # !! style="width:50px;"|रन !! style="width:50px;"|मैच !! style="width:220px;"|विरुद्ध !! style="width:250px;"|नगर/देश !! style="width:200px;"|स्थान !! style="width:50px;"|वर्ष !! style="width:50px;"|परिणाम |- | '''1''' || १०७* || ३१|| {{flagcountry|ENG}} महिला क्रिकेट टीम || {{flagicon|IND}} [[मुंबई]], [[भारत]] || ब्रॅबोर्न स्टेडियम || [[:w:2013 Women's Cricket World Cup|२०१३]] || हार |- | '''2''' || १०३|| ३५|| {{flagcountry|BAN}} महिला क्रिकेट टीम || {{flagicon|IND}} [[अहमदाबाद]], [[भारत]] || [[सरदार पटेल स्टेडियम]] || २०१३|| जीत |- | '''3''' || १७१* || ७७ || {{flagcountry|AUS}} महिला क्रिकेट टीम || {{flagicon|UK}} [[डर्बी]], [[इंग्लैण्ड]], [[यूनाइटेड किंगडम]] || [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड,डर्बी]] || [[:w:2017 Women's Cricket World Cup#Knockout stage|२०१७]] || जीत |} == इन्हें भी देखें== *[[सचिन तेंदुलकर]] *[[मिताली राज]] *[[सूजी बेट्स]] *[[नुज़हत परवीन]] *[[महिला ट्वेन्टी २० अंतरराष्ट्रीय]] *[[झूलन गोस्वामी]] ==सन्दर्भ== {{Reflist}} {{भारतीय महिला क्रिकेट टीम}} [[श्रेणी:महिला क्रिकेट टीम]] [[श्रेणी:पंजाब के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय महिला क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय महिला एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:1989 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:दाहिने हाथ के बल्लेबाज़]] [[श्रेणी:अर्जुन पुरस्कार के प्राप्तकर्ता]] 529nnb6kpie91a7gc4fnbxvuv3iu3d3 धोद 0 789014 6555865 6547028 2026-05-24T09:21:12Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555865 wikitext text/x-wiki '''धोद''', 2002 में [[फ़्रान्स]] में में शुरू किया गया एक संगीत समूह है और इसके निर्देशक रहीस भारती है जो [[राजस्थान]], [[भारत]] के संगीतकारों को एक साथ लाते है।<ref>{{Cite web|url=https://www.dhoad.com/copie-de-italian|title=English|website=Dhoad|access-date=20 जनवरी 2021|archive-date=6 मार्च 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210306021456/https://www.dhoad.com/copie-de-italian|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ekathimerini.com/38284/article/ekathimerini/life/rajasthani-music-to-tabla-beat|title=Rajasthani music to tabla beat, By Yvette Varvaressou - Kathimerini English Edition &#124; Kathimerini|website=www.ekathimerini.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rollingstoneindia.com/dhoad-gypsies-rajasthan-taking-folk-music-global/|title=The Dhoad Gypsies of Rajasthan are Taking Folk Music Global -|date=July 18, 2019}}</ref> ==इतिहास और प्रशिक्षण== धोद का नाम रहीस भारती के मूल गांव से आता है। यह समूह संगीतकारों, [[लोक नृत्य|पारंपरिक नर्तकियों]] ([[घूमर|घूमर नृत्य]]), [[फ़क़ीर|फकीरों]], अग्नि-भक्षी, गायकों, [[तबला|पारंपरिक तबला]], [[ढोलक]], [[हारमोनियम]], कारटेल, भपंग, भारतीय यहूदी वीणा), कलाबाजों और कवियों से बना है।<ref>{{Cite web|last=Litvin|first=Yoav|date=2018-10-05|title=Dhoad Gypsies of Rajasthan – Nomads in Times of Xenophobia and Mass Migration|url=https://yoavlitvin.com/dhoad-gypsies-of-rajasthan-nomads-in-times-of-xenophobia-and-mass-migration/|access-date=2020-09-18|website=Yoav Litvin|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=DHOAD Gypsies of Rajasthan|url=https://mim.org/events/dhoad-gypsies-of-rajasthan/|access-date=2020-09-18|website=Musical Instrument Museum|language=en-US|archive-date=25 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125225407/https://mim.org/events/dhoad-gypsies-of-rajasthan/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=DHOAD Gypsies of Rajasthan Played for Prime Minister of France - WOMEX|url=https://www.womex.com/virtual/dhoad_gypsies_from/free_ads/offer/artists/dhoad_gypsies_of_for|access-date=2020-09-18|website=www.womex.com}}</ref> प्रशिक्षण हर्मोनिया मुंडी लेबल द्वारा हस्ताक्षरित किया गया है। ==समूह की यात्रा== 2000 में रहीस भारती [[कोर्सिका]] गए, जहां वो अपने पारंपरिक संगीत से अवगत कराना चाहते थे,<ref>{{Cite web|date=2019-08-06|title=The Musical Joy of the Gypsies of Rajasthan {{!}} World Music Central.org|url=https://worldmusiccentral.org/2019/08/06/the-musical-joy-of-the-gypsies-of-rajasthan/|access-date=2021-01-23|language=en-US}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> और पहले से ही धोद ग्रुप की कल्पना कर रहे थे। इसके बाद उन्होंने जल्द अन्य [[भारतीय]] [[संगीत|संगीतकारों]] में लाया। इस तरह उन्होंने 2002 में धोद समूह को पारंपरिक राजस्थानी संगीत के प्रदर्शन के लिए बनाया गया। इस संगीत समूह के मंच पर संगीतकार, नर्तक, अग्नि-भक्षी, कलाबाज और फकीर शामिल हैं।<ref>{{Cite web|last=Desk|first=BWW News|title=MPAC Announces Indian Dance, Pat Metheny And Bobby Collins and More in Late September|url=https://www.broadwayworld.com/new-jersey/article/MPAC-Announces-Indian-Dance-Pat-Metheny-And-Bobby-Collins-and-More-in-Late-September-20180828|access-date=2020-09-18|website=BroadwayWorld.com|language=en}}</ref> धोद ने 110 से अधिक देशों में 1,500 से अधिक संगीत कार्यक्रमों का आयोजन किया है। समूह ने अंतर्राष्ट्रीय कार्यक्रमों में भी आयोजन किया है। समूह ने [[फ्रांस]] के पूर्व राष्ट्रपति फ्रांस्वा होलान्द, [[भारत के राष्ट्रपति]] [[ए॰ पी॰ जे॰ अब्दुल कलाम]], तथा प्रधानमंत्री [[नरेंद्र मोदी]] के लिए कैरोसेल डु लौवर में प्रदर्शन किया है। समूह नियमित रूप से अन्य कलाकारों के साथ मंच साझा करता है और होसिन बौकेला40, एस्मा रेडजेपोवा, डीगो कारास्को, रोमानो ड्रोम, ओरचेस्ट्रा दी पियाज़ा विट्टोरिओ सासा के साथ प्रदर्शन किया है। उन्होंने मैथ्यू चीडिड के साथ भी मंच साझा किया है।<ref>{{Cite web|date=2016-09-22|title=Reporter Labo -M- : Le concert de ré-ouverture de l'Elysée Montmartre (Photos et Vidéos)|url=https://labo-m.net/2016/09/22/reporter-labo-m-le-concert-de-re-ouverture-de-lelysee-montmartre-photos-et-videos/|access-date=2020-09-18|website=Labo -M-|language=fr-FR}}</ref> 2007 में, समूह ने मध्य [[यूरोप]], [[स्पेन]] (फ्लेमेंको) और [[राजस्थान]] के जिप्सियों द्वारा एक साथ संगीत लाते हुए शो ला रूट डे फिल्स डू वेंट में भाग लिया।<ref>{{Cite web|title=Reportage sur le spectacle LA ROUTE DES FILS DU VENT, 30 novembre 2007, à Nevers|url=http://www.musiquealhambra.com/reportage%20vent.htm|access-date=2020-09-18|website=www.musiquealhambra.com}}</ref> समूह [[टुर]] आधारित है, जहाँ रहीस भारती रहते हैं और [[राजस्थान]] में भी है, जहाँ अधिकांश संगीतकार रहते हैं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|1.5}} [[श्रेणी:राजस्थान]] [[श्रेणी:भारतीय संगीत]] 2zk33cqlkzapp55vxc6qclwoze9p6w7 स्मृति मंधाना 0 801316 6555773 6493293 2026-05-24T06:53:04Z Neeelzzz20 693319 6555773 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = स्मृति मन्धाना | female = हाँ | image = Smriti Mandhana.jpg | country = भारत | fullname = स्मृति श्रीनिवास मन्धाना | birth_date = {{birth date and age|1996|7|18|df=yes}} | birth_place = [[मुम्बई|मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]], भारत | heightft = | heightinch = | heightcm = | heightm = | batting = बल्लेबाजी | bowling = राईट आर्म स्विंग गेंदबाज | role = बल्लेबाज | website = | international = true | internationalspan = | testdebutdate = 13 अगस्त | testdebutyear = 2014 | testdebutagainst = इंग्लैंड | testcap = 75 | lasttestdate = 16 नवम्बर | lasttestyear = 2014 | lasttestagainst = दक्षिण अफ्रीका महिला | odidebutdate = 10 अप्रैल | odidebutyear = 2013 | odidebutagainst = बांग्लादेश महिला | odicap = | lastodidate = 24 फरवरी | lastodiyear = 2022 | lastodiagainst = न्यूजीलैंड महिला | odishirt = 18 | T20Idebutdate = 5 अप्रैल | T20Idebutyear = 2013 | T20Idebutagainst = बांग्लादेश महिला | T20Icap = | lastT20Idate = 9 जून | lastT20Iyear = 2018 | lastT20Iagainst = पाकिस्तान महिला | columns = 3 | column1 = टेस्ट | matches1 = 6 | runs1 = 480 | bat avg1 = 48.00 | 100s/50s1 = 1/3 | top score1 = 127 | deliveries1 = – | wickets1 = – | bowl avg1 = – | fivefor1 = – | tenfor1 = – | best bowling1 = – | catches/stumpings1 = 0/– | column2 = वनडे | matches2 = 83 | runs2 = 3359 | bat avg2 = 43.62 | 100s/50s2 = 6/26 | top score2 = 135 | deliveries2 = – | wickets2 = – | bowl avg2 = – | fivefor2 = – | tenfor2 = – | best bowling2 = – | catches/stumpings2 = 12/- | column3 = टी२० अं | matches3 = 133 | runs3 = 3220 | bat avg3 = 27.53 | 100s/50s3 = 0/23 | top score3 = 87 | deliveries3 = – | wickets3 = – | bowl avg3 = – | fivefor3 = – | tenfor3 = – | best bowling3 = – | catches/stumpings3 = 5/– | column4 = | matches4 = | runs4 = | bat avg4 = | 100s/50s4 = | top score4 = | deliveries4 = | wickets4 = | bowl avg4 = | fivefor4 = | tenfor4 = | best bowling4 = | catches/stumpings4 = | date = 12 April 2018 | source = http://www.espncricinfo.com//ci/content/player/597806.html ईएसपीएन क्रिकइन्फो }} '''स्मृति मन्धाना''' एक [[भारतीय महिला क्रिकेट टीम|भारतीय महिला क्रिकेट खिलाड़ी]] हैं, जो भारतीय महिला क्रिकेट टीम के लिए खेलती हैं। <ref name=":0">{{cite web |publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |title=The prodigious journey of Smriti Mandhana |url=http://www.espncricinfo.com/women/content/story/984993.html |accessdate=9 जून 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612144137/http://www.espncricinfo.com/women/content/story/984993.html |archive-date=12 जून 2018 |url-status=live }}</ref>स्मृति मुख्य रूप से बाएँ हाथ से बल्लेबाजी करती हैं जिन्होंने २०१७ के महिला <ref>{{cite web |title=2017 ICC Women's World Cup {{!}} Smriti Mandhana {{!}} Cricketer {{!}} Chef {{!}} |url=https://sportzwiki.com/cricket/smriti-mandhana-not-become-cricketer/ |website=Sportzwiki |accessdate=9 जून 2018 |date=2 जुलाई 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140538/https://sportzwiki.com/cricket/smriti-mandhana-not-become-cricketer/ |archive-date=12 जून 2018 |url-status=live }}</ref>क्रिकेट विश्व कप में दो शतक भी लगाये थे। इनका जन्म [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]] में १८ जुलाई १९९६ को हुआ था।<ref>{{cite web |title=7 Things You Ought To Know About Smriti Mandhana, India's Latest Sensation In Women's Cricket |url=https://www.indiatimes.com/sports/7-things-you-ought-to-know-about-smriti-mandhana-india-s-latest-sensation-in-women-s-cricket-324886.html |website=indiatimes.com |accessdate=9 जून 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141857/https://www.indiatimes.com/sports/7-things-you-ought-to-know-about-smriti-mandhana-india-s-latest-sensation-in-women-s-cricket-324886.html |archive-date=12 जून 2018 |url-status=live }}</ref> साल 2021 में  स्मृति मन्धाना ने दूसरी बार जीता ICC का बेस्ट क्रिकेटर खिताब | आईसीसी ने उन्हें 2021 का तीनों फॉर्मेट में बेस्ट वुमेन्स क्रिकेटर चुना है <ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/sports/cricket/story/smriti-mandhana-won-icc-womens-cricketer-of-the-year-2021-icc-awards-list-tspo-1398484-2022-01-24|title=Smriti Mandhana साल 2021 की बेस्ट क्रिकेटर बनीं, दूसरी बार जीता ICC खिताब|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-06-06}}</ref>|ICC women's World Cup Champion.2025 == प्रारम्भिक और निजी जीवन == स्मृति मन्धाना का जन्म 17 जुलाई 1996 [[मुम्बई]] को स्मिथ और श्रीनिवास मन्धाना के घर हुआ था। जब वह २ साल की थीं तो उनका परिवार [[महाराष्ट्र]] के [[सांगली]] में स्थानान्तरित हो गया था जहाँ उन्होंने अपनी स्कूल शिक्षा पूरी की। वह क्रिकेटर बनने के लिए अपने भाई से प्रेरित थी जब उन्होंने [[महाराष्ट्र]] अंडर 16 खेले थे। 9 वर्ष की आयु में वह महाराष्ट्र अंडर 15 की टीम में चुनी गयी थीं। 11 वर्ष की आयु में उन्हें महाराष्ट्र अंडर 19 की टीम के लिए चुना गया। == करियर == मन्धाना की पहली सफलता उन्हें तब मिली जब वह अक्टूबर २०१३ में हुई जब वह एकदिवसीय मैच में डबल शतक हासिल करने वाली पहली भारतीय महिला बनीं। [[गुजरात]] के खिलाफ महाराष्ट्र के लिए खेलते हुए, उन्होंने वडोदरा में अल्मबिक क्रिकेट ग्राउंड पर वेस्ट जोन अंडर १९ टूर्नामेंट में १५० गेन्दों पर नाबाद २२४ रन बनाए। २०१६ महिला चैलेंजर ट्रॉफी में, मन्धाना ने भारत रेड के लिए कई खेल में तीन अर्धशतकों की मदद से, और अपनी टीम को भारत ब्लू के खिलाफ फाइनल में ८२ गेंदों पर नाबाद ६२ रन बनाकर ट्राफी जीत ली। महिला हो या पुरुष, वह टी-20 इंटरनेशनल में सबसे कम उम्र में कप्तानी सम्भालने वाली भारतीय कप्तान बन गईं हैं | उन्होंने 22 साल 229 दिन की उम्र में टी-20 इंटरनेशनल में टीम इंडिया की कप्तानी सम्भाली हैं<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/sports/cricket/story/smriti-mandhana-youngest-captain-for-india-in-t20i-format-tspo-645052-2019-03-04|title=स्मृति मंधाना का बड़ा रिकॉर्ड, टॉस के लिए उतरते ही सुरेश रैना को छोड़ा पीछे|website=आज तक|language=hi|access-date=2022-06-06}}</ref> | स्मृति मन्धाना टी-20 इंटरनेशनल में भारत की ओर से सबसे तेज फिफ्टी लगाने वाली महिला बल्लेबाज बनी थी | उन्होंने ये रिकॉर्ड 2019 में न्यूजीलैंड के खिलाफ बनाया था<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/sports/cricket/story/smriti-mandhana-fastest-t20i-half-century-by-an-indian-woman-tspo-641105-2019-02-06|title=स्मृति मंधाना का T-20 इंटरनेशनल में धमाका, जड़ा सबसे तेज अर्धशतक|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-06-06}}</ref> | == अन्तर्राष्ट्रीय स्टार का करियर == मन्धाना ने अपना पहला टेस्ट मैच वर्मस्ली पार्क में [[इंग्लैण्ड|इंग्लैंड]] के खिलाफ खेला था। उसने अपनी टीम को क्रमशः अपनी पहली और दूसरी पारी में २२ और ५१ रन बनाकर मैच जीतने में मदद की। २०१६ में भारत के ऑस्ट्रेलिया दौरे के होबार्ट में बेलरिवे ओवल के दूसरे वनडे मैच में, मन्धाना ने अपना पहला अन्तरराष्ट्रीय शतक (१०९ गेन्दों में १०२ रन) बनाया था। स्मृति २०१६ में आईसीसी महिला टीम में शामिल होने वाले एकमात्र भारतीय महिला [[खिलाड़ी]] थे।<ref>{{cite web |title=Smriti Mandhana Lone Indian Player In ICC Women's Team Of The Year {{!}} Sportzwiki |url=https://sportzwiki.com/cricket/smriti-mandhana-lone-indian-player-icc-womens-team-year/ |website=Sportzwiki |accessdate=9 जून 2018 |date=14 दिसम्बर 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141316/https://sportzwiki.com/cricket/smriti-mandhana-lone-indian-player-icc-womens-team-year/ |archive-date=12 जून 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |title=Kohli, Harmanpreet, Mandhana win top BCCI awards |url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/23720748/virat-kohli-harmanpreet-kaur-smriti-mandhana-win-top-bcci-awards |accessdate=9 जून 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180607215654/http://www.espncricinfo.com/story/_/id/23720748/virat-kohli-harmanpreet-kaur-smriti-mandhana-win-top-bcci-awards |archive-date=7 जून 2018 |url-status=live }}</ref> टी-20 मुकाबले में शतक जमाने वाली महज दूसरी भारतीय महिला खिलाड़ी हैं <ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/sports/cricket/story/smriti-mandhana-now-holds-the-record-for-the-most-super-league-sixes-of-all-time-tspo-559454-2018-08-06|title=मंधाना का धमाका जारी, इंग्लैंड की T-20 लीग में रिकॉर्ड छक्के उड़ाए|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-05-27}}</ref>| ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{प्रमुख भारतीय महिला क्रिकेट खिलाड़ी}} {{भारतीय महिला क्रिकेट टीम}} [[श्रेणी:भारतीय महिला क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:1996 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय महिला टेस्ट क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय महिला एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:सांगली के लोग]] [[श्रेणी:अर्जुन पुरस्कार के प्राप्तकर्ता]] jtdwi4zti1nh28kdaqwwgedet6e9ijn दीप्ति शर्मा 0 807558 6555770 5925991 2026-05-24T06:44:27Z Neeelzzz20 693319 6555770 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer biography|name=<div><span style="color: rgb(33, 33, 33); font-family: arial, sans-serif; font-size: 16px; white-space: pre-wrap;">दीप्ति शर्मा</span></div>|fullname=<div><span style="color: rgb(33, 33, 33); font-family: arial, sans-serif; font-size: 16px; white-space: pre-wrap;">दीप्ती भगवान शर्मा</span></div>|birth_date={{birth date and age|1997|8|24|df=y}}|birth_place=<span lang="hi">,शमसाबाद , आगरा उत्तर प्रदेश, भारत</span>|death_date=<!-- {{death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->|batting=<div><span style="color: rgb(33, 33, 33); font-family: arial, sans-serif; font-size: 16px; white-space: pre-wrap;">बाएं हाथ की बल्लेबाज़</span></div>|bowling=<span lang="hi">दाएं हाथ की ऑफ स्पिन</span>|website=<!-- {{URL|example.com}} -->|international=yes <!-- Set as "true", "on", etc to activate international section -->|female=yes|country=भारत|odidebutagainst=<div><span style="color: rgb(33, 33, 33); font-family: arial, sans-serif; font-size: 16px; white-space: pre-wrap;">दक्षिण अफ्रीका</span></div>|odidebutdate=28 <span style="color: rgb(33, 33, 33); font-family: arial, sans-serif; font-size: 16px; white-space: pre-wrap;">नवंबर</span>|odidebutyear=2014|odidebutfor=भारत|lastodiagainst=<div><span style="color: rgb(33, 33, 33); font-family: arial, sans-serif; font-size: 16px; white-space: pre-wrap;">न्यूजीलैंड</span></div>|lastodidate=8 जुलाई|lastodiyear=2015|lastodifor=भारत|year1=<!-- (or: <nowiki>|</nowiki> years1 = ) -->|year2=<!-- (or: <nowiki>|</nowiki> years2 = ) -->|clubnumber2=<!-- (etc, to:) -->|year15=<!-- (or: <nowiki>|</nowiki> years15 = ) -->|columns=2|column1=[[One day international | ODI]]|column2=टी[[Twenty20|20]]|matches1=4|matches2=3|runs1=67|runs2=52|bat avg1=33.50|bat avg2=26|100s/50s1=0/0|100s/50s2=0/0|top score1=44*|top score2=47*|deliveries1=202|deliveries2=66|wickets1=5|wickets2=6|bowl avg1=27.6|bowl avg2=2/13|fivefor1=0|fivefor2=0|tenfor1=0|tenfor2=0|best bowling1=2/22|best bowling2=8|catches/stumpings1=1/-|catches/stumpings2=1/-|source=http://cricketarchive.com/Archive/Players/1086/1086219/1086219.html Cricketarchive|date=18 <span style="color: rgb(33, 33, 33); font-family: arial, sans-serif; font-size: 16px; white-space: pre-wrap;">अक्टूबर</span>|year=2015|image=Deepti Sharma in 2025.jpeg|image_size=200px}} '''दीप्ति भगवान शर्मा''' (जन्म 24 अगस्त 1997  [[सहारनपुर]], [[उत्तर प्रदेश]] में) एक भारतीय क्रिकेटर है। 28 नवंबर 2014 को [[दक्षिण अफ्रीका]] के खिलाफ वनडे में उन्होंने अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट में अपना पहला प्रदर्शन किया। वह एक बाएं हाथ के बल्लेबाज हैं और राइट-आर्म की मध्यम गति वाली गेंदबाजी करती हैं।<ref>{{Cite web |url=http://cricketarchive.com/Archive/Players/1086/1086219/1086219.html |title=Players profile at Cricketarchive |access-date=16 मई 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906055943/http://www.cricketarchive.com/Archive/Players/1086/1086219/1086219.html |archive-date=6 सितंबर 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://m.espncricinfo.com/india/content/player/597811.html |title=Players profile at Espncricinfo |access-date=16 मई 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170502045527/http://m.espncricinfo.com/india/content/player/597811.html |archive-date=2 मई 2017 |url-status=live }}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} {{भारतीय महिला क्रिकेट टीम}} [[श्रेणी:1997 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भारतीय महिला क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय महिला]] [[श्रेणी:भारतीय महिला क्रिकेटर]] [[श्रेणी:भारतीय महिला क्रिकेट टीम की सदस्य]] [[श्रेणी:भारतीय महिला खिलाड़ी]] 10ucgy1mp54l5r0mj91xt800b3hotx9 पुत्ताण्डु 0 817057 6555717 6555386 2026-05-24T01:55:59Z QuestForTrueTruth 852879 दक्षिण एशिया और दक्षिण-पूर्व एशिया के विषय में कुछ और जानकारी दी गई है। 6555717 wikitext text/x-wiki {{Infobox Holiday |holiday_name = पुत्ताण्डु<br>तमिल नव वर्ष |image = A colorful Puthandu welcome to Sinhala and Tamil New Year in Sri Lanka.jpg |caption = पुत्ताण्डु के लिए तमिल नव वर्ष की सजावट |observedby = तमिल लोग|[[भारत]], श्रीलंका, मॉरीशस, सिंगापुर में तमिल हिन्दू<ref name="Melton2011p633"/> |date = तमिल कालदर्शक के चित्तेराय मास का पहला दिन |celebrations = दावत देना, उपहार भेजना, दूसरों के घरों और मंदिरों में जाना |longtype = धार्मिक, सामाजिक |type = हिन्दू |significance = तमिल नव वर्ष |date2017 = शुक्रवार, 14 अप्रैल |relatedto = वैसाखी, विशु (केरल), थिङ्यान|म्यांमार का नव वर्ष, कम्बोडिया का नववर्ष, सोङ्क्रान (लाओ)|लाओ का नव वर्ष, विशु|मलयाली नववर्ष, पन संक्रान्ति|ओड़िया नव वर्ष, सिंहली नव वर्ष|श्री लंका का नव वर्ष, सोङ्करन (थाईलैण्ड)|थाई नव वर्ष }} '''पुत्ताण्डु''' (तमिल: புத்தாண்டு) [[तमिल]] कालगणना में वर्ष के प्रथम दिन का नाम है। इसे '''वरुटप्पिऱप्पु''' भी कहा जाता है, यह तमिल मास चित्तिरै का प्रथम दिवस है। यह प्रतिवर्ष ग्रेगोरियन कैलेंडर के 14 अप्रैल या उसके आस-पास ही पड़ता है। <ref name="Melton2011p633"/> इस दिन को [[भारत]] के विभिन्न भागों में वर्ष के आरम्भिक दिवस के रूप में मनाया जाता है, लेकिन इसके नाम अलग अलग होते हैं। केरल में इस दिन को 'विशु' तथा मध्य भारत एवं उत्तर भारत में [[वैसाखी]] कहते है। <ref name="Melton2011p633"/> इस दिन, तमिल लोग "पुट्टू वतुत्काका" कहकर एक-दूसरे को बधाई देते हैं जो हिंदी के "नया वर्ष शुभ हो" के तुल्य है। <ref>{{cite book|author=William D. Crump|title=Encyclopedia of New Year's Holidays Worldwide|url=https://books.google.com/books?id=cDTfCwAAQBAJ&pg=PA220|year=2014|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-9545-0|page=220|access-date=28 जून 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170331125215/https://books.google.com/books?id=cDTfCwAAQBAJ&pg=PA220|archive-date=31 मार्च 2017|url-status=live}}</ref> इस दिन ज्यादातर लोग अपने परिवार के साथ समय बिताते हैं एवं लोग अपने घर-द्वार की साफ सफाई करते हैं। एक थाली भी सजाते हैं जिसमे [[फल]]ों, [[पुष्प|फूलों]] और अन्य शुभ वस्तुएं राखी जाती हैं। पुत्ताण्डु तमिलनाडु और [[पुत्तुचेरी]] के बाहर रहने वाले तमिल हिंदुओं के द्वारा भी मनाया जाता है, जैसे श्रीलंका, [[मलेशिया]], [[सिंगापुर]], रीयूनियन, [[मॉरिशस|मॉरीशस]] और अन्य देशों में भी जहाँ तमिल लोग प्रवासी के तौर पर रहते हैं। <ref name="Melton2011p633">{{cite book|author=J. Gordon Melton|title=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations|url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC&pg=PA633|year=2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-206-7|page=633|access-date=28 जून 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170331123838/https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC&pg=PA633|archive-date=31 मार्च 2017|url-status=live}}</ref> इस दिन, तमिल लोग एक-दूसरे को "पुत्ताण्टु वाऴ्त्तुकळ्" ({{lang|ta| புத்தாண்டு வாழ்த்துகள்}}) या "इऩिय पुत्ताण्टु नल्वाऴ्त्तुकळ्" ({{lang|ta|இனிய புத்தாண்டு நல்வாழ்த்துகள்}}) कहकर अभिवादन करते हैं, जिसका अर्थ "नव वर्ष की शुभकामनाएं" के समान है।<ref>{{cite book|author=William D. Crump|title=Encyclopedia of New Year's Holidays Worldwide |url=https://books.google.com/books?id=cDTfCwAAQBAJ&pg=PA220 |year=2014|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-9545-0|page=220}}</ref> यह दिन पारिवारिक समय के रूप में मनाया जाता है। घरों में लोग घर की सफाई करते हैं, फलों, फूलों और शुभ वस्तुओं के साथ एक थाली तैयार करते हैं, परिवार के [[Puja (Hinduism)|पूजा]] वेदी को प्रज्वलित करते हैं और अपने स्थानीय मंदिरों में जाते हैं। लोग नए कपड़े पहनते हैं और बच्चे बड़ों के पास जाकर उनका सम्मान करते हैं और उनका आशीर्वाद लेते हैं, फिर परिवार एक साथ बैठकर शाकाहारी भोजन करता है। पुत्ताण्डु [[तमिल लोग]] द्वारा [[तमिलनाडु]] और [[पुदुचेरी]] में, तथा [[श्रीलंका]], [[मलेशिया]], [[सिंगापुर]], [[मॉरीशस]] और [[रियूनियन]] में मनाया जाता है। तमिल प्रवासी समुदाय<ref name="Melton2011p633">{{cite book|author=J. Gordon Melton|title=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC&pg=PA633|year=2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-206-7|page=633}}</ref><ref name=reevesp113>{{cite book|author=Peter Reeves|title=The Encyclopedia of the Sri Lankan Diaspora|url=https://books.google.com/books?id=4N5UAgAAQBAJ |year=2014|publisher=Editions Didier Millet|isbn=978-981-4260-83-1|page=113}}, Quote: "The key festivals celebrated by Sri Lankan Tamils in Canada include Thai Pongal (harvest festival) in January, Puthuvarusham (Tamil/New Year) in April, and Deepavali (Festival of Lights) in October/November."</ref> इसे [[म्यांमार]], [[दक्षिण अफ्रीका]], [[यूनाइटेड किंगडम]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[कनाडा]] और [[ऑस्ट्रेलिया]] जैसे देशों में भी मनाता है। ==उद्गभव और महत्व== [[File:A food treats arrangement for Puthandu (Vaisakhi) Tamil New Year.jpg|thumb|left|पुत्ताण्डु के लिए पारंपरिक उत्सव व्यंजनों की सजावट।]] तमिल नव वर्ष वसंत विषुव के बाद होता है एवं आम तौर पर ग्रेगोरी कैलेंडर के 14 अप्रैल को होता है। <ref name="Melton2011p633"/> यह दिन पारंपरिक तौर पर तमिल कैलेंडर के पहले दिन के तौर पर मनाया जाता है और तमिलनाडु और श्रीलंका दोनों जगहों में इस दिन सार्वजनिक अवकाश होता है। इसी दिन [[असम]], पश्चिम बंगाल, केरल, [[मणिपुर]], त्रिपुरा, [[बिहार]], ओडिशा, पंजाब, उत्तर प्रदेश, उत्तराखंड, हिमाचल प्रदेश, हरियाणा, [[राजस्थान]] में कई हिंदुओं और साथ ही नेपाल में हिंदुओं द्वारा पारंपरिक नए साल के रूप में मनाया जाता है। बांग्लादेश। श्रीलंका, म्यांमार, कंबोडिया, लाओस, थाईलैंड के कई बौद्ध समुदाय एवं श्रीलंका का सिंहली समुदाय भी इस दिन को अपने नए साल के रूप में उसी दिन भी मनाता हैं,<ref name=reevesp113>{{cite book|author=Peter Reeves|title=The Encyclopedia of the Sri Lankan Diaspora|url=https://books.google.com/books?id=4N5UAgAAQBAJ|year=2014|publisher=Editions Didier Millet|isbn=978-981-4260-83-1|page=113|access-date=28 जून 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160520031624/https://books.google.com/books?id=4N5UAgAAQBAJ|archive-date=20 मई 2016|url-status=live}}, Quote: "The key festivals celebrated by Sri Lankan Tamils in Canada include Thai Pongal (harvest festival) in January, Puthuvarusham (Tamil/Hindu New Year) in April, and Deepavali (Festival of Lights) in October/November."</ref> प्रारंभिक तमिल साहित्य में अप्रैल नववर्ष के कई संदर्भ मिलते हैं। नक्कीरर, [[संगम काल]] के लेखक और ''[[नेडुनलवाडई]]'' के रचयिता, ने लिखा कि सूर्य मेष/चित्रई से होकर राशि चक्र के 11 क्रमिक चिन्हों से गुजरता है।<ref>JV Chelliah: Pattupattu: Ten Tamil Idylls. Tamil Verses with English Translation. Thanjavur: Tamil University, 1985 – Lines 160 to 162 of the Neṭunalvāṭai</ref><ref>Kamil Zvelabil dates the Neṭunalvāṭai to between the 2nd and 4th century CE – Kamil Zvelebil: The Smile of Murugan on Tamil Literature of South India. E.J. Brill, Leiden, Netherlands, 1973 – page 41-42</ref> कूडलूर किऴार [[पुऱनानूरु]] में मेष राशि/चित्तिरै को वर्ष के प्रारंभ के रूप में संदर्भित करते हैं।<ref>Poem 229 of Puṟanāṉūṟu</ref><ref>Professor Vaiyapuri Pillai: 'History of Tamil Language and Literature' Chennai, 1956, pages 35, 151</ref><ref>George L. Hart and Hank Heifetz: The Four Hundred Songs of War and Wisdom: An Anthology of Poems from Classical Tamil: The Purananuru, Columbia University Press, New York, 1999 – Poem 229 in pages 142 to 143. – "At midnight crowded with darkness in the first quarter of the night when the constellation of Fire was linked with The Goat and from the moment the First Constellation arose...during the first half of the month of Pankuni, when the Constellation of the Far North was descending...". George Hart in turn dates the Purananuru to between the first and third centuries CE. See page xv – xvii</ref>टोल्काप्पियम तमिल की सबसे प्राचीन उपलब्ध व्याकरण है जो वर्ष को छह ऋतुओं में विभाजित करती है, जहाँ चित्तिरै इलवेनिल ऋतु या ग्रीष्म ऋतु की शुरुआत को चिह्नित करता है।<ref>V. Murugan, G. John Samuel: Tolkāppiyam in English: Translation, with the Tamil text, Transliteration in the Roman Script, Introduction, Glossary, and Illustrations, Institute of Asian Studies, Madras, India, 2001</ref> सिलप्पदिकारम् में 12 राशियों (या राशि चिन्हों) का उल्लेख है, जो मेष/चित्तिरै से शुरू होती हैं।<ref>Canto 26 of Silappadikaaram. Canto 5 also describes the foremost festival in the Chola country – the Indra Vilha celebrated in Chitterai</ref>[[मणिमेकलाई]] आज जिस प्रकार हम जानते हैं, उस हिंदू सौर कैलेंडर का संकेत करती है। आदियार्कुनल्लार, एक प्रारंभिक मध्यकालीन टीकाकार या उरै-आसिरियार, तमिल कैलेंडर के बारह महीनों का उल्लेख करते हैं, विशेष रूप से चित्तिरै के संदर्भ में। बाद में पगन, बर्मा में 11वीं शताब्दी ईस्वी के अभिलेखीय संदर्भ और सुखोथाई, थाईलैंड में 14वीं शताब्दी ईस्वी के संदर्भ मिलते हैं, जो दक्षिण भारतीय, प्रायः वैष्णव, दरबारियों से संबंधित हैं, जिन्हें मध्य अप्रैल से प्रारंभ होने वाले पारंपरिक कैलेंडर को परिभाषित करने का कार्य सौंपा गया था।<ref>G.H. Luce, Old Burma – Early Pagan, Locust Valley, New York, Page 68, and A.B. Griswold, 'Towards a History of Sukhodaya Art, Bangkok 1967, pages 12–32</ref> ==समारोह== तमिल लोग पुत्ताण्डु को पारंपरिक हिंदू नया साल के रूप में मनाते हैं, जिसे पुथुरूषम भी कहा जाता है,। यह तमिल सौर कैलेंडर का पहला महीना चित्राई का महीना है और पुत्ताण्डु आमतौर पर 14 अप्रैल को ही पड़ता है। दक्षिणी [[तमिल नाडु|तमिलनाडु]] के कुछ हिस्सों में, त्योहार को चित्तारीय विशु कहा जाता है। घर के प्रवेश द्वार पर इस दिन सभी लोग बहुत ही आकर्षक [[रंगोली]] बनाकर नए वर्ष का स्वागत करते है। तमिल लोग पुत्ताण्डु, जिसे पुथुवरुषम भी कहा जाता है, को पारंपरिक "तमिल/नव वर्ष" के रूप में मनाते हैं, ऐसा पीटर रीव्स कहते हैं।<ref name=reevesp113/> यह चित्तिरै का महीना है, जो तमिल सौर कैलेंडर का पहला महीना है, और पुत्ताण्डु सामान्यतः 14 अप्रैल को पड़ता है। दक्षिणी [[तमिलनाडु]] के कुछ हिस्सों में, इस त्योहार को चित्तिरै [[विषु]] कहा जाता है। पुत्ताण्डु की पूर्व संध्या पर, एक थाली में तीन फल (आम, केला और कटहल), पान के पत्ते और सुपारी, सोने/चांदी के आभूषण, सिक्के/पैसा, फूल और एक दर्पण सजाया जाता है। यह केरल में विषु नव वर्ष त्योहार की औपचारिक थाली के समान है। तमिल परंपरा के अनुसार, यह उत्सव की थाली नव वर्ष के दिन जागने पर पहली दृष्टि के रूप में शुभ मानी जाती है। घर के प्रवेश द्वारों को रंगीन चावल के पाउडर से विस्तृत रूप से सजाया जाता है। इन डिज़ाइनों को [[कोलम]] कहा जाता है।<ref name=mercer22/> === मंदिरों में चित्तिरै तिरुविझा === मंदिरों के शहर [[मदुरै]] में, चित्तिरै तिरुविझा का उत्सव [[मीनाक्षी मंदिर]] में मनाया जाता है। एक विशाल प्रदर्शनी आयोजित की जाती है, जिसे चित्तिरै पोरुट्काच्ची कहा जाता है।<ref name="Dalal2010p406" />तमिल नववर्ष के दिन, [[रथ उत्सव]] का आयोजन तिरुविदैमरतूर में, जो [[कुंभकोणम]] के पास स्थित है, किया जाता है। [[तिरुचिरापल्ली]], [[कांचीपुरम]] और अन्य स्थानों पर भी उत्सव मनाए जाते हैं।<ref name="Dalal2010p406" /> === कोंगु नाडु में चिथिरैकानी === ''चिथिरैकानी'', जिसे ''विषुकानी'' के नाम से भी जाना जाता है, पुत्ताण्डु उत्सवों का एक महत्वपूर्ण हिस्सा है [[कोंगु नाडु]] क्षेत्र में, जो [[केरल]] और [[तुलु नाडु]] में विषु उत्सवों के साथ समानताएँ साझा करते हैं। [[File:Chithiraikani-kongunadu-newyear.png|thumb|एक कोंगु नाडु संस्कृति की चिथिरई कणी थाली जिसमें शुभ फलों, पान के पत्तों, चावल, सोने या चांदी के आभूषण, सिक्के, धन और फूलों की व्यवस्था होती है, जिसे दर्पण के सामने प्रदर्शित किया जाता है, जो समृद्धि का प्रतीक है।|210x210px]] यह ''चितिरैकानी'' प्रथा एक विशेष थाली की व्यवस्था करने से संबंधित है जिसमें शुभ वस्तुएँ रखी जाती हैं और जिसे एक दर्पण के सामने प्रदर्शित किया जाता है। [[कोंगु तमिल]] और [[मलयालम]] में "कानी" शब्द का अर्थ है "वह जो सबसे पहले देखा जाता है," और दोनों उत्सवों में शुभ वस्तुओं से सजी एक विशेष थाली को दर्पण के सामने प्रदर्शित किया जाता है। पारंपरिक मान्यता यह है कि नववर्ष के दिन सबसे पहले आनंददायक और शुभ वस्तुओं को देखने से समृद्धि और सौभाग्य प्राप्त होता है। चिथिरैकानी या विशुक्कानी की थाली में आमतौर पर तीन फल (आम, केला और कटहल), पान के पत्ते, चावल, नींबू, खीरा, नारियल (कटा हुआ), सुपारी, सोने या चांदी के आभूषण, सिक्के या पैसा, फूल, और एक दर्पण शामिल होते हैं, साथ ही अन्य वस्तुएँ भी होती हैं जो धन और समृद्धि का प्रतीक होती हैं। यह व्यवस्था केरल में मनाए जाने वाले विषु उत्सव के समान होती है। केरल के कुछ हिस्सों में, विशुक्कानी की थाली में अरनमुला कन्नड़ी (वालकन्नड़ी), सुनहरे रंग के कोन्ना फूल (कैसिया फिस्टुला) जो विषु के मौसम में खिलते हैं, सोने या चांदी के आभूषण, सिक्के या पैसा, फूल, और एक दर्पण भी शामिल होते हैं। दर्पण इस बात का प्रतीक है कि व्यक्ति स्वयं को उस समृद्धि का एक हिस्सा देखे, जिसे वह पणी के रूप में देखता है।<ref>{{Cite web |title=TAMIL NEW YEAR greetings with Importance of the Festival |url=http://www.indiaherald.com/Spirituality/Read/303020/TAMIL-NEW-YEAR-greetings-with-Importance-of-the-Festival |access-date=2023-04-13 |website=indiaherald.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Dhurga |date=2023-04-13 |title=தமிழ் புத்தாண்டு அன்று காலையில் கண் விழித்ததும் முதலில் இவற்றை எல்லாம் பார்த்து விடுவதோடு, இந்த இரண்டு பொருளையும் மறக்காமல் வாங்கி விட்டால் இந்த ஆண்டில் நீங்கள் சீரும் சிறப்புமாக வாழ்வது உறுதி. |url=https://dheivegam.com/thamizh-puththandu-vazhipadu/ |access-date=2023-04-13 |website=Dheivegam |language=ta}}</ref><ref>{{Cite web |title=Vishu Kani Preparation: വിഷുക്കണി എങ്ങനെ ഒരുക്കാം |url=https://malayalam.samayam.com/spirituality/what-is-vishu-kani-and-how-to-prepare-vishu-kani-at-home-details-in-malayalam/articleshow/68721430.cms |access-date=2023-04-15 |website=Samayam Malayalam |language=ml}}</ref> ''चिथिरैकानी'' या ''विषुक्कानी'' उत्सवों के एक दिन पहले, लोग शुभ वस्तुओं की थाली तैयार करते हैं। नए वर्ष के दिन, बड़े लोग दीप जलाते हैं और परिवार के छोटे सदस्यों को जगाते हैं। जैसे ही वे जागते हैं, वे अपनी आँखें बंद करके कानी की ओर जाते हैं और उसे वर्ष के पहले दृश्य के रूप में देखते हैं। यह परंपरा दोनों क्षेत्रों में महत्वपूर्ण है और माना जाता है कि यह आने वाले वर्ष के लिए सौभाग्य और समृद्धि लाती है।<ref>{{Cite web |title=Vishu Celebration in Kerala - Vishu in Kerala, Vishu Festival in Kerala |url=http://www.vishufestival.org/vishu-celebration-in-kerala.html |access-date=2023-04-15 |website=www.vishufestival.org}}</ref> === श्रीलंका === [[File:2019_kolam_decoration_for_Pongal_festival,_South_India.jpg|thumb|left|तमिल लोग अपने घरों को चावल के आटे से बनाए गए विभिन्न शुभ रंग-बिरंगे ज्यामितीय डिज़ाइनों, जिन्हें कोलम कहा जाता है, से सजाते हैं।<ref name=mercer22>{{cite book|author=Abbie Mercer|title=Happy New Year|url=https://books.google.com/books?id=z3AnvD5jeDMC |year=2007|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1-4042-3808-4|page=22}}</ref>]] [[श्रीलंकाई तमिल]] अप्रैल में पारंपरिक नव वर्ष मनाते हैं, जिसमें पहली वित्तीय लेन-देन को काई-विशेषम (काई-विशेषम) कहा जाता है। इस लेन-देन में बच्चे अपने बड़ों के पास सम्मान प्रकट करने के लिए जाते हैं, और बदले में बड़े उन्हें आशीर्वाद देते हैं और बच्चों को जेब खर्च के रूप में पैसे देते हैं। यह आयोजन 'अरपुडु' (अरपुडु) या नए कृषि चक्र की तैयारी के लिए भूमि की पहली जुताई के साथ भी मनाया जाता है। 'पोर-थेंकाई' (पोर-थेंकाई) या युवाओं के बीच नारियल युद्ध का खेल द्वीप के तमिल उत्तर और पूर्व के गांवों में खेला जाता है, जबकि बैलगाड़ी दौड़ भी आयोजित की जाती हैं।<ref>{{cite web |url=http://www.dailynews.lk/2008/04/12/fea04.asp |title=Features &#124; Online edition of Daily News – Lakehouse Newspapers |publisher=Dailynews.lk |date=12 April 2008 |access-date=18 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121014131201/http://www.dailynews.lk/2008/04/12/fea04.asp |archive-date=14 October 2012 }}</ref> अप्रैल में आने वाला उत्सवपूर्ण पुत्ताण्डु का मौसम परिवार के पुनर्मिलन और पारिवारिक संबंधों के नवीनीकरण का समय होता है।<ref>Sivanandini Duraiswamy, Remembering Hindu Traditions, M.D. Gunasena and Co Ltd, 1997, pages 41–48. {{cite web |url=http://larazonsanluis.com/wp-content/uploads/2016/04/2916.pdf |title=Remembering Hindu Traditions |access-date=13 April 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160422202940/http://larazonsanluis.com/wp-content/uploads/2016/04/2916.pdf |archive-date=22 April 2016 }}</ref> यह सिंहली नववर्ष के मौसम के साथ मेल खाता है।<ref>{{cite web |url=http://tamilweek.com/news-features/archives/887 |title=tamilweek.com/news-features " April 14 is the Tamil New Year, not Sinhalese! |publisher=Tamilweek.com |access-date=18 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027185218/http://tamilweek.com/news-features/archives/887 |archive-date=27 October 2011 |url-status=dead }}</ref> {{multiple image | align = right | image1 = Manga pachadi.JPG | width1 = 180 | alt1 = | caption1 = | image2 = Koozh and Maanga.jpg | width2 = 160 | alt2 = | caption2 = | footer = आम आधारित "पचड़ी" व्यंजन की दो शैलियाँ, जो पुत्ताण्डु को चिह्नित करने के लिए कई कड़वे-खट्टे-मीठे-तीखे स्वादों को मिलाती हैं। }} बाद में दिन में, परिवार एक दावत का आनंद लेते हैं।<ref name="Fieldhouse2017p548">{{cite book|author=Paul Fieldhouse|title=Food, Feasts, and Faith: An Encyclopedia of Food Culture in World Religions |url=https://books.google.com/books?id=P-FqDgAAQBAJ&pg=PA548| year=2017|publisher= ABC-CLIO|isbn= 978-1-61069-412-4|page=548}}</ref> === विदेशी === [[मलेशिया]] और [[सिंगापुर]] में, [[तमिल]] सिखों, मलयालियों और बंगालियों के साथ मिलकर अप्रैल के मध्य में पारंपरिक नववर्ष मनाते हैं, जहाँ राजनीतिक क्षेत्र के सभी नेता जातीय भारतीय समुदाय को नववर्ष की शुभकामनाएँ देते हैं। हिंदू मंदिरों, तमिल सामुदायिक केंद्रों और गुरुद्वारों में विशेष धार्मिक कार्यक्रम आयोजित किए जाते हैं। सांस्कृतिक कार्यक्रम और मीडिया आयोजन भी होते हैं। यह भारतीय समुदाय के लिए उत्सव का दिन होता है।<ref>{{cite web |url=http://www.nst.com.my/nation/general/najib-sends-new-year-greetings-1.254972 |title=Najib sends new year greetings – General – New Straits Times |access-date=21 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104094226/http://www.nst.com.my/nation/general/najib-sends-new-year-greetings-1.254972 |archive-date=4 January 2014 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nst.com.my/latest/new-year-wishes-to-malaysian-indian-community-1.254654?cache%3D03%3Fkey%3DMalaysia%2F7.276913%2F7.318771 |title=New Year wishes to Malaysian Indian community – Latest – New Straits Times |access-date=21 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104094221/http://www.nst.com.my/latest/new-year-wishes-to-malaysian-indian-community-1.254654?cache=03%3Fkey%3DMalaysia%2F7.276913%2F7.318771 |archive-date=4 January 2014 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.heb.gov.sg/hindu-resources/39-hindu-festivals |title=Hindu Festivals |access-date=21 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130630113949/http://www.heb.gov.sg/hindu-resources/39-hindu-festivals |archive-date=30 June 2013 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.singaporeunited.sg/cep/index.php/web/News-Room/PM-Lee-celebrates-Tamil-New-Year |title=PM Lee celebrates Tamil New Year / News Room / Singapore United – Com… |archive-url=https://archive.today/20130706121022/http://www.singaporeunited.sg/cep/index.php/web/News-Room/PM-Lee-celebrates-Tamil-New-Year |archive-date=6 July 2013 |url-status=dead}}</ref> ==विवाद== [[File:Tamil new year Puthandu prasadam at a Hindu temple.jpg|thumb|एक हिंदू मंदिर में पुत्ताण्डु की सजावट]] [[द्रविड़ मुनेत्र कड़गम]] (DMK) के नेतृत्व वाली तमिलनाडु सरकार ने 2008 में घोषणा की थी कि तमिल नववर्ष को तमिल महीने थाई के पहले दिन (14 जनवरी) को मनाया जाना चाहिए, जो फसल उत्सव पोंगल के साथ मेल खाता है। तमिलनाडु नववर्ष (घोषणा विधेयक 2008) को DMK के विधानसभा सदस्यों और उसकी तमिलनाडु सरकार द्वारा 29 जनवरी 2008 को राज्य कानून के रूप में अधिनियमित किया गया था।<ref>{{cite web|url=http://www.tn.gov.in/tnassembly/Governors_address_Jan2008_2.htm |title=Bill on new Tamil New Year Day is passed unanimously |publisher=Tn.gov.in |access-date=18 October 2011}}</ref> डीएमके बहुमत वाली सरकार के इस कानून को बाद में 23 अगस्त 2011 को तमिलनाडु विधानसभा में एआईएडीएमके बहुमत वाली सरकार द्वारा एक अलग विधायी अधिनियम के माध्यम से रद्द कर दिया गया।<ref>{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/jaya-changes-dmks-calendar-tamil-new-year-in-april-now/836039/1 |title=Jaya changes DMK's calendar, Tamil new year in April now |work=The Indian Express |location=India |date=24 August 2011 |access-date=18 October 2011}}</ref><ref>{{cite web|author=DC chennai |url=http://www.deccanchronicle.com/channels/cities/chennai/jaya-reverses-karunanidhi%E2%80%99s-order-tamil-new-year-chithirai-1-943 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011210524/http://www.deccanchronicle.com/channels/cities/chennai/jaya-reverses-karunanidhi%E2%80%99s-order-tamil-new-year-chithirai-1-943 |url-status=dead |archive-date=11 October 2012 |title=Jaya reverses Karunanidhi's order; Tamil New Year on Chithirai 1 |work=Deccan Chronicle |location=India |date=24 August 2011 |access-date=18 October 2011}}</ref><ref name="thehindu1">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article2388749.ece |title=States / Tamil Nadu : Tamil New Year in Chithirai |work=The Hindu |location=India |date=23 August 2011 |access-date=18 October 2011}}</ref> तमिलनाडु में कई लोगों ने DMK सरकार के उस कानून की अनदेखी की, जिसमें त्योहार की तारीख को पुनर्निर्धारित किया गया था, और उन्होंने अप्रैल के मध्य में अपने पारंपरिक पुत्ताण्डु नववर्ष उत्सव को मनाना जारी रखा।<ref>{{cite web |url=http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/tamils-ignore-government-fiat-celebrate-new-year_10037583.html |title=Tamils ignore government fiat, celebrate New Year – Thaindian News |publisher=Thaindian.com |date=13 April 2008 |access-date=18 October 2011 |archive-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613161125/http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/tamils-ignore-government-fiat-celebrate-new-year_10037583.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newkerala.com/news/fullnews-89374.html |title=Tamil new year celebrated in UT [newkerala.com, The Netherlands, 89374&#93; |publisher=Newkerala.com |access-date=18 October 2011}}</ref> भारतीय केंद्र शासित प्रदेश पुडुचेरी के राज्यपाल और मुख्यमंत्री, जहाँ जातीय तमिल बहुसंख्यक हैं, ने अप्रैल 2010 में तमिल नववर्ष के अवसर पर जनता को शुभकामनाएँ दीं।<ref>{{cite web|url=http://www.newkerala.com/news/fullnews-89118.html |title=Pondy Governor, CM greet people on eve of Tamil New Year [newkerala.com, The Netherlands, 89118&#93; |publisher=Newkerala.com |access-date=18 October 2011}}</ref> डीएमके सरकार द्वारा पारंपरिक धार्मिक नववर्ष को बदलने के लिए किए गए विधायी हस्तक्षेप पर हिंदू पुजारियों और तमिल विद्वानों ने सवाल उठाए।<ref>{{cite web |url=http://www.dailypioneer.com/30420/DMKs-bogus-Tamil-New-Year.html |title= The Pioneer > Online Edition : >> DMKS bogus Tamil New Year|website=www.dailypioneer.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20090331221442/http://www.dailypioneer.com/30420/DMKs-bogus-Tamil-New-Year.html |archive-date=31 March 2009}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.srilankaguardian.org/2011/01/tamil-cultural-debate.html|title=A Tamil cultural debate|accessdate=31 July 2023}}</ref> इस कानून का राज्य और अन्य स्थानों पर तमिलों द्वारा विरोध किया गया।<ref>{{cite web|url=http://www.indiaenews.com/art-culture/20080413/110947.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080418133945/http://www.indiaenews.com/art-culture/20080413/110947.htm |url-status=usurped |archive-date=18 April 2008 |title=India E-news |publisher=India E-news |date=13 April 2008 |access-date=18 October 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sinhalaya.com/news/english/wmview.php?ArtID=15122 |title=SINHALAYA'S FULL COVERAGE – Lankan Tamils reject Karunanidhi's diktat on Tamil New Year – CyberTalks |publisher=Sinhalaya.com |access-date=18 October 2011 |archive-date=14 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190114210542/http://www.sinhalaya.com/news/english/wmview.php?ArtID=15122 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|author=M.R. Venkatesh |url=http://www.telegraphindia.com/1080413/jsp/nation/story_9132123.jsp |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606015227/https://www.telegraphindia.com/1080413/jsp/nation/story_9132123.jsp |url-status=dead |archive-date= 2011-06-06|title=The Telegraph – Calcutta (Kolkata) &#124; Nation &#124; TN bans new year rites, priests fume |work=The Telegraph |location=Kolkota, India |date=13 April 2008 |access-date=18 October 2011}}</ref>इसे अदालत में भी चुनौती दी गई।<ref>{{cite web |url=http://www.sindhtoday.net/south-asia/2218.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080504192157/http://www.sindhtoday.net/south-asia/2218.htm |url-status=dead |archive-date=4 May 2008 |title=Law altering Tamil new year day challenged |publisher=Sindh Today |access-date=18 October 2011 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bombaynews.net/story/405674 |title=Court asks Tamil Nadu why change age-old New Year date |publisher=Bombay News.Net |date=12 September 2008 |access-date=18 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111026085203/http://www.bombaynews.net/story/405674 |archive-date=26 October 2011 }}</ref> तत्कालीन विपक्षी [[ऑल इंडिया अन्ना द्रविड़ मुनेत्र कड़गम]] (AIADMK) और [[मरुमलार्ची द्रविड़ मुनेत्र कड़गम]] (MDMK) ने तमिलनाडु में बाद में उस राज्य की DMK सरकार के निर्णय की निंदा की और अपने समर्थकों से मध्य अप्रैल में पारंपरिक तिथि का उत्सव मनाना जारी रखने का आग्रह किया।<ref>{{cite web |url=http://news.webindia123.com/news/articles/India/20080412/930922.html |title=Jaya, Vaiko greet people, criticise change of New Year |publisher=News.webindia123.com |date=12 April 2008 |access-date=18 October 2011 |archive-date=13 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120213105838/http://news.webindia123.com/news/articles/India/20080412/930922.html |url-status=dead }}</ref> श्रीलंका, सिंगापुर, मलेशिया और कनाडा में रहने वाले तमिलों ने मध्य अप्रैल में नए वर्ष का उत्सव मनाना जारी रखा।<ref>{{cite web|url=http://www.tamilnet.com/art.html?catid=99&artid=25309 |title=14.04.08 Liberate Calendar |publisher=TamilNet |date=14 April 2008 |access-date=18 October 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tamilnet.com/art.html?catid=99&artid=25298 |title=13.04.08 Tamil New Year |publisher=TamilNet |date=13 April 2008 |access-date=18 October 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tamilnet.com/art.html?catid=13&artid=25285 |title=12.04.08 Prime Minister of Canada greets Tamil New Year |publisher=TamilNet |access-date=18 October 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.groundreport.com/World/Sri-Lankan-sinha/2921787 |title=Sri Lankan Sinhalese And Tamil Community Celebrate Traditional New Year Tomorrow |publisher=GroundReport |date=13 April 2010 |access-date=18 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001205318/http://www.groundreport.com/World/Sri-Lankan-sinha/2921787 |archive-date=1 October 2011 }}</ref> तमिलनाडु की पिछली राज्य सरकार ने जनभावनाओं को शांत करने के प्रयास में घोषणा की कि उसी दिन को एक नए त्योहार के रूप में "चित्तिरई तिरुनाल" (चित्तिरई का त्योहार) नाम देकर मनाया जाएगा। डीएमके सरकार के तहत वह दिन तमिलनाडु में सार्वजनिक अवकाश बना रहा, लेकिन तमिल नववर्ष के रूप में नहीं, बल्कि कथित तौर पर [[भारतीय संविधान]] की प्रारूप समिति के अध्यक्ष [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर]] की स्मृति में। तमिलनाडु के सभी टेलीविजन चैनलों, जिनमें डीएमके समर्थक सन टीवी भी शामिल था, ने 14 अप्रैल 2010 को उत्सवपूर्ण "चित्तिरई तिरुनाल विशेष कार्यक्रम" प्रसारित करना जारी रखा। एआईएडीएमके की नेता जयललिता ने इस पुनर्प्रस्तुत त्योहार को मान्यता देने से इनकार कर दिया और तमिल लोगों को पारंपरिक तमिल नववर्ष की शुभकामनाएँ दीं। एमडीएमके नेता वाइको ने भी उनका अनुसरण किया।<ref>{{cite web|author=Sathyalaya Ramakrishnan reporting from Chennai |url=http://www.asiantribune.com/news/2010/04/14/tn-governor-and-leaders-greets-people-tamil-newyear |title=TN Governor and leaders greets people on Tamil NewYear |publisher=Asian Tribune |date=14 April 2010 |access-date=18 October 2011}}</ref> दोनों तिथियों के बीच का विवाद शांत हो गया, अप्रैल में पारंपरिक नववर्ष के दौरान होने वाले आधिकारिक समारोह फिर से शुरू हुए और सार्वजनिक अवकाश को तमिल नववर्ष के रूप में पुनः बहाल कर दिया गया।<ref>{{cite web |url=http://news.outlookindia.com/items.aspx?artid%3D759496 |title=Tamil New Year Celebrated All Across State |access-date=21 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104045731/http://news.outlookindia.com/items.aspx?artid=759496 |archive-date=4 January 2014 }}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/law-on-tamil-new-year-was-enacted-for-publicity-says-jayalalithaa/article3312365.ece | location=Chennai, India | work=The Hindu | title=Law on Tamil New Year was enacted for publicity, says Jayalalithaa | date=14 April 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.deccanchronicle.com/130415/news-current-affairs/article/tamil-year-vijaya-ushered-religious-fervour |title=Tamil year Vijaya ushered in with religious fervour |access-date=21 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104034254/http://www.deccanchronicle.com/130415/news-current-affairs/article/tamil-year-vijaya-ushered-religious-fervour |archive-date=4 January 2014 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newkerala.com/news/story/6870/jaya-to-present-tamil-awards-on-apr-15.html |title=Project SECURITY |access-date=21 April 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706233240/http://www.newkerala.com/news/story/6870/jaya-to-present-tamil-awards-on-apr-15.html |archive-date=6 July 2015 }}</ref> ==संबंधित त्योहार== पुत्ताण्डु भारत के अन्य हिस्सों में अलग-अलग नामों से मनाया जाता है, जो सौर नववर्ष की स्मृति में आयोजित होते हैं।<ref name="BBC Hinduism">{{cite web |title= BBC – Religion: Hinduism – Vaisakhi|publisher=[[BBC]]|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/hinduism/holydays/vaisakhi.shtml |access-date=22 January 2012}}</ref><ref>Crump, William D. (2014), [https://books.google.com/books?id=cDTfCwAAQBAJ&pg=PA114 Encyclopedia of New Year's Holidays Worldwide], MacFarland, page 114</ref><ref name="PechilisRaj2013p48"/> कुछ उदाहरणों में शामिल हैं: #[[विषु]] [[केरल]] में #बिसु पर्व तुलुनाडु में, #[[वैसाखी]] [[पंजाब]], [[हरियाणा]], [[हिमाचल प्रदेश]], [[दिल्ली|राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली]], [[उत्तर प्रदेश]], [[उत्तराखंड]], [[राजस्थान]], [[बिहार]], [[झारखंड]], [[मध्य प्रदेश]] और [[छत्तीसगढ़]] में #पना संक्रांति [[ओडिशा]] में #पोइला बोइशाख [[पश्चिम बंगाल]] और [[त्रिपुरा]] में #[[बिहू|रोंगाली बिहू]] [[असम]] में हालाँकि, यह सभी हिंदुओं का सार्वभौमिक नववर्ष नहीं है। [[कर्नाटक]], [[आंध्र प्रदेश]] और [[तेलंगाना]] का [[उगादी]] तथा [[महाराष्ट्र]] और [[गोवा]] का [[गुड़ी पड़वा]], पुत्ताण्डु से कुछ दिन पहले मनाया जाता है।<ref name="PechilisRaj2013p48"/>[[गुजरात]] के लोगों के लिए, नववर्ष का उत्सव पाँच दिवसीय [[दिवाली]] पर्व के साथ मेल खाता है। ===दक्षिण एशिया और दक्षिण-पूर्व एशिया=== हर वर्ष उसी दिन दक्षिण-पूर्व एशिया के कुछ भागों जैसे म्यांमार, श्रीलंका और कंबोडिया के अनेक बौद्ध समुदायों के लिए नव वर्ष मनाया जाता है, जो संभवतः पहली सहस्राब्दी ईस्वी में उनकी साझा भारतीय संस्कृति के प्रभाव का परिणाम है।<ref name="PechilisRaj2013p48"/> गुणसेगरम द्वारा 1957 के एक प्रकाशन के अनुसार, [[श्रीलंका]], [[कंबोडिया]] और [[चंपा]] (वियतनाम) में मनाया जाने वाला नव वर्ष, [[मोहनजो-दड़ो]] ([[सिंधु घाटी सभ्यता]]) की परंपराओं में जड़ों वाला तमिल नव वर्ष है।<ref>Tamil cultural influences in South East Asia (1957) by Samuel Jeyanayagam Gunasegaram, Ceylon Printers p.18</ref><ref>Tamil Culture, Band 6 (1957), Academy of Tamil Culture p.79</ref> नानाकुरियन के अनुसार, यह दक्षिण-पूर्व एशिया में मध्यकालीन युग के तमिल प्रभाव से हो सकता है।<ref>An introduction to Tamil culture, Kirusna Nanacuriyan (1984), Institute for International Tamil Renaissance p.81</ref> जीन मिशो और अन्य विद्वानों के अनुसार, [[दक्षिण-पूर्व एशियाई पर्वतीय क्षेत्र]] में नए वर्ष के उत्सव की परंपराओं की दो जड़ें हैं।<ref name="Swain2016p284"/> एक चीन है, और यह प्रभाव उदाहरण के लिए वियतनाम में पाया जाता है। यह चीन-प्रभावित समुदाय दिसंबर में शीत अयनांत के बाद पहले या दूसरे चंद्र महीने में नया वर्ष मनाता है। मैसिफ़ के लोगों का दूसरा समूह अप्रैल के मध्य में नया वर्ष मनाता है, बिल्कुल भारत के अधिकांश भागों की तरह। इस समूह में उत्तर-पूर्वी भारतीय, उत्तर-पूर्वी म्यांमार, कंबोडिया के खमेर, थाईलैंड के ताई भाषी, [[लाओस]], उत्तरी वियतनाम और दक्षिणी [[युन्नान]] शामिल हैं।<ref name="Swain2016p284">{{cite book|author1=Jean Michaud|author2=Margaret Byrne Swain|author3=Meenaxi Barkataki-Ruscheweyh|title=Historical Dictionary of the Peoples of the Southeast Asian Massif |url=https://books.google.com/books?id=wZksDQAAQBAJ&pg=PA284 |year=2016|publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-4422-7279-8|pages=178–179}}</ref>यह त्योहार मैसिफ़ में कुछ तरीकों से पुत्ताण्डु के विपरीत मनाया जाता है। यह परिवार और मित्रों से मिलने के अवसर के रूप में मनाया जाता है, दूसरों पर पानी छिड़कना (जैसे [[होली]]), साथ ही बाद में आभूषण पहनना, नए कपड़े पहनना और सामाजिक मेलजोल करना।<ref name="Swain2016p284"/> == इन्हें भी देखें == *[[तमिल]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:त्योहार]] [[श्रेणी:तमिल]] ixjs85q2rdqj0pw9f6792qs2p59ap6d वार्ता:द्विराष्ट्र सिद्धांत 1 820304 6555836 3522576 2026-05-24T08:48:50Z ~2026-30879-15 926526 /* Dwi rastra sidhant */ नया अनुभाग 6555836 wikitext text/x-wiki {{Old AfD multi| date = 11 जुलाई 2017 (UTC) | result = '''रखा''' | page = द्विराष्ट्र सिद्धांत }} == Dwi rastra sidhant == [[विशेष:योगदान/&#126;2026-30879-15|&#126;2026-30879-15]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-30879-15|वार्ता]]) 08:48, 24 मई 2026 (UTC) jpt6lh8t0ktlijdlsdipuyox3t8yyc6 6555932 6555836 2026-05-24T11:40:43Z DreamRimmer 651050 [[Special:Contributions/~2026-30879-15|~2026-30879-15]] ([[User talk:~2026-30879-15|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 3522576 wikitext text/x-wiki {{Old AfD multi| date = 11 जुलाई 2017 (UTC) | result = '''रखा''' | page = द्विराष्ट्र सिद्धांत }} e848l8t97pdr7igo6n14ob8nnyfh7uk देवदत्त पटनायक 0 830794 6555729 6411322 2026-05-24T04:02:41Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555729 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |name=देवदत्त पटनायक<br> |image=DevduttPattanaik self2018 1.jpg |caption=देवदत्त पटनायक, 2014 दौरान <br> |birth_date={{birth-date and age|11 December 1970}} |birth_place=[[मुम्बई|मुंबई]], भारत<br> |death_date=----------------------------<!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> |nationality=भारतीय<br> |occupation=मिथिअस-वैज्ञानिक, लेखक, कालमेनवीस, चित्रकार |known for=भारत की पौराणिक कथाओं पर काम करने के लिए<br> |known_for= |signature=Devdutt Pattanaik Autograph.png |module= {{Listen |embed = yes |title = देवदत्त पटनायक की आवाज़ |filename = Devdutt Pattanaik Voice Intro (Hi).mp3 |type = speech |description = Recorded August 2014}} |website={{URL | www.devdutt.com | www.Devdutt.com }} }} '''देवदत्त पटनायक''' एक भारतीय लेखक हैं।<ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/905466/how-did-the-ramayana-and-mahabharata-come-to-be-and-what-has-dharma-got-to-do-with-it|title=How did the ‘Ramayana’ and ‘Mahabharata’ come to be (and what has ‘dharma’ got to do with it)?|access-date=16 दिसंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216210837/https://amp.scroll.in/article/905466/how-did-the-ramayana-and-mahabharata-come-to-be-and-what-has-dharma-got-to-do-with-it|archive-date=16 दिसंबर 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailyo.in/politics/historians-mythology-india-awardwapsi-mahabharata-ramayana-ashoka-brahmi-pali-jainism-buddhism/story/1/7097.html|title=Devdutt Pattanaik on 14 things historians taught him|access-date=23 सितंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924045317/http://www.dailyo.in/politics/historians-mythology-india-awardwapsi-mahabharata-ramayana-ashoka-brahmi-pali-jainism-buddhism/story/1/7097.html|archive-date=24 सितंबर 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookhindi.com/art-and-culture/review/book-extract-of-dr-devdutt-pattanaik-4705|title=भारतीय पौराणिक कथाएं|access-date=23 सितंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924050324/https://www.outlookhindi.com/art-and-culture/review/book-extract-of-dr-devdutt-pattanaik-4705|archive-date=24 सितंबर 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/opinion/columnists/devdutt-pattanaik/who-is-a-hindu-why-hindus-should-read-islamic-mythology/articleshow/75924294.cms|title=Who Is A Hindu? Why Hindus should read Islamic mythology|access-date=3 जून 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603162112/https://mumbaimirror.indiatimes.com/opinion/columnists/devdutt-pattanaik/who-is-a-hindu-why-hindus-should-read-islamic-mythology/articleshow/75924294.cms|archive-date=3 जून 2020|url-status=live}}</ref> इसके साथ ही वे पौराणिक कथाकार<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/what-puranic-historians-wont-accept-horse-drawn-war-chariot-is-younger-than-harappan-civilisation/article29442496.ece|title=What Puranic historians won’t accept|access-date=19 सितंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190919175740/https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/what-puranic-historians-wont-accept-horse-drawn-war-chariot-is-younger-than-harappan-civilisation/article29442496.ece|archive-date=19 सितंबर 2019|url-status=live}}</ref> (माइथोलॉजिस्ट),<ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/article/836511/devdutt-pattanaik-historians-too-should-share-the-blame-for-the-rise-of-religious-radicalism|title=Devdutt Pattanaik: Historians too should share the blame for the rise of religious radicalism|access-date=21 अगस्त 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170726113258/https://scroll.in/article/836511/devdutt-pattanaik-historians-too-should-share-the-blame-for-the-rise-of-religious-radicalism|archive-date=26 जुलाई 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mid-day.com/articles/5151-years-of-gita/15033045|title=5151 Years Of Gita|access-date=24 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171108190821/http://www.mid-day.com/articles/5151-years-of-gita/15033045|archive-date=8 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/801243/why-is-ram-misogynist-but-not-the-buddha|title=Why is Ram misogynist, but not the Buddha?|access-date=7 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190607144943/https://scroll.in/article/801243/why-is-ram-misogynist-but-not-the-buddha|archive-date=7 जून 2019|url-status=live}}</ref> नेतृत्व सलाहकार, लेखक<ref>{{cite web|url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/|title=Where does history begin?|access-date=27 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/|archive-date=27 अक्तूबर 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://bollywood.bhaskar.com/news/ENT-TV-devdutt-pattanaik-will-join-sakshi-tanwar-food-show-tyohar-ki-thali-5753720-PHO.html?ref=twitter|title=साक्षी के साथ देवदत्त पटनायक देंगे व्यंजन के नुस्खे|access-date=24 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180808233900/https://bollywood.bhaskar.com/news/ENT-TV-devdutt-pattanaik-will-join-sakshi-tanwar-food-show-tyohar-ki-thali-5753720-PHO.html?ref=twitter|archive-date=8 अगस्त 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/devdutt-pattanaik-how-sanskrit-evolved-in-india/18368161|title=How Sanskrit evolved in India|access-date=6 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190607023117/https://www.mid-day.com/articles/devdutt-pattanaik-how-sanskrit-evolved-in-india/18368161|archive-date=7 जून 2019|url-status=live}}</ref> और संचारक भी हैं।<ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/article/843919/the-mythology-of-one-god-is-what-we-call-religion-devdutt-pattanaik|title=‘The mythology of one god is what we call religion’: Devdutt Pattanaik|access-date=21 अगस्त 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171118231959/https://scroll.in/article/843919/the-mythology-of-one-god-is-what-we-call-religion-devdutt-pattanaik|archive-date=18 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://qz.com/630164/a-mythology-checklist-are-you-left-or-right/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=21 अगस्त 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821174250/https://qz.com/630164/a-mythology-checklist-are-you-left-or-right/ |archive-date=21 अगस्त 2017 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dailyo.in/lifestyle/hindutva-vs-hinduism-religion-sangh-india/story/1/16427.html|title=Is Hinduism the same as Hindutva?|access-date=21 अगस्त 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170909143038/http://www.dailyo.in/lifestyle/hindutva-vs-hinduism-religion-sangh-india/story/1/16427.html|archive-date=9 सितंबर 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.dailyo.in/variety/hinduism-god-atheism-abrahamic-religions/story/1/16696.html |title=Can I be a Hindu and still an atheist? |access-date=21 अगस्त 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821005350/http://www.dailyo.in/variety/hinduism-god-atheism-abrahamic-religions/story/1/16696.html |archive-date=21 अगस्त 2017 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.theweek.in/columns/guest-columns/the-rise-of-religion.html|title=The rise of religion Hinduism|access-date=21 अगस्त 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170821170035/http://www.theweek.in/columns/guest-columns/the-rise-of-religion.html|archive-date=21 अगस्त 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.penguinbooksindia.com/Authors/_Devdutt_Pattanaik.aspx|title=Author Lounge: Devdutt Pattanaik|publisher=Penguin India|access-date=21 अगस्त 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20101016214134/http://www.penguinbooksindia.com/Authors/_Devdutt_Pattanaik.aspx|archive-date=16 अक्तूबर 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.mid-day.com/opinion/2010/oct/171010-opinion-devdutt-pattanaik-non-violence.htm|title=Being aware of violence|date=17 October 2010|work=MiD DAY|access-date=21 अगस्त 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20120918040930/http://www.mid-day.com/opinion/2010/oct/171010-opinion-devdutt-pattanaik-non-violence.htm|archive-date=18 सितंबर 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://devdutt.com/articles/indian-mythology/mr-mrs-mishra.html|title=Mr. & Mrs. Mishra|access-date=21 अगस्त 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170821170229/http://devdutt.com/articles/indian-mythology/mr-mrs-mishra.html|archive-date=21 अगस्त 2017|url-status=live}}</ref> इनका काम [[धर्म]],<ref>{{cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/others/sunday-read/the-jealous-god-of-science/articleshow/61800567.cms?utm_content=buffera7fc2&utm_medium=social&utm_source=twitter.com&utm_campaign=buffer|title=THE JEALOUS GOD OF SCIENCE|access-date=26 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201042115/https://mumbaimirror.indiatimes.com/others/sunday-read/the-jealous-god-of-science/articleshow/61800567.cms?utm_content=buffera7fc2&utm_medium=social&utm_source=twitter.com&utm_campaign=buffer|archive-date=1 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/acknowledging-islams-diversity/19669199|title=Acknowledging Islam's Diversity|access-date=8 अगस्त 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180808234000/https://www.mid-day.com/articles/acknowledging-islams-diversity/19669199|archive-date=8 अगस्त 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/others/sunday-read/where-hinduism-and-sikhism-meet/articleshow/69705554.cms|title=Where Hinduism and Sikhism meet|access-date=11 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190610163019/https://mumbaimirror.indiatimes.com/others/sunday-read/where-hinduism-and-sikhism-meet/articleshow/69705554.cms|archive-date=10 जून 2019|url-status=live}}</ref> [[पुराण]],<ref>{{cite web|url=https://www.dailyo.in/lifestyle/hindu-marriage-divorce-puranas-dharmashastra-hinduism/story/1/19280.html|title=Is divorce permitted in Hinduism?|access-date=16 दिसंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171216091612/https://www.dailyo.in/lifestyle/hindu-marriage-divorce-puranas-dharmashastra-hinduism/story/1/19280.html|archive-date=16 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref> [[मिथक]], इतिहास<ref>{{cite web|url=https://devdutt.com/debunked-invasion-ignored-migration/|title=Debunked Invasion, Ignored Migration}}</ref><ref>{{cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/news/india/was-ram-born-in-ayodhya/articleshow/77380259.cms|title=Was Ram born in Ayodhya|first=Devdutt|last=Pattanaik|website=mumbaimirror| date=8 August 2020}}</ref> और मुख्य रूप से प्रबंधन के क्षेत्रों पर केंद्रित है।<ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/836511/devdutt-pattanaik-historians-too-should-share-the-blame-for-the-rise-of-religious-radicalism|title=Devdutt Pattanaik: Historians too should share the blame for the rise of religious radicalism|access-date=21 अगस्त 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170726113258/https://scroll.in/article/836511/devdutt-pattanaik-historians-too-should-share-the-blame-for-the-rise-of-religious-radicalism|archive-date=26 जुलाई 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/gods-marital-status/299202|title=God's marital status|access-date=21 अगस्त 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170821171113/https://www.outlookindia.com/magazine/story/gods-marital-status/299202|archive-date=21 अगस्त 2017|url-status=live}}</ref> देवदत्त पटनायक ने 2017 में विवादास्पद [[पद्मावत (फ़िल्म)|पद्मावती (फ़िल्म)]] पर एक बहस शुरू की, जब उन्होंने रानी [[पद्मिनी]] की कहानी पर अपनी आपत्ति जताई और इसे "स्वेच्छा से खुद को जलाने वाली महिला के विचारों का ग्लैमरेशन और मूल्य निर्धारण" कहा।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/devdutt-pattanaik-calls-padmavati-a-valorisation-of-woman-burning-herself-to-honour-macho-clan/articleshow/61701169.cms|title=Devdutt Pattanaik enters Padmavati debate, calls its 'valorisation of woman burning herself for macho clan'|access-date=18 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171123090630/https://timesofindia.indiatimes.com/india/devdutt-pattanaik-calls-padmavati-a-valorisation-of-woman-burning-herself-to-honour-macho-clan/articleshow/61701169.cms|archive-date=23 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> उनका काम काफी हद तक मिथक, धर्म,<ref>{{cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/middle-eastern-mythologies/22887271|title=Middle Eastern Mythologies}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> पौराणिक कथाओं और प्रबंधन के क्षेत्रों पर केंद्रित है।<ref>{{cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/opinion/columnists/devdutt-pattanaik/who-is-ahindu-how-breaking-india-started/articleshow/76239140.cms|title=WHO IS AHINDU? How ‘breaking India’ started}}</ref> उनकी पुस्तकों में मिथ = मिथ्या: एक हैंडबुक ऑफ़ हिंदू पौराणिक कथाएं ; जया: [[महाभारत]] का एक इलस्ट्रेटेड रेटेल ; सीता: रामायण का एक इलस्ट्रेटेड रिटलिंग ; बिजनेस सूत्र: प्रबंधन के लिए एक भारतीय दृष्टिकोण ; [[शिखण्डी|शिखंडी]]: और अन्य कहानियों में वे आपको नहीं बताते , शंकर को शिवकार्य: बिना फॉर्मलेस के लिए फॉर्म देते हुए, जिसमें उन्होंने शिव के लिंग के अर्थों की परतों की खोज की है, हमें पता चलता है कि क्यों और कैसे देवी, शिव को श्रद्धांजलि बदलते हैं, गृहस्थ; नेता: पौराणिक कथाओं से 50 अंतर्दृष्टि शास्त्रों और वैदिक ज्ञान का उपयोग ज्ञान पर पहुंचने के लिए है जो समय-पहना और ताज़ा नया है, जो एक अच्छा नेता बनाता है; और संस्कृति: पौराणिक कथाओं से 50 अंतर्दृष्टि एक महत्त्वपूर्ण काम है जो प्राचीन ग्रंथों का संदर्भ देता है और प्रस्तावित करता है कि अवधारणाएं जीवित, गतिशील, धारणा के आकार का है और जिस समय में वह रहता है। उन्होंने पूरे महाभारत को सिर्फ 36 ट्वीट में जोड़ा है और 18 ट्वीट्स में भगवद् गीता। वह भारत के सबसे बड़े खुदरा विक्रेताओं में से एक, फ्यूचर ग्रुप के पूर्व मुख्य विश्वास अधिकारी हैं। वह टाइम्स ऑफ़ इंडिया,<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/what-was-hinduism-like-before-temples/articleshow/84473031.cms|title=What was Hinduism like before temples?}}</ref> स्वराज, स्क्रॉल के लिए लिखते है।<ref>{{cite web|title=It is easy for a Hindu to be ‘secular’, because Hinduism does not demand allegiance to one doctrine,|url=http://ahmedabadmirror.indiatimes.com/others/sunday-read/rituals-not-belief/articleshow/61609577.cms|access-date=12 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171112132140/http://ahmedabadmirror.indiatimes.com/others/sunday-read/rituals-not-belief/articleshow/61609577.cms|archive-date=12 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/blogs/et-commentary/metoo-in-mahabharata-political-needs-were-placed-over-draupadis-security/|title=#MeToo in Mahabharata: Political needs were placed over Draupadi’s security|access-date=17 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233330/https://economictimes.indiatimes.com/blogs/et-commentary/metoo-in-mahabharata-political-needs-were-placed-over-draupadis-security/|archive-date=17 नवंबर 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mid-day.com/news/opinion/article/i-have-got-your-back-23162615|title=Fluid marriage rites}}</ref> ==विचार== [[File:Hanuman with Ram&#039;s banner.jpg|thumb|राम बैनर के साथ हनुमान]] ===मिथक और पौराणिक कथा=== पटनायक का मत है कि "कोई भी समाज मिथक के बिना मौजूद नहीं हो सकता क्योंकि यह सही और गलत, अच्छे और बुरे, स्वर्ग और नरक, अधिकारों और कर्तव्यों की धारणा बनाता है।"<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/books/no-society-can-exist-without-myth-says-devdutt-pattanaik/story-PG1v4iB17j07dV5Vyv86QN.html|title=No society can exist without myth, says Devdutt Pattanaik|date=4 July 2016|website=Hindustan Times}}</ref> उनके लिए, पौराणिक कथाएं "लोगों को बताती हैं कि उन्हें दुनिया को कैसे देखना चाहिए ... अलग-अलग लोगों की अपनी पौराणिक कथाएं होंगी, पुराने को फिर से बनाना या नए बनाना।"<ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/education-today/featurephilia/story/devdutt-pattanaik-mythology-importance-interview-1023028-2017-07-07|title=Devdutt Pattanaik explains how understanding the symbolism behind Indian mythology can entirely change the way we view life|agency=Ist|newspaper=India Today}}</ref> उनकी इच्छा है "सरस्वती को कोठरी से बाहर निकालना। सरस्वती संबंधित है। हर जगह, उसे हर जगह बहना पड़ता है" और उसके काम का उद्देश्य "ज्ञान को सुलभ बनाना" है।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/devdutt-pattanaik-modern-people-want-to-feel-liberal-so-they-construct-a-past-thats-conservative-5420504/|title=Modern people want to feel liberal, so they construct a past that's conservative|date=27 October 2018}}</ref> ===व्यापार=== अपनी पुस्तक, बिजनेस सूत्र: एन इंडियन एप्रोच टू मैनेजमेंट में, "केंद्रीय विषय ... यह है कि जब व्यक्तिगत विश्वास कॉर्पोरेट विश्वासों के साथ संघर्ष में आते हैं, तो संगठनों में समस्याएं सामने आती हैं। इसके विपरीत, जब संस्थागत विश्वास और व्यक्तिगत विश्वास एकरूप होते हैं, तो सामंजस्य परिणाम कॉर्पोरेट वातावरण। यह तब होता है जब लोगों को मुआवजे और तथाकथित प्रेरणा के माध्यम से प्रबंधित [पढ़ें: हेरफेर] के लिए केवल संसाधनों के रूप में देखा जाता है; ऐसा तब होता है जब उन्हें सर्किट बोर्ड में स्विच की तरह माना जाता है; यह तब होता है जब असंतोष विघटन का कारण बनता है "।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/books/books-reviews/an-indian-view-of-management/article4689764.ece|title=An Indian view of management|first=R.|last=Devarajan|date=6 May 2013|via=www.thehindu.com|newspaper=The Hindu}}</ref> ===राजनीति=== पटनायक उदारवादियों के साथ-साथ धार्मिक कट्टरपंथियों पर "श्वेत रक्षकों" के प्रभाव से सावधान हैं। वह अमेरिकी हिंदुओं के एक वर्ग के अति-राष्ट्रवाद के प्रति तिरस्कारपूर्ण रहे हैं, जो भारतीय वास्तविकताओं के बारे में अनजान हैं।<ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/article/824732/from-macaulay-to-frawley-from-doniger-to-elst-why-do-many-indians-need-white-saviours|title=From Macaulay to Frawley, from Doniger to Elst: Why do many Indians need White saviours?|first=Devdutt|last=Pattanaik|website=Scroll.in}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/devdutt-pattanaik-brahmins-who-rejected-ram/18585174|title=Devdutt Pattanaik: Brahmins who rejected Ram|date=17 September 2017|website=mid-day}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> वह धर्मनिरपेक्षतावादियों और नास्तिकों पर भी भड़कते हैं जो अपने स्वयं के मिशनरी उत्साह और पौराणिक संरचना को नकारते हैं, और खुद को "तर्कसंगत" के रूप में देखते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/devdutt-pattanaik-atheist-and-secular-mythologies/18483158|title=Devdutt Pattanaik: Atheist and secular mythologies|date=6 August 2017|website=mid-day}}</ref> ===लैंगिकता=== पटनायक भारत में एलजीबीटीक्यू क्रांति के बारे में स्पष्ट रहे हैं।<ref name="TOI">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/books/features/devdutt-pattanaik-comes-out-of-the-closet/articleshow/65872282.cms|title=Devdutt Pattanaik comes out of the closet – Times of India|website=The Times of India}}</ref> पटनायक ने महसूस किया कि वह १०वीं कक्षा में समलैंगिक हैं और ३० वर्ष की उम्र में अपने माता-पिता के पास आ गए।<ref name="daily hunt">{{Cite web | url=https://m.dailyhunt.in/news/bangladesh/english/ed+times-epaper-edtimes/mythologist+and+author+devdutt+pattanaik+comes+out+as+gay+in+interview+for+the+first+time+after+section+377+abolition-newsid-97241121 |title = Mythologist and Author Devdutt Pattanaik Comes Out as 'Gay' in Interview for the First Time After Section 377 Abolition - ED Times}}</ref> भारत में 2018 में समलैंगिकता को अपराध से मुक्त करने के बाद, पटनायक एक टेलीविज़न साक्षात्कार में समलैंगिक के रूप में सामने आए।<ref name="TOI"/><ref name="daily hunt"/><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/proud-to-be-gay/articleshow/65088845.cms|title=Proud to be gay – Times of India|website=The Times of India}}</ref>उन्होंने उपस्थिति के बारे में लिखा है, और कई मौकों पर, भारतीय पौराणिक कथाओं के भीतर, क्वीर की उत्सव। यह स्पष्ट करते हुए कि कर्म विश्वासों का उपयोग कतारबद्ध लोगों की गरिमा की पुष्टि करने के लिए किया जा सकता है, वे बताते हैं कि कैसे जब कोई दुनिया के लिए प्यार और प्रशंसा की खोज करता है, न कि जिस तरह से वह चाहता है, वह ज्ञान विकसित करता है।<ref>{{Cite web|url=https://qz.com/india/1382039/section-377-indias-devdutt-pattanaik-on-gay-rights-and-karma/|title=India's ancient religions are actually very accepting of gay people|first=Devdutt|last=Pattanaik|website=Quartz India}}</ref> ==इन्हें भी देखें== * [[हिन्दू धर्म का इतिहास]] * [[सिंधु घाटी सभ्यता]] * [[आर्यन प्रवास सिद्धांत]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://web.archive.org/web/20180811005258/https://www.youtube.com/watch?v=RngRN3DXctE देवदत्त पटनायक] * [https://twitter.com/devduttmyth/status/1388890772804571137 ट्विटर] * [https://twitter.com/devduttmyth/status/1033694496469540864 ट्विटर] * [https://twitter.com/devduttmyth/status/1401020101818687491 ट्विटर] [[श्रेणी:भारतीय लेखक]] [[श्रेणी:एलजीबीटी के लेखक]] 6hua7tom2zot22eq52s968e8w6yj38w वार्ता:इंस्टाग्राम 1 838230 6555734 6551262 2026-05-24T04:24:53Z ~2026-30952-97 926484 /* मेहरबान सिंह चौहान */ नया अनुभाग 6555734 wikitext text/x-wiki {{वार्ता शीर्ष}} {{लेख प्रतियोगिता}} == मेहरबान सिंह चौहान == मेहरबान सिंह चौहान [[विशेष:योगदान/&#126;2026-30952-97|&#126;2026-30952-97]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-30952-97|वार्ता]]) 04:24, 24 मई 2026 (UTC) tbaqmc40w86fxabd535ff6dvhh0alok 6555807 6555734 2026-05-24T07:50:05Z SM7 89247 [[Special:Contributions/~2026-30952-97|~2026-30952-97]] ([[User talk:~2026-30952-97|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6551262 wikitext text/x-wiki {{वार्ता शीर्ष}} {{लेख प्रतियोगिता}} qryenfiqnevqdabkwm2punp88f5b86a तंगुतुरी सूर्यकुमारी 0 840306 6555714 6514562 2026-05-24T01:37:11Z Sequencesolved 173771 एक चित्र जोड़ा। 6555714 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = टंगुटूरि सूर्यकुमारी | image =|thumb|तंगुतुरी सूर्यकुमारी | birth_date = १३ नवम्बर १९२५- २५ अप्रैल २००५ | birth_place = [[राजमुंदरी]], [[भारत]], | residence = [[भारत]] | nationality = [[भारत]] | othername = | occupation = [[अभिनेत्री]], [[नृत्यरचना]] | yearsactive = १९९६-९७, २००७-०९ 2011–Present | spouse = | children = | parents = | homepage = }} [[चित्र:Miss India 1952 participants.jpg]] '''टंगुटूरि सूर्यकुमारी''' तेलुगू सिनेमा में एक भारतीय फिल्म गायिका, अभिनेत्री और नृत्यांगना थी। वह टंगुटूरी प्रकाशम की भतीजी थी।<ref>{{Cite web |url=http://www.last.fm/music/Late+Sri+Tanguturi+Surya+Kumari |title=External link to Late+Sri+Tanguturi+Surya+Kumari |access-date=25 सितंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120907220526/http://www.last.fm/music/Late+Sri+Tanguturi+Surya+Kumari |archive-date=7 सितंबर 2012 |url-status=live }}</ref> उन्होंने गीत [[मा तेलुगू तल्लिकि]] को गाया, जो आंध्र प्रदेश,भारत का आधिकारिक गीत है।<ref>{{cite web | title = Obituaries: Surya Kumari | work = The Guardian | url = https://www.theguardian.com/news/2005/may/18/guardianobituaries.artsobituaries | date = 18 May 2005 | accessdate = 2014-08-18 | first = Bill | last = Harpe | archive-url = https://web.archive.org/web/20170925230929/https://www.theguardian.com/news/2005/may/18/guardianobituaries.artsobituaries | archive-date = 25 सितंबर 2017 | url-status = live }}</ref> उन्होंने १९६१ में [[रवींद्रनाथ टैगोर]] के ऑफ ब्रॉडवे प्ले द किंग ऑफ द डार्क चैंबर में रानी सुदर्शन के लिए सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए बाहरी क्रिटिक्स सर्कल पुरस्कार जीता था।<ref>{{Cite web |url=http://www.thehindu.com/arts/cinema/article1701340.ece |title=संग्रहीत प्रति |access-date=19 अप्रैल 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110419082255/http://www.thehindu.com/arts/cinema/article1701340.ece |archive-date=19 अप्रैल 2011 |url-status=live }}</ref> ==अभिनय कैरियर== उन्होंने १२ साल की उम्र में पहली फिल्म की विप्रानारायण (१९३७)<ref>{{Cite web |url=http://www.imdb.com/name/nm0839764/ |title=IMDB |access-date=25 सितंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170219083727/http://www.imdb.com/name/nm0839764/ |archive-date=19 फ़रवरी 2017 |url-status=live }}</ref> की। उनकी अगली फिल्म, अदृश्तम् (१९३८) थी और वह काफी प्रसिद्ध हुई। उनकी अन्य फिल्मों में कटकम् (१९४८) और संसारा न्यूका (१९४९) शामिल हैं। कटकम् एक तमिल नाटक था, जोकि कम विख्यात [[विलियम शेक्सपीयर]] नाटक सिम्बेलाइन पर आधारित था। उसके बाद उन्होंने कई फिल्मों में काम किया। जिन में से 'देवता' और 'रयुत बिद्ध' ने फिल्म का इतिहास बना दिया और तेलुगू सिनेमा के स्वर्ण युग में योगदान दिया। 'कृष्ण प्रेमा' फिल्म में, जो एच॰वी॰ बाबू ने बनाई, सूर्यकुमारी ने ऋषि नारद की भूमिका निभाई और यह पहली बार तेलुगू सिनेमा के इतिहास में था कि एक महिला ने पुरुष की भूमिका निभाई। उन्होंने हिंदी फिल्मों 'वतन' (१९५४) और 'उदककाटोला' (१९५५) में भी अभिनय किया। टंगुटूरि सूर्यकुमारी ने हिंदी फिल्म आइकन [[दिलीप कुमार]] के साथ काम किया और [[फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री]] के लिए नामित की गई। ==गायन कैरियर== फिल्मों के अलावा उन्होंने दूसरे गाने भी गाये। उनके कई गाने ग्रामोफोन रिकॉर्ड के रूप में जारी किये गये और बाद में ऑडियो कैसेट्स के रूप में जारी किये गये। ये गीत काफी मधुर और प्रभावशाली थे। उनकी मीठी आवाज ने इन गीतों को और सुंदर बनाया। सूर्यकुमारी द्वारा कई गाने गाए गए जिनमें से कुछ 'मा तेलुगु तल्लिकी, मालेपुड़ेड़डुला, ओ महात्मा, सतपतरा सुंदरी, मामिदीचेट्टुुनू और अन्य हैं। ==भारतीय सिनेमा से हॉलीवुड== कुल मिलाकर, सूर्य १९४० और १९५० के दशक में २५ भारतीय फिल्मों में प्रदर्शित हुईं, जिसमें तेलगू, [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]], तमिल, गुजराती, हिंदी और अंग्रेजी सहित विभिन्न भाषाओं में गायन और अभिनय किया था। जैसे कि 'रयितु बिड्ढा' (१९३९), 'भाग्यलक्ष्मी' (१९४३), 'कृष्णा प्रेमा' (१९४३), 'मारडलू पेली' (१९५२) और हिंदी फिल्म 'वतन' (१९५४), 'उदान खतला' (१९५५)। १९५० के दशक के मध्य में, उन्होंने भारतीय फिल्म उद्योग के एक प्रतिनिधि मंडल के सदस्य के रूप में अमेरिका की पहली यात्रा की। १९५९ में, वह [[कोलंबिया विश्वविद्यालय]] में पढ़ाने के लिए [[न्यूयॉर्क]] गईं। वहाँ उन्होंने पश्चिमी [[शास्त्रीय नृत्य]] सिखाए। फिर वह भारत वापिस आ गईं और [[रवींद्रनाथ टैगोर]] के ऑफ ब्रॉड वे प्ले द किंग ऑफ द डार्क चैंबर में रानी सुदर्शन का अभिनय निभाया। १९६५ में, वह लंदन गईं और उनकी जिंदगी में नया मोड़ आया। भारतीय प्रदर्शनकारी कलाओं में अंग्रेजों को प्रशिक्षित करने के लिए उन्होंने केंसिंगटन, इंग्लैंड में 'इंडिया परफॉर्मिंग आर्ट्स' की स्थापना की। २५ अप्रैल २००५ को एक गायिका, अभिनेत्री और नृत्यांगना टंगुटूरि सूर्यकुमारी का निधन हो गया। ==सन्दर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:भारतीय अभिनेत्री]] [[श्रेणी:तेलुगू अभिनेत्री]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेत्री]] [[श्रेणी:2005 में निधन]] [[श्रेणी:भारतीय महिला शास्त्रीय नर्तक]] [[श्रेणी:1925 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भारतीय गायक]] 3zhite4i4q7647lmktd3kp9xt12tya5 सदस्य वार्ता:Renamed user 259affac5b8b7ccffc4b10a4876b06a0 3 866452 6555690 3666591 2026-05-23T23:25:52Z Mfield 881963 Mfield ने अनुप्रेषण छोड़े बिना पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:R Ashwani Banjan Murmu]] को [[सदस्य वार्ता:Renamed user 259affac5b8b7ccffc4b10a4876b06a0]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/R Ashwani Banjan Murmu|R Ashwani Banjan Murmu]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Renamed user 259affac5b8b7ccffc4b10a4876b06a0|Renamed user 259affac5b8b7ccffc4b10a4876b06a0]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 3666591 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=R Ashwani Banjan Murmu}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 15:23, 27 दिसम्बर 2017 (UTC) gb9zp63caob89ueyx5wwx1jkjk11ofg एडिरने, तुर्की 0 874667 6555553 4082432 2026-05-23T12:10:01Z EmausBot 26590 बॉट: [[एदिर्ने]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 6555553 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[एदिर्ने]] jxa6gbifkgg61x22wr9vv9nix60n0lm सदस्य:Pooja2345/प्रयोगपृष्ठ/2 2 879951 6555878 3713714 2026-05-24T09:35:59Z The Sorter 845290 6555878 wikitext text/x-wiki मरजाने सतरापी [[चित्र:Marjane Satrapi Cannes 2008(Cropped).jpg|अंगूठाकार]] मरजाने सतरापी का जन्म २२ नवंबर १९६९ में हुआ।सतरापी जी ग्रफिक उपन्यास्कार,काटूनिस्त,[[चित्रकार]],फिल्म डेरेकटर और [[लेखक]] हैं। ==जीवन परिचय== मरजाने सतरापी जन्म [[ईरान]]के तेहरन के मध्यम वर्गीय परिवार में हुआ।इन्होने इस्मामिक आजाद युनिवरसिटी से [[संचार]]में एम ए की डिग्री प्राप्त की।सतरापी जी ने २१ की उम्र मे ही शादि कर ली थी।लेकिन यह शादि ज्यादा देर तक नही चली।कुछ साल के बाद उनका तलाक होगया था।तलाक के बाद [[फ्रांस]] चली गयी।[[फ्रांस]] में नयी शादि कर ली थी।सतरापी जी को फ्रेन्च,[[अंग्रेजी]],जर्मन,स्वेदिश भाषाए आती है।इन्होने अपने जीवन मे बहुत दुख देखा।लेकिन साथ ही साथ इन्की कई किताबे प्रसिध हुए।ऐसी भी किताबे है जो लोगों को कम पसन्द आयी और कुछ किताबे है जो बहुत अच्छी लगी। ==व्यवसाय== इनकी प्रसिद्ध ग्राफिक उपन्यास्कार को लोगों ने बहुत पसन्द किया।यह उपन्यास्कार फ्रेन्च मे चार भागों मे प्रकाशित हुई।जिसका नाम परस्पोलिस है।इसमे इन्होने अपने बचपन के बारे में लिखा हैं।इसके लिए अनगोलेम कौप दे कौर पुरस्कार से सम्मानित किया गया।और इस पर एनिमेटेड फिल्म भी बनाई थी।यह फिल्म कान्स फिल्म फेस्टीवल मे भी दिखाई गयी।२०१४ मे द वोसेस नामक होर्रो-कोमेडी फिल्म भी बनायी थी।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Marjane_Satrapi</ref>==पुरस्स्कार== इनको कई पुरस्कारों से सम्मनित किया गया।हर एक साल मे कोइ न कोइ पुरस्कार इन्को दिया गया।क्युकि इन्का काम लोगों बहुत प्रेरित करता है।२००१ में परस्पोसि के लिए अनगोमिल कौप दे कौर पुरस्कार मिला।फिर २००५ मे पौप्लेट ओक्स पुरुन्स के लिये बेस्ट कोमिक बूक का पुरस्कार भी दिया गया।२००८ में गेट पेरिच पुरस्कार मिला।और २०१३ में चिकिन वित प्लम्स के लिए बेस्ट अनिमेशन डिरेक्टर पुरस्कार भी मिला आदि। ==फिल्मोग्र्फी== सतरापी जी ने बहुत फ्रेन्च और अंग्रेजी फिल्मे बनायी है।इन्की कई फिल्मे हिट हुयी और कुछ फ्लोप।इन्का योगदान अनिमतेड फिल्मों मे ज्यादा दिखाई दिया।इन्को हर तरीके के फिल्मे करने का शोक था।ज्यादा तर सतरापी जी ने फ्रेन्च में फिल्मे बनायी है।जैसे की परस्पोलिस,चिकेन विट प्ल्मस,गैंग आफ जोतास,द वोइसेस आदि।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Marjane_Satrapi</ref><ref>http://www.imdb.com/name/nm2277869/</ref><ref>http://www.barclayagency.com/site/speaker/marjane-satrapi</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्प्णीसूची}} hnw803fm1fcpjpydoseo0rb5051i2cz 6555879 6555878 2026-05-24T09:36:20Z The Sorter 845290 6555879 wikitext text/x-wiki मरजाने सतरापी [[चित्र:Marjane Satrapi Cannes 2008(Cropped).jpg|अंगूठाकार]] मरजाने सतरापी का जन्म २२ नवंबर १९६९ में हुआ।सतरापी जी ग्रफिक उपन्यास्कार,काटूनिस्त,[[चित्रकार]],फिल्म डेरेकटर और [[लेखक]] हैं। ==जीवन परिचय== मरजाने सतरापी जन्म [[ईरान]] के तेहरान के मध्यम वर्गीय परिवार में हुआ।इन्होने इस्मामिक आजाद युनिवरसिटी से [[संचार]]में एम ए की डिग्री प्राप्त की।सतरापी जी ने २१ की उम्र मे ही शादि कर ली थी।लेकिन यह शादि ज्यादा देर तक नही चली।कुछ साल के बाद उनका तलाक होगया था।तलाक के बाद [[फ्रांस]] चली गयी।[[फ्रांस]] में नयी शादि कर ली थी।सतरापी जी को फ्रेन्च,[[अंग्रेजी]],जर्मन,स्वेदिश भाषाए आती है।इन्होने अपने जीवन मे बहुत दुख देखा।लेकिन साथ ही साथ इन्की कई किताबे प्रसिध हुए।ऐसी भी किताबे है जो लोगों को कम पसन्द आयी और कुछ किताबे है जो बहुत अच्छी लगी। ==व्यवसाय== इनकी प्रसिद्ध ग्राफिक उपन्यास्कार को लोगों ने बहुत पसन्द किया।यह उपन्यास्कार फ्रेन्च मे चार भागों मे प्रकाशित हुई।जिसका नाम परस्पोलिस है।इसमे इन्होने अपने बचपन के बारे में लिखा हैं।इसके लिए अनगोलेम कौप दे कौर पुरस्कार से सम्मानित किया गया।और इस पर एनिमेटेड फिल्म भी बनाई थी।यह फिल्म कान्स फिल्म फेस्टीवल मे भी दिखाई गयी।२०१४ मे द वोसेस नामक होर्रो-कोमेडी फिल्म भी बनायी थी।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Marjane_Satrapi</ref>==पुरस्स्कार== इनको कई पुरस्कारों से सम्मनित किया गया।हर एक साल मे कोइ न कोइ पुरस्कार इन्को दिया गया।क्युकि इन्का काम लोगों बहुत प्रेरित करता है।२००१ में परस्पोसि के लिए अनगोमिल कौप दे कौर पुरस्कार मिला।फिर २००५ मे पौप्लेट ओक्स पुरुन्स के लिये बेस्ट कोमिक बूक का पुरस्कार भी दिया गया।२००८ में गेट पेरिच पुरस्कार मिला।और २०१३ में चिकिन वित प्लम्स के लिए बेस्ट अनिमेशन डिरेक्टर पुरस्कार भी मिला आदि। ==फिल्मोग्र्फी== सतरापी जी ने बहुत फ्रेन्च और अंग्रेजी फिल्मे बनायी है।इन्की कई फिल्मे हिट हुयी और कुछ फ्लोप।इन्का योगदान अनिमतेड फिल्मों मे ज्यादा दिखाई दिया।इन्को हर तरीके के फिल्मे करने का शोक था।ज्यादा तर सतरापी जी ने फ्रेन्च में फिल्मे बनायी है।जैसे की परस्पोलिस,चिकेन विट प्ल्मस,गैंग आफ जोतास,द वोइसेस आदि।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Marjane_Satrapi</ref><ref>http://www.imdb.com/name/nm2277869/</ref><ref>http://www.barclayagency.com/site/speaker/marjane-satrapi</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्प्णीसूची}} 64xrtx4s7mn17um52w4u7i83nqtkmkc रक्षा लेखा महानियंत्रक 0 880459 6555899 6103901 2026-05-24T10:55:53Z Techcrafter 815260 /* */ नव नियुक्त CGDA और रक्षा सेवा सलाहकार का नाम 6555899 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = रक्षा लेखा महानियंत्रक | headerstyle = background:#1E90FF; color:#fff; | header1 = | label2 = | data2 = [[चित्र:CGDA Logo.gif]] | label3 = सम्बंधित परीक्षा | data3 = [[भारतीय रक्षा लेखा सेवा]] | label4 = [[देश]] | data4 = {{Flag|भारत}} | label5 = | data5 = | label6 = नियंत्रक | data6 = [[रक्षा मंत्रालय (भारत)|रक्षा मंत्रालय]] | label7 = | data7 = | label8 = कार्य | data8 = रक्षा लेखा परीक्षा | header12 = | label13 = वित्तीय सलाहकार (रक्षा सेवा) | data13 = वर्तमान: [[राज कुमार अरोड़ा]] [[भारतीय रक्षा लेखा सेवा|भा. र. ले. से. (1990)]] | label14 = रक्षा लेखा महानियंत्रक | data14 = वर्तमान : अनुग्रह नारायण दास | header15 = | label16 = आधिकारिक जालस्थल | data16 = [http://www.cgda.nic.in/indexh.php जालस्थल] }} '''रक्षा लेखा महानियंत्रक''' (Controller General of Dfence Accounts) [[भारत]] के रक्षा लेखा विभाग का नेतृत्व वित्तीय सलाहकार (रक्षा सेवा) के प्रशासनिक नियंत्रण में कार्य करते हैं। रक्षा लेखा विभाग के प्रमुख कार्य भारतीय सशस्त्र बलों (जिनमें तीनो सेनाएं शामिल हैं) से संबंधित सभी प्रकार के भुगतानों पर निगरानी करना, खातों का लेखा जोखा रखना और जांच करना है। इनमें आपूर्ति और सेवाओं के बिल और निर्माण / मरम्मत कार्यों, वेतन और भत्तों के विविध शुल्क, पेंशन, आदि के बिल शामिल हैं।<ref>{{Cite web |url=http://cgda.nic.in/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=15 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110309200703/http://cgda.nic.in/ |archive-date=9 मार्च 2011 |url-status=dead }}</ref> ==इतिहास== 250 वर्ष पुराना रक्षा लेखा विभाग भारत सरकार के सबसे पुराने विभागों में से एक है। रक्षा लेखा महानियंत्रक द्वारा संचालित रक्षा लेखा विभाग वर्तमान में रक्षा लेखा सेवाओं तथा रक्षा से जुड़े अन्य संगठनों जैसे भारतीय तटरक्षक बलों, सीमा सड़क तथा कैन्टीन भंडार विभाग को वित्तीय सलाह प्रदान करने तथा उनके व्यय तथा प्राप्तियों के भुगतान, लेखांकन एवं आंतरिक लेखा परीक्षा के लिए उत्तरदायी है। रक्षा लेखा महानियंत्रक, 04 रक्षा लेखा अपर महानियंत्रकों, 19 प्रधान नियंत्रकों तथा सेना, नौसेना, वायुसेना, आयुद्ध निर्माणियों, रक्षा अनुसंधान एवं विकास संगठनों, तटरक्षक बल एवं [[सीमा सड़क संगठन]] आदि से संबंधित कार्य देखने वाले क्षेत्रीय नियंत्रकों (सेना ), प्रयोजनमूलक नियंत्रकों /एकीकृत वित्तीय सलाहकारों का कार्य देखने वाले 70 रक्षा लेखा नियंत्रक स्तर के अधिकारियों की सहायता से विभाग का संचालन करते हैं । प्रयोजनमूलक नियंत्रक सीमा सड़क संगठन, पेंशन एवं पेंशन संवितरण तथा कैन्टीन भंडार विभाग आदि जैसे विशेष संगठनों को अपनी सेवा प्रदान करते हैं ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://web.archive.org/web/20180213195412/http://www.cgda.nic.in/indexh.php '''रक्षा लेखा महानियंत्रक''' का हिन्दी जालघर] l312ef0trb59mthgb7zk3r3l360s8qe सावित्री (अभिनेत्री) 0 891087 6555706 6512021 2026-05-24T00:12:25Z Sequencesolved 173771 एक चित्र जोड़ा। 6555706 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |name=Savitri |image= Savitri 2011 stamp of India (cropped).jpg |caption=Savitri as Sasirekha in ''[[Mayabazar]]'' |birth_date={{birth date|df=yes|1934|12|06}} |birth_place=चुर्रुरु, [[गुंटूर जिला]], [[मद्रास प्रेसीडेंसी]],भारत |death_date={{death date and age|df=yes|1981|12|26|1934|12|06}}|death_place=[[मद्रास]], [[तमिल नाडु]], [[भारत]]|other_names=मेहनती सावित्री |spouse=मिथुन गणेशन<br><small>(1952–1981)</small>|children=2 |parents=सुभद्राम्मा(mother)|awards=[[राष्ट्रपिता पुरस्कार]]<br>[[नंदी पुरस्कार]]}} सावित्री (6 दिसंबर 1934 - 26 दिसंबर 1981) एक भारतीय फिल्म अभिनेत्री, पार्श्व गायिका, नर्तक, निर्देशक और निर्माता थी। वह मुख्य रूप से तेलुगू भाषा फिल्मों में प्रदर्शित हुई, साथ ही तमिल, कन्नड़, मलयालम और हिंदी भाषा फिल्मों में भी प्रदर्शित हुई। 1960 के दशक के उत्तरार्ध से, सावित्री के बाद के कैरियर में तेलुगू सिनेमा के बेहतरीन कलाकारों में से एक के रूप में व्यापक रूप से माना जाता है, वित्तीय समस्याओं और शराब की चपेट में फिसल गया जिससे उन्हें कम योग्यता की फिल्म की भूमिका निभाने की आवश्यकता हो गई। {{cn|date=March 2018}} सावित्री की पहली महत्वपूर्ण भूमिका 1952 तेलुगू फिल्म पेली चेसी चोंडो में थी 1960 में, तेलुगू फिल्म चिवराकु मिइगेली में उनके प्रदर्शन के लिए उन्हें राष्ट्रपिता पुरस्कार मिला। 1968 में, उन्होंने तेलुगू फिल्म चिन्नारी पप्पू का निर्माण और निर्देशन किया, जिसके लिए उन्होंने सर्वश्रेष्ठ फीचर फिल्म (रजत) के लिए राज्य नंदी पुरस्कार प्राप्त किया। भारत के 30 वें अंतरराष्ट्रीय फिल्म समारोह में उन्हें "सिनेमा में महिलाओं" में सम्मानित किया गया था। == प्रारंभिक जीवन == सावित्री का जन्म 4 जनवरी 1936 को आंध्र प्रदेश के गुंटूर जिला, मदुरस प्रेसीडेंसी के चुर्रुरु जिले में हुआ था। उसके पिता की मृत्यु होने के जब वह छः महीने की थी, जिसके बाद उनकी मां ने सावित्री और एक बड़े भाई मारुति को एक चाची और चाचा के साथ रहने के लिए ले भेज दिया। उनके चाचा, कॉमरेड्डी वेंकटरामैया चौधरी, जब उन्होंने नृत्य के लिए एक प्रतिभा दिखाने शुरू कर दिया तब उन्हें कक्षाओं में दाखिला लिया। सावित्री ने 1952 में तमिल अभिनेता मिथुन गणेश से शादी की, पहली बार उन्हें 1948 में मुलाकात हुई। शादी के कारण उनके चाचा के साथ एक स्थायी दरार हो गई थी  क्योंकि गणेश पहले से ही विवाह कर चुके थे, उनकी चार बेटियां थीं और पुष्पवल्ली के साथ चक्कर में शामिल थे। सावित्री गणेश के रूप में एक तस्वीर पर हस्ताक्षर करने के बाद उनकी शादी सार्वजनिक हुई। बाद में गणेश ने स्वीकार किया कि उनके पास पुत्पवल्ली के साथ दो बेटियां थीं जबकि सावित्री से शादी हुई थी, जिनके साथ उनकी बेटी और एक बेटा था।  == व्यवसाय == सावित्री एक नाटक के रूप में नृत्य नाटक में अभिनय करती थी, जिसमें कोंगारा जग््याहिया द्वारा संचालित थिएटर कंपनी के साथ कुछ काम भी शामिल थे। वह 12 वर्ष की आयु में मद्रास में फ़िल्म का काम करने के लिए एक असफल सट्टा यात्रा की थी, जब वह नायिका की भूमिका निभाने के लिए बहुत छोटी थी, लेकिन 1950 में संसार में महिला नेतृत्व की भूमिका निभाई गई थी। वह भूमिका वास्तविकता नहीं बनती क्योंकि वह बहुत उत्साहित हो गई थी, कई रिटाके की आवश्यकता थी और अंततः लक्ष्मी कन्थम ने उसे भाग में प्रतिस्थापित किया था। फिल्म में उन्हें एक छोटी सी भूमिका दी गई थी और अगले वर्ष में वे पाल्सी चेसी चोंडो में दूसरी नायिका के रूप में अपना बड़ा ब्रेक मिलने से पहले, रूपावती और पाताला भैरवी में दो और छोटी भूमिकाएं निभाई थी। == बॉलीवुड ==  सावित्री कुछ हिंदी फिल्मों में अभिनय करती थी, जैसे कि बहुत दीन हुवे, घर बासेदे देखो, बलराम श्री कृष्ण और गंगा की लाहरें।कन्नड़ सिनेमा सावित्री कुछ कन्नड़ फिल्मों में अभिनय करती थीं जैसे थयिग थक्का मेगा, रवीचंद्र और चन्दनदा गोंबे। == कन्नड़ सिनेमा == सावित्री कुछ कन्नड़ फिल्मों में अभिनय करती थीं जैसे थयिग थक्का मेगा, रवीचंद्र और चन्दनदा गोंबे। == मौत ==  सावित्री की 26 दिसंबर 1981 को 45 साल की उम्र में और 19 महीनों के लिए कोमा में रहने के बाद मृत्यु हो गई। वह कई सालों से मादक हो गयी थी, 1969 से उन्होंने भारी मात्रा में मदिरा पीना शुरू कर दिया जिससे मधुमेह और उच्च रक्तचाप विकसित हो गया था। <ref>{{Cite news|last=Adivi|first=Sashidhar|date=26 April 2017|work=Deccan Chronicle|title=I never watched amma’s films: Vijaya Chamundeswari|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/tollywood/260417/i-never-watched-ammas-films-vijaya-chamundeswari.html|accessdate=2018-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180307161902/https://www.deccanchronicle.com/entertainment/tollywood/260417/i-never-watched-ammas-films-vijaya-chamundeswari.html|archive-date=7 मार्च 2018|url-status=live}}</ref> == पुरस्कार ==  सावित्री कई पुरस्कार प्राप्त हुआ: राष्ट्रपिता पुरस्कार<div> नंदी पुरस्कार  कलिममानि  </div>भारत के 30 वें अंतरराष्ट्रीय फिल्म समारोह में उन्हें "सिनेमा में महिलाओं" में सम्मानित किया गया था। <ref>{{Cite news|last=Devipriya|date=January 1999|work=30th International Film Festival of India '99|title=Savitri: A Moon Among Stars|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130130012630/http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm30IIFAAward.aspx?PdfName=30IIFA.pdf|url=http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm30IIFAAward.aspx?PdfName=30IIFA.pdf|archivedate=30 January 2013|page=150|publisher=Directorate of Film Festivals|access-date=23 March 2018}}</ref> == संदर्भ == {{reflist|2}} [[श्रेणी:1936 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:१९८१ में निधन]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेत्री]] [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्म अभिनेत्री]] [[श्रेणी:तेलुगू लोग]] lkwoz0n4mcpkoscti56r8avm23176lf सफ़ेद बारादरी 0 899166 6555835 6512811 2026-05-24T08:48:29Z The Sorter 845290 6555835 wikitext text/x-wiki {{आज का आलेख}} {{Infobox building | name = सफ़ेद बारादरी | alternate_names = क़ैसर बाग़ बारादरी | image = Safed Baradari 2.jpg | image_size = | image_alt = | caption =सफ़ेद बारादरी (कैसरबाग बारादरी) का चित्र | map_type = | map_alt = | map_caption = | altitude = | building_type = | architectural_style = | structural_system = | cost = | client = | owner =अवध ब्रिटिश भारत संगठन | location = क़ैसर बाग़ | address = | location_town = [[लखनऊ]] | location_country = [[भारत]] | start_date = | completion_date = 1854 | inauguration_date = | height = | diameter = | antenna_spire = | roof = | top_floor = | other_dimensions = | floor_count = 1 | floor_area = | seating_type = | seating_capacity = | elevator_count = | main_contractor = | architect = | architecture_firm = | civil_engineer = | other_designers = | awards = | references = }} '''सफ़ेद बारादरी''' [[उत्तर प्रदेश]] की राजधानी [[लखनऊ]] में [[कैसरबाग]] मोहल्ले में स्थित एक श्वेत रंग का महल है जिसका निर्माण [[वाजिद अली शाह]] ने करवाया था। सफ़ेद बारादरी का निर्माण [[अवध के नवाब|अवध के तत्कालीन नवाब]] [[वाजिद अली शाह]] ने मातमपुर्सी के महल के रूप में १८४५ में करवाया था और इसका नाम '''''कस्र-उल-अज़ा''''' रखा था। इसको [[इमाम हुसैन]] के लिये ''अज़ादारी'' अर्थात् मातमपुर्सी हेतु इमामबाड़ा रूप में करवाय़ा था।<ref>{{cite web|title=सफ़ेद बारादरी|url=http://lucknow.me/Safed-Baradari.html|work=लखनऊ.एम ई|accessdate=१८ अक्तूबर २०१३|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180428045821/http://lucknow.me/Safed-Baradari.html|archive-date=28 अप्रैल 2018|url-status=dead}}</ref> कुछ अन्य सूत्रों के अनुसार नवाब ने इसका निर्माण १८४८ में आरम्भ करवाया था जो १८५० में पूरा हुआ। इनके अनुसार इसको मुख्यतः नवाब वाजिद अली शाह के हरम में रहने वाली महिलाओं के लिए करवाया गया था।<ref name=":0">{{उद्धृत अंतर्जाल|url=http://uttarpradesh.gov.in/hi/details/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%97/37003600|title=बारादरी कैसरबाग के बारे में|publisher=उत्तर प्रदेश सरकार का आधिकारिक जालस्थल|accessdate=२३ अप्रैल २०१८|archive-date=1 नवंबर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231101155511/http://uttarpradesh.gov.in/hi/details/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%97/37003600|url-status=dead}}</ref> ==इतिहास== नवाब वाजिद अली शाह के समय के इतिहासकारों के अनुसार सैयद मेहदी हसन ने [[इराक़]] के [[कर्बला]] से लौटते हुए एक ''जरीह'' ([[हुसैन इब्न अली|हजरत हुसैन]] के मकबरे से उनकी एक निशानी) लेते आये थे जो पवित्र खाक-ए-शिफ़ा (हजरत हुसैन की शहादत की भूमि की मिट्टी) से बनी थी। मान्यतानुसार इस जरीह में चिकित्सकीय गुण थे, जिनके कारण इसे कर्बला दायनात-उद-दौला में रखा गया था। जब नवाब साहब को इस शिफ़ा का ज्ञान हुआ तो वे अपने सामन्तों सहित काले वस्त्रों में हजरत हुसैन का मातम करने गये थे। कालान्तर में नवाब वाजिद अली ने अपने सामन्तों को आदेश दिया कि इस जरीह को शाही जलूस के साथ सफ़ेद बारादरी लाया जाए और वहीं सहेज कर रखा जाए जिससे वहां मातम मनाया जा सके। इसके साथ ही नवाब ने मेहदी हसन को खिल्लात की पदवी दी व साथ ही बहुत से उपहार व रुपये भी दिये।<ref name=":1">{{उद्धृत अंतर्जाल|title={Safed Baradari]|url=http://www.lucknowpulse.com/2014/06/16/safed-baradari-lucknow/|publisher=लखनऊ पल्स|date=१६ जून २०१४|work=एल.पी। दल| language = en}}</ref> १८५६ में अवध के अधिग्रहण उपरान्त, बारादरी का प्रयोग [[ब्रिटिश]] द्वारा अपदस्थ [[अवध के नवाब|नवाब]] के शासन के लोगों व रिश्तेदारों के निवेदन व शिकायतें सुनने हेतु दरबार के रूप में किया जाने लगा था। १८५७ में इस इमारत का प्रयोग १८५७ के प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम के लिये मन्त्रणाएं एवं बैठक करने के लिये प्रयोग किया जाने लगा व नवाब की बेगम, बेगम हजरत महल ने इसका अधिग्रहण कर लिया था।<ref name=":1" /> कालान्तर में १९२३ के लगभग इसको [[विक्टोरिया|ब्रिटिश महारानी]] द्वारा स्वामिभक्ति एवं प्रशंसा के तोषण स्वरूप अवध के तालुकदारों को उनके अञ्जुमन नाम के संघ को दे दिया गया था। इन संघ का नाम बाद में बदलकर ''ब्रिटिश असोसिएशन ऑव अवध'' नाम कर दिया गया था। बारादरी उन्हीं के नियन्त्रण में रही। ==इमारत== बारादरी का परिसर बागों, फव्वारों, [[मस्जिद|मस्जिदों]], महलों, [[हरम]] और आंगन से घिरा हुआ था। बारादरी का अर्थ बारह दरवाजे वाला एक खूबसूरत बना मंडप होता है। कैसरबाग बारादरी [[वर्गाकार]] मण्डप है जो महल परिसर के मध्य में बना है और इसमें विभिन्न आकारों के कई स्तम्भावली युक्त मंडप शामिल हैं। केंद्र में सफेद बारादरी स्थित है, एक भव्य सफेद रंग की इमारत है जिसे पहले चांदी के साथ प्रशस्त किया गया था।। इस संरचना में दो लक्खी द्वार और पूर्व शाही निवास हैं।<ref name=":0" /> बारादरी के मुख्य हाल में [[बलरामपुर]] के दो महाराजा मानसिंह एवं दिग्विजय सिंह की मूर्तियां स्थापित हैं। ये दोनों ही इस संघ के संस्थापक थे। <ref>{{cite web|title=सफ़ेद बारादरी का इतिहास [हिस्ट्री औफ़ सफ़ेद बारादरी]|url=http://lucknow.me/Safed-Baradari.html|work=लखनऊ। एम ई|accessdate=१८ अक्तूबर २०१३|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180428045821/http://lucknow.me/Safed-Baradari.html|archive-date=28 अप्रैल 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=मातमपुरसी का स्थान [प्लेस औफ़ मौर्निङ्ग]|newspaper=हिन्दुस्तान टाइम्स, सिटी स्कैन, अ टाइम इन हिस्ट्री|date=२९ अप्रैल १९९८| language = en}}</ref> सर मान सिंह की मूर्ति को लंदन के फ़ार्मर एवं ब्रिण्डले द्वारा [[ब्रिटिश पाउण्ड|₤]]<nowiki/>२००० की लागत से बनवाया गया था। इसका अनावरण १३ अगस्त १९०२ को सर जेम्स जौन डिग्ग्स ला टूश, लेफ्टिनेंट गवर्नर [[संयुक्त प्रान्त आगरा व अवध|संयुक्त प्रान्त आगरा एवं अवध]] द्वारा किया गया था।<ref>{{Cite newspaper The Times||articlename=कोर्ट न्यूज|day_of_week=बुधवार|date=३ सितम्बर १९०२|page_number=७|issue=३६८६३| language = en}}</ref> बारादरी के बाहर मुख्य प्रवेशद्वार के किनारे दो स्तंभों पर दो पीतल की मूर्तियां दाएं व बाएं प्रकाशदीप लिये खडी हैं। बारादरी कैसरबाग के पूर्वी एवं पश्चिमी द्वारों के बीच बनी है। इसके निकट ही कई अन्य दर्शनीय इमारतें भी हैं [[सआदत अली खान प्रथम|नवाब सआदत अली खां का मकबरा]], [[बेगम हजरत महल पार्क]] एवं मकबरा, शाह नजफ़ इमामबाडा, आदि। == प्रचलित मीडिया में == इस इमारत के सुन्दर स्थापत्य एवं गौरवमय इतिहास ने बहुत से फ़िल्म निर्माताओ को इस ओर आकर्षित किया है। यहां ढेरों [[हिन्दी सिनेमा|बाॅलीवुड फ़िल्मों]] का फ़िल्मांकन हुआ है जिनमें से कुछ प्रमुख हैं - [[उमराव जान]], [[शतरंज के खिलाड़ी (१९७७ फ़िल्म)|शतरंज के खिलाडी]], [[जुनून (1978 फ़िल्म)|जुनून]] एवं [[ग़दर: एक प्रेम कथा|गदर]]। इनके बाद भी यहां [[तनु वेड्स मनु]], [[इशकजादे]] एवं [[बुलेट राजा|बुलटराजा]] आदि फ़िल्मों की शूटिंग यहां हुई है। आजकल यहां बहुत से कला एवं शिल्प प्रदर्शनियां, कार्यशालाएं और विवाह समारोहों का आयोजन भी होता है जिनसे प्राप्त आय से स्मारक के अनुरक्षण में भी सहयोग मिलता है।<ref name=":1" /> == चित्र दीर्घा == <gallery> चित्र:Safed Baradari 1.jpg|सफेद बारादरी (मुख्य द्वार) चित्र:Safed Baradari 5.jpg|सफेद बारादरी इमारत चित्र:Safed Baradari 3.jpg|सफेद बारादरी (पार्श्व भाग) चित्र:Safed Baradari 6.jpg|सफेद बारादरी उद्यान से दृश्य चित्र:Eastern Kaiser Bagh Gate and its various aspects 01.JPG|कैसरबाग का पूर्वी द्वार। चित्र:Eastern Kaiser Bagh Gate and its various aspects 03.JPG|पूर्वी द्वार का निकट दृश्य। चित्र:West gateway of the Qaisar Bagh Palace, Lucknow in the 1860s.jpg|पश्चिमी द्वार। चित्र:View in the Qaisar Bagh Palace, Lucknow in the 1860s.jpg|कैसरबाग में बारादरी (दाएं) </gallery> == इन्हें भी देखें == * [[बड़ा इमामबाड़ा]] * [[लखनऊ]] ==सन्दर्भ== {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commonscat|Qaisar Bagh|कैसरबाग}} * [https://web.archive.org/web/20180428045821/http://lucknow.me/Safed-Baradari.html सफ़ेद बारादरी] - लखनऊ.एम ई पर। * {{यूट्यूब|1=https://www.youtube.com/watch?v=Qfq2qgTZ-2c}} कैसरबाग की प्रमुख इमारतों के ऐतिहासिक चित्र। {{लखनऊ}} [[श्रेणी:लखनऊ की इमारतें]] [[श्रेणी:लखनऊ के नवाब]] [[श्रेणी:कैसरबाग]] [[श्रेणी:वाजिद अली शाह]] 4tykb8uckjgeu66px2hhqavkvahu42e साँचा:आज का आलेख दिसंबर २०१८ 10 899884 6555848 6418112 2026-05-24T09:03:25Z The Sorter 845290 6555848 wikitext text/x-wiki {{आज का आलेख में |सफ़ेद बारादरी|'''सफ़ेद बारादरी''' [[उत्तर प्रदेश]] की राजधानी [[लखनऊ]] में [[कैसरबाग]] मोहल्ले में स्थित एक श्वेत [[संगमरमर]] निर्मित महल है जिसका निर्माण [[अवध के नवाब|अवध के तत्कालीन नवाब]] [[वाजिद अली शाह]] ने मातमपुर्सी के महल के रूप में १८४५ में करवाया था और इसका नाम ''कस्र-उल-अजा'' रखा था। इसे [[इमाम हुसैन]] के लिये ''अजादारी'' अर्थात मातमपुर्सी हेतु इमामबाडा रूप में करवाय़ा था। कुछ अन्य सूत्रों के अनुसार नवाब ने इसका निर्माण १८४८ में आरम्भ करवाया था जो १८५० में पूरा हुआ। इनके अनुसार इसको मुख्यतः नवाब वाजिद अली शाह के हरम में रहने वाली महिलाओं के लिए करवाया गया था। नवाब वाजिद अली शाह के समय के इतिहासकारों के अनुसार सैयद मेहदी हसन ने [[इराक़]] के [[कर्बला]] से लौटते हुए एक ''जरीह'' ([[हुसैन इब्न अली|हजरत हुसैन]] के मकबरे से उनकी एक निशानी) लेते आये थे जो पवित्र खाक-ए-शिफ़ा (हजरत हुसैन की शहादत की भूमि की मिट्टी) से बनी थी। मान्यतानुसार इस जरीह में चिकित्सकीय गुण थे, जिनके कारण इसे कर्बना दायनात-उद-दौला में रखा गया था। जब नवाब साहब को इस शिफ़ा का ज्ञान हुआ तो वे अपने सामन्तों सहित काले वस्त्रों में हजरत हुसैन का मातम करने गये थे। कालान्तर में नवाब वाजिद अली ने अपने सामन्तों को आदेश दिया कि इस जरीह को शाही जलूस के साथ सफ़ेद बारादरी लाया जाए और वहीं सहेज कर रखा जाए जिससे वहां मातम मनाया जा सके।|Safed Baradari 2.jpg |सफ़ेद बारादरी, कैसरबाग, लखनऊ}} 2kpeo2166b1tgkhf3jt2ayaia11d8tt मंज़ूर पश्तीन 0 901146 6555925 4913985 2026-05-24T11:36:26Z The Sorter 845290 Infobox जोड़ा 6555925 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | native_name = {{naskh|منظور پښتين}} | native_name_lang = ps | birth_date = {{Birth date and age|1994|10|25}}<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=PctIHE9LAO4|title=Interview with Manzoor Pashteen (see at 16:35)|publisher=[[Voice of America]] Urdu|language=ur|date=2018-06-06|access-date=2018-06-11|archive-date=2020-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121082316/https://www.youtube.com/watch?v=PctIHE9LAO4|url-status=live}}</ref> | birth_place = शाहूर, सरवकाई तहसील, [[दक्षिण वज़ीरिस्तान ज़िला|दक्षिण वज़ीरिस्तान]], [[ख़ैबर पख़्तूनख़्वा]], [[पाकिस्तान]] | party = [[पश्तून तहफ़्फ़ुज़ आंदोलन]] | office = [[पश्तून तहफ़्फ़ुज़ आंदोलन]] के अध्यक्ष | term_start = फ़रवरी 2018 | children = 2 | alma_mater = [[गोमल विश्वविद्यालय]] | relations = [[अली ख़ान मसूद]]<ref>{{Cite web |date=25 September 2019 |title=علي خان مسود: له زندانه تر المانه |url=https://www.mashaalradio.com/a/30183508.html |access-date=22 July 2024 |website=مشال راډيو |language=ps}}</ref> | image = PTM Manzoor Pashteen.jpg | caption = [[पश्तून तहफ़्फ़ुज़ आंदोलन|PTM]] समागम में पश्तीन | occupation = [[मानवाधिकार कार्यकर्ता]] }} '''मंज़ूर अहमद पश्तीन''' ({{Langx|ur|{{unq|منظور احمد پشتین}}}}, {{Langx|ps|{{naskh|منظور احمد پښتين}}}}) एक पाकिस्तानी [[पठान]] मानवाधिकार कार्यकर्ता है जिसने सरकार को पठानों, विशेष रूप से [[वजीरिस्तान]] की जनता की इच्छाओं को पूरा करने के लिए प्रेरित किया है। <ref>{{Cite news|url=https://gandhara.rferl.org/a/pakistan-islambab-pashtun-protest/29021045.html|title=Pashtun Grievances Echo In Islamabad Protest|date=2018-02-05|work=Gandhara [[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|access-date=2018-02-07|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406185252/https://gandhara.rferl.org/a/pakistan-islambab-pashtun-protest/29021045.html|archive-date=6 अप्रैल 2020|url-status=dead}}</ref>,<ref>{{cite journal|url=https://www.highbeam.com/doc/1G1-530749835.html|title=Call for Ending Discrimination against Pashtoons|date=11 March 2018|publisher=|journal=|access-date=28 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180318054121/https://www.highbeam.com/doc/1G1-530749835.html|archive-date=18 मार्च 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.highbeam.com/doc/1G1-530749926.html|title=PTM Leaders Reject Servitude Role for Pashtuns|date=12 March 2018|publisher=|journal=|access-date=28 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180317233021/https://www.highbeam.com/doc/1G1-530749926.html|archive-date=17 मार्च 2018|url-status=dead}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://web.archive.org/web/20190530033954/https://www.bbc.com/hindi/international-48424981 मंज़ूर पश्तीनः पाकिस्तान की नाक में दम करने वाला पठान] [[श्रेणी:मानवाधिकार कार्यकर्ता]] m6ibvoq7sr3i6fz93gowxnfi2t1ssws 6555937 6555925 2026-05-24T11:48:29Z The Sorter 845290 6555937 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | native_name = {{naskh|منظور پښتين}} | native_name_lang = ps | birth_date = {{Birth date and age|1994|10|25}}<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=PctIHE9LAO4|title=Interview with Manzoor Pashteen (see at 16:35)|publisher=[[Voice of America]] Urdu|language=ur|date=2018-06-06|access-date=2018-06-11|archive-date=2020-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121082316/https://www.youtube.com/watch?v=PctIHE9LAO4|url-status=live}}</ref> | birth_place = शाहूर, सरवकाई तहसील, [[दक्षिण वज़ीरिस्तान ज़िला|दक्षिण वज़ीरिस्तान]], [[ख़ैबर पख़्तूनख़्वा]], [[पाकिस्तान]] | party = [[पश्तून तहफ़्फ़ुज़ आंदोलन]] | office = [[पश्तून तहफ़्फ़ुज़ आंदोलन]] के अध्यक्ष | term_start = फ़रवरी 2018 | children = 2 | alma_mater = [[गोमल विश्वविद्यालय]] | relations = [[अली ख़ान मसूद]]<ref>{{Cite web |date=25 September 2019 |title=علي خان مسود: له زندانه تر المانه |url=https://www.mashaalradio.com/a/30183508.html |access-date=22 July 2024 |website=مشال راډيو |language=ps}}</ref> | image = PTM Manzoor Pashteen.jpg | caption = [[पश्तून तहफ़्फ़ुज़ आंदोलन|PTM]] समागम में पश्तीन | occupation = [[मानवाधिकार कार्यकर्ता]] }} '''मंज़ूर अहमद पश्तीन''' ({{Langx|ur|{{unq|منظور احمد پشتین}}}}, {{Langx|ps|{{naskh|منظور احمد پښتين}}}}) एक पाकिस्तानी [[पठान|पठानी]] मानवाधिकार कार्यकर्ता है जिसने सरकार को पठानों, विशेष रूप से [[वजीरिस्तान]] की जनता की इच्छाओं को पूरा करने के लिए प्रेरित किया है। <ref>{{Cite news|url=https://gandhara.rferl.org/a/pakistan-islambab-pashtun-protest/29021045.html|title=Pashtun Grievances Echo In Islamabad Protest|date=2018-02-05|work=Gandhara [[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|access-date=2018-02-07|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406185252/https://gandhara.rferl.org/a/pakistan-islambab-pashtun-protest/29021045.html|archive-date=6 अप्रैल 2020|url-status=dead}}</ref>,<ref>{{cite journal|url=https://www.highbeam.com/doc/1G1-530749835.html|title=Call for Ending Discrimination against Pashtoons|date=11 March 2018|publisher=|journal=|access-date=28 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180318054121/https://www.highbeam.com/doc/1G1-530749835.html|archive-date=18 मार्च 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.highbeam.com/doc/1G1-530749926.html|title=PTM Leaders Reject Servitude Role for Pashtuns|date=12 March 2018|publisher=|journal=|access-date=28 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180317233021/https://www.highbeam.com/doc/1G1-530749926.html|archive-date=17 मार्च 2018|url-status=dead}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://web.archive.org/web/20190530033954/https://www.bbc.com/hindi/international-48424981 मंज़ूर पश्तीनः पाकिस्तान की नाक में दम करने वाला पठान] [[श्रेणी:मानवाधिकार कार्यकर्ता]] slm4os19a26ucfivglr0ke80tzcqwvv अब्बास अली 0 936954 6555575 5955669 2026-05-23T13:25:54Z ~2026-30657-61 926351 /* व्यक्तिगत जीवन */ 6555575 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person |name = अब्बास अली<br>Abbas Ali |image = |caption = अब्बास अली |birth_date = {{Birth date|1920|01|03|df=y}} |birth_place = [[बुलन्दशहर|बुलंदशहर]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] |death_date = {{Death date and age|2014|10|11|1920|01|03|df=y}} |death_place = [[अलीगढ़]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] |nickname = |birth_name = |allegiance = {{flag|ब्रिटिश भारत}} {{flag|आजाद हिंद|आज़ाद हिन्द फ़ौज}} |branch = [[ब्रिटिश राज]] [[भारतीय राष्ट्रीय सेना]] |serviceyears = 1939–1947 |rank = कैप्टन |servicenumber = |unit = |commands = |battles = [[द्वितीय विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] |battles_label = |wards = |relations = |laterwork = |signature = }} '''अब्बास अली''' या कैप्टन अब्बास अली (3 जनवरी 1920 - 11 अक्टूबर 2014) एक भारतीय स्वतंत्रता सेनानी और राजनेता थे, जो [[सुभाष चन्द्र बोस|सुभाषचंद्र बोस]] के नेतृत्व में भारतीय राष्ट्रीय सेना में कप्तान थे। बाद में वह समाजवादी आंदोलन में शामिल हो गए और राम मनोहर लोहिया के करीबी सहयोगी थे।<ref>{{cite book|author=Captain Abbas Ali|title=Ma Rahoon Kisi Ka Dastnigar : Mera Safarnama }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.maripat2aligarh.blogspot.com/2011/06/captain-abbas-ali-khan.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 अगस्त 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180810173652/http://maripat2aligarh.blogspot.com/2011/06/captain-abbas-ali-khan.html |archive-date=10 अगस्त 2018 |url-status=dead }}</ref> ==व्यक्तिगत जीवन== अब्बास अली का जन्म 3 जनवरी 1920 को [[उत्तर प्रदेश]] के खुंदजा, [[बुलन्दशहर|बुलंदशहर]] जिले में एक [[मुस्लिम राजपूत]] परिवार में हुआ था। अपने शुरुआती दिनों से वह [[भगत सिंह]] के क्रांतिकारी विचारों से प्रेरित थे और खुर्जा में हाई स्कूल के छात्र थे, जबकि सिंह और उनके सहयोगियों द्वारा स्थापित एक संगठन नौजवान भारत सभा में शामिल हो गए थे। अलीगढ़ मुस्लिम विश्वविद्यालय में अपनी पढ़ाई करते हुए वह कुंवर मोहम्मद अशरफ के संपर्क में आए और अखिल भारतीय छात्र संघ के सदस्य बने। सेना में विद्रोह करने की उनकी प्रेरणा पर वह 1939 में ब्रिटिश भारतीय सेना में शामिल हो गए। द्वितीय विश्व युद्ध के दौरान ब्रिटिश भारतीय सेना में उनकी सेवा के दौरान उन्हें भारत के विभिन्न अधिकारी प्रशिक्षण स्कूलों जैसे बैंगलोर, आर॰आई॰ए॰एस॰सी॰ डिपो फिरोजपुर (पंजाब) में तैनात किया गया था। , वजीरिस्तान (एनडब्ल्यूएफपी), नौशेरा (एनडब्ल्यूएफपी) खानपुर शिविर (दिल्ली), बरेली कैंट (संयुक्त प्रांत), भिवंडी सेना प्रशिक्षण शिविर (महाराष्ट्र), सिंगापुर, इपो, पेनांग, कुआलालंपुर (मलाया), अराकान और रंगून (अब यांगून)। 1945 में जब सुभाष चंद्र बोस ने विद्रोह के लिए बुलाया तो उन्होंने ब्रिटिश सेना छोड़ दी और भारतीय राष्ट्रीय सेना (आई॰एन॰ए॰) या "आज़ाद हिंद फौज" में शामिल हो गए लेकिन बाद में उन्हें गिरफ्तार कर लिया गया, अदालत-मार्शल और मौत की सजा सुनाई गई। जब भारत ने 1947 में आजादी हासिल की तो उन्हें भारत सरकार द्वारा रिहा कर दिया गया था। वह पूरे जीवन में 50 से अधिक बार जेल गए थे और जब [[इन्दिरा गांधी|इंदिरा गांधी]] ने आपातकाल लगाया था तब वे 19 महीनों तक जेल में रहे थे। ==राजनितिक जीवन== 1948 में अब्बास अली, नरेंद्र देव, [[जयप्रकाश नारायण]] और [[राममनोहर लोहिया|राम मनोहर लोहिया]] की अगुवाई में सोशलिस्ट पार्टी में शामिल हो गए और जनता पार्टी के साथ विलय होने तक समाजवादी पार्टी, प्रजा समाजवादी पार्टी, साम्युक समाजवादी पार्टी और सोशलिस्ट पार्टी की सभी समाजवादी धाराओं से जुड़े रहे। 1977. वह 1966-67 में समयुक्ता सोशलिस्ट पार्टी (एसएसपी) की उत्तर प्रदेश इकाई और 1973-74 में सोशलिस्ट पार्टी के महासचिव थे और सोशलिस्ट पार्टी और उसके संसदीय बोर्ड के राष्ट्रीय कार्यकारिणी के सदस्य थे। 1967 में इन्होंने उत्तर प्रदेश में पहली गैर-कांग्रेस सम्यक्ता विद्यालय दल (एस॰वी॰डी॰) सरकार के गठन में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई, जो 1979 में चरण सिंह भारत के प्रधान मंत्री बने। समाजवादी आंदोलन के दौरान (1948-74) इन्हें विभिन्न नागरिक अवज्ञा आंदोलनों में कई बार गिरफ्तार किया गया था। आपातकाल के दौरान (1975-77) इन्हें भारतीय रक्षा अधिनियम (डी॰आई॰आर॰) और आंतरिक सुरक्षा अधिनियम (एम॰आई॰एस॰ए॰) के रखरखाव के तहत 19 महीने के लिए कैद किया गया था और जब आपातकाल 1977 में उठाया गया था और जनता पार्टी सत्ता में आई तो वह पहले जनता पार्टी की उत्तर प्रदेश इकाई के अध्यक्ष बने। 1978 में वह छह साल तक यू॰पी॰ विधान परिषद के लिए चुने गए थे। वह छह साल तक यूपी सुन्नी सेंट्रल वक्फ बोर्ड के सदस्य रहे थे। इन्होंने अपनी आत्मकथा ना रहून किसी का दस्तीनीगर लिखा - 2008 में मेरा सफरनामा, जिसे 3 जनवरी 2009 को श्री सुरेंद्र मोहन, [[मुलायम सिंह यादव]], [[रामविलास पासवान|राम विलास पासवान]], रामजीलाल सुमन, साघिर अहमद और कई अन्य मित्रों और सहयोगियों ने नई दिल्ली में अपने उन्नीसवीं जन्मदिन पर जारी किया था। 11 अक्टूबर 2014 को अली की एक बीमारी के कारण जवाहरलाल नेहरू मेडिकल कॉलेज, [[अलीगढ़]] में अली की मृत्यु हो गई।<ref>{{cite news | url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/freedom-fighter-captian-abbas-ali-passes-away/articleshow/44783475.cms | title=Freedom fighter Capitan Abbas Ali passes away | author=PTI | date=11 October 2014 | newspaper=The Economic Times | accessdate=11 October 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170817022101/http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/freedom-fighter-captian-abbas-ali-passes-away/articleshow/44783475.cms | archive-date=17 अगस्त 2017 | url-status=live }}</ref> ==सन्दर्भ== ==बाहरी कड़ियाँ== * {{cite web|url=http://www.historytalking.com/indianpolitics.htm |archive-url=https://archive.today/20130126085453/http://www.historytalking.com/indianpolitics.htm |url-status=dead |archive-date=2013-01-26 |title=Indian Politics |publisher=Historytalking.com |date= |accessdate=2012-09-25 }} * {{cite web |url=http://in.jagran.yahoo.com/news/local/uttarpradesh/4_1_8382841.html |title=जब मौत निकल गई छूकर - Jagran Yahoo! India |publisher=In.jagran.yahoo.com |date= |accessdate=2012-09-25 |archive-url=https://archive.today/20130105104616/http://in.jagran.yahoo.com/news/local/uttarpradesh/4_1_8382841.html |archive-date=5 जनवरी 2013 |url-status=dead }} [[श्रेणी:आज़ाद हिन्द फ़ौज]] [[श्रेणी:1920 दशक में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:२०१४ में निधन]] 0rk3p3ivouj4ns77r2ls4wqgbxdgnuo फ. म. शहाजिंदे 0 945921 6555696 4619926 2026-05-23T23:55:33Z Sequencesolved 173771 एक चित्र जोड़ा। 6555696 wikitext text/x-wiki {{उल्लेखनीयता|date=जनवरी 2019}} {{कॉपी पेस्ट|date=जनवरी 2019}} {{विकिफ़ाइ|date=जनवरी 2019}} {{सिर्फ़ कहानी|date=जनवरी 2019}} [[चित्र:फ. म. शहाजिंदे.jpg]] '''फ. म. शहाजिंदे''' ‍‍ साहित्यकार, कवि, आलोचक, समाजसेवक और कलम के सिपाही फ. म. शहाजिंदे ‍‍ का नाम फकरीपाशा महेबूब शहाजिंदे हैं. इनका तख़ल्लुस फ. म. शहाजिंदे (F. M. Shahajinde) ('''ایف. ایم شاہجندی)''' हैं. वह क़स्बा सास्तूर जिला उस्मानाबाद में 3 जुलै 1946 को पैदा हुए.आपके पिता का नाम महेबूब था. मराठी साहित्य में कविता की परम्परा बहुत लम्बी है, उनमे से फ. म. शहाजिंदे हैं. वे मराठी के विद्वान, जानेमाने [[कवि]] एवं [[लेखक]] है. जिनकी कई रचनाए प्रकाशित हो चुकी हैं. शहाजिंदे की रचना को महाराष्ट्र सरकार के कई पुरस्कार मिल चुके हैं. आपकी कुछ कृतियों के हिंदी तथाअंग्रेज़ी एवं अन्य भाषाओं में अनुवाद भी उपलब्ध हैं. इनकी कई कहानियों के नाट्यरूपंतर और सफल मंचन हुए हैं। भारतीय कृषि जीवन पर उनकी चर्चित संग्रह शेतकरी को मराठी आलोचको ने काफी सराहा हैं. शहाजिंंदे के कई कविताओंका हिंदी और अंग्रेजी भाषाओं में अनुवाद हुआ हैं. साथ उनकी कई रचनाए कर्नाटक विश्वविद्यालय, शिवाजी विश्वविद्यालय (कोल्हा्पूर) डॉ. बाबासाहब मराठवाड़ा विश्वविद्यालय (औरंगाबाद) के पाठ्यक्रम में शामील किया गया हैं. == प्रकाशित कृतियाँ == '''कविता संग्रह :''' * निधर्मी, (1980) * शेतकरी (मराठवाडी बोली में दीर्घ खंडकाव्य) (1986) * आदम (1991) * ग्वाही (1996) * मराठवाड्यातील कविता (संपादन) (1999) * झोंबणी (2013) '''समीक्षा :''' * इत्यर्थ (1987) * सारांश (1987) '''लेख संग्रह :''' * You in Me, (मी-तू का अंग्रेजी अनुवाद) - अनुवादक अशोक भूपटकर- (2016) * मी तू (पत्रात्मक उपन्यास) (1984) * अनुभव (निबंध) (1997) * वाकळ (स्फुट लेखसंग्रह) (2004) * मुस्लिम मराठी साहित्य:  परंपरा, स्वरूप आणि लेखक सूची (संपादन) (2004) * पुरचुंडी (संपादन) (2005) * मूठभर माती: आशय व अन्वयार्थ (संपादन) (2008) * प्रत्यय (वैचारिक लेखसंग्रह) (2013) == आगामी कृतियाँ == * दखलपात्र शब्दांचा उरूस (कविता संग्रह) भूमी प्रकाशन, लातूर * शेवटच्या कविता (कविता संग्रह) (आगामी) भूमी प्रकाशन, लातूर == पुरस्कार == * निधर्मी- महाराष्ट्र सरकार का कवी केशवसुत पुरस्कार (१९८२) * मी-तू- महाराष्ट्र सरकार का चर्चित उपन्यास (१९८५) * शेतकरी- महाराष्ट्र राज्य सरकार पुरस्कार (१९८८) * यशवंतराव चव्हाण स्मृती समारोह समितिअंबेजोगाई साहित्य पुरस्कार (१९९०) * हमीद दलवाई पुरस्कार, मुंबई (१९९४) * मारुती मगर साहित्य सेवा पुरस्कार, लातूर (२००२) * तुका म्हणे साहित्य पुरस्कार, बुलडाणा (२००४) * शिक्षक रत्न पुरस्कार, मुंबई (२००७) * सुशीलकुमार शिंदे साहित्य गौरव पुरस्कार, सोलापूर (२०१४) == सन्मान == * अध्यक्ष- पाचवाँ मराठवाडा युवक साहित्य संमेलन, वाकुळणी, जिला जालना- १९८६ * अध्यक्ष-  पहिला अखील भारतीय मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलन,  सोलापूर- १९९० * अध्यक्ष- ग्याराहवाँअंकुर साहित्य संमेलन लोणार , जिला बुलडाणा-१९९१ * अध्यक्ष- पहिला लातूर जिल्हा मराठी साहित्य संमेलन, निलंगा जिला लातूर, १९९९ * अध्यक्ष-  पाचवाँ पुरोगामी मराठी साहित्य संमेलन, कंधार जिला नांदेड-२००० * अध्यक्ष- कवि संमेलन, २९ वा मराठवाडा साहित्य संमेलन उंडणगाव जिला औरंगाबाद-२००७ * अध्यक्ष- तिसरा शेकोटी साहित्य संमेलन, धारगळ, गोवा २००७ * अध्यक्ष- कवी संमेलन, ३२ वा मराठवाडा साहित्य संमेलन, मुरुड, जिला लातूर २०१० * अध्यक्ष- कवी संमेलन, ३७ वा मराठवाडा साहित्य संमेलन, जालना- २०१६ ==सन्दर्भ== q976ze2zcv44vftdcaiuwvmolcclw6z राजा महमूदाबाद 0 956972 6555839 6393010 2026-05-24T08:57:07Z The Sorter 845290 Infobox और मूल भाषी नाम जोड़ा 6555839 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = राजा महमूदाबाद | native_name = {{unq|راجہ محمود آباد}} | image = Mohammad Amir Ahmed Khan.jpg | birth_name = मोहम्मद आमिर अहमद ख़ान | birth_date = {{birth date |df=yes|1914|11|05}} | birth_place = [[संयुक्त प्रांत आगरा व अवध]], [[ब्रिटिश राज]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1973|10|14|1914|11|05}} | death_place = [[लंदन]], इंग्लैंड | resting_place = [[इमाम रज़ा दरगाह]], [[मशहद]], ईरान | citizenship = | alma_mater = [[ला मार्तिनियेर महाविद्यालय, लखनऊ]] | occupation = {{hlist|राजनेता|लेखक|विद्वान}} | spouse = रानी कनीज़ आबिद | father = [[मोहम्मद अली मोहम्मद ख़ान]] | relatives = [[अली ख़ान महमूदाबाद]] (नाता) |native_name_lang=ur}} '''राजा महमूदाबाद''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|محمد عامر احمد خان}}}}), उपाधि '''राजा महमूदाबाद''', [[संयुक्त प्रांत|सयुंक्त प्रांत]] [[ब्रिटिश इंडिया]] वर्तमान में [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] के [[सीतापुर]] जनपद की एक समृद्ध रियासत, [[अवध]] की सबसे बड़ी ताल्लुकेदारी राजा महमूदाबाद के आधीन रही। महमूदाबाद रियासत के राजाओं को अंग्रेजों ने सर व खान बहादुर आदि उपाधियों से पुरस्कृत किया। इनकी जमींदारी सीतापुर जनपद और लखीमपुर जनपद के विशाल भूभाग में फैली थी, जिसमें [[महोली]], [[मैनहन]], [[मितौली]], [[कस्ता]] आदि क्षेत्र व गाँव शामिल थे। भारत की आजादी के पश्चात निवर्तमान राजा महमूदाबाद इराक़ होते हुए पाकिस्तान चले गए, पाकिस्तान में भी राजा महमूदाबाद की तमाम संपत्तियां मौजूद थी, इसके अतिरिक्त [[इराक़]] और [[इंग्लैण्ड]] में भी महमूदाबाद रियासत की अकूत संपत्तियों का उल्लेख मिलता है। स्वतंत्र भारत में राजा महमूदाबाद की सम्पत्तियों को [[शत्रु सम्पत्ति]] घोषित कर दिया गया। वर्तमान में राजा महमूदाबाद मोहम्मद आमीर मोहम्मद ख़ान ने शत्रु संपत्तियों पर सन 2005 में न्यायालय के माध्यम से अपना मालिकाना हक़ प्राप्त किया, किन्तु 2016 में शत्रु संपत्ति पर नया अध्यादेश जारी होने से उनकी [[उत्तर प्रदेश]], [[उत्तराखंड]], [[महाराष्ट्र]] व् [[दिल्ली]] की संपत्तिया फिर भारत सरकार के आधीन हो गयी.<ref>{{Cite web |url=https://navbharattimes.indiatimes.com/metro/lucknow/other-news/enemy-property-bill-to-affect-1519-properties-in-uttar-pradesh-several-other-properties-to-get-hit-across-india/articleshow/57644351.cms |title=शत्रु संपत्ति: राजा महमूदाबाद को सबसे ज्यादा धक्का, पटौदी परिवार भी चपेट में आएगा? |access-date=22 सितंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922141539/https://navbharattimes.indiatimes.com/metro/lucknow/other-news/enemy-property-bill-to-affect-1519-properties-in-uttar-pradesh-several-other-properties-to-get-hit-across-india/articleshow/57644351.cms |archive-date=22 सितंबर 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/hindi/india/2016/01/160117_enemy_property_ordinance_cj |title=भारत ने छीनी करोड़ों की 'पाकिस्तानी' संपत्ति |access-date=22 सितंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922171732/https://www.bbc.com/hindi/india/2016/01/160117_enemy_property_ordinance_cj |archive-date=22 सितंबर 2018 |url-status=live }}</ref>.<ref name=GBI>{{cite book|last1=Lethbridge|first1=Roper|title=The golden book of India : a genealogical and biographical dictionary of the ruling princes, chiefs, nobles, and other personages, titled or decorated of the Indian empire|date=1893|publisher=Aakar Books|location=Delhi|isbn=9788187879541|page=331|edition=illustrated, reprint|url=https://books.google.com/books?id=7iOsNUZ2MXgC&q=Mahmudabad#v=snippet&q=Mahmudabad&f=false|accessdate=20 August 2014}}</ref> ==सन्दर्भ== {{reflist}} {{Authority control}} [[श्रेणी:1914 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:१९७३ में निधन]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के लोग]] lv9zq6jwzfsnhfy7wj6bedenjx1j4mm दयाल सिंह कॉलेज, दिल्ली 0 970803 6555679 6503225 2026-05-23T21:01:10Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555679 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=नवम्बर 2018}} {{ज्ञानसन्दूक विश्वविद्यालय | name = दयाल सिंह कॉलेज |image = | motto = "Gather Ye The Wisdom of East And West" | established = 1959 |academic_affiliation = [[दिल्ली विश्वविद्यालय]] | principal = इंदरजीत स. बक्शी |publisher=[[दिल्ली विश्वविद्यालय]]</ref> | location = [[लोदी रोड]], नई दिल्ली-110003 | city = दिल्ली | campus = शहरी | website = {{url|http://dsc.du.ac.in/}} }} [[चित्र:Dyal Singh College,New Delhi - Lawns.jpg|right|thumb|300px|दयाल सिंह कॉलेज का एक भाग एवं उद्यान]] '''दयाल सिंह कॉलेज''' [[दिल्ली विश्वविद्यालय]] का एक सह-शैक्षिक [[महाविद्यालय (कॉलेज)|महाविद्यालय]] है जिसकी स्थापना 1959 में [[दयाल सिंह मजीठिया]] की स्मृति में हुई थी । दिल्ली के लोधी रोड में स्थापित यह महाविद्यालय [[विज्ञान]], [[मानविकी]] और [[वाणिज्य]] में स्नातक के साथ-साथ स्नातकोत्तर पाठ्यक्रम भी प्रदान करता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.hmoob.in/wiki/Dyal_Singh_College,_Delhi|title=दयाल सिंह कॉलेज, दिल्ली इतिहास देखें अर्थ और सामग्री - hmoob.in|last=tojsiab|website=www.hmoob.in|language=en|access-date=2021-12-12|archive-date=12 दिसंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212050346/https://www.hmoob.in/wiki/Dyal_Singh_College,_Delhi|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.duupdates.in/know-about-dyal-singh-college-delhi-university-du-admission-2020/|title=KNOW ABOUT DYAL SINGH COLLEGE DELHI UNIVERSITY {{!}} DU ADMISSION 2020|website=www.duupdates.in|access-date=2021-12-12|archive-date=12 दिसंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212050811/https://www.duupdates.in/know-about-dyal-singh-college-delhi-university-du-admission-2020/amp/|url-status=dead}}</ref> == स्थान == यह कॉलेज लोदी गार्डन, [[जवाहरलाल नेहरू स्टेडियम, दिल्ली|जवाहरलाल नेहरू स्टेडियम]], सफदरजंग मकबरे, हुमायूं के मकबरे, भारत आवास केंद्र, भारत अंतर्राष्ट्रीय केंद्र और राष्ट्रीय और अंतरराष्ट्रीय महत्व के कई अन्य संस्थानों के पास लोदी रोड नई दिल्ली में स्थित है। कॉलेज खान बाजार, गोल्फ लिंक, जोर बाग, रवींद्र नगर, दिल्ली गोल्फ क्लब, दिल्ली रेस क्लब आदि जैसे प्रमुख और शानदार पड़ोस, बाजारों और समाजों से घिरा हुआ है। यह [[दिल्ली मेट्रो रेल|दिल्ली मेट्रो]] की वायलेट लाइन ( [[बैंगनी लाइन (दिल्ली मेट्रो)]] ) पर जवाहर लाल नेहरू स्टेडियम मेट्रो स्टेशन के बगल में है। दिल्ली परिवहन निगम की बसों के माध्यम से कॉलेज तक आसानी से पहुंचा जा सकता है। == विभाग == कॉलेज में वर्तमान रूप से निम्नलिखित विभाग हैं: * [[बंगाली भाषा| बंगाली]] * [[वनस्पति विज्ञान]] *[[रसायन विज्ञान]] * [[वाणिज्य]] *[[कम्प्यूटर विज्ञान|कंप्यूटर विज्ञान]] * [[अर्थशास्त्र]] * [[अंग्रेज़ी भाषा| अंग्रेजी]] * [[भूगोल]] *[[हिन्दी|हिंदी]] *[[इतिहास]] *[[अंक शास्त्र]] * [[दर्शनशास्त्र|दर्शन]] *[[शारीरिक शिक्षा]] *[[भौतिक शास्त्र|भौतिक विज्ञान]] *[[राजनीति विज्ञान]] * [[पंजाबी भाषा | पंजाबी]] * [[उर्दू भाषा|उर्दू]] *[[प्राणिविज्ञान|प्राणि विज्ञान]] *[[गणित का इतिहास|गणित]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== *[[दयाल सिंह मजीठिया]] *[[दयाल सिंह कॉलेज ट्रस्ट सोसाइटी]] *[[दयाल सिंह कॉलेज, करनाल]] *[[दयाल सिंह महाविद्यालय (लाहौर)]] *[[दयाल सिंह सार्वजनिक पुस्तकालय]] == बाहरी कड़ियाँ == {{Official website}} [[श्रेणी:दिल्ली के कॉलेज]] cr5uz5lm6xfzoi4gd9vgosjsi6h0g9t जेमिमाह रॉड्रिक्स 0 1009371 6555768 6284979 2026-05-24T06:41:22Z Neeelzzz20 693319 6555768 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = जेमिमाह रॉड्रिक्स | female = true | image = Jemimah Rodrigues in 2025.jpeg | image_size = 200px | alt = | caption = | fullname = जेमिमाह इवान रोड्रिग्स | birth_date = {{birth date and age|df=yes|2000|9|5}} | birth_place = भांडुप, [[मुम्बई|मुंबई]] | death_date = <!-- {{death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} --> | death_place = | Religion = ईसाई | nickname = | heightft = | heightinch = | heightcm = | heightm = | batting = दाहिने हाथ का बल्ला | bowling = राइट-आर्म ऑफ ब्रेक | role = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | country = भारत | international = true | internationalspan = 2018-वर्तमान | testdebutdate = | testdebutyear = | testdebutagainst = | testcap = | lasttestdate = | lasttestyear = | lasttestagainst = | odidebutdate = 12 मार्च | odidebutyear = 2018 | odidebutagainst = ऑस्ट्रेलिया | odicap = | lastodidate = 1 फरवरी | lastodiyear = 2019 | lastodiagainst = न्यूज़ीलैंड | odishirt = | T20Idebutdate = 13 फरवरी | T20Idebutyear = 2018 | T20Idebutagainst = दक्षिण अफ्रीका | T20Icap = | lastT20Iagainst = न्यूज़ीलैंड | lastT20Idate = 6 फरवरी | lastT20Iyear = 2019 | T20Ishirt = | club1 = | year1 = <!-- (or: | years1 = ) --> | clubnumber1 = | club2 = | year2 = <!-- (or: | years2 = ) --> | clubnumber2 = <!-- (etc, to:) --> | club17 = | year17 = <!-- (or: | years17 = ) --> | clubnumber17 = | columns = <!-- 1, 2, 3 or 4 --> | column1 = | column2 = | column3 = | column4 = | matches1 = | matches2 = | matches3 = | matches4 = | runs1 = | runs2 = | runs3 = | runs4 = | bat avg1 = | bat avg2 = | bat avg3 = | bat avg4 = | 100s/50s1 = | 100s/50s2 = | 100s/50s3 = | 100s/50s4 = | top score1 = | top score2 = | top score3 = | top score4 = | deliveries1 = | deliveries2 = | deliveries3 = | deliveries4 = | wickets1 = | wickets2 = | wickets3 = | wickets4 = | bowl avg1 = | bowl avg2 = | bowl avg3 = | bowl avg4 = | fivefor1 = | fivefor2 = | fivefor3 = | fivefor4 = | tenfor1 = | tenfor2 = | tenfor3 = | tenfor4 = | best bowling1 = | best bowling2 = | best bowling3 = | best bowling4 = | catches/stumpings1 = | catches/stumpings2 = | catches/stumpings3 = | catches/stumpings4 = | source = http://www.espncricinfo.com/india/content/player/883405.html ईएसपीएनक्रिकइन्फो | date = 6 फरवरी 2019 }} '''जेमिमा रोड्रिग्स''' (जन्म 5 सितंबर 2000) एक भारतीय क्रिकेटर हैं। वह मुंबई महिला क्रिकेट टीम में एक ऑलराउंडर हैं और अंडर-17 महाराष्ट्र cricket टीम में हैं।<ref>{{Cite news|url=http://www.deccanchronicle.com/sports/cricket/051117/jemimah-rodrigues-hits-double-ton-for-mumbai-vs-saurashtra-in-u-19-one-day-tournament.html|title=Jemimah Rodrigues hits double ton for Mumbai vs Saurashtra in U-19 One-Day tournament|last=|first=|date=2017-11-05|work=www.deccanchronicle.com|access-date=2017-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916130836/https://www.deccanchronicle.com/sports/cricket/051117/jemimah-rodrigues-hits-double-ton-for-mumbai-vs-saurashtra-in-u-19-one-day-tournament.html|archive-date=16 सितंबर 2018|dead-url=|language=en|url-status=live}}</ref> जुलाई 2022 में, उन्हें इंग्लैंड के बर्मिंघम में 2022 कॉमन वेल्थ गेम्स में क्रिकेट टूर्नामेंट के लिए भारत की टीम में नामित किया गया था।<ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-s-jemimah-rodrigues-zimbabwe-s-sikander-raza-nominated-for-icc-player-of-month-awards-for-august-2022-1996649-2022-09-05|title=India’s Jemimah Rodrigues, Zimbabwe’s Sikander Raza nominated for ICC Player of Month Awards for August 2022|work=India Today|access-date=9 February 2023|editor-last=Tripathi|editor-first=Anuj}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hindi.aflence.com/jemimah-rodrigues-bio-age-stats-net-worth-in-hindi/|title=जेमिमाह रॉड्रिक्स जीवनी|editor-last=Tripathi|editor-first=Anuj|website=Aflence|access-date=9 Feb 2023}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} {{भारतीय महिला क्रिकेट टीम}} ppx08rlq9zme3z4s4nksf697qnled7y 6555769 6555768 2026-05-24T06:42:31Z Neeelzzz20 693319 6555769 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = जेमिमाह रॉड्रिक्स | female = true | image = Jemimah Rodrigues in 2025.jpeg | image_size = 200px | alt = | caption = | fullname = जेमिमाह इवान रोड्रिग्स | birth_date = {{birth date and age|df=yes|2000|9|5}} | birth_place = भांडुप, [[मुम्बई|मुंबई]] | death_date = <!-- {{death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} --> | death_place = | Religion = ईसाई | nickname = | heightft = | heightinch = | heightcm = | heightm = | batting = दाहिने हाथ का बल्ला | bowling = राइट-आर्म ऑफ ब्रेक | role = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | country = भारत | international = true | internationalspan = 2018-वर्तमान | testdebutdate = | testdebutyear = | testdebutagainst = | testcap = | lasttestdate = | lasttestyear = | lasttestagainst = | odidebutdate = 12 मार्च | odidebutyear = 2018 | odidebutagainst = ऑस्ट्रेलिया | odicap = | lastodidate = 1 फरवरी | lastodiyear = 2019 | lastodiagainst = न्यूज़ीलैंड | odishirt = | T20Idebutdate = 13 फरवरी | T20Idebutyear = 2018 | T20Idebutagainst = दक्षिण अफ्रीका | T20Icap = | lastT20Iagainst = न्यूज़ीलैंड | lastT20Idate = 6 फरवरी | lastT20Iyear = 2019 | T20Ishirt = | club1 = | year1 = <!-- (or: | years1 = ) --> | clubnumber1 = | club2 = | year2 = <!-- (or: | years2 = ) --> | clubnumber2 = <!-- (etc, to:) --> | club17 = | year17 = <!-- (or: | years17 = ) --> | clubnumber17 = | columns = <!-- 1, 2, 3 or 4 --> | column1 = | column2 = | column3 = | column4 = | matches1 = | matches2 = | matches3 = | matches4 = | runs1 = | runs2 = | runs3 = | runs4 = | bat avg1 = | bat avg2 = | bat avg3 = | bat avg4 = | 100s/50s1 = | 100s/50s2 = | 100s/50s3 = | 100s/50s4 = | top score1 = | top score2 = | top score3 = | top score4 = | deliveries1 = | deliveries2 = | deliveries3 = | deliveries4 = | wickets1 = | wickets2 = | wickets3 = | wickets4 = | bowl avg1 = | bowl avg2 = | bowl avg3 = | bowl avg4 = | fivefor1 = | fivefor2 = | fivefor3 = | fivefor4 = | tenfor1 = | tenfor2 = | tenfor3 = | tenfor4 = | best bowling1 = | best bowling2 = | best bowling3 = | best bowling4 = | catches/stumpings1 = | catches/stumpings2 = | catches/stumpings3 = | catches/stumpings4 = | source = http://www.espncricinfo.com/india/content/player/883405.html ईएसपीएनक्रिकइन्फो | date = 6 फरवरी 2019 }} '''जेमिमा रोड्रिग्स''' (जन्म 5 सितंबर 2000) एक भारतीय क्रिकेटर हैं। वह मुंबई महिला क्रिकेट टीम में एक ऑलराउंडर हैं और अंडर-17 महाराष्ट्र क्रिकेट टीम में हैं।<ref>{{Cite news|url=http://www.deccanchronicle.com/sports/cricket/051117/jemimah-rodrigues-hits-double-ton-for-mumbai-vs-saurashtra-in-u-19-one-day-tournament.html|title=Jemimah Rodrigues hits double ton for Mumbai vs Saurashtra in U-19 One-Day tournament|last=|first=|date=2017-11-05|work=www.deccanchronicle.com|access-date=2017-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916130836/https://www.deccanchronicle.com/sports/cricket/051117/jemimah-rodrigues-hits-double-ton-for-mumbai-vs-saurashtra-in-u-19-one-day-tournament.html|archive-date=16 सितंबर 2018|dead-url=|language=en|url-status=live}}</ref> जुलाई 2022 में, उन्हें इंग्लैंड के बर्मिंघम में 2022 कॉमन वेल्थ गेम्स में क्रिकेट टूर्नामेंट के लिए भारत की टीम में नामित किया गया था।<ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-s-jemimah-rodrigues-zimbabwe-s-sikander-raza-nominated-for-icc-player-of-month-awards-for-august-2022-1996649-2022-09-05|title=India’s Jemimah Rodrigues, Zimbabwe’s Sikander Raza nominated for ICC Player of Month Awards for August 2022|work=India Today|access-date=9 February 2023|editor-last=Tripathi|editor-first=Anuj}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hindi.aflence.com/jemimah-rodrigues-bio-age-stats-net-worth-in-hindi/|title=जेमिमाह रॉड्रिक्स जीवनी|editor-last=Tripathi|editor-first=Anuj|website=Aflence|access-date=9 Feb 2023}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} {{भारतीय महिला क्रिकेट टीम}} 0ssthc4k61ltxf6wfogbjwse94xzj6w दिल तो हैप्पी है जी 0 1046701 6555704 5972679 2026-05-24T00:04:00Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555704 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = | image_alt = | caption = | genre = | creator = [[गुल खान (निर्माता)|गुल खान]] | based_on = | writer = | director = आरिफ अली अंसारी | starring = {{plainlist| * [[जैस्मिन भसीन]] *अंश बागरी * [[डोनल बिष्ट]] * [[अरु कृष्ण वर्मा]] }} | composer = | country = भारत | language = हिंदी | num_seasons = 1 | num_episodes = 148 | list_episodes = | producer = [[गुल खान (निर्माता)|गुल खान]]<br />नीलंजना पुरकायस्थ<br />करिश्मा जैन | location = [[मुंबई]] | camera = | runtime = लगभग 22 मिनट | company = [[4 लायंस फिल्म्स]]<br />इनविक्टस टी मीडियावर्क्स | network = [[स्टार प्लस]] | picture_format = [[576आई]] <br /> [[1080आई]] [[एचडीटीवी]] | audio_format = | released = | first_aired = {{Start date|2019|1|15|df=y}} | last_aired = {{End date|2019|8|9|df=y}} }} '''''दिल तो हैप्पी है जी''''' [[4 लायंस फिल्म्स]] के तहत [[गुल खान (निर्माता)|गुल खान]] द्वारा बनाई गई एक भारतीय ड्रामा टेलीविजन श्रृंखला है और [[डिज़्नी+ हॉटस्टार|डिज्नी+हॉटस्टार]] पर उपलब्ध है।<ref>{{Cite web|url=https://www.timesnownews.com/entertainment/telly-talk/gossip/article/dil-to-happy-hai-ji-promo-jasmin-bhasin-comes-back-with-another-happy-go-lucky-character-watch-video-tv-news/333151|title=Dil To Happy Hai Ji promo: Jasmin Bhasin comes back with another happy-go- lucky character – watch video|last=Anusha Iyengar|date=18 December 2018|publisher=[[Times Now]]|access-date=15 January 2019}}</ref> यह श्रृंखला 15 जनवरी से 9 अगस्त 2019 तक [[स्टार प्लस]] पर प्रसारित हुई और इसमें [[जैस्मिन भसीन|जैस्मीन भसीन]], [[डोनल बिष्ट]], अंश बागरी और [[रोहित पुरोहित]] ने अभिनय किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/top-stories/story/donal-bisht-disappointed-with-abrupt-ending-of-dil-toh-happy-hai-ji-it-s-heartbreaking-1570273-2019-07-17|title=Donal Bisht disappointed with abrupt ending of Dil Toh Happy Hai Ji: It's heartbreaking|last=|first=|date=|website=India Today|archive-url=https://web.archive.org/web/20190717191356/https://www.indiatoday.in/television/top-stories/story/donal-bisht-disappointed-with-abrupt-ending-of-dil-toh-happy-hai-ji-it-s-heartbreaking-1570273-2019-07-17|archive-date=17 July 2019|access-date=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.com/videos/tv/hindi/jasmin-bhasin-ansh-bagri-aruna-irani-at-the-launch-of-dil-toh-happy-hai-ji/videoshow/67472935.cms|title=Jasmin Bhasin, Ansh Bagri, Aruna Irani at the launch of Dil Toh Happy Hai Ji|last=|date=10 January 2019|website=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=15 January 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/soaps/story/jasmin-bhasin-took-inspiration-from-this-popular-actress-for-her-role-in-dil-toh-happy-hai-ji-1425125-2019-01-07|title=Jasmin Bhasin took inspiration from this popular actress for her role in Dil Toh Happy Hai Ji|last=|date=6 January 2019|publisher=[[India Today]]|access-date=15 January 2019}}</ref> == कथानक == हैप्पी मेहरा एक आज़ाद ख्याल मध्यवर्गीय लड़की है। रॉकी खोसला एक प्लेबॉय और घमंडी गुंडा है। उसके बड़े दयालु भाई चिंटू को हैप्पी से प्यार हो जाता है और वह उससे दोस्ती कर लेता है। हैप्पी लगातार रॉकी से लड़ती रहती है. जैसे ही उसे चिंटू की भावनाओं के बारे में पता चलता है, वह और चिंटू शादी कर लेते हैं। हालाँकि, एक दुर्घटना में उसकी मृत्यु हो जाती है। == कलाकार == === मुख्य पात्र === * हैप्पी सलूजा के रूप में [[जैस्मिन भसीन|जैस्मीन भसीन]] / [[डोनल बिष्ट]] - संध्या और हर्षदीप की बड़ी बेटी, स्माइली की बहन, डिंकी, नेहा, अंजलि, काजल और रूपिंदर की चचेरी बहन, चिंटू की विधवा, रॉकी की दूसरी पत्नी और हनी की दत्तक मां। * रॉकी सलूजा के रूप में अंश बागरी: मधु और कुलवंत का दत्तक पुत्र, चिंटू, सिम्मी और गुग्गी का पालक भाई, हरलीन का विधुर, हैप्पी का दूसरा पति और हनी का पिता। * चिंटू खोसला के रूप में [[अरु कृष्णश वर्मा|अरु के वर्मा]] - मधु और कुलवंत का बेटा, रॉकी का पालक भाई, सिम्मी और गुग्गी का भाई, दद्दू का चचेरा भाई और हैप्पी का पहला पति। * [[रोहित पुरोहित]] रणविजय "आरवी" श्रॉफ के रूप में - रणवीर के भाई और अनाया के प्रेमी। * हरलीन रॉकी सलूजा के रूप में पूर्वी मुंददा - रॉकी की पहली पत्नी और हनी की माँ। * हनी रॉकी सलूजा के रूप में अजिंक्य मिश्रा - हरलीन और रॉकी के बेटे, और हैप्पी के दत्तक पुत्र। === आवर्ती कलाकार === * अनाया ग्रोवर के रूप में [[आइरिस मैती]] - संजय की बेटी और आरवी की प्रेमिका। * संध्या मेहरा के रूप में गीतू बावा - हर्षदीप की विधवा, और हैप्पी और स्माइली की माँ। * स्माइली मेहरा के रूप में अंकुशी गगनेजा - संध्या और हर्षदीप की छोटी बेटी, हैप्पी की बहन, डिंकी, नेहा, अंजलि, काजल और रूपिंदर की चचेरी बहन और दद्दू की मंगेतर। * डायना "डिंकी" मेहरा के रूप में [[गीतांजलि सिंह]] - जसवीर की बेटी, अंजलि और नेहा की बहन, और हैप्पी, स्माइली, काजल और रूपिंदर की चचेरी बहन। * [[अरुणा ईरानी]]<ref>{{Cite news|url=https://mid-day.com/articles/aruna-irani-set-to-play-grandmother-in-dil-toh-happy-hai-ji/20188182|title=Aruna Irani set to play grandmother in Dil Toh Happy Hai Ji|date=3 January 2019|work=[[मिड डे]]|access-date=15 January 2019|agency=[[Indo-Asian News Service|IANS]]|archive-date=20 जनवरी 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190120093857/https://www.mid-day.com/articles/aruna-irani-set-to-play-grandmother-in-dil-toh-happy-hai-ji/20188182|url-status=dead}}</ref> सुष्मिता देवी खोसला के रूप में - बृजवंत की विधवा, कुलवंत और बलवंत की मां, चिंटू, सिम्मी, दद्दू और गुग्गी की दादी, और रॉकी की पालक दादी। * कुलवंत खोसला के रूप में [[सत्यजित शर्मा|सत्यजीत शर्मा]] - सुष्मिता और त्रिलोक का बड़ा बेटा, बलवंत का भाई, मधु का पति, चिंटू, सिम्मी और गुग्गी के पिता और रॉकी के दत्तक पिता। * माधवी "मधु" खोसला के रूप में रुद्राक्षी गुप्ता - कुलवंत की पत्नी, चिंटू, सिम्मी और गुग्गी की माँ, और रॉकी की दत्तक माँ। * सिमरन "सिम्मी" खोसला के रूप में सेजल शर्मा - मधु और कुलवंत की बेटी, चिंटू की बहन, गुग्गी की जुड़वां बहन और रॉकी की दत्तक बहन। * गुरदीप "गुग्गी" खोसला के रूप में ख़ुशी मिश्रा: मधु और कुलवंत की बेटी, चिंटू की बहन, सिम्मी की जुड़वां बहन और रॉकी की दत्तक बहन। * अंजलि मेहरा के रूप में मिनोली नंदवाना * नेहा लूथरा नेहा मेहरा के रूप में * काजल मेहरा के रूप में अक्षिता वात्सायन * टिम्मी के रूप में करण सिंह छाबड़ा * सचिन के रूप में शुभम चंदना * बलदीप खोसला के रूप में हितांशु जिंसी * रुपिंदर मेहरा के रूप में करण तनेजा<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/karan-taneja-the-show-will-add-another-wish-to-your-bucket-list/articleshow/67522982.cms|title=Karan Taneja: The show will add another wish to your bucket list|last=|date=14 January 2019|website=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=15 January 2019}}</ref> * श्यामनिक भाटिया के रूप में [[मनीष खन्ना]] * रणवीर श्रॉफ के रूप में श्रेष्ठ कुमार * आकांशा सरीन सानिया श्यामनिक भाटिया के रूप में * [[अनंग देसाई]] संजय ग्रोवर के रूप में * मीनू के रूप में [[दीपाली पंसारे]] - कबीर की पत्नी * रोमांस मेहता कबीर के रूप में - मीनू के पति == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:स्टार प्लस के धारावाहिक]] [[श्रेणी:भारतीय टेलीविजन धारावाहिक]] 2po89j23gom5wpffejaseudioj3q6pn भारत के अलगाववादी आंदोलन 0 1047383 6555910 6092446 2026-05-24T11:14:25Z The Sorter 845290 6555910 wikitext text/x-wiki '''भारत में अलगाव''' आम तौर पर एक या एक से अधिक राज्य का [[भारत]] से अलग होकर एक अलग [[देश]] बनाना संदर्भित करता है। देश में कई अलगाववादी आंदोलन मौजूद हैं, जिनके हजारों सदस्य हैं- हालांकि, ये स्थानीय लोगों का समर्थन सीमित है, और वे लोकतांत्रिक चुनावों में बढ़-चढ़कर हिस्सा लेते हैं। [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] में [[ख़ालिस्तान आंदोलन|खालिस्तान आंदोलन]] 1980 और 1990 के दशक में सक्रिय था, लेकिन अब यह भारत के भीतर काफी हद तक दब गया है। [[पूर्वोत्तर भारत]] में [[त्रिपुरा]], [[मेघालय]], [[मिज़ोरम|मिजोरम]], [[मणिपुर]], [[असम]] और [[नागालैण्ड|नागालैंड]] में उग्रवाद रहा है। लेकिन अब, पूर्वोत्तर भारत में अलगाववाद और उग्रवाद अब स्थानीय जनता के समर्थन की कमी के कारण काफी हद तक महत्वहीन हो गया है। भारत को देश के कुछ हिस्सों में उग्रवाद पर क़ाबू पाने के लिए कई बार [[सशस्त्र बल विशेष शक्तियां अधिनियम|सशस्त्र बल विशेष अधिकार अधिनियम]] (AFSPA) लगाना पड़ा है। यह कानून सबसे पहले [[मणिपुर]] में लागू किया गया था और बाद में इसे अन्य उग्रवाद-ग्रस्त पूर्वोत्तर के राज्यों में लागू किया गया था। 1989 में एक सशस्त्र विद्रोह के फैलने के बाद से 1990 में इसे [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|भारत के राज्य]] [[जम्मू और कश्मीर]] के अधिकांश हिस्सों में लगाया गया। प्रत्येक अधिनियम निर्दिष्ट क्षेत्रों में सैनिकों को क़ानूनी कार्यवाही के ख़िलाफ़ प्रतिरक्षा प्रदान करता है जब तक कि भारत सरकार स्वयं अभियोजन के लिए पूर्व स्वीकृति नहीं देती। सरकार का कहना है कि AFSPA [[जम्मू और कश्मीर|कश्मीर]] और [[मणिपुर]] जैसे क्षेत्रों में व्यवस्था बहाल करने के लिए आवश्यक है। <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-15331004|title=India campaign over 'draconian' anti-insurgent law|date=17 October 2011|work=BBC News|access-date=12 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331050606/https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-15331004|archive-date=31 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> == जम्मू और कश्मीर == [[चित्र:Sir_Hari_Singh_Bahadur,_Maharaja_of_Jammu_and_Kashmir,_1944.jpg|अंगूठाकार|240x240पिक्सेल| कश्मीर के महाराजा, हरि सिंह (1895-1961) ]] [[चित्र:Admiral_of_the_Fleet_Earl_Mountbatten_of_Burma_TR1228.jpg|अंगूठाकार|260x260पिक्सेल| [[अंगीकार पत्र (जम्मू और कश्मीर)]] को स्वीकार करते गवर्नर जनरल [[लुईस माउंटबेटन, बर्मा के पहले अर्ल माउंटबेटन|लुईस माउंटबेटन, बर्मा के प्रथम अर्ल माउंटबेटन]] द्वारा स्वीकार किया गया था। ]] [[महाराज हरि सिंह|महाराजा हरि सिंह]] 1925 में जम्मू और कश्मीर की रियासत के शासक बने और 1947 में [[उपमहाद्वीप]] में [[ब्रिटिश शासन]] के समापन के समय वे राज कर रहे थे। भारत की आसन्न स्वतंत्रता के साथ, अंग्रेजों ने घोषणा की कि रियासतों पर ब्रिटिश सर्वोपरिता समाप्त हो जाएगी, और राज्य भारत और पाकिस्तान में से किसी एक को चुनने या ख़ुद का स्वतंत्र देश बनाने के लिए आज़ाद थे। इस बात पर जोर दिया गया कि स्वतंत्र देश बनाना केवल एक 'सैद्धांतिक संभावना' थी, क्योंकि भारत में अंग्रेजों के लंबे शासन के दौरान, राज्य अपनी आंतरिक और बाहरी सुरक्षा समेत विभिन्न जरूरतों के लिए ब्रिटिश भारत सरकार पर निर्भर हो गए थे। जम्मू और कश्मीर में [[इस्लाम|मुस्लिम]] बहुमत था (1941 {{Sfn|Snedden|2003}} की जनगणना के अनुसार 77% आबादी मुस्लिम थी)। [[भारत का विभाजन|विभाजन]] के तर्क का अनुसरण करते हुए पाकिस्तान में कई लोगों को यह उम्मीद थी कि [[कश्मीर]] [[पाकिस्तान]] में शामिल हो जाएगा। हालाँकि, कश्मीर घाटी का प्रमुख राजनीतिक दल ( [[जम्मू और कश्मीर नेशनल कांफ्रेंस]]) धर्मनिरपेक्ष था और 1930 के दशक से [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस के]] साथ संबद्ध था। इसलिए [[भारत]] के कई लोगों को भी उम्मीद थी कि कश्मीर भारत में शामिल होगा। <ref>{{Citation|last=Guha|first=Ramachandra|title=India after Gandhi: The History of the World's Largest Democracy|url=https://books.google.com/books?id=29lXtwoeA44C|year=2008|publisher=Pan Macmillan|isbn=0330396110|access-date=12 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021211458/http://books.google.com/books?id=29lXtwoeA44C|archive-date=21 अक्तूबर 2013|url-status=live}}: "Pakistan naturally expected Kashmir, with its Muslim majority, to join it. India thought that the religious factor was irrelevant, especially since the leading political party, the National Conference, was known to be non-sectarian."</ref> <ref> {{Citation|last=Snedden|first=Christopher|title=Understanding Kashmir and Kashmiris|url=https://books.google.com/books?id=s5KMCwAAQBAJ&pg=PA172|pages=172–|year=2015|publisher=Oxford University Press|isbn=978-1-84904-342-7}}: "Senior Pakistanis, many of whom had once naively simply expected that J&K would join Pakistan, had come to believe that India had been deliberately conniving with Hari Singh to obtain J&K's accession. To try to prevent India's acquisition, some of these Pakistanis sent the Pukhtoons to capture J&K for Pakistan." </ref> महाराजा अनिर्णय की स्थिति में थे। {{Refn|{{harvtxt|Schofield|2003|p=54}}: In his letter to Lord Mountbatten on 26 October 1947, the Maharaja wrote, "I wanted to take time to decide which Dominion I should accede... whether it is not in the best interests of both the Dominions and my State to stay independent, of course with cordial relations with both.}} 22 अक्टूबर 1947 को राज्य के पश्चिमी जिलों के विद्रोही नागरिकों और पाकिस्तान के [[ख़ैबर पख़्तूनख़्वा|उत्तर पश्चिमी सीमांत प्रांत]] के [[पठान]] क़बीले वालों ने राज्य पर हमला कर दिया। उन्हें पाकिस्तान का समर्थन था। <ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/5030514.stm|title=Quick guide: Kashmir dispute|date=29 June 2006|access-date=14 June 2009|publisher=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013035712/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/5030514.stm|archive-date=13 अक्तूबर 2008|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Who-changed-the-face-of-47-war/articleshow/1200682.cms|title=Who changed the face of '47 war?|date=14 August 2005|work=Times of India|access-date=14 August 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20140601024510/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Who-changed-the-face-of-47-war/articleshow/1200682.cms|archive-date=1 जून 2014|url-status=live}}</ref> महाराजा शुरू में लड़े लेकिन फिर उन्हें [[भारत|भारत से]] सहायता की अपील करनी पड़ी। <ref>{{Cite web |url=http://www.getmistified.com/competition_docs/2013_Topic_I_Kashmir.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=12 जून 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161022214323/http://www.getmistified.com/competition_docs/2013_Topic_I_Kashmir.pdf |archive-date=22 अक्तूबर 2016 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/4425/9/09_chapter%202.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=12 जून 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160807123301/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/4425/9/09_chapter%202.pdf |archive-date=7 अगस्त 2016 |url-status=live }}</ref> भारत इस शर्त पर सहमत हुआ कि महाराजा [[अंगीकार पत्र (जम्मू और कश्मीर)]] (instrument of accession) पर हस्ताक्षर करेंगे। <ref name="stein">Stein, Burton. 1998. ''A History of India''. Oxford University Press. 432 pages. {{ISBN|0-19-565446-3}}. Page 368.</ref> महाराजा हरि सिंह ने सैन्य सहायता के बदले में 26 अक्टूबर 1947 को [[अंगीकार पत्र (जम्मू और कश्मीर)|अंगीकार पत्र]] पर हस्ताक्षर किए, <ref name="Ganguly1999">{{Cite book}}</ref> जिसे अगले दिन गवर्नर जनरल [[लुईस माउंटबेटन, बर्मा के पहले अर्ल माउंटबेटन|माउंटबेटन]] ने स्वीकार कर लिया। <ref>{{Cite web|url=http://www.rediff.com/news/1999/jun/01jk.htm|title=Rediff on the NeT Special: The Real Kashmir Story|date=|publisher=Rediff.com|access-date=16 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130425213738/http://www.rediff.com/news/1999/jun/01jk.htm|archive-date=25 अप्रैल 2013|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.rediff.com/freedom/0710jha2.htm|title=Rediff on the NeT: An interview with Field Marshal Sam Manekshaw|date=|publisher=Rediff.com|access-date=16 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130425232217/http://www.rediff.com/freedom/0710jha2.htm|archive-date=25 अप्रैल 2013|url-status=live}}</ref> [[भारत सरकार]] ने इस परिग्रहण को स्वीकार तो कर लिया, लेकिन साथ-साथ यह शर्त भी रख दी कि इसे "लोगों" के संदर्भ में प्रस्तुत किया जाएगा (न कि महाराजा के संदर्भ में), क्योंकि राज्य से आक्रमणकारियों के हटाए जाने के बाद से, केवल "जनता ही तय कर सकती है कि कश्मीरी कहाँ रहना चाहते हैं। ” यह एक अनंतिम परिग्रहण था। {{Sfn|Varshney|1992|p=194}} <ref name="Mirza2002">{{Cite book}}</ref> <ref name="Khan2010">{{Cite book}}</ref> {{Refn|Kashmiri leader [[Sheikh Abdullah]] noted in the UN Security Council in 1948: ""the (plebiscite) offer (was) made by the Prime Minister of India when, I think, he had not the slightest need for making it, for Kashmir was in distress... The Government of India could have easily accepted the accession and said, "All right, we accept your accession and we shall render this help." There was no necessity for the Prime Minister of India to add the proviso while accepting the accession that "India does not want to take advantage of the difficult situation in Kashmir."({{harvnb|Varshney|1992|p=195}})}} एक बार जब अंगीकार पत्र पर हस्ताक्षर हो गए, तो भारतीय सैनिकों ने हमलावरों को बाहर खदेड़ने के आदेश का पालन करते हुए कश्मीर में प्रवेश किया।इसके परिणामस्वरूप [[१९४७ का भारत-पाक युद्ध|पहला भारत-पाकिस्तान युद्ध]] 1948 के अंत तक चला। 1948 की शुरुआत में, भारत इस मामले को [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद]] में ले गया। सुरक्षा परिषद ने एक प्रस्ताव पारित किया जिसके तहत पाकिस्तान को जम्मू और कश्मीर के क्षेत्र से अपनी सेना के साथ-साथ पाकिस्तानी नागरिकों को वापस लेने के लिए कहा गया, और भारत को केवल उतने सैनिक रखने के लिए कहा, जितने कानून और व्यवस्था बनाए रखने के लिए पर्याप्त हों, जिसके पश्चात् एक जनमत संग्रह आयोजित किया जाए। 1 जनवरी 1949 को संयुक्त राष्ट्र के पर्यवेक्षकों द्वारा युद्ध विराम पर सहमति व्यक्त की गई थी। <ref>{{Citation|last=Subramaniam|first=Arjun|title=India's Wars: A Military History, 1947–1971|year=2016|publisher=Harper Collins India|isbn=9351777499}}. Excerpt at [http://scroll.in/article/810386/how-the-map-of-jammu-and-kashmir-could-have-been-significantly-different-today How the map of Jammu and Kashmir could have been significantly different today] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160627141131/http://scroll.in/article/810386/how-the-map-of-jammu-and-kashmir-could-have-been-significantly-different-today |date=27 जून 2016 }}, Scroll.in</ref> निकास व्यवस्था पर बातचीत के लिए एक विशेष संयुक्त राष्ट्र आयोग (UNCIP- United Nations Commission for India and Pakistan) की स्थापना सुरक्षा परिषद के प्रस्ताव के अनुसार की गई थी। इस आयोग ने 1948 और 1949 के बीच उपमहाद्वीप में तीन दौरे किए, जो एक ऐसा समाधान खोजने की कोशिश कर रहा था, जिससे भारत और पाकिस्तान दोनों सहमत हों। {{Sfn|Schofield|2003|p=70}} अगस्त 1948 में तीन भाग की प्रक्रिया का सुझाव देते हुए एक प्रस्ताव पारित किया गया। इसे भारत ने स्वीकार कर लिया था लेकिन पाकिस्तान ने खारिज कर दिया था। {{Refn|{{harvtxt|Korbel|1953|p=502}}: "Though India accepted the resolution, Pakistan attached to its acceptance so many reservations, qualifications, and assumptions as to make its answer `tantamount to rejection'.}} अंत में, कोई भी वापसी नहीं हो पाई- जहाँ भारत जोर देकर कह रहा था कि पाकिस्तान को पहले वापस लेना चाहिए, वहीं पाकिस्तान ने कहा कि भारत की वापस लेने की कोई गारंटी नहीं है। {{Sfn|Varshney|1992|p=212}} विसैनिकीकरण की प्रक्रिया पर दोनों देशों के बीच कोई समझौता नहीं हो सका। {{Sfn|Korbel|1953|pp=506–507}} भारत और पाकिस्तान ने [[१९६५ का भारत-पाक युद्ध|1965]] और [[१९७१ का भारत-पाक युद्ध|1971]] में दो और युद्ध लड़े। 1971 के बाद दोनों देशों ने [[शिमला समझौता]] के मुताबिक़ अन्तर्राष्ट्रीय सीमा की जगह [[नियंत्रण रेखा]] पर सहमति ज़ाहिर की, और साथ में यह भी कहा कि कश्मीर मुद्दे का हल भारत और पाकिस्तान के बीच [[भारत-पाकिस्तान सम्बन्ध|द्विपक्षीय बातचीत]] के ज़रिए निकाला जाएगा। परमाणु हथियार परीक्षण करने के बाद 1999 में दोनों देश [[कारगिल युद्ध]] में एक बार फिर आमने-सामने हुए, जिसमें भारत को विजय प्राप्त हुई। == पूर्वोत्तर भारत == <br /> === असम === उग्रवादी संगठन [[उल्फा|यूनाइटेड लिबरेशन फ्रंट ऑफ असम असम]] के मूल निवासियों के लिए एक अलग देश की मांग करता है। भारत सरकार ने 1990 में ULFA पर प्रतिबंध लगा दिया था और आधिकारिक तौर पर इसे आतंकवादी समूह घोषित कर लिया था, जबकि अमेरिकी विदेश विभाग इसे "Other groups of concern" के तहत सूचीबद्ध करता है। <ref>{{Cite web |url=https://2001-2009.state.gov/s/ct/rls/crt/2006/82738.htm |title=Country Reports on Terrorism, 2006 |access-date=12 जून 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527171912/https://2001-2009.state.gov/s/ct/rls/crt/2006/82738.htm |archive-date=27 मई 2019 |url-status=live }}</ref> 1990 में शुरू हुई [[भारतीय थलसेना|भारतीय सेना]] द्वारा इसके खिलाफ सैन्य कार्यवाही आज भी जारी है। पिछले दो दशकों में, विद्रोहियों और सरकार के बीच संघर्ष में कुछ 10,000 लोग मारे गए हैं। <ref>{{Cite web |url=http://www.dawn.com/2009/01/02/top6.htm |title=Five killed in Assam bomb blasts - Dawn |access-date=12 जून 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101027190450/http://www.dawn.com/2009/01/02/top6.htm |archive-date=27 अक्तूबर 2010 |url-status=live }}</ref> असम के [[अलगाववाद|अलगाववादियों]] ने पड़ोसी क्षेत्रों से अवैध प्रवास का विरोध किया है। 20 वीं शताब्दी के मध्य से, वर्तमान [[बांग्लादेश]] (पहले [[पूर्वी पाकिस्तान]]) के लोग [[असम|असम]] की ओर पलायन करते रहे हैं। 1961 में, असम सरकार ने [[असमिया भाषा]] के उपयोग को अनिवार्य करने वाला कानून पारित किया; किंतु [[काछार जिला|कछार]] में [[बंगाली भाषा|बंगाली]] भाषी लोगों के दबाव में बाद में इसे वापस लेना पड़ा। 1980 के दशक में ब्रह्मपुत्र घाटी में मतदाता सूची में पंजीकृत मतदाताओं की संख्या में होने वाली अचानक वृद्धि से भड़का [[असम आन्दोलन|असम आंदोलन]] छह साल तक चला। <ref name="HazarikaSmist">Hazarika 2003</ref> 1996 में स्थापित मुस्लिम यूनाइटेड लिबरेशन टाइगर्स ऑफ़ असम (MULTA) क्षेत्र के मुसलमानों के लिए एक अलग देश की वकालत करता है। <ref name="SATP-MULTA">{{Cite web|url=http://www.satp.org/satporgtp/countries/india/states/assam/terrorist_outfits/MULTA.htm|title=Muslim United Liberation Tigers of Assam (MULTA)|publisher=South Asia Terrorism Portal|access-date=2009-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016095103/http://www.satp.org/satporgtp/countries/india/states/assam/terrorist_outfits/multa.htm|archive-date=16 अक्तूबर 2018|url-status=dead}}</ref> यूनाइटेड पीपुल्स डेमोक्रेटिक सॉलिडेरिटी (UPDS) [[कार्बी लोग|कार्बी लोगों के]] लिए एक संप्रभु राष्ट्र की मांग करता है। इसका गठन मार्च 1999 में असम के [[कार्बी आंगलोंग जिला|कार्बी आंगलोंग जिले]] के दो उग्रवादी संगठन- कार्बी नेशनल वालंटियर्स (केएनवी) और कार्बी पीपुल्स फ्रंट (केपीएफ) के विलय के साथ हुआ था। <ref>{{Cite web |url=http://www.satp.org/satporgtp/countries/india/states/assam/terrorist_outfits/upds.htm |title=SATP - UPDS |access-date=12 जून 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003072329/http://www.satp.org/satporgtp/countries/india/states/assam/terrorist_outfits/upds.htm |archive-date=3 अक्तूबर 2018 |url-status=dead }}</ref> UPDS ने 23 मई 2002 को केंद्र सरकार के साथ एक वर्ष के लिए संघर्ष विराम समझौते पर हस्ताक्षर किए। हालांकि, इसने UPDS में को विभाजित कर दिया, जिसमें एक गुट ने अपनी विध्वंसक गतिविधियों को जारी रखने का फैसला किया, जबकि दूसरे ने सरकार के साथ बातचीत शुरू की। {{उद्धरण आवश्यक|date=July 2014}} === नागालिम === नगालिम [[नागा|नागा लोगों]] के लिए एक प्रस्तावित स्वतंत्र देश है। 1950 के दशक में, [[नागा नेशनल काउंसिल]] ने भारत सरकार के खिलाफ एक असफल हिंसक विद्रोह का नेतृत्व किया, जो नागाओं के लिए एक अलग देश की मांग कर रहा था। नागा-बहुल [[नागालैण्ड|नागालैंड]] राज्य के गठन के बाद अलगाववादी हिंसा में काफी कमी आई, और 1975 के शिलांग समझौते के बाद कुछ और आतंकवादियों ने आत्मसमर्पण किया। हालांकि, [[नेशनल सोशलिस्ट काउंसिल ऑफ नागालैंड]] के विभिन्न गुटों के तहत काम करने वाले अधिकांश नागा एक अलग देश की मांग जारी रखते हैं। 2014 भारत के आम चुनावों ने [[नागालैण्ड|नागालैंड]] में 87% से अधिक मतदाता मतदान दर्ज किया, जो भारत में सबसे अधिक था। <ref name="Government of India">{{Cite news|url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=105116|title=State-Wise Voter Turnout in General Election 2014|date=21 May 2014|work=Election Commission of India|access-date=7 April 2015|publisher=Government of India|agency=Press Information Bureau|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012040440/http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=105116|archive-date=12 अक्तूबर 2017|url-status=live}}</ref> <ref name="unhcr">{{Citation|last=|first=|title=Minorities at Risk Project|date=2003-12-31|pages=|year=|editor-last=|editor-first=|contribution=Assessment for Tripuras in India|contribution-url=http://www.unhcr.org/refworld/docid/469f3a9453.html|place=|publisher=UNHCR Refworld|format=|id=|access-date=2009-03-15}}</ref> <ref name="Government of India" /> [https://web.archive.org/web/20190226125359/https://www.rediff.com/news/report/entry-of-nscn-k-faction-boosts-naga-peace-process/20190225.htm नागा अलगाववादी संगठन NSCN-K ने अब सरकार के साथ शांति वार्ता भी शुरू कर दी है।] == पंजाब == === खालिस्तान === [[ख़ालिस्तान आंदोलन]] == यह भी देखें == * [[भारतीय आम चुनाव, 2014]] * पूर्वोत्तर भारत में विद्रोही समूह * नक्सली-माओवादी उग्रवाद == आगे की पढाई == * रैसीन, जीन-ल्यूक (2013)। स्वतंत्र भारत में अलगाववाद: असफल प्रयास, अतार्किकता, और आवास । यूरोप और एशिया में धर्मनिरपेक्षता और अलगाववाद: किसी का अपना राज्य होना । रूटलेज। पीपी।   147-163। == संदर्भ == {{Reflist|30em}} == टिप्पणियाँ == {{Reflist|group=note}} [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] 3i2bfblda95pnwk5lazmf2v9qdzqxmd राष्ट्रीय कृषि विस्तार प्रबंधन संस्थान 0 1106677 6555723 6504828 2026-05-24T03:07:56Z ~2026-31032-79 926471 /* प्रबंधन शिक्षा: पीजीडीएम (एबीएम) */ Nbb 6555723 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक विश्वविद्यालय |name=राष्ट्रीय कृषि विस्तार प्रबंधन संस्थान (एमएएनएजीई) |image=File:National Institute of Agricultural Extension Management logo.png |established=1987 |type=स्वायत्त, [[कृषि मंत्रालय, भारत सरकार|कृषि मंत्रालय]], [[भारत सरकार]] के अन्तर्गत |city=[[हैदराबाद]] |state=[[तेलंगाना]] |country=[[भारत]] |campus=[[शहरी क्षेत्र|शहरी]] |website=[http://www.manage.gov.in/ www.manage.gov.in], [https://manageites.org/ www.manageites.org] |director=वी. उषा रानी आई.ए.एस. |sports=बास्केट बॉल, लॉन टेनिस, बैडमिंटन, स्नूकर, वॉलीबॉल, स्क्वैश, टेबल टेनिस और शतरंज |postgrad=130 पीजीडीएम (एबीएम) |colours=हरा और सफेद}} '''राष्ट्रीय कृषि विस्तार प्रबंधन संस्थान''', जिसे '''मैनज''' (एमएएनएजीई) के रूप में जाना जाता है, पूर्व '''में हैदराबाद में कृषि विस्तार प्रबंधन केंद्र''', [[हैदराबाद]], [[तेलंगाना]], [[भारत]] में स्थित एक स्वायत्त [[कृषि शिक्षा]] संस्थान है। संस्थान का उद्देश्य कृषि अर्थव्यवस्था में विस्तार अधिकारियों, प्रबंधकों, वैज्ञानिकों और प्रशासकों को प्रबंधकीय और तकनीकी कौशल प्रदान करना है, ताकि वे किसानों और मछुआरों को [[संधारणीय कृषि|स्थायी कृषि]] का अभ्यास करने के लिए सहायता और सेवाएं प्रदान कर सकें। == इतिहास == संस्थान को 1987 में, कृषि [[कृषि मंत्रालय, भारत सरकार|मंत्रालय]], [[भारत सरकार]] द्वारा एक स्वायत्त संस्थान के रूप में 'हैदराबाद में राष्ट्रीय कृषि विस्तार प्रबंधन केंद्र' के रूप में स्थापित किया गया था, जहाँ से इसका संक्षिप्त नाम MANAGE निकला है। 1992 में इसे एक राष्ट्रीय संस्थान के स्तर का बना दिया गया और इसके नाम बदलकर वर्तमान नाम "राष्ट्रीय कृषि विस्तार प्रबंधन संस्थान" कर दिया गया। == प्रबंधन शिक्षा: पीजीडीएम (एबीएम) == === प्रबंधन में स्नातकोत्तर डिप्लोमा (एग्रीबिजनेस मैनेजमेंट) === की नियुक्ति में भारतीय और बहुराष्ट्रीय एग्री-बिजनेस कंपनियों से प्रतिक्रिया, और उन्हें ग्रीष्मकालीन परियोजनाओं को असाइन करने में उनकी रुचि, में शुरू किए गए इस कार्यक्रम को [[अखिल भारतीय तकनीकी शिक्षा परिषद|एआईसीटीई]], एनबीए, [[भारतीय विश्वविद्यालय संघ|एआईयू]] द्वारा मान्यता प्राप्त है। कार्यक्रम के पूरा होने पर, सफल उम्मीदवारों को [[व्यवसाय प्रबंध में स्नातकोत्तर|एमबीए के]] समकक्ष पोस्ट ग्रेजुएट डिप्लोमा इन मैनेजमेंट (एग्री बिजनेस मैनेजमेंट) से सम्मानित किया जाता है। ==अवसंरचना और सुविधाएं== 17 हेक्टेयर में फैले इस हरे-भरे परिसर में शांति रहती है। शहर के शोर और प्रदूषण से 15 किमी दूर राजेंद्रनगर में स्थित यह परिसर लॉन, पार्क और पेड़ों से घिरा है। व्याख्यान कक्ष वातानुकूलित हैं। वे एलसीडी प्रोजेक्टर, डिजिटल राइटिंग बोर्ड, वाई-फाई कनेक्टिविटी, कंप्यूटर सिस्टम और अन्य ए/वी सिस्टम जैसे शिक्षण और शिक्षण सहायक सामग्री से परिपूर्ण हैं। MANAGE में कृषि और प्रबंधन विषयों पर समृद्ध संग्रह के अलावा, कृषि और प्रबंधन के क्षेत्रों में राष्ट्रीय और अंतर्राष्ट्रीय ख्याति के, पुस्तकों और पत्रिकाओं के मूल्यवान संग्रह के साथ एक पुस्तकालय है। == पुरस्कार और रैंकिंग == 2018 के आउटलुक इंडिया के "टॉप 100 मैनेजमेंट स्कूल" में पीजीडीएम (एबीएम) रैंकिंग:<ref>{{Cite news|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/outlook-drshti-survey-top-100-b-schools-in-india/300668|title=Outlook-Drshti Survey: India's Top 100 B-Schools|work=https://www.outlookindia.com/|access-date=2018-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190428071545/https://www.outlookindia.com/magazine/story/outlook-drshti-survey-top-100-b-schools-in-india/300668|archive-date=28 अप्रैल 2019|url-status=live}}</ref> * भारत में कृषि व्यवसाय के लिए सर्वश्रेष्ठ प्रबंधन स्कूल * भारत में 26वां शीर्ष 100 प्रबंधन स्कूल * दक्षिण भारत में तीसरा बेस्ट मैनेजमेंट स्कूल * निवेश पर रिटर्न में पहला हाल ही में, मेनेज हैदराबाद ने "एजुकेशन लीडरशिप अवार्ड", तेलंगाना एजुकेशन लीडरशिप अवार्ड्स - 2018 प्राप्त किया।<ref>{{Cite web|url=http://www.cmoasia.org/telangana.html|title=Telangana Leadership Awards|last=Bhatia|first=Dr. R. L.|website=www.cmoasia.org|access-date=2018-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20181202155347/http://www.cmoasia.org/telangana.html|archive-date=2 दिसंबर 2018|url-status=dead}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{Official website|http://www.manage.gov.in}} * [https://web.archive.org/web/20180413103836/https://manageites.org/ मैनजाइट्स] - पीजीडीएम (एबीएम) वेबसाइट [[श्रेणी:कृषि अनुसंधान]] [[श्रेणी:कृषि अर्थव्यवस्था]] [[श्रेणी:हैदराबाद]] l64weku929igp5ohllmm9i9s8nps320 शैफाली वर्मा 0 1128675 6555772 6356939 2026-05-24T06:52:05Z Neeelzzz20 693319 6555772 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = शैफाली वर्मा | female = true | image = Shafali Verma in 2025.jpg | country = भारत | international = true | fullname = | birth_date = {{birth date and age|2004|1|28|df=yes}} | birth_place = | death_date = | death_place = | batting = | bowling = दायाँ हाथ | role = बल्लेबाज महिला | oneodi = | odidebutdate = 17 जून | odidebutyear = 2021 | odidebutagainst = इंग्लैंड महिला | odicap = 131 | lastodidate = 24 फरवरी | lastodiyear = 2022 | lastodiagainst = न्यूजीलैंड महिला | T20Idebutdate = 24 सितंबर | T20Idebutyear = 2019 | T20Idebutagainst = दक्षिण अफ्रीका | T20Icap = 64 | lastT20Idate = 20 नवंबर | lastT20Iyear = 2019 | lastT20Iagainst = वेस्ट इंडीज | columns = 1 | column1 = [[महिला ट्वेंटी 20 क्रिकेट|मटी20ई]] | matches1 = 9 | runs1 = 222 | bat avg1 = 27.75 | 100s/50s1 = 0/2 | top score1 = 73 | deliveries1 = - | wickets1 = - | bowl avg1 = - | fivefor1 = - | tenfor1 = - | best bowling1 = - | catches/stumpings1 = 2/- | date = 20 नवंबर 2019 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1182523.html क्रिकइन्फो }}{{Infobox sportsperson|name=शैफाली वर्मा|image=Shafali Verma has scored 114 runs in the Women's T20 World Cup 2020 so far.}} '''शैफाली वर्मा''' का (जन्म 28 जनवरी 2004 मे हरियाणा) एक स्वर्णकार परिवार में हुआ था। लेकिन इनका पुस्तैनी गांव [[राजस्थान]] के अलवर(खैरथल) जिले की मुंडावर तहसील का जालावास गांव है। वहा से इनके परदादा जी के निधन होजाने के बाद इनकी परदादी अपने गांव रोहतक हरियाणा में आ गई उसके बाद वहां शैफाली के दादा का जन्म हुआ और इसी तरह समय निकलता गया और शैफाली का जन्म हुआ और धीरे धीरे शैफाली का लगाव क्रिकेट की तरफ हुआ और आखिरकार शैफाली और उसके परिवार सालो का सपना हुआ की शैफाली [[भारतीय क्रिकेट टीम]] में बतौर बल्लेबाज शामिल हुई। [[टी-20|टी20]] अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट में भारत का प्रतिनिधित्व करने वाली सबसे कम उम्र की क्रिकेटर हैं। शैफाली वर्मा ने [[सचिन तेंदुलकर]] के 30 साल पुराने उस रिकॉर्ड को तोड़ दिया जो सचिन ने 16 साल की उम्र में पहला अंतरराष्ट्रीय अर्धशतक लगाने के साथ अपने नाम किया था। 15 साल की उम्र में अपना पहला अंतरराष्ट्रीय अर्धशतक बनाने के साथ ही यह शैफाली वर्मा सबसे कम उम्र में अंतरराष्ट्रीय अर्धशतक लगाने वाली क्रिकेटर बन गईं।<ref>{{Cite journal|last=Singh|first=Shashank|last2=Aggarwal|first2=Yash|last3=Kundu|first3=Kumud|date=2020-06-18|title=Quantitative Analysis of Forthcoming ICC Men’s T20 World Cup 2020 Winner Prediction using Machine Learning|url=http://dx.doi.org/10.5120/ijca2020920388|journal=International Journal of Computer Applications|volume=176|issue=32|pages=46–51|doi=10.5120/ijca2020920388|issn=0975-8887}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://dx.doi.org/10.1787/517204022670|title=Country profile, Belgium|website=dx.doi.org|access-date=2021-02-18}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == नवंबर 2013 में 9 साल की उम्र में वर्मा ने अपने पिता के साथ दिल्ली के पास [[रोहतक जिला|रोहतक]] के स्टेडियम में सचिन का आखिरी रणजी ट्रॉफ़ी मैच देखा था। शैफाली के मुताबिक तेंदुलकर को [[मुम्बई]] को जीत दिलाते देख वो क्रिकेट में आगे बढ़ने के लिए प्रेरित शेफाली वर्मा का जन्म स्वर्णकार सुनार परिवार में हुआ था। वर्मा कई इंटरव्यू में तेंदुलकर को अपना आदर्श बता चुकी हैं। शेफाली ने अपनी स्कूल की शिक्षा मनदीप सीनियर सेकेंडरी स्कूल से पूरी की है।<ref>{{cite web |last1=Mohit |title=Shafali Verma Biography in Hindi |url=https://socialkut.com/shafali-verma-biography-in-hindi |website=Socialkut |accessdate=24 मार्च 2023 |archive-date=24 मार्च 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324030059/https://socialkut.com/shafali-verma-biography-in-hindi |url-status=dead }}</ref> शैफाली के मुताबिक उनके भाई जिस स्थानीय क्लब क्रिकेट क्लब में खेलते थे। वो उन्हें खेलने का मौका नहीं देते थे क्योंकि उन्हें अपनी टीम में कोई लड़की नहीं चाहिए थी। वर्मा के पिता ने इसका बहुत ही रचनात्मक समाधान निकाला। उन्होंने वर्मा के बाल कटवाए जिससे उनके लड़का होने का भ्रम पैदा किया जा सके। एक दिन वर्मा का भाई बीमार हो गया और उन्होंने स्थानीय क्लब में अपने भाई की जगह ले ली। टीम के लिए खेलते हुए वर्मा पहले ‘मैन ऑफ़ द मैच’ फिर टूर्नामेंट में "मैन ऑफ़ द सिरीज़" बनीं।<ref>{{Cite journal|last=Singh|first=Shashank|last2=Aggarwal|first2=Yash|last3=Kundu|first3=Kumud|date=2020-06-18|title=Quantitative Analysis of Forthcoming ICC Men’s T20 World Cup 2020 Winner Prediction using Machine Learning|url=http://dx.doi.org/10.5120/ijca2020920388|journal=International Journal of Computer Applications|volume=176|issue=32|pages=46–51|doi=10.5120/ijca2020920388|issn=0975-8887}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://dx.doi.org/10.1787/517204022670|title=Country profile, Belgium|website=dx.doi.org|access-date=2021-02-18}}</ref> == करियर == क्रम में शैफाली महज कुछ अंकों के फासले से तीसरे स्थान पर है।<ref>{{Cite web|url=http://www.iccworldtwenty20.com/|title=ICCWORLDTWENTY20.COM|website=www.iccworldtwenty20.com|access-date=2021-02-18}}</ref> शैफाली वर्मा ने सितंबर 2019 में [[दक्षिण अफ़्रीका]] के ख़िलाफ़ महिला टी20 मैच के साथ अपने अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट करियर की शुरुआत की। तब वे महज 15 साल की थीं। नवंबर 2019 में, वेस्ट इंडीज़ के ख़िलाफ़ अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट में उन्होंने सबसे कम उम्र में अर्धशतक जमाने का रिकॉर्ड कायम किया। वेस्ट इंडीज़ के ख़िलाफ़ पांच टी20 मैचों की इसी सिरीज़ में 158 रन के साथ  शैफाली ‘प्लयेर ऑफ़ द सिरीज़’ भी चुनी गईं।<ref>{{Cite journal|last=Manne|first=Kate|date=2017-11-23|title=Down Girl|url=http://dx.doi.org/10.1093/oso/9780190604981.001.0001|journal=Oxford Scholarship Online|doi=10.1093/oso/9780190604981.001.0001}}</ref> जनवरी 2020 में शैफाली को ऑस्ट्रेलिया में होने वाले टी20 विश्व कप के लिए भारतीय टीम में जगह दी गई। उसी साल बीसीसीआई (बोर्ड ऑफ़ कंट्रोल फॉर क्रिकेट इन इंडिया) ने उन्हें केंद्रीय अनुबंध में भी शामिल किया।<ref>{{Cite journal|date=2004-07|editor-last=Heath|editor-first=Hazel|title=Inspiring us to inspire others|url=http://dx.doi.org/10.7748/nop.16.5.3.s1|journal=Nursing Older People|volume=16|issue=5|pages=3–3|doi=10.7748/nop.16.5.3.s1|issn=1472-0795}}</ref> वर्ल्ड कप में शैफाली 161 के स्ट्राइक रेट के साथ तीसरी सर्वाधिक रन बनाने वाली क्रिकेटर रहीं। टूर्नामेंट में उनके इस प्रदर्शन के बाद ही भारत के पूर्व सलामी बल्लेबाज़ [[वीरेन्द्र सहवाग|वीरेंद्र सहवाग]] ने उन्हें रॉक स्टार का नाम दिया। आईसीसी की महिला टी20 क्रिकेटर्स की ताज़ा वरीयता में तीसरे स्थान पर हैं।<ref>{{Cite web|url=http://www.iccworldtwenty20.com/|title=ICCWORLDTWENTY20.COM|website=www.iccworldtwenty20.com|access-date=2021-02-18}}</ref> == सन्दर्भ == <references /> [[श्रेणी:हरियाणा महिला क्रिकेटर्स]] [[श्रेणी:भारतीय महिला क्रिकेट खिलाड़ी]] dczp6s2jrgfmm7d08x7vkspl25ow43a हरलीन देओल 0 1128744 6555777 6231519 2026-05-24T07:01:14Z Neeelzzz20 693319 6555777 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = हरलीन देओल | female = true | image = Harleen Deol in 2025.jpeg | country = भारत | international = true | fullname = हरलीन कौर देओल | birth_date = {{birth date and age|1998|06|21|df=yes}} | birth_place = [[चण्डीगढ़|चंडीगढ़]], भारत | death_date = | death_place = | batting = दाहिने हाथ का बल्ला | bowling = दाएं हाथ का लेग स्पिनर | role = | oneodi = true | odidebutdate = 22 फरवरी | odidebutyear = 2019 | odidebutagainst = इंग्लैंड | odicap = 126 | lastodidate = 22 फरवरी | lastodiyear = 2019 | lastodiagainst = इंग्लैंड | T20Idebutdate = 4 मार्च | T20Idebutyear = 2019 | T20Idebutagainst = इंग्लैंड | T20Icap = 62 | lastT20Idate = 20 नवंबर | lastT20Iyear = 2019 | lastT20Iagainst = वेस्ट इंडीज | date = 20 नवंबर 2019 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/960845.html ईएसपीएनक्रिकइन्फो |image caption=अगस्त २०२२ में देओल}} '''हरलीन कौर देओल''' (जन्म 21 जून 1998) एक भारतीय क्रिकेटर हैं।<ref name="Bio">{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/960845.html |title=Harleen Deol |accessdate=22 February 2019 |work=ESPN Cricinfo |archive-url=https://web.archive.org/web/20180625110134/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/960845.html |archive-date=25 जून 2018 |url-status=live }}</ref> वह हिमाचल प्रदेश के लिए खेलती हैं।<ref>{{Cite web|url=http://www.bcci.tv/news/2016/in-the-zone/12717/in-the-zone-north|title=In the zone – North - News - BCCI.tv|website=www.bcci.tv|language=en|access-date=2019-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190510092958/http://www.bcci.tv/news/2016/in-the-zone/12717/in-the-zone-north|archive-date=10 मई 2019|url-status=dead}}</ref> वह एक दाएं हाथ की महिला बल्लेबाज है, जो कभी-कभी दाएं हाथ के लेग स्पिन गेंदबाजी भी करती है। हरलीन देओल अपने क्रिकेट कैरियर के शुरुआती दिनों में पहले पंजाब के लिए और फिर हिमाचल प्रदेश के लिए घरेलू क्रिकेट खेला करती थी।<ref name="हरलीन देओल का क्रिकेट करियर">{{Cite web |url=https://wikihindi.in/biography/harleen-deol-biography-in-hindi/ |title=हरलीन देओल, July 10 2021 |accessdate=10 July 2021 |work=WikiHindi |archive-date=12 जुलाई 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712133334/https://wikihindi.in/biography/harleen-deol-biography-in-hindi/ |url-status=dead }}</ref> हरलीन ने 22 फरवरी 2019 को मुंबई के वानखेड़े में इंग्लैंड महिला के खिलाफ [[भारत]] महिला के लिए अपना [[महिला एक दिवसीय अन्तरराष्ट्रीय क्रिकेट|महिला एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय]] क्रिकेट (मवनडे) शुरू किया।<ref name="WT20I">{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/series/8674/game/1172160/india-women-vs-england-women-1st-odi-icc-womens-championship-2017-18-2021 |title=1st ODI, England Women tour of India at Mumbai, Feb 22 2019 |accessdate=22 February 2019 |work=ESPN Cricinfo |archive-url=https://web.archive.org/web/20190222081636/http://www.espncricinfo.com/series/8674/game/1172160/india-women-vs-england-women-1st-odi-icc-womens-championship-2017-18-2021 |archive-date=22 फ़रवरी 2019 |url-status=live }}</ref> वह तान्या भाटिया के बाद भारत की ओर से खेलने वाली [[चण्डीगढ़|चंडीगढ़]] की दूसरी महिला क्रिकेटर बनीं।<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/chandigarh-cricketer-taniya-bhatia-keen-to-make-her-mark-after-india-selection/story-CHJvl7X7LM5JsK3qsARHiL.html|title=Chandigarh cricketer Taniya Bhatia keen to make her mark after India selection|date=10 January 2018|work=Hindustan Times|access-date=22 February 2019|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180624093223/https://www.hindustantimes.com/cricket/chandigarh-cricketer-taniya-bhatia-keen-to-make-her-mark-after-india-selection/story-CHJvl7X7LM5JsK3qsARHiL.html|archive-date=24 जून 2018|url-status=live}}</ref> उन्होंने 4 मार्च 2019 को इंग्लैंड के खिलाफ [[महिला ट्वेन्टी २० अंतरराष्ट्रीय|महिला ट्वेंटी-20 अंतर्राष्ट्रीय]] (मटी20ई) की शुरुआत की।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172163.html |title=1st T20I, England Women tour of India at Guwahati, Mar 4 2019 |work=ESPN Cricinfo |accessdate=4 March 2019}}</ref> हरलीन ने 6 मई 2019 को सुपरनोवा के खिलाफ ट्रेलब्लेज़र्स के लिए महिला आईपीएल टी-20 चुनौती की शुरुआत की और उन्होंने स्मृति मंधाना के साथ 100 रनों की साझेदारी भी की।<ref>{{Cite web|url=https://www.iplt20.com/news/188234|title=Match Report: M1 - TRAILBLAZERS vs SUPERNOVAS|website=www.iplt20.com|language=en|access-date=2019-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190510063128/https://www.iplt20.com/news/188234|archive-date=10 मई 2019|url-status=dead}}</ref> जनवरी 2020 में, ऑस्ट्रेलिया में 2020 के आईसीसी महिला टी 20 विश्व कप के लिए उन्हें भारत की टीम में नामित किया गया था।<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28468147/kaur-mandhana-verma-part-full-strength-india-squad-t20-world-cup |title=Kaur, Mandhana, Verma part of full strength India squad for T20 World Cup |work=ESPN Cricinfo |accessdate=12 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112084421/https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28468147/kaur-mandhana-verma-part-full-strength-india-squad-t20-world-cup |archive-date=12 जनवरी 2020 |url-status=live }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} 6emtxwc4lwa6dx0z06uf63srmjhnafc 6555779 6555777 2026-05-24T07:01:41Z Neeelzzz20 693319 6555779 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = हरलीन देओल | female = true | image = Harleen Deol in 2025.jpeg | country = भारत | international = true | fullname = हरलीन कौर देओल | birth_date = {{birth date and age|1998|06|21|df=yes}} | birth_place = [[चण्डीगढ़|चंडीगढ़]], भारत | death_date = | death_place = | batting = दाहिने हाथ का बल्ला | bowling = दाएं हाथ का लेग स्पिनर | role = | oneodi = true | odidebutdate = 22 फरवरी | odidebutyear = 2019 | odidebutagainst = इंग्लैंड | odicap = 126 | lastodidate = 22 फरवरी | lastodiyear = 2019 | lastodiagainst = इंग्लैंड | T20Idebutdate = 4 मार्च | T20Idebutyear = 2019 | T20Idebutagainst = इंग्लैंड | T20Icap = 62 | lastT20Idate = 20 नवंबर | lastT20Iyear = 2019 | lastT20Iagainst = वेस्ट इंडीज | date = 20 नवंबर 2019 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/960845.html ईएसपीएनक्रिकइन्फो |image caption=2025 में देओल}} '''हरलीन कौर देओल''' (जन्म 21 जून 1998) एक भारतीय क्रिकेटर हैं।<ref name="Bio">{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/960845.html |title=Harleen Deol |accessdate=22 February 2019 |work=ESPN Cricinfo |archive-url=https://web.archive.org/web/20180625110134/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/960845.html |archive-date=25 जून 2018 |url-status=live }}</ref> वह हिमाचल प्रदेश के लिए खेलती हैं।<ref>{{Cite web|url=http://www.bcci.tv/news/2016/in-the-zone/12717/in-the-zone-north|title=In the zone – North - News - BCCI.tv|website=www.bcci.tv|language=en|access-date=2019-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190510092958/http://www.bcci.tv/news/2016/in-the-zone/12717/in-the-zone-north|archive-date=10 मई 2019|url-status=dead}}</ref> वह एक दाएं हाथ की महिला बल्लेबाज है, जो कभी-कभी दाएं हाथ के लेग स्पिन गेंदबाजी भी करती है। हरलीन देओल अपने क्रिकेट कैरियर के शुरुआती दिनों में पहले पंजाब के लिए और फिर हिमाचल प्रदेश के लिए घरेलू क्रिकेट खेला करती थी।<ref name="हरलीन देओल का क्रिकेट करियर">{{Cite web |url=https://wikihindi.in/biography/harleen-deol-biography-in-hindi/ |title=हरलीन देओल, July 10 2021 |accessdate=10 July 2021 |work=WikiHindi |archive-date=12 जुलाई 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712133334/https://wikihindi.in/biography/harleen-deol-biography-in-hindi/ |url-status=dead }}</ref> हरलीन ने 22 फरवरी 2019 को मुंबई के वानखेड़े में इंग्लैंड महिला के खिलाफ [[भारत]] महिला के लिए अपना [[महिला एक दिवसीय अन्तरराष्ट्रीय क्रिकेट|महिला एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय]] क्रिकेट (मवनडे) शुरू किया।<ref name="WT20I">{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/series/8674/game/1172160/india-women-vs-england-women-1st-odi-icc-womens-championship-2017-18-2021 |title=1st ODI, England Women tour of India at Mumbai, Feb 22 2019 |accessdate=22 February 2019 |work=ESPN Cricinfo |archive-url=https://web.archive.org/web/20190222081636/http://www.espncricinfo.com/series/8674/game/1172160/india-women-vs-england-women-1st-odi-icc-womens-championship-2017-18-2021 |archive-date=22 फ़रवरी 2019 |url-status=live }}</ref> वह तान्या भाटिया के बाद भारत की ओर से खेलने वाली [[चण्डीगढ़|चंडीगढ़]] की दूसरी महिला क्रिकेटर बनीं।<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/chandigarh-cricketer-taniya-bhatia-keen-to-make-her-mark-after-india-selection/story-CHJvl7X7LM5JsK3qsARHiL.html|title=Chandigarh cricketer Taniya Bhatia keen to make her mark after India selection|date=10 January 2018|work=Hindustan Times|access-date=22 February 2019|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180624093223/https://www.hindustantimes.com/cricket/chandigarh-cricketer-taniya-bhatia-keen-to-make-her-mark-after-india-selection/story-CHJvl7X7LM5JsK3qsARHiL.html|archive-date=24 जून 2018|url-status=live}}</ref> उन्होंने 4 मार्च 2019 को इंग्लैंड के खिलाफ [[महिला ट्वेन्टी २० अंतरराष्ट्रीय|महिला ट्वेंटी-20 अंतर्राष्ट्रीय]] (मटी20ई) की शुरुआत की।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172163.html |title=1st T20I, England Women tour of India at Guwahati, Mar 4 2019 |work=ESPN Cricinfo |accessdate=4 March 2019}}</ref> हरलीन ने 6 मई 2019 को सुपरनोवा के खिलाफ ट्रेलब्लेज़र्स के लिए महिला आईपीएल टी-20 चुनौती की शुरुआत की और उन्होंने स्मृति मंधाना के साथ 100 रनों की साझेदारी भी की।<ref>{{Cite web|url=https://www.iplt20.com/news/188234|title=Match Report: M1 - TRAILBLAZERS vs SUPERNOVAS|website=www.iplt20.com|language=en|access-date=2019-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190510063128/https://www.iplt20.com/news/188234|archive-date=10 मई 2019|url-status=dead}}</ref> जनवरी 2020 में, ऑस्ट्रेलिया में 2020 के आईसीसी महिला टी 20 विश्व कप के लिए उन्हें भारत की टीम में नामित किया गया था।<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28468147/kaur-mandhana-verma-part-full-strength-india-squad-t20-world-cup |title=Kaur, Mandhana, Verma part of full strength India squad for T20 World Cup |work=ESPN Cricinfo |accessdate=12 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112084421/https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28468147/kaur-mandhana-verma-part-full-strength-india-squad-t20-world-cup |archive-date=12 जनवरी 2020 |url-status=live }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} qhq0ah9eeqs2k08ynn7hicu354rmz4l अरुंधति रेड्डी 0 1128754 6555774 4815351 2026-05-24T06:54:35Z Neeelzzz20 693319 6555774 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = अरुंधति रेड्डी | female = true | image = Arundhati Reddy in 2025.jpeg | country = भारत | international = true | fullname = | birth_date = {{birth date and age|1997|10|4|df=yes}} | birth_place = | death_date = | death_place = | batting = दायाँ हाथ | bowling = दाहिना हाथ मध्यम-तेज | role = | oneodi = | odidebutdate = | odidebutyear = | odidebutagainst = | odicap = | lastodidate = | lastodiyear = | lastodiagainst = | T20Idebutdate = 19 सितंबर | T20Idebutyear = 2018 | T20Idebutagainst = श्रीलंका | T20Icap = 59 | lastT20Idate = 4 अक्टूबर | lastT20Iyear = 2019 | lastT20Iagainst = दक्षिण अफ्रीका | date = 4 अक्टूबर 2019 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/960867.html ईएसपीएनक्रिकइन्फो }} '''अरुंधति रेड्डी''' (जन्म 4 अक्टूबर 1997) एक भारतीय क्रिकेटर हैं।<ref name="Bio">{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/960867.html |title=Arundhati Reddy |accessdate=16 September 2018 |work=ESPN Cricinfo |archive-url=https://web.archive.org/web/20180625110140/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/960867.html |archive-date=25 जून 2018 |url-status=live }}</ref> अगस्त 2018 में, श्रीलंका महिला के खिलाफ उनकी श्रृंखला के लिए उन्हें भारत महिला टीम में नामित किया गया था।<ref name="IndWT20Is">{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/829141 |title=Uncapped Dayalan Hemalatha and Arundhati Reddy called up to India Women squad |work=International Cricket Council |accessdate=23 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823174508/https://www.icc-cricket.com/news/829141 |archive-date=23 अगस्त 2018 |url-status=live }}</ref> उन्होंने 19 सितंबर 2018 को श्रीलंका महिला के खिलाफ भारत के लिए [[महिला ट्वेन्टी २० अंतरराष्ट्रीय|महिला ट्वेंटी-20 अंतर्राष्ट्रीय]] क्रिकेट (मटी20ई) की शुरुआत की।<ref name="WT20I">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157709.html |title=1st T20I, India Women tour of Sri Lanka at Katunayake, Sep 19 2018 |accessdate=19 September 2018 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> अक्टूबर 2018 में, उन्हें वेस्टइंडीज में 2018 आईसीसी महिला विश्व ट्वेंटी 20 टूर्नामेंट के लिए भारत के टीम में नामित किया गया था।<ref>{{cite web |url=http://www.bcci.tv/news/2018/press-releases/17669/indian-womens-team-for-icc-womens-world-twenty20-announced |title=Indian Women’s Team for ICC Women’s World Twenty20 announced |work=Board of Control for Cricket in India |accessdate=28 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928121529/http://www.bcci.tv/news/2018/press-releases/17669/indian-womens-team-for-icc-womens-world-twenty20-announced |archive-date=28 सितंबर 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/863769 |title=India Women bank on youth for WT20 campaign |work=International Cricket Council |accessdate=28 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928161228/https://www.icc-cricket.com/news/863769 |archive-date=28 सितंबर 2018 |url-status=live }}</ref> जनवरी 2020 में, ऑस्ट्रेलिया में 2020 के आईसीसी महिला टी 20 विश्व कप के लिए उन्हें भारत की टीम में नामित किया गया था।<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28468147/kaur-mandhana-verma-part-full-strength-india-squad-t20-world-cup |title=Kaur, Mandhana, Verma part of full strength India squad for T20 World Cup |work=ESPN Cricinfo |accessdate=12 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112084421/https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28468147/kaur-mandhana-verma-part-full-strength-india-squad-t20-world-cup |archive-date=12 जनवरी 2020 |url-status=live }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:1997 में जन्मे लोग]] bymxluneu846mmh7d1di2z4l1ct38np ऋचा घोष 0 1143766 6555771 5926005 2026-05-24T06:51:01Z Neeelzzz20 693319 6555771 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = ऋचा घोष | female = true | image = Richa Ghosh in 2025.jpeg | caption = | country = भारत | international = true | fullname = ऋचा मनबेंद्र घोष | birth_date = {{birth date and age|2003|9|28|df=yes}} | birth_place = [[सिलीगुड़ी]], पश्चिम बंगाल, भारत | death_date = | death_place = | batting = दायाँ हाथ | bowling = दाहिने हाथ का मध्यम | role = | oneodi = | odidebutdate = 21 सितंबर | odidebutyear = 2021 | odidebutagainst = ऑस्ट्रेलिया महिला | odicap = 133 | lastodidate = 24 फरवरी | lastodiyear = 2022 | lastodiagainst = न्यूजीलैंड महिला | T20Idebutdate = 12 फरवरी | T20Idebutyear = 2020 | T20Idebutagainst = ऑस्ट्रेलिया | T20Icap = 65 | lastT20Idate = 24 फरवरी | lastT20Iyear = 2020 | lastT20Iagainst = बांग्लादेश | columns = 1 | column1 = [[महिला ट्वेंटी 20 क्रिकेट|मटी20ई]] | matches1 = 2 | runs1 = 31 | bat avg1 = 15.50 | 100s/50s1 = 0/0 | top score1 = 17 | deliveries1 = - | wickets1 = - | bowl avg1 = - | fivefor1 = - | tenfor1 = - | best bowling1 = - | catches/stumpings1 = 1/- | date = 24 फरवरी 2020 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1212830.html क्रिकइन्फो }} '''ऋचा घोष''' (जन्म 28 सितंबर 2003) एक भारतीय क्रिकेटर हैं।<ref>{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1212830.html |title=Richa Ghosh |work=ESPN Cricinfo |accessdate=26 January 2020}}</ref> जनवरी 2020 में, 16 साल की उम्र में, उन्हें 2020 आईसीसी महिला टी 20 विश्व कप के लिए भारत की टीम में नामित किया गया था।<ref>{{cite web |url=https://www.shethepeople.tv/news/siliguris-16-year-old-richa-ghosh-new-entrant-for-womens-world-cup |title=Siliguri's 16-Year-Old Richa Ghosh New Entrant For Women’s World Cup |work=She the People |accessdate=26 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114142330/https://www.shethepeople.tv/news/siliguris-16-year-old-richa-ghosh-new-entrant-for-womens-world-cup |archive-date=14 जनवरी 2020 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/icc-womens-t20-world-cup/never-thought-things-will-happen-so-fast-says-teenager-richa-ghosh/articleshow/73216160.cms |title=Never thought things will happen so fast, says teenager Richa Ghosh |work=Times of India |accessdate=26 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200125123958/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/icc-womens-t20-world-cup/never-thought-things-will-happen-so-fast-says-teenager-richa-ghosh/articleshow/73216160.cms |archive-date=25 जनवरी 2020 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-womens-cricket-team-richa-ghosh-shafali-verma-harmanpreet-kaur/article30636091.ece |title=Meet Richa Ghosh, the new 'Girl in Blue' |work=Sportstar |accessdate=26 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126140804/https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-womens-cricket-team-richa-ghosh-shafali-verma-harmanpreet-kaur/article30636091.ece |archive-date=26 जनवरी 2020 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.newindianexpress.com/sport/cricket/2020/jan/13/world-cup-bound-at-just-16-siliguris-richa-ghosh-fulfils-her-fathers-dream-2088800.html |title=World Cup-bound at just 16, Siliguri's Richa Ghosh fulfils her father's dream |work=New Indian Express |accessdate=26 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126140807/https://www.newindianexpress.com/sport/cricket/2020/jan/13/world-cup-bound-at-just-16-siliguris-richa-ghosh-fulfils-her-fathers-dream-2088800.html |archive-date=26 जनवरी 2020 |url-status=live }}</ref> बाद में उसी महीने, उसे 2020 ऑस्ट्रेलिया महिलाओं की त्रि-राष्ट्र श्रृंखला के लिए भारत के दस्तों में भी नामित किया गया।<ref>{{cite web |url=https://femalecricket.com/womens-t20-world-cup-2020/8677-india-squad-for-womens-t20-world-cup-2020-announced.html |title=India Squad for Women's T20 World Cup 2020 Announced |work=Female Cricket |accessdate=15 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200115201807/https://femalecricket.com/womens-t20-world-cup-2020/8677-india-squad-for-womens-t20-world-cup-2020-announced.html |archive-date=15 जनवरी 2020 |url-status=live }}</ref> 12 फरवरी 2020 को, उसने त्रिकोणीय श्रृंखला के फाइनल में, ऑस्ट्रेलिया के खिलाफ, भारत के लिए अपना डब्ल्यूटी 20 आई पदार्पण किया।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183549.html |title=Australia Women vs India Women final, Australia tri-nation womens T20 Series 2019–20 |work=ESPN Cricinfo |accessdate=12 February 2020}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय महिला क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2003 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भारतीय महिला एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खिलाड़ी]] 7d954yn7z0hzkenqhy09m11wuxkmol2 दोस्त मोहम्मद ख़ान, भोपाल 0 1173905 6555941 6498388 2026-05-24T11:57:01Z The Sorter 845290 6555941 wikitext text/x-wiki {{Infobox Royalty | name = दोस्त मुहम्मद ख़ान | title = भोपाल रियासत के संस्थापक | native_name = دوست محمد خان ميرازي خېل | image = Dost Mohammad Khan, Nawab of Bhopal.jpg | image_size = 245px | caption =दोस्त मुहम्मद ख़ान की तस्वीर | succession = [[नवाब|भोपाल रियासत के प्रथम नवाब]] | reign = 1707–1728 | birth_date = 1657 | birth_place = [[तिराह]], [[मुगल साम्राज्य]] (अब [[अफगानिस्तान]]) | death_date = 1728 | death_place = [[File:Drapeau Bhopal.svg|25px]] [[भोपाल]], [[भोपाल रियासत]] (अब [[मध्य प्रदेश]] [[भारत]]) | burial_place = गांधी मेडिकल कॉलेज परिसर, फतेहगढ़, भोपाल <br />{{coord|23.25|77.42|display=inline,title}} | predecessor = कोई नहीं (स्थिति स्थापित) | successor = सुल्तान मुहम्मद खान''(साथ यार मोहम्मद खान राज्य प्रतिनिधि)'' | spouse = मेहराज बीबी <br/> फतह बीबी <br/>ताज बीबी | noble family =[[ओरकज़ाई]] जनजाति के मिराज़ी ख़ेल | father = नूर मोहम्मद खान | issue = | religion = इस्लाम | module = {{Infobox military person | embed = yes | allegiance = [[File:Alam of the Mughal Empire.svg|23px]][[मुग़ल साम्राज्य]] | branch = भोपाल के नवाब | rank = घुड़सवार, फौज़दार, सुबेदार | battles = मुगल-मराठा युद्ध }} | }} '''दोस्त मोहम्मद ख़ान''' (ल. 1657 – 1728) मध्य भारत में [[भोपाल रियासत]] के संस्थापक थे। उन्होंने आधुनिक शहर भोपाल की स्थापना की थी।<ref>{{cite web|url =https://m.patrika.com/bhopal-news/bhopal-princely-state-change-history-after-came-dost-mohammad-khan-1311326/|title =राजपूतों को हराकर उनका दामाद बना था भोपाल का ये शासक|website =patrika.com|access-date =28 मई 2020}}{{Dead link|date=मार्च 2024 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> जिसे बाद में [[मध्य प्रदेश]] राज्य की राजधानी बनाया गया था। तिराह से एक [[पठान]] दोस्त मोहम्मद ख़ान 1703 में दिल्ली में मुगल सेना में शामिल हुए।<ref >{{cite web|url =https://www.citybhopal.com/saradaar-dost-mohammad-khaan-1708-1726|title =दोस्त मोहम्मद खान|website =citybhopal.com|access-date =27 मई 2020|archive-url =https://web.archive.org/web/20180408125748/http://www.citybhopal.com/saradaar-dost-mohammad-khaan-1708-1726|archive-date =8 अप्रैल 2018|url-status =dead}}</ref > वह तेजी से रैंकों के माध्यम से उठे, और उन्हें मध्य भारत में मालवा प्रांत को सौंपा गया। बादशाह [[औरंगजेब]] की मृत्यु के बाद, ख़ान ने राजनीतिक रूप से अस्थिर मालवा क्षेत्र में कई स्थानीय सरदारों को भाड़े की सेवाएं प्रदान करना शुरू कर दिया। 1709 में, उन्होंने मंगलगढ़ की छोटी राजपूत रियासत की भाड़े के रूप में सेवा करते हुए, बैरसिया एस्टेट की लीज पर ले लिया। उन्होंने अपने पठान रिश्तेदारों को मालवा में वफादार सहयोगियों का एक समूह बनाने के लिए आमंत्रित किया। ख़ान ने अपने अन्य राजपूत पड़ोसियों से मंगलगढ़ की सफलतापूर्वक रक्षा की, अपने शाही परिवार में शादी की, और अपने उत्तराधिकारी दहेज रानी की मृत्यु के बाद राज्य पर अधिकार कर लिया। ख़ान ने मालवा के स्थानीय राजपूत प्रमुखों के साथ मुगल साम्राज्य के खिलाफ एक विद्रोह किया। जिसमें वह हार गए और आगामी लड़ाई में घायल हो गए, उन्होंने [[सैयद बन्धु|सैय्यद बंधुओं]] में से एक घायल सैय्यद हुसैन की मदद की। इससे उन्हें सैय्यद बंधुओं की दोस्ती हासिल करने में मदद मिली, जो मुगल दरबार में अत्यधिक प्रभावशाली राज-निर्माता बन गए थे। इसके बाद, ख़ान ने मालवा के कई प्रदेशों को अपने राज्य में मिला लिया। ख़ान ने छोटे गोंड साम्राज्य के शासक रानी कमलापति को भाड़े की सेवाएं प्रदान कीं और भुगतान के एवज में भोपाल (तब एक छोटा गांव) का क्षेत्र प्राप्त किया। रानी की मृत्यु के बाद, उसने अपने बेटे को मार डाला और गोंड साम्राज्य को नष्ट कर दिया। 1720 के दशक के प्रारंभ में, उन्होंने भोपाल के गाँव को एक गढ़वाले शहर में बदल दिया, और नवाब की उपाधि का दावा किया, जिसका उपयोग भारत में रियासतों के मुस्लिम शासकों द्वारा किया जाता था। सैय्यद बंधुओं को ख़ान के समर्थन ने प्रतिद्वंद्वी मुग़ल रईस निज़ाम-उल-मुल्क की दुश्मनी हासिल की। निज़ाम ने मार्च 1724 में भोपाल पर आक्रमण किया, ख़ान को अपने क्षेत्र में भाग लेने के लिए मजबूर किया, अपने बेटे को बंधक बना लिया और निज़ाम की आत्महत्या स्वीकार कर ली। अपने अंतिम वर्षों में, ख़ान ने सूफी रहस्यवादियों और संतों से प्रेरणा मांगी, जो कि आध्यात्म की ओर था। उन्होंने और उनके शासनकाल के दौरान भोपाल में बसने वाले अन्य पठानों ने भोपाल की संस्कृति और वास्तुकला के लिए [[पठान]] और इस्लामी प्रभाव लाया। इस क्षेत्र में, भोपाल राज्य में लगभग 7,000 वर्ग मील (18,000 किमी 2) का क्षेत्र शामिल था। ख़ान की मृत्यु के लगभग एक शताब्दी बाद, राज्य 1818 में ब्रिटिश रक्षक बन गया, और 1949 तक दोस्त मोहम्मद ख़ान के वंशजों द्वारा शासन किया गया, जब इसे भारत के डोमिनियन के साथ मिला दिया गया। == प्रारम्भिक जीवन == दोस्त मोहम्मद ख़ान का जन्म मुगल साम्राज्य की पश्चिमी सीमा के तिराह क्षेत्र (वर्तमान में [[पाकिस्तान]] का [[ख़ैबर पख़्तूनख़्वा|खैबर पख़्तूनख़्वा प्रांत]]) में हुआ था। उनके पिता नूर मोहम्मद ख़ान एक पठान रईस थे, जो ओरकज़ई जनजाति के मीरज़ई कबीले से संबंधित थे। यह जनजाति तिराहा और पेशावर क्षेत्र में रहती है। अपने 20 के दशक के मध्य में, दोस्त मोहम्मद ख़ान की सगाई एक पड़ोसी ओरकज़ई कबीले की एक आकर्षक लड़की मेहराज बीबी से हुई थी। हालांकि, बाद में मेहराज को अपने चचेरे भाई के साथ धोखा दिया गया था, क्योंकि ख़ान के चरित्र को बहुत आक्रामक और किसी न किसी रूप में देखा गया था। एक नाराज ख़ान ने अपने चचेरे भाई को मार डाला, जिससे उसके परिवार से उसकी बदनामी हुई। मुगल सम्राट औरंगज़ेब की सेवा में उज्ज्वल भविष्य के वादे से आकर्षित होकर, ख़ान [[दिल्ली]] के पास [[जलालाबाद]] के लिए निकल पड़े, जहाँ उनके पठान रिश्तेदार बस गए थे। उनका स्वागत उनके रिश्तेदार जलाल ख़ान, जलालाबाद के उपनगर लोहारी के मुगल मनसबदार (एक सैन्य अभिजात) द्वारा किया गया था। वह 1696 और 1703 के बीच कुछ समय में जलालाबाद पहुंचे और जलाल ख़ान के परिवार के साथ कुछ समय बिताया। जन्मदिन के उत्सव के दौरान, एक युवा गृहिणी के ऊपर, दोस्त और जलाल ख़ान के बेटों के बीच लड़ाई हुई। जलाल ख़ान के बेटे ने दोस्त पर धनुष और तीर से हमला किया, और दोस्त ने जवाबी कार्रवाई में उसे खंजर से मार डाला। इस घटना के बाद, दोस्त मोहम्मद ख़ान ने मुगल राजधानी दिल्ली भागने का फैसला किया। उसका घोड़ा ढह गया और सरपट दौड़ने के छह घंटे बाद उसकी मौत हो गई। ख़ान ने पैदल यात्रा जारी रखी और करनाल पहुंचे। कुछ भोजन चुराने के लिए एक बेकरी के सामने प्रतीक्षा करते समय, उन्हें काशगर के पुराने पादरी मुल्ला जमाली द्वारा मान्यता प्राप्त थी, जिन्होंने उन्हें तिराह में कुरान पढ़ाया था। मुल्ला जमाली ने पुश्तैनीस्तान छोड़ दिया था, और दिल्ली में एक मदरसा (मुस्लिम स्कूल) की स्थापना की थी। ख़ान ने मुल्ला जमाली की शरण में दिल्ली में लगभग एक साल बिताया, जिसके बाद उन्होंने मुगल सेना में शामिल होने का फैसला किया। मुल्ला ने उसे एक घोड़ा और पाँच अशर्फियाँ (सोने के सिक्के) देकर उसकी आर्थिक मदद की। == मुग़ल सैन्य सेवा == [[File:Aurangzeb reading the Quran.jpg|thumb|150px|right|मुगल सम्राट [[औरंगजेब]]]] 1703 में, दोस्त मोहम्मद ख़ान ने मीर फजलुल्लाह, औरंगज़ेब के शस्त्रागार के रक्षक के साथ भर्ती कराया। 1704 के आसपास, उन्हें गवर्नर टार्डी बेग द्वारा विद्रोह को रोकने का आदेश दिया गया, जिन्होंने [[बुंदेलखंड]] क्षेत्र में एक बड़े बल की कमान संभाली। ख़ान ने [[ग्वालियर]] की मुगल रेजिमेंट का नेतृत्व जनरल तारडी बेग की अगुवाई में कशको ख़ान की सेनाओं के साथ युद्ध किया। यद्यपि काशको ख़ान के पहरेदारों और एक महावत (हाथी सवार) की तलवारों से घायल होने के बावजूद, ख़ान लड़ाई में काशको ख़ान को मारने में कामयाब रहे। उन्होंने दिल्ली में मीर फजलुल्लाह के साथ काश्को के सिर को अलग कर दिया। 1705 में, मीर फजलुल्लाह ने दोस्त मोहम्मद ख़ान की रेजिमेंट को औरंगजेब के सामने पेश किया। ख़ान की रोज़नामचा (दैनिक डायरी) के अनुसार, औरंगज़ेब उससे प्रभावित था, उसे दो मुट्ठी सोने के सिक्के भेंट किए और फ़ज़लुल्लाह से उसे अच्छी तरह से व्यवहार करने और उसे एक उपयुक्त आज्ञा देने के लिए कहा। बदले में, ख़ान ने सम्राट के प्रति अपनी निष्ठा व्यक्त की। इसके बाद, ख़ान रैंक के माध्यम से तेजी से बढ़ गया, और उसे मध्य भारत में मालवा प्रांत को सौंपा गया। मालवा उस समय राजनीतिक रूप से अस्थिर था, और औरंगजेब तेजी से उत्तराधिकार में राज्यपालों की जगह ले रहा था। [[मराठा]], [[राजपूत]] सरदार और [[मुस्लिम]] सामंती प्रमुख इस क्षेत्र में और उसके आसपास सत्ता के लिए आंदोलन कर रहे थे, और मुगलों को कई विद्रोहों का सामना करना पड़ रहा था। 20 फरवरी 1707 को सम्राट औरंगज़ेब की मृत्यु की खबर ख़ान पर पहुँची, जब वह भिलसा में था। औरंगजेब के बेटों के बीच उत्तराधिकार का युद्ध छिड़ गया, जिनमें से दो ने निष्ठा के लिए ख़ान से संपर्क किया। हालाँकि, ख़ान ने दोनों में से किसी के साथ भी यह कहते हुए इनकार कर दिया कि वह अपने किसी भी बेटे के खिलाफ तलवार नहीं उठा सकता क्योंकि उसने दिवंगत बादशाह के प्रति वफादार रहने की शपथ ली थी। ==भाड़े का करियर== बादशाह औरंगज़ेब की मृत्यु के बाद, मालवा ने केंद्रीय अधिकार न होने के कारण क्षेत्र के विभिन्न सरदारों के बीच सत्ता संघर्ष देखा। दोस्त मोहम्मद ख़ान लगभग 50 पठान व्यापारियों के एक बैंड के नेता बन गए, और स्थानीय सरदारों को स्तंभ और संघर्ष के खिलाफ सुरक्षा प्रदान करना शुरू कर दिया। इन सरदारों में सीतामऊ के राजा रेशम दास (1695-1748), मोहम्मद फारूक (भिल्सा के राज्यपाल), दीया बहादुर (मालवा के मुगल उप-राज्यपाल) और मंगलगढ़ के राजा आनंद सिंह सोलंकी शामिल थे। मंगलगढ़ मालवा में एक छोटा राजपूत रियासत था, जो [[राजा आनंद सिंह सोलंकी]] द्वारा शासित था। राजा की दहेज माँ ने दोस्त मोहम्मद ख़ान को बहुत पसंद किया था। दिल्ली में राजस की मृत्यु के बाद, उसने उसे 1708 के आसपास, [[मंगलगढ़]] के कामदार या मुख्तार ("संरक्षक") नियुक्त किया। ख़ान को दहेज रानी और उसकी संपत्ति की रक्षा करने का काम सौंपा गया था। मंगलगढ़ में अपनी सेवा के दौरान, उन्होंने [[आनंद सिंह]] , की दासी की बेटी [[कुंवर सरदार बाई|सरदार बाई]] से शादी की, जिन्होंने बाद में इस्लाम धर्म अपना लिया जो बाद में [[फतह बीबी]] के नाम से जानी गई (फतेह बीबी का नाम भी लिया)। ख़ान ने कई अन्य महिलाओं से शादी की, लेकिन फतह बीबी उनकी पसंदीदा पत्नी बनी रहीं। अगले कुछ वर्षों में, ख़ान ने मंगलगढ़ से बाहर काम किया, जो अपनी प्रतिष्ठित भाड़े की सेवाओं के लिए भुगतान करने के इच्छुक लोगों के लिए काम कर रहा था। ==बेरासिया संपत्ति == {{Location map |India |label = बेरासिया |position = left |lat = 23.63 |long = 77.43 |caption = आधुनिक भारत में बैरसिया का स्थान |float = left |width = 200 }} 1709 में, दोस्त मोहम्मद ख़ान ने अपनी खुद की एक सामंती संपत्ति बनाने का फैसला किया। बरगसिया, मंगलगढ के पास एक छोटी सी मुस्ताजीरी (किराए की संपत्ति), दिल्ली स्थित मुगल चोर-धारक ताज मोहम्मद ख़ान के अधिकार में थी। हाइवेमैन और लूटेरों के नियमित हमलों के कारण यह अराजकता और अराजकता का सामना करना पड़ा। मोहम्मद साला, सुंदर राय और आलम चंद कानोंगो की सलाह पर, दोस्त मोहम्मद ख़ान ने बेरसिया के पट्टे पर लिया। पट्टे में 30,000 रुपये का वार्षिक भुगतान शामिल था, जिसे वह अपनी पत्नी फतह बीबी की मदद से भुगतान करने में सक्षम था, जो मंगलगढ़ शाही परिवार से थी। ख़ान ने [[मौलवी मोहम्मद सालेह]] को [[क़ाज़ी]] (न्यायाधीश) के रूप में नियुक्त किया, एक [[मस्जिद]] और एक '''किले''' का निर्माण किया, और विभिन्न प्रशासनिक क्षमताओं में अपने वफादार [[अफगान]] लेफ्टिनेंटों को स्थापित किया। दोस्त मोहम्मद ख़ान ने गुजरात में कुछ क्षेत्रों को हासिल करने की कोशिश की, लेकिन असफल रहे। गुजरात में एक असफल छापे के दौरान एक मराठा सरदारों द्वारा पराजित होने के बाद, उन्हें अपने ही विद्रोही सैनिकों द्वारा कैद कर लिया गया था। अपनी पत्नी फतह बीबी द्वारा अपने क़ैदियों को फिरौती देने के बाद उन्हें मुक्त कर दिया गया था। [[गुजरात]] में छापेमारी के बाद अपने ही आदमियों द्वारा विशेष रूप से उनके कारावास और संघर्ष की असभ्यता ने उनके आसपास के लोगों को अविश्वासित कर दिया था। इसलिए, उन्होंने तिराह में अपने रिश्तेदारों को मालवा में आमंत्रित किया। ख़ान के पिता, मेहराज बीबी (उनकी पत्नी - वह लड़की जो तिराहे में लगी हुई थी) और उनके पांच भाई 1712 में मिर्ज़िहेल के लगभग 50 आदिवासियों के साथ बेरसिया पहुंचे। उनके पिता की मृत्यु 1715 में हुई, उसके कुछ ही समय बाद बेरासिया में उनका निधन हो गया। उनके पांच भाई शेर, अलिफ, शाह, मीर अहमद और आकिल थे; बाद के युद्धों में अकील को छोड़कर सभी की मृत्यु हो गई। पठान जो ख़ान के तत्काल परिवार के साथ गए थे, बाद में उन्हें "बर्रु-कात पठानों" के रूप में जाना जाने लगा, और उनके परिवार भोपाल में अत्यधिक प्रभावशाली हो गए। उन्हें बारू-कात ("ईख कटर") पठानों के रूप में जाना जाता था क्योंकि उन्होंने शुरू में अपने घरों को उकेरे हुए नरकट से बनाया था। ==स्थानीय सरदारों के साथ संघर्ष== परसोन के ठाकुर (प्रमुख) के नेतृत्व में मंगलगढ़ के राजपूत पड़ोसियों ने मंगलगढ़ की रानी की बढ़ती शक्ति का मुकाबला करने के लिए गठबंधन किया। मंगलगढ़ और ठाकुर के बीच आगामी लड़ाई दिनों तक चली। होली के त्योहार के दौरान, ठाकुर जश्न मनाने के लिए जोर देते थे। दोस्त मोहम्मद ख़ान युद्ध विराम के लिए सहमत हुए, लेकिन ठाकुर के शिविर में भिखारी के रूप में तैयार एक जासूस भी भेजा। जासूस यह खबर लेकर वापस आए कि राजपूत नशे की हालत में थे। ख़ान ने ट्रूस का उल्लंघन किया और रात में दुश्मन के शिविर पर हमला किया, राजपूत सरदारों को निर्णायक रूप से हराया। दोस्त ने [[खिचिवारा]] और [[उमतवाड़ा]] जैसे आसपास के अन्य राजपूत क्षेत्रों पर भी विजय प्राप्त की। 1715 में, ख़ान एक अन्य पड़ोसी राजपूत प्रमुख [[नरसिंह राव चौहान]] (जिसे नरसिंह देवड़ा के नाम से भी जाना जाता है) के साथ संघर्ष में भाग गया, जो बेरासिया के पास [[जगदीशपुर]] के किलेदार गाँव का मालिक था। नरसिंह देवड़ा ने दिल्लोद के बरखेरा के पटेल से श्रद्धांजलि की मांग की, जिन्होंने पहले मुगल शिविर से भागने के बाद दोस्त को शरण दी थी। ख़ान नरसिंह के साथ एक संधि पर बातचीत करने के लिए सहमत हुए, और दोनों पक्ष जगदीशपुर में मिले, प्रत्येक पक्ष के 16 लोग थे। बैठक के लिए ख़ान ने थल नदी के किनारे (जिसे [[बाणगंगा]] के नाम से भी जाना जाता है) पर एक तम्बू खड़ा किया। दोनों पक्षों के लिए उनके द्वारा आयोजित दोपहर के भोजन के बाद, उन्होंने इफ्तार ([[इत्र]]) और [[पान]] ([[सुपारी]]) का ऑर्डर देने के बहाने बाहर कदम रखा, जो वास्तव में राजपूतों को मारने के लिए ख़ान के छुपाने वाले पुरुषों के लिए एक संकेत था। यह कहा जाता है कि थल नदी पीड़ितों के खून से लाल दिखाई दी, और इसलिए इसे "[[हाली नदी]]" (वध की नदी) का नाम दिया गया। इस घटना के बाद, ख़ान ने जगदीशपुर का नाम बदलकर इस्लामनगर कर दिया, किले को मजबूत किया और इस जगह को अपना मुख्यालय बनाया। ख़ान के चचेरे भाई दलेर मोहम्मद ख़ान (या दलेल ख़ान) ने भी कुरवाई राज्य की स्थापना करते हुए कुछ क्षेत्रों का अधिग्रहण किया था। 1722 में, उन्होंने एक प्रस्ताव के साथ बेरसिया का दौरा किया कि दोनों चचेरे भाई अपने क्षेत्र का विस्तार करने में हाथ मिलाते हैं, और भूमि और संपत्ति के अधिग्रहण को समान रूप से विभाजित किया जाता है। हालाँकि, दोस्त मोहम्मद ख़ान ने अपने चचेरे भाई की हत्या कर दी। दोस्त मोहम्मद ख़ान ने एक राजपूत जनरल और मुगल सूबेदार (राज्यपाल) दीए बहादुर के खिलाफ भी लड़ाई लड़ी। दीया बहादुर की सेनाओं ने शुरू में ख़ान की सेना को हराया, जो युद्ध के मैदान से भाग गए थे। एक बुरी तरह से घायल ख़ान, जो लड़ाई में अपने भाइयों में से एक को खो चुका था, को कैदी बना लिया गया था। उनका राजपूतों द्वारा अच्छा व्यवहार किया गया था, और उनके घावों से बचने के बाद दीया बहादुर के सामने पेश किया गया था। दीया बहादुर ने ख़ान को अपनी सेनाओं में एक पद देने की पेशकश की, लेकिन बहादुर की दया के लिए आभार व्यक्त करते हुए ख़ान ने मना कर दिया। यह पूछे जाने पर कि अगर वह आज़ाद होंगे तो वह क्या करेंगे, ख़ान ने जवाब दिया कि वे दीया बहादुर के खिलाफ एक और लड़ाई लड़ेंगे। बहादुर ने ख़ान की बहादुरी से प्रभावित होकर उसे रिहा कर दिया। कुछ महीने बाद, ख़ान ने अपने नए उभरे बल के साथ दीया बहादुर को हराया। ==सैय्यद ब्रदर्स के प्रति निष्ठा== [[सैयद बन्धु]] दो रईस थे, जो सम्राट औरंगजेब की मृत्यु के बाद मुगल दरबार में अत्यधिक प्रभावशाली हो गए थे। औरंगजेब के बेटे [[बहादुर शाह प्रथम]] ने मुगल दरबार के एक अन्य प्रभावशाली प्रशासक [[सैयद बन्धु]] और निजाम-उल-मुल्क की मदद से सिंहासन पर कब्जा करने के लिए अपने भाइयों को हराया। [[बहादुर शाह प्रथम]] की मृत्यु 1712 में हुई और उसके उत्तराधिकारी [[जहाँदार शाह]] की हत्या [[सैयद बन्धु]] के आदेश पर की गई। 1713 में, जहांदार के भतीजे फर्रुखसियर को ब्रदर्स द्वारा कठपुतली राजा के रूप में स्थापित किया गया था, जिन्होंने मुगल दरबार से दूर, निज़ाम-उल-मुल्क को दक्कन में भेजने की साजिश रची थी। मुगल दरबार से निराश होकर, निजाम-उल-मुल्क ने भी अपना स्वतंत्र राज्य स्थापित किया, और मालवा और [[दक्कन]] के राज्यपाल के रूप में दक्षिण की ओर प्रस्थान किया। जब मुगलों ने मालवा के राजपूत प्रमुखों द्वारा विद्रोह को रोकने के लिए दिल्ली से एक बल भेजा, तो दोस्त मोहम्मद ख़ान ने राजपूतों के साथ पक्षपात किया। परिणामी लड़ाई में, उसके आदमी युद्ध के मैदान से भाग गए, जिससे वह बुरी तरह घायल और बेहोश हो गया। अपनी डायरी में, ख़ान ने लिखा कि उसे होश तब आया जब गीदड़ उसके अंगों को नोचने लगा। ख़ान ने अपने मुसुक (पानी वाहक) में बचे हुए पानी को घायल और प्यासे मुगल सैनिक को भेंट किया, जो [[गीदड़]] को भगाने के लिए विलाप कर रहा था। यह व्यक्ति [[सैयद बन्धु|सैय्यद ब्रदर्स]] के छोटे सैय्यद हुसैन अली ख़ान बरहा थे। जब मुगल सैनिक [[सैय्यद हुसैन अली]] को बचाने के लिए पहुंचे, तो दोस्त मोहम्मद ख़ान को घायल मुगल महानुभाव को पानी पिलाने में उनकी दयालुता के लिए पुरस्कार के रूप में बचाया गया। ख़ान ने बाद में सय्यद हुसैन अली की देखभाल के लिए भर्ती कराया, जिन्होंने उन्हें [[इलाहाबाद]] का राज्यपाल बनाने की पेशकश की। ख़ान ने सैय्यद ब्रदर्स के प्रति अपनी वफादारी की घोषणा की, लेकिन इस प्रस्ताव को अस्वीकार कर दिया, क्योंकि वे मालवा को छोड़ना नहीं चाहते थे। उन्हें सोने के सिक्के, एक [[तलवार]] और घोड़ों के एक बैंड के उपहार के साथ मंगलगढ़ भेजा गया। [[सैयद बन्धु|सैय्यद ब्रदर्स]] के लिए ख़ान की निकटता ने बाद में उन्हें [[निज़ाम-उल-मुल्क आसफजाह|निज़ाम-उल-मुल्क]] के रूप में अर्जित किया, जिन्होंने मुगल सम्राट [[मुहम्मद शाह]] के साथ मिलकर 1722-24 के दौरान सैय्यद ब्रदर्स को मार डाला। ==जागीर का विस्तार== दोस्त मोहम्मद ख़ान के मंगलगढ़ लौटने के कुछ समय बाद, रियासत की दहेज रानी (रानी) की मृत्यु हो गई। रानी की मृत्यु के बाद, ख़ान ने मंगलगढ़ क्षेत्र की शुरुआत की। अपने वफादार "बर्रू-कात" पठान सहयोगियों द्वारा समर्थित, ख़ान ने खुद की जागीर बनाने का काम किया। उसने कई क्षेत्रों को तोड़ने के लिए लड़ाई लड़ी, जिससे उसके दो भाई झगड़े में खो गए। कई स्थानीय सरदारों (जागीरदारों और जमींदारों) ने लड़ाई में हाथ डाले बिना अपनी आत्महत्या स्वीकार कर ली। जबकि ख़ान मंगलगढ़ से दूर था, भिल्सा के गवर्नर [[मोहम्मद फारूक हकीम]] ने अपने आदमियों को कैद कर लिया और उनकी निजी संपत्ति को जब्त कर लिया। जब ख़ान वापस लौटा और उसका सामना किया, तो उसने कहा कि उसे विश्वास है कि मुगलों के साथ लड़ाई में ख़ान की मृत्यु हो गई थी। उसने कैद पुरुषों को रिहा कर दिया, लेकिन ख़ान के आधे हिस्से को वापस कर दिया। परिणामस्वरूप शत्रुता अंततः भीलसा के पास लड़ाई का कारण बनी। फारूक की सेना में 40,000 मराठा और राजपूत सैनिक शामिल थे, जबकि ख़ान ने केवल 5000 अफगानों की कमान संभाली, कुछ राजपूत सैनिकों द्वारा समर्थित। एक तरफा लड़ाई में, ख़ान ने अपने भाई शेर मोहम्मद ख़ान को खो दिया, और उनके लोग युद्ध के मैदान से भाग गए। दोस्त मोहम्मद ख़ान, अपने कुछ सबसे वफादार लोगों के साथ, युद्ध के मैदान के पास एक मोटी जगह पर छिपना पड़ा। जब वह छिप गया, तो उसने फारूक को विजय जुलूस में हाथी की सवारी करते देखा। उसने खुद को फारूक के मारे गए सैनिकों में से एक की वर्दी में पहना, अपना चेहरा दुपट्टे और हेलमेट के साथ छिपा लिया। जीत के ढोल की थाप के बीच, उन्होंने हाथी पर हावडा (सीट) पर चढ़कर, फारूक और उसके रक्षक को मार डाला, और जीत का दावा किया। ख़ान ने [[आष्टा]] , [[देबिपुरा]] , [[दोराहा]] , [[गुलगाँव]], [[ग्यारसपुर]], [[इछावर]] [[सीहोर]] और [[शुजालपुर]] में कई प्रदेशों पर नियंत्रण भी कर लिया। ==रानी कमलापति== [[File:Ginnorgarh Fort.jpg|thumb|right|गिन्नौरगढ़ का किला, गिन्नौर का किला]] 1710 के दशक में, भोपाल की ऊपरी झील के आसपास का क्षेत्र मुख्य रूप से भील और गोंड आदिवासियों द्वारा बसाया गया था। स्थानीय गोंड सरदारों में सबसे मजबूत निज़ाम शाह ने गिन्नौर किले (वर्तमान सीहोर जिले के गिनोरगढ़) से अपने क्षेत्र पर शासन किया। गिन्नोर को एक अभेद्य किला माना जाता था, जो लगभग 2000 फुट ऊंची चट्टान के शिखर पर स्थित था, और घने जंगल से घिरा हुआ था। चौधरी किरपा-रामचंद्र की बेटी रानी कमलापति (या कमलावती), निजाम शाह की सात पत्नियों में से एक थी। वह अपनी सुंदरता और प्रतिभा के लिए प्रसिद्ध थी: स्थानीय किंवदंतियों ने उसे एक परी (परी) की तुलना में अधिक सुंदर बताया। [[File:Kamalapati Mahal Bhopal.jpg|thumb|भोपाल में कमलापति महल का चित्र]] निज़ाम शाह को उनके भतीजे आलम शाह (चैन शाह के नाम से भी जाना जाता है), को चैनपुर-बारी के राजा द्वारा जहर दिया गया था, जो कमलापति से शादी करना चाहते थे। कमलापति ने अपने सम्मान और अपने राज्य की रक्षा के लिए और अपने पति की मृत्यु का बदला लेने के लिए दोस्त मोहम्मद ख़ान को एक सौ हजार रुपये की पेशकश की। ख़ान ने इस प्रस्ताव को स्वीकार कर लिया, और कमलापति ने अपनी कलाई पर राखी बांधी (पारंपरिक रूप से अपने भाई के हाथ में एक बहन द्वारा बांधी गई)। ख़ान ने आलम शाह को हराने और मारने के लिए अफगान और गोंड सैनिकों की एक संयुक्त सेना का नेतृत्व किया। मारे गए राजा के क्षेत्र को कमलापति के राज्य में मिला दिया गया था। रानी के पास एक लाख रुपये नहीं थे, इसलिए उसने उसे आधी राशि का भुगतान किया और शेष के बदले में भोपाल गांव दिया। ख़ान को कमलापति के राज्य का प्रबंधक भी नियुक्त किया गया, और वस्तुत छोटे गोंड साम्राज्य का शासक बन गया। ख़ान अपनी मृत्यु तक रानी और उनके बेटे नवल शाह के प्रति वफादार रहे। इतिहासकारों ने ख़ान की वफादारी के कारण पर बहस की है कुछ लोग कहते हैं कि वह कमलापति के आकर्षण और सुंदरता से मुग्ध था; दूसरों को लगता है कि वह महिलाओं के प्रति अपनी बात रखने में विश्वास रखता था (वह अपनी मृत्यु तक मंगलगढ़ की रानी के प्रति भी वफादार रहा था) [[राजस्थान]] की एनाल्स और पुरावशेषों में, [[जेम्स टॉड]] ने एक लोक कथा का उल्लेख किया है जिसमें बताया गया है कि कैसे "गानो की रानी" ने ख़ान को जहर की पोशाक पहना दी, जब उसने उससे शादी करने के लिए कहा। 1723 में, रानी कमलापति ने अपने महल (भोपाल में वर्तमान कमला पार्क) के पास आत्महत्या कर ली। दोस्त ने शुरू में रानी के बेटे नवल शाह के प्रति निष्ठा का परिचय दिया, जिन्होंने गिन्नौर किले को नियंत्रित किया, और उन्हें किले में रहने के लिए आमंत्रित किया गया। ख़ान ने अपने 100 सैनिकों को महिलाओं के रूप में प्रच्छन्न किया और उन्हें गिन्नौर में भेजा जो कि उनकी पत्नी और परिवार को शामिल करने वाले थे। नवल शाह के अनसुने गुर्गों ने दुर्ग को बिना परीक्षा दिए अंदर जाने दिया। रात में, ख़ान के सैनिकों ने नवल शाह और उसके गार्ड को मार डाला। [1 सैनिक] इसके बाद ख़ान ने गिन्नौर किले और कमलापति के राज्य के अन्य क्षेत्रों पर अधिकार कर लिया। ==भोपाल का विकास== [[File:Upper Lake, Bhopal.jpg|thumb|right|दोस्त मोहम्मद ख़ान के आने से पहले, [[भोपाल]] गोंड साम्राज्य में एक गाँव था]] दोस्त मोहम्मद ख़ान ने अपनी राजधानी इस्लामनगर से अपने राज्य पर शासन किया। कमलापति की मृत्यु के समय, भोपाल इस्लामनगर के दक्षिण में लगभग 1000 लोगों का एक गाँव था। एक दिन, शिकारे (शिकार) की यात्रा के दौरान, दोस्त मोहम्मद ख़ान और उनकी पत्नी फतह बीबी ने भोपाल गांव में आराम करने का फैसला किया। दोस्त सो गए, और सपना देखा कि एक पुराने संत ने उन्हें एक किले का निर्माण करने के लिए कहा था। उसने अपनी पत्नी को सपने के बारे में बताया, जिसने उसे मौके पर एक किले का निर्माण करने के लिए कहा। इसके परिणामस्वरूप फतेहगढ़ किले का निर्माण हुआ, जिसका नाम फतह बीबी के नाम पर रखा गया। किले की नींव 30 अगस्त 1723 को रखी गई थी। पहला पत्थर रायसेन के काज़ी मोहम्मद मोअज्जम द्वारा रखा गया था, जो बाद में भोपाल का क़ाज़ी (इस्लामिक जज़) बन गया। किले का विस्तार अंततः भोपाल गाँव को घेरने के लिए किया गया था। यह कभी किसी दुश्मन से नहीं मिला और 1880 के उत्तरार्ध में, शहर मुख्य रूप से इस किले तक ही सीमित था। भोपाल की पहली मस्जिद, ढाई सीदी की मस्जिद भी इस दौरान बनाई गई थी, ताकि किले के गार्ड नमाज़ (नमाज़) अदा कर सकें। किले में फारसी भाषा के अनुवाद के साथ कुरान की एक हस्तलिखित प्रति भी रखी गई थी - इस पुस्तक का आकार 5x2.5 फीट था (यह प्रतिलिपि बाद में ख़ान के वंशज नवाब हमीदुल्लाह द्वारा अल-अजहर विश्वविद्यालय को दी गई थी।)दोस्त मोहम्मद ख़ान और उनके परिवार ने धीरे-धीरे भोपाल को अपने मुख्य गढ़ के रूप में उपयोग करना शुरू कर दिया, हालांकि इस्लामनगर अभी भी उनके राज्य की आधिकारिक राजधानी बना रहा। 1720-1726 के दौरान, डॉस्ट ने एक सुरक्षात्मक दीवार के साथ शहर के चारों ओर शुरू किया। इस प्रकार, भोपाल एक गाँव से छह फाटकों के साथ एक गढ़वाले शहर में बदल गया। गिन्नौरी(गिन्नौरगढ़ की ओर जाने वाला गेट) बुधवारा (बुधवार द्वार) इतवारा (रविवार द्वार) जुमेराती (गुरुवार द्वार) पीर (सोमवार द्वार) इमामी (मुहर्रम के दिन ताज़िया कब्जे के लिए प्रयुक्त) शुजालपुर के राजपूत सरदार बिजय राम (या बिज्जे राम) को दोस्त राज्य का दीवान (मुख्यमंत्री) बनाया गया था। हिंदू होने के नाते, उन्होंने दोस्त को स्थानीय आबादी पर जीत हासिल करने में मदद की। ==आसफ जाह प्रथम के साथ संघर्ष== [[File:Asaf Jah I.jpg|thumb|150px|right|निज़ाम-उल-मुल्क ने दोस्त मोहम्मद ख़ान को सैय्यद ब्रदर्स के समर्थन के लिए सजा के रूप में भोपाल पर हमला किया]] [[File:CoA Bhopal.png|thumb|150px|right|दोस्त मोहम्मद ख़ान के पुत्र यार मोहम्मद को [[निज़ाम-उल-मुल्क आसफजाह|निज़ाम-उल-मुल्क]] ने महा मुरतिब (मछली की गरिमा) का प्रतीक चिन्ह प्राप्त किया। प्रतीक चिन्ह भोपाल राज्य के हथियारों के कोट का हिस्सा बन गया।]] 1720 की शुरुआत में, दोस्त मोहम्मद ख़ान ने खुद को एक भाड़े से एक छोटे राज्य के शासक में स्थानांतरित कर दिया था। मुगल सम्राट औरंगजेब की मृत्यु के बाद, [[मालवा क्षेत्र]] पर [[मुग़ल|मुगलों]] के अलावा, [[मराठा|मराठों]] और [[राजपत|राजपूताना]] के कुछ राजाओं ने दावा किया था। इन सभी शक्तियों ने मुख्य रूप से परदे के पीछे (जैसे स्थानीय सरदार) के माध्यम से इस तरह के दावे किए, हालांकि वे कभी-कभी दंडात्मक छापे में संलग्न होते थे जब स्थानीय प्रमुखों ने उनके द्वारा मांगे गए श्रद्धांजलि देने से इनकार कर दिया था। दोस्त मोहम्मद ख़ान ने मुगल सम्राट को महंगे उपहार (जैसे हाथी) भेजकर और मुगल सम्राट को चापलूसी करने वाले पत्रों को स्वीकार किया, जिन्हें '''सैय्यद ब्रदर्स''' द्वारा नियंत्रित किया गया था। '''बादशाह फर्रुखसियर''' ने उन्हें '''नवाब दलेर जंग''' की उपाधि से सम्मानित किया, शायद [[सैयद बन्धु|सैय्यद ब्रदर्स]] की सिफारिश पर। दोस्ती ने नियमित रूप से उन्हें चौथ (श्रद्धांजलि) देकर मराठा आक्रमणों को रोका। 1719 में, [[सैयद बन्धु|सैय्यद ब्रदर्स]] ने सम्राट फारुखसियर की हत्या कर दी, जो उनके खिलाफ साजिश रच रहे थे। इसके बाद, उन्होंने रफी ​​उल-दारजत और रफी उद-दौला को सम्राटों के रूप में रखा, दोनों की 1719 में बीमारी से मृत्यु हो गई। मुहम्मद शाह ने तब सैय्यद ब्रदर्स की मदद से मुगल सिंहासन पर चढ़ाई की, जिन्होंने 1722 तक अपने रेजेंट के रूप में काम किया। सैय्यद ब्रदर्स और प्रतिद्वंद्वी रईस [[निज़ाम-उल-मुल्क आसफजाह|निजाम-उल-मुल्क]] के बीच दुश्मनी हाल के वर्षों में बढ़ रही थी। दोस्त मोहम्मद ख़ान निजाम-उल-मुल्क की शक्ति से अच्छी तरह वाकिफ थे, जो मालवा के सूबेदार (राज्यपाल) थे; उन्होंने अपने मजबूत बल को दक्षिण में दक्खन के रास्ते भोपाल से गुजरते हुए देखा था। हालांकि, उन्होंने सैयद ब्रदर्स द्वारा नियंत्रित [[मुगल कोर्ट]] के साथ खुद को संबद्ध किया, जिनके साथ उन्होंने घनिष्ठ मित्रता विकसित की थी। 1720 में, [[सैयद बन्धु|सैय्यद ब्रदर्स]] ने [[दिलावर अली खान|दिलावर अली ख़ान]] के नेतृत्व में एक मुगल सेना को मालवा में निज़ाम के खिलाफ भेजा। जब दोस्त मोहम्मद ख़ान को इस बल का समर्थन करने के लिए कहा गया, तो उन्होंने अपने भाई [[मीर अहमद खान|मीर अहमद ख़ान]] द्वारा मुगल पक्ष से लड़ने के लिए एक आकस्मिक कमान भेजी। मुगल सेना ने 19 जून 1720 को [[खंडवा]] के पास [[बुरहानपुर]] में निज़ाम पर घात लगाकर हमला किया, लेकिन निज़ाम द्वारा निर्णायक रूप से पराजित किया गया, जिसे मराठों का समर्थन था। दिलावर ख़ान, मीर अहमद और [[सैयद बन्धु|सैय्यद ब्रदर्स]] द्वारा भेजे गए अन्य जनरलों को लड़ाई में मार दिया गया था, और दोस्त मोहम्मद ख़ान की सेनाएं निजाम के मराठा सहायक संगठनों द्वारा पीछा किया और लूट लिया गया, मालवा को पीछे छोड़ दिया। इस प्रकार, दोस्त ने उनके विरोध के लिए निजाम और मराठा [[पेशवा]] दोनों का क्रोध अर्जित किया। इसके बाद, निज़ाम-उल-मुल्क ने [[मोहम्मद शाह]] को [[सैयद बन्धु|सैय्यद ब्रदर्स]] को मारने में मदद की। दक्खन पर नियंत्रण स्थापित करने के बाद, उन्होंने सैय्यद बंधुओं का समर्थन करने के लिए दोस्त मोहम्मद ख़ान के साथ जाने का फैसला किया। 23 मार्च 1723 को, उन्होंने भोपाल में एक सेना को भेज दिया, जहाँ ख़ान ने अपने किले से कुछ लड़ाई लड़ी। कुछ समय के लिए घेराबंदी के बाद, ख़ान अगले दिन एक ट्रूस के लिए सहमत हुए। उन्होंने निज़ाम के लिए एक महंगे स्वागत भोज की व्यवस्था की, उन्हें एक हाथी भेंट किया और अपनी सेना को [[निज़ाम]] के सम्मान में निजाम टेकरी (निज़ाम की पहाड़ी) के नाम पर एक पहाड़ी पर तैनात कर दिया। वह [[इस्लामनगर, भोपाल|इस्लामनगर]] किले सहित अपने क्षेत्र का हिस्सा बनाने के लिए सहमत हो गया। बाद में दूसरी किस्त अदा करने के वादे के साथ उन्होंने दस लाख (दस लाख) रुपये की श्रद्धांजलि भी दी। उन्हें अपने 14 वर्षीय बेटे और वारिस के रूप में निज़ाम की राजधानी [[हैदराबाद स्टेट|हैदराबाद]] में वारिस के रूप में [[यार मोहम्मद खान|यार मोहम्मद ख़ान]] को भेजने के लिए मजबूर किया गया था। निजाम ने भोपाल पर अधिकार कर लिया, और दोस्त मोहम्मद ख़ान को केलदार (किला कमांडर) नियुक्त किया। एक किले के बदले में, रुपये का भुगतान। 50,000 और 2000 सैनिकों की प्रतिज्ञा, निज़ाम ने ख़ान को एक सनद (डिक्री) प्रदान की, जिसने क्षेत्र से राजस्व एकत्र करने के बाद के अधिकार को मान्यता दी। [32] ==मृत्यु और विरासत== अपने अंतिम वर्षों में, जिसने निजाम के हाथों अपना अपमान देखा, ख़ान की आक्रामकता काफी कम हो गई थी। उन्होंने सूफी फकीरों और संतों से प्रेरणा मांगी और आध्यात्म की ओर ध्यान दिया। उन्होंने अपने भाई अकील को सांची में एक बौद्ध प्रतिमा को अपवित्र करने के लिए बुलाया। उन्होंने कई विद्वानों, हकीमों (डॉक्टरों) और कलाकारों को भोपाल में बसने के लिए प्रोत्साहित किया। कई पठान, जिनमें [[यूसुफजई]] , [[रोहिल्ला]] और [[फिरोज वंश]] शामिल थे, अपने क्षेत्र के अपेक्षाकृत शांतिपूर्ण वातावरण के कारण भोपाल में बस गए। <gallery mode="packed"> Mausoleum of Dost Khan and Fateh Bibi (2).jpg| दोस्त मोहम्मद ख़ान और फ़तेह बीबी के कब्रगाहकी जानकारी Mausoleum of Dost Khan Bhopal.jpg | दोस्त मोहम्मद ख़ान की कब्र [[भोपाल ]] Mausoleum of Dost Khan and Fateh Bibi (4).jpg | दोस्त मोहम्मद ख़ान का मकबरा </gallery> दोस्त मोहम्मद ख़ान की मार्च 1728 में एक बीमारी के कारण मृत्यु हो गई थी। ऐसा कहा जाता है कि उनके शरीर पर विभिन्न झगड़ों और लड़ाइयों से उनके शरीर पर 30 घाव थे। उन्हें अपनी पत्नी [[फतह बीबी]] के पास [[फतेहगढ़ किला|फतेहगढ़ किले]] में दफनाया गया था। दोस्त मोहम्मद ख़ान को 5 बेटियां और 6 बेटे थे। (यार, सुल्तान, सदर, फाजिल, वासिल और ख़ान बहादुर) द्वारा बच गया था। उन्होंने कई बार शादी की, लेकिन उनकी पत्नियों में से कुछ की ही शादी हुई। उनके चार बच्चे उनकी पहली पत्नी मेहराज बीबी से थे। कुंवर सरदार बाई (बाद में फतह बीबी), राजपूत वंश की उनकी पसंदीदा पत्नी, संतानहीन थी, लेकिन उनका एक दत्तक पुत्र था, जिसका नाम इब्राहिम ख़ान था। ख़ान के तीन बच्चे जय कुंवर (बाद में ताज बीबी) से थे, जिन्हें कालियाखेड़ी के ज़मींदार (ज़मींदार सरदार) ने उन्हें भेंट किया था। भोपाल की अदालत ने ख़ान के छोटे बेटे, सुल्तान मोहम्मद को अपना उत्तराधिकारी नियुक्त किया। सुल्तान मोहम्मद ख़ान उस समय 7 या 8 साल के थे। निज़ाम ने नियुक्ति को रद्द कर दिया, और दोस्त के बंधक किशोर यार मोहम्मद ख़ान को एक हजार घुड़सवारों के साथ भोपाल भेज दिया। [[यार मोहम्मद खान|यार मोहम्मद ख़ान]] दोस्त के सबसे बड़े बेटे थे, लेकिन वह उनकी पहली पत्नी मेहराज बीबी के बेटे नहीं थे। वह जल्द ही एक संघ से पैदा हो सकता था जब दोस्त मालवा आया था। भोपाल की अदालत ने उन्हें इस आधार पर नवाब की उपाधि देने से इनकार कर दिया कि वे एक नाजायज पुत्र थे। हालाँकि, यार मोहम्मद को शाही कार्यों को रीजेंट के रूप में निष्पादित करने की अनुमति थी। भोपाल राज्य बाद में ब्रिटिश भारत का एक रक्षक बन गया, और 1949 तक दोस्त मोहम्मद ख़ान के वंशजों द्वारा शासित किया गया, जब इसे स्वतंत्र भारत में विलय कर दिया गया। ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons}} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भोपाल के लोग]] [[श्रेणी:भारत के शासक]] 1oj62kcsy8mqpu3wzoqf1j7l98ntb8m धनाना 0 1213172 6555778 6267760 2026-05-24T07:01:37Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555778 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date=अगस्त 2021}} {{Infobox settlement | name = [[धनाना]] | native_name = धनाना अलादादपुर | native_name_lang = हिन्दी | other_name = | nickname = | settlement_type = गांव | image_skyline = | image_alt = | image_caption = = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] | subdivision_name1 = [[हरियाणा]] | subdivision_type2 = [[भारत में जिलों की सूची|जिला]] | subdivision_name2 = [[सोनीपत जिला|सोनीपत]] | subdivision_type3 = [[तहसील]] | subdivision_name3 = [[गोहाना]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = लोकतान्त्रिक | governing_body = गांव | unit_pref = Metric | population_total = 6591<ref name="Census 2011">{{cite web |title=Dhanana Aladadpur Village Population - Gohana - Sonipat, Haryana |url=http://www.census2011.co.in/data/village/59655-dhanana-aladadpur-haryana.html |website=www.census2011.co.in |accessdate=6 सितम्बर 2020}}</ref> | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[हिन्दी|हिंदी]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|पिनकोड]] | postal_code = 131304 | registration_plate = HR | website = | footnotes = }} '''धनाना''' (धनाना) , अलादादपुर के पास , हरियाणा के [[सोनीपत]] जिले में एक गाँव है , [[गोहाना]] तहसील के अंतर्गत । ==भूगोल== धनाना अलादादपुर के बारे में [[जनगणना]] 2011 की जानकारी के अनुसार धनाना अलादादपुर गाँव का स्थान कोड या गाँव कोड 059655 है। धनाना अलादादपुर गाँव हरियाणा, भारत में सोनीपत जिले की गोहाना तहसील में स्थित है। यह उप-जिला मुख्यालय गोहाना से 20 किमी दूर और जिला मुख्यालय सोनीपत से 56 किमी दूर स्थित है। २००९ के आंकड़ों के अनुसार, धनाना, ग्राम अलादादपुर की ग्राम पंचायत है। गाँव का कुल भौगोलिक क्षेत्रफल 1826 हेक्टेयर है। धनाना अलादपुर में कुल 6,591 लोगों की आबादी है। धनाना अलादादपुर गाँव में लगभग 1,204 घर हैं।<ref name="Census 2011" /> 2019 के आंकड़ों के अनुसार, धनाना अलादादपुर गांव बड़ौदा विधानसभा और सोनीपत संसदीय क्षेत्र के अंतर्गत आता है। जुलाना धनाना अलादादपुर का निकटतम शहर है। ==उल्लेखनीय व्यक्ति== *[[ रामपाल (हरियाणा)|संत रामपाल दास]]<ref>{{cite news |title=कथित संत रामपाल का बेटा अपनी बेटी की शादी में हो सकेगा शामिल, हाईकोर्ट से मिली अंतरिम जमानत |url=https://hindi.news18.com/news/haryana/chandigarh-city-sant-rampals-son-granted-three-week-bail-to-attend-his-daughter-marriage-hrrm-3158556.html |accessdate=6 सितम्बर 2020 |work=News18 India |archive-date=29 अगस्त 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200829060714/https://hindi.news18.com/news/haryana/chandigarh-city-sant-rampals-son-granted-three-week-bail-to-attend-his-daughter-marriage-hrrm-3158556.html |url-status=dead }}</ref> == सन्दर्भ == [[श्रेणी:हरियाणा]] [[श्रेणी:सोनीपत ज़िला]] l9oseha05um2g66mw4j6adg8b6v6ttd द्वारका (फिल्म) 0 1223700 6555761 5995208 2026-05-24T06:04:19Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555761 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = द्वारका | image = | caption = | director = श्रीनिवास रवींद्र | producer = प्रद्युम्न चंद्रपति <br> गणेश पेनूबोटू | starring = {{Plainlist| * [[विजय देवरकोंडा]] * [[पूजा झवेरी]] * [[प्रकाश राज]] * [[पृथ्वीराज]] * [[मुरली शर्मा]] }} | music =साई कार्तिक | cinematography = [[श्याम के नायडू]] | editing = | studio = लीजेंड सिनेमा | distributor = [[आर.बी चौधरी|सुपर गुड फिल्म्स]] | released = {{Film date|2017|03|03|ref1=<ref>{{Cite web|url=https://www.filmibeat.com/telugu/movies/dwaraka.html|title=Dwaraka (2017) {{!}} Dwaraka Movie {{!}} Dwaraka Telugu Movie Cast & Crew, Release Date, Review, Photos, Videos|website=FilmiBeat|language=en|access-date=2020-01-23}}</ref>}} | country = [[भारत]] | language = तेलुगू | budget = | gross = | image_size = | Written = }} '''''द्वारका''''' एक 2017 भारतीय [[तेलुगु भाषा | तेलुगु]] - भाषा [[नाटक फिल्म]] श्रीनिवास रवींद्र (MSR) द्वारा निर्देशित है, जो कि लीजेंड सिनेमा के तहत प्रद्युम्न चंद्रपति और गणेश पेनूबोटू द्वारा निर्मित है, और इसे [[आर. बी चौधरी]] सुपर गुड फिल्म्स के बैनर तले.<ref>{{citation|url=http://www.indiaglitz.com/team-dwaraka-speaks-telugu-news-165915.html|title=Team 'Dwaraka' speaks|access-date=13 अक्तूबर 2020|archive-date=2 जनवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170102193833/http://www.indiaglitz.com/team-dwaraka-speaks-telugu-news-165915.html|url-status=dead}}</ref> इसमें [[विजय देवरकोंडा]] और [[पूजा झावेरी]] मुख्य भूमिकाओं में [[प्रकाश राज]], [[पृथ्वीराज (तेलुगु अभिनेता) | पृथ्वीराज]] और [[मुरली शर्मा]] महत्वपूर्ण भूमिकाओं में दिखाई देते हैं। फिल्म नवंबर 2016 को रिलीज होने के लिए तैयार थी, लेकिन 3 मार्च, 2017 को प्रदर्शन के कारण रिलीज हुई. 2 मार्च को यूएसए में प्रीमियर हुआ। फिल्म को मुंह से खराब शब्द मिले और बॉक्स ऑफिस पर घरेलू और विदेशों में असफल रही।<ref>{{Cite web|url=https://www.greatandhra.com/movies/box-office/us-weekend-box-office-all-new-releases-fail-80472|title=US Weekend Box-office: All New Releases Fail|last=Arikatla|first=Venkat|date=2017-03-06|website=greatandhra.com|language=en|access-date=2020-01-23}}</ref> == प्लॉट == कहानी एक चोर एरा श्रीनू की है जो परिस्थितियों के कारण एक नकली बाबा में बदल जाता है, उसकी छवि कैसे शोषित है, वसुधा के साथ उसकी प्रेम कहानी और एक तर्कवादी चैतन्य के साथ उसकी लड़ाई और कैसे वह स्वच्छ कहानी आती है। == कास्ट == * [[विजय देवरकोंडा]] एरा श्रीनु / श्री कृष्णानंद स्वामी के रूप में<ref>{{cite news|url=http://www.deccanchronicle.com/entertainment/tollywood/260816/never-thought-i-could-dance-vijay-deverakonda.html|title=Vijay Devarakonda: Never thought I could dance}}</ref> * [[पूजा झवेरी]] वसुधा के रूप में * [[प्रकाश राज]] सीएम के रूप में * [[पृथ्वीराज (तेलुगु अभिनेता) | पृथ्वीराज]] पुजारी के रूप में * [[मुरली शर्मा]] चैतन्य के रूप में * [[प्रभाकर (तेलुगु अभिनेता) | प्रभाकर]] 'ब्रोकर' के रूप में रवि * [[सुरेखा वाणी]] * [[रघु बाबू]] मंत्री के रूप में * [[कृष्ण भगवान]] * [[गुंडू सुदर्शन]] सुदर्शन के रूप में * वेंकट गिरिधर वजजा गिरि के रूप में * [[शकालका शंकर]] * [[निहारिका रायज़ादा]] गाने में एक विशेष उपस्थिति में "अलबरी अलबबी" == ध्वनि == अक्टूबर 2016 में [[आदित्य संगीत]] द्वारा साउंडट्रैक जारी किया गया था।<ref>{{cite news|url=https://thetelugufilmnagar.com/2016/09/05/entha-chitram-song-teaser-from-dwaraka-casts-its-magic-spell/|title="Entha Chitram" song teaser from ''Dwaraka'' casts its magic spell|access-date=13 अक्तूबर 2020|archive-date=24 अक्तूबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024150015/https://www.thetelugufilmnagar.com/2016/09/05/entha-chitram-song-teaser-from-dwaraka-casts-its-magic-spell/|url-status=dead}}</ref> संगीत [[साई कार्तिक]] द्वारा रचित है। {{track listing | headline = ट्रैक सूची | extra_column = सिंगर (रों) | total_length = 17:41 | title1 = भजारे नंदगोपाला | extra1 = [[के. एस. चित्रा]] | lyrics1 =श्री साई किरण | length1 = 04:02 | title2 = दादरे दादा | extra2 = साईं चरण | lyrics2 = रहमान | length2 = 03:36 | title3 = जंतर मंतर | extra3 = साकेत | lyrics3 = रहमान | length3 = 02:28 | title4 = अल्लाबी अल्लाबी | extra4 = [[एल.वी रेवंत.रेवनथ]], दिविजा कार्तिक | lyrics4 = कासरला श्याम | length4 = 03:24 | title5 = एता चित्रम | extra5 = समीरा भारद्वाज | lyrics5 = रहमान | length5 = 04:11 }} == रिलीज == यह फ़िल्म 3 मार्च, 2017 को [[तेलंगाना]] और [[आंध्र प्रदेश]] में रिलीज़ की गई थी। बाद में फ़िल्म [[तमिल भाषा | तमिल]] में रिलीज़ हुई, दोनों थिएटर में और [[टेलीविजन स्टार]] के माध्यम से [[सुपर विजय]] हुई ।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiaglitz.com/dwaraka-censor-done-release-scheduled-telugu-news-170820.html|title='Dwaraka' censor done, release scheduled - Telugu News|date=2016-11-08|website=IndiaGlitz.com|access-date=2020-01-23|archive-date=17 अक्तूबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201017014814/https://www.indiaglitz.com/dwaraka-censor-done-release-scheduled-telugu-news-170820.html|url-status=dead}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी लिंक == * {{Facebook|LegendCinemaOfficial}} * {{IMDb title|tt6025224}} [[श्रेणी: २०१ films फिल्में]] [[श्रेणी: तेलुगु-भाषा की फिल्में]] [[श्रेणी: भारतीय फिल्में]] [[श्रेणी: तेलंगाना में फिल्माई गई फिल्में]] [[श्रेणी: आइटम नंबर वाली फिल्में]] [[श्रेणी: भारतीय नाटक फिल्में]] hf5chmkp7z1o0ld6qmkhvedddjei0sf महामन्दी की समयरेखा 0 1236487 6555560 6228490 2026-05-23T12:35:53Z धनु कुमार 809542 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6555560 wikitext text/x-wiki == 1929 == == 1930 == == 1931 == [[चित्र:Unemployed_men_queued_outside_a_depression_soup_kitchen_opened_in_Chicago_by_Al_Capone,_02-1931_-_NARA_-_541927.jpg|अंगूठाकार| [[महामन्दी|डिप्रेशन]] -era [[शिकागो]], [[इलिनॉय|इलिनोइस]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका|यूएस]], 1931 में एक सूप रसोई के बाहर बेरोजगार पुरुष।]] == 1932 == == 1933 == == यह भी देखें == * 1930 के दशक * महामन्दी के कारण * महान संकुचन * [[विश्वयुद्धों के मध्य की अवधि|इन्टरवार अवधि]], दुनिया भर में * अन्तरराष्ट्रीय संबंध (1919-1939) * 20 वीं सदी की समयरेखा, 1900 के बाद से * द्वितीय विश्व युद्ध से पहले की घटनाओं की समयरेखा ** यूरोप में द्वितीय विश्व युद्ध से पहले की घटनाएँ ** एशिया में द्वितीय विश्व युद्ध से पहले की घटनाएँ == सन्दर्भ == {{Reflist}}Man mandir per samri == समयरेखा == * दुनिया भर। {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BLFxebEvgDwC&pg=PR15|title=The Great Depression: An International Disaster of Perverse Economic Policies|last=Thomas E. Hall|last2=J. David Ferguson|publisher=University of Michigan Press|year=2009|pages=15–}} {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BLFxebEvgDwC&pg=PR15|title=The Great Depression: An International Disaster of Perverse Economic Policies|last=Thomas E. Hall|last2=J. David Ferguson|publisher=University of Michigan Press|year=2009|pages=15–}} {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BLFxebEvgDwC&pg=PR15|title=The Great Depression: An International Disaster of Perverse Economic Policies|last=Thomas E. Hall|last2=J. David Ferguson|publisher=University of Michigan Press|year=2009|pages=15–}} \ * यूएसए [https://www.thebalance.com/great-depression-timeline-1929-1941-4048064 यूएस अवलोकन 1928-1941] * अमेरिकी-राष्ट्रपति रूजवेल्ट [http://www.fdrlibrary.marist.edu/archives/resources/timeline.html एफडीआर] * यूएस-मल्टीमीडिया [http://xroads.virginia.edu/~1930s2/Time/timefr.html पॉलिटिक्स एंड सोसाइटी; विज्ञान और तकनीक; कला और संस्कृति; और विश्व घटनाक्रम] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091007034519/http://xroads.virginia.edu/~1930s2/Time/timefr.html |date=7 अक्तूबर 2009 }} * यूएस-न्यू डील [http://xroads.virginia.edu/~MA02/volpe/newdeal/timeline_text.html न्यू डील टाइमलाइन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127012626/http://xroads.virginia.edu/~MA02/volpe/newdeal/timeline_text.html |date=27 नवंबर 2020 }} यूनाइटेड स्टेट्स [http://www.amatecon.com/gd/gdtimeline.html यूएसए] == आगे के पढ़ने के लिए == * ब्रेंडन, पियर्स / ''द डार्क वैली: 1930 के दशक का एक पैनोरमा'' (2000) व्यापक वैश्विक इतिहास; 816pp [https://www.amazon.com/Dark-Valley-Panorama-1930s/dp/0375408819/ अंश] * ब्राउन, इयान। ''Iinter-war अवसाद में अफ्रीका और एशिया की अर्थव्यवस्थाएं'' (1989) * डेविस, जोसेफ एस। ''द वर्ल्ड बिटवीन द वार, 1919-39: एन इकोनॉमिस्ट्स व्यू'' (1974) * Drinot, पाउलो, और एलन नाइट, eds। ''लैटिन अमेरिका में महामंदी'' (2014) [https://www.amazon.com/Great-Depression-Latin-America/dp/082235750X/ अंश] * ईचेंग्रीन, बैरी। ''गोल्डन फ़ेटर्स: द गोल्ड स्टैंडर्ड एंड द ग्रेट डिप्रेशन, 1919-1939।'' 1992। * Feinstein। चार्ल्स एच। ''द वारिस'' (1997) के ''बीच यूरोपीय अर्थव्यवस्था'' * गैरेटी, जॉन ए। ''द ग्रेट डिप्रेशन: एन इन्क्वायरी एंड द हिस्ट्री ऑफ़ लाइट'' (1986) ''में सीन, के रूप में उन्नीस-तीस के दशक के वर्ल्डवाइड डिप्रेशन के कारणों, पाठ्यक्रम और परिणाम के बारे में एक पूछताछ।'' * ग्रॉसमैन, मार्क। ''इंटरवार इयर्स का विश्वकोश: 1919 से 1939'' (2000) तक। 400 पीपी दुनिया भर में कवरेज * किंडलबर्गर, चार्ल्स पी। ''द वर्ल्ड इन डिप्रेशन, 1929-1939'' (तीसरा संस्करण 2013)। * कोनराड, हेल्मुट और वोल्फगैंग मैडर्टनर, संस्करण। ''[https://books.google.com/books?id=cTPUAAAAQBAJ रसातल में दिनचर्या: 1930 के दशक में]'' संकटों से निपटने (बर्गहं बुक्स, 2013), 224 पीपी।&nbsp;स्वीडन, जापान, चीन, [[भारत]], तुर्की, [[ब्राज़ील|ब्राजील]] और संयुक्त राज्य अमेरिका के साथ जर्मनी, इटली, ऑस्ट्रिया और [[स्पेन]] में राजनीतिक संकट की तुलना करता है। * लैथम, एंथोनी और जॉन हेटन, ''द डिप्रेशन एंड द डेवलपिंग वर्ल्ड, 1914-1939'' (1981)। * मिशेल, ब्रॉडस। ''डिप्रेशन डिकेड: न्यू एरा से न्यू डील के माध्यम से, 1929-1941'' (1947), 462 pp और अमेरिका का गहन कवरेज। अर्थव्यवस्था * Psalidopoulos, माइकल, एड। ''द ग्रेट डिप्रेशन इन यूरोप: इकोनॉमिक थॉट एंड पॉलिसी इन ए नेशनल कॉनटेक्स्ट'' (एथेंस: अल्फा बैंक, 2012)। [[ISBN (identifier)|आईएसबीएन]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-960-99793-6-8|978-960-99793-6-8]] । आर्थिक इतिहासकारों के अध्याय फिनलैंड, स्वीडन, बेल्जियम, ऑस्ट्रिया, इटली, ग्रीस, तुर्की, बुल्गारिया, यूगोस्लाविया, रोमानिया, स्पेन, पुर्तगाल और आयरलैंड को कवर करते हैं। [http://www.ics.ul.pt/rdonweb-docs/ICS_JLCardoso_Great_AI.pdf विषय - सूची] * रॉदरमुंड, डिटमार। ''द ग्लोबल इम्पैक्ट ऑफ़ द ग्रेट डिप्रेशन'' (1996) [https://www.questia.com/library/103606137/the-global-impact-of-the-great-depression-1929-1939 ऑनलाइन] * टिपटन, एफ। और आर। एल्ड्रिच, ''एन इकोनॉमिक एंड सोशल हिस्ट्री ऑफ़ यूरोप, 1890-1939'' (1987) == बाहरी कड़ियाँ == [[श्रेणी:आर्थिक मन्दी]] [[श्रेणी:वैश्विक महामन्दी]] [[श्रेणी:1920-30 आर्थिक संकट]] [[श्रेणी:हिन्दी]]mahamndi 9cavscmz4xv67jvf9umrkcquws2n973 पेराम्ब्रा 0 1256353 6555744 6121135 2026-05-24T05:04:20Z CommonsDelinker 743 "Pba_twn.jpg" को हटाया। इसे कॉमन्स से [[commons:User:Krd|Krd]] ने हटा दिया है। कारण: No license since 16 May 2026 6555744 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = पेराम्ब्रा | other_name = Perambra<br />പേരാമ്പ്ര | image = | image_caption = पेराम्ब्रा का दृश्य | pushpin_label = पेराम्ब्रा | pushpin_map = India Kerala | coordinates = {{coord|11.558|75.761|display=inline, title}} | pushpin_map_caption = केरल में स्थिति | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] | subdivision_name1 = [[केरल]] | subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name2 = [[कोड़िकोड ज़िला]] | population_total = 32784 | population_as_of = 2011 | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = प्रचलित | demographics1_info1 = [[मलयालम भाषा|मलयालम]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] | utc_offset1 = +5:30 }} '''पेराम्ब्रा''' (Perambra) [[भारत]] के [[केरल]] राज्य के [[कोड़िकोड ज़िले]] में स्थित एक गाँव है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=psw6DwAAQBAJ Lonely Planet South India & Kerala]," Isabella Noble et al, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012394</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=1Hs0DwAAQBAJ The Rough Guide to South India and Kerala]," Rough Guides UK, 2017, ISBN 9780241332894</ref> == इन्हें भी देखें == * [[कोड़िकोड ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{केरल}} [[श्रेणी:कोड़िकोड ज़िला]] [[श्रेणी:केरल के गाँव]] [[श्रेणी:कोड़िकोड ज़िले के गाँव]] cqdjim90tkcnpeo49pkhdtnmkzaw5i9 प्रवेशद्वार:समाज और संस्कृति/चयनित चित्र/3 100 1262325 6555852 5129018 2026-05-24T09:07:14Z The Sorter 845290 6555852 wikitext text/x-wiki <center> [[File:20151030 Syrians and Iraq refugees arrive at Skala Sykamias Lesvos Greece 2.jpg|300px]] <br>'''[[सीरियाई गृहयुद्ध]]''' से भाग कर आये [[सीरिया| सीरियाई]] और [[इराक़ | इराक़ी]] शरणार्थियों की नाव, [[यूनान]] के तट पर पहुँचती हुई</center> 31un4jiib2iyh9tr6tmlbblkz23z5dp हुसैन मज़ाहेरी 0 1273371 6555875 6552091 2026-05-24T09:33:13Z The Sorter 845290 6555875 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography|background=|name=हुसैन मज़ाहेरी इस्फ़हानी|image=[[File:حسین مظاهری.jpg]]|religion=[[इस्लाम]]|denomination=[[द्वादशी शिया]]|jurisprudence=[[जाफ़री]]|creed=[[उसूली]]|location=[[इस्फ़हान]], [[ईरान]]|title=[[मरजा]]|Period=|Predecessor=|Successor=|ordination=|post=[[मरजा]]|birth_date={{birth date and age|1933|11|16|df=y}}|birth_place=[[इस्फ़हान]], [[पहलवी ईरान|ईरान]]|death_date=|death_place=|website={{URL|http://www.almazaheri.org}}|native_name={{lang|fa|آیت الله العظمی حسین مظاهری اصفهانی}}|nationality=[[ईरानी लोग|ईरानी]]}} '''हुसैन मज़ाहेरी इस्फ़हानी''' ({{Langx|fa|{{naskh|حسین مظاهری اصفهانی}}}}; जन्म 16 नवंबर 1933) एक बुजुर्ग [[ईरान|ईरानी]] [[द्वादशी शिया|इस्ना अशरिया]] [[शिया इस्लाम|शिया]] मरजा है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3IxtAAAAMAAJ|title=Asian recorder|publisher=K. K. Thomas at Recorder Press|year=1998|volume=44|page=xcix|issue=1-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://iraq.iraq.ir/vb/showthread.php?t=253437|title=List of Maraji (2017)|archive-url=https://web.archive.org/web/20180819182120/http://iraq.iraq.ir/vb/showthread.php?t=253437|archive-date=2018-08-19|access-date=2018-12-26}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.almazaheri.org/ |title=Official website |access-date=24 अप्रैल 2021 |archive-date=5 जून 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605205247/http://almazaheri.org/ |url-status=dead }}</ref> वे तीसरे विशेषज्ञ परिषद के सदस्य भी थे। == जीवनी == मुख्य अयातुल्ला हुसैन मज़ाहेरी का जन्म 1934 में [[इस्फ़हान]] में हुआ था। 14 साल की उम्र में, वह अपनी धार्मिक पढ़ाई शुरू करने के लिए इस्फ़हान विश्वविद्यालय चले गए। पांच साल बाद, वह अपनी पढ़ाई खत्म करने के लिए क़ौम चले गए। क़ौम में, उन्होंने अयातुल्ला बोरुजर्दी और इमाम खोमेनी विश्वविद्यालय में अध्ययन किया। अयातुल्ला मारशी नजफ़ी, अल्लामा तबतबाई और मोहक्केक दामाद उनके शिक्षकों में से थे। <ref>{{Cite web |url=http://www.almazaheri.ir/farsi/index.aspx?tabid=0012 |title=Biography in Persian |access-date=24 अप्रैल 2021 |archive-date=16 अप्रैल 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416085514/http://www.almazaheri.ir/farsi/index.aspx?tabid=0012 |url-status=dead }}</ref> वह वर्तमान में ईरान के इस्फ़हान विश्वविद्यालय में रहते हैं और पढ़ाते हैं। <ref>{{Cite web|url=http://almazaheri.ir/oldsites/oldweb/about.htm|title=Al Mazaheri|archive-url=https://web.archive.org/web/20071006235953/http://almazaheri.ir/oldsites/oldweb/about.htm|archive-date=2007-10-06|access-date=2007-02-25}}</ref> <ref>[http://www.imna.ir/news/258615/%DA%A9%D9%86%DA%AF%D8%B1%D9%87-%D9%86%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B8%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A7-%D8%A7%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%85 Grand Ayatollah views about Ayatollah Mazaheri]</ref> <ref>{{Cite web |url=https://article.tebyan.net/198898/%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF-%D8%AA%D8%B1%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%B1-%D8%A2%D9%8A%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%85%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%8A |title=His eminence Grand Ayatollah Hossein Mazaheri |access-date=24 अप्रैल 2021 |archive-date=27 जनवरी 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250127063747/https://article.tebyan.net/198898/%25D8%25A8%25D8%25B2%25D8%25B1%25DA%25AF-%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%258A%25D9%2586-%25D8%25A7%25D9%2581%25D8%25AA%25D8%25AE%25D8%25A7%25D8%25B1-%25D8%25A2%25D9%258A%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2584%25D9%2587-%25D9%2585%25D8%25B8%25D8%25A7%25D9%2587%25D8%25B1%25D9%258A |url-status=dead }}</ref> == संदेश ==   [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1933 में जन्मे लोग]] pk3gyuergc19658aq0y6aasmtx1bsd5 हिब्रू बाइबल 0 1277401 6555554 5190831 2026-05-23T12:10:11Z EmausBot 26590 बॉट: [[इब्रानी बाइबिल]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 6555554 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[इब्रानी बाइबिल]] j2170zi5p3yxwjhclvmnyc5i55bxrhn नीलगिरि संरक्षित जैवमंडल 0 1293792 6555846 6262470 2026-05-24T09:02:09Z Ziv 852426 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Pic from Doddabetta Peak.jpg]] → [[File:Pic from Lamb's Rock.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Location error. Not [[c::Category:Views from Doddabetta]]. 6555846 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक संरक्षित क्षेत्र|name=नीलगिरि संरक्षित जैवमंडल|alt_name=नीलगिरि बायोस्फीयर रिजर्व|iucn_category=|photo=Pic from Lamb's Rock.jpg|photo_caption=डोड्डाबेट्टा चोटी के ऊपर से नीलगिरि की पहाड़ियाँ|map_image=Nilgiris Biosphere Reserve.jpg|map_alt=|map_caption=|map=India Tamil Nadu#India Kerala#India|relief=1|location=[[दक्षिण भारत]]|nearest_city=|coordinates={{coord|11|33|00|N|76|37|30|E|region:IN|format=dms|display=inline,title}}|coords_ref=|established=1986|visitation_num=|visitation_year=|governing_body=तमिलनाडु वन विभाग, कर्नाटक वन विभाग, केरल वन विभाग, प्रोजेक्ट टाइगर|website=https://www.nbnaturepark.com/}} '''नीलगिरि संरक्षित जैवमंडल''' या '''नीलगिरी बायोस्फीयर रिजर्व''' [[दक्षिण भारत]] में [[पश्चिमी घाट]] के [[नीलगिरि पर्वत|नीलगिरी पहाड़ों]] में एक [[संरक्षित प्रकृतिक्षेत्र|बायोस्फीयर रिजर्व]] है। यह [[भारत]] का सबसे बड़ा संरक्षित वन क्षेत्र है, जो [[तमिल नाडु|तमिलनाडु]], [[कर्नाटक]] और [[केरल]] में फैला हुआ है। <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/conservationist-joins-sc-panel-on-elephant-corridor-case/article33678554.ece|title=Conservationist joins SC panel on elephant corridor case|last=Correspondent|first=Legal|date=2021-01-27|work=The Hindu|access-date=2021-01-28|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> इसमें संरक्षित क्षेत्र [[मुदुमलै वन्यजीव अभयारण्य|मुदुमलाई राष्ट्रीय उद्यान]], [[मुकुर्ती राष्ट्रीय उद्यान|मुकुर्थी राष्ट्रीय उद्यान]], तमिलनाडु में [[सत्यमंगलम वन्य अभयारण्य|सत्यमंगलम वन्यजीव अभयारण्य]]; [[नागरहोल अभयारण्य|नागरहोल राष्ट्रीय उद्यान]], [[बांदीपुर राष्ट्रीय उद्यान]], दोनों कर्नाटक में; केरल में [[साइलेंट वैली राष्ट्रीय उद्यान|साइलेंट वैली नेशनल पार्क]], [[आरलम वन्य अभयारण्य|अरलम वन्यजीव अभयारण्य]], [[वायनाड वन्य अभयारण्य|वायनाड वन्यजीव अभयारण्य]] और [[करिम्पुड़ा वन्य अभयारण्य|करिम्पुझा वन्यजीव अभयारण्य]] शामिल हैं। सितंबर 1986 में मैन एंड बायोस्फीयर प्रोग्राम के तहत [[युनेस्को|यूनेस्को]] द्वारा 5000 वर्ग किलोमीटर से अधिक के क्षेत्र को कवर करते हुए नीलगिरी की पहाड़ी श्रृंखलाओं और इसके आसपास के वातावरण को नीलगिरी बायोस्फीयर रिजर्व के रूप में गठित किया गया था। नीलगिरि बायोस्फीयर रिजर्व भारत का पहला और प्रमुख बायोस्फीयर रिजर्व है, जिसकी विरासत वनस्पतियों और जीवों से समृद्ध है। [[बडागास|बडगास]], [[टोडा जनजाति|टोडा]], [[कोटा जनजाति|कोटा]], [[ईरुला|इरुल्ला]], [[कुरुम्बा (जनजाति)|कुरुम्बा]], [[पनिया लोग|पनिया]], [[रावुला|अदियान]], एडानाडन चेत्तिस, अलार और मलायन जैसे जनजातीय समूह रिजर्व के मूल निवासी हैं। <ref>[http://www.nilgiribiospherereserve.com/nilgiri-biosphere-info.html About Nilgiri Biosphere Reserve (NBR)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120624034217/http://www.nilgiribiospherereserve.com/nilgiri-biosphere-info.html|date=24 June 2012}} – www.nilgiribiospherereserve.com</ref> == शब्द उत्पत्ति == नीलगिरी शब्द [[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]] शब्द ''नीली'' या ''नीला'' से लिया गया है जिसका अर्थ है नीला और ''गिरी'' का अर्थ पर्वत है। <ref> {{Cite journal|last=Evans, T.|date=1886|title=Tödas. Aborigines of the Nilgiri Hill, South India|url=https://books.google.com/books?id=6xNAAQAAMAAJ&pg=RA1-PA398|journal=The Missionary Herald of the Baptist Missionary Society|pages=398–400}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=i1YlAAAAMAAJ|title=The Nilgiris: Weather and Climate of a Mountain Area in South India|last=Lengerke|first=H.J.v.|date=1977|publisher=Steiner|isbn=9783515026406|location=Wiesbaden|page=5|language=en}}</ref> == इतिहास == 1970 के दशक में, लगभग 5,670 वर्ग किमी का क्षेत्र [[नीलगिरि पर्वत]] में [[भारत के संरक्षित जैवमंडल|भारत के बायोस्फीयर रिजर्व]] की सूची में शामिल करने का प्रस्ताव था। इस प्रस्तावित क्षेत्र में 2,290 वर्ग किमी का वानिकी क्षेत्र, 2,020 वर्ग किमी का एक कोर ज़ोन, 1,330 वर्ग किमी का कृषि क्षेत्र और 30 वर्ग किमी का एक बहाली क्षेत्र शामिल है। नीलगिरि बायोस्फीयर रिजर्व सितंबर 1986 में स्थापित किया गया था और यह [[युनेस्को|यूनेस्को के]] [[मानव और जैवमंडल कार्यक्रम|मैन एंड द बायोस्फीयर प्रोग्राम]] के तहत भारत का पहला बायोस्फीयर रिजर्व है। <ref name="Daniels1996">{{Cite report|title=The Nilgiri Biosphere Reserve: A Review of Conservation Status with Recommendations for a Wholistic Approach to Management|publisher=UNESCO South-South Co-operation Programme for Environmentally Sound Socio-Economic Development in the Humid Tropics|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001137/113753eo.pdf}}</ref> == भूगोल == [[चित्र:Nilgiris_Biosphere_Reserve.jpg|अंगूठाकार| नीलगिरी बायोस्फीयर रिजर्व का नक्शा]] नीलगिरि बायोस्फीयर रिजर्व [[कोडगु जिला|कोडागु जिले]] के पूर्वी भाग से पूर्व में [[ईरोड जिला|इरोड जिले]] तक और दक्षिण में [[पालक्काड़ दर्रा|पलक्कड़ गैप]] तक 80 से 2,600 मीटर की ऊंचाई के साथ 5,520 वर्ग किमी के क्षेत्र में फैला हुआ है। इसका बफर जोन 4,280 वर्ग किमी का है और जिसमें 1,250.3 वर्ग किमी का मुख्य क्षेत्र, जिसमें से 701.8 वर्ग किमी कर्नाटक में, 264.5&nbsp;वर्ग किमी केरल में और 274&nbsp;वर्ग किमी तमिलनाडु में स्थित है। <ref name="Daniels1996" />रिजर्व [[उष्ण और उपोष्ण आर्द्र पृथुपर्णी वन|उष्णकटिबंधीय और उपोष्णकटिबंधीय नम चौड़ी पत्ती वाले जंगलों]], घाटों के पश्चिमी ढलानों के [[उष्ण और उपोष्ण आर्द्र पृथुपर्णी वन|उष्णकटिबंधीय नम जंगलों]] से लेकर पूर्वी ढलानों पर उष्णकटिबंधीय और उपोष्णकटिबंधीय शुष्क चौड़ी पत्ती वाले उष्णकटिबंधीय सूखे जंगलों तक फैला हुआ है। वर्षा की सीमा 500–7,000 मिमी प्रति वर्ष है। रिजर्व में तीन ईकोरीजन, दक्षिण पश्चिमी घाट के नम पर्णपाती वन, दक्षिण पश्चिमी घाट के पर्वतीय वर्षा वन और दक्षिण दक्कनी पठार के शुष्क पर्णपाती वन शामिल हैं। <ref name=":0">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/48435361|title=Terrestrial ecoregions of the Indo-Pacific: a Conservation Assessment|last=Wikramanayake|first=Eric D.|date=2002|publisher=Island Press|others=|isbn=1-55963-923-7|location=Washington, D.C.|pages=284-285|oclc=48435361}}</ref> == वनस्पति वर्ग (फ्लोरा) == [[चित्र:Shola_forest_from_Nilgiris.jpg|अंगूठाकार| नीलगिरि पहाड़ियों में शोला वन]] नीलगिरि बायोस्फीयर रिजर्व में 3,700 से अधिक पौधों की प्रजातियां हैं, जिनमें लगभग 200 [[औषधीय पौधे]]; 132 [[तत्रस्थता|स्थानिक]] (Endemic) [[सपुष्पक पौधा|फूल वाले पौधे]], नीलगिरि बायोस्फीयर रिजर्व में स्थानिक पौधों की सूची में शामिल हैं। 1,800 मीटर से ऊपर के शोला वन पैच में छोटे [[सदाबहार]] पेड़ उगते हैं और [[अधिपादप|अधिपादपों]] (Ephiphytes) से सुसज्जित हैं। <ref name="Chandrashekara_al2006">{{Cite journal|last=Chandrashekara, U.M.|last2=Muraleedharan, P.K.|last3=Sibichan, V.|year=2006|title=Anthropogenic pressure on structure and composition of a shola forest in Kerala, India|url=https://www.researchgate.net/publication/226385585|journal=Journal of Mountain Science|volume=3|issue=1|pages=58–70|doi=10.1007/s11629-006-0058-0}}</ref> 18 मीटर की ऊंचाई से ऊपर लंबे पेड़ विशाल मधुमक्खियों (''Apis dorsata'', ''[[एपिस डोरसॅटा|एपिस डोरसाटा]]'' ) द्वारा छत्तों के निर्माण के लिए उपयोग किए जाते हैं, जिसमें ''Tetrameles nudiflora'' (''टेट्रामेल्स न्यूडिफ्लोरा''), इंडियन लॉरेल ''(Ficus microcarpa'', ''फ़िकस माइक्रोकार्पा'' ), कोरोमंडल एबोनी (''Diospyros melanoxylon'', ''[[तेन्दु|डायोस्पायरोस मेलानोक्सिलोन]]'' ), पीला सांप का पेड़ ( ''Stereospermum tetragonum'', ''स्टीरियोस्पर्मम टेट्रागोनम'' ), जंग लगी कमला (''Mallotus tetracoccus'', ''मैलोटस टेट्राकोकस)'' शामिल हैं। ) और ''Acrocarpus fraxinifolius'' (''एक्रोकार्पस फ्रैक्सिनिफोलियस'') । <ref>{{Cite journal|last=Thomas, S.G.|last2=Varghese, A.|last3=Roy, P.|last4=Bradbear, N.|last5=Potts, S.G.|last6=Davidar, P.|year=2009|title=Characteristics of trees used as nest sites by ''Apis dorsata'' (Hymenoptera, Apidae) in the Nilgiri Biosphere Reserve, India|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/15956/stri_Thomas_Varghese_Roy_Bradbear_Potts_and_Davidar_2009.pdf|journal=Journal of Tropical Ecology|volume=25|issue=5|pages=559–562|doi=10.1017/S026646740900621X}}</ref> जनवरी से मई तक चरम फूलों के मौसम के दौरान, [[सागौन]] (''Tectona grandis'', ''टेक्टोना ग्रैंडिस'' ), लाल देवदार (''(Erythroxylum monogynum'', ''एरिथ्रोक्साइलम मोनोगिनम'' ), हिप्टेज (''Hiptage benghalensis'', ''हिप्टेज बेंघालेंसिस'' ), बड़े फूलों वाले बे ट्री ( ''Persea macrantha'', ''पर्सिया मैक्रांथा'' ), जुन्ना बेरी (''Ziziphus rugosa'', ''ज़िज़िफस रगोसा'' ) और रेंगने वाले स्मार्टवीड (''Persicaria chinensis'', ''पर्सिकेरिया चिनेंसिस'' ) सहित कम से कम 73 प्रजातियां खिलती हैं । वे विशाल मधुमक्खी, एशियाई मधुमक्खी (''Apis cerana'', ''एपिस सेराना'' ), लाल बौनी मधुमक्खी (''A. florea'', ''ए. फ्लोरिया'' ) और ''ट्राइगोना'' (''Trigona'') मधुमक्खियों द्वारा [[परागण]] पर निर्भर हैं। <ref name="Thomas_al2009">{{Cite journal|last=Thomas, S.G.|last2=Rehel, M.S.|last3=Varghese, A.|last4=Davidar, P.|last5=Potts, S.G.|year=2009|title=Social bees and food plant associations in the Nilgiri Biosphere Reserve, India|url=https://www.researchgate.net/publication/237584631|journal=Tropical Ecology|volume=50|issue=1|pages=79–88}}</ref> == पशुवर्ग (फोना) == === पक्षी === [[चित्र:The_Black_Chinned_Laughingthrush.jpg|अंगूठाकार|नीलगिरि लाफिंगथ्रश]] नीलगिरी बायोस्फीयर रिजर्व में पक्षियों की 14 प्रजातियां पाई जाती हैं जो पश्चिमी घाट के [[तत्रस्थता|स्थानिक हैं]] । इनमें से, नीलगिरि लाफिंगथ्रश (''Strophocincla cachinnans'', ''स्ट्रोफोसिंकला कैचिनन्स'' ) केवल 1,200 मीटर से अधिक ऊंचाई पर निवास करती है। अन्य स्थानिकों और निकट-स्थानिकों में शामिल हैं [[नीलगिरि जंगली कबूतर|नीलगिरि वुड-पिजन]], मालाबार ग्रे हॉर्नबिल, मालाबार पैराकीट, व्हाइट-बेलिड ट्रीपी, व्हाइट- बेलिड शॉर्टविंग, ग्रे- हेडेड बुलबुल, ग्रे-ब्रेस्टेड लाफिंगथ्रश, रूफस बैबलर, ब्लैक-एंड-रूफस फ्लाईकैचर, नीलगिरि फ्लाईकैचर, और नीलगिरी पिपिट । <ref name=":0" /> === स्तनधारी === [[चित्र:2010-kabini-elephant-family.jpg|अंगूठाकार|काबिनी नदी पर एशियाई हाथी]] नीलगिरि बायोस्फीयर रिजर्व और आस-पास के क्षेत्रों में भारत में सबसे बड़ी [[एशियाई हाथी]] (''Elephas maximus'', ''एलिफस मैक्सिमस'' ) की आबादी है, जो 2007 तक 5,750 होने का अनुमान है। झुंड 562–800 वर्ग किमी में विचरण करते हैं , शुष्क मौसम के दौरान इनके बड़े समूह बारहमासी जल स्रोतों पर एकत्रित होते हैं। <ref>{{Cite book|title=Indian Hotspots|last=Baskaran N.|last2=Kanakasabai, R.|last3=Desai, A.A.|publisher=Springer|year=2018|isbn=978-981-10-6604-7|editor-last=Sivaperuman, C.|location=Singapore|pages=295–315|chapter=Ranging and spacing behaviour of Asian Elephant (''Elephas maximus'' Linnaeus) in the tropical forests of Southern India|doi=10.1007/978-981-10-6605-4_15|editor-last2=Venkataraman, K.|chapter-url=}}</ref> जीवों में स्तनधारियों की 100 से अधिक प्रजातियाँ, पक्षियों की 370 प्रजातियाँ, सरीसृपों की 80 प्रजातियाँ, मछलियों की लगभग 39 प्रजातियाँ, 31 उभयचर और तितलियों की 316 प्रजातियाँ शामिल हैं।{{उद्धरण आवश्यक|date=February 2023}} यह [[बंगाल बाघ|बंगाल टाइगर]], [[भारतीय तेन्दुआ|भारतीय तेंदुआ]], [[चीतल|चीतल हिरण]], [[गौर]], [[साम्भर (हिरण)|सांभर हिरण]], [[सोनकुत्ता|ढोल]], [[सुनहरा गीदड़|सुनहरा सियार]], [[भारतीय सूअर]], [[नीलगिरि तहर]], [[भारतीय चित्तीदार मूषक मृग|भारतीय चित्तीदार चीवरोटेन]], [[कृष्णमृग|काला हिरन]], [[एशियाई ताड़ कस्तूरी बिलाव|एशियाई पाम सीविट]], [[स्लोथ रीछ|स्लोथ भालू]], [[चौसिंगा|चार सींग वाला मृग]], नीलगिरि मार्टन, [[भारतीय सेही|भारतीय कलगीदार साही]], [[भारतीय विशाल गिलहरी|मालाबार विशाल गिलहरी]], [[बिज्जू|हानीबेजर]], भारतीय धूसर नेवला, [[भारतीय पैंगोलिन]], भारतीय लोमड़ी, चिकने कोट वाला ऊदबिलाव, और चित्रित चमकादड़ । प्राइमेट्स में [[लायन टेल्ड मकाक|लायन टेल मकाक]], नीलगिरी लंगूर, [[धूसर लंगूर|ग्रे लंगूर]] और बोनट मकाक शामिल हैं। === उभयचर और सरीसृप === उभयचरों में बैंगनी मेंढक, साइलेंट वैली ब्रश मेंढक, मालाबार ग्लाइडिंग मेंढक, बेडडोमिक्सलस शामिल हैं। भारत की लगभग पचास प्रतिशत उभयचर प्रजातियाँ और सरीसृपों की लगभग नब्बे प्रजातियाँ इस क्षेत्र की स्थानिक (Endemic) हैं, जिनमें जेनेरा ''Brachyopihidium'' (''ब्राचियोपिहिडियम''), ''Dravidogecko'' (''द्रविड़ोगेको''), ''Melanophidum'' (''मेलानोफ़िडम''), ''Ristella'' (''रिस्टेला''), ''Salea'' (''सेलिया'' ), ''Plectrurus'' (''पलेक्ट्रुरस'' ), ''Teretrurus'' (''टेरेट्रूरस'') और ''Xylophis'' (''ज़ाइलोफ़िस'' ) शामिल हैं। <ref name=":0" /> == खतरे == [[चित्र:Bandipur_fires_2019.jpg|अंगूठाकार| 2019 में बांदीपुर राष्ट्रीय उद्यान में जंगल की आग]] संरक्षित क्षेत्रों के बाहर शोला वनों को विखंडन का खतरा है, विशेष रूप से बस्तियों के आसपास के क्षेत्रों में। <ref name="Chandrashekara_al2006" /> आक्रामक ''पैसिफ्लोरा मोलिसिमा'' (''Passiflora mollissima'')की तीव्र और सघन वृद्धि शोला वन पैच में देशी वृक्ष प्रजातियों के पुनर्जनन को रोकती है। <ref>{{Cite journal|last=Jose, F.C.|year=2012|title=The 'living fossil' shola plant community is under threat in upper Nilgiris|url=https://www.researchgate.net/publication/287703029|journal=Current Science|volume=102|issue=8|pages=1091–1092}}</ref> अवैध शिकार, वनों की कटाई, जंगल की आग और देशी जनजातियों का समाप्त होते जाना, मुख्य खतरे हैं। 1972 में अवैध शिकार कानून द्वारा प्रतिबंधित होने के बावजूद, लोग अभी भी त्वचा, फर या दांत के लिए बाघ, हाथी और चीतल जैसे जानवरों का अवैध शिकार करते हैं। खेती या पशुओं के लिए जंगलों को नष्ट किया जा रहा है। मवेशियों को मारने वाले पशु, किसानों द्वारा मारे जाते हैं। जंगल की आग वनस्पति को नष्ट कर देती है। मूल जनजातियों को उनकी मातृभूमि से निकाला जा रहा है, जिसके परिणामस्वरूप जनजातीय संस्कृति का नुकसान हो रहा है।{{उद्धरण आवश्यक|date=February 2023}} == इन्हें भी देखें == * [[भारतीय वानिकी अनुसंधान एवं शिक्षा परिषद|भारतीय वानिकी अनुसंधान और शिक्षा परिषद]] * [[भारत के संरक्षित जैवमंडल | भारत के बायोस्फीयर रिज़र्व]] == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:पर्वतीय पारिस्थितिकी]] [[श्रेणी:इंडोमलायन जैवभूक्षेत्र]] [[श्रेणी:पालक्काड़ ज़िले में पर्यटन आकर्षण]] [[श्रेणी:वायनाड ज़िले में पर्यटन आकर्षण]] [[श्रेणी:पालक्काड़ ज़िले का भूगोल]] [[श्रेणी:पश्चिमी घाट के वन्य अभयारण्य]] [[श्रेणी:वायनाड ज़िले का भूगोल]] [[श्रेणी:कर्नाटक के संरक्षित क्षेत्र]] [[श्रेणी:भारत के संरक्षित जैवमंडल]] [[श्रेणी:केरल के संरक्षित क्षेत्र]] [[श्रेणी:विकिडेटा पर उपलब्ध निर्देशांक]] 1p32216c73il2zi6awxn643cs2dffv4 द्वारकानाथ गांगुली 0 1294054 6555763 6549063 2026-05-24T06:12:23Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555763 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = द्वारकानाथ गंगोपाध्याय | image = Dwarkanath Ganguly.jpg | birth_place = 20 अप्रैल 1844, मागुरखंडा गांव, बिक्रमपुर, [[ढाका]], [[बंगाल प्रेसीडेंसी]], [[ब्रिटिश भारत]] | death_date = २७ जून १८९८, [[कलकत्ता]], [[बंगाल प्रेसीडेंसी]], [[ब्रिटिश भारत]] (उम्र ५४) | occupation = शिक्षक, पत्रकार, समाज सुधारक | spouse = भाबोशुंदरी देवी [[कादम्बिनी गांगुली]] | children = *बिधुमुकी देवी, *सतीश चंद्र गांगुली, *निरुपमा हलदर (बेला), *निर्मल चंद्र गांगुली (भुलू), *प्रफुल्ल चंद्र गांगुली (मंगलू), * जोयतीर्मयी गांगुली (चमेली), *प्रभात चंद्र गांगुली (जंगलू), *अमल चंद्र गांगुली (खोकों), *हिमानी गांगुली (केवल 3 महीने की उम्र में मृत्यु) *जयंती बर्मन (बुलबुली) |caption=द्वारकानाथ गांगुली}} '''द्वारकानाथ गंगोपाध्याय''' ( जन्म 20 अप्रैल 1844 - मृत्यु 27 जून 1898) बंगाल के एक [[ब्राह्म समाज|ब्राह्म सुधारक]] थे। उन्होंने समाज के ज्ञान और महिलाओं की मुक्ति के लिए महत्वपूर्ण योगदान दिया। उन्होंने अपना पूरा जीवन महिला मुक्ति के लिए समर्पित कर दिया और उन्हें जीवन के हर क्षेत्र में भाग लेने के लिए प्रोत्साहित किया, चाहे वह राजनीति हो, सामाजिक सेवाएं आदि और यहां तक कि उन्हें स्वयं के संगठन बनाने में मदद की। <ref name=":2">{{Cite web|url=https://rrjournals.com/past-issue/dwarakanath-ganguly-a-study-on-his-role-of-women-emancipation-in-colonial-bengal/|title=Dwarakanath Ganguly- A Study on His Role of Women Emancipation in Colonial Bengal|access-date=18 जुलाई 2021|archive-date=18 जुलाई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210718064137/https://rrjournals.com/past-issue/dwarakanath-ganguly-a-study-on-his-role-of-women-emancipation-in-colonial-bengal/|url-status=dead}}</ref> [[भारत के लोग|वह पहली भारतीय]] महिला चिकित्सक [[कादम्बिनी गांगुली|कादंबिनी गांगुली]] के पति थे। == प्रारंभिक जीवन == द्वारकानाथ गांगुली का जन्म 20 अप्रैल 1844 को मागुरखंडा गांव, बिक्रमपुर, [[ढाका]] (अब [[बांग्लादेश|बांग्लादेश में]] ) में हुआ था। उनके पिता, कृष्णप्राण गंगोपाध्याय, एक दयालु और विनम्र व्यक्ति थे, जबकि उनकी माँ, उदयतारा, एक अमीर परिवार से ताल्लुक रखती थीं, और एक मजबूत इरादों वाली महिला थीं। <ref name=":3">{{Cite web|url=http://im.thesadharanbrahmosamaj.org/2018/04/03/dwarakanath-ganguly-a-forgotten-hero/|title=Dwarkanath Ganguly a forgotten hero|access-date=18 जुलाई 2021|archive-date=22 जुलाई 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200722103526/http://im.thesadharanbrahmosamaj.org/2018/04/03/dwarakanath-ganguly-a-forgotten-hero/|url-status=dead}}</ref> वह बचपन से ही अपनी माँ से बहुत प्रभावित थे, जिन्होंने उन्हें सच्चाई और न्याय के लिए प्यार दिया। <ref>{{Cite book|title=Freedom Movement in Bengal 1818-1904: Who's Who, Calcutta Education Department, Government of West Bengal|last=Sinha|first=S|pages=306–307}}</ref> गांगुली ने अपनी शिक्षा स्थानीय गांव "पाठशाला" में शुरू की। चूंकि वह अंग्रेजी सीखने के इच्छुक थे, इसलिए उन्होंने पास के कालीपारा गांव में अंग्रेजी स्कूल में दाखिला लिया। <ref name=":2"/> इस स्कूल में पढ़ते समय वे अक्षय कुमार दत्ता की 'धर्म नीति' के लेखन से बहुत प्रभावित हुए, जिसमें बहुविवाह, बाल विवाह, अंतर्जातीय विवाह और विधवा पुनर्विवाह जैसी तत्कालीन प्रचलित सामाजिक समस्याओं पर विस्तार से बताया गया। वह बंगाली महिला की दुर्दशा से बहुत प्रभावित हुए, और दत्ता की मुख्य थीसिस से प्रभावित थे कि "सामाजिक उत्थान के लिए पहला महत्वपूर्ण कदम महिला को उसके बंधन से मुक्त करना है"। <ref name=":3" /> उन्होंने अपने सामाजिक रूप से जागरूक स्कूली दोस्तों के साथ दत्ता के विचारों को प्रचारित करने का प्रयास करना शुरू किया। वह अपने खराब स्वास्थ्य के साथ-साथ अपनी सुधारवादी गतिविधियों के कारण स्कूल की प्रवेश परीक्षा पास करने में असमर्थ था। इसके बाद, वह स्व-शिक्षित निकला। <ref name=":2" /> == जीवन और पेशा == द्वारकानाथ रूढ़िवादी उच्च जाति या 'कुलिन [[ब्राह्मण]] ' जाति के थे। उन दिनों, ऐसे परिवारों के पुरुषों के लिए [[बहुविवाह]] का अभ्यास करने की प्रथा थी, जिसने दुल्हन के पिता द्वारा दूल्हे को उपहारों के रूप में पैसे कमाने का एक तरीका बनाया। हालाँकि, अपने ही रिश्तेदारों द्वारा एक लड़की को घातक रूप से जहर देने की घटना, क्योंकि वह अपने पाठ्यक्रम से भटक गई थी, और यह जानकर कि यह एक सामान्य प्रथा थी, एक १७ वर्षीय द्वारकानाथ को बहुत पीड़ा हुई। उन्होंने न केवल बहुविवाह न करने की कसम खाई, बल्कि समाज में महिलाओं की स्थिति के प्रति भी सहानुभूति रखने लगे। <ref name=":0">{{Cite book|title=Ramtanu Lahiri O Tatkalin Banga Samaj, 1903/2001, (in Bengali)|last=Sastri|first=Sivanath|pages=340}}</ref> मोनोगैमी की उनकी प्रतिज्ञा के परिणामस्वरूप परिवार अपनी छोटी बहनों से शादी करने में असमर्थ था क्योंकि उनके पिता संभावित दूल्हे द्वारा दावा किए गए टोकन को प्रस्तुत नहीं कर सके। <ref name=":0" /> सामाजिक सुधार के अपने प्रगतिशील विचारों पर अपने रिश्तेदारों और स्थानीय लोगों के साथ बढ़ती असहमति के साथ संयुक्त प्रवेश परीक्षा को पास करने में उनकी विफलता ने उन्हें एक स्वतंत्र आजीविका की तलाश में घर छोड़ दिया। समाज में महिलाओं की स्थिति में सुधार के लिए उनके अथक कार्य ने उन्हें एक समाज सुधारक के रूप में कद में तेजी से आगे बढ़ाया। उन्होंने एक शिक्षक के रूप में अपना करियर शुरू किया और फरीदपुर के सोनारंग, ओलपुर और लोनसिंह (अब सभी बांग्लादेश में हैं) के छोटे स्कूल में काम किया। <ref name=":2"/> अपनी पहली पत्नी की मृत्यु के कई साल बाद, उन्होंने 1883 में, ब्रिटिश साम्राज्य में पहली महिला स्नातकों में से एक [[कादम्बिनी गांगुली|, कादम्बिनी गांगुली नी बोस से दोबारा शादी की।]] द्वारकानाथ ने कलकत्ता मेडिकल कॉलेज में प्रवेश के लिए लड़ाई लड़ी और इसे हासिल किया। कादंबिनी बाद में अभ्यास करने वाली पहली भारतीय महिला डॉक्टर बनीं। <ref name=":2"/> <ref name=":3"/> उनके दोनों विवाहों से उनके दस बच्चे थे। उनके पहले गठबंधन से उनकी सबसे बड़ी बेटी बिधुमुखी की शादी [[उपेन्द्रकिशोर राय चौधरी|उपेंद्र किशोर राय चौधरी से]] हुई थी। <ref name=":6" /> ज्योतिर्मयी गंगोपाध्याय, उनकी दूसरी शादी से उनकी दूसरी बेटी, एक प्रसिद्ध शिक्षाविद् से स्वतंत्रता सेनानी बनीं। प्रभात चंद्र गांगुली पत्रकारिता में अपने पिता के नक्शेकदम पर चलते थे और अपने भतीजे [[सुकुमार राय|सुकुमार रे के समकालीन थे।]] वह सुकुमार के 'मंडे क्लब' के सदस्य थे। <ref name=":6">{{Cite book|title=Sukumar Sahitya Samagra|publisher=Ananda|year=1973|isbn=8170661722|location=Kolkata|pages=Preface by Satyajit Ray}}</ref> द्वारकानाथ सच्चे चरित्र, अदम्य साहस, दृढ़ संकल्प और दृढ़ संकल्प के व्यक्ति थे। उनकी कथनी और करनी में कोई अंतर नहीं था। उन्होंने अपना जीवन दूसरों के लिए एक उदाहरण के रूप में स्थापित किया। <ref name=":5">{{Cite web|url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/240928/9/09_chapter%204.pdf|title=Sadharan Brahmo Somaj and some of its stalwarts}}</ref> == अबलाबान्धव == [[चित्र:Screenshot of Abalabandhab Patrika.png|right|thumb|300px|'''अबलाबान्धव''' पत्रिका का मुखपृष्ट]] मई १८६९ में, गांगुली ने ''ढाका के फरीदपुर के एक गाँव लोंसिंग से 'अबलाबान्धव'' ' ('अबला' का 'बंधब' जिसका अर्थ है 'स्त्रियों का बन्धु') नाम से एक साप्ताहिक पत्रिका शुरू की। अमेरिकी इतिहासकार डेविड कोफ ने इस पत्रिका को पूरी तरह से महिलाओं की मुक्ति के लिए समर्पित दुनिया की पहली पत्रिका के रूप में नोट किया है। <ref>{{Cite book|title=The Brahmo Samaj and the Shaping of the Modern Indian Mind|last=Kopf|first=David|year=1979|isbn=978-0-691-03125-5}}</ref> इसने उन्हें समाज में महिलाओं के अधिकारों के प्रवक्ता के रूप में पहचान दिलाई। <ref name=":4">{{Cite web|url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/205831/11/11_chapter%203.pdf|title=GENDER CONSCIOUSNESS- i) IMPACT OF WESTERN EDUCATIONii) ROLE OF CONTEMPORARY PERIODICALS}}</ref> गांगुली ने महिलाओं के शोषण और अत्यधिक पीड़ा के मामलों को प्रकाश में लाने वाले एक मानवीय पत्रकार की भूमिका निभाई। अबलाबंधब में उनके लेखन एक तरफ रक्षात्मक थे, जबकि दूसरी ओर, शिक्षित महिलाओं के उचित व्यवहार और आचरण पर नैतिक और न्यायपूर्ण। ''"पहले लेख में आत्मरक्षा के लिए विषय, 'व्यावसायिक प्रशिक्षण' और 'सामाजिक, राजनीतिक और धार्मिक मुद्दों' जैसे कई विषयों पर चर्चा की गई।'' ''दूसरा लेख 'संस्कृत में यवनों का ज्ञान', तीसरा 'वबी धर्म, रफीक मंडल और अमीरुद्दीन', चौथा 'एडिसन और इलेक्ट्रिक लाइट', पांचवां 'टेलीफोन, माइक्रोफोन और फोनोग्राम आदि विषयों पर समर्पित था। ', छठी से 'किंडरगार्टन शिक्षा की प्रणाली' और सातवीं और आखिरी 'विविध विषय'।'' <ref name=":5"/> - '''द ब्रह्मो पब्लिक ओपिनियन, जनवरी 1878''' । पत्रिका में कुकरी पर लेख, दाइयों को बुनियादी वैज्ञानिक दृष्टिकोण प्रदान करने, एक माँ के स्वास्थ्य में सुधार लाने पर लेख शामिल थे, जिन्हें आमतौर पर ''<nowiki/>'अतुरघर''' ''की अस्वस्थ परिस्थितियों में परिवार के अन्य सदस्यों से अलग रखा जाता था।'' <ref name=":4"/> अबलाबंधब ने कलकत्ता और ढाका के छात्रों और विशेष रूप से युवा ब्रह्मोस का ध्यान आकर्षित किया, जिसमें शिवनाथ शास्त्री और कलकत्ता में उनके प्रगतिशील मित्र शामिल थे <ref name=":7">{{Cite book|title=Ramtanu Lahiri O Tatkalin Banga Samaj, 1903/2001, (in Bengali)|last=Sastri|first=Sivanath|pages=452}}</ref> । १८७० में, गांगुली अबलाबंध के साथ कलकत्ता आए और कोलकाता में अपने दोस्तों के सहयोग से पत्रिका को महिलाओं के लिए एक शक्तिशाली अंग में बदल दिया। == साधरण ब्रह्मो समाज == गांगुली विज्ञान और गणित जैसे क्षेत्रों में समान तनाव वाली महिलाओं के लिए उच्च शिक्षा के प्रबल समर्थक थे। वह पुरुषों और महिलाओं दोनों के लिए शिक्षा के समान पाठ्यक्रम प्रदान करने में विश्वास करते थे, जो कि केशव चंद्र सेन जैसे तत्कालीन समाज सुधारकों के लिए स्वीकार्य नहीं था। उनका मानना था कि महिलाओं की शिक्षा स्त्री समाजीकरण के मूल सिद्धांतों को चुनौती देने के लिए नहीं थी, बल्कि यह मॉडेम, प्रबुद्ध सहायक के निर्माण की प्रक्रिया का पूरक था। <ref name=":0"/> हालांकि [[ब्राह्म|स्वयं एक ब्रह्मो]], द्वारकानाथ उन दिनों [[केशवचन्द्र सेन|के ब्रह्मो नेता केशुब चंद्र सेन]] की तुलना में कहीं अधिक प्रगतिशील थे। उन्होंने दुर्गामोहन दास, अन्नदाचरण खस्तागीर, शिवनाथ शास्त्री, रजनीनाथ रॉय और अन्य लोगों के साथ मांग की कि ब्रह्म समाज की प्रार्थना सभा में ब्रह्मो महिलाओं को उनके एकांत के पर्दे से बाहर आने दिया जाए। अपने मजबूत सुधारवादी विचारों के साथ, वह न केवल समाज में बल्कि ब्रह्म समाज में भी कई रूढ़िवादी विचारों के विरोधी थे। <ref name=":2"/> उन्होंने बहुविवाह, कट्टरता, पर्दा और बाल विवाह के खिलाफ जोरदार अभियान चलाया। <ref name=":2"/> <ref name=":5"/> उन्होंने महिलाओं की पोशाक में बदलाव लाने और लड़कियों के लिए संगीत विद्यालय स्थापित करने का भी प्रयास किया। यह सब भारत के ब्रह्म समाज में विभाजन की शुरुआत का कारण बना, जिसने अंततः 1878 में साधरण ब्रह्म समाज का गठन किया। [[साधारण ब्राह्म समाज|गांगुली ने सधारन ब्रह्म समाज के]] सचिव के रूप में कई कार्यकालों की सेवा की। <ref>{{Cite web|url=https://www.thebrahmosamaj.net/samajes/sadharansamaj.html|title=The Brahmo Samaj|website=www.thebrahmosamaj.net|access-date=2020-06-30}}</ref> == महिलाओं के लिए उच्च शिक्षा == === बालिका विद्यालय की स्थापना === गांगुली और उनके सहयोगियों जैसे दुर्गामोहन दास, मोनोमोहन घोष ने तर्क दिया कि लड़कियों को दी जाने वाली शिक्षा की गुणवत्ता लड़कों को दी जाने वाली शिक्षा के बराबर होनी चाहिए। इसे प्राप्त करने के लिए, उन्होंने 18 सितंबर 1873 को 22, बेनियापुकुर लेन, कलकत्ता में एक बोर्डिंग स्कूल में हिंदू महिला विद्यालय की स्थापना की। <ref name=":2"/> स्कूल को यूनिटेरियन अंग्रेजी महिला मिस एनेट एक्रोयड की देखरेख में रखा गया था। इसे जारी रखने की जिम्मेदारी गांगुली और उनके सहयोगियों ने उठाई थी। सवारों में रामतनु लाहिड़ी की पुत्री इंदुमती; दुर्गा मोहन दास की बेटियां सरला और अबला, गांगुली की बेटी बिधुमुखी; और श्रीनाथ दत्त की पत्नी हरसुंदरी। द्वारकानाथ ने उस बोर्डिंग स्कूल में हेडमास्टर, टीचर, डाइटीशियन, गार्ड और मेंटेनेंस मैन के रूप में काम किया, जिन्होंने परिसर की सफाई भी की। <ref name=":0"/> कुछ देर के लिए स्कूल का संचालन बंद हो गया। हालाँकि गांगुली के अटूट उत्साह के साथ, उन्होंने 1 जून 1876 को ओल्ड बल्लीगंज रोड, कलकत्ता [[बंग महिला विद्यालय|में स्कूल को बंगा महिला विद्यालय के रूप में फिर से खोल दिया।]] स्कूल में शिक्षा का स्तर काफी ऊंचा था और इसके उत्तराधिकारियों ने महिलाओं के उत्थान के लिए गांगुली के धर्मयुद्ध में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। गांगुली ने अपनी शैक्षिक प्रथाओं के समर्थन में उस समय तर्क दिया जब विक्टोरियन इंग्लैंड अभी भी लड़कियों के लिए सही तरह की शिक्षा के मुद्दे से जूझ रहा था। <ref name=":2" /> सरकार के शिक्षा विभाग द्वारा भी उच्च गुणवत्ता वाली व्यवस्था की प्रशंसा की गई। इस बीच, बेथ्यून स्कूल की असंतोषजनक स्थिति महिला शिक्षा से जुड़े सभी लोगों के लिए गंभीर चिंता का विषय थी। बेथ्यून स्कूल कमेटी के तत्कालीन सचिव मोनोमोहन घोष के अच्छे कार्यालयों के माध्यम से, वित्तीय और बौद्धिक संसाधनों के एक संघ में दोनों को समामेलित करने के प्रस्ताव पर सहमति हुई। एक लंबे विवाद के बाद, "बंगाल में सबसे उन्नत स्कूल" माने जाने वाले बंगा महिला विद्यालय को 1 अगस्त 1878 को बेथ्यून स्कूल में मिला दिया गया। <ref>{{Cite book|title='Women's Emancipation in 19th-Century Bengal-Some Aspects' an article by Dr. Manju Chattopadhyay|last=Mukherjee|first=A|pages=155–156}}</ref> इसके पूर्व छात्रों में स्वर्णप्रभा बसु (आनंद मोहन बसु की पत्नी), [[सरला रॉय]] (डॉ प्रसन्ना कुमार रॉय की पत्नी), [[अबला बोस|लेडी अबला बसु]] [[जगदीश चन्द्र बसु|(सर जगदीश चंद्र बसु]] की पत्नी), गिरिजाकुमारी सेन (शशिपाद सेन की पत्नी), कादंबिनी [[कादम्बिनी गांगुली|गांगुली]] ( गांगुली की पत्नी) और हेमलता देवी (शिवनाथ शास्त्री की बेटी)। <ref name=":2"/> दुर्गामोहन दास और आनंद मोहन बसु के साथ वर्तमान बेथ्यून कॉलेज को बनाने में द्वारकानाथ गांगुली के प्रयास बेथ्यून और विद्यासागर से कम नहीं हैं। <ref name=":9">{{Cite book|title=Bangalir Nari Jagaran|last=Ganguli|first=Prabhat Chandra|publisher=Brahmo Mission Press|year=1945|pages=84}}</ref> === महिला विद्यालय के लिए वित्तीय सहायता === द्वारकानाथ ने १८९० में स्थापित ब्रह्मो बालिका शिक्षालय को १८९५ से अपनी वित्तीय सहायता से मजबूती से पालने में भी महत्वपूर्ण भूमिका निभाई थी। <ref name=":2"/> इस संस्था ने बाद में भारतीयों द्वारा स्थापित किए जाने वाले अन्य लड़कियों के स्कूलों के लिए एक उदाहरण स्थापित किया। <ref name=":5"/> उन्होंने १८७९ में बिक्रमपुर संमिलानी सभा की स्थापना की जहां उन्होंने अध्यक्ष के रूप में कार्य किया और इस संगठन के तहत बिक्रमपुर में कई लड़कियों के स्कूल स्थापित किए गए। <ref name=":2" /> === विश्वविद्यालय के खुले दरवाजे === महिला छात्रों को विश्वविद्यालय की परीक्षा में बैठने देने के लिए द्वारकानाथ के अथक अभियान ने अंततः फल दिया और कलकत्ता विश्वविद्यालय में 25 नवंबर 1876 से परीक्षण के लिए महिला उम्मीदवारों का मनोरंजन नहीं करने के सीनेट के फैसले को उलट दिया गया। इसके परिणामस्वरूप मिस कादंबिनी बसु और मिस चंद्रमुखी बसु 1882 में ब्रिटिश साम्राज्य से पहली दो स्नातक बन गईं। <ref name=":9"/> === महिला चिकित्सा शिक्षा के लिए धक्का === द्वारकानाथ ने अपनी पत्नी कादम्बिनी को कलकत्ता मेडिकल कॉलेज में भर्ती कराया था। हालाँकि, उन्हें यह प्रचार करना पड़ा कि किसी भी उम्मीदवार को सेक्स के आधार पर शिक्षा से वंचित नहीं किया जा सकता है और उसके प्रवेश के लिए पूरे रास्ते उसके लिए संघर्ष किया। द्वारकानाथ ने तर्क दिया कि जब तक महिलाएं चिकित्सा का अध्ययन नहीं करतीं, तब तक जटिल महिला रोगों का उचित उपचार सुनिश्चित करना संभव नहीं होगा। उसने उसे LRCP, LRCS और LFPS डिप्लोमा प्राप्त करने के लिए एडिनबर्ग और ग्लासगो भी भेजा। <ref name=":2"/> === द्वारकानाथ और मेरी बढ़ई === यूनिटेरियन शिक्षाविद् मैरी कारपेंटर ने देश में महिलाओं की शिक्षा और भलाई के प्रसार के उद्देश्य से भारत का दौरा किया। कोलकाता आगमन पर द्वारकानाथ उनके काम से बेहद प्रेरित थे। यह प्रेरणा थी जिसने उन्हें महिला उपन्यास 'सुरुचिर कुटीर' लिखने के लिए प्रेरित किया, जिसने उन्हें उनके काम के लिए मैरी कारपेंटर पुरस्कार जीता। <ref name=":9"/> === द्वारकानाथ और पंडिता रमाबाई === पंडिता रमाबाई द्वारकानाथ और महिला मुक्ति की दिशा में उनके काम से बहुत प्रभावित थीं, जब वह बंगाल की यात्रा पर आईं। उन्होंने उनका काम देखा और बंबई में इसी तरह का काम करने का फैसला किया और वर्ष 1882 में द्वारकानाथ के समर्थन और मार्गदर्शन के साथ पुणे में आर्य महिला समिति का गठन करके श्रीमती रमाबाई रानाडे, श्रीमती तनुबाई तारखुद और श्रीमती धारूबाई लिमये जैसे अन्य लोगों के साथ अपना काम शुरू किया। <ref name=":9"/> == राष्ट्रीय राजनीति में योगदान == === भारतीय संघ === '''इंडियन एसोसिएशन''' 1876 में [[सुरेंद्रनाथ बैनर्जी|सुरेंद्रनाथ बनर्जी]] और [[आनंदमोहन बोस|आनंद मोहन बोस]] द्वारा [[ब्रिटिश भारत के प्रेसिडेंसी और प्रांत|ब्रिटिश भारत]] में स्थापित पहला स्वीकृत राष्ट्रवादी संगठन था। <ref name=":8">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Indian-Association|title=Indian Association {{!}} political organization, India|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2020-09-28}}</ref> इस एसोसिएशन के उद्देश्य "लोगों की राजनीतिक, बौद्धिक और भौतिक उन्नति को हर वैध तरीके से बढ़ावा देना" थे। गांगुली इस संगठन के कामकाज से सक्रिय रूप से जुड़े थे और उन्होंने संगठन के सहयोगी संपादक के रूप में कार्य किया। <ref name=":7"/> === राजनीति में महिलाओं के अधिकार === वर्ष 1885 में भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस की स्थापना के बाद, इंडियन एसोसिएशन ने अपना प्रचलन खो दिया। <ref name=":8"/> इस समय के दौरान, द्वारकानाथ ने राष्ट्रीय स्तर की राजनीति में महिलाओं की भागीदारी को सक्षम करने के लिए एक आंदोलन शुरू किया, और इसलिए कांग्रेस के सत्रों में महिला प्रतिनिधियों को अनुमति दी। उनके अथक प्रयासों के परिणामस्वरूप 1889 में बॉम्बे में कांग्रेस के 5 वें सत्र में प्रतिनिधियों के रूप में 10 प्रतिष्ठित महिलाओं ने भाग लिया, जिनमें कादम्बिनी गांगुली (गांगुली की पत्नी) और स्वर्णकुमारी देवी (देवेंद्रनाथ टैगोर की बेटी जानकीनाथ घोषाल की पत्नी और रवींद्रनाथ टैगोर की बहन) शामिल थीं। <ref name=":2"/> यह ध्यान रखना दिलचस्प है कि द्वारकानाथ गांगुली के अथक प्रयासों से महिलाओं के लिए विश्वविद्यालय के साथ-साथ महिलाओं के लिए राजनीति दोनों के द्वार इंग्लैंड में खोले जाने से पहले ही खोल दिए गए थे। <ref name=":9"/> == पत्रकारिता, राष्ट्रवाद और प्रकाशित कार्य == === पत्रकारिता === अपनी अबलाबंध पत्रिका में लिखने के अलावा, द्वारकानाथ सक्रिय पत्रकारिता में भी शामिल थे और उन्होंने सामाजिक मुद्दों पर प्रकाश डालने के लिए लेख लिखे। उन्होंने कृष्ण कुमार मित्र के साथ बंगाली समाचार साप्ताहिक "संजीवनी" निकाला। इस पत्र ने निचले बंगाल के किसानों को संगठित करने का प्रयास किया। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PR4jAAAAQBAJ&q=Dwarkanath&pg=PA46|title=La presse de la liberté|last=Johansson|first=Eve|date=18 February 2013|isbn=9783111357300}}</ref> इस क्षेत्र में किया गया सबसे उल्लेखनीय कार्य असम के चाय बागानों में श्रमिकों की दयनीय स्थिति को उजागर करना था। इन श्रमिकों की दयनीय स्थिति का वर्णन करने वाले उनके विस्तृत लेखों ने अंततः भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस को अपनी रिपोर्ट को मान्य करने के लिए जांचकर्ताओं को भेजने के लिए प्रेरित किया, जिसने ब्रिटिश प्लांटर के अध्यक्षों के क्रोध को भी आमंत्रित किया। हालांकि शक्तिशाली ब्रिटिश प्लांटर्स लॉबी ने इन लेखों को व्यापक दर्शकों तक पहुंचने से रोकने की कोशिश की, लेकिन वे इसे रोकने में असमर्थ रहे। इन रिपोर्टों ने औपनिवेशिक शासन के खिलाफ आंदोलन का आधार भी बनाया। <ref>{{Cite web|url=https://www.thebetterindia.com/121647/dwarkanath-ganguli-women-emancipation-coolie-trade-british-india/|title=How a School Teacher Exposed the British 'Coolie' Trade in 19th Century Assam|date=2017-11-21|website=The Better India|language=en-US|access-date=2020-07-29}}</ref> === स्कूल के लिए शिक्षा सामग्री === गांगुली उस समय उपलब्ध गणित और अनुप्रयुक्त विज्ञान की शिक्षा सामग्री से खुश नहीं थे। उन्होंने आगे बढ़कर स्वास्थ्य विज्ञान, भूगोल और गणित पर पाठ्य पुस्तकें लिखीं जो एक उत्कृष्ट पाठ्यक्रम का पालन करती थीं। <ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/opinion/a-new-image-of-health-kadambini-ganguly-was-equally-happy-in-her-marriage-and-her-career/cid/1026266|title=A NEW IMAGE OF HEALTH - Kadambini Ganguly was equally happy in her marriage and her career|website=www.telegraphindia.com|access-date=2020-10-27}}</ref> इनका उपयोग उनके स्कूल में शिक्षा की उच्च गुणवत्ता सुनिश्चित करने के लिए किया जाता था। === राष्ट्रवाद और प्रकाशित कार्य === गांगुली ने शुरुआती देशभक्ति के बीज भी बोए थे। [[विपिनचंद्र पाल|14 मार्च 1907 को बिपिन चंद्र पाल]] द्वारा आयोजित स्वदेशी आंदोलन की बैठक के उद्घाटन पर उनके द्वारा लिखे गए एक गीत "न जगिले भारत ललाना ए भारत आर जागे ना..." को गाया गया था, जिसका उद्देश्य इसमें महिलाओं को शामिल करना था। <ref>{{Cite web|url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/68405/10/10_chapter%202.pdf|title=Clarion Call for Swadeshi Movement}}</ref> गीत की भावना ने महिलाओं को आंदोलन में शामिल होने के लिए जगाने का काम किया। एक और गीत 'सोनार भारत अज यवनाधिकारे' (स्वर्ण भारत आज विदेशी अधीन है), उनके ऐतिहासिक नाटक "बिरनारी" (1875) में पहली बार प्रकाशित हुआ था। उन्होंने इन गीतों को बाद में 1876 में प्रकाशित जाति संगीत (देशभक्ति गीत) नामक एक पुस्तिका में संकलित किया। <ref name=":2"/> द्वारकानाथ की गतिविधियाँ केवल सामाजिक, राजनीतिक या धार्मिक सुधारों तक ही सीमित नहीं थीं। उनका अन्य उपन्यास "सुरुचिर कुटीर" था। <ref name=":1">{{Cite book|title=Ramtanu Lahiri O Tatkalin Banga Samaj, 1903/2001, (in Bengali)|last=Sastri|first=Sivanath|pages=341}}</ref> उन्होंने पत्रिकाओं में लेखों में योगदान दिया, उल्लेखनीय रूप से दुर्गा मोहन दास की पहली पत्नी ब्रोहमोयी देवी की जीवनी लिखी जा रही है। उस समय प्रकाशित होने वाली "ईयर बुक" की तर्ज पर, उन्होंने एक ग्रंथ "नोबोबार्शिकी" भी शुरू किया था जिसमें तत्कालीन बंगाल के कौन कौन हैं, इसके बारे में जानकारी थी। कुछ बाल साहित्य भी हैं जिनका योगदान उनके लिए किया जा सकता है। <ref name=":1" /> द्वारकानाथ द्वारा रचित एवं सङ्कलित उल्लेखनीय ग्रन्थ : {| | * बीर नारी (नाटक) * कबिगाँथा * नबबार्षिकी | * जीबनालेख्य * सुरुचिर कुटिर (उपन्यास) * जातीय सङ्गीत (सङ्कलित) | |} ''ना जागिले सब भारत ललना / ए भारत आर जागे ना जागे ना'' - यह विख्यात गीत उनकी ही रचना है। ''सरल पाटिगणित'', ''भूगोल'', ''स्बास्थ्यतत्त्ब'', प्रभृति अनेक पाठ्यपुस्तकें उन्होंने लिखीं थीं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{बंगाल का नवजागरण}} [[श्रेणी:बंगाल का नवजागरण]] [[श्रेणी:बंगाली लोग]] 7ry3n7pbavg1yxmvwwrrxe7g6t88yeu द बॉस बेबी: फैमिली बिजनेस 0 1294202 6555621 6070585 2026-05-23T16:50:48Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555621 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date=अगस्त 2021}} {{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म|name=The Boss Baby:<br>Family Business|music={{Plainlist| * [[Hans Zimmer]] * Steve Mazzaro }}|budget=$82 million<ref name="budget"/>|language=English|country=United States|runtime=107 minutes<ref name="RT" />|released={{Film date|2021|7|2}}|distributor=[[Universal Pictures]]|studio=[[DreamWorks Animation]]|editing={{Plainlist| * Mary Blee * Mark A. Hester }}|image=The poster for The Boss Baby, Family Business, with new date.jpg|starring={{Plainlist| * [[Alec Baldwin]] * [[James Marsden]] * [[Amy Sedaris]] * Ariana Greenblatt * [[Jeff Goldblum]] * [[Eva Longoria]] * [[Jimmy Kimmel]] * [[Lisa Kudrow]] }}|producer=Jeff Hermann|based on={{based on|''The Boss Baby'' and ''The Bossier Baby''|[[Marla Frazee]]}}|story={{Plainlist| * Tom McGrath * Michael McCullers }}|screenplay=[[Michael McCullers]]|director=[[Tom McGrath (animator)|Tom McGrath]]|caption=Theatrical release poster|gross=$46 million<ref name="BOM">{{cite Box Office Mojo |id=6932874 |title=The Boss Baby: Family Business (2021) |website=[[Box Office Mojo]] |access-date=July 17, 2021}}</ref><ref name="NUM">{{Cite The Numbers |id=Boss-Baby-Family-Business-The-(2021)#tab=summary |title=The Boss Baby: Family Business (2021) |access-date=July 17, 2021}}</ref>}} द बॉस बेबी: फैमिली बिजनेस (द बॉस बेबी 2 के रूप में अन्य क्षेत्रों में जाना जाता है) एक 2021 अमेरिकी कंप्यूटर-एनिमेटेड कॉमेडी फिल्म है, जो 2010 की पिक्चर बुक द बॉस बेबी और 2016 की सीक्वल द बॉसियर बेबी बाय मार्ला फ्रैज़ी पर आधारित है, जो ड्रीमवर्क्स द्वारा निर्मित है। एनिमेशन, और यूनिवर्सल पिक्चर्स द्वारा वितरित। द बॉस बेबी फ्रैंचाइज़ी में दूसरी किस्त और 2017 की फिल्म की अगली कड़ी, फिल्म का निर्देशन टॉम मैकग्राथ द्वारा किया गया है, जो मैकग्राथ और मैकुलर की कहानी के साथ माइकल मैकुलर की पटकथा से है, और एलेक बाल्डविन, जेम्स मार्सडेन की आवाज़ें हैं। एमी सेडारिस, एरियाना ग्रीनब्लाट, जेफ गोल्डब्लम, ईवा लोंगोरिया, जिमी किमेल और लिसा कुड्रो। कथानक अब-वयस्क टेंपलटन भाइयों (बाल्डविन और मार्सडेन) का अनुसरण करता है, जिन्हें नए बॉस बेबी (सेडारिस) द्वारा एक प्रोफेसर (गोल्डब्लम) को दुनिया भर में बचपन को मिटाने से रोकने के लिए उनकी मदद के अनुरोध के बाद एक साथ वापस लाया जाता है। यूनिवर्सल पिक्चर्स द्वारा फिल्म को संयुक्त राज्य अमेरिका में 2 जुलाई, 2021 को पारंपरिक और चुनिंदा RealD 3D और डॉल्बी सिनेमा स्थानों में नाटकीय रूप से रिलीज़ किया गया था; यह 60 दिनों के लिए मयूर के भुगतान किए गए स्तरों पर भी प्रसारित हुआ। फिल्म ने दुनिया भर में $46 मिलियन की कमाई की है, रॉटेन टोमाटोज़ समीक्षकों की आम सहमति ने इसे "बच्चों के लिए दर्द रहित मोड़" कहा है। == भूखंड == पहली फिल्म की घटनाओं के 40 साल बाद, टिम टेम्पलटन अब पूरी तरह से विकसित हो गया है और अपनी पत्नी कैरल और उनकी दो बेटियों, 7 वर्षीय तबीथा और शिशु टीना के साथ रहता है। टिम का छोटा भाई टेड जूनियर अब एक सफल सीईओ है और टिम और उसके परिवार को भव्य उपहार भेजने के बजाय कभी भी आसपास नहीं है। तबीथा अधिक वयस्क व्यवहार का प्रदर्शन कर रही है, और एक रात जब एक निराश टिम उस व्यक्ति के बारे में सोचता है जो उसकी बेटी बन रही है, वह टीना के कमरे से कुछ सुनता है। उसे पता चलता है कि टीना एक बॉस बेबी<ref>[https://www.bestmoviesonnetflixrightnow.com/boss-baby-2 Where to watch Boss Baby 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220927212207/https://www.bestmoviesonnetflixrightnow.com/boss-baby-2/ |date=27 सितंबर 2022 }} Best Movies On Netflix Right Now July 18, 2021</ref> है, जैसे टेड एक बार था, और उसे एक विशेष मिशन के लिए टेड को वहां लाने के लिए सौंपा गया है। टिम ने फोन करने से इनकार करते हुए कहा कि वह कभी नहीं आएंगे, और टीना को वापस सोने के लिए प्रोत्साहित करते हैं। हालांकि, टीना टेड के लिए एक नकली ध्वनि मेल छोड़ती है, उसे टेंपलटन के घर में ले जाती है। अगली सुबह टेड आता है और टिम उसे समझाने की कोशिश करता है कि टीना एक बॉस बेबी है और टेड को बस यह याद नहीं है कि वह भी एक था। टीना टेड के सामने खुद को बॉस बेबी के रूप में प्रकट करती है और उन दोनों को बेबीकॉर्प की यात्रा के लिए जादुई शांति प्रदान करती है। टीना ने भाइयों को एक नए फॉर्मूले से परिचित कराया जो उन्हें 48 घंटों के लिए बच्चों में वापस आने की अनुमति देगा ताकि वे तबीथा के स्कूल में गुप्त रूप से जा सकें और यह पता लगा सकें कि स्कूल के संस्थापक और प्रिंसिपल डॉ। इरविन आर्मस्ट्रांग माता-पिता की पीठ पीछे क्या योजना बना रहे हैं। . स्कूल में, टिम, अब अपने 7 वर्षीय स्व के रूप में, तबीथा का उसकी कक्षा में अनुसरण करता है जबकि बेबी टेड को अन्य बच्चों के साथ रखा जाता है। टेड बच्चों को खेल के कमरे से बाहर निकालने में मदद करने के लिए रैलियां करता है ताकि वह जांच के लिए आर्मस्ट्रांग के कार्यालय जा सके। टिम कक्षा को बाधित करके प्रिंसिपल के कार्यालय में भेजने की कोशिश करता है, लेकिन इसके बजाय टाइमआउट के लिए "द बॉक्स" में डाल दिया जाता है। टेड को पता चलता है कि आर्मस्ट्रांग वास्तव में खुद एक बच्चा है, यह महसूस करने के बाद घर से भाग गया कि वह अपने माता-पिता से ज्यादा चालाक है और अब लोकप्रिय फोन ऐप बनाकर पैसा कमाता है। उनकी अंतिम योजना बी-डे पर हर माता-पिता से छुटकारा पाने की है, ताकि वे अपने बच्चों को यह न बता सकें कि अब क्या करना है। बेबीकॉर्प पर काबू पाने में असमर्थ होने के बाद और यह देखकर कि भाई एक बार फिर अलग हो रहे हैं, टीना छोड़ने का नाटक करती है और कहती है कि वे मिशन को खुद पूरा करेंगे। हॉलिडे पेजेंट की रात, जहां तबीथा को एकल गाना चाहिए, भाइयों और टीना ने आर्मस्ट्रांग को धोखाधड़ी के रूप में बेनकाब करने की योजना बनाई। हालांकि, वे सीखते हैं कि आर्मस्ट्रांग के नए ऐप, क्यूटी-स्नैप के माध्यम से उस रात बी-डे होने वाला है, जो माता-पिता को नासमझ लाश में सम्मोहित करेगा। टिम और टेड दोनों को आर्मस्ट्रांग के निंजा बच्चे पकड़ लेते हैं और उन्हें द बॉक्स में डाल दिया जाता है, जो धीरे-धीरे पानी से भरने लगता है। तबीथा अपना एकल गाना गाती है, लेकिन जब वह देखती है कि टिम ने वादा नहीं किया है, तो वह रोते हुए मंच से भाग जाती है। उसे टीना द्वारा सांत्वना दी जाती है, जो उसकी पहचान और उसके मिशन का खुलासा करती है, और वह सर्वर पर पहुंचकर और क्यूटी-स्नैप को दुनिया भर में जाने से पहले बंद करके अपनी बड़ी बहन की मदद करने के लिए सहमत होती है। टेड प्रीशियस, तबीथा की पालतू पोनी को स्कूल में बुलाने में सक्षम है, क्योंकि वह उन्हें द बॉक्स से बाहर कर देती है। टिम और टेड पहले सर्वर तक पहुंचते हैं, लेकिन आर्मस्ट्रांग ने उन्हें रोक दिया, जो ज़ोंबी माता-पिता को बैकअप के लिए बुलाते हैं। जबकि भाई उन्हें वापस पकड़ लेते हैं क्योंकि सूत्र खराब होने लगता है, टीना और तबीथा सर्वर तक पहुंच जाती हैं। तबिथा शटडाउन स्क्रीन को हैक करने और खींचने में सक्षम है, लेकिन आर्मस्ट्रांग द्वारा कीबोर्ड को नष्ट कर दिया गया है। बहनों ने फिर मेंटोस और सोडा का उपयोग करके एक कैंडी ज्वालामुखी को बंद कर दिया, सर्वरों को नष्ट कर दिया और सभी माता-पिता को वापस सामान्य कर दिया। टीना ने तब खुलासा किया कि उसने बेबीकॉर्प को कभी नहीं छोड़ा और टिम और टेड को एक साथ वापस लाना उसका सच्चा मिशन था। पूरा टेंपलटन परिवार क्रिसमस मनाने के लिए इकट्ठा होता है, जबकि आर्मस्ट्रांग अपने परिवार में लौट आता है। == कास्ट == * एलेक बाल्डविन टेड टेम्पलटन जूनियर के रूप में / बॉस बेबी, बेबीकॉर्प के एक पूर्व कार्यकारी, टिम के छोटे भाई, टीना और तबीथा के चाचा, कैरल के बहनोई, और टेड सीनियर और जेनिस के छोटे बेटे। * टिम टेम्पलटन, टेड जूनियर के बड़े भाई, कैरल के पति, टीना और तबीथा के पिता, और टेड सीनियर और जेनिस के बड़े बेटे के रूप में [[जेम्स मार्सडेन|जेम्स मार्सडेन।]] [[टोबी मैग्वायर|पहली फिल्म में उन्हें टोबी मागुइरे]] और माइल्स बख्शी ने आवाज दी थी, जहां मैगुइरे ने वयस्क टिम को आवाज दी थी और बख्शी ने युवा टिम को आवाज दी थी। * टीना टेम्पलटन के रूप में एमी सेडारिस, बेबीकॉर्प की एक अंडरकवर और नई कार्यकारी, टिम और कैरल की छोटी बेटी, तबीथा की छोटी बहन, टेड की छोटी भतीजी, और टेड सीनियर और जेनिस की छोटी पोती। * तबीथा टेम्पलटन, टीना की बड़ी बहन, टिम और कैरल की अत्यधिक बुद्धिमान बड़ी बेटी, टेड की बड़ी भतीजी, और टेड सीनियर और जेनिस की बड़ी पोती के रूप में एरियाना ग्रीनब्लाट। उन्हें पहले पहली फिल्म से नीना जो बख्शी ने आवाज दी थी। * डॉ. इरविन आर्मस्ट्रांग के रूप में जेफ गोल्डब्लम, एक बुद्धिमान बच्चा जिसके पास सभी वयस्कों को हटाने की साजिश है। * कैरल टेम्पलटन, टिम की पत्नी, टेड जूनियर की भाभी, टेड सीनियर और जेनिस की बहू, और टीना और तबीथा की मां के रूप में ईवा लोंगोरिया। * टेड टेम्पलटन सीनियर, जेनिस के पति, टेड जूनियर और टिम के पिता, कैरल के ससुर और टीना और तबीथा के दादा के रूप में जिमी किमेल। * लिसा कुड्रो जेनिस टेम्पलटन, टेड सीनियर की पत्नी, टेड जूनियर और टिम की मां, कैरल की सास और टीना और तबीथा की दादी के रूप में। * Wizzie के रूप में जेम्स मैक्ग्रा, टिम Gandalf बचपन से -esque अलार्म घड़ी। == संदर्भ == [[श्रेणी:अमेरिकी फ़िल्में]] [[श्रेणी:अंग्रेज़ी फ़िल्में]] [[श्रेणी:2021 की फ़िल्में]] [[श्रेणी:अमेरिकी एनिमेटेड फ़ीचर फ़िल्में]] q3qyfwooaeuhvzga901kta3mqz1khf0 दक्षिण अफ्रीका महिला क्रिकेट टीम का वेस्ट इंडीज दौरा 2021 0 1318646 6555668 6492326 2026-05-23T18:59:27Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555668 wikitext text/x-wiki {{distinguish|वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट टीम का दक्षिण अफ्रीका दौरा 2021-22}} {{Infobox cricket tour | series_name = दक्षिण अफ्रीका महिला क्रिकेट टीम का वेस्ट इंडीज दौरा 2021 | team1_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team1_name = वेस्ट इंडीज महिलाओं | team2_image = Flag_of_South_Africa.svg | team2_name = दक्षिण अफ़्रीका महिलाओं | from_date = 31 अगस्त | to_date = 19 सितंबर 2021 | team1_captain = [[अनीसा मोहम्मद]]<ref name="Mohammed" group="n">पांचवें महिला वनडे के लिए डिएंड्रा डॉटिन ने वेस्टइंडीज महिला की कप्तानी की।</ref> | team2_captain = [[डेन वैन नीकेरक]] | no_of_ODIs = 5 | team1_ODIs_won = 1 | team2_ODIs_won = 4 | team1_ODIs_most_runs = [[रशदा विलियम्स]] (157) | team2_ODIs_most_runs = [[लिज़ेल ली]] (248) | team1_ODIs_most_wickets = [[कियाना जोसेफ]] (5) | team2_ODIs_most_wickets = [[डेन वैन नीकेरक]] (8) | player_of_ODI_series = | no_of_twenty20s = 3 | team1_twenty20s_won = 1 | team2_twenty20s_won = 1 | team1_twenty20s_most_runs = [[डिएंड्रा डॉटिन]] (54) | team2_twenty20s_most_runs = [[लिज़ेल ली]] (114) | team1_twenty20s_most_wickets = [[हेले मैथ्यूज]] (4) | team2_twenty20s_most_wickets = [[मैरिज़ान कप्प]] (4) | player_of_twenty20_series = [[लिज़ेल ली]] (दक्षिण अफ्रीका) }} [[दक्षिण अफ्रीका महिला क्रिकेट टीम]] ने अगस्त और सितंबर 2021 में [[वेस्टइंडीज महिला क्रिकेट टीम]] के साथ खेला।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/2211901 |title=West Indies to host South Africa ahead of Women's World Cup Qualifiers |work=International Cricket Council |access-date=10 August 2021}}</ref> इस दौरे में पांच [[महिला एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय]] (मवनडे) और तीन [[महिला ट्वेंटी-20 अंतर्राष्ट्रीय]] (मटी20आई) शामिल थे।<ref>{{cite web|url=https://www.windiescricket.com/news/west-indies-women-host-south-africa-women-eight-match-series-antigua/ |title=West Indies Women to host South Africa Women in eight-match Series in Antigua |work=Cricket West Indies |access-date=10 August 2021}}</ref> महिला वनडे मैचों का उपयोग वेस्ट इंडीज की [[2021 महिला क्रिकेट विश्व कप क्वालीफायर]] टूर्नामेंट की तैयारी के रूप में किया गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/west-indies-to-host-south-africa-ahead-of-women-s-world-cup-qualifiers-1272830 |title=West Indies to host South Africa ahead of Women's World Cup qualifiers |work=ESPN Cricinfo |access-date=10 August 2021}}</ref> पहला मटी20आई मैच बारिश के कारण कोई नतीजा नहीं निकला।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/south-africa-women-in-west-indies-2021-1273288/west-indies-women-vs-south-africa-women-1st-t20i-1273415/match-report |title=SA make 135 for 3 before first T20I called off due to rain |work=ESPN Cricinfo |access-date=5 September 2021}}</ref> दक्षिण अफ्रीका ने दूसरा मटी20आई मैच 50 रन से जीता,<ref>{{cite web |url=https://cayman.loopnews.com/content/south-africa-women-beat-west-indies-women-50-runs-second-t20i-0 |title=South Africa Women beat West Indies Women by 50 runs in second T20I |work=Loop |access-date=5 September 2021 }}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> जिसमें वेस्टइंडीज ने तीसरा मैच पांच विकेट से जीता,<ref>{{cite web|url=https://www.windiescricket.com/news/stunning-performance-ramharack-west-indies-end-high/ |title=MATCH REPORT: Stunning performance from Ramharack as WI end on a high |work=Cricket West Indies |access-date=5 September 2021}}</ref> श्रृंखला 1-1 से ड्रा रही।<ref>{{cite web |url=https://www.womenscriczone.com/west-indies-win-final-t20i-share-t20i-series-with-south-africa |title=Bowlers drive West Indies win; share T20I series with South Africa |work=Women's CricZone |access-date=5 September 2021 |archive-date=5 सितंबर 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210905074207/https://www.womenscriczone.com/west-indies-win-final-t20i-share-t20i-series-with-south-africa |url-status=dead }}</ref> पहले दो महिला वनडे मैचों में, दक्षिण अफ्रीका ने क्रमशः आठ और नौ विकेट से बड़ी जीत दर्ज की, श्रृंखला में 2-0 की बढ़त ले ली।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/south-africa-women-in-west-indies-2021-1273288/west-indies-women-vs-south-africa-women-1st-odi-1273418/match-report |title=Lizelle Lee's unbeaten 91 puts South Africa 1-0 up |work=ESPN Cricinfo |access-date=11 September 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.womenscriczone.com/kapp-wolvaardt-shine-to-sink-west-indies-by-nine-wickets-in-second-odi |title=Kapp, Wolvaardt shine to sink West Indies by nine-wickets in second ODI |work=Women's CricZone |access-date=11 September 2021 |archive-date=6 नवंबर 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241106220810/https://www.womenscriczone.com/kapp-wolvaardt-shine-to-sink-west-indies-by-nine-wickets-in-second-odi |url-status=dead }}</ref> दक्षिण अफ्रीका ने तीसरा महिला वनडे आठ विकेट से जीता और दो मैच खेलने के साथ श्रृंखला जीत ली।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/south-africa-women-in-west-indies-2021-1273288/west-indies-women-vs-south-africa-women-3rd-odi-1273420/match-report |title=Lizelle Lee, Shabnim Ismail lead South Africa's charge to series win |work=ESPN Cricinfo |access-date=14 September 2021}}</ref> दक्षिण अफ्रीका ने श्रृंखला में 4-0 की बढ़त लेने वाला चौथा महिला वनडे भी जीता।<ref>{{cite web |url=https://cricket.co.za/2021/09/17/momentum-proteas-continue-winning-streak-with-35-run-win/ |title=Momentum Proteas continue winning streak with 35 run win |work=Cricket South Africa |access-date=20 September 2021 |archive-date=20 सितंबर 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920212733/https://cricket.co.za/2021/09/17/momentum-proteas-continue-winning-streak-with-35-run-win/ |url-status=dead }}</ref> फाइनल मैच टाई में समाप्त हुआ, जिसमें वेस्टइंडीज ने सुपर ओवर जीता।<ref>{{cite web|url=https://www.windiescricket.com/news/west-indies-women-win-one-over-eliminator-5th-cg-insurance-odi/ |title=West Indies Women win one-over eliminator in 5th CG Insurance ODI |work=Cricket West Indies |access-date=20 September 2021}}</ref> इसलिए दक्षिण अफ्रीका ने पांच मैचों की सीरीज 4-1 से जीत ली।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/south-africa-women-in-west-indies-2021-1273288/west-indies-women-vs-south-africa-women-5th-odi-1273422/match-report |title=Dottin and Grimmond excel as West Indies claim Super Over victory |work=ESPN Cricinfo |access-date=20 September 2021}}</ref> == दस्ते == {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto" |- !colspan=2|{{crw|WIN}} !{{crw|SA}} |- ! मवनडे<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/wi-vs-sa-2021-women-s-odis-aaliyah-alleyne-qiana-joseph-return-to-west-indies-squad-1276749 |title=Aaliyah Alleyne, Qiana Joseph return to West Indies Women's ODI squad |work=ESPN Cricinfo |access-date=7 September 2021}}</ref> ! मटी20आई<ref>{{cite web|url=https://www.windiescricket.com/news/west-indies-womens-squad-named-1st-cg-insurance-t20i-against-south-africa-women/ |title=West Indies Women's squad named for 1st CG Insurance T20I against South Africa Women |work=Cricket West Indies |access-date=31 August 2021}}</ref> ! मवनडे और मटी20आई<ref>{{cite web |url=https://www.womenscriczone.com/south-africa-announce-squad-as-van-niekerk-tryon-return |title=Dane van Niekerk, Chloe Tryon return as South Africa name 18-member squad for West Indies tour |work=Women's CricZone |access-date=17 August 2021 |archive-date=22 मार्च 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250322030225/https://www.womenscriczone.com/south-africa-announce-squad-as-van-niekerk-tryon-return/ |url-status=dead }}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[अनीसा मोहम्मद]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|कप्तान]]) * [[डिएंड्रा डॉटिन]] ([[कप्तान (क्रिकेट)#उप कप्तान|उप कप्तान]]) * [[आलिया एलेने]] * [[रेनीस बोयस]] * [[ब्रिटनी कूपर]] * [[शमिलिया कोनेल]] * [[चेरी-एन फ्रेजर]] * [[शबिका गजनबि]] * [[शेनेटा ग्रिमोंड]] * [[चिनले हेनरी]] * [[कियाना जोसेफ]] * [[किसिया नाइट]] * [[किशोना नाइट]] * [[हेले मैथ्यूज]] * [[चेडियन नेशन]] * [[करिश्मा रामहरक]] * [[शकीरा सेल्मन]] * [[रशदा विलियम्स]] | * [[अनीसा मोहम्मद]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|कप्तान]]) * [[डिएंड्रा डॉटिन]] ([[कप्तान (क्रिकेट)#उप कप्तान|उप कप्तान]]) * [[आलिया एलेने]] * [[शमिलिया कोनेल]] * [[ब्रिटनी कूपर]] * [[चेरी-एन फ्रेजर]] * [[शबिका गजनबि]] * [[चिनले हेनरी]] * [[कियाना जोसेफ]] * [[किसिया नाइट]] * [[किशोना नाइट]] * [[हेले मैथ्यूज]] * [[चेडियन नेशन]] * [[करिश्मा रामहरक]] * [[शकीरा सेल्मन]] | * [[डेन वैन नीकेरक]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|कप्तान]]) * [[तज़मिन ब्रिट्स]] * [[तृषा चेट्टी]] * [[नादिन डी क्लार्क]] * [[मिग्नॉन डू प्रीज़]] * [[लारा गुडऑल]] * [[शबनीम इस्माइल]] * [[सिनालो जफ्ता]] * [[मैरिज़ान कप्प]] * [[अयाबोंगा खाका]] * [[मसाबाता क्लास]] * [[लिज़ेल ली]] * [[सुने लुस]] * [[नोनकुलुलेको म्लाबा]] * [[तुमी सेखुखुने]] * [[नोंदुमिसो शांगसे]] * [[च्लोए ट्रायोन]] * [[लौरा वोल्वार्ड्ट]] |} दक्षिण अफ्रीका ने महिला वनडे और महिला टी20आई मैचों के लिए अलग-अलग दस्तों का नाम नहीं दिया, इसके बजाय दौरे के लिए 18 खिलाड़ियों की संयुक्त टीम का नाम चुना।<ref>{{cite web|url=https://www.news24.com/sport/cricket/proteas/dane-van-niekerk-returns-to-lead-proteas-on-windies-tour-20210817 |title=Dane van Niekerk returns to lead Proteas on Windies tour |work=News24 |access-date=17 August 2021}}</ref> [[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]] (सीडब्ल्यूआई) ने [[अनीसा मोहम्मद]] को मटी20आई मैचों के लिए कप्तान के रूप में नामित किया, क्योंकि [[स्टेफनी टेलर]] को [[कोविड-19]] के साथ किसी के करीबी संपर्क के कारण बाहर कर दिया गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/wi-vs-sa-women-t20is-2021-stafanie-taylor-out-of-series-anisa-mohammed-interim-west-indies-captain-1275428 |title=Stafanie Taylor out of T20Is against South Africa; Anisa Mohammed named interim West Indies captain |work=ESPN Cricinfo |access-date=31 August 2021}}</ref> तीसरे मटी20आई मैच के लिए, सीडब्ल्यूआई ने घोषणा की कि [[चेरी-एन फ्रेजर]] और [[करिश्मा रामहरक]] को<ref>{{cite web|url=https://www.windiescricket.com/news/two-changes-west-indies-womens-squad-3rd-cg-insurance-t20i/ |title=Two changes for West Indies Women's squad for 3rd CG Insurance T20I |work=Cricket West Indies |access-date=4 September 2021}}</ref> [[शमिलिया कोनेल]] और [[शकीरा सेल्मन]] की जगह टीम में शामिल किया गया है।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/wi-vs-sa-women-2021-karishma-ramharack-cherry-ann-fraser-picked-for-t20i-series-decider-1276221 |title=Karishma Ramharack, Cherry-Ann Fraser in West Indies squad for South Africa T20I series decider |work=ESPN Cricinfo |access-date=4 September 2021}}</ref> स्टेफनी टेलर के घर लौटने के बाद अनुपलब्ध होने के बाद सीडब्ल्यूआई ने अनीसा मोहम्मद को महिला वनडे कप्तान के रूप में नामित किया।<ref>{{cite web|url=https://www.windiescricket.com/news/13-member-west-indies-womens-squad-selected-for-first-two-cg-insurance-odis/ |title=13-member West Indies Women's squad selected for first two CG Insurance ODIs |work=Cricket West Indies |access-date=7 September 2021}}</ref> वेस्टइंडीज ने तीसरे मैच से पहले [[शकीरा सेल्मन]] और [[रशदा विलियम्स]] को अपने महिला वनडे टीम में शामिल किया, और [[ब्रिटनी कूपर]] को चिकित्सा कारणों से शेष श्रृंखला से बाहर कर दिया गया।<ref>{{cite web|url=https://www.windiescricket.com/news/selman-returns-in-13-member-west-indies-womens-squad-named-for-3rd-cg-insurance-odi/ |title=Selman returns in 13-member West Indies Women's squad named for 3rd CG Insurance ODI |work=Cricket West Indies |access-date=13 September 2021}}</ref> [[रेनीस बोयस]], [[चेरी-एन फ्रेजर]] और [[शेनेटा ग्रिमोंड]] को चौथे महिला वनडे के लिए वेस्टइंडीज की टीम में शामिल किया गया,<ref>{{cite web|url=https://www.windiescricket.com/news/boyce-and-grimmond-included-in-13-member-west-indies-womens-squad-named-for-4th-cg-insurance-odi/ |title=Boyce and Grimmond included in 13-member West Indies Women's squad named for 4th CG Insurance ODI |work=Cricket West Indies |access-date=16 September 2021}}</ref> जिसमें [[कियाना जोसेफ]], [[चेडियन नेशन]] और [[करिश्मा रामहरक]] को आराम दिया गया।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/wi-women-vs-sa-2021-reniece-boyce-sheneta-grimmond-chinelle-henry-included-fourth-odi-1278105 |title=Reniece Boyce, Sheneta Grimmond, Chinelle Henry in West Indies squad for fourth South Africa ODI |work=ESPN Cricinfo |access-date=16 September 2021}}</ref> पांचवीं महिला वनडे के लिए [[डिएंड्रा डॉटिन]] ने वेस्टइंडीज की कप्तानी की, जब [[अनीसा मोहम्मद]] की उंगली में फ्रैक्चर के कारण मैच से बाहर हो गए।<ref>{{cite web|url=https://www.windiescricket.com/news/dottin-captain-west-indies-women-5th-cg-insurance-odi/ |title=Dottin to captain the West Indies Women for the 5th CG Insurance ODI |work=Cricket West Indies |access-date=19 September 2021}}</ref> ==मटी20आई सीरीज == ===पहला मटी20आई === {{Single-innings cricket match | date = 31 अगस्त 2021 | time = 14:00 | daynight = | team1 = {{crw-rt|SA}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = 135/3 (20 ओवर) | runs1 = [[मैरिज़ान कप्प]] 36 (43) | wickets1 = [[अनीसा मोहम्मद]] 1/23 (4 ओवर) | score2 = 21/1 (2.5 ओवर) | runs2 = [[हेले मैथ्यूज]] 8 (8) | wickets2 = [[मैरिज़ान कप्प]] 1/15 (1.5 ओवर) | result = कोई परिणाम नही | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273415.html स्कोरकार्ड] | venue = [[सर विवियन रिचर्ड्स स्टेडियम]], [[एंटीगुआ]] | umpires = [[दानेश रामधानी]] (वेस्टइंडीज) और [[जैकलीन विलियम्स]] (वेस्टइंडीज) | motm = | toss = दक्षिण अफ्रीका की महिलाओं ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी करने का फैसला किया। | rain = वेस्टइंडीज की पारी के दौरान बारिश ने आगे के खेल को रोक दिया। | notes = कियाना जोसेफ (वेस्टइंडीज) ने अपना मटी20आई डेब्यू किया। }} === दूसरा मटी20आई === {{Single-innings cricket match | date = 2 सितंबर 2021 | time = 14:00 | daynight = | team1 = {{crw-rt|SA}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = 165/3 (20 ओवर) | runs1 = [[लिज़ेल ली]] 75 (52) | wickets1 = [[हेले मैथ्यूज]] 2/43 (3 ओवर) | score2 = 115/8 (20 ओवर) | runs2 = [[ब्रिटनी कूपर]] 26 (15) | wickets2 = [[मैरिज़ान कप्प]] 3/31 (4 ओवर) | result = दक्षिण अफ्रीका महिला 50 रन से जीती | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273416.html स्कोरकार्ड] | venue = [[सर विवियन रिचर्ड्स स्टेडियम]], [[एंटीगुआ]] | umpires = [[जोनाथन ब्लेड्स]] (वेस्टइंडीज) और [[दानेश रामधानी]] (वेस्टइंडीज) | motm = [[लिज़ेल ली]] (दक्षिण अफ्रीका) | toss = वेस्टइंडीज महिला ने टॉस जीतकर क्षेत्ररक्षण के लिए चुनी। | rain = | notes = }} === तीसरा मटी20आई === {{Single-innings cricket match | date = 4 सितंबर 2021 | time = 14:00 | daynight = | team1 = {{crw-rt|SA}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = 80/9 (19 ओवर) | runs1 = [[सुने लुस]] 23 (37) | wickets1 = [[करिश्मा रामहरक]] 3/8 (3 ओवर) | score2 = 81/5 (11.5 ओवर) | runs2 = [[डिएंड्रा डॉटिन]] 31 (21) | wickets2 = [[डेन वैन नीकेरक]] 2/8 (2.5 ओवर) | result = वेस्टइंडीज महिला 5 विकेट से जीती | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273417.html स्कोरकार्ड] | venue = [[सर विवियन रिचर्ड्स स्टेडियम]], [[एंटीगुआ]] | umpires = [[जैकलीन विलियम्स]] (वेस्टइंडीज) और [[जोएल विल्सन (अंपायर)|जोएल विल्सन]] (वेस्टइंडीज) | motm = [[करिश्मा रामहरक]] (वेस्ट इंडीज) | toss = दक्षिण अफ्रीका की महिलाओं ने टॉस जीतकर बल्लेबाजी करने का फैसला किया। | rain = | notes = }} ==महिला वनडे सीरीज== ===पहला महिला वनडे === {{Single-innings cricket match | date = 7 सितंबर 2021 | time = 14:45 | daynight = Yes | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|SA}} | score1 = 153 (46.4 ओवर) | runs1 = [[किसिया नाइट]] 39 (78) | wickets1 = [[अयाबोंगा खाका]] 2/17 (7.4 ओवर) | score2 = 157/2 (39.3 ओवर) | runs2 = [[लिज़ेल ली]] 91[[नाबाद|*]] (127) | wickets2 = [[कियाना जोसेफ]] 1/26 (8 ओवर) | result = दक्षिण अफ्रीका की महिलाओं ने 8 विकेट से जीत दर्ज की | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273418.html स्कोरकार्ड] | venue = [[कूलिज क्रिकेट ग्राउंड]], [[एंटीगुआ]] | umpires = [[दानेश रामधानी]] (वेस्टइंडीज) और [[जोएल विल्सन (अंपायर)|जोएल विल्सन]] (वेस्टइंडीज) | motm = [[लिज़ेल ली]] (दक्षिण अफ्रीका) | toss = वेस्टइंडीज महिला ने टॉस जीता और बल्लेबाजी करने के लिए चुनी गई। | rain = | notes = }} === दूसरा महिला वनडे === {{Single-innings cricket match | date = 10 सितंबर 2021 | time = 10:00 | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|SA}} | score1 = 120 (44.2 ओवर) | runs1 = [[किसिया नाइट]] 22 (37) | wickets1 = [[मैरिज़ान कप्प]] 3/24 (9 ओवर) | score2 = 121/1 (25.4 ओवर) | runs2 = [[लौरा वोल्वार्ड्ट]] 71[[नाबाद|*]] (84) | wickets2 = [[हेले मैथ्यूज]] 1/13 (4 ओवर) | result = दक्षिण अफ्रीका महिला 9 विकेट से जीती | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273419.html स्कोरकार्ड] | venue = [[कूलिज क्रिकेट ग्राउंड]], [[एंटीगुआ]] | umpires = [[दानेश रामधानी]] (वेस्टइंडीज) और [[जोएल विल्सन (अंपायर)|जोएल विल्सन]] (वेस्टइंडीज) | motm = [[लौरा वोल्वार्ड्ट]] (दक्षिण अफ्रीका) | toss = वेस्टइंडीज महिला ने टॉस जीता और बल्लेबाजी करने के लिए चुनी गई। | rain = | notes = }} === तीसरा महिला वनडे === {{Single-innings cricket match | date = 13 सितंबर 2021 | time = 10:00 | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|SA}} | score1 = 157 (48.4 ओवर) | runs1 = [[डिएंड्रा डॉटिन]] 71 (123) | wickets1 = [[शबनीम इस्माइल]] 3/31 (10 ओवर) | score2 = 158/2 (36.4 ओवर) | runs2 = [[लिज़ेल ली]] 78[[नाबाद|*]] (120) | wickets2 = [[कियाना जोसेफ]] 2/24 (7.4 ओवर) | result = दक्षिण अफ्रीका की महिलाओं ने 8 विकेट से जीत दर्ज की | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273420.html स्कोरकार्ड] | venue = [[कूलिज क्रिकेट ग्राउंड]], [[एंटीगुआ]] | umpires = [[जोनाथन ब्लेड्स]] (वेस्टइंडीज) और [[जैकलीन विलियम्स]] (वेस्टइंडीज) | motm = [[शबनीम इस्माइल]] (दक्षिण अफ्रीका) | toss = दक्षिण अफ्रीका की महिलाओं ने टॉस जीता और क्षेत्ररक्षण के लिए चुनी गईं। | rain = | notes = डिएंड्रा डॉटिन (वेस्टइंडीज) ने महिला वनडे में अपना 3,000वां रन बनाया।<ref>{{cite web|url=https://www.windiescricket.com/news/dottin-reaches-3000-wi-surrender-series-sa/ |title=Dottin reaches 3,000 but WI surrender series to SA |work=Cricket West Indies |access-date=15 September 2021}}</ref> }} === चौथा महिला वनडे === {{Single-innings cricket match | date = 16 सितंबर 2021 | time = 10:00 | daynight = | team1 = {{crw-rt|SA}} | team2 = {{crw|WIN}} | score1 = 186/6 (50 ओवर) | runs1 = [[मिग्नॉन डू प्रीज़]] 65[[नाबाद|*]] (91) | wickets1 = [[अनीसा मोहम्मद]] 2/26 (10 ओवर) | score2 = 150/9 (50 ओवर) | runs2 = [[रशदा विलियम्स]] 42 (90) | wickets2 = [[डेन वैन नीकेरक]] 3/23 (8 ओवर) | result = दक्षिण अफ्रीका महिला 35 रन से जीती | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273421.html स्कोरकार्ड] | venue = [[सर विवियन रिचर्ड्स स्टेडियम]], [[एंटीगुआ]] | umpires = [[जोनाथन ब्लेड्स]] (वेस्टइंडीज) और [[जैकलीन विलियम्स]] (वेस्टइंडीज) | motm = [[डेन वैन नीकेरक]] (दक्षिण अफ्रीका) | toss = वेस्टइंडीज महिला ने टॉस जीतकर क्षेत्ररक्षण के लिए चुनी। | rain = | notes = चेरी-एन फ्रेजर (वेस्टइंडीज) ने महिला वनडे में पदार्पण किया। }} === पांचवां महिला वनडे === {{Single-innings cricket match | date = 19 सितंबर 2021 | time = 10:00 | daynight = | team1 = {{crw-rt|WIN}} | team2 = {{crw|SA}} | score1 = 192/5 (50 ओवर) | runs1 = [[रशदा विलियम्स]] 78[[नाबाद|*]] (138) | wickets1 = [[नादिन डी क्लार्क]] 3/33 (10 ओवर) | score2 = 192/7 (50 ओवर) | runs2 = [[लिज़ेल ली]] 61 (78) | wickets2 = [[शेनेटा ग्रिमोंड]] 4/33 (10 ओवर) | result = मैच टाई<br>(वेस्टइंडीज महिला ने जीता [[सुपर ओवर]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273422.html स्कोरकार्ड] | venue = [[सर विवियन रिचर्ड्स स्टेडियम]], [[एंटीगुआ]] | umpires = [[जैकलीन विलियम्स]] (वेस्टइंडीज) और [[जोएल विल्सन (अंपायर)|जोएल विल्सन]] (वेस्टइंडीज) | motm = [[शेनेटा ग्रिमोंड]] (वेस्ट इंडीज) | toss = वेस्टइंडीज महिला ने टॉस जीता और बल्लेबाजी करने के लिए चुनी गई। | rain = | notes = }} ==टिप्पणियाँ== {{reflist|group=n}} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://www.espncricinfo.com/series/south-africa-women-in-west-indies-2021-1273288 ईएसपीएन क्रिकइन्फो पर सीरीज होम] {{वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट टीम}} {{दक्षिण अफ्रीका महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम}} {{अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट 2021}} {{DEFAULTSORT:दक्षिण अफ्रीका महिला क्रिकेट टीम का वेस्ट इंडीज दौरा 2021}} [[श्रेणी:वेस्ट इंडीज के महिला अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे|दक्षिण अफ्रीका 2021]] [[श्रेणी:दक्षिण अफ्रीका महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम के दौरे|वेस्ट इंडीज 2021]] [[श्रेणी:२०२१ में अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट प्रतियोगिताएं]] [[श्रेणी:2021 में दक्षिण अफ्रीका क्रिकेट]] [[श्रेणी:2021 में वेस्ट इंडीज क्रिकेट]] [[श्रेणी:2021 में महिला क्रिकेट]] 2tkil9fx47rokxz0ipwo276feeyvoq5 धरहरा 0 1327178 6555802 5390514 2026-05-24T07:30:47Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555802 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक ऐतिहासिक स्थल | name = धरहरा | native_name = धरहरा | image =KATHMANDU NEPAL FEB 2013 (8581665041).jpg | image_size = 250px | caption = 2013 में धरहरा | location = सुंदरा, [[काठमांडू]], [[नेपाल]] | architect = [[भीमसेन थापा]] | height = {{convert|72|m}} }} '''धरहरा''' जिसे '''भीमसेन स्तम्भ''' भी कहा जाता है, [[नेपाल]] के [[काठमांडू]] के सुंदरा में स्थित एक बाईस मंजिला ऊँचा और 72 मीटर लंबा (236 फीट) स्तम्भ है। यह 1832 में मुख्तियार द्वारा उस वक्त के तत्कालीन प्रधान मंत्री के समकक्ष [[भीमसेन थापा]] द्वारा रानी [[ललित त्रिपुरा सुन्दरी]] के निवेदन के कारण बनाया गया था और आज यह [[युनेस्को]] द्वारा मान्यता प्राप्त [[काठमांडू]] की वास्तुकला का एक हिस्सा है। इतिहास में इसे कई बार क्षतिग्रस्त और पुनर्निर्मित किया गया है।<ref>{{cite news|title=In pictures: Earthquake in Nepal demolishes Darahara Tower|url=http://www.dnaindia.com/world/photo-gallery-in-pictures-earthquake-in-nepal-demolishes-darahara-tower-2080626|accessdate=25 April 2015|work=[[ज़ी न्यूज़]]}}</ref><ref name=lonelyplanet>{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/nepal/kathmandu/sights/tower/bhimsen-tower-dharahara|title=Bhimsen Tower on LonelyPlanet Guide|publisher=The Lonely Planet|accessdate=2011-12-14}}</ref> स्तम्भ में एक घुमावदार सीढ़ी थी जिसमें 213 सीढ़ियाँ थीं। आठवीं मंजिल में पर्यवेक्षकों के लिए एक गोलाकार छज्जा भी था, जो [[काठमांडू उपत्यका]] का मनोरम दृश्य प्रदान करता था। इसकी छत पर 5.2 मीटर (17 फीट) का कांस्य मस्तूल भी था।<ref name=lonelyplanet/> [[अप्रैल 2015 नेपाल भूकम्प|25 अप्रैल 2015 को नेपाल में आए भूकंप]] में अधिकांश स्तम्भ ढह गया लेकिन आधार बना रहा। भूकम्प के बाद स्तम्भ के मलबे से कुल 180 शव निकाले गए। स्तम्भ का पुनर्निर्माण अक्टूबर 2018 में शुरू हुआ और इसे भूकन्प की छठी वर्षगांठ से एक दिन पहले 24 अप्रैल 2021 को आधिकारिक तौर पर दोबारा से खोला गया।<ref name=":0">{{cite news|author1=Deepak Nagpal|title=LIVE: Two major quakes rattle Nepal; historic Dharahara Tower collapses, deaths reported in India|url=http://zeenews.india.com/news/india/live-two-major-quakes-rattle-nepal-historic-dharahara-tower-collapses-deaths-reported-in-india_1584785.html |accessdate=25 April 2015|work=[[ज़ी न्यूज़]]|date=25 April 2015}}</ref><ref name=":1">{{cite news |title=Historic Dharahara tower collapses in Kathmandu after earthquake |url=http://www.dnaindia.com/world/report-historic-dharahara-tower-collapses-in-kathmandu-after-quake-2080587 |accessdate=25 April 2015 |date=25 April 2015 |work=[[ज़ी न्यूज़]]}}</ref><ref>{{Cite news|others=PTI|date=2015-04-25|title=180 bodies retrieved from debris of Dharhara tower|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/international/nepal-earthquake-hundred-of-bodies-retrieved-from-debris-of-dharhara-tower/article7141448.ece|access-date=2021-06-28|issn=0971-751X}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|date=2021-04-24|title=Nepal opens replica Dharahara Tower in Kathmandu|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-56873438|access-date=2021-04-25}}</ref> नए स्तम्भ की कुल लागत 3.48 अरब [[नेपाली रुपया|नेपाली रुपये]] होने का अनुमान है।<ref>{{Cite web|title=Dharahara construction in final stages|url=https://kathmandupost.com/visual-stories/2021/04/19/dharahara-construction-in-final-stages|access-date=2021-06-28|website=kathmandupost.com|language=English}}</ref> ==वास्तुकला== धरहरा की वास्तुकला [[मुग़ल वास्तुकला|मुगल]] और [[यूरोपीय वास्तुकला|यूरोपीय]] दोनों शैली के वास्तुकला को ध्यान नें रखकर बनाई गई है। यह व्यापक रूप से माना जाता है कि धरहरा को [[भारत]] के स्मारकों को ध्यान मे रखकर बनाया गया था, जैसे कि वे मीनारें जो [[आगरा]] में [[ताजमहल]] परिसर के चारों कोनों पर खड़ी है या फिर [[दिल्ली]] में खड़े [[कुतुब मीनार]] को ध्यान में रखकर।<ref name=":4">{{Cite journal|last=Hutt|first=Michael|date=2019|title=Revealing What is Dear: the post-earthquake iconisation of the Dharahara, Kathmandu.|url=https://eprints.soas.ac.uk/30148/8/Hutt%20Revealing%20What%20is%20Dear.pdf|journal=Journal of Asian Studies|access-date=20 नवंबर 2021|archive-date=20 नवंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211120145111/https://eprints.soas.ac.uk/30148/8/Hutt%20Revealing%20What%20is%20Dear.pdf|url-status=dead}}</ref> [[भीमसेन थापा]] [[मुग़ल वास्तुकला|मुगल शैली]] के एक प्रसिद्ध प्रशंसक थे, जैसा कि उनके महल से भी स्पष्ट होता है, जो अब ध्वस्त हो गया है। स्तम्भ निर्माण में उपयोग की जाने वाली मुख्य सामग्री [[ईंट]], [[चूना पत्थर]], [[मसूर]] और कारमेल को माना जाता है। इन सामग्रियों के संयोजन को आजकल इस्तेमाल होने वाले आम सीमेंट की तुलना में काफी मजबूत माना जाता है।<ref>{{cite web |title=The Darling Tower of Kathmandu: Dharahara |url=https://honeyguideapps.com/blog/the-darling-tower-of-kathmandu-dharahara |website=HoneyGuide |accessdate=20 नवम्बर 2021 |date=17 मई 2015}}</ref> ==इन्हें भी देखें== *[[टुंडीखेल]] ==सन्दर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:नेपाल में पर्यटन आकर्षण]] [[श्रेणी:पर्यटन आकर्षण]] [[श्रेणी:मीनार]] ky64jgq027byms2vxmpj5b8cewtuznw मकड़ौली 0 1330990 6555603 6389621 2026-05-23T15:59:30Z ~2026-30967-72 926379 /* */ 6555603 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = मकड़ौली | other_name = Makrouli | image = | image_caption = | name_for_map = मकड़ौली | pushpin_map = India Haryana | coordinates = {{coord|28.95|76.64|display=inline, title}} | pushpin_map_caption = हरियाणा में स्थिति | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] | subdivision_name1 = [[हरियाणा]] | subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name2 = [[रोहतक ज़िला]] | population_total = 8985 | population_as_of = 2011 | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = प्रचलित | demographics1_info1 = [[हरियाणवी भाषा|हरियाणवी]], [[हिन्दी]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 }} '''मकड़ौली''' (Makrouli) [[भारत]] के [[हरियाणा]] राज्य के [[रोहतक ज़िले]] में स्थित एक गाँव है। यह वास्तव में दो छोटे ग्रामों को मिलाकर बनता है - '''मकड़ौली कलाँ''' (Makrouli Kalan) और '''मकड़ौली खुर्द''' (Makrouli Khurd)।<ref>"[https://books.google.com/books?id=6dyEDwAAQBAJ General Knowledge Haryana: Geography, History, Culture, Polity and Economy of Haryana]," Team ARSu, 2018</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=6n7vV0eiS3YC Haryana: Past and Present] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170929095707/https://books.google.com/books?id=6n7vV0eiS3YC |date=29 सितंबर 2017 }}," Suresh K Sharma, Mittal Publications, 2006, ISBN 9788183240468</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=kc9xl7VOvoYC Haryana] (India, the land and the people), Suchbir Singh and D.C. Verma, National Book Trust, 2001, ISBN 9788123734859</ref> == जनसांख्यिकी == [[भारत की 2011 जनगणना]] में मकड़ौली कलाँ में 6157 निवासी (3381 पुरुष और 2776 महिलाएँ) और मकड़ौली खुर्द में 2828 निवासी (1506 पुरुष और 1322 महिलाएँ) गिने गए थे। == इन्हें भी देखें == * [[रोहतक ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:हरियाणा के गाँव]] [[श्रेणी:रोहतक ज़िला]] [[श्रेणी:रोहतक ज़िले के गाँव]] p0zuxe433jr0v9srfws8t0ckwusth7o नगरीय अधिकारपत्र 0 1338962 6555897 5424475 2026-05-24T10:43:14Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555897 wikitext text/x-wiki [[File:Pittsburgh city charter 1816.jpg|thumb|300px|सन् 1816 में जारी 25 पृष्ठों का नगरीय अधिकारपत्र जिसके द्वारा [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]] के [[पिट्सबर्ग, पेन्सिलवेनिया|पिट्सबर्ग]] नगर में [[नगर परिषद]] की स्थापना हुई]] '''नगरीय अधिकारपत्र''' (municipal charter, city charter) ऐसा कानूनी [[दस्तावेज़]] होता है, जिसमें किसी नगर या बस्ती की [[नगरपालिका]] को विधिवत स्थापित करा जाता है। अक्सर इसके अंतर्गत उस नगर के प्रशासन संचालन व उच्चतम नगर अधिकारियों के चुनाव या नियुक्ति की विधि भी स्पष्ट करी जाती है। [[यूरोप]] व [[उत्तर अमेरिका]] के नगरों की स्थापना तिथि अक्सर वही मानी जाती है जब किसी नगर के लिए उसका नगरीय अधिकारपत्र प्रान्तीय या राष्ट्रीय सरकार द्वारा जारी करा गया हो।<ref name=Voornetal>{{cite journal|last=Voorn, Bart, Marieke L. Van Genugten, and Sandra Van Thiel (2017)|title=The efficiency and effectiveness of municipally owned corporations: A systematic review|journal=Local Government Studies|volume=43|issue=5|pages=820–841|doi=10.1080/03003930.2017.1319360|year=2017|hdl=2066/176125|url=https://repository.ubn.ru.nl/bitstream/2066/176125/1/176125.pdf|doi-access=free|access-date=2 जनवरी 2022|archive-date=3 जून 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220603154328/https://repository.ubn.ru.nl/bitstream/handle/2066/176125/176125.pdf;jsessionid=C56797676DFCE357871C9EEF13EEE35F?sequence=1|url-status=dead}}</ref><ref name=TavaresCamoes>{{cite journal|last=Tavares, Antonio F., and Pedro J. Camoes (2007)|title=Local service delivery choices in Portugal: A political transaction costs network|journal=Local Government Studies|volume=33|issue=4|pages=535–553|doi=10.1080/03003930701417544|year=2007}}</ref><ref name=GrossiReichard>{{cite journal|last=Grossi, G., and Reichard, C. (2008)|title=Municipal corporatization in Germany and Italy|journal=Public Management Review|volume=10|issue=5|pages=597–617|doi=10.1080/14719030802264275|year=2008}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[नगरपालिका]] * [[नगर परिषद]] * [[नगर निगम]] * [[महापौर]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:नगरीय नियोजन]] [[श्रेणी:राजनीतिक अधिकारपत्र]] j6lymp44qt6299010ssegood0e6v3wb हरनौलगढ़ की लड़ाई 0 1348035 6555929 6518587 2026-05-24T11:38:57Z The Sorter 845290 6555929 wikitext text/x-wiki {{infobox military conflict | conflict = हरनौलगढ़ की लड़ाई | partof = | image = | caption = | date = मई १७६२ | place = हरनौलगढ़, [[पंजाब (भारत)]] | coordinates = | map_type = | latitude = | longitude = | map_size = | map_caption = | map_label = | territory = [[दुर्रानी साम्राज्य]] को [[सरहिंद]] से बाहर कर दिया गया | result = '''सिख विजय'''<ref>{{cite book|title= The Sikhs : Their Journey Of Five Hundred Years|author= Raj Pal Singh|url= https://books.google.com/books?id=ra19YSPDliQC&q=hargobind+jahangir&pg=PA115|publisher= Pentagon Press|year= 2004|isbn= 9788186505465|page= 115}}</ref> | status = | combatant1 = [[File:Punjab flag.svg|40px]] [[सिख मिस्लें]] | combatant2 = [[File:Abdali flag.png|50px]] [[दुर्रानी साम्राज्य]] | commander1 = [[जस्सा सिंह अहलुवालिया]]<br>[[चरत सिंह]] | commander2 = ज़ैन खान सरहिंदी | strength1 = | strength2 = | strength3 = | casualties1 = | casualties2 = | casualties3 = | notes = }} '''हरनौलगढ़ का युद्ध''' [[सिख साम्राज्य]] के [[सिख मिस्लें|सिख मिस्ल]] और [[दुर्रानी साम्राज्य]] के बीच मई १७६२ में लड़ा गया था। ==युद्ध== मई १७६२ में [[सिख मिस्लें]] इकट्ठे हुए और [[मुगल साम्राज्य]] के [[सरहिंद]] के गवर्नर, ज़ैन खान सरहिंदी का सामान लूट लिया।<ref>{{cite book|title=Ahmad Shah Durrani: Father of Modern Afghanistan |last1=Ganḍā |first1=Singh |year=1959|publisher=Asia Pub. House |isbn=978-1-4021-7278-6 |page=285|url=https://books.google.com/books?id=F_A8AAAAMAAJ|access-date=2010-08-25}}</ref><ref>{{cite book|last=Bhagata|first=Siṅgha|title=A History of the Sikh Misals|publisher=Publication Bureau, Punjabi University|year=1993|page= 181|url=https://books.google.com/books?id=BihuAAAAMAAJ&q=charhat+singh|quote=...}}</ref> इसके बाद सिख सेना ने [[दुर्रानी साम्राज्य]] के सेना पर हरनौलगढ़ में [[सरहिंद]] से ३० मील की दूरी पर आक्रमण किया और वहां एक भीषण लड़आई लड़ी। पश्तूनो को भगाकर हरनौलगढ़ में सिखों ने एक निर्णायक जीत हासिल की और [[सरहिंद]] के पराजित राज्यपाल ज़ैन खान सरहिंदी को ५०००० रुपये की श्रद्धांजलि देने के लिए मजबूर किया।<ref>{{Cite book|last=Gupta|first=Hari Ram|title=History of Sikhs Vol. 2 - Evolution of Sikh Confederacies (1707-69)|publisher={{!}}{{!}}Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd{{!}}{{!}}|year=2007|isbn=978-81-215-0248-1|location=Rani Jhansi Road, New Delhi, 110055}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:सिख साम्राज्य]] [[श्रेणी:भारत के युद्ध]] 6eesl5tn3xt54pe9kran9zr26jv7vph साँचा:Infobox poet 10 1352478 6555868 5469277 2026-05-24T09:23:55Z The Sorter 845290 अनुप्रेषण का लक्ष्य [[साँचा:ज्ञानसन्दूक लेखक]] से [[साँचा:Infobox Writer]] में बदला 6555868 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[साँचा:Infobox Writer]] f23fagrjgbfwafroi2f4ec5r1c8h3ym दनीप्रो 0 1362151 6555676 6546789 2026-05-23T20:36:45Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555676 wikitext text/x-wiki दनीप्रो ( {{Lang-uk|Дніпро}} {{IPA-uk|dn⁽ʲ⁾iˈprɔ||uk-Дніпро.ogg}}; {{भाषा-रूसी|Днепр}}  [dnʲepr] ), जिसे पहले 1926 से मई 2016 तक '''द्निप्रॉपेट्रोवस्क''' कहा जाता था ( {{Lang-uk|Дніпропетро́вськ|links=yes}} {{IPA-uk|ˌdn⁽ʲ⁾ipropeˈtrɔu̯sʲk|}} ; {{भाषा-रूसी|Днепропетро́вск}}  [dnʲeprəpʲɪˈtrofsk] ) लगभग दस लाख निवासियों के साथ [[युक्रेन|यूक्रेन]] का चौथा सबसे बड़ा [[शहर]] है।<ref name="Statistics_1_July_2011">{{Cite web|url=http://www.dneprstat.gov.ua/statinfo/ds/2011/ds1_m07.htm|website=Department of Statistics in Dnipropetrovsk Oblast|language=uk|script-title=uk:Чисельність населення на 1 липня 2011 року, та середня за січень–червень 2011 року|trans-title=Population as of 1 July 2011, and the average for January – June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020090115/http://www.dneprstat.gov.ua/statinfo/ds/2011/ds1_m07.htm|archive-date=20 October 2013}}</ref><ref name="Statistics2011">{{Cite web|url=https://gorod.dp.ua/inf/region/?pageid=94|website=gorod.dp.ua|language=ru|script-title=ru:Общие сведения и статистика|trans-title=General information and statistics|access-date=27 July 2019}}</ref><ref>[http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/city/ Ukrcensus.gov.ua — City] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060109012020/http://ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/city/|date=9 January 2006}} URL accessed on 8 March 2007</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dneprstat.gov.ua/statinfo/ds/2012/ds1_m07.htm|title=''Official statistics, 01.08.2012 (Ukrainian)''|publisher=Dneprstat.gov.ua|archive-url=https://web.archive.org/web/20141025072648/http://www.dneprstat.gov.ua/statinfo/ds/2012/ds1_m07.htm|archive-date=25 October 2014|access-date=28 November 2014}}</ref> यह यूक्रेन के पूर्वी भाग में स्थित है, यूक्रेन की राजधानी [[कीव]] के दक्षिण-पूर्व में [[नीपर|नीपर नदी]] पर 391 किमी (243 मील)<ref>{{Cite web|url=http://www.mapcrow.info/Distance_between_Kiev_UP_and_Dnepropetrovsk_UP.html|title=Coordinates + Total Distance|website=MapCrow|access-date=16 August 2015}}</ref> पर स्थित है। इसका नाम [[द्नीपर नदी]] के नाम पर रखा गया है। द्निप्रो, निप्रॉपेट्रोस ओब्लास्ट का [[राजधानी|प्रशासनिक केंद्र]] है। यह द्निप्रो शहरी ह्रोमाडा की प्रशासनिक सीट है।<ref name="admreform_2020_dnipro">{{Cite web|url=https://gromada.info/ru/obschina/dnipro/|title=Днепровская городская громада|publisher=Портал об'єднаних громад України|language=Russian|access-date=31 मार्च 2022|archive-date=28 मार्च 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328023050/https://gromada.info/ru/obschina/dnipro/|url-status=dead}}</ref> इसकी जनसंख्या 980,948 (2021 सं० है। पुरातत्व संबंधी निष्कर्षों से पता चलता है कि वर्तमान दिन के द्निप्रो के क्षेत्र में पहला किलों वाला शहर शायद [[१६वीं शताब्दी|16 वीं शताब्दी]] के मध्य में था।<ref name="UWSUla">Oleh Repan. ''[http://i.tyzhden.ua/content/photoalbum/2017/07_2017/14/uw/Book7.pdf The origins of Dnipro, the city and its name] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220315154048/https://i.tyzhden.ua/content/photoalbum/2017/07_2017/14/uw/Book7.pdf |date=15 मार्च 2022 }}''. [[The Ukrainian Week]]. July 2017 (page 46)</ref> अन्य निष्कर्ष बताते हैं कि समर शहर, जो अब द्निप्रो के समरस्की जिले में एक पड़ोस है, 1520 के दशक में अस्तित्व में था।<ref name="kraeznavstvo2012">{{In lang|uk}} [https://www.dnipro.libr.dp.ua/kraeznavstvo_istoriya_Dnepr_kozactvo Dnipro: pages of the city's history. The first page is Cossack], dnipro.libr.dp.ua (21 September 2017)</ref> 1925 तक '''येकातेरिनोस्लाव''' ( '''एकाटेरिनोस्लाव''' ) ( {{भाषा-रूसी|Екатериносла́в|Yekaterinoslav}}  [jɪkətʲɪrʲɪnɐˈsɫaf] ; {{Lang-uk|Катериносла́в|links=no|Katerynoslav}} रोमनकृत {{IPA-uk|kɐtɛrɪnoˈslɑu̯|}} ) के रूप में जाना जाने वाले इस शहर का औपचारिक रूप से उद्घाटन 1787 में इसके तत्कालीन हमनाम, रूसी महारानी [[महारानी काथरिन|कैथरीन द ग्रेट]] ( {{lang-ru|Екатери́на|translit=Yekaterina}}''',''' <small>देवनागरी</small>''': येकातेरिना''') द्वारा शाही ''न्यू रूस'' के नए अधिग्रहीत विशाल क्षेत्रों के प्रशासनिक केंद्र के रूप में किया गया था, जिसमें कुकुक कायनारका (1774) की संधि के तहत [[उस्मानी साम्राज्य|तुर्क साम्राज्य]] द्वारा रूस को सौंपे गए लोग भी शामिल हैं। इन क्षेत्रों के गवर्नर-जनरल के रूप में, ग्रिगोरी पोटेमकिन<ref>Charles Wynn. [https://books.google.com/books?id=6jYABAAAQBAJ&pg=PA25&lpg=PA25&dq=Ekaterinoslav+third+capital+Russia&source=bl&ots=teFQICYq38&sig=jN_OcTk6x9oYbkVEX-UFAsNHXoI&hl=de&sa=X&ei=jJcpVaDzIIPqaKf6gegL&ved=0CDYQ6AEwAg#v=onepage&q=Ekaterinoslav%20third%20capital%20Russia&f=false Workers, Strikes, and Pogroms: The Donbass-Dnepr Bend in Late Imperial Russia, 1870–1905] - "[The Empress] and her favorite, Prince Grigorii Potemkin, the city's first governor-general and the de facto viceroy of southern Russia, had big plans for Ekaterinoslav. Potemkin envisioned Ekaterinoslav as the 'Athens of southern Russia' and as Russia's third capital - 'the centre of the administrative, economic, and cultural life of southern Russia.'"</ref> मूल रूप से [[मास्को|मॉस्को]] और [[सेंट पीटर्सबर्ग]] के बाद शहर को [[रूसी साम्राज्य]] की तीसरी राजधानी के रूप में देखना चाहते थे। 1926 में ''द्नीप्रोपेत्रोव्स्क'' का नाम होने के बाद, यह सोवियत यूक्रेन का एक महत्वपूर्ण औद्योगिक केंद्र बन गया, जो [[सोवियत संघ]] के [[नाभिकीय ऊर्जा|परमाणु]], [[शस्त्र उद्योग|हथियार]] और [[सोवियत अंतरिक्ष कार्यक्रम|अंतरिक्ष]] उद्योगों के प्रमुख केंद्रों में से एक था। विशेष रूप से, यह युज़माश का घर है, जो एक प्रमुख अंतरिक्ष और [[बैलिस्टिक प्रक्षेपास्त्र|बैलिस्टिक-मिसाइल]] डिज़ाइन ब्यूरो और निर्माता है। अपने सैन्य उद्योग के कारण, यह 1990 के दशक तक एक बंद शहर [nb 1] के रूप में कार्य करता था। 19 मई 2016 को, यूक्रेन के वेरखोव्ना राडा ने शहर का आधिकारिक नाम द्निप्रॉपेट्रोस से बदलकर ''द्निप्रो'' कर दिया। == नामकरण == समय के साथ, द्निप्रो को कई नामों से जाना गया है: * '''येकातेरिनोस्लाव''' 1776-1782, 1783-1797 को फिर से स्थापित किया गया * '''नोवोरोस्सिय्स्क''' 1797-1802 * '''येकातेरिनोस्लाव''' 1802-1918 * '''सिचेस्लाव''' 1918-1921 (अनौपचारिक नाम)<ref>{{Citation|title=Проект Закону про внесення змін до статті 133 Конституції України (щодо перейменування Дніпропетровської області)|date=27 April 2018|url=http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/zweb2/webproc4_1?pf3511=63949|trans-title=Draft Law on Amendments to Article 133 of the Constitution of Ukraine (regarding the renaming of the Dnipropetrovsk Oblast)|publisher=Verkhovna Rada of Ukraine|id=Number 8329 of the 8th session of the VIII convocation|access-date=28 April 2018}} {{Citation|title=Пояснювальна записка 27.04.2018|url=http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/zweb2/webproc34?id=&pf3511=63949&pf35401=453959|trans-title=Explanatory Note 27 April 2018}}</ref> * '''येकातेरिनोस्लाव''' / '''कटेरीनोस्लाव''' 1918-1926 * '''नीप्रॉपेट्रोस''' / '''[[wiktionary:Dnipropetrovsk|निप्रॉपेट्रोस]]''', खार्किव शब्दावली 1926-2016 के अनुसार '''निप्रॉपेट्रोसके''' भी। यह शब्द [[यूक्रेनी भाषा एवं साहित्य|यूक्रेनी]] Дніпропетро́вськ से निकला है, सोवियत क्रांतिकारी Grigory Petrovsky के बाद, ніпро́ ( [[नीपर|डीनिप्रो, "निप्रो नदी]] ") + Петро́вський (पेट्रोव्स्किज) से। * '''डीनिप्रो/द्नीप्रो''' 2016–वर्तमान उन्नीसवीं सदी के कुछ नक्शों पर इसके लिए '''कैथेरिनोस्लाव''' लिखा पाया गया था।<ref>{{Cite web|url=http://www.arhivtime.ru/karta/karta_arhiv/image_arhiv/01/1820.jpg|title=English map of 1820|publisher=Arhivtime.ru|format=JPG|access-date=28 November 2014}}</ref> कुछ [[अंग्रेज़ी भाषा|एंग्लोफोन]] मीडिया में शहर को '''रॉकेट सिटी''' के नाम से भी जाना जाता था।<ref>{{Cite book|title=''Rock and Roll in the Rocket City: The West, Identity, and Ideology in Soviet Dniepropetrovsk, 1960–1985''|url=https://archive.org/details/rockrollinrocket0000zhuk|last=Zhuk, S|date=2010|publisher=Woodrow Wilson Center Press with Johns Hopkins University Press|isbn=978-0801895500}}</ref> 1918 में, यूक्रेन की केंद्रीय परिषद ने शहर का नाम ''बदलकर सिचेस्लाव'' करने का प्रस्ताव रखा; हालांकि, इसे कभी अंतिम रूप नहीं दिया गया।<ref>[http://ukrweekly.com/uwwp/rada-approves-historic-bills-to-part-with-soviet-legacy/ Rada approves historic bills to part with Soviet legacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220325045105/https://www.ukrweekly.com/uwwp/rada-approves-historic-bills-to-part-with-soviet-legacy/ |date=25 मार्च 2022 }}, [[The Ukrainian Weekly]] (17 April 2015)</ref> 1926 में [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] नेता ग्रिगोरी पेत्रोव्स्की के नाम पर शहर का नाम बदल दिया गया।<ref name="decommupbbcU">[http://www.pravda.com.ua/news/2015/05/15/7068057/ Poroshenko signed the laws about decomunization]. [[Ukrayinska Pravda]]. 15 May 2015<br />[http://en.interfax.com.ua/news/general/265988.html Poroshenko signs laws on denouncing Communist, Nazi regimes], [[Interfax-Ukraine]]. 15 May 20<br />[https://www.bbc.com/news/world-europe-32267075 Goodbye, Lenin: Ukraine moves to ban communist symbols], [[बीबीसी न्यूज़]] (14 April 2015)</ref><ref name="Petrovsky">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8380433.stm Ukraine tears down controversial statue], by Rostyslav Khotin, [[बीबीसी न्यूज़]] (27 November 2009)<br />[http://unian.net/eng/news/news-349100.html Same article on UNIAN.]</ref> साम्यवादी चिन्हों के हटाने पर बने 2015 के कानून के अनुसार शहर का नाम बदलने की आवश्यकता थी,<ref name="decommupbbcU" /> और 19 मई 2016 को यूक्रेनी संसद ने आधिकारिक तौर पर शहर का नाम बदलकर ''डीनिप्रो'' करने के लिए एक विधेयक पारित किया। अन्य नामों में इसे '''पोलोवित्सिया''' के नाम से भी जाना जाता था।<ref>Mikhail Levchenko. ''[https://books.google.com/books?id=cjcsAAAAYAAJ&pg=PA188&lpg=PA188&dq=%D0%93%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D0%B0&source=bl&ots=Fmz7V9zWG7&sig=ACfU3U0JPps0c5y0Kl4TrdjmZP9ygr9GDQ&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiY4-SL2rHqAhUCLKwKHbsvCGYQ6AEwEXoECAwQAQ#v=onepage&q=%D0%93%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D0%B0&f=false Hanshchyna (Ганьщина Україна)]''. Opyt russko-ukrainskago slovari︠a︡. Tip. Gubernskago upravlenii︠a︡, 1874</ref> == इतिहास == === मध्य युग === [[चित्र:Polovtsy.jpg|अंगूठाकार| ऐतिहासिक संग्रहालय के पास किपचक की मूर्तियाँ, अकादमिक यवोर्नित्स्की एवेन्यू]] मोनास्टिर्स्की द्वीप पर [[बाइज़ेंटाइन साम्राज्य|बीजान्टिन]] भिक्षुओं द्वारा एक मठ की स्थापना की गई थी, शायद 9वीं शताब्दी (870 ईस्वी) में। [[तातार लोग|टाटर्स]] ने 1240 में मठ को नष्ट कर दिया।<ref name="dp">{{Cite web|url=http://gorod.dp.ua/eng/guide/?pageid=240|title=Welcome to Dnipropetrovsk! " City Guide – Dnipropetrovsk|publisher=Gorod.dp.ua|access-date=12 March 2013}}</ref> 15 वीं शताब्दी की शुरुआत में, नीपर के दाहिने किनारे पर रहने वाले [[तातार लोग|तातार]] जनजातियों को लिथुआनिया के ग्रैंड डची द्वारा खदेड़ दिया गया था। 15 वीं शताब्दी के मध्य तक, नोगाई (जो [[आज़ोव सागर|आज़ोव सागर के]] उत्तर में रहते थे) और [[क्राइमियाई ख़ानत|क्रीमिया खानते]] ने इन भूमि पर आक्रमण किया।{{उद्धरण आवश्यक|date=September 2012}} लिथुआनिया के ग्रैंड डची और क्रीमियन खानटे ने नीपर के साथ और पूर्व में समारा नदी (नीपर) के साथ, यानी आज के नीप्रो शहर के माध्यम से एक सीमा बनाने पर सहमति व्यक्त की। इस समय यहाँ एक नई ताकत जन्म ले रही थी: मुक्त लोग, जिन्हें [[कोज़ाक|कोसैक्स]] के नाम से जाना जाता था। बाद में उन्हें ज़ापोरोज़ियन कोसैक्स (ज़ापोरिज़िया - प्राइडनिप्रोवी के दक्षिण की भूमि, "द लैंड बियॉन्ड द वियर्स [रैपिड्स]" के रूप में अनुवादित) के रूप में जाना जाने लगा। यह छापेमारी और लड़ाई का दौर था, जिससे उस क्षेत्र में काफी तबाही और आबादी का क्षय हुआ। यह क्षेत्र वाइल्ड फील्ड के नाम से जाना जाने लगा। === प्रारंभिक आधुनिक === [[चित्र:Dnepr_1787.png|अंगूठाकार|280x280पिक्सेल| येकातेरिनोस्लाव की स्थापना से पहले आसपास के इलाकों में बस्तियां]] [[चित्र:Kodak_(1635).PNG|अंगूठाकार| कोडक किले का एक नक्शा जो 1635 में बनाया गया था (ऊपर पश्चिम है)]] पुरातत्व संबंधी निष्कर्ष दृढ़ता से सुझाव देते हैं कि पहले गढ़ वाले शहर जो अब द्नीप्रो में है, शायद [[१६वीं शताब्दी|16 वीं शताब्दी]] के मध्य में बनाया गए थे।<ref name="UWSUla"/><ref name="Go2Kiev">{{Cite web|url=http://www.go2kiev.com/view/dnepropetrovsk.html|title=Go2Kiev Dnepropetrovsk|publisher=Go2kiev.com|access-date=28 November 2014|archive-date=28 जनवरी 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150128012038/http://www.go2kiev.com/view/dnepropetrovsk.html|url-status=dead}}</ref> पुरातत्व की नींव से पता चलता है कि समर शहर, जो अब निप्रो के समरस्की जिले में एक पड़ोस है, 1524 में अस्तित्व में था।<ref name="kraeznavstvo2012"/> निप्रो नेशनल यूनिवर्सिटी के पुरातत्वविदों ने वहां की कलाकृतियों की खोज लगभग 1520 के दशक की मानी है। शहर के अमूर-निज़्नोदनिप्रोवस्की जिले के वर्तमान क्षेत्र पर ऐतिहासिक निष्कर्षों के अनुसार, वहाँ स्थित एक गाँव था जिसे काम्यंका कहा जाता था जिसकी स्थापना 1596 में हुई थी।<ref name="histANyzhnoDma">{{Cite web|url=https://dniprorada.gov.ua/uk/page/amur-nizhnodniprovskij-rajon|title=Amur-Nyzhnodniprovskyi Raion|website=Official Internet-portal|publisher=Dnipro City Council|language=uk|access-date=17 August 2020|archive-date=14 अप्रैल 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414170545/https://dniprorada.gov.ua/uk/page/amur-nizhnodniprovskij-rajon|url-status=dead}}</ref> 1635 में, पोलिश सरकार ने ''कोडाकी'' (आधुनिक डीनिप्रो के दक्षिण-पूर्वी बाहरी इलाके में) में नीपर रैपिड्स के ऊपर कोडक किले का निर्माण किया, आंशिक रूप से पोलैंड, [[तुर्की]] और [[क्राइमियाई ख़ानत|क्रीमिया खानते]] के बीच के क्षेत्र में प्रतिद्वंद्विता के परिणामस्वरूप,<ref name="Go2Kiev"/> और आंशिक रूप से कोज़ैक लोगों की गतिविधियों पर नियंत्रण बनाए रखने के लिए (अर्थात कोज़ैक हमलावरों को दबाने के लिए और किसानों को क्षेत्र से बाहर जाने से रोकने के लिए)। {{Frac|3|4}} 1635 की रात को, इवान सुलीमा के कोसैक्स ने किले पर कब्जा कर लिया, इसे जला दिया और जीन मैरियन के नेतृत्व में लगभग 200 पश्चिमी यूरोपीय भाड़े के सैनिकों की चौकी को क्षतिग्रस्त कर दिया।<ref name="SerhiiPlokhy" /> 1638 में पोलिश सरकार के लिए किले का पुनर्निर्माण फ्रांसीसी इंजीनियर गुइल्यूम ले वासेउर डी ब्यूप्लान<ref>Guillaume le Vasseur de Beauplan wrote a book ''Description d'Ukrainie'', published in 1651 and 1660.</ref> द्वारा किया गया था, और इसमें एक भाड़े के हत्यारों की चौकी थी। ''कोडक'' पर 1 अक्टूबर 1648 को ज़ापोरोज़ियन कोसैक्स द्वारा कब्जा कर लिया गया था, और 1711 में प्रुथ की संधि के अनुसार इसके विध्वंस तक कोसैक्स के सैन्य छावनियाँ यहाँ थीं।<ref name="Kodak_Pruth">[https://day.kyiv.ua/en/article/time-out/above-kodak day.kyiv.ua ''Above Kodak, this year the unique fortress marks its 375th anniversary''], by Mykola Chaban, 2010.</ref> कोडक के खंडहर अब दिखाई देते हैं। वर्तमान में इसे पुनर्स्थापित करने और एक पर्यटन केंद्र और पार्क-म्यूजियम बनाने की परियोजना है।<ref name="Kodak_Pruth" /> === कैथरीन के शहर की स्थापना === [[चित्र:Catherine_the_Great_in_Dnipropetrovsk.jpg|अंगूठाकार| [[महारानी काथरिन|कैथरीन द ग्रेट]] एकाटेरिनोस्लाव में स्मारक (1840-1920)]] [[चित्र:Princepotemkin.jpg|अंगूठाकार| ग्रिगोरी पोटेमकिन]] 1926 से पहले वर्तमान में ''नीप्रो'' नामक शहर को ''एकाटेरिनोस्लाव'' के नाम से जाना जाता था, जिसे [[महारानी काथरिन|कैथरीन द ग्रेट]] के संदर्भ में "कैथरीन की महिमा" के रूप में लगभग प्रस्तुत किया जा सकता है, जिन्होंने 1762 से 1796 तक [[रूस की महारानी]] के रूप में शासन किया था। ( यूक्रेनी ऑर्थोडॉक्स चर्च (मॉस्को पैट्रिआर्कट) शहर की परंपराओं को [[अलेक्जेंड्रिया के सेंट कैथरीन]] के नाम से जोड़ता है ( ल० 287 से ल० 305)।<ref>{{Cite web|url=http://mir-pravoslaviya.org.ua/node/1264|date=25 December 2012|website=mir-pravoslaviya.org.ua|language=ru|script-title=ru:Днепропетровск празднует именины. Память великомученицы Екатерины|trans-title=Dnepropetrovsk celebrates its nameday. In the memory of Catherine the Great Martyr|access-date=27 July 2019|archive-date=18 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190818175246/http://mir-pravoslaviya.org.ua/node/1264|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.eparhia.dp.ua/post/589-svyataya-velikomuchenica-ekaterina-aleksandrijskaya/ru.html|language=ru|script-title=ru:Святая великомученица Екатерина Александрийская|trans-title=The Holy Great Martyr Catherine of Alexandria|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416141051/http://www.eparhia.dp.ua/post/589-svyataya-velikomuchenica-ekaterina-aleksandrijskaya/ru.html|archive-date=16 April 2015|access-date=11 April 2015}}</ref> येकातेरिनोस्लाव का मूल शहर 1777 में आज़ोव गवर्नर {{अंतरभाषा कड़ी|Vasiliy Alexeyevich Chertkov|uk|Чертков Василь Олексійович}} (कार्यकाल: 1775-1781) द्वारा ग्रिगोरी पोटेमकिन के आदेश पर,<ref name="ukrssr"/> वर्तमान स्थान पर नहीं, बल्कि नीपर के उत्तर में लोशाकिवका के निकट किलचेन नदी के साथ समारा नदी के संगम पर स्थापित किया गया था।<ref name="ukrssr" /> शहर का नाम रूसी महारानी [[महारानी काथरिन|कैथरीन द ग्रेट]] के सम्मान में रखा गया था।<ref name="ukrssr"/> 1782 तक शहर की आबादी 2,194 थी।<ref name="ukrssr" /> यह स्थान रहने के लिए ठीक नहीं था क्योंकि झरने के पानी ने शहर को दलदल में बदल दिया था।<ref name="eugene">{{Cite web|url=http://www.eugene.com.ua/dnepr.html|title=www.eugene.com.ua Dnepropetrovsk History|publisher=Eugene.com.ua|access-date=28 November 2014}}</ref><ref name="ukrssr" /> बाद में वहां की बस्ती का नाम बदलकर नोवोमोस्कोवस्क (आज नोवोमोस्कोवस्क, यूक्रेन ) कर दिया गया।<ref name="ReferenceA">S. S. Montefiore: Prince of Princes – The Life of Potemkin</ref> येकातेरिनोस्लाव वायसरायल्टी के केंद्र के रूप में येकातेरिनोस्लाव की नींव रखने वाला औपचारिक समारोह 20 मई 1787 को उस पहाड़ी पर हुआ जहां अब ज़ोव्त्नेवा स्क्वायर है।<ref name="ukrssr"/> ''येकातेरिनोस्लाव-किल्चेन'' की आबादी (कुछ स्रोतों के अनुसार) को नए स्थान पर स्थानांतरित कर दिया गया था। पोटेमकिन की शहर के लिए बेहद महत्वाकांक्षी योजनाएं थीं। शहर के प्रारूपण और निर्माण में प्रमुख रूसी वास्तुशिल्पी इवान स्टारोव, वासिली स्टासोव, एंड्रीयन ज़खारोव ने भाग लिया।<ref name="ukrssr" /> === औद्योगिक केंद्र की उत्पत्ति === [[चित्र:Ekaterinoslav.jpg|अंगूठाकार| मुख्य डाकघर, 1870]] 1794 में शहर में एक बड़ा सरकार-प्रायोजित निर्माण शुरू हुआ जिसमें दो कारखाने शामिल थे: कपड़ा कारखाना जिसे डबरोवनी मोगिलेव गवर्नेंट के शहर से श्रमिकों और सर्फ़-किसानों और रेशम-मोज़ा कारखाने के साथ यहां स्थानांतरित किया गया था, जो कि [[मास्को]] के पास कुपावना गांव से लाया गया था<ref name="ukrssr"/> रेशम स्टॉकिंग्स कारखाने के श्रमिकों को 16,000 रूबल की नीलामी में खरीदा गया था।<ref name="ukrssr" /> 1797 में कपड़ा कारखाने में 819 स्थायी कर्मचारी काम करते थे, जिनमें 378 महिलाएं और 115 बच्चे थे।<ref name="ukrssr" /> स्टॉकिंग्स फैक्ट्री में श्रमिकों के एक बड़े हिस्से में महिलाएं शामिल थीं।<ref name="ukrssr" /> वे श्रमिक बैरक में रहते थे जो आज झीलों (ओज़र्ना) स्क्वायर और नीपर तटबंध के किनारे स्थित थे, जहाँ बाद में एक कारखाना बना।<ref name="ukrssr">[http://ukrssr.com.ua/dnipro/viniknennya-i-rozvitok-mista-dnipropetrovsk Establishment and development of the Dnipropetrovsk city (Виникнення і розвиток міста Дніпропетровськ)]. [[The History of Cities and Villages of the Ukrainian SSR]].</ref> उन कारखानों के लिए अधिकांश इमारतों को रूसी वास्तुकार फ्योडोर वोल्कोव के मसौदे पर लकड़ी से बनाया गया था। उन कारखानों में और साथ ही शहर के प्रारंभिक विकास के दौरान काम करने की स्थिति कठोर थी।<ref name="ukrssr"/> ठंड, अकाल और कमर तोड़ने के काम से सैकड़ों की संख्या में लोग मर रहे थे।<ref name="ukrssr" /> खुद पोटेमकिन को भी इस तथ्य को स्वीकार करने के लिए मजबूर होना पड़ा था।<ref name="ukrssr" /> कारखानों ने हमेशा अपने श्रमिकों को समय पर भुगतान नहीं किया और अक्सर कम भुगतान किया।<ref name="ukrssr" /> 26 मार्च 1797 की फैक्ट्री रिपोर्ट ने श्रमिकों के आवासों के "अपर्याप्त" आवास के बारे में संकेत दिया।<ref name="ukrssr" /> यह जल्दबाजी में बनाया गया आवास था जो केवल गर्मियों के लिए उपयुक्त था।<ref name="ukrssr" /> 1797 से 1802 तक,<ref name="ukrssr"/> रूस के रूसी सम्राट [[पावेल प्रथम|पॉल I]] द्वारा शहर का नाम बदलकर ''नोवोरोस्सिय्स्क'' कर दिया गया,<ref name="ukrssr" /> जब यह <u>पुनर्निर्मित</u> नोवोरोसिया गवर्नरेट के केंद्र के रूप में कार्य करता था, और बाद में, 1925 तक, एकाटेरिनोस्लाव गवर्नरेट के रूप में कार्य करता था। शहर का अधिकांश व्यवसाय कृषि कच्चे माल के प्रसंस्करण पर आधारित था।<ref name="ukrssr"/> केवल 1832 में शहर में ज़स्लावस्की का एक छोटा लौह-ढलाई कारखाना स्थापित किया गया था, जो अपनी तरह की पहली कंपनी बन गई।<ref name="ukrssr" /> कारखाने में केवल 15 कर्मचारी कार्यरत थे।<ref name="ukrssr" /> [[चित्र:Ek-Баррикадн.jpg|अंगूठाकार| येकातेरिनोस्लाव एवेन्यू, 1910]] 1796 में द्नीपर नदी पर पुल बनाने और 19वीं सदी की शुरुआत में व्यापार के विकास के बावजूद, येकातेरिनोस्लाव 1880 के दशक तक, जब रेलवे का निर्माण हुआ और शहर का औद्योगीकरण शुरू हुआ छोटा शहर ही रहा।<ref name="ukrainetrek">{{Cite web|url=http://ukrainetrek.com/Dnepropetrovsk_city.shtml|title=Ukrainetrek Dnepropetrovsk (City)|publisher=Ukrainetrek.com|access-date=28 November 2014}}</ref> इसमें उछाल दो लोगों के कारण आई: जॉन ह्यूजेस, एक वेल्श व्यवसायी, जिसने 1869-72 में डोनेट्स्क (तब युज़ोव्का) में एक लोहे के काम का निर्माण किया, और डोनेट्स्क कोयला जमा विकसित किया;<ref name="eugene"/> और रूसी भूविज्ञानी अलेक्जेंडर पोल, जिन्होंने 1866 में पुरातात्विक अनुसंधान के दौरान क्रिवी रिह लौह अयस्क की खोज की थी।<ref name="eugene" /> 1905 में [[रूस-जापान युद्ध|रूस-जापानी युद्ध]] में रूसी हार, अन्य बातों के अलावा, रूस के कई स्थानों में [[१९०५ की रूसी क्रांति|सरकार के खिलाफ व्यापक विद्रोह]] का कारण बनी, एकाटेरिनोस्लाव इसके प्रमुख प्रदर्शन केंद्रों में से एक था।<ref>{{Cite journal|last=Surh|first=Gerald|date=27 October 2003|title=Ekaterinoslav City in 1905: Workers, Jews, and Violence]|journal=International Labor and Working-Class History|volume=64|pages=139–166|doi=10.1017/S0147547903000231}}</ref> दर्जनों लोग मारे गए और सैकड़ों घायल हो गए। तब यहाँ यहूदी विरोधी हमलों की एक लहर सी थी।<ref name="eugene"/> === यूक्रेन का स्वतंत्रता संग्राम === 1917 में रूसी फरवरी क्रांति के बाद, एकाटेरिनोस्लाव त्सेंट्रलना राडा सरकार के तहत यूक्रेनी पीपुल्स रिपब्लिक की स्वायत्तता के भीतर एक शहर बन गया। नवंबर 1917 में, [[बोलशेविक पार्टी|बोल्शेविकों]] ने विद्रोह का नेतृत्व किया और थोड़े समय के लिए सत्ता संभाली। 5 अप्रैल 1918 को जर्मन सेना ने शहर पर अधिकार कर लिया।<ref>[https://dash.harvard.edu/handle/1/11181181 War Without Fronts: Atamans and Commissars in Ukraine, 1917–1919] by Mikhail Akulov, [[Harvard University]], August 2013 (page 102)</ref> और फरवरी 1918 में यूक्रेनी पीपुल्स रिपब्लिक और केंद्रीय शक्तियों के बीच ब्रेस्ट-लिटोव्स्क की संधि के अनुसार यह यूक्रेनी पीपुल्स रिपब्लिक का हिस्सा बन गया। शहर पर जर्मन और ऑस्ट्रियाई-हंगेरियन सेनाओं द्वारा कब्जा हुआ जो यूक्रेनी हेटमैन पावलो स्कोरोपाडस्की के सहयोगी थे और उन्हें देश में अधिकार बनाए रखने में मदद मिली। यूक्रेनी निदेशालय सरकार के समय में, जब इसके प्रमुख साइमन पेटलीरा थे, शहर में अनिश्चितकाल था। कभी-कभी नेस्टर मखनो के [[अराजकतावाद|अराजकतावादियों]] ने शहर पर कब्जा कर लिया,<ref name="EprzrAhVqMewKHXLQ">{{Cite book|title=Nestor Makhno–Anarchy's Cossack: The Struggle for Free Soviets in the Ukraine 1917–1921|last=Skirda|first=Alexandre|date=2004|publisher=AK Press|isbn=1-902593-68-5|location=Oakland, CA|language=en|translator-last=Sharkey|translator-first=Paul|oclc=60602979|df=mdy-all}} (page 77)</ref> कई बार यूक्रेनी पीपुल्स रिपब्लिक,<ref name="EprzrAhVqMewKHXLQ" /> और कई बार डेनिकिन की स्वयंसेवी सेना ने। [[लाल सेना]] के सैन्य अभियान, जो उत्तर से आए, ने 1919 में शहर पर कब्जा कर लिया, और 1920 में रूसी जनरल रैंगल के प्रयासों के बावजूद, वह येकातेरिनोस्लाव तक पहुंचने में असमर्थ रहे। अगले वर्ष युद्ध समाप्त हो गया। === सोवियत संघ और नाजी शासन === [[चित्र:Petrovskiy_GI_Soc_Kiev_1937_01_p10bis.jpg|अंगूठाकार| यूक्रेन के कम्युनिस्ट नेता ग्रिगोरी पेत्रोव्स्की के नाम पर शहर का नाम बदल दिया गया था]] 1926 में यूक्रेन के साम्यवादी नेता ग्रिगोरी पेत्रोव्स्की के नाम पर शहर का नाम बदल दिया गया।<ref name="Petrovsky"/> द्निप्रॉपेट्रोस [[ऑपरेशन बर्बरोस्सा|26 अगस्त 1941]]<ref name="musicandhistory">{{Cite web|url=http://musicandhistory.com/music-and-history-by-the-year/202-1941.html|title=1941|website=MusicAndHistory|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828144212/http://www.musicandhistory.com/music-and-history-by-the-year/202-1941.html|archive-date=28 August 2012|access-date=31 December 2015}}</ref> से 25 अक्टूबर 1943 तक [[नाज़ी जर्मनी|नाजी]] कब्जे में था।<ref name="liberation">{{Cite web|url=http://www.onwar.com/chrono/1943/oct1943/f25oct43.htm|title=''Onwar.com'', ''Red Army crosses Dniepr River''|publisher=Onwar.com|access-date=28 November 2014|archive-date=26 नवंबर 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101126173108/http://onwar.com/chrono/1943/oct1943/f25oct43.htm|url-status=dead}}</ref> [[यहूदी नरसंहार|होलोकॉस्ट]] के हिस्से के रूप में, फरवरी 1942 में ''इन्सत्ज़ग्रुप'' डी ने चार दिनों के दौरान शहर की यहूदी आबादी को 30,000 से घटाकर 702 कर दिया।{{Sfn|Hilberg|1985|p=372}} == सरकार == दनीप्रो शहर दनीप्रो नगर परिषद द्वारा शासित है। यह एक नगर पालिका है जिसे इसके क्षेत्र में एक अलग जिले के रूप में नामित किया गया है। प्रशासनिक रूप से, शहर को "शहर के जिलों" ("रियोनी वी मिस्टी") में विभाजित किया गया है। वर्तमान में, उनमें से 8 हैं। एविएटर्सके, निप्रॉपेट्रोस अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डे के पास स्थित एक शहरी-प्रकार की बस्ती, भी निप्रो नगर पालिका का एक हिस्सा है। === उप नगर === [[चित्र:Dnipro_districts_map.png|अंगूठाकार| क्षेत्र का नक्शा]] [[चित्र:Dnipro_City_Hall.jpg|अंगूठाकार| द्निप्रो सिटी हॉल]] [[चित्र:Будинок_Дніпропетровської_обласної_ради.JPG|अंगूठाकार| द्निप्रॉपेट्रोस क्षेत्रीय प्रशासन भवन]] [[चित्र:Central_post_office_of_Dnipropetrovsk.jpg|अंगूठाकार| दनिप्रो केंद्रीय डाक घर]] [[चित्र:Площа_з_висоти_пташиного_польоту.jpg|अंगूठाकार| वोकज़लना स्क्वायर]] [[चित्र:Prydniprovsk_Power_Plant.jpg|अंगूठाकार| प्राइडनिप्रोव्स्क पावर प्लांट]] == भूगोल == [[चित्र:Dniepropetrowsk_z_lotu_ptaka.jpg|अंगूठाकार| निप्रो का एक हवाई दृश्य। [[नीपर|नीपर नदी]], शहर के बाएँ और दाएँ किनारे, और कई पुल देखे जा सकते हैं।]] समारा नदी के संगम पर, शहर मुख्य रूप से नीपर के दोनों किनारों पर बनाया गया है। एक प्रमुख मेन्डियर के पाश में, नीपर उत्तर पश्चिम से अपने मार्ग को बदलती है ताकि दक्षिणी और बाद में दक्षिण-पश्चिम में यूक्रेन के बीच से बहती रहे, अंततः [[खेरसॉन]] से गुजरते हुए, जहां यह अंततः [[काला सागर]] में मिल जाती है।{{उद्धरण आवश्यक|date=November 2014}} आजकल उत्तर और दक्षिण दोनों किनारों पर कई औद्योगिक उद्यमों और विनिर्माण संयंत्र स्थित हैं। हवाई अड्डा लगभग 15 कि०मी० दूर शहर के दक्षिण-पूर्व में स्थित है । === जलवायु === [[कोपेन जलवायु वर्गीकरण|कोपेन-गीजर जलवायु वर्गीकरण प्रणाली]] के तहत, द्निप्रो में एक आर्द्र महाद्वीपीय जलवायु ( ''Dfa/Dfb'' ) है।<ref name="Peel">{{Cite journal|last=Peel, M. C.|last2=Finlayson B. L.|last3=McMahon, T. A.|year=2007|title=Updated world map of the Köppen−Geiger climate classification|url=http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.pdf|journal=Hydrol. Earth Syst. Sci.|volume=11|issue=5|pages=1633–1644|bibcode=2007HESS...11.1633P|doi=10.5194/hess-11-1633-2007|issn=1027-5606|archive-url=https://web.archive.org/web/20120203170339/http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.pdf|archive-date=3 February 2012|access-date=22 February 2013|doi-access=free}}</ref> शहर के निचले इलाकों की तुलना में पहाड़ियों में बर्फबारी अधिक आम है। शहर में चार अलग-अलग मौसम होते हैं: एक ठंडी, बर्फीली सर्दी; एक गर्म गर्मी; और दो अपेक्षाकृत गीला संक्रमण काल। हालांकि, अन्य योजनाओं (जैसे साल्वाडोर रिवास-मार्टिनेज बायोक्लाइमैटिक वन) के अनुसार, डीनिप्रो में एक सुपरटेम्परेट बायोक्लाइमेट है, और उच्च वाष्पीकरण के कारण समशीतोष्ण ज़ेरिक स्टेपिक थर्मोक्लाइमैटिक बेल्ट से संबंधित है।<ref>{{Cite web|url=http://www.globalbioclimatics.org/form/maps.htm|title=Bioclimatic & Biogeographic Maps of Europe|last=Rivas-Martínez|first=Salvador|year=2004|publisher=University of León|access-date=1 May 2017|archive-date=17 मई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517211604/http://www.globalbioclimatics.org/form/maps.htm|url-status=dead}}</ref> शहर का दौरा करने का सबसे अच्छा समय देर वसंत (अप्रैल के अंत और मई) में है, और शरद ऋतु की शुरुआत में: सितंबर, अक्टूबर, जब शहर के पेड़ पीले हो जाते हैं। अन्य समय मुख्य रूप से कुछ बौछारों के साथ शुष्क होते हैं।<ref>See also: [http://www.klimadiagramme.de/Europa/dnepropetrovsk.html klimadiagramme.de] – Climate in Dnipropetrovsk URL accessed on 20 March 2007</ref> "हालांकि, शहर को औद्योगिक उत्सर्जन के साथ हवा के ज्यादा प्रदूषण की श्रेणी में रखा गया है।"<ref name="mfa270">{{Cite web|url=http://www.mfa.gov.ua/mfa/en/270.htm|title=Ministry of Foreign Affairs of Ukraine – Population|publisher=Mfa.gov.ua|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012010700/http://www.mfa.gov.ua/mfa/en/270.htm|archive-date=12 October 2012|access-date=28 November 2014}}</ref> कुछ लोगों द्वारा डीनिप्रो और डोनेट्स्क के "गंभीर रूप से प्रदूषित हवा और पानी" और कथित तौर पर "क्षयग्रस्त परिदृश्य के विशाल क्षेत्र" को एक पर्यावरणीय संकट माना जाता है।<ref name="Mongabay">[http://www.mongabay.com/reference/country_studies/russia/GEOGRAPHY.html www.mongabay.com Russia – Geography] states: "Since 1990 Russian experts have added to the list the following less spectacular but equally threatening environmental crises: the Dnepropetrovsk-Donets and Kuznets coal-mining and metallurgical centres, which have severely polluted air and water and vast areas of decimated landscape;..."</ref> यद्यपि वास्तव में द्निप्रॉपेट्रोस में ये क्षेत्र कहाँ पाए जा सकते हैं, यह नहीं बताया गया है।<ref name="Mongabay" />{{मौसम सन्दूक|location=दनीप्रो (1991–2020, अधिकतम 1948–वर्तमान)|May humidity=62.2|May rain days=13|Apr rain days=13|Mar rain days=11|Feb rain days=8|Jan rain days=9|Dec humidity=88.3|Nov humidity=86.5|Oct humidity=77.2|Sep humidity=69.5|Aug humidity=62.4|Jul humidity=64.7|Jun humidity=66.2|Apr humidity=66.8|Jul rain days=12|Mar humidity=79.2|Feb humidity=84.6|Jan humidity=87.7|Dec precipitation mm=46|Nov precipitation mm=44|Oct precipitation mm=39|Sep precipitation mm=42|Aug precipitation mm=45|Jul precipitation mm=55|Jun precipitation mm=64|May precipitation mm=51|Apr precipitation mm=39|Mar precipitation mm=51|Jun rain days=13|Aug rain days=9|Jan precipitation mm=50|Dec snow days=15|source 1=Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20191213143459/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/34504.htm |archive-date=13 December 2019 |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/34504.htm |title=Климат Днепра (Climate of Dnipro) |publisher=Pogoda.ru.net |access-date=8 November 2021 |language=ru |date=2016}}</ref>|Dec sun=34.4|Nov sun=58.2|Oct sun=132.1|Sep sun=197.3|Aug sun=277.5|Jul sun=299.0|Jun sun=269.5|May sun=264.9|Apr sun=179.0|Mar sun=126.3|Feb sun=70.7|Jan sun=45.2|Nov snow days=7|Sep rain days=10|Oct snow days=1|Sep snow days=0|Aug snow days=0|Jul snow days=0|Jun snow days=0|May snow days=0|Apr snow days=1|Mar snow days=9|Feb snow days=15|Jan snow days=16|Dec rain days=11|Nov rain days=12|Oct rain days=11|Feb precipitation mm=43|precipitation colour=green|metric first=y|Feb high C=0.6|Mar mean C=2.5|Feb mean C=-2.8|Jan mean C=-3.6|Dec high C=0.6|Nov high C=5.8|Oct high C=14.4|Sep high C=22.4|Aug high C=28.7|Jul high C=29.1|Jun high C=26.6|May high C=22.7|Apr high C=16.0|Mar high C=7.1|Jan high C=-0.9|May mean C=16.5|Dec record high C=13.7|Nov record high C=20.6|Oct record high C=32.6|Sep record high C=36.5|Aug record high C=40.9|Jul record high C=39.8|Jun record high C=37.8|May record high C=36.1|Apr record high C=31.8|Mar record high C=24.1|Feb record high C=17.5|Jan record high C=12.3|single line=Yes|Apr mean C=10.3|Jun mean C=20.5|Dec record low C=-27.8|Oct low C=5.2|Nov record low C=-17.9|Oct record low C=-8.0|Sep record low C=-3.0|Aug record low C=3.9|Jul record low C=5.9|Jun record low C=3.9|May record low C=-2.4|Apr record low C=-8.2|Mar record low C=-19.2|Feb record low C=-27.8|Jan record low C=-30.0|Dec low C=-4.2|Nov low C=-0.1|Sep low C=11.0|Jul mean C=22.7|Aug low C=16.3|Jul low C=17.1|Jun low C=15.1|May low C=10.9|Apr low C=5.1|Mar low C=-1.2|Feb low C=-5.8|Jan low C=-6.1|Dec mean C=-1.9|Nov mean C=2.6|Oct mean C=9.2|Sep mean C=16.2|Aug mean C=22.1|source 2=[[विश्व मौसम विज्ञान संगठन]] (आद्रता और धूप 1981–2010)<ref name=WMOCLINO>{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717143555/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1981-2010/RA-VI/Ukraine/12.6.%20WMO_Normals_Excel_Template%20%282%29.xls |archive-date=17 July 2021 |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1981-2010/RA-VI/Ukraine/12.6.%20WMO_Normals_Excel_Template%20(2).xls |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1981–2010 |publisher=World Meteorological Organization |access-date=18 July 2021}}</ref>}} === नगर के नज़ारे === [[चित्र:Istorichnii_myzei_Dnipropetrovs'ka.JPG|अंगूठाकार| यावोर्नीत्स्की ऐतिहासिक संग्रहालय]] द्नीप्रो लगभग दस लाख लोगों का मुख्य रूप से औद्योगिक शहर है; ऐसा होने के कारण यह पिछली कुछ शताब्दियों में एक बड़े शहरी केंद्र के रूप में विकसित हुआ है, आज [[कीव]], [[ख़ारकिव|खार्किव]] और [[ओडेसा]] के बाद यूक्रेन का चौथा सबसे बड़ा शहर बन गया है। इसकी नींव पडने के तुरंत बाद, द्नीप्रो, या जैसा कि उस समय येकातेरिनोस्लाव के नाम से जाना जाता था, विशेष रूप से द्नीपर नदी के दाहिने किनारे पर विकसित होना शुरू हुआ। सबसे पहले शहर ट्रांसफिगरेशन कैथेड्रल द्वारा प्रदान किए गए केंद्रीय बिंदु से गोलाई में विकसित हुआ। ईंट और पत्थर के निर्माण की नियोक्लासिकल संरचनाओं को प्राथमिकता दी गई और शहर ने युग के एक विशिष्ट यूरोपीय शहर का रूप लेना शुरू कर दिया। इन इमारतों में से कई को शहर के पुराने सोबोर्नी जिले में रखा गया है।<ref>{{Cite web|url=http://gorod.dp.ua/history/article_ru.php?article=52|title=История Днепропетровска и Приднепровья|publisher=Gorod.dp.ua|access-date=12 March 2013}}</ref> इस युग की सबसे महत्वपूर्ण इमारतों में ट्रांसफिगरेशन कैथेड्रल और ख्रेनिकोव हाउस सहित अकादमिक यवोर्नित्स्की प्रॉस्पेक्ट के आसपास के क्षेत्र में कई इमारतें हैं। [[चित्र:Lenin_statue_in_Dnipropetrovsk,_lateral_view.JPG|अंगूठाकार| 1950 के दशक की शुरुआत में, शहर के चल रहे औद्योगीकरण के दौरान, समाजवादी यथार्थवाद की स्टालिनवादी शैली में निप्रॉपेट्रोस के अधिकांश केंद्र का पुनर्निर्माण किया गया था।<ref>{{Cite web|url=http://gorod.dp.ua/history/article_ru.php?article=39|title=История Днепропетровска и Приднепровья|publisher=Gorod.dp.ua|access-date=12 March 2013}}</ref> यहाँ चित्रित [[व्लादिमीर लेनिन|लेनिन]] की मूर्ति को मार्च 2014 में हटा दिया गया था।<ref name="usatoday.comLmDg">[https://www.usatoday.com/story/news/world/2014/03/14/ukraine-crimea-referendum/6319183/ In East Ukraine, fear of Putin, anger at Kiev]<br />[http://www.weeklystandard.com/articles/ukraine-day-after_783577.html Ukraine: the Day After] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150617101811/http://www.weeklystandard.com/articles/ukraine-day-after_783577.html |date=17 जून 2015 }}<br />[http://tsn.ua/ukrayina/sche-odnogo-lenyna-zvalili-v-dnypropetrovsku-363832.html Пам'ятник Леніну у Дніпропетровську остаточно перетворили в купу каміння "Monument to Lenin in Dnipropetrovsk finally turned into a pile of stones"]</ref>]] अगले कुछ दशकों में, 1917 में अक्टूबर क्रांति तक, शहर दिखने में बहुत अधिक नहीं बदला और प्रमुख स्थापत्य शैली नव-क्लासिकवाद की बनी रही। बोल्शेविकों के सत्ता में आने और कम्युनिस्ट यूक्रेन की स्थापना और बाद में [[सोवियत संघ]] में इसके अवशोषण से पहले के युग में निर्मित उल्लेखनीय इमारतों में द्निप्रो पॉलिटेक्निक की मुख्य इमारत शामिल है, जिसे 1899-1901 में बनाया गया था,<ref>{{Cite web|url=http://gorod.dp.ua/out/attractions/oneplace/?place_id=932|title=Национальный Горный Университет – Днепропетровск|last=Вт, 12 марта 201307:51|publisher=Gorod.dp.ua|access-date=12 March 2013}}</ref> कला -नोव्यू ने शहर के पूर्व ड्यूमा,<ref>{{Cite web|url=http://dneprotur.ucoz.com/photo/retrophotos/old_dnepropetrovsk/city_council/27-0-46|title=Городская Дума – Старый Днепропетровск – Ретрофото – Фотоальбомы – Памятники, архитектура, история, туризм|publisher=Dneprotur.ucoz.com|access-date=12 March 2013|archive-date=11 मई 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511015129/http://dneprotur.ucoz.com/photo/retrophotos/old_dnepropetrovsk/city_council/27-0-46|url-status=dead}}</ref> निप्रॉपेट्रोस राष्ट्रीय ऐतिहासिक संग्रहालय और मेचनिकोव क्षेत्रीय अस्पताल की इमारत को प्रेरित किया। उस युग की अन्य इमारतें जो द्निप्रॉपेट्रोस में उस समय की विशिष्ट स्थापत्य शैली में फिट नहीं थीं, उनमें शामिल हैं,<ref>{{Cite web|url=http://gorod.dp.ua/history/article_ru.php?article=53|title=История Днепропетровска и Приднепровья|publisher=Gorod.dp.ua|access-date=12 March 2013}}</ref> यूक्रेनी-प्रभावित ग्रैंड होटल यूक्रेन, रूसी पुनरुत्थानवादी शैली का रेलवे स्टेशन (पुनर्निर्माण के बाद से),<ref>{{Cite web|url=http://www.ef2012.com/index.php/ru/rezervnye-goroda/dnepropetrovsk/jd-vokzal-dnepropetrovsk.html|publisher=ef2012.com|language=ru|script-title=ru:Железнодорожный вокзал, Днепропетровск, Украина|trans-title=Railway station, Dnepropetrovsk, Ukraine|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425125011/http://www.ef2012.com/index.php/ru/rezervnye-goroda/dnepropetrovsk/jd-vokzal-dnepropetrovsk.html|archive-date=25 April 2012}}</ref> और आर्ट-नोव्यू अकादमिक यवोर्नित्स्की प्रॉस्पेक्ट पर एस्टोरिया भवन। 1991 में यूक्रेन की स्वतंत्रता और उसके बाद के आर्थिक विकास के बाद से, शहर के बाहरी इलाके में कई बड़े वाणिज्यिक और व्यावसायिक केंद्र बनाए गए हैं।{{Panorama simple|Вид на місто зі сторони Південного мосту.jpg|1000px|शहर का एक पैनोरामिक दृश्य}}नवंबर 2015 के अंत में लगभग 300 सड़कों, 8 शहर जिलों में से 5 और एक मेट्रो स्टेशन का नाम बदलकर साम्यवादी चिह्नों के हटाने के कानूनों का पालन करने के लिए किया गया था। == जनसांख्यिकी == {{ऐतिहासिक जनसंख्याएं|1782<ref name="eugene"/>|56=1186000|63=1998<ref name=UNSD19961998/>|62=1147000|61=1996<ref name=UNSD19961998>[http://unstats.un.org/unsd/cdb/cdb_years_on_top.asp?srID=14720&Ct1ID=&crID=804&yrID=1996%2C1998 United Nations Statistics Division: cities, population, census years (discontinued), code 14720]{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes }} give the population for the city proper as 1,147,000 for 1996, and 1,122,400 for 1998.<br/>[http://www.eugene.com.ua/dnepr.html Eugene.com] states that the population in 1998 was 1,137,000</ref>|60=1185000|59=1993|58=1203000|57=1991|55=1990<ref name=Columbia6thed>[http://www.encyclopedia.com/doc/1E1-Dnipropet.html "Dnipropetrovsk." The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition. 2008. Encyclopedia.com.]</ref>|65=[[Ukrainian Census (2001)|2001]]<ref name="chinalist.ru"/>|54=1178000|53=1989<ref name="chinalist.ru">[http://chinalist.ru/facts/objyears.php?p_param=1077&p_country=223&p_lang=1&p_parent=&p_obj=890 "China in Figures"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813133209/http://chinalist.ru/facts/objyears.php?p_param=1077&p_country=223&p_lang=1&p_parent=&p_obj=890 |date=13 अगस्त 2011 }} says 1,178,000.</ref>|52=1066000|51=1979|50=904000|49=1970|48=816000|47=1967|64=1122400|66=1065008|45=1959|77=2009|85=2021<ref>{{Cite web |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2021/zb_chuselnist%202021.pdf |title=Number of Present Population of Ukraine, as of January 1 2021 |access-date=31 मार्च 2022 |archive-date=6 अप्रैल 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220406120543/http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2021/zb_chuselnist%202021.pdf |url-status=dead }}</ref>|84=990,724|83=2020|82=1007200|81=2011<ref name=Statistics2011/>|80=1018341|79=2010|78=1017171|76=1039000|67=2003|75=2008|74=1039000|73=2007<ref name="chinalist.ru"/>|72=1025044|71=2006<ref name="chinalist.ru"/>|70=1050000|69=2005|68=1065000|46=662000|44=280000|2194|12=13217|20=22846|19=1866<ref>[http://members.virtualtourist.com/m/tt/a4b Cheba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170322061449/http://members.virtualtourist.com/m/tt/a4b |date=22 March 2017 }} states that in a census for 1 January 1866 the population was 22,846. [http://www.eugene.com.ua/dnepr.html Eugene.com] states 22,816 for 1865, while DJC.com states 22,846 for 1865.</ref>|18=22816|17=1865|16=20000|15=1863<ref name=DiasporaMerchants34/>|14=19515|13=1862<ref name=Cheba/>|11=1857<ref name=DJC>[http://djc.com.ua/h_obchiny/?id=2 Dnepropetrovsk Jewish Community (DJC.com) – About Yekaterinoslav Dnepropetrovsk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220309050657/https://djc.com.ua/h_obchiny/?id=2 |date=9 मार्च 2022 }}, accessed 1 February 2014. (English language version of this page has disappeared since 2008, but Russian language version still present.)</ref>|22=46876|10=13011|9=1853|8=8412|7=1825<ref name=Cheba>{{cite web |url=http://members.virtualtourist.com/m/tt/a4b |title="History" a Dnipropetrovsk Travel Page by Cheba |work=VirtualTourist.com |access-date=28 November 2014 |archive-date=22 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170322061449/http://members.virtualtourist.com/m/tt/a4b |url-status=dead }}</ref>|6=9000|5=1811<ref name=DiasporaMerchants34>Kardasis, Vassilis, ''Diaspora Merchants in the Black Sea: The Greeks in Southern Russia, 1775–1861'', pub Lexington Books, 2001, {{ISBN|0-7391-0245-1}}, page 34.</ref>|4=6389|1800<ref>Eugene.com states that the population in the early 19th century was 6,389, whilst Cheba states that this was the population in 1800.</ref>|21=1885<ref name=Cheba/><ref name=DJC/>|23=1887<ref>Eugene.com states that the population in 1887 was 48,000, whilst Gerald Surh states that it was 47,000. [[:pl:Dniepropetrowsk|Polish wikipedia]] says 48100.<br/>[http://www.eugene.com.ua/dnepr.html Dnepropetrovsk History]. www.eugene.com.ua <br/>Surh, Gerald, ''Ekaterinoslav City in 1905: Workers, Jews, and Violence''</ref>|43=1943<ref name=Evacuation_Cities/>|34=189000|42=501000|41=1939<ref name=Evacuation_Cities>[https://books.google.com/books?ei=UJikTcLcEZG38gPgm8i5Dw&ct=result&hl=en&id=-XPaAAAAMAAJ&dq=inauthor%3A%22Wilbur+Zelinsky%22+The+emergency+evacuation+of+cities&q=Zaporozhe#search_anchor ''The emergency evacuation of cities: a cross-national historical and geographical study''], by Wilbur Zelinsky, Leszek A. Kosiński, pub Rowman & Littlefield, 1991, {{ISBN|978-0-8476-7673-6}}.</ref>|40=320000|39=1932<ref name=Cheba/>|38=237000|37=1926|36=159000|35=1923|33=1920<ref name=Cheba/>|24=48000|32=211100|31=1914<ref name=Surh/>|30=232500|29=1910|28=157000|27=1904<ref name=Surh>{{cite journal |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?aid=187691 |journal=International Labor and Working-Class History |date=October 2003 |volume=64 |pages=139–166 |publisher=Journals.cambridge.org |doi=10.1017/S0147547903000231 |access-date=28 November 2014 |last1=Surh |first1=Gerald |title=Ekaterinoslav City in 1905: Workers, Jews, and Violence |s2cid=145677880}}</ref>|26=121216|25=1897<ref>Eugene.com states that the population in 1897 was 121,200, Cheba says 121,216, and Surh says 112,800, whilst Vassilis Kardasis states that it was 113,000.<br/>[http://www.eugene.com.ua/dnepr.html Dnepropetrovsk History]. www.eugene.com.ua <br/>[http://members.virtualtourist.com/m/tt/a4b "History" a Dnipropetrovsk Travel Page by Cheba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170322061449/http://members.virtualtourist.com/m/tt/a4b |date=22 March 2017 }} <br/>[http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?aid=187691 Gerald Surh], ''Ekaterinoslav City in 1905: Workers, Jews, and Violence''<br/>Kardasis, Vassilis, ''Diaspora Merchants in the Black Sea: The Greeks in Southern Russia, 1775–1861''</ref>|86=980,948}}शहर की आबादी लगभग 1 मिलियन लोग हैं। 2011 में, शहर के निवासियों की आबादी की औसत आयु 40 वर्ष थी। पुरुषों की संख्या में महिलाओं की संख्या की तुलना में थोड़ी अधिक गिरावट आई है। द्नीप्रो में प्राकृतिक जनसंख्या वृद्धि सामान्य रूप से यूक्रेन में वृद्धि की तुलना में थोड़ी अधिक है। 1923 और 1933 के बीच द्निप्रॉपेट्रोस की जनसंख्या का यूक्रेनी अनुपात 16% से बढ़कर 48% हो गया। यह एक राष्ट्रीय प्रवृत्ति का हिस्सा था। {| class="wikitable" ! rowspan="2" style="text-align:center;" |वर्ष ! colspan="5" style="text-align:center;" | नागरिकों की जातीयता ! rowspan="2" style="text-align:center;" | विदेशी<br /> नागरिक ! rowspan="2" style="text-align:center;" | संदर्भ |- valign="top" ! style="text-align:center;" | रूसी ! style="text-align:center;" | यूक्रेनी ! style="text-align:center;" | यहूदी ! style="text-align:center;" | पोलिश ! style="text-align:center;" | जर्मन |- | style="text-align:left;" | 1887 | style="text-align:right;" | 47,200 | style="text-align:right;" | 17,787 | style="text-align:right;" | 39,979 | style="text-align:right;" | 3,418 | style="text-align:right;" | 1,438 | style="text-align:right;" | 1,075 | <ref name="DJC"></ref> |- | style="text-align:left;" | 1887 | style="text-align:right;" | 42.6% | style="text-align:right;" | 16.0% | style="text-align:right;" | 36.1% | style="text-align:right;" | 3.1% | style="text-align:right;" | 1.3% | style="text-align:right;" | 1.0% | <ref name="DJC" /> |- | style="text-align:left;" | 1904 (? ) | colspan="2" style="text-align:center;" | 52% | style="text-align:right;" | 40% | style="text-align:right;" | 4.5% | style="text-align:right;" | <small>नहीं बताया हुआ</small> | style="text-align:right;" | <small>नहीं बताया हुआ</small> | <ref name="Surh"></ref> |} {| class="standard" !जातीय समूह ! 1926 <ref name="census1926">Всесоюзная перепись населения 1926 года. М.: Издание ЦСУ Союза ССР, 1928–29</ref> ! 1939 <ref>{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_39_ra.php?reg=80|publisher=demoscope.ru|language=ru|script-title=ru:Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сел союзных республик СССР. г. Днепропетровск|trans-title=All-Union census of 1939. The national composition of the population of the districts, cities and large villages of the Union Republics of the USSR. City of Dnepropetrovsk|access-date=27 July 2019}}</ref> ! 1959 <ref>{{Cite book|url=http://www.pseudology.org/Eneida/KabuzanVM_Ukraincy_v_mire1991a.pdf|last=Kabuzan|first=Vladimir Maksimovich|publisher=[[Russian Academy of Sciences|Institute of Russian History, Russian Academy of Sciences]]|year=2006|isbn=978-5-02-033991-0|language=ru|script-title=ru:Украинцы в мире: динамика численности и расселения. 20-е годы XVIII века - 1989 год. Формирование этнических и политических границ украинского этноса|trans-title=Ukrainians in the world. The dynamics of the number and settlement of the 1920s-1989. Formation of ethnic and political borders of the Ukrainian ethnos|access-date=27 July 2019|archive-date=25 सितंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170925225745/http://www.pseudology.org/Eneida/KabuzanVM_Ukraincy_v_mire1991a.pdf|url-status=dead}}</ref> ! 1989 <ref name="romantsov">{{Cite web|url=http://teliha.com.ua/naukovi/22-2009-10-10-19-34-24|title=Романцов В.&nbsp;О.&nbsp;– "Населення України і його рідна мова за часів радянської влади та незалежності"|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306024551/http://teliha.com.ua/naukovi/22-2009-10-10-19-34-24|archive-date=6 March 2016|access-date=18 November 2017}}</ref> ! 2001 <ref name="romantsov" /> ! 2017 <ref name="IRI2017">{{Cite web|url=http://www.iri.org/sites/default/files/2017-8-22_ukraine_poll_presentation.pdf|title=Public Opinion Survey of Residents of Ukraine June 9 – July 7, 2017|date=22 August 2017|publisher=iri.org|page=80|archive-url=https://web.archive.org/web/20170822212837/http://www.iri.org/sites/default/files/2017-8-22_ukraine_poll_presentation.pdf|archive-date=22 August 2017}}</ref> |- | यूक्रेनियन | 36.0% | 54.6% | 61.5% | 62.5% | 72.6% | 82% |- | [[रूसी लोग|रूसियों]] | 31.6% | 23.4% | 27.9% | 31.0% | 23.5% | 13% |- | [[यहूदी|यहूदियों]] | 26.8% | 17.9% | 7.6% |&nbsp;3.2% | 1.0% | |- | बेलारूसी | 1.9% | 1.9% | 1.7% | | 1.0% | |} जून-जुलाई 2017 में एक सर्वेक्षण में, 63% निवासियों ने कहा कि वे घर पर रूसी बोलते हैं, 9% यूक्रेनी बोलते हैं, और 25% यूक्रेनी और रूसी समान रूप से बोलते हैं।<ref name="IRI2017"/> इसी सर्वेक्षण ने वयस्क निवासियों के धर्म के लिए निम्नलिखित परिणामों की सूचना दी।<ref name="IRI2017"/> * कीवान पितृसत्ता के 49% यूक्रेनी रूढ़िवादी चर्च * मास्को पितृसत्ता का 6% यूक्रेनी रूढ़िवादी चर्च * 7% नास्तिक * 1% अन्य धर्मों के हैं * 28% भगवान में विश्वास करते हैं, लेकिन किसी भी धर्म से संबंधित नहीं हैं * 5% को जवाब देना मुश्किल लगा == यह भी देखें == {{युक्रेन के शहर}} * == टिप्पणियाँ ==   == संदर्भ == {{Reflist|30em}} == सूत्र == {{refbegin|30em}} * Михаил Александрович Шатров (Штейн). Город на трёх холмах. – Днепропетровск: Промiнь, 1969. (in Russian) * Алексей Николаевич Толстой. Хождение по мукам. – М.: Художественная литература, 1976. (in Russian) * Дмитрий Яворницкий. История города Екатеринослава. – Днепропетровск: Сiч, 1996. (in Russian) * Справочник "Освобождение городов: Справочник по освобождению городов в период Великой Отечественной войны 1941—1945" / М. Л. Дударенко, Ю. Г. Перечнев, В. Т. Елисеев и др. М.: Воениздат, 1985. 598 с. (in Russian) * Описание населенных мест Екатеринославской губернии на 1-е января 1925 г. – Екатеринослав: Типо-Литография Екатерининской ж.д., 1925. – 635 с. (in Russian) * {{cite book|title=Rock and Roll in the Rocket City: The West, Identity, and Ideology in Soviet Dniepropetrovsk, 1960–1985 '|last=Zhuk|first=Sergei I.|publisher=Johns Hopkins University Press & Washington, D.C.: Woodrow Wilson Center Press|year=2010|location=Baltimore|pages=18–28}} * {{cite book|title=The Destruction of the European Jews|title-link=The Destruction of the European Jews|last=Hilberg|first=Raul|publisher=Holmes & Meier|year=1985|isbn=978-0-8419-0832-1|location=New York|author-link=Raul Hilberg}} {{refend}} == बाहरी संबंध == * * * [http://www.stroitel.dp.ua/ stroitel.dp.ua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120813042154/http://www.stroitel.dp.ua/ |date=13 अगस्त 2012 }} - द्निप्रो का निर्माण स्थल * [https://vn.com.ua/ua/catalog/dnepropetrovskaya-oblast/dnepr vn.com.ua] - दनिप्रो. के सभी आवासीय परिसरों का सबसे संपूर्ण सूचना आधार * * * याद वाशेम वेबसाइट पर [[द्वितीय विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध के]] दौरान [http://www.yadvashem.org/untoldstories/database/index.asp?cid=283 डीनिप्रो के यहूदियों की हत्या] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801121727/https://www.yadvashem.org/untoldstories/database/index.asp%3Fcid%3D283 |date=1 अगस्त 2019 }} । [[श्रेणी:वेबग्रंथागार साँचा वेबैक कड़ियाँ]] [[श्रेणी:सीएस1 रूसी-भाषा स्रोत (ru)]] [[श्रेणी:Articles with hAudio microformats]] [[श्रेणी:विकिडेटा पर उपलब्ध निर्देशांक]] [[श्रेणी:युक्रेन के शहर]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] d7mwoft1eyxj8m80u333k32nrktrmff सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र 3 1365494 6555665 6546833 2026-05-23T18:40:05Z Karatebr 926009 /* साफ़ प्रचार” टैग के बारे में */ नया अनुभाग 6555665 wikitext text/x-wiki {{archives |auto= short |index= /पुरालेख_1 }} <!-- कृपया इस पंक्ति और ऊपर की लाइन को न हटायें, धन्यवाद !--> <!-- नया संदेश इस पंक्ति के नीचे लिखें --> == नए साल की शुभकामनाएँ, चाहर धर्मेंद्र! == <div style="border: 3px solid #FFD700; background-color: #FFFAF0; padding:0.2em 0.4em; height:auto; min-height:173px; {{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}<!-- -->" class="plainlinks"> [[File:Fuochi d'artificio.gif|left|x173px]][[File:Happy new year 01.svg|x173px|right]] {{Paragraph break}} {{Center|{{resize|179%|'''''[[नव वर्ष|नए साल की शुभकामनाएँ]]!'''''}}}} '''चाहर धर्मेंद्र''',<br />एक समृद्ध, उत्पादक और सुखद [[नया साल]], और विकिपीडिया में आपके योगदान के लिए धन्यवाद। <br /><span style="font-weight:bold">[[सदस्य:मनीष पँवार|<span style="color:black; font-style:italic">मनीष पँवार</span>]] <sup>[[सदस्य वार्ता:मनीष पँवार|<span style="color:green">वार्ता</span>]]</sup></span> 11:04, 31 दिसम्बर 2022 (UTC)<br /><br /> </div> &nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{resize|88%|सदस्य वार्ता पृष्ठों में <nowiki>{{</nowiki>मनीष/नव वर्ष<nowiki>}}</nowiki> जोड़कर नव वर्ष की खुशियाँ भेजें।}}'' {{clear}}<!-- From template:Happy New Year fireworks --> नए साल की शुभकामनाएँ, मनीष पँवार जी <div style="border: 3px solid #FFD700; background-color: #FFFAF0; padding:0.2em 0.4em; height:auto; min-height:173px; {{SAFESUBST:<noinclude />round corners}}" class="plainlinks"> [[File:Crackers 1.jpg|left|x173px]][[File:Happy New Year 2022!.gif|x173px|right]] {{Paragraph break}} {{Center|{{resize|179%|'''''[[नव वर्ष|नए साल की शुभकामनाएँ]]!'''''}}}} “ यहाँ एक उज्ज्वल नव वर्ष और पुराने के लिए एक स्नेहपूर्ण विदाई है; यहाँ उन चीजों के बारे में है जो अभी आने वाली हैं, और उन यादों के बारे में जो हमारे पास हैं । "आपके पास एक समृद्ध नया साल हो सकता है।" "आपको एक खुश, स्वस्थ नव वर्ष की शुभकामनाएं।" "नया साल आपको स्वास्थ्य, धन और खुशी का आशीर्वाद दे।" विकिपीडिया में आपके योगदान के लिए धन्यवाद। </div> == बिना स्रोत और आधार के एक विशेष जाति के सम्बंध में पक्षपात करने के सम्बंध में == आप लगातार दूसरे जाति के लोगों से संबंधित अभिलेख जो पर्याप्त स्रोतों के आधार पर लिखें गए हैं । उसके मूल स्रोत और आलेख को अनावश्यक रुप से हटाना विकिपीडिया मानकों के अनुरूप नहीं है । कृपया ऐसा न करें। [[सदस्य:Kamalydv|Kamalydv]] ([[सदस्य वार्ता:Kamalydv|वार्ता]]) 15:07, 3 अप्रैल 2023 (UTC) == केसर == आपने [[केसर]] नामक लेख की सामग्री बदली है और नयी सामग्री मशीनी अनुवाद जैसी प्रतीत हो रही है। ऐसा क्यों किया गया है? क्या आप इसे सुधारेंगे? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:08, 25 मई 2025 (UTC) :नमस्कार संजीव जी, बिल्कुल इसे सही कर दिया जायेगा <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 03:40, 26 मई 2025 (UTC) == ट्राली == आपने [[ट्राली]] नामक लेख में मूल शोध डाल दिया है। ऐसे ही आप विभिन्न लेखों में सम्पादन कर रहे हैं। यदि आपके सम्पादनों की समीक्षा करने में मुझे लिखने जितना ही समय लगने लग गया तो फिर आपके सम्पादनों की क्या आवश्यकता है? इससे बेहतर मैं स्वयं ही लिख लूँगा। आपको पहले भी [[केसर]] लेख पर मैंने लिखा था लेकिन आपने कुछ सुधार नहीं किया। कृपया पहले [[वि:स्वशिक्षा|स्वशिक्षा]] पर सम्पादन के तरिके सीख लें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:31, 28 मई 2025 (UTC) :* [[ट्राली]] नामक लेख इंग्लिश विकि [https://en.wikipedia.org/wiki/Trolley] लेख का हिंदी अनुवाद है। आप को इस में क्या कमी नजर आ रही है। मैने तो इसे हिंदी में बदला ही तो है, वो भी अपने अनुसार। कॉपी पेस्ट तो नहीं किया है ना। :* आप को लगता है की [[एडीसन रोग]] लेख पर एक पूरा दिन लगा कर मैने गलती की। आप मुझे बताये की मेरे से इस लेख में क्या क्या गलतियां हुयी है, ताकि अगले सम्पादनों में वो गलती ना की जाए। अपना कीमती समय निकाल कर [[एडीसन रोग]] लेख को सही कीजिए। :* रही बात स्वयं ही लिखने की तो, संजीव कुमार जी, जिन लेखों में मैने इन ४-५ दिनों से सम्पादन किये है वो 2022 से जैसे के जैसे ही है। :<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:52, 28 मई 2025 (UTC) ::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, मैं विशेष रूप से [[एडीसन रोग]] नामक लेख की बात नहीं कर रहा। मैंने ये देखा है कि आपने विभिन्न लेखों में सामग्री जोड़ी है। मैं समय की कमी के कारण उनकी समीक्षा नहीं कर पाया हूँ और यह मानकर चल रहा हूँ कि आपने सही सम्पादन ही किये होंगे। लेकिन [[ट्राली]] में आपके योगदान को देखते हुये लगता है कि समीक्षा करनी ही होगी। अभी के लिए मैं आपको इसी लेख पर लिखता हूँ: ::* सम्बंधित अंग्रेज़ी पृष्ठ के अंत में {{tl|disambiguation}} लिखा हुआ है जिसके तुल्य हमारे यहाँ स्थानीय रूप से {{tl|बहुविकल्पी शब्द}} है। ::* इसका अर्थ हुआ कि यह सामान्य लेख नहीं बल्कि एक बहुविकल्पी पृष्ठ होना चाहिए। इसका अर्थ है कि लेख उन शब्दों पर निर्मित है जो वर्तनी समान रखते हैं लेकिन संख्या में एक से अधिक हैं। ::* आपने जो सामग्री डाली है उसमें एक भी कड़ी नहीं है। बहुविकल्पी लेखों में विकि-कड़ियाँ होनी चाहिए। यदि अपने यहाँ पहले से लेख नहीं है या निकट भविष्य में आपकी योजना नहीं है तो वो कड़ियाँ नहीं जोड़ी जाती। ::अतः आपको लेख खाली करके उसमें केवल वो कड़ियाँ डालनी चाहियें जो [[ट्राली]] नाम से बने हुये लेखों की हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:32, 28 मई 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, ठीक है जब आपको समय मिले मेरे किये हुए सम्पादन की समीक्षा जरूर कीजिए। :::* ट्राली लेख एक बहुविकल्पी पृष्ठ है, ये जान कर ही इस को बनाया था। लेकिन ये नहीं पता था की विकि-कड़ियाँ होनी जरूरी है। :::* थोड़ा समय दे तो ये सारे लेख बना दिए जायेगे। यदि आप चाहे तो जब तक बाकि लेख नहीं बनते, इस लेख से सारी जानकारी को हटा दी जाए। :::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:59, 28 मई 2025 (UTC) ::::यदि अच्छा काम करोगे तो जाँचने की आवश्यकता नहीं होगी। मेरी भी समय सीमा है। यदि आप इतने अच्छे लेख बना दोगे तो बहुत ही अच्छी बात है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:11, 28 मई 2025 (UTC) :::::"घोड़ा-चलित ट्रॉली" नाम से आपने एक लेख बनाया है जो मुझे पूर्णतः मशीनी अनुवाद लग रहा है। जहाँ तक मुझे याद है, हिन्दी में इसे "तांगा" कहते हैं। यदि इसे तांगा पर स्थानान्तरित कर दूँ, तो आपको कोई ऐतराज होगा? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:57, 29 मई 2025 (UTC) ::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, जहा तक मुझे लगता है, घोड़ा गाड़ी या तांगा गाड़ी इंग्लिश के [https://en.wikipedia.org/wiki/Carriage Carriage] इस लेख का अनुवाद होगा। घोड़ा-चलित ट्रॉली लेख, इंग्लिश के [https://en.wikipedia.org/wiki/Trolley_(horse-drawn) Trolley (horse-drawn)] इस लेख का अनुवाद है। बाकि इस बारे में आप को मेरे से ज्यादा पता है। ::::::* मैने अनुवाद कर के वही लिखा है, जो इंग्लिश लेख में लिखा हुआ है। आप ने लिखा पूर्णतः मशीनी अनुवाद है, इसी लेख को आप जिस भी मशीन से अनुवाद करेंगे। जो मेरा लिखा हुआ है वैसा कभी नहीं आएगा। ::::::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:19, 29 मई 2025 (UTC) :::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मशीनी अनुवाद के बारे में बहुत नहीं जानता, आप से निवेदन है की, मेरे आज के ही बनाये हुए किसी भी एक लेख को आप बदलिए। जिस से मुझे भी ज्ञात हो की ये मशीनी अनुवाद क्या होता है। उस बदलाव को देख कर मै मेरे आगे के सम्पादन करुगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:29, 29 मई 2025 (UTC) ::::::::पूर्णतः मशीनी अनुवाद होता तो मैं लेख को [[वि:शीह#ल5|शीघ्र हटाने हेतु]] नामांकित कर देता। आपने प्रयास किया है कि मशीनी अनुवाद को सुधारकर रखा जाये। मैंने आपके निर्मित कुछ लेखों पर यह टैग इसीलिए लगाये हैं जिससे उन्हें भविष्य में सुधारा जा सके। चूँकि मैं विषय में विशेषज्ञता नहीं रखता अतः मुझे अनुवाद ठीक करने में अधिक समय लगेगा। लेकिन कुछ सुझाव दे सकता हूँ जिससे आपको इसमें सुधार करने में सुविधा रहेगी। आप लेख को अंग्रेज़ी या अन्य भाषा में पढ़कर समझ लें। उसके बाद बिना उसे देखे, जो आपको याद हो उसे हिन्दी में लिखें। उस समय अनुवाद मशीनी नहीं होगा। स्रोतो आप अंग्रेज़ी विकिपीडिया से ले सकते हैं। मैंने [[घोड़ा-चलित ट्रॉली]] में आपके लिखे पहले पैरा को सुधारने का प्रयास किया है। चूँकि अभी भी उसमें वाक्य लम्बे हैं और विराम-चिह्नों का प्रयोग ठीक से नहीं हुआ है। कोशिश करें की इसे और भी सरल रूप में लिखा जाये। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:49, 29 मई 2025 (UTC) {{od|9}}[[पर्यटक ट्रॉली]] में आपने सुधार का प्रयास किया है। इसमें भी सुझाव देता हूँ कि पहले वाक्य में आपने शुरूआत में लिखा है, "पर्यटक ट्रॉली, जिसे कभी-कभी रोड ट्रॉली भी कहा जाता है, एक विशेष प्रकार की बस होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या ट्राम की शैली में डिज़ाइन किया गया है।" इसे निम्नलिखिति में से किसी एक रूप में बदलना बेहतर होगा: * '''पर्यटक ट्रॉली''' अथवा '''रोड ट्रॉली''' एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में बनाया गया है। * '''पर्यटक ट्रॉली''' एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में बनाया गया है। इसे कभी-कभी '''रोड ट्रॉली''' भी कहा जाता है। * '''पर्यटक ट्रॉली''' (अन्य नाम '''रोड ट्रॉली''') एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में निर्मित किया गया है। आप शायद इससे भी बेहतर लिखोगे।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:58, 29 मई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, बहुत बहुत धन्यवाद आपका, ये सीखने के लिए एक बहुत ही अच्छा उदाहरण है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:00, 29 मई 2025 (UTC) == LLM == नमस्ते धर्मेन्द्र जी, [[प्रेम रेड्डी]] लेख पूरी तरह से [[:en:LLM|LLM]] से लिखा हुआ लग रहा है। क्या आपने इसे पूरी तरह से AI से तैयार किया है? – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 05:36, 5 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, [[प्रेम रेड्डी]] लेख इंग्लिश विकि लेख की कॉपी है। किसी ने कहा था की इंग्लिश लेख को देखो और अपने अनुसार बदल दो, इस लेख में यही किया गया है। मुझे अलग अलग पॉइंट बना कर लिखने में अच्छा लगा, इसलिए इस प्रकार लिखा। :* यदि इस तरीके से नहीं लिख सकते तो इस को बदला भी जा सकता है। :<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:47, 5 जून 2025 (UTC) ::लेख देखकर ऐसा लग रहा है कि यह पूरी तरह एआई द्वारा लिखा गया है। इसका पूरा प्रारूप एआई के उत्तरों की शैली जैसा है। जिन शब्दों और वाक्य संरचनाओं का उपयोग किया गया है, वे किसी व्यक्ति के नहीं, बल्कि एआई के लिखे हुए लगते हैं। आपने पूरे लेख में प्रेम रेड्डी के कार्यों की प्रशंसा की है, जो विकिपीडिया की [[विकिपीडिया:NPOV|तटस्थता नीति]] के विरुद्ध है। ऐसी स्थिति में यह लेख प्रकाशित करने योग्य नहीं लगता। यह अंग्रेजी लेख की सामग्री से भी मेल नहीं खाता है। मेरा सुझाव है कि आप इसे दोबारा लिखें। आप अन्य लेखों का प्रारूप देखकर मार्गदर्शन ले सकते हैं। साथ ही, लेख पूरी तरह तटस्थ होना चाहिए। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 06:04, 5 जून 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, जरूरी नहीं की जो काम एआई द्वारा किया जाए, वैसा हम नहीं लिख सकते, स्कूल समय में इसी प्रकार अलग अलग हेडलाइन बना कर निबंध लिखा करते थे। उस समय ये एआई तो, होता भी नहीं था। बाकि लेख सही कर दिया गए है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:00, 5 जून 2025 (UTC) ::::सुधार के लिए धन्यवाद। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 07:06, 5 जून 2025 (UTC) == पाँच प्रेम भाषाएँ == [[पाँच प्रेम भाषाएँ]] शीर्षक से आपने एक लेख निर्मित किया है। यह शीर्षक मुझे उचित नहीं लग रहा। यदि पुस्तक का प्रकाशकों द्वारा इस नाम से अनुवाद किया गया है तो इसे स्वीकार किया जा सकता है अन्यथा पुस्तक का मूल शीर्षक ही देवनागरी में रखना उचित होगा। "The Five Love Languages" को "द फाइव लव लैंग्वेजेज" लिखना ही बेहतर है जिसमें आप (अनुवाद: पाँच प्रेम भाषायें) जैसा कुछ जोड़ सकते हो। यदि यह प्रकाशकों का अनुवाद है तो कृपया स्रोत दें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:04, 9 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, पुस्तक का प्रकाशकों द्वारा इस नाम से अनुवाद नहीं किया गया है। [[पाँच प्रेम भाषाएँ]] शीर्षक लेख को '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' पर अनुप्रेषित किया जा सकता है या फिर आप इस लेख का नाम बदल कर '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' कर दीजिये। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:59, 9 जून 2025 (UTC) ::सही शीर्षक क्या है? [[गैरी चैपमैन (लेखक)]] में आपने "द फाइव लव लैंग्वेज" लिखा है जबकि अंग्रेज़ी में "लैंग्वेजेज" लिखा हुआ दिखाई दे रहा है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 9 जून 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, पाँच की बात हो रही है तो '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' ही सही होगा। गलती सही कर दी गयी है। :::* एक सवाल था, सदस्य वार्ता से पुरानी वार्ता को पुरालेख में कैसे बदल सकते है? :::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:27, 9 जून 2025 (UTC) ::::[[गैरी चैपमैन (लेखक)]] और [[स्नेह]] में सम्बंधित सुधार करने का प्रयास कीजियेगा। ::::पुरालेख वाले में अपने यहाँ ये काम करने वाला कोई सक्रिय बॉट नहीं है अतः यह काम हाथ से करना होता है। इसके लिए आप {{tl|archives}} साँचा लेख के उपर जोड़ लें और सामग्री को यहाँ से हटाकर पुरालेख में डाल लें। इसके लिए आप अपनी सुविधा के अनुसार "सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/पुरालेख_1" या "सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/पुरालेख_१" अथवा सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/Archive_1" में से कोई एक तरीका अपना सकते हो। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:18, 9 जून 2025 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी बिल्कुल, जैसे ही समय मिलता है [[गैरी चैपमैन (लेखक)]] और [[स्नेह]] में सम्बंधित सुधार कर दिया जायेगा। :::::*जानकारी के लिए आप का बहुत बहुत धन्यवाद, संजीव जी :::::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:31, 9 जून 2025 (UTC) == तकनीकी बातों पर अक्सर पूछे जाने वाले सवाल == आपने हाल ही में [[विकिपीडिया:तकनीकी बातों पर अक्सर पूछे जाने वाले सवाल]] निर्मित किया है। क्या यह [[:en:Wikipedia:FAQ/Technical]] के तुल्य निर्मित करने के लिए बनाना आरम्भ किया गया है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:48, 10 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, यह [[en:Wikipedia:FAQ/Technical]] के तुल्य निर्मित करने के लिए बनाना आरम्भ किया गया है, लेकिन इस में थोड़ा समय लगेगा। क्युकी इस लेख को पूरा करने के लिए, पहले कुछ और लेख बनाने होंगे। :{{tl|पाठक सहायता}} पाठक सहायता टेम्पलेट्स में यदि ये लेख '''सहायता:लिंक''', '''सहायता:पृष्ठ पाद लेख टेम्पलेट्स''' नहीं बनाना है तो इस को पाठक सहायता टेम्पलेट्स से हटा दीजिए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:27, 10 जून 2025 (UTC) ::मैंने आपके उत्तर में साँचे को कड़ी में बदल दिया है। मैं केवल जानकारी के लिए पूछ रहा था। आप समय लेकर आराम से निर्मित कर सकते हैं और जब पृष्ठ पूरी तरह बन जाये तब [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इसकी सूचना लिख दीजियेगा। अभी उसके उपर {{tl|काम जारी}} का साँचा लगा सकते हो। मैं यह जानकारी इसलिए ले रहा हूँ जिससे आवश्यकता पड़ने पर इसे विकिडाटा पर सम्बंधित कड़ी से जोड़ा जा सके।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:34, 10 जून 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, {{tl|काम जारी}} का साँचा लगा दिया है, लेकिन आप के संदेश से पहले ही मैने इस लेख को विकिडाटा पर सम्बंधित कड़ी से जोड़ दिया था। क्या इस को वापस हटाने की जरूरत है? <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:44, 10 जून 2025 (UTC) == बोमिस == आपने [[बोमिस]] नामक लेख निर्मित किया। मैंने कल [[मारियाडीबी]] में कुछ बदलाव किये थे जिससे यह स्पष्ट हो कि न्यूनतम लेख में कितने बदलाव आवश्यक हैं। लेकिन आपने इसके बाद भी विभिन्न लेख निर्मित किये हैं। यदि आप इन लेखों में सुधार नहीं करते हैं तो इन्हें मशीनी अनुवाद कहकर शीघ्र हटाने हेतु नामांकित कर दिया जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:14, 12 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[मारियाडीबी]] की तरह [[बोमिस]] लेख में भी बदलाव कर दिए गए है। बाकि लेख को भी जैसे ही समय मिलेगा, जरूरत के हिसाब से बदलाव कर दिए जायेंगे। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:54, 12 जून 2025 (UTC) == [[:श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध|श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध|श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:31, 28 जून 2025 (UTC) :[[विकिपीडिया:प्रशासन नये उपयोगकर्ताओं के लिए नहीं है]] पृष्ठ भी आपने ही निर्मित किया है। जब नियमावली पहले से मौजूद है तो आप ये निबंध क्यों लिख रहे हो? ये नियमावली के अनुरूप शीर्षक हैं अतः ऐसे निबंध लिखना उचित नहीं प्रतीत हो रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:46, 28 जून 2025 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! [[विकिपीडिया:प्रशासक अधिकार हेतु निवेदन]] परियोजना पृष्ठ पर अजनाभ जी ने स्व-नामांकन किया था। उस में आप की ओर से जवाब में यदि लिखा हुआ था की नये सदस्य को ये अधिकार नहीं दिए जा सकते। क्यों नहीं दिए जा सकते, इस लिए [[विकिपीडिया:प्रशासन नये उपयोगकर्ताओं के लिए नहीं है]] पृष्ठ बनाया। ::* [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] में Zendrago X जी के नामांकन पर मुरही जी ने जवाब दिया है '''इस नामंकन को बंद करने की ज़रूरत है। ये शुरुआत से [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Not_now अभी नहीं] के अंदर था। ''' मै तो ये पृष्ठ भी बनाने वाला था। ::क्या मुझे नहीं बनाना चाहिए? आप की राय मेरे लिए बहुत मायने रखती है। क्या करना चाहिए? जरूर बताए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:10, 29 जून 2025 (UTC) :::आपने जो दो उदाहरण दिये हैं, उनमें सम्बंधित पृष्ठ के उपर नियमावली लिखी हुई है जिसमें सदस्य का नया नहीं होना स्वतः आवश्यक हो जाता है। जैसे [[विकिपीडिया:प्रशासक अधिकार हेतु निवेदन]] की आवश्यकताओं में लिखा है: "समान्यत नामांकित सदस्य विकि पर सक्रिय होना चाहिये अर्थात लम्बे समय तक असक्रिय न रहे।" अर्थात् नया सदस्य तो हाल ही में आया है अतः वो इस आवश्यकता को पूरा नहीं करता। प्रशासक के लिए पहले से प्रबंधन अधिकारों का अनुभव होना आवश्यक है। ठीक इसी तरह [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] की आवश्यकताओं में भी लिखा है: "सदस्य को उत्पात हटाने (रोलबैक) हेतु एवं लेख गुणवत्ता जाँच (परीक्षक) का अनुभव भी होना चाहिये।" अर्थात् सदस्य को पुनरीक्षण (अधिकार सहित) अनुभव होना चाहिए। अतः इस आधार पर उपरोक्त पृष्ठ अनावश्यक हैं। यदि आप [[:en:Wikipedia:Not now]] का अनुवाद करना चाहते हो तो कर सकते हो लेकिन इसके लिए पृष्ठ के उपर {{tl|सूचना पृष्ठ}} जोड़ें तथा {{tlx|nutshell|पृष्ठ के बारे में संक्षिप्त जानकारी}} जोड़ सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:58, 29 जून 2025 (UTC) ::::आपने [[विकिपीडिया:अभी नहीं]] पर प्रशासक और प्रबन्धक की कड़ियाँ गलत जोड़ दी हैं। हिन्दी विकिपीडिया पर परम्परा के अनुसार [[वि:प्रबन्धक|प्रबन्धक]] शब्द अंग्रेज़ी के admin या sysop के तुल्य है जबकि [[वि:प्रशासक|प्रशासक]] अंग्रेज़ी के Bureaucrat के तुल्य है। कोई भी प्रबन्धक किसी अन्य प्रबन्धक व्यक्ति को बॉट, प्रबन्धक या उच्चतर अधिकार न ही दे सकता है और न ही ले सकता है लेकिन प्रशासक अन्य सदस्यों को प्रशासक, प्रबन्धक, बॉट आदि अधिकार दे भी सकता है और ले भी सकता है। सन् 2012 में हिन्दी विकिपीडिया को कुछ कारणों से प्रशासक मुक्त कर दिया गया था। वर्तमान में हिन्दी विकिपीडिया पर प्रशासकों की कोई आवश्यकता नहीं है हालांकि यदि सदस्य संख्या (गुणवत्ता वाले सम्पादन करने वाले) बहुत बढ़ जाती है तो यहाँ भी लोगों को प्रशासक बनाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:58, 30 जून 2025 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! जानकारी देने के लिए धन्यवाद :::::गलती को सुधार दिया गया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 16:18, 30 जून 2025 (UTC) == पन्ना देखने के आँकड़े == आपने [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चमोली के पर्यटन स्थल]] की चर्चा में पन्ना देखने के आँकड़े की कड़ी के बारे में पूछा है। वो इस उत्तर के लिए उचित स्थान नहीं है अतः यहाँ लिख रहा हूँ। यदि आप कंप्यूटर/लैप्टॉप में देख रहे हैं तो सम्बंधित पृष्ठ के इतिहास में जायें और आपको उपर ही यह कड़ी मिल जायेगी। यदि आप मोबाइल में देख रहे हैं तो यह कड़ी आपको सीधे नहीं मिलेगी अतः बेहतर होगा कि आप [https://pageviews.wmcloud.org/?project=hi.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-20&pages= ये कड़ी] खोलें। इसमें Pages में जहाँ सम्भवतः "बिल्ली", "कुत्ता" लिखा हुआ है, उसे हटाकर अपना इच्छित शीर्षक लिख दें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:53, 8 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, जानकारी के लिए बहुत बहुत धन्यवाद। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:03, 8 जुलाई 2025 (UTC) == Improving articles == Some Disney articles need improvement, especially ones without translations/transliterations in infoboxes. An example is [[लिव एंड मॅडी]]. Another example is [[लेडी एंड द ट्रैम्प]]. There's also [[फ्रोज़न]], [[फन एंड फैंसी फ्री]], [[वन हंड्रेड एण्ड वन डालमेशियन]], [[पिनोक्कियो (१९४० की फ़िल्म)]], [[द रेस्क्यूअर्स]], [[द रेस्क्यूअर्स डाउन अंडर]], [[डम्बो]], [[ग्रेट माउस डिटेक्टिव]], [[ओलिवर एंड कंपनी]], and [[अलादीन (1992 डिज्नी फिल्म)]]. Also, [[बोल्ट (2008 फिल्म)]] and [[डायनासोर (फ़िल्म)]] only have Wikidata infoboxes, [[कंकड़ और पेंगुइन]] doesn't have anything in its infobox, and [[ऑल डॉग्स गो टु हेवन]] doesn't have actual content. Finally, do you think you could add more context to [[एनकैंटो: अ मॅजिकल स्टोरी]]? [[विशेष:योगदान/&#126;2025-21994-3|&#126;2025-21994-3]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-21994-3|talk]]) 18:22, 20 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:~2025-21994-3|~2025-21994-3]] जी, बिल्कुल। सुधार कर दिए गए है <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:27, 21 जुलाई 2025 (UTC) == आपके लिए एक बार्नस्टार! == {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''सम्पादक बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | आपके योगदानों को देखकर बहुत अच्छा लगा। आप वाकई में बहुत अच्छा कार्य कर रहे हैं। हिंदी विकिपीडिया हेतु आपका समर्पण प्रशंसनीय है। ऐसे ही निरंतर योगदान करते रहिए! – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 17:47, 22 जुलाई 2025 (UTC) |} == [[:माहिरा शर्मा|माहिरा शर्मा]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:माहिरा शर्मा|माहिरा शर्मा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये {{user|Sanjeev bot}} द्वारा नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 15:38, 1 सितंबर 2025 (UTC) == "मुखपृष्ठ समाचार" में आपका लेख == {| class="messagebox {{#ifeq:|yes|small|standard}}-talk" |- |[[Image:Gnome globe current event.svg|30px|Current events globe]] |13 नवम्बर 2025 को '''[[वि:समाचार|मुखपृष्ठ समाचार]]''' का अद्यतन हुआ जिसमें आपके द्वारा लिखे गए या काफी सुधारे गए लेख '''''[[जेम्स वॉटसन]]''''' से तथ्य लिया गया था। अगर आपको किसी और रोचक ख़बर का ज्ञान हो तो उसे [[विकिपीडिया:समाचार/उम्मीदवार‎]] पर सुझाएँ। |} <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:00, 13 नवम्बर 2025 (UTC) == मड़वा मटकोर == नमस्ते धर्मेंद्र जी, आपने [[मड़वा मटकोर]] को परीक्षण पाठ के रूप में [[वि:शीह|शीघ्र हटाने हेतु]] नामांकित किया है। मुझे लगता है इसे उल्लेखनीय नहीं होने के लिए [[वि:हहेच|हटाने हेतु चर्चा]] के लिए नामाकित करना चाहिए। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:10, 15 नवम्बर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, आपने बिल्कुल सही कहा है। चर्चा के लिए नामांकित कर दिया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:16, 15 नवम्बर 2025 (UTC) == Request == Could you please translate what I wrote at [[लिव एंड मॅडी]] and [[ओलिवर एंड कंपनी]]? [[विशेष:योगदान/&#126;2025-35911-92|&#126;2025-35911-92]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-35911-92|talk]]) 19:08, 23 नवम्बर 2025 (UTC) :जी बिल्कुल <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 21:01, 23 नवम्बर 2025 (UTC) ::Could you remove the English text from these pages? I couldn't remove it, because of the abuse filter. Also, it looks like [[डम्बो]] has a machine translation in the story. Could you fix that too? [[विशेष:योगदान/&#126;2025-36690-40|&#126;2025-36690-40]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-36690-40|talk]]) 02:17, 27 नवम्बर 2025 (UTC) :::Yes, the work has been done. <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 20:26, 27 नवम्बर 2025 (UTC) == Please check your mail as soon as possible == {{You've got mail}} -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 18:33, 15 दिसम्बर 2025 (UTC) == आपके लिए एक बार्नस्टार! == {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Special Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''विशेष बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | चाहर धर्मेंद्र जी,नमस्ते!आपके कार्य प्रशंसनीय है,हिंदी विकिपीडिया की अमूल्य विशेष सेवा के लिए आपको बहुत बहुत धन्यवाद <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 09:45, 27 फ़रवरी 2026 (UTC) |} == विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा सांत्वना पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए २५ मार्च २०२६ तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdAp7lxMY2nSh5wnsTi8SQOA4vu-0DGi2siReQtMcdictAemg/viewform?usp=header पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 08:56, 18 मार्च 2026 (UTC) :प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] की पुरस्कार राशी अमेजन कूपन के रूप में भेजी जा चुकी है। कृपया अपना ईमेल जाँच लें। कोई समस्या हो तो मुझे सूचित करें -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:28, 9 अप्रैल 2026 (UTC) == [[जॉन लैसेटर]] == नमस्ते चाहर धर्मेंद्र जी, इस लेख को संभवतः आपने शीघ्र हटाये जाने से बचाने हेतु सुधारा है। इसे थोड़ा सा और विस्तार देकर कम-से-कम एक पैराग्राफ का बना देते तो बेहतर होता। एक लाइन वाले लेख देखकर पशोपेश के स्थिति हो जाती है और समझ में नहीं आता कि रखें या हटायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:37, 4 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, नमस्ते! बिल्कुल, याद दिलाने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद। उस दिन समय की कमी के कारण मैं विस्तार से नहीं लिख सका था। अब कार्य सफलतापूर्वक पूरा हो गया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:32, 5 अप्रैल 2026 (UTC) ::जी, सुधार करने के लिये आपका आभार। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:12, 5 अप्रैल 2026 (UTC) == [[कृत्रिम बुद्धिमत्ता संचालित अनुवाद]] लेख के नामांकन के संदर्भ में == आदरणीय चाहर धर्मेंद्र जी, राम-राम! मैंने देखा कि आपने एक नए सदस्य द्वारा बनाए गए लेख "अनुवाद में कृत्रिम बुद्धिमत्ता" पर शीघ्र हटाने (बर्बरता) का टैग लगाया है। मुझे हमारी [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:AMAN_KUMAR#%E0%A4%B8%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B9 पुरानी चर्चा] याद आ गई, जहाँ आपने ही मुझे बहुत अच्छी सीख दी थी कि ''"शीघ्र हटाने जैसे कड़े कदमों के बजाय लेखों में सुधार हमारी सामूहिक जिम्मेदारी है।"'' आपकी उसी सीख का पालन करते हुए मैंने इस लेख की जाँच की। यह लेख बर्बरता नहीं है; इसकी भाषा अकादमिक है और इसमें IEEE Access जैसे अंतरराष्ट्रीय जर्नल्स के 4 प्रामाणिक संदर्भ दिए गए हैं। मुझे विश्वास है कि गश्त (Patrolling) की जल्दबाजी में या टूल के कारण आपसे यह टैग गलती से लग गया होगा। इसलिए, आपकी ही दी गई सीख और 'नए सदस्यों को न डराने की नीति' (WP:BITE) का सम्मान करते हुए, मैंने इस लेख से हटाने का नामांकन हटा दिया है, ताकि नए सदस्य का उत्साह न टूटे। आशा है आप मेरे इस कदम से सहमत होंगे। आपके निरंतर मार्गदर्शन के लिए आभार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:07, 10 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, मुझे हमारी पिछली चर्चा स्मरण है। मेरे विचार से उपलब्ध प्रामाणिक संदर्भों के आधार पर यह लेख अभी उल्लेखनीयता के मानदंडों को पूर्ण नहीं करता। चूँकि आपने हटाने का नामांकन हटा दिया है, इसलिए पुनः हटाने हेतु नामांकन करने के बजाय इसे चर्चा के लिए नामांकित किया गया है। आप कृपया वहाँ अपनी राय प्रस्तुत कर दें, शेष निर्णय सामूहिक सहमति के आधार पर लिया जाएगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 16:29, 10 अप्रैल 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] महोदय, ::आपकी बात बिल्कुल सही है। किसी भी विवादित स्थिति में 'हटाने हेतु चर्चा' (AfD) के माध्यम से सामूहिक निर्णय लेना ही विकिपीडिया की सबसे पारदर्शी प्रक्रिया है। मैंने चर्चा पृष्ठ पर संदर्भों के आधार पर अपना मत रख दिया है। आपके इस सौहार्दपूर्ण और प्रक्रियात्मक दृष्टिकोण के लिए धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:38, 10 अप्रैल 2026 (UTC) == Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner. [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026. * You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]] * '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST''' With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply. For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page. Warm regards, <br> on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team ''This message was sent with [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) on 18:30, 11 अप्रैल 2026 (UTC)'' </div> :इसे अपनी भाषा में अनुवादित कर दिया गया है। [[विकिपीडिया:चौपाल#अंतिम कुछ दिन: विकि सम्मेलन भारत 2026 छात्रवृत्ति आवेदन]] <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 23:49, 11 अप्रैल 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Gnoeee@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == स्वतः परीक्षित/पुनरीक्षित अधिकार प्राप्त होने पर बधाई == चाहर धर्मेंद्र जी नमस्ते। [[Special:Redirect/revision/6544330|चर्चा अनुसार]] आपको उक्त अधिकार दिये गये हैं, इसके लिये बधाई। आशा करता हूँ कि आप इसी तरह विकिपीडिया के संवर्धन में अपना मूल्यवान योगदान जारी रखेंगे। चूँकि इस अधिकार के साथ अब आपको पन्नों के नाम बदलने का अधिकार भी मिल गया है, कुछ बिंदु स्पष्ट कर देना चाहूँगा: * ख़ुद संशय की स्थिति में हों तो और लोगों की राय (प्रक्रिया अनुसार) लेकर ही स्थानांतरण करें। * यदि उचित कारण और विश्वसनीय स्रोत से समर्थित स्थानांतरण हो तो बेहिचक इस कार्य को कर सकते हैं। * हिंदी विकिपीडिया पर कुछ नाम विवादित वर्तनी के कारण भी नहीं किये जाते हैं। इनकी जानकारी प्राप्त करने का प्रयास कीजिएगा। * पन्ने का नाम बदलना या ऐसी चर्चा का परिणाम घोषित करना केवल प्रबंधकों की जिम्मेदारी नहीं है; ऐसी नाम बदलाव वाली चर्चाओं में (जैसी कि चर्चा में आम सहमति बन चुकी हो) अंतिम निर्णय लेने का अधिकार और जिम्मेदारी अब आपकी भी है। बहुत-बहुत शुभकामनायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 01:55, 27 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी। आपके मार्गदर्शन एवं शुभकामनाओं के लिए हार्दिक धन्यवाद। :आपके द्वारा बताए गए सभी बिंदुओं को मैं ध्यानपूर्वक समझकर पालन करने का प्रयास करूँगा। विशेष रूप से, संशय की स्थिति में सामुदायिक राय लेना, विश्वसनीय स्रोतों के आधार पर ही स्थानांतरण करना तथा नामों से संबंधित प्रचलित मानकों की जानकारी रखना—इन सभी बातों का मैं यथासंभव ध्यान रखूँगा। :आपके विश्वास एवं सहयोग के लिए पुनः धन्यवाद। आशा है कि आपके मार्गदर्शन में मैं विकिपीडिया के संवर्धन में सार्थक योगदान दे सकूँगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:03, 27 अप्रैल 2026 (UTC) ::चाहर धर्मेंद्र जी नमस्ते। बधाई हो! अब आप सामान्य सदस्य नहीं रहे अब आप हिंदी विकिपीडिया पर <code>autopatrolled user</code> बन चुके है। आशा करता हूँ की आप इस अधिकार का उपयोग अच्छे कार्यों और नीतिगत तरीके से ही करेंगे। :::और हिंदी विकिपीडिया पर अपना योगदान जारी रखते हुए विकिपीडिया को आगे बढ़ने में सहयोग करते रहेंगे। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 06:47, 28 अप्रैल 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] जी नमस्ते। आपकी शुभकामनाओं एवं प्रोत्साहन के लिए हार्दिक धन्यवाद। यह मेरे लिए अत्यंत प्रेरणादायक है। :::मैं इस अधिकार का उपयोग विकिपीडिया की नीतियों एवं दिशानिर्देशों के अनुरूप करते हुए सार्थक एवं रचनात्मक योगदान देने का निरंतर प्रयास करूँगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:34, 28 अप्रैल 2026 (UTC) == शुभकामनाएं == {| style="background-color: #f1f8ff; border: 2px solid #c8e1ff; padding: 15px; border-radius: 10px; width: 100%; box-shadow: 2px 2px 5px rgba(0,0,0,0.1);" |- | style="width: 120px; text-align: center; vertical-align: middle;" | [[File:Everlasting Fireworks looped.gif|200px]] | style="padding-left: 15px; font-size: 14px; line-height: 1.6;" | <span style="font-size: 18px; color: #0050a0;">'''बधाई हो, चाहर धर्मेंद्र जी!'''</span><br><br>आपको हिन्दी विकिपीडिया पर '''स्वतः परीक्षित''' अधिकार प्राप्त होने पर हार्दिक शुभकामनाएँ! <br><br> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:01, 27 अप्रैल 2026 (UTC) |} :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी। आपकी शुभकामनाओं के लिए हार्दिक धन्यवाद। यह मेरे लिए अत्यंत प्रेरणादायक है। मैं आगे भी विकिपीडिया के संवर्धन में अपना योगदान जारी रखने का प्रयास करूँगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:04, 27 अप्रैल 2026 (UTC) == पिंडर नदी पृष्ठ का स्थानांतरण == आप स्वयं चर्चा में शामिल थे। ऐसे में निर्णय लागू करने से बचना चाहिए; भले कोई आपत्ति न हो। विकिपीडिया पर पंचमाक्षर प्रयोग किया जाय अथवा अनुस्वार, यह एक विवादास्पद विषय है। आगे से स्थानांतरण करने से पूर्व ध्यान रखियेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:28, 28 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी। आपके सुझाव के लिए धन्यवाद। आपकी बात से सहमत हूँ और भविष्य में स्थानांतरण करने से पूर्व इस प्रकार के मामलों में विशेष सावधानी रखूँगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 10:50, 28 अप्रैल 2026 (UTC) == संपादन और संपादन सारांश == नमस्ते चाहर धर्मेंद्र जी, [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=हनुमान_जयंती&diff=next&oldid=6535314 यह संपादन] समझ में नहीं आया। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:30, 29 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी। जयंती सामान्यतः किसी महान, ऐतिहासिक अथवा पूजनीय व्यक्ति के जन्मदिवस की स्मृति में, प्रायः उनके निधन के पश्चात मनाई जाती है। इसी संदर्भ में उपलब्ध स्रोतों का अवलोकन करते समय “जन्मोत्सव” शब्द प्राप्त हुआ,[https://www.google.co.th/books/edition/Braja_ke_utsava_tyauh%C4%81ra_aura_mele/gktXAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C_%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8/kC7aAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/Bhajan_Ratnavali/d3zlEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&pg=PA53&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/Ramcharitmanas_Darshan/4K_IEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&pg=PT20&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/KANHA/h0ceEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&pg=PA89&printsec=frontcover] जिसके आधार पर यह परिवर्तन किया गया। :संभव है कि यह परिवर्तन पूर्णतः उपयुक्त न रहा हो। यदि आप इसे सुधारना उचित समझते हैं, तो कृपया मार्गदर्शन प्रदान करें; मैं आवश्यक संशोधन करने के लिए तत्पर हूँ। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 15:45, 29 अप्रैल 2026 (UTC) ::मेरा मतलब वो नहीं था, आपने लिखा कि आपने स्रोत सुधारे, जबकि आपने पाठ सुधारा था। उक्त स्रोतों के बारे में मैं यही कह सकता हूँ कि इनका हवाला देते हुए हम यह लिख सकते हैं कि कुछ लोग हनुमान को अमर मानते हुए इस त्यौहार को जयंती की बजाय जन्मोत्सव कहना अधिक पसंद करते। चाहे जितने स्रोत मिल जायें, हनुमान जी को विकिपीडिया पर अमर घोषित करना थोड़ा मुश्किल होगा, रहेगी यह चीज मान्यता ही। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:00, 29 अप्रैल 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी। स्पष्टीकरण हेतु धन्यवाद। आपके बिंदु से सहमत हूँ कि यहाँ मुख्यतः पाठ में परिवर्तन किया गया था। तथापि, साथ ही कुछ स्रोतों में भी आवश्यक सुधार किए गए हैं। :::आगे यह ध्यान रखा जाएगा कि ऐसे परिवर्तनों का उल्लेख अधिक सटीक रूप में किया जाए तथा सामग्री को मान्यताओं के रूप में ही तटस्थ ढंग से प्रस्तुत किया जाए। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:24, 30 अप्रैल 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, "तथापि, साथ ही कुछ स्रोतों में भी आवश्यक सुधार किए गए हैं" का मतलब |dead-url= प्राचल हटाना है? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:29, 30 अप्रैल 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, यह एक तकनीकी संशोधन था; “स्रोतों में सुधार” लिखना मेरी त्रुटि थी। भविष्य में इस प्रकार के परिवर्तनों का उल्लेख अधिक सटीक रूप में किया जाएगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:34, 30 अप्रैल 2026 (UTC) ::::::बिल्कुल सही जवाब! आप जीत गये हैं ## करोड़ की धनराशि! ::::::मेरे हर प्रश्न का या संदेश का उत्तर देना हर बार आवश्यक नहीं, बशर्ते कि मैं क्या इंगित कर रहा हूँ वो आप समझ जायें और आगे उसका इम्प्लीमेंटेशन करें। उत्तर देने को ज़रूरी मान लेने पे व्यक्ति गलत उत्तर भी दे देता है। ::::::और कृपया इस तरह के संदेशों को टांग खींचना न मानें। स्वतः परीक्षित हुये हैं तो बधाई के साथ-साथ कुछ दिन ट्रेनिंग भी मिलेगी। आशा करता हूँ आप ह्यूमर समझते होंगे। ::::::इस चर्चा को यही समाप्त करते हैं। धन्यवाद देने की जरूरत भी नहीं। वो मेरी ओर से आपको। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:54, 30 अप्रैल 2026 (UTC) == साफ़ प्रचार” टैग के बारे में == नमस्ते, भाईसाहब । टैग लगाने से पहले लेख [[मुकेश मिश्र]] के संदर्भों को ध्यान से देखिए और पढिए भी। दिए गए स्रोत विषय की जानकारी को सत्यापित करते हैं। यदि भाषा में सुधार की आवश्यकता हो तो उसे ठीक किया जा सकता है, परंतु सीधे “साफ़ प्रचार” कहना उचित नहीं लगता। धन्यवाद। [[सदस्य:Karatebr|Karatebr]] ([[सदस्य वार्ता:Karatebr|वार्ता]]) 18:40, 23 मई 2026 (UTC) 8rmopuoce2nsfvr2vwihj7l1il9ce9f 6555938 6555665 2026-05-24T11:52:35Z चाहर धर्मेंद्र 703114 /* साफ़ प्रचार” टैग के बारे में */ उत्तर 6555938 wikitext text/x-wiki {{archives |auto= short |index= /पुरालेख_1 }} <!-- कृपया इस पंक्ति और ऊपर की लाइन को न हटायें, धन्यवाद !--> <!-- नया संदेश इस पंक्ति के नीचे लिखें --> == नए साल की शुभकामनाएँ, चाहर धर्मेंद्र! == <div style="border: 3px solid #FFD700; background-color: #FFFAF0; padding:0.2em 0.4em; height:auto; min-height:173px; {{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}<!-- -->" class="plainlinks"> [[File:Fuochi d'artificio.gif|left|x173px]][[File:Happy new year 01.svg|x173px|right]] {{Paragraph break}} {{Center|{{resize|179%|'''''[[नव वर्ष|नए साल की शुभकामनाएँ]]!'''''}}}} '''चाहर धर्मेंद्र''',<br />एक समृद्ध, उत्पादक और सुखद [[नया साल]], और विकिपीडिया में आपके योगदान के लिए धन्यवाद। <br /><span style="font-weight:bold">[[सदस्य:मनीष पँवार|<span style="color:black; font-style:italic">मनीष पँवार</span>]] <sup>[[सदस्य वार्ता:मनीष पँवार|<span style="color:green">वार्ता</span>]]</sup></span> 11:04, 31 दिसम्बर 2022 (UTC)<br /><br /> </div> &nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{resize|88%|सदस्य वार्ता पृष्ठों में <nowiki>{{</nowiki>मनीष/नव वर्ष<nowiki>}}</nowiki> जोड़कर नव वर्ष की खुशियाँ भेजें।}}'' {{clear}}<!-- From template:Happy New Year fireworks --> नए साल की शुभकामनाएँ, मनीष पँवार जी <div style="border: 3px solid #FFD700; background-color: #FFFAF0; padding:0.2em 0.4em; height:auto; min-height:173px; {{SAFESUBST:<noinclude />round corners}}" class="plainlinks"> [[File:Crackers 1.jpg|left|x173px]][[File:Happy New Year 2022!.gif|x173px|right]] {{Paragraph break}} {{Center|{{resize|179%|'''''[[नव वर्ष|नए साल की शुभकामनाएँ]]!'''''}}}} “ यहाँ एक उज्ज्वल नव वर्ष और पुराने के लिए एक स्नेहपूर्ण विदाई है; यहाँ उन चीजों के बारे में है जो अभी आने वाली हैं, और उन यादों के बारे में जो हमारे पास हैं । "आपके पास एक समृद्ध नया साल हो सकता है।" "आपको एक खुश, स्वस्थ नव वर्ष की शुभकामनाएं।" "नया साल आपको स्वास्थ्य, धन और खुशी का आशीर्वाद दे।" विकिपीडिया में आपके योगदान के लिए धन्यवाद। </div> == बिना स्रोत और आधार के एक विशेष जाति के सम्बंध में पक्षपात करने के सम्बंध में == आप लगातार दूसरे जाति के लोगों से संबंधित अभिलेख जो पर्याप्त स्रोतों के आधार पर लिखें गए हैं । उसके मूल स्रोत और आलेख को अनावश्यक रुप से हटाना विकिपीडिया मानकों के अनुरूप नहीं है । कृपया ऐसा न करें। [[सदस्य:Kamalydv|Kamalydv]] ([[सदस्य वार्ता:Kamalydv|वार्ता]]) 15:07, 3 अप्रैल 2023 (UTC) == केसर == आपने [[केसर]] नामक लेख की सामग्री बदली है और नयी सामग्री मशीनी अनुवाद जैसी प्रतीत हो रही है। ऐसा क्यों किया गया है? क्या आप इसे सुधारेंगे? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:08, 25 मई 2025 (UTC) :नमस्कार संजीव जी, बिल्कुल इसे सही कर दिया जायेगा <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 03:40, 26 मई 2025 (UTC) == ट्राली == आपने [[ट्राली]] नामक लेख में मूल शोध डाल दिया है। ऐसे ही आप विभिन्न लेखों में सम्पादन कर रहे हैं। यदि आपके सम्पादनों की समीक्षा करने में मुझे लिखने जितना ही समय लगने लग गया तो फिर आपके सम्पादनों की क्या आवश्यकता है? इससे बेहतर मैं स्वयं ही लिख लूँगा। आपको पहले भी [[केसर]] लेख पर मैंने लिखा था लेकिन आपने कुछ सुधार नहीं किया। कृपया पहले [[वि:स्वशिक्षा|स्वशिक्षा]] पर सम्पादन के तरिके सीख लें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:31, 28 मई 2025 (UTC) :* [[ट्राली]] नामक लेख इंग्लिश विकि [https://en.wikipedia.org/wiki/Trolley] लेख का हिंदी अनुवाद है। आप को इस में क्या कमी नजर आ रही है। मैने तो इसे हिंदी में बदला ही तो है, वो भी अपने अनुसार। कॉपी पेस्ट तो नहीं किया है ना। :* आप को लगता है की [[एडीसन रोग]] लेख पर एक पूरा दिन लगा कर मैने गलती की। आप मुझे बताये की मेरे से इस लेख में क्या क्या गलतियां हुयी है, ताकि अगले सम्पादनों में वो गलती ना की जाए। अपना कीमती समय निकाल कर [[एडीसन रोग]] लेख को सही कीजिए। :* रही बात स्वयं ही लिखने की तो, संजीव कुमार जी, जिन लेखों में मैने इन ४-५ दिनों से सम्पादन किये है वो 2022 से जैसे के जैसे ही है। :<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:52, 28 मई 2025 (UTC) ::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, मैं विशेष रूप से [[एडीसन रोग]] नामक लेख की बात नहीं कर रहा। मैंने ये देखा है कि आपने विभिन्न लेखों में सामग्री जोड़ी है। मैं समय की कमी के कारण उनकी समीक्षा नहीं कर पाया हूँ और यह मानकर चल रहा हूँ कि आपने सही सम्पादन ही किये होंगे। लेकिन [[ट्राली]] में आपके योगदान को देखते हुये लगता है कि समीक्षा करनी ही होगी। अभी के लिए मैं आपको इसी लेख पर लिखता हूँ: ::* सम्बंधित अंग्रेज़ी पृष्ठ के अंत में {{tl|disambiguation}} लिखा हुआ है जिसके तुल्य हमारे यहाँ स्थानीय रूप से {{tl|बहुविकल्पी शब्द}} है। ::* इसका अर्थ हुआ कि यह सामान्य लेख नहीं बल्कि एक बहुविकल्पी पृष्ठ होना चाहिए। इसका अर्थ है कि लेख उन शब्दों पर निर्मित है जो वर्तनी समान रखते हैं लेकिन संख्या में एक से अधिक हैं। ::* आपने जो सामग्री डाली है उसमें एक भी कड़ी नहीं है। बहुविकल्पी लेखों में विकि-कड़ियाँ होनी चाहिए। यदि अपने यहाँ पहले से लेख नहीं है या निकट भविष्य में आपकी योजना नहीं है तो वो कड़ियाँ नहीं जोड़ी जाती। ::अतः आपको लेख खाली करके उसमें केवल वो कड़ियाँ डालनी चाहियें जो [[ट्राली]] नाम से बने हुये लेखों की हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:32, 28 मई 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, ठीक है जब आपको समय मिले मेरे किये हुए सम्पादन की समीक्षा जरूर कीजिए। :::* ट्राली लेख एक बहुविकल्पी पृष्ठ है, ये जान कर ही इस को बनाया था। लेकिन ये नहीं पता था की विकि-कड़ियाँ होनी जरूरी है। :::* थोड़ा समय दे तो ये सारे लेख बना दिए जायेगे। यदि आप चाहे तो जब तक बाकि लेख नहीं बनते, इस लेख से सारी जानकारी को हटा दी जाए। :::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:59, 28 मई 2025 (UTC) ::::यदि अच्छा काम करोगे तो जाँचने की आवश्यकता नहीं होगी। मेरी भी समय सीमा है। यदि आप इतने अच्छे लेख बना दोगे तो बहुत ही अच्छी बात है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:11, 28 मई 2025 (UTC) :::::"घोड़ा-चलित ट्रॉली" नाम से आपने एक लेख बनाया है जो मुझे पूर्णतः मशीनी अनुवाद लग रहा है। जहाँ तक मुझे याद है, हिन्दी में इसे "तांगा" कहते हैं। यदि इसे तांगा पर स्थानान्तरित कर दूँ, तो आपको कोई ऐतराज होगा? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:57, 29 मई 2025 (UTC) ::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, जहा तक मुझे लगता है, घोड़ा गाड़ी या तांगा गाड़ी इंग्लिश के [https://en.wikipedia.org/wiki/Carriage Carriage] इस लेख का अनुवाद होगा। घोड़ा-चलित ट्रॉली लेख, इंग्लिश के [https://en.wikipedia.org/wiki/Trolley_(horse-drawn) Trolley (horse-drawn)] इस लेख का अनुवाद है। बाकि इस बारे में आप को मेरे से ज्यादा पता है। ::::::* मैने अनुवाद कर के वही लिखा है, जो इंग्लिश लेख में लिखा हुआ है। आप ने लिखा पूर्णतः मशीनी अनुवाद है, इसी लेख को आप जिस भी मशीन से अनुवाद करेंगे। जो मेरा लिखा हुआ है वैसा कभी नहीं आएगा। ::::::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:19, 29 मई 2025 (UTC) :::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मशीनी अनुवाद के बारे में बहुत नहीं जानता, आप से निवेदन है की, मेरे आज के ही बनाये हुए किसी भी एक लेख को आप बदलिए। जिस से मुझे भी ज्ञात हो की ये मशीनी अनुवाद क्या होता है। उस बदलाव को देख कर मै मेरे आगे के सम्पादन करुगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:29, 29 मई 2025 (UTC) ::::::::पूर्णतः मशीनी अनुवाद होता तो मैं लेख को [[वि:शीह#ल5|शीघ्र हटाने हेतु]] नामांकित कर देता। आपने प्रयास किया है कि मशीनी अनुवाद को सुधारकर रखा जाये। मैंने आपके निर्मित कुछ लेखों पर यह टैग इसीलिए लगाये हैं जिससे उन्हें भविष्य में सुधारा जा सके। चूँकि मैं विषय में विशेषज्ञता नहीं रखता अतः मुझे अनुवाद ठीक करने में अधिक समय लगेगा। लेकिन कुछ सुझाव दे सकता हूँ जिससे आपको इसमें सुधार करने में सुविधा रहेगी। आप लेख को अंग्रेज़ी या अन्य भाषा में पढ़कर समझ लें। उसके बाद बिना उसे देखे, जो आपको याद हो उसे हिन्दी में लिखें। उस समय अनुवाद मशीनी नहीं होगा। स्रोतो आप अंग्रेज़ी विकिपीडिया से ले सकते हैं। मैंने [[घोड़ा-चलित ट्रॉली]] में आपके लिखे पहले पैरा को सुधारने का प्रयास किया है। चूँकि अभी भी उसमें वाक्य लम्बे हैं और विराम-चिह्नों का प्रयोग ठीक से नहीं हुआ है। कोशिश करें की इसे और भी सरल रूप में लिखा जाये। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:49, 29 मई 2025 (UTC) {{od|9}}[[पर्यटक ट्रॉली]] में आपने सुधार का प्रयास किया है। इसमें भी सुझाव देता हूँ कि पहले वाक्य में आपने शुरूआत में लिखा है, "पर्यटक ट्रॉली, जिसे कभी-कभी रोड ट्रॉली भी कहा जाता है, एक विशेष प्रकार की बस होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या ट्राम की शैली में डिज़ाइन किया गया है।" इसे निम्नलिखिति में से किसी एक रूप में बदलना बेहतर होगा: * '''पर्यटक ट्रॉली''' अथवा '''रोड ट्रॉली''' एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में बनाया गया है। * '''पर्यटक ट्रॉली''' एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में बनाया गया है। इसे कभी-कभी '''रोड ट्रॉली''' भी कहा जाता है। * '''पर्यटक ट्रॉली''' (अन्य नाम '''रोड ट्रॉली''') एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में निर्मित किया गया है। आप शायद इससे भी बेहतर लिखोगे।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:58, 29 मई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, बहुत बहुत धन्यवाद आपका, ये सीखने के लिए एक बहुत ही अच्छा उदाहरण है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:00, 29 मई 2025 (UTC) == LLM == नमस्ते धर्मेन्द्र जी, [[प्रेम रेड्डी]] लेख पूरी तरह से [[:en:LLM|LLM]] से लिखा हुआ लग रहा है। क्या आपने इसे पूरी तरह से AI से तैयार किया है? – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 05:36, 5 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, [[प्रेम रेड्डी]] लेख इंग्लिश विकि लेख की कॉपी है। किसी ने कहा था की इंग्लिश लेख को देखो और अपने अनुसार बदल दो, इस लेख में यही किया गया है। मुझे अलग अलग पॉइंट बना कर लिखने में अच्छा लगा, इसलिए इस प्रकार लिखा। :* यदि इस तरीके से नहीं लिख सकते तो इस को बदला भी जा सकता है। :<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:47, 5 जून 2025 (UTC) ::लेख देखकर ऐसा लग रहा है कि यह पूरी तरह एआई द्वारा लिखा गया है। इसका पूरा प्रारूप एआई के उत्तरों की शैली जैसा है। जिन शब्दों और वाक्य संरचनाओं का उपयोग किया गया है, वे किसी व्यक्ति के नहीं, बल्कि एआई के लिखे हुए लगते हैं। आपने पूरे लेख में प्रेम रेड्डी के कार्यों की प्रशंसा की है, जो विकिपीडिया की [[विकिपीडिया:NPOV|तटस्थता नीति]] के विरुद्ध है। ऐसी स्थिति में यह लेख प्रकाशित करने योग्य नहीं लगता। यह अंग्रेजी लेख की सामग्री से भी मेल नहीं खाता है। मेरा सुझाव है कि आप इसे दोबारा लिखें। आप अन्य लेखों का प्रारूप देखकर मार्गदर्शन ले सकते हैं। साथ ही, लेख पूरी तरह तटस्थ होना चाहिए। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 06:04, 5 जून 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, जरूरी नहीं की जो काम एआई द्वारा किया जाए, वैसा हम नहीं लिख सकते, स्कूल समय में इसी प्रकार अलग अलग हेडलाइन बना कर निबंध लिखा करते थे। उस समय ये एआई तो, होता भी नहीं था। बाकि लेख सही कर दिया गए है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:00, 5 जून 2025 (UTC) ::::सुधार के लिए धन्यवाद। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 07:06, 5 जून 2025 (UTC) == पाँच प्रेम भाषाएँ == [[पाँच प्रेम भाषाएँ]] शीर्षक से आपने एक लेख निर्मित किया है। यह शीर्षक मुझे उचित नहीं लग रहा। यदि पुस्तक का प्रकाशकों द्वारा इस नाम से अनुवाद किया गया है तो इसे स्वीकार किया जा सकता है अन्यथा पुस्तक का मूल शीर्षक ही देवनागरी में रखना उचित होगा। "The Five Love Languages" को "द फाइव लव लैंग्वेजेज" लिखना ही बेहतर है जिसमें आप (अनुवाद: पाँच प्रेम भाषायें) जैसा कुछ जोड़ सकते हो। यदि यह प्रकाशकों का अनुवाद है तो कृपया स्रोत दें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:04, 9 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, पुस्तक का प्रकाशकों द्वारा इस नाम से अनुवाद नहीं किया गया है। [[पाँच प्रेम भाषाएँ]] शीर्षक लेख को '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' पर अनुप्रेषित किया जा सकता है या फिर आप इस लेख का नाम बदल कर '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' कर दीजिये। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:59, 9 जून 2025 (UTC) ::सही शीर्षक क्या है? [[गैरी चैपमैन (लेखक)]] में आपने "द फाइव लव लैंग्वेज" लिखा है जबकि अंग्रेज़ी में "लैंग्वेजेज" लिखा हुआ दिखाई दे रहा है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 9 जून 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, पाँच की बात हो रही है तो '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' ही सही होगा। गलती सही कर दी गयी है। :::* एक सवाल था, सदस्य वार्ता से पुरानी वार्ता को पुरालेख में कैसे बदल सकते है? :::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:27, 9 जून 2025 (UTC) ::::[[गैरी चैपमैन (लेखक)]] और [[स्नेह]] में सम्बंधित सुधार करने का प्रयास कीजियेगा। ::::पुरालेख वाले में अपने यहाँ ये काम करने वाला कोई सक्रिय बॉट नहीं है अतः यह काम हाथ से करना होता है। इसके लिए आप {{tl|archives}} साँचा लेख के उपर जोड़ लें और सामग्री को यहाँ से हटाकर पुरालेख में डाल लें। इसके लिए आप अपनी सुविधा के अनुसार "सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/पुरालेख_1" या "सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/पुरालेख_१" अथवा सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/Archive_1" में से कोई एक तरीका अपना सकते हो। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:18, 9 जून 2025 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी बिल्कुल, जैसे ही समय मिलता है [[गैरी चैपमैन (लेखक)]] और [[स्नेह]] में सम्बंधित सुधार कर दिया जायेगा। :::::*जानकारी के लिए आप का बहुत बहुत धन्यवाद, संजीव जी :::::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:31, 9 जून 2025 (UTC) == तकनीकी बातों पर अक्सर पूछे जाने वाले सवाल == आपने हाल ही में [[विकिपीडिया:तकनीकी बातों पर अक्सर पूछे जाने वाले सवाल]] निर्मित किया है। क्या यह [[:en:Wikipedia:FAQ/Technical]] के तुल्य निर्मित करने के लिए बनाना आरम्भ किया गया है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:48, 10 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, यह [[en:Wikipedia:FAQ/Technical]] के तुल्य निर्मित करने के लिए बनाना आरम्भ किया गया है, लेकिन इस में थोड़ा समय लगेगा। क्युकी इस लेख को पूरा करने के लिए, पहले कुछ और लेख बनाने होंगे। :{{tl|पाठक सहायता}} पाठक सहायता टेम्पलेट्स में यदि ये लेख '''सहायता:लिंक''', '''सहायता:पृष्ठ पाद लेख टेम्पलेट्स''' नहीं बनाना है तो इस को पाठक सहायता टेम्पलेट्स से हटा दीजिए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:27, 10 जून 2025 (UTC) ::मैंने आपके उत्तर में साँचे को कड़ी में बदल दिया है। मैं केवल जानकारी के लिए पूछ रहा था। आप समय लेकर आराम से निर्मित कर सकते हैं और जब पृष्ठ पूरी तरह बन जाये तब [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इसकी सूचना लिख दीजियेगा। अभी उसके उपर {{tl|काम जारी}} का साँचा लगा सकते हो। मैं यह जानकारी इसलिए ले रहा हूँ जिससे आवश्यकता पड़ने पर इसे विकिडाटा पर सम्बंधित कड़ी से जोड़ा जा सके।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:34, 10 जून 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, {{tl|काम जारी}} का साँचा लगा दिया है, लेकिन आप के संदेश से पहले ही मैने इस लेख को विकिडाटा पर सम्बंधित कड़ी से जोड़ दिया था। क्या इस को वापस हटाने की जरूरत है? <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:44, 10 जून 2025 (UTC) == बोमिस == आपने [[बोमिस]] नामक लेख निर्मित किया। मैंने कल [[मारियाडीबी]] में कुछ बदलाव किये थे जिससे यह स्पष्ट हो कि न्यूनतम लेख में कितने बदलाव आवश्यक हैं। लेकिन आपने इसके बाद भी विभिन्न लेख निर्मित किये हैं। यदि आप इन लेखों में सुधार नहीं करते हैं तो इन्हें मशीनी अनुवाद कहकर शीघ्र हटाने हेतु नामांकित कर दिया जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:14, 12 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[मारियाडीबी]] की तरह [[बोमिस]] लेख में भी बदलाव कर दिए गए है। बाकि लेख को भी जैसे ही समय मिलेगा, जरूरत के हिसाब से बदलाव कर दिए जायेंगे। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:54, 12 जून 2025 (UTC) == [[:श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध|श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध|श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:31, 28 जून 2025 (UTC) :[[विकिपीडिया:प्रशासन नये उपयोगकर्ताओं के लिए नहीं है]] पृष्ठ भी आपने ही निर्मित किया है। जब नियमावली पहले से मौजूद है तो आप ये निबंध क्यों लिख रहे हो? ये नियमावली के अनुरूप शीर्षक हैं अतः ऐसे निबंध लिखना उचित नहीं प्रतीत हो रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:46, 28 जून 2025 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! [[विकिपीडिया:प्रशासक अधिकार हेतु निवेदन]] परियोजना पृष्ठ पर अजनाभ जी ने स्व-नामांकन किया था। उस में आप की ओर से जवाब में यदि लिखा हुआ था की नये सदस्य को ये अधिकार नहीं दिए जा सकते। क्यों नहीं दिए जा सकते, इस लिए [[विकिपीडिया:प्रशासन नये उपयोगकर्ताओं के लिए नहीं है]] पृष्ठ बनाया। ::* [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] में Zendrago X जी के नामांकन पर मुरही जी ने जवाब दिया है '''इस नामंकन को बंद करने की ज़रूरत है। ये शुरुआत से [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Not_now अभी नहीं] के अंदर था। ''' मै तो ये पृष्ठ भी बनाने वाला था। ::क्या मुझे नहीं बनाना चाहिए? आप की राय मेरे लिए बहुत मायने रखती है। क्या करना चाहिए? जरूर बताए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:10, 29 जून 2025 (UTC) :::आपने जो दो उदाहरण दिये हैं, उनमें सम्बंधित पृष्ठ के उपर नियमावली लिखी हुई है जिसमें सदस्य का नया नहीं होना स्वतः आवश्यक हो जाता है। जैसे [[विकिपीडिया:प्रशासक अधिकार हेतु निवेदन]] की आवश्यकताओं में लिखा है: "समान्यत नामांकित सदस्य विकि पर सक्रिय होना चाहिये अर्थात लम्बे समय तक असक्रिय न रहे।" अर्थात् नया सदस्य तो हाल ही में आया है अतः वो इस आवश्यकता को पूरा नहीं करता। प्रशासक के लिए पहले से प्रबंधन अधिकारों का अनुभव होना आवश्यक है। ठीक इसी तरह [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] की आवश्यकताओं में भी लिखा है: "सदस्य को उत्पात हटाने (रोलबैक) हेतु एवं लेख गुणवत्ता जाँच (परीक्षक) का अनुभव भी होना चाहिये।" अर्थात् सदस्य को पुनरीक्षण (अधिकार सहित) अनुभव होना चाहिए। अतः इस आधार पर उपरोक्त पृष्ठ अनावश्यक हैं। यदि आप [[:en:Wikipedia:Not now]] का अनुवाद करना चाहते हो तो कर सकते हो लेकिन इसके लिए पृष्ठ के उपर {{tl|सूचना पृष्ठ}} जोड़ें तथा {{tlx|nutshell|पृष्ठ के बारे में संक्षिप्त जानकारी}} जोड़ सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:58, 29 जून 2025 (UTC) ::::आपने [[विकिपीडिया:अभी नहीं]] पर प्रशासक और प्रबन्धक की कड़ियाँ गलत जोड़ दी हैं। हिन्दी विकिपीडिया पर परम्परा के अनुसार [[वि:प्रबन्धक|प्रबन्धक]] शब्द अंग्रेज़ी के admin या sysop के तुल्य है जबकि [[वि:प्रशासक|प्रशासक]] अंग्रेज़ी के Bureaucrat के तुल्य है। कोई भी प्रबन्धक किसी अन्य प्रबन्धक व्यक्ति को बॉट, प्रबन्धक या उच्चतर अधिकार न ही दे सकता है और न ही ले सकता है लेकिन प्रशासक अन्य सदस्यों को प्रशासक, प्रबन्धक, बॉट आदि अधिकार दे भी सकता है और ले भी सकता है। सन् 2012 में हिन्दी विकिपीडिया को कुछ कारणों से प्रशासक मुक्त कर दिया गया था। वर्तमान में हिन्दी विकिपीडिया पर प्रशासकों की कोई आवश्यकता नहीं है हालांकि यदि सदस्य संख्या (गुणवत्ता वाले सम्पादन करने वाले) बहुत बढ़ जाती है तो यहाँ भी लोगों को प्रशासक बनाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:58, 30 जून 2025 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! जानकारी देने के लिए धन्यवाद :::::गलती को सुधार दिया गया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 16:18, 30 जून 2025 (UTC) == पन्ना देखने के आँकड़े == आपने [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चमोली के पर्यटन स्थल]] की चर्चा में पन्ना देखने के आँकड़े की कड़ी के बारे में पूछा है। वो इस उत्तर के लिए उचित स्थान नहीं है अतः यहाँ लिख रहा हूँ। यदि आप कंप्यूटर/लैप्टॉप में देख रहे हैं तो सम्बंधित पृष्ठ के इतिहास में जायें और आपको उपर ही यह कड़ी मिल जायेगी। यदि आप मोबाइल में देख रहे हैं तो यह कड़ी आपको सीधे नहीं मिलेगी अतः बेहतर होगा कि आप [https://pageviews.wmcloud.org/?project=hi.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-20&pages= ये कड़ी] खोलें। इसमें Pages में जहाँ सम्भवतः "बिल्ली", "कुत्ता" लिखा हुआ है, उसे हटाकर अपना इच्छित शीर्षक लिख दें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:53, 8 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, जानकारी के लिए बहुत बहुत धन्यवाद। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:03, 8 जुलाई 2025 (UTC) == Improving articles == Some Disney articles need improvement, especially ones without translations/transliterations in infoboxes. An example is [[लिव एंड मॅडी]]. Another example is [[लेडी एंड द ट्रैम्प]]. There's also [[फ्रोज़न]], [[फन एंड फैंसी फ्री]], [[वन हंड्रेड एण्ड वन डालमेशियन]], [[पिनोक्कियो (१९४० की फ़िल्म)]], [[द रेस्क्यूअर्स]], [[द रेस्क्यूअर्स डाउन अंडर]], [[डम्बो]], [[ग्रेट माउस डिटेक्टिव]], [[ओलिवर एंड कंपनी]], and [[अलादीन (1992 डिज्नी फिल्म)]]. Also, [[बोल्ट (2008 फिल्म)]] and [[डायनासोर (फ़िल्म)]] only have Wikidata infoboxes, [[कंकड़ और पेंगुइन]] doesn't have anything in its infobox, and [[ऑल डॉग्स गो टु हेवन]] doesn't have actual content. Finally, do you think you could add more context to [[एनकैंटो: अ मॅजिकल स्टोरी]]? [[विशेष:योगदान/&#126;2025-21994-3|&#126;2025-21994-3]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-21994-3|talk]]) 18:22, 20 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:~2025-21994-3|~2025-21994-3]] जी, बिल्कुल। सुधार कर दिए गए है <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:27, 21 जुलाई 2025 (UTC) == आपके लिए एक बार्नस्टार! == {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''सम्पादक बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | आपके योगदानों को देखकर बहुत अच्छा लगा। आप वाकई में बहुत अच्छा कार्य कर रहे हैं। हिंदी विकिपीडिया हेतु आपका समर्पण प्रशंसनीय है। ऐसे ही निरंतर योगदान करते रहिए! – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 17:47, 22 जुलाई 2025 (UTC) |} == [[:माहिरा शर्मा|माहिरा शर्मा]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:माहिरा शर्मा|माहिरा शर्मा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये {{user|Sanjeev bot}} द्वारा नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 15:38, 1 सितंबर 2025 (UTC) == "मुखपृष्ठ समाचार" में आपका लेख == {| class="messagebox {{#ifeq:|yes|small|standard}}-talk" |- |[[Image:Gnome globe current event.svg|30px|Current events globe]] |13 नवम्बर 2025 को '''[[वि:समाचार|मुखपृष्ठ समाचार]]''' का अद्यतन हुआ जिसमें आपके द्वारा लिखे गए या काफी सुधारे गए लेख '''''[[जेम्स वॉटसन]]''''' से तथ्य लिया गया था। अगर आपको किसी और रोचक ख़बर का ज्ञान हो तो उसे [[विकिपीडिया:समाचार/उम्मीदवार‎]] पर सुझाएँ। |} <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:00, 13 नवम्बर 2025 (UTC) == मड़वा मटकोर == नमस्ते धर्मेंद्र जी, आपने [[मड़वा मटकोर]] को परीक्षण पाठ के रूप में [[वि:शीह|शीघ्र हटाने हेतु]] नामांकित किया है। मुझे लगता है इसे उल्लेखनीय नहीं होने के लिए [[वि:हहेच|हटाने हेतु चर्चा]] के लिए नामाकित करना चाहिए। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:10, 15 नवम्बर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, आपने बिल्कुल सही कहा है। चर्चा के लिए नामांकित कर दिया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:16, 15 नवम्बर 2025 (UTC) == Request == Could you please translate what I wrote at [[लिव एंड मॅडी]] and [[ओलिवर एंड कंपनी]]? [[विशेष:योगदान/&#126;2025-35911-92|&#126;2025-35911-92]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-35911-92|talk]]) 19:08, 23 नवम्बर 2025 (UTC) :जी बिल्कुल <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 21:01, 23 नवम्बर 2025 (UTC) ::Could you remove the English text from these pages? I couldn't remove it, because of the abuse filter. Also, it looks like [[डम्बो]] has a machine translation in the story. Could you fix that too? [[विशेष:योगदान/&#126;2025-36690-40|&#126;2025-36690-40]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-36690-40|talk]]) 02:17, 27 नवम्बर 2025 (UTC) :::Yes, the work has been done. <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 20:26, 27 नवम्बर 2025 (UTC) == Please check your mail as soon as possible == {{You've got mail}} -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 18:33, 15 दिसम्बर 2025 (UTC) == आपके लिए एक बार्नस्टार! == {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Special Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''विशेष बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | चाहर धर्मेंद्र जी,नमस्ते!आपके कार्य प्रशंसनीय है,हिंदी विकिपीडिया की अमूल्य विशेष सेवा के लिए आपको बहुत बहुत धन्यवाद <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 09:45, 27 फ़रवरी 2026 (UTC) |} == विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा सांत्वना पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए २५ मार्च २०२६ तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdAp7lxMY2nSh5wnsTi8SQOA4vu-0DGi2siReQtMcdictAemg/viewform?usp=header पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 08:56, 18 मार्च 2026 (UTC) :प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] की पुरस्कार राशी अमेजन कूपन के रूप में भेजी जा चुकी है। कृपया अपना ईमेल जाँच लें। कोई समस्या हो तो मुझे सूचित करें -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:28, 9 अप्रैल 2026 (UTC) == [[जॉन लैसेटर]] == नमस्ते चाहर धर्मेंद्र जी, इस लेख को संभवतः आपने शीघ्र हटाये जाने से बचाने हेतु सुधारा है। इसे थोड़ा सा और विस्तार देकर कम-से-कम एक पैराग्राफ का बना देते तो बेहतर होता। एक लाइन वाले लेख देखकर पशोपेश के स्थिति हो जाती है और समझ में नहीं आता कि रखें या हटायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:37, 4 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, नमस्ते! बिल्कुल, याद दिलाने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद। उस दिन समय की कमी के कारण मैं विस्तार से नहीं लिख सका था। अब कार्य सफलतापूर्वक पूरा हो गया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:32, 5 अप्रैल 2026 (UTC) ::जी, सुधार करने के लिये आपका आभार। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:12, 5 अप्रैल 2026 (UTC) == [[कृत्रिम बुद्धिमत्ता संचालित अनुवाद]] लेख के नामांकन के संदर्भ में == आदरणीय चाहर धर्मेंद्र जी, राम-राम! मैंने देखा कि आपने एक नए सदस्य द्वारा बनाए गए लेख "अनुवाद में कृत्रिम बुद्धिमत्ता" पर शीघ्र हटाने (बर्बरता) का टैग लगाया है। मुझे हमारी [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:AMAN_KUMAR#%E0%A4%B8%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B9 पुरानी चर्चा] याद आ गई, जहाँ आपने ही मुझे बहुत अच्छी सीख दी थी कि ''"शीघ्र हटाने जैसे कड़े कदमों के बजाय लेखों में सुधार हमारी सामूहिक जिम्मेदारी है।"'' आपकी उसी सीख का पालन करते हुए मैंने इस लेख की जाँच की। यह लेख बर्बरता नहीं है; इसकी भाषा अकादमिक है और इसमें IEEE Access जैसे अंतरराष्ट्रीय जर्नल्स के 4 प्रामाणिक संदर्भ दिए गए हैं। मुझे विश्वास है कि गश्त (Patrolling) की जल्दबाजी में या टूल के कारण आपसे यह टैग गलती से लग गया होगा। इसलिए, आपकी ही दी गई सीख और 'नए सदस्यों को न डराने की नीति' (WP:BITE) का सम्मान करते हुए, मैंने इस लेख से हटाने का नामांकन हटा दिया है, ताकि नए सदस्य का उत्साह न टूटे। आशा है आप मेरे इस कदम से सहमत होंगे। आपके निरंतर मार्गदर्शन के लिए आभार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:07, 10 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, मुझे हमारी पिछली चर्चा स्मरण है। मेरे विचार से उपलब्ध प्रामाणिक संदर्भों के आधार पर यह लेख अभी उल्लेखनीयता के मानदंडों को पूर्ण नहीं करता। चूँकि आपने हटाने का नामांकन हटा दिया है, इसलिए पुनः हटाने हेतु नामांकन करने के बजाय इसे चर्चा के लिए नामांकित किया गया है। आप कृपया वहाँ अपनी राय प्रस्तुत कर दें, शेष निर्णय सामूहिक सहमति के आधार पर लिया जाएगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 16:29, 10 अप्रैल 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] महोदय, ::आपकी बात बिल्कुल सही है। किसी भी विवादित स्थिति में 'हटाने हेतु चर्चा' (AfD) के माध्यम से सामूहिक निर्णय लेना ही विकिपीडिया की सबसे पारदर्शी प्रक्रिया है। मैंने चर्चा पृष्ठ पर संदर्भों के आधार पर अपना मत रख दिया है। आपके इस सौहार्दपूर्ण और प्रक्रियात्मक दृष्टिकोण के लिए धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:38, 10 अप्रैल 2026 (UTC) == Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner. [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026. * You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]] * '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST''' With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply. For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page. Warm regards, <br> on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team ''This message was sent with [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) on 18:30, 11 अप्रैल 2026 (UTC)'' </div> :इसे अपनी भाषा में अनुवादित कर दिया गया है। [[विकिपीडिया:चौपाल#अंतिम कुछ दिन: विकि सम्मेलन भारत 2026 छात्रवृत्ति आवेदन]] <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 23:49, 11 अप्रैल 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Gnoeee@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == स्वतः परीक्षित/पुनरीक्षित अधिकार प्राप्त होने पर बधाई == चाहर धर्मेंद्र जी नमस्ते। [[Special:Redirect/revision/6544330|चर्चा अनुसार]] आपको उक्त अधिकार दिये गये हैं, इसके लिये बधाई। आशा करता हूँ कि आप इसी तरह विकिपीडिया के संवर्धन में अपना मूल्यवान योगदान जारी रखेंगे। चूँकि इस अधिकार के साथ अब आपको पन्नों के नाम बदलने का अधिकार भी मिल गया है, कुछ बिंदु स्पष्ट कर देना चाहूँगा: * ख़ुद संशय की स्थिति में हों तो और लोगों की राय (प्रक्रिया अनुसार) लेकर ही स्थानांतरण करें। * यदि उचित कारण और विश्वसनीय स्रोत से समर्थित स्थानांतरण हो तो बेहिचक इस कार्य को कर सकते हैं। * हिंदी विकिपीडिया पर कुछ नाम विवादित वर्तनी के कारण भी नहीं किये जाते हैं। इनकी जानकारी प्राप्त करने का प्रयास कीजिएगा। * पन्ने का नाम बदलना या ऐसी चर्चा का परिणाम घोषित करना केवल प्रबंधकों की जिम्मेदारी नहीं है; ऐसी नाम बदलाव वाली चर्चाओं में (जैसी कि चर्चा में आम सहमति बन चुकी हो) अंतिम निर्णय लेने का अधिकार और जिम्मेदारी अब आपकी भी है। बहुत-बहुत शुभकामनायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 01:55, 27 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी। आपके मार्गदर्शन एवं शुभकामनाओं के लिए हार्दिक धन्यवाद। :आपके द्वारा बताए गए सभी बिंदुओं को मैं ध्यानपूर्वक समझकर पालन करने का प्रयास करूँगा। विशेष रूप से, संशय की स्थिति में सामुदायिक राय लेना, विश्वसनीय स्रोतों के आधार पर ही स्थानांतरण करना तथा नामों से संबंधित प्रचलित मानकों की जानकारी रखना—इन सभी बातों का मैं यथासंभव ध्यान रखूँगा। :आपके विश्वास एवं सहयोग के लिए पुनः धन्यवाद। आशा है कि आपके मार्गदर्शन में मैं विकिपीडिया के संवर्धन में सार्थक योगदान दे सकूँगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:03, 27 अप्रैल 2026 (UTC) ::चाहर धर्मेंद्र जी नमस्ते। बधाई हो! अब आप सामान्य सदस्य नहीं रहे अब आप हिंदी विकिपीडिया पर <code>autopatrolled user</code> बन चुके है। आशा करता हूँ की आप इस अधिकार का उपयोग अच्छे कार्यों और नीतिगत तरीके से ही करेंगे। :::और हिंदी विकिपीडिया पर अपना योगदान जारी रखते हुए विकिपीडिया को आगे बढ़ने में सहयोग करते रहेंगे। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 06:47, 28 अप्रैल 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] जी नमस्ते। आपकी शुभकामनाओं एवं प्रोत्साहन के लिए हार्दिक धन्यवाद। यह मेरे लिए अत्यंत प्रेरणादायक है। :::मैं इस अधिकार का उपयोग विकिपीडिया की नीतियों एवं दिशानिर्देशों के अनुरूप करते हुए सार्थक एवं रचनात्मक योगदान देने का निरंतर प्रयास करूँगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:34, 28 अप्रैल 2026 (UTC) == शुभकामनाएं == {| style="background-color: #f1f8ff; border: 2px solid #c8e1ff; padding: 15px; border-radius: 10px; width: 100%; box-shadow: 2px 2px 5px rgba(0,0,0,0.1);" |- | style="width: 120px; text-align: center; vertical-align: middle;" | [[File:Everlasting Fireworks looped.gif|200px]] | style="padding-left: 15px; font-size: 14px; line-height: 1.6;" | <span style="font-size: 18px; color: #0050a0;">'''बधाई हो, चाहर धर्मेंद्र जी!'''</span><br><br>आपको हिन्दी विकिपीडिया पर '''स्वतः परीक्षित''' अधिकार प्राप्त होने पर हार्दिक शुभकामनाएँ! <br><br> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:01, 27 अप्रैल 2026 (UTC) |} :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी। आपकी शुभकामनाओं के लिए हार्दिक धन्यवाद। यह मेरे लिए अत्यंत प्रेरणादायक है। मैं आगे भी विकिपीडिया के संवर्धन में अपना योगदान जारी रखने का प्रयास करूँगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:04, 27 अप्रैल 2026 (UTC) == पिंडर नदी पृष्ठ का स्थानांतरण == आप स्वयं चर्चा में शामिल थे। ऐसे में निर्णय लागू करने से बचना चाहिए; भले कोई आपत्ति न हो। विकिपीडिया पर पंचमाक्षर प्रयोग किया जाय अथवा अनुस्वार, यह एक विवादास्पद विषय है। आगे से स्थानांतरण करने से पूर्व ध्यान रखियेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:28, 28 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी। आपके सुझाव के लिए धन्यवाद। आपकी बात से सहमत हूँ और भविष्य में स्थानांतरण करने से पूर्व इस प्रकार के मामलों में विशेष सावधानी रखूँगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 10:50, 28 अप्रैल 2026 (UTC) == संपादन और संपादन सारांश == नमस्ते चाहर धर्मेंद्र जी, [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=हनुमान_जयंती&diff=next&oldid=6535314 यह संपादन] समझ में नहीं आया। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:30, 29 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी। जयंती सामान्यतः किसी महान, ऐतिहासिक अथवा पूजनीय व्यक्ति के जन्मदिवस की स्मृति में, प्रायः उनके निधन के पश्चात मनाई जाती है। इसी संदर्भ में उपलब्ध स्रोतों का अवलोकन करते समय “जन्मोत्सव” शब्द प्राप्त हुआ,[https://www.google.co.th/books/edition/Braja_ke_utsava_tyauh%C4%81ra_aura_mele/gktXAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C_%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8/kC7aAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/Bhajan_Ratnavali/d3zlEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&pg=PA53&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/Ramcharitmanas_Darshan/4K_IEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&pg=PT20&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/KANHA/h0ceEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&pg=PA89&printsec=frontcover] जिसके आधार पर यह परिवर्तन किया गया। :संभव है कि यह परिवर्तन पूर्णतः उपयुक्त न रहा हो। यदि आप इसे सुधारना उचित समझते हैं, तो कृपया मार्गदर्शन प्रदान करें; मैं आवश्यक संशोधन करने के लिए तत्पर हूँ। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 15:45, 29 अप्रैल 2026 (UTC) ::मेरा मतलब वो नहीं था, आपने लिखा कि आपने स्रोत सुधारे, जबकि आपने पाठ सुधारा था। उक्त स्रोतों के बारे में मैं यही कह सकता हूँ कि इनका हवाला देते हुए हम यह लिख सकते हैं कि कुछ लोग हनुमान को अमर मानते हुए इस त्यौहार को जयंती की बजाय जन्मोत्सव कहना अधिक पसंद करते। चाहे जितने स्रोत मिल जायें, हनुमान जी को विकिपीडिया पर अमर घोषित करना थोड़ा मुश्किल होगा, रहेगी यह चीज मान्यता ही। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:00, 29 अप्रैल 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी। स्पष्टीकरण हेतु धन्यवाद। आपके बिंदु से सहमत हूँ कि यहाँ मुख्यतः पाठ में परिवर्तन किया गया था। तथापि, साथ ही कुछ स्रोतों में भी आवश्यक सुधार किए गए हैं। :::आगे यह ध्यान रखा जाएगा कि ऐसे परिवर्तनों का उल्लेख अधिक सटीक रूप में किया जाए तथा सामग्री को मान्यताओं के रूप में ही तटस्थ ढंग से प्रस्तुत किया जाए। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:24, 30 अप्रैल 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, "तथापि, साथ ही कुछ स्रोतों में भी आवश्यक सुधार किए गए हैं" का मतलब |dead-url= प्राचल हटाना है? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:29, 30 अप्रैल 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, यह एक तकनीकी संशोधन था; “स्रोतों में सुधार” लिखना मेरी त्रुटि थी। भविष्य में इस प्रकार के परिवर्तनों का उल्लेख अधिक सटीक रूप में किया जाएगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:34, 30 अप्रैल 2026 (UTC) ::::::बिल्कुल सही जवाब! आप जीत गये हैं ## करोड़ की धनराशि! ::::::मेरे हर प्रश्न का या संदेश का उत्तर देना हर बार आवश्यक नहीं, बशर्ते कि मैं क्या इंगित कर रहा हूँ वो आप समझ जायें और आगे उसका इम्प्लीमेंटेशन करें। उत्तर देने को ज़रूरी मान लेने पे व्यक्ति गलत उत्तर भी दे देता है। ::::::और कृपया इस तरह के संदेशों को टांग खींचना न मानें। स्वतः परीक्षित हुये हैं तो बधाई के साथ-साथ कुछ दिन ट्रेनिंग भी मिलेगी। आशा करता हूँ आप ह्यूमर समझते होंगे। ::::::इस चर्चा को यही समाप्त करते हैं। धन्यवाद देने की जरूरत भी नहीं। वो मेरी ओर से आपको। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:54, 30 अप्रैल 2026 (UTC) == साफ़ प्रचार” टैग के बारे में == नमस्ते, भाईसाहब । टैग लगाने से पहले लेख [[मुकेश मिश्र]] के संदर्भों को ध्यान से देखिए और पढिए भी। दिए गए स्रोत विषय की जानकारी को सत्यापित करते हैं। यदि भाषा में सुधार की आवश्यकता हो तो उसे ठीक किया जा सकता है, परंतु सीधे “साफ़ प्रचार” कहना उचित नहीं लगता। धन्यवाद। [[सदस्य:Karatebr|Karatebr]] ([[सदस्य वार्ता:Karatebr|वार्ता]]) 18:40, 23 मई 2026 (UTC) :संदेश के लिए धन्यवाद। हालांकि, [[विकिपीडिया:उल्लेखनीयता]] के अनुसार केवल स्रोतों का मौजूद होना पर्याप्त नहीं होता, बल्कि यह भी आवश्यक है कि वे स्वतंत्र, विश्वसनीय एवं विषय पर पर्याप्त विस्तार से चर्चा करने वाले हों। :यदि लेख की भाषा, प्रस्तुति अथवा स्रोतों की प्रकृति प्रचारात्मक प्रतीत होती है, तो उस पर ध्यान दिलाना नीतियों के अनुरूप है। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:52, 24 मई 2026 (UTC) ccvkxyq4fe5tozbih4s87pha7ga447g सदस्य:चाहर धर्मेंद्र 2 1365499 6555631 6550400 2026-05-23T17:03:18Z चाहर धर्मेंद्र 703114 6555631 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="10" style="background: #FFF0F5; border-style:solid; border-width:2px; border-color: #CD00CC; " | valign="center" style="padding: 0; margin:0;" | <div align=center> <font face="Baskerville Old Face" color="maroon" size="2"><small>मेरी हार्दिक इच्छा है कि [[हिन्दी विकिपीडिया]] से विविध क्षेत्रों में काम करने वाले लोग जुडें और इसको विश्व की अग्रणी भाषाओं की विकिपेडियाओं के स्तर तक ले जाएँ । मेरा विश्वास है कि हिन्दी विकिपीडिया हिन्दी को और गौरवमयी बनाने में महत्त्वपूर्ण भूमिका निभा सकता है। [[file:Indian flag animation.gif|thumb|150px]] </small><br />जय श्री राम</font></div><div align="center"> </font><font face="Baskerville Old Face" color="#CD00CC" size="6">'''{{PAGENAME}}'''</font> </div><br clear="all"/> {{समय|right}} <div style="position: fixed; top: -6px; left: 27px; transparency: 1; z-index: 100;">[[File:Rotating WP-logo.gif|125px]]</div> __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="10" style="background: pink; border-style:solid; border-width:2px; border-color: red; " | valign="center" style="padding: 0; margin:0;" | {| padding="0" cellspacing="0" width="100%" style="margin-top:-15px; background:none" | rowspan="2" class="BGorange1" style="text-align:center; padding:1em .5em 1em 0; background-color:pink; border-top:2px solid red; border-bottom:2px solid pink" | <h1 style="font-size:150%; border:none; margin:0; padding:0"> [[Image:Qxz-ad195.gif|centre]] '''स्वागत है मेरे हिन्दी विकिपीडिया पृष्ठ पर!''' <center>[[Image:Bouncywikilogo.gif|100px]][[Image:Wikipedia logo bronze.png|80px]][[Image:230X230-Animation-WIKISAT.gif|100px]][[Image:Wikipedia logo gold.png|80px]][[चित्र:Rotating WP-logo.gif|80px]] </center><br> {{भारतीय संपादक}} <span style="color:green;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]] <sup>''''''[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--जय श्री राम--यहाँ पर मेरे से बातचीत करे--</small>]]''''''</sup><sup>[[विशेष:योगदान/चाहर_धर्मेंद्र|यहाँ पर मेरे किये हुए सम्पादन की जांच करे।]]</sup> '''<span style="color:orange;">☆★<span style="color:Magenta;">सरलता कोई साधारण बात नहीं है।</span>''''''<span style="color:orange;">☆★<span style="color:Magenta;">"तुम्हारे अंतरमन की काम-चेतना ही वास्तविकता में तुम हो।</span>''''''<span style="color:orange;">☆★<span style="color:Magenta;">"जैसी तुम्हारी काम-चेतना, वैसी तुम्हारी अभिलाषाएँ।</span>''''''<span style="color:orange;">☆★<span style="color:Magenta;">"जैसी अभिलाषाएँ, वैसे तुम्हारे कर्म।</span>''''''<span style="color:orange;">☆★<span style="color:Magenta;">"जैसे तुम्हारे कर्म, वैसी तुम्हारी नियति॥"</span>''' {{user info | full name ='''<br><font style = "color:orange">धर्मेंद्र<font style = "color:green"> चाहर'''</font></br> | image name = Dharmendra_chahar.jpg | hover text = | job title = हिंदी विकिमीडियन्स सदस्यदल | organization = | short quote = | about me =<br><font style = "color:orange">मैं '''धर्मेंद्र चाहर,''' [[राजस्थान]] के [[सीकर ]] ज़िले का निवासी हूँ। मुझे '''[[हिन्दी|हिन्दी भाषा]]''' और '''[[हिंदी साहित्य|हिन्दी साहित्य]]''' से अत्यधिक लगाव</font> <font style = "color:रेद">❤</font><font style = "color:orange"> है।</font><br>मेरा जन्म और मेरी परवरिश राजस्थान में हुई। <font style = "color:orange">इलेक्ट्रॉनिक्स और संचार [[अभियन्ता|इंजीनियर]] हूँ</font> और खुद को एक मुसाफ़िर मानता हूँ। [[संगीत|गाने सुनना]], [[चित्रकला|चित्रकारी]] और घूमना मेरे दिल के क़रीब वाले शौक हैं। पुरे ❤ से...सन २०२२ से विकिमीडियन भी हूँ। {{User Wikipedian For|year=2022|month=4|day=18}} {{Template:User oops}} {{User India}} {{साँचा:सदस्य_विकिपीडिया/स्वतः_स्थापित_सदस्य}} {{स्वतः परीक्षित सदस्य}} | about my work = <br><font style = "color:green">मैंने 18 अप्रैल 2022 से '''विकिपीडिया''' का अपना सफ़र शुरू किया। मै एक '''अनुभवी विषय/सामग्री लेखक''' हु। मैंने विभिन्न वेबसाइटों पर कई लेख प्रकाशित किए हैं।[https://www.axiswebart.com/author/seo-expert-dharmendra-chahar/][https://readwrite.com/author/dharmendra-chahar/][https://htoindia.com/author/dharmendra-chahar/][https://www.agilitypr.com/pr-news/author/dharmendrarchahar/][https://tweakyourbiz.com/posts/author/chahardharma][https://iisc.academia.edu/ChaharDharma][https://hubpages.com/@dharmendra-chahar][https://www.tripoto.com/profile/dharmendrachahar][https://yourstory.com/author/chahardharma][https://www.buzzfeed.com/dharmendrachahar][https://dharmendrachahar.medium.com/][https://www.apsense.com/user/chahardharma]</font><br><br><font style = "color:orange">कुछ महत्वपूर्ण बातें</font><br> <br><font style = "color:green">* दुःख मन की स्थिति है जो तब उत्पन्न होती है जब हम खुद को किसी बुरी परिस्थिति से अलग करके वास्तविक और बुनियादी कारणों को जानने और समझने का प्रयास नहीं करते या समझना ही नहीं चाहते। हम उन बुरी परिस्थितियों को इतना कसकर पकड़ लेते हैं कि ऐसा लगता है कि दु:ख का सारा पहाड़ हम पर ही पड़ा हो।</font><br><font style = "color:orange">* गलत आपके अपने सही वक्त पे वार करते है । कही पढ़ा था, अपनी मन कि बात अपने प्रिय से प्रिये जन को भी नही बताना चाहिए ,वक्त आने पे वो आपको समाज मे हंसी का पात्र बनाते है। | contact me = [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:%E0%A4%88%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B2_%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%82/%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%B0_%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0 मुझे ई मेल करें] * [[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|बातचीत करे]] }} {| class="wikitable" cellspacing="1" cellpadding="1" width="100%" style="background:none; border: 1px solid #1188AA;" ! style="background:#E0E8FF" |नए लेख: |- |<div style="height:300px; overflow:auto; background:white;">{{Special:Newpages/500,hidebots}}</div> |} {| cellspacing="1" cellpadding="1" width="100%" style="background:lightgreen; border: 1px solid #1188AA;" ! style="background:#E0E8FF" |हाल में हुए बदलाव: |- |<div style="height:300px; overflow:auto; background:gold;">{{Special:Recentchanges/500}}</div> |} {{Special:Impact/चाहर धर्मेंद्र}} [[श्रेणी:इंजीनियर विकिपीडियन]] [[श्रेणी:हिन्दू विकिपीडियन]] [[श्रेणी:राजस्थान के विकिपीडियन]] [[श्रेणी:भारतीय विकिपीडियन]] [[श्रेणी:विकिपीडियन]] [[श्रेणी:सदस्य hi]] [[श्रेणी:सदस्य en]] [[श्रेणी:सदस्य hi-3]] r3bxxr6lnkundtqf971fvsanfxapeax निकोल बेकर 0 1366310 6555552 6454532 2026-05-23T12:07:44Z Sequencesolved 173771 एक चित्र जोड़ा। 6555552 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Nicki_Becker_(53547395224).jpg]] '''निकोल "निकी" बेकर''' [[अर्जेंटीना]] की जलवायु कार्यकर्ता हैं। वह जोवेन्स पोर एल क्लिमा के संस्थापकों में से एक हैं, जो कि भविष्य के आंदोलन के लिए शुक्रवार का एक हिस्सा है। वह Escazu Accords की युवा चैंपियन बनीं। वह वर्ष 2021 में "स्वच्छता और सभी के लिए पानी" (एसडब्ल्यूए) चैंपियन भी हैं।<ref>{{Cite web |last=Jacobo |first=Julia |date=4 November 2021 |title=COP26: These are the young activists taking the fight against global warming by storm |url=https://abcnews.go.com/International/cop26-young-activists-taking-fight-global-warming-storm/story?id=80774213 |website=ABC News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Sinai |first=Javier |date=2019-11-21 |title=Quién es Nicole Becker, la referente de los adolescentes argentinos que luchan contra la crisis climática {{!}} RED/ACCIÓN |url=https://www.redaccion.com.ar/quien-es-nicole-becker-la-referente-de-los-adolescentes-argentinos-que-luchan-contra-la-crisis-climatica/ |language=es |access-date=23 अप्रैल 2022 |archive-date=28 अप्रैल 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210428090515/https://www.redaccion.com.ar/quien-es-nicole-becker-la-referente-de-los-adolescentes-argentinos-que-luchan-contra-la-crisis-climatica/ |url-status=dead }}</ref> == गतिविधि == 8 साल की उम्र से, वह "हबोनिम ड्रोर" में शामिल हो गईं और "नी उना मेनोस" का भी हिस्सा बन गईं।<ref>{{Cite web |last=Mortimer |first=Victoria |date=2020-01-10 |title=Quién es Nicole Becker, la "Greta" argentina |url=https://www.bioguia.com/ambiente/quien-es-nicole-becker-la-greta-argentina_71247874.html |website=Bioguia |language=es}}</ref> उसकी पर्यावरणीय सक्रियता 2019 के फरवरी के दौरान शुरू हुई। यह तब था जब उसने इंस्टाग्राम पर यूरोप में युवाओं के एक जलवायु मार्च का एक वीडियो देखा। "जलवायु संकट के लिए पहला अंतर्राष्ट्रीय मार्च" 15 मार्च, 2019 को आयोजित किया गया था। उस दिन, जोवेन्स पोर एल क्लिमा की स्थापना बेकर, ब्रूनो रोड्रिग्ज और अन्य दोस्तों ने की थी। यह फरवरी 2019 के अंत में यूथ क्लाइमेट का एक हिस्सा है। इसके बाद उन्होंने अर्जेंटीना पर एक मार्च का आयोजन किया। इसमें 5,000 लोगों ने भाग लिया। संगठन अर्जेंटीना के अधिकारियों को "जलवायु और पारिस्थितिक आपातकाल" घोषित करने के लिए प्रेरित कर रहा था।<ref>{{Cite web |last=Yaccar |first=María Daniela |date=15 August 2021 |title=Cómo es la militancia de los jóvenes argentinos para detener el cambio climático {{!}} Un informe de la ONU advierte de consecuencias "sin precedentes" |url=https://www.pagina12.com.ar/361578-como-es-la-militancia-de-los-jovenes-argentinos-para-detener |website= |publisher=Pagina12}}</ref> सरकार ने अंततः 17 जुलाई, 2019 को घोषणा की। 2019 में, उन्हें मैड्रिड में संयुक्त राष्ट्र जलवायु सम्मेलन में भाग लेने के लिए अर्जेंटीना के युवाओं से अनुदान मिला।<ref>{{Cite web |title=CED regions in Argentina |url=https://www.cedamia.org/ced-regions-in-argentina/ |website= |publisher=CEDAMIA}}</ref> विश्व बाल दिवस पर "उनासोला जनरेशन अभियान" के एक भाग के रूप में यूनिसेफ और अमेरिका सॉलिडेरिया द्वारा उनका प्रतिनिधित्व किया गया था। उन्होंने COVID-19 महामारी के दौरान लैटिन अमेरिका और कैरिबियन के आसपास के युवाओं के लिए जलवायु परिवर्तन को बढ़ावा दिया।<ref>{{Cite web |date=20 November 2020 |title=One Planet, #UnaSolaGeneración |url=https://www.unicef.org/lac/en/press-releases/one-planet-unasolageneracion |website=www.unicef.org |language=en}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} dkear7nu1rhus8y3eafhv2qgkcgpdra गैब्रिएला बेज़ा 0 1367803 6555555 6544117 2026-05-23T12:11:08Z Sequencesolved 173771 एक चित्र जोड़ा। 6555555 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Gabriela Baeza.jpg]] '''गैब्रिएला बेज़ा ज़मोरा''' एक मैक्सिकन पर्यावरण कार्यकर्ता, वक्ता और सतत विकास में विशेषज्ञ हैं। उन्हें लैटिन अमेरिका में शून्य अपशिष्ट आंदोलन को लोकप्रिय बनाने के लिए जाना जाता है। उन्होंने वृत्तचित्र लघु फिल्म एल रेटो (8 जुलाई, 2017) को अपने करियर के एक उपकरण के रूप में इस्तेमाल किया। तब से लेकर अब तक बेजा ने पर्यावरण के मुद्दों पर बैठकों में महत्वपूर्ण आयोजनों में बात की है। उदाहरणों में ग्रीन एक्सपो, द इकोफेस्ट और मेक्सिको की सर्कुलर इकोनॉमी कांग्रेस शामिल हैं। जुलाई 2019 में, एल पेस अखबार ने उन्हें "10 विश्व नेताओं जो हार नहीं मानते" की सूची में शामिल किया।<ref>{{Cite web|date=2019-03-27|title=Mexicana adopta movimiento global ‘Zero Waste’ para no generar basura|url=https://noticieros.televisa.com/ultimas-noticias/mexicana-adopta-movimiento-global-zero-waste-para-no-generar-basura/|access-date=2020-12-15|website=Noticieros Televisa|language=es-MX|archive-date=24 नवंबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201124155921/https://noticieros.televisa.com/ultimas-noticias/mexicana-adopta-movimiento-global-zero-waste-para-no-generar-basura/|url-status=dead}}</ref><ref name=":3">{{Cite news|last=|first=|date=2019-07-25|title=10 líderes mundiales que no se rinden|language=es|work=El País|url=https://elpais.com/elpais/2019/07/22/masterdeperiodismo/1563797348_342960.html|access-date=2020-12-15|issn=1134-6582|archive-date=4 दिसंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191204012722/https://elpais.com/elpais/2019/07/22/masterdeperiodismo/1563797348_342960.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|title=Zerowaste challenge: Can you live without waste? / El Reto: ¿Es posible vivir sin hacer basura? - YouTube|url=https://www.youtube.com/watch?v=NObL6NyKAQw|access-date=2020-12-15|website=www.youtube.com}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Zero Waste, alternativa ante la crisis ecológica|url=https://www.debate.com.mx/estados/Zero-Waste-alternativa-ante-la-crisis-ecologica-20190517-0105.html|access-date=2020-12-15|website=DEBATE|language=es-ES}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और अध्ययन == बेजा का जन्म मेक्सिको सिटी में हुआ था। उन्होंने पर्यावरण विज्ञान का अध्ययन किया। बाद में, उन्होंने मेक्सिको के राष्ट्रीय स्वायत्त विश्वविद्यालय UNAM में पर्यावरण और पारिस्थितिक अर्थशास्त्र में विशेषज्ञता हासिल की। उन्होंने यूट्रेक्ट और लीपज़िग विश्वविद्यालयों से सतत विकास में मास्टर डिग्री प्राप्त की है। यूरोप में अपने प्रवास के दौरान, उन्होंने ऑस्ट्रिया, सर्बिया और क्रोएशिया जैसे देशों में संरक्षण पर बात की।<ref name=":1" /> == करियर == अपनी मास्टर डिग्री प्राप्त करने के बाद, बेज़ा जर्मन कोऑपरेशन फॉर सस्टेनेबल डेवलपमेंट (GIZ) के साथ पेशेवर रूप से शामिल हो गई। उन्होंने अपशिष्ट ऊर्जा उपयोग कार्यक्रम के सलाहकार के रूप में कार्य किया। 2016 में, उसने अपने दैनिक जीवन में शून्य अपशिष्ट आंदोलन के बारे में अवधारणाओं का उपयोग करना शुरू किया। विचार कचरे के पुन: उपयोग पर आधारित होते हैं जिन्हें सामान्य रूप से संग्रहीत या भस्म किया जाता है। यह पृथ्वी ग्रह की शुद्धि में योगदान देता है। 2017 में, बेज़ा ने अपने मूल देश और लैटिन अमेरिका में प्रसिद्धि प्राप्त की। उन्होंने वृत्तचित्र लघु फिल्म एल रेटो (द चैलेंज) का निर्माण और निर्देशन किया। फिल्म में वह इस लाइफस्टाइल को अपनाने के बाद से अपना अनुभव दिखाती हैं। सोशल नेटवर्क पर इसका बहुत बड़ा प्रभाव पड़ा, जिसे लाखों व्यूज मिले।<ref>{{Cite web|title=Perfiles de participantes en el Foro Economía Circular Guadalajara|url=https://cristinacortinas.org/sustentabilidad/perfiles-de-participantes-en-el-foro-economia-circular-guadalajara/|access-date=2020-12-15|website=Dra. Ma. Cristina Cortinas Durán|language=es}}</ref><ref>{{Cite web|last=Oliver|first=Presenta Cristina de Ahumada Técnico Joan|date=2019-11-13|title=La pionera del movimiento mundial ‘Cero Residuos’ visita Mallorca para hacer posible la reducción de residuos|url=https://www.cope.es/emisoras/illes-balears/baleares/mallorca/noticias/pionera-del-movimiento-mundial-cero-residuos-visita-mallorca-para-hacer-posible-reduccion-residuos-20191113_550641|access-date=2020-12-15|website=COPE|language=es}}</ref><ref>{{Cite web|title=This Mexican has lived for almost 3 years without producing any trash - YouTube|url=https://www.youtube.com/watch?v=OtjNq4JU5b0|access-date=2020-12-15|website=www.youtube.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=¿Cómo ahorrar y cuidar al planeta al mismo tiempo?|url=https://elfinanciero.com.mx/mis-finanzas/como-ahorrar-y-cuidar-al-planeta-al-mismo-tiempo|access-date=2020-12-15|website=El Financiero|language=es}}</ref><ref>{{Cite web|last=López|first=Andrea|date=2018-12-17|title=Mexicana cumple tres años sin producir basura|url=https://tecreview.tec.mx/2018/12/17/tendencias/mexicana-cumple-tres-anos-sin-producir-basura/|access-date=2020-12-15|website=TecReview|language=es-MX|archive-date=29 नवंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211129030125/https://tecreview.tec.mx/2018/12/17/tendencias/mexicana-cumple-tres-anos-sin-producir-basura/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|date=2019-01-02|title=Desde hace tres años, esta joven mexicana es un ejemplo a seguir|url=http://us.hola.com/actualidad/2019010315830/reto-cero-basura-joven-mexicana/|access-date=2020-12-15|website=HOLA USA|language=es-US|archive-date=3 जनवरी 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190103131228/https://us.hola.com/actualidad/2019010315830/reto-cero-basura-joven-mexicana/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=López|first=Andrea|date=2018-12-17|title=Mexicana cumple tres años sin producir basura|url=https://tecreview.tec.mx/2018/12/17/tendencias/mexicana-cumple-tres-anos-sin-producir-basura/|access-date=2021-04-20|website=TecReview|language=es-MX|archive-date=29 नवंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211129030125/https://tecreview.tec.mx/2018/12/17/tendencias/mexicana-cumple-tres-anos-sin-producir-basura/|url-status=dead}}</ref> तब से लेकर अब तक बेजा सोशल मीडिया पर कई बार नजर आ चुके हैं। उन्होंने आंदोलन की विचारधारा की व्याख्या की और इसे घरों में प्रभावी ढंग से लागू करने की सलाह दी। एक व्याख्याता के रूप में, उन्होंने मेक्सिको सर्कुलर इकोनॉमी कांग्रेस, ग्रीन एक्सपो और इकोफेस्ट जैसे महत्वपूर्ण पर्यावरणीय कार्यक्रमों में भाग लिया है। बेज़ा को मैक्सिकन पर्यावरण आंदोलन में एक इंटरनेट सेलिब्रिटी माना जाता है।<ref>{{Cite web|title=Mexicana demuestra que se puede vivir sin generar basura {{!}} Noticias Telemundo - YouTube|url=https://www.youtube.com/watch?v=BOmahUvulq8|access-date=2020-12-15|website=www.youtube.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=¿Te imaginas vivir sin basura? - YouTube|url=https://www.youtube.com/watch?v=xzDIM9IUQhI|access-date=2020-12-15|website=www.youtube.com}}</ref><ref>{{Cite web|title="Cero basura", un proyecto por el medio ambiente {{!}} Noticias Telemundo - YouTube|url=https://www.youtube.com/watch?v=dxzVle8MMG0|access-date=2020-12-15|website=www.youtube.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Vivir sin generar basura es posible Gabriela adoptó el movimiento Zero Waste como un estilo de vida - YouTube|url=https://www.youtube.com/watch?v=52LTUpgcQAY|access-date=2020-12-15|website=www.youtube.com}}</ref> बेज़ा द्वारा प्रस्तावित विधि में कांच के कंटेनर और पेपर बैग, थोक खरीद, पुन: उपयोग और पुनर्चक्रण का उपयोग शामिल है। अपने ब्लॉग पर, बेज़ा लोगों को इस विषय पर सलाह देते हैं और पर्यावरण जागरूकता सामग्री प्रदान करते हैं।<ref>{{Cite web|last=PLÁSTICO|first=JUNKIES DEL|date=2018-01-21|title=JUNKIES DEL PLÁSTICO|url=https://www.revistacambio.com.mx/nacion/junkies-del-plastico/|access-date=2020-12-15|website=Revista Cambio|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=de 2018|first=17 de Diciembre|title=Una joven mexicana ha logrado vivir tres años sin producir basura|url=https://www.infobae.com/america/mexico/2018/12/17/una-joven-mexicana-ha-logrado-vivir-tres-anos-sin-producir-basura/|access-date=2020-12-15|website=infobae|language=es-ES}}</ref> == फिल्म निर्माण == 2017 - एल रेटो (द चैलेंज) - डॉक्यूमेंट्री शॉर्ट फिल्म।<ref name=":0" /> == सन्दर्भ == {{Reflist}} 4uqmmbsujr7kpbvz9ujh1ila0veidw5 अफगानिस्तान इस्लामी गणराज्य 0 1375243 6555900 6285456 2026-05-24T10:57:03Z The Sorter 845290 6555900 wikitext text/x-wiki {{pp-semi-indef|small=yes}} {{ज्ञानसन्दूक देश | native_name = جمهوری اسلامی افغانستان <br> د افغانستان اسلامي جمهوریت | conventional_long_name = अफ़ग़ानिस्तान इस्लामी गणराज्य | common_name = अफ़ग़ानिस्तान | iso3166code = omit <!-- For a country or geopolitical version of a country that ceased to exist prior to the introduction of iso3166--> | era = [[:en:War on Terror|आतंक के विरुद्ध लड़ाई]] | government_type = [[एकात्मक राज्य|एकात्मक]] [[अध्यक्षीय प्रणाली|राष्ट्रपति]] [[इस्लामी गणराज्य]] <!-- Rise and fall, events, years and dates --> <!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say "abolition" or "declaration" -->| event_start = [[:en:2004 Afghan presidential election|पहला चुनाव]] | year_start = 2004 | year_end = 2021 | event1 = [[:en:Withdrawal of United States troops from Afghanistan (2020–2021)|अमेरिकी वापसी शुरू]] | date_event1 = 29 फ़रवरी 2020 | event_pre = [[:en:U.S. invasion of Afghanistan|अफ़ग़ानिस्तान पर अमेरिकी आक्रमण]] | date_pre = 7 अक्टूबर 2001 | date_start = 26 जनवरी | event2 = [[काबुल का पतन - 2021|काबुल का पतन]] | date_event2 = 15 अगस्त 2021 | event3 = [[:en:Withdrawal of United States troops from Afghanistan (2020–2021)|अमेरिकी वापसी समाप्त]] | date_event3 = 30 अगस्त 2021 | event_end = [[:en:Panjshir conflict|अंतिम प्रांतीय राजधानी का पतन तालिबान के सामने ]] | date_end = 6 सितंबर | p1 = अफ़ग़ानिस्तान संक्रमणकालीन इस्लामी राज्य | flag_p1 = Flag of Afghanistan (2002-2004).svg | image_p1 = Emblem of Afghanistan (2002-2004).svg | s1 = अफ़ग़ानिस्तान | flag_s1 = Flag of Taliban.svg | image_flag = Flag of Afghanistan (2013–2021).svg | flag_type = झंडा | image_coat = Emblem of Afghanistan (2013–2021).svg | symbol_type = प्रतीक | symbol_type_article = चिन्ह | national_motto = "لَا إِلٰهَ إِلَّا الله مُحَمَّدٌ رَسُولُ الله"<br><small>("कोई भी पूज्य नहीं है, अल्लाह के सिवा, मुहम्मद उस के पैगम्बर")</small> | national_anthem = سرود ملی <br><small>(राष्ट्रगान)<small> | image_map = Afghanistan (orthographic projection).svg | capital = [[काबुल]] | coordinates = {{Coord|33|N|66|E|region:AF_source:geonames|display=inline,title}} | largest_city = काबुल | languages_type = आधिकारिक भाषा | ethnic_groups = {{unbulleted list | 42% [[पठान]] | 27% [[ताजिक लोग|ताजिक]] | 9% [[हज़ारा लोग|हज़ारा]] | 9% [[उज़बेक लोग|उज़बेक]] | 4% [[अइमाक़ लोग|अइमाक़]] | 3% [[तुर्कमेन लोग|तुर्कमेन]] | 2% [[बलोच लोग|बलोच]] | 4% [[अफ़ग़ानिस्तान में जातीय समूह|अन्य]]<ref name="LoC-pdf">{{Cite web |date=August 2008 |title=Country Profile: Afghanistan |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408085103/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf |archive-date=8 April 2014 |access-date=10 October 2010 |publisher=[[Library of Congress Country Studies]] on Afghanistan}}</ref> }} | religion = {{unbulleted list | 99.7% [[इस्लाम]] ([[राज्य धर्म]]) | 0.3% [[अफ़ग़ानिस्तान की जनसांख्यिकी|अन्य]] }} | demonym = [[:en:Afghans|अफ़्ग़ान]]{{Efn|Incorrect names that have been used as demonyms are '''Afghani'''<ref>Dictionary.com. [[The American Heritage Dictionary of the English Language]], Fourth Edition. Houghton Mifflin Company, 2004. [http://dictionary.reference.com/browse/afghani Reference.com] (Retrieved 13 November 2007).</ref> and '''Afghanistani'''.<ref>Dictionary.com. [[WordNet]] 3.0. [[Princeton University]]. [http://dictionary.reference.com/browse/afghanistani Reference.com] (Retrieved 13 November 2007). {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140328102257/http://dictionary.reference.com/browse/afghanistani |date=28 March 2014}}</ref>|name="Demonym"|group="Note"}}<ref name="Constitution of Afghanistan">{{Cite web |year=2004 |title=Constitution of Afghanistan |url=https://www.afghanembassy.us/about-afghanistan/constitution/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160920112856/http://www.afghanembassy.us/about-afghanistan/constitution/ |archive-date=20 September 2016 |access-date=16 February 2013}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/afghan |title=Afghan {{!}} meaning in the Cambridge English Dictionary |publisher=the Cambridge English Dictionary |isbn=9781107660151}}</ref> | currency = [[अफगान रुपया|अफ़्ग़ानी]] (افغانی) | currency_code = AFN | time_zone = D† | utc_offset = +4:30 [[:en:Solar Hijri calendar|सौर कैलेंडर]] | drives_on = [[दाएं- और बाएं हाथ का यातायात|दाएं]] | calling_code = [[:en:Telephone numbers in Afghanistan|+93]] | cctld = [[.af]] [[افغانستان.]] <!-- Titles and names of the first and last leaders and their deputies -->| title_leader = [[अफ़गानिस्तान के राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] | leader1 = [[हामिद करज़ई]] | year_leader1 = 2004–2014 | leader2 = [[अशरफ़ ग़नी अहमदज़ई|अशरफ़ ग़नी]] | year_leader2 = 2014–2021 | title_representative = [[मुख्य कार्यकारी (अफ़ग़ानिस्तान)|मुख्य कार्यकारी]] | representative1 = [[अब्दुल्ला अब्दुल्ला]] | year_representative1 = 2014–2020 | title_deputy = [[:en:Vice President of Afghanistan|उपराष्ट्रपति]]{{efn|Afghanistan had two Vice Presidential positions, the First Vice President and the Second Vice President.}} | deputy1 = [[:en:Ahmad Zia Massoud|अहमद जिया मसूद]] | year_deputy1 = 2004–2009 | deputy2 = [[:en:Karim Khalili|करीम खलीलीक]] | year_deputy2 = 2004–2014 | deputy3 = [[:en:Mohammed Fahim|मोहम्मद फहीम]] | year_deputy3 = 2009–2014 | deputy4 = [[:en:Yunus Qanuni|यूनुस क़ानुनी]] | year_deputy4 = 2014{{efn|31 March to 29 September}} | deputy5 = [[:en:Abdul Rashid Dostum|अब्दुल रशीद दोस्तम]] | year_deputy5 = 2014–2020 | deputy6 = [[:en:Sarwar Danish|सरवर दानिश]] | year_deputy6 = 2014–2021 | deputy7 = [[:en:Amrullah Saleh|अमरुल्ला सालेह]] | year_deputy7 = 2020–2021 <!-- Legislature -->| legislature = [[:en:National Assembly (Afghanistan)|नेशनल असेंबली]] | house1 = [[:en:House of Elders (Afghanistan)|House of Elders]] | type_house1 = <!-- Default: "Upper house" --> | house2 = [[:en:House of the People (Afghanistan)|House of the People]] | type_house2 = <!-- Default: "Lower house" --> | stat_year1 = 2020 | stat_area1 = 652,864 | ref_area1 = <ref>Central Statistics Office Afghanistan</ref> | stat_pop1 = 31,390,200 | ref_pop1 = <ref>Central Statistics Office Afghanistan, 2020.</ref> | percent_water = नगण्य(negligible) | population_density_km2 = 48.08 | population_density_sq_mi = 119 | GDP_PPP = $83,370<ref>{{cite web |url = https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report|title = Report for Selected Countries and Subjects}}</ref> | GDP_PPP_year = 2021 | life_span = 2004–2021 | HDI = 0.511 | HDI_year = 2019 | alt_map = | map_caption = | image_map2 = | map_caption2 = | official_languages = [[दरी फ़ारसी]] <br> [[पश्तो]] }} '''अफ़ग़ानिस्तान इस्लामी गणराज्य''' [[दक्षिण एशिया|दक्षिण]][[मध्य एशिया|-मध्य एशिया]] में एक राष्ट्रपति गणराज्य था जिसने 2004 से 2021 तक अधिकांश अफ़ग़ानिस्तान पर शासन किया था। राज्य की स्थापना 2001 के संयुक्त राज्य अमेरिका के अफ़ग़ानिस्तान के आक्रमण के बाद गठित एक संक्रमणकालीन प्राधिकरण को बदलने के लिए की गई थी, जिसने अफ़ग़ानिस्तान के [[तालिबान आन्दोलन|तालिबान]] के नेतृत्व वाले इस्लामी अमीरात से अधिकांश देश पर कब्जा कर लिया था। [[अफ़ग़ानिस्तान युद्ध (2001–2021)|अफ़ग़ानिस्तान में युद्ध]] के बाद,इसने 2021 की गर्मियों के आक्रमण में देश के अधिकांश हिस्से का नियंत्रण इस्लामिक अमीरात के हाथों खो दिया,15 अगस्त 2021 को [[काबुल का पतन - 2021|तालिबान द्वारा काबुल पर कब्जा]] करने के बाद तालिबान द्वारा इसे हटाने में परिणत हुआ। ==सन्दर्भ== {{Reflist}} cl0hmbl1k3kwcxsbxpvds0ps31umrku नियातक शरणार्थी शिविर 0 1379593 6555928 5569259 2026-05-24T11:37:50Z The Sorter 845290 6555928 wikitext text/x-wiki '''नियातक शरणार्थी शिविर''' [[ईरान]] के दक्षिणपूर्वी [[सिस्तान और बलूचिस्तान|सीस्तान और बलूचिस्तान प्रांत]] में एक अफ़ग़ान शरणार्थी शिविर है, जो ईरानी शहर ज़ाहेदान के पास और अफगान सीमा के करीब है। 2001 में शिविर को 5,000 शरणार्थियों को रखने के रूप में वर्णित किया गया था,<ref name=Zmag>[https://books.google.com/books?id=1rnZAAAAMAAJ&q=niatak+refugee+camp&dq=niatak+refugee+camp&hl=en&ei=-TMrTfWkLM2-nAfs0oD-AQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA Z magazine, Volume 14]. Institute for Social and Cultural Communications, 2001</ref> जबकि की एक रिपोर्ट में 7,000 का हवाला दिया गया था। एक पत्रकार ने नोट किया कि शिविर के भीतर अफ़ग़ान आदिवासी और सांप्रदायिक संघर्ष जारी रहे, विशेष रूप से [[पठान]] और [[हज़ारा लोग|हज़ारा]] जातीय-धार्मिक समूहों के बीच। शिविर वह स्थान भी था जहां 2001 की फिल्म कंधार के कुछ हिस्सों को फिल्माया गया था।<ref>Mario Falsetto, Liza Béar. ''The Making of Alternative Cinema: Beyond the frame : dialogues with world filmmakers''. Praeger, 2008. {{ISBN|0-275-99941-6}}, {{ISBN|978-0-275-99941-4}}. [https://books.google.com/books?ei=-TMrTfWkLM2-nAfs0oD-AQ&ct=result&id=2GgcAQAAIAAJ&dq=niatak+refugee+camp&q=niatak Pg 227]</ref> ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:शरणार्थी शिविर]] cnxb92itlxqfws3p7fr4yvt6ypxl12o साँचा:Personbox 10 1387013 6555637 5593450 2026-05-23T17:08:11Z The Sorter 845290 [[साँचा:ज्ञानसन्दूक व्यक्ति]] तक का अनुप्रेषण हटाया 6555637 wikitext text/x-wiki {{शीह|अप्रचलित साँचा}} 0wo273urjtaohkgk0van5wldchvac7l दास्तान-ए-मोहब्बत: सलीम अनारकली 0 1390496 6555687 6503230 2026-05-23T23:20:35Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555687 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = | alt_name = सलीम अनारकली | genre = [[इतिहास|ऐतिहासिक]]<br>[[रोमांस फिल्म|रोमांस]] | creator = | screenplay = श्रीनिता भौमिक<br>मनीष पालीवाल<br>अंजुम अब्बास | story = {{plainlist| * मिताली *अरुंधति शर्मा }} | director = के मोहित कुमार<br>अमित गुप्ता<br>दिनेश महादेव | starring = [[शहीर शेख]]<br>[[सोनारिका भदौरिया]]<br>[[पीयूष सहदेव]] | theme_music_composer = संदीप मुखर्जी | country = भारत | language = हिन्दी | num_seasons = 1 | num_episodes = 69 | list_episodes = | producer = रेशम सिन्हा<br>हितेश ठक्कर | editor = सत्य शर्मा<br>वीरेंद्र शर्मा | runtime = 20 मिनट | network = [[कलर्स टीवी]] | picture_format = {{Plainlist| * [[576i]] * [[HDTV]] [[1080i]] }} | released = | first_aired = {{start date|df=yes|2018|10|1}} | last_aired = {{end date|df=yes|2019|1|4}} }} '''''दास्तान-ए-मोहब्बत: सलीम अनारकली''''' ( ''प्यार की कहानी: सलीम अनारकली'' ) एक भारतीय ऐतिहासिक टेलीविजन श्रृंखला है जो [[कलर्स (टीवी चैनल)|कलर्स टीवी]] पर प्रसारित होती है। <ref>{{Cite web|url=https://www.mumbailive.com/en/television/colors-tv-launches-the-historical-saga-dastaan-e-mohabbat-salim-anarkali-28716|title=Colors TV launches the Legendary Historical Saga 'Astana-E-Sabbath: Salim Anarkali'|website=Mumbai Live|access-date=7 December 2018}}</ref> लुधियाना पाठक के राइटर्स गैलेक्सी स्टूडियोज द्वारा निर्मित '','' इसका प्रीमियर 1 अक्टूबर 2018 को हुआ। शहीर [[शहीर शेख|शेख]]<nowiki/>यह शो प्रिंस [[जहाँगीर|सलीम]] और [[अनारकली]] की ऐतिहासिक प्रेम कहानी पर आधारित है। <ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/what-s-hot/story/kuch-rang-pyar-ke-aise-bhi-s-shaheer-sheikh-to-romance-this-actress-in-mughal-e-azam-remake-1293690-2018-07-23|title=Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi's Shaheer Sheikh to romance this actress in Mughal-e-Azam remake|date=23 July 2018|website=India Today|access-date=7 December 2018}}</ref> == कहानी == [[जहाँगीर|प्रिंस सलीम]] (उजैर बसर) अपने पिता [[अकबर]] ( [[शहबाज़ ख़ान|शाहबाज खान]] ) और मां [[मरियम उज़-ज़मानी|जोधा बाई]] ( [[गुरदीप कोहली]] ) के साथ एक पुरानी [[दरगाह]] पर जाते हैं। संत उन्हें आशीर्वाद देते हैं और भविष्यवाणी करते हैं कि एक महान राजा बनने की क्षमता के साथ सलीम एक महान योद्धा होगा, और एक दिन सलीम अकबर के खिलाफ हो जाएगा। अकबर वादा करता है कि वह ऐसी चीजें कभी नहीं होने देगा। जब डकैतों ने आगरा के गांव पर हमला किया, तो सैफू (नैसा खन्ना) नाम की एक लड़की और उसकी चाची झिलन ( श्रुति उल्फत ) ने सलीम को बचा लिया क्योंकि वे भाग गए थे। यह जानने पर कि सैफू ने सलीम की जान बचाई, अकबर ने सैफू का नाम [[अनारकली|अनारकली रख]] दिया, जिसका अर्थ है 'खिलता हुआ अनार'। द्रष्टा ने यह भी भविष्यवाणी की कि अनारकली अकबर और सलीम के बीच झगड़े का कारण होगी। जैसे ही वे आगरा लौटते हैं, सलीम और अनारकली सबसे अच्छे दोस्त बन जाते हैं। जबकि जोधा और अकबर सलीम को अपने नए दोस्त के साथ देखकर खुश होते हैं, अकबर की पहली पत्नी, [[रुक़य्या सुलतान बेगम|रुकैया]], ( तसनीम शेख ) और अकबर की मां [[हमीदा बानो बेगम|हमीदा]] ( [[अरुणा ईरानी]] ) एक नौकर की भतीजी को सलीम के साथ खेलते हुए देखकर गुस्से में हैं। जब रुकैया सलीम को मारने की साजिश रचती है, तो अनारकली उसे एक बार फिर बचा लेती है। बाद में, सलीम द्वारा दुर्व्यवहार शुरू करने के बाद, जब रुकैया अपने दूध में रोहिपनल डालती है, अकबर उसे बड़े होने तक 12 साल के लिए युद्ध के मैदान में भेजने का फैसला करता है। सलीम महल छोड़ देता है और अपने पिता के फैसले से नाराज होता है। हालांकि, अनारकली ने आंसू बहाते हुए सलीम को अलविदा कह दिया और सलीम को पूरे 12 वर्षों में पत्र लिखने का फैसला किया, जिसमें यह सब होता है। == कलाकार == === मुख्य === * [[जहाँगीर|जहांगीर / राजकुमार सलीम]], अकबर और जोधा के बेटे और अनारकली के प्रेमी के रूप में [[शहीर शेख|शाहीर शेख]] ** युवा [[जहाँगीर|जहांगीर / राजकुमार सलीम]] के रूप में उजैर बसर * सैफू [[अनारकली|/ अनारकली]], सलीम के प्रेमी के रूप में [[सोनारिका भदोरिया|सोनारिका भदौरिया]] ** नाइसा खन्ना यंग सैफू [[अनारकली|/ अनारकली]] के रूप में === पुनरावर्ती === * [[मनभावती बाई|मान बाई / शाह बेगम]] के रूप में हेली दारूवाला, सलीम के चचेरे भाई बाद में पहली पत्नी * [[मरियम उज़-ज़मानी|जोधा बाई / मरियम-उज़-ज़मानी]], अकबर की तीसरी पत्नी और सलीम की माँ के रूप में [[गुरदीप कोहली|गुरदीप कोहली पुंज]] * [[अकबर|जलालुद्दीन मोहम्मद अकबर]], हुमायूं और हमीदा के बेटे और सलीम के पिता के रूप में [[शहबाज़ ख़ान|शाहबाज खान]] * [[रुक़य्या सुलतान बेगम|रुकैया सुल्तान बेगम]] के रूप में तसनीम शेख, अकबर की चचेरी बहन बाद में पहली पत्नी * सलीमा सुल्तान बेगम के रूप में पार्वती सहगल, अकबर की चचेरी बहन बनी दूसरी पत्नी * [[अरुणा ईरानी]] - [[हमीदा बानो बेगम|हमीदा बानो बेगम / बड़ी बेगम]], हुमायूँ की पत्नी और अकबर की माँ * श्रुति उल्फत झिलन के रूप में, अनारकली की मौसी * [[अबुल फजल|अबुल-फ़ज़ल इब्न मुबारक के]] रूप में पीयूष सहदेव <ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/piyush-sahdev-to-play-abu-fazl-in-daastan-e-mohabbat-salim-anarkali/19835150|title=Piyush Sahdev to play Abu Fazl in Daastan-E-Mohabbat Salim Anarkali|date=25 September 2018|website=mid-day|access-date=7 December 2018|archive-date=13 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113031444/https://www.mid-day.com/articles/piyush-sahdev-to-play-abu-fazl-in-daastan-e-mohabbat-salim-anarkali/19835150|url-status=dead}}</ref> * महब्बत के रूप में मेहरज़ान मज़्दा, सलीम का दोस्त * [[राजा मान सिंह|राजा मान सिंह प्रथम]] के रूप में [[करन शर्मा|करण शर्मा]] । * हेमंत चौधरी [[भगवानदास|भगवंत दास]], जोधा के भाई और मान के पिता के रूप में * रचना मिस्त्री हुस्ना के रूप में, अनारकली की दोस्त * [[आनंद गोराडिया|आनंद]] गोराडिया खानम के रूप में, रुकैया के सहयोगी * फिरदौस के रूप में अंकिता श्रीवास्तव == अंतर्राष्ट्रीय प्रसारण == * इंडोनेशिया (इंडोनेशियाई) में, यह 11 मार्च 2019 से 11 अप्रैल 2019 तक ''सलीम अनारकली'' शीर्षक के साथ [[एएनटीवी]] पर प्रसारित होना शुरू हुआ। <ref>{{Cite web|url=https://www.tabloidbintang.com/articles/film-tv-musik/kabar/read/124958/dibintangi-shaheer-sheikh-salim-anarkali-tayang-mulai-senin-11-maret-2019|title=Dibintangi Shaheer Sheikh, Salim Anarkali Tayang Mulai Senin, 11 Maret 2019|publisher=}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.popmagz.com/salim-anarkali-antv-tayang-sore-kisah-cinta-anak-jodha-akbar-22577/|title=Salim Anarkali ANTV Tayang Sore, Kisah Cinta Anak Jodha Akbar|publisher=}}{{Dead link|date=अक्तूबर 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == बहरी संबंध == * [https://www.voot.com/shows/salim-anarkali/1/639077 वूट पर देखें दास्तान-ए-मोहब्बत सलीम अनारकली]{{Dead link|date=नवंबर 2024 |bot=InternetArchiveBot }} [[श्रेणी:कलर्स चैनल के कार्यक्रम]] [[श्रेणी:भारतीय ऐतिहासिक टेलीविजन श्रृंखला]] [[श्रेणी:भारतीय टेलीविजन धारावाहिक]] 7ajt2pdapts4dve3swtniahs1czmewp दिल्ली पब्लिक स्कूल, आर के पुरम 0 1425498 6555710 6314245 2026-05-24T00:22:49Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555710 wikitext text/x-wiki   {| class="infobox vcard" ! colspan="2" class="infobox-above fn org" style="background-color: lavender" |दिल्ली पब्लिक स्कूल आर के पुरम |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:DelhiPublicSchool.gif|300x300पिक्सेल]] |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background:lavender" |पता |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |<mapframe zoom="13" align="center" frameless="1" height="200" width="270">[ {"properties":{"title":"Delhi Public School, R. K. Puram","fill-opacity":0.5,"stroke":"#FF0000","stroke-width":3,"fill":"#606060"},"type":"ExternalData","service":"geoshape","ids":"Q5253799"}, {"properties":{"stroke-width":5,"stroke":"#FF0000","title":"Delhi Public School, R. K. Puram"},"type":"ExternalData","service":"geoline","ids":"Q5253799"}, {"type":"Feature","geometry":{"coordinates":[77.17604722222222,28.570975],"type":"Point"},"properties":{"marker-color":"#5E74F3","title":"Delhi Public School, R. K. Puram","marker-symbol":"school"}} ]</mapframe> |- class="adr" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div class="street-address" style="display:inline;">[[आर के पुरम विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, दिल्ली|आर के पुरम]], सेक्टर १२ [[नई दिल्ली]] - ११००२२ [[भारत]]</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Geographic coordinate system|निर्देशांक]] | class="infobox-data" |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="plainlinks nourlexpansion">[//geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Delhi_Public_School,_R._K._Puram&params=28_34_15.51_N_77_10_33.77_E_type:edu_region:IN-DL <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">२८°३४′१५.५१″N</span> <span class="longitude">७७°१०′३३.७७″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">२८.५७०९७५०°N ७७.१७६०४७२°E</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">२८.५७०९७५०; ७७.१७६०४७२</span></span></span>]</span><span style="font-size: small;"><span id="coordinates">[[भूगोलीय निर्देशांक प्रणाली|Coordinates]]: </span></span><templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span style="font-size: small;"><span id="coordinates"><span class="plainlinks nourlexpansion">[//geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Delhi_Public_School,_R._K._Puram&params=28_34_15.51_N_77_10_33.77_E_type:edu_region:IN-DL <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">२८°३४′१५.५१″N</span> <span class="longitude">७७°१०′३३.७७″E</span></span></span><span class="geo-multi-punct">&#xFEFF; / &#xFEFF;</span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">२८.५७०९७५०°N ७७.१७६०४७२°E</span><span style="display:none">&#xFEFF; / <span class="geo">२८.५७०९७५०; ७७.१७६०४७२</span></span></span>]</span></span></span> |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background:lavender" |जानकारी |- ! class="infobox-label" scope="row" |प्रकार | class="infobox-data" |[[केन्द्रीय माध्यमिक शिक्षा बोर्ड|केंद्रीय माध्यमिक शिक्षा बोर्ड]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |नारा | class="infobox-data" |''Service Before Self'' (स्वयं से पहले सेवा) |- ! class="infobox-label" scope="row" |स्थापना | class="infobox-data" |२९ जनवरी १९७२ |- ! class="infobox-label" scope="row" |चेयरमैन | class="infobox-data" |वीके शुंगलू |- ! class="infobox-label" scope="row" |प्रिन्सिपल | class="infobox-data" |श्रीमती पद्मा श्रीनिवासन |- ! class="infobox-label" scope="row" |कर्मचारी | class="infobox-data" |पूर्णसमय: २२१ |- ! class="infobox-label" scope="row" |वर्ग | class="infobox-data" |१२ एकड़ (४९,००० वर्ग मीटर)<ref><cite class="citation web cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="257">[http://www.dpsmun.net/dpsandmun.html "DPS Model United Nations Conference"]<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="258"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">12 March</span> 2012</span>.</span></cite></ref> |- ! class="infobox-label" scope="row" |रंग | class="infobox-data" |सफ़ेद और बोतल हरा <templatestyles src="Legend/styles.css" /> <templatestyles src="Legend/styles.css" />  |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[एथलेटिक् उपनाम|उपनाम]] | class="infobox-data" |"डिपसाइट" |- ! class="infobox-label" scope="row" |संबंधता | class="infobox-data" |[[केन्द्रीय माध्यमिक शिक्षा बोर्ड|केंद्रीय मध्य मिंक शिक्षा बोर्ड]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |वेब्सायट | class="infobox-data" |<span class="url">[http://www.dpsrkp.net/ औपचारिक वेब्सायट]</span> |} '''दिल्ली पब्लिक स्कूल, आर के पुरम''' एक सह-शिक्षा दिवस और निजी बोर्डिंग स्कूल है जो [[भारत]] के [[नई दिल्ली]] के [[दक्षिण दिल्ली]] जिले में स्थित ६वीं से १२वीं कक्षा तक के विद्यार्थियों को शिक्षित करता है। यह ११११११९७२ में स्थापित किया गया था और दिल्ली पब्लिक स्कूल, मथुरा रोड के बाद स्थापित होने वाला दूसरा दिल्ली पब्लिक स्कूल था। शैक्षणिक उत्कृष्टता के लिए स्कूल अक्सर विभिन्न रैंकिंग में शीर्ष पर होता है।<ref>{{Cite web|url=http://www.ndtv.com/delhi-news/visually-impaired-student-tops-delhi-public-school-rk-puram-765933|title=Visually Impaired Student Among the Toppers in Delhi Public School, RK Puram}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/6-of-Indias-top-10-schools-in-Delhi-Survey/articleshow/9974398.cms|title=6 of India's top 10 schools in Delhi: Survey - Times of India|website=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]}}</ref> डीपीएस आरके पुरम [[केन्द्रीय माध्यमिक शिक्षा बोर्ड|केंद्रीय माध्यमिक शिक्षा बोर्ड]] (सीबीएसई) से संबद्ध है, इसे शिक्षा विभाग, दिल्ली सरकार, और [[शिक्षा मंत्रालय, भारत सरकार|मानव संसाधन विकास मंत्रालय]], भारत सरकार द्वारा मान्यता प्राप्त है।<ref name="AboutUs">{{Cite web|url=http://www.dpsrkp.net/about_us.htm|title=About us|publisher=Delhi Public School, R.K. Puram|archive-url=https://web.archive.org/web/20120215190028/http://www.dpsrkp.net/about_us.htm|archive-date=15 February 2012|access-date=24 February 2012}}</ref> यह इंडियन पब्लिक स्कूल्स कॉन्फ्रेंस<ref>{{Cite web|url=http://www.ipsc.co.in/member?10|title=Indian Public Schools' Conference|last=Conference|first=Indian Public Schools'|website=www.ipsc.co.in|access-date=11 जनवरी 2023|archive-date=11 जनवरी 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230111125954/http://www.ipsc.co.in/member?10|url-status=dead}}</ref> और नेशनल प्रोग्रेसिव स्कूल्स कॉन्फ्रेंस का भी सदस्य है।<ref>{{Cite web|url=http://www.npscindia.com/page/member-schools-d3|title=Member-schools-d3 - NPSC INDIA|website=www.npscindia.com|access-date=11 जनवरी 2023|archive-date=25 फ़रवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200225123217/http://www.npscindia.com/page/member-schools-d3|url-status=dead}}</ref> == इतिहास == नई दिल्ली में १९७२ में स्थापित, डीपीएस [[रामकृष्ण पुरम|आरके पुरम]] एक गैर-लाभकारी [[दिल्ली पब्लिक स्कूल|दिल्ली पब्लिक स्कूल सोसाइटी]] द्वारा संचालित एक निजी संस्थान है। सुश्री लताशिष्ठ ने इसकी पहली प्रधानाध्यापिका के रूप में कार्य किया।  यह [[दिल्ली पब्लिक स्कूल|दिल्ली पब्लिक स्कूल सोसाइटी]] द्वारा स्थापित दूसरा स्कूल था, पहला मथुरा रोड पर दिल्ली पब्लिक स्कूल था, और आज सोसाइटी के प्रमुख स्कूल के रूप में कार्य करता है। १९७८ में श्री आरएस लुगानी को स्कूल के पहले प्रिंसिपल के रूप में नियुक्त किया गया था।{{उद्धरण आवश्यक|date=August 2021}} उन्होंने १९९२ तक प्रधानाचार्य के रूप में सेवा की, और "डीपीएस आरके पुरम" प्रणाली का नेतृत्व करने का श्रेय दिया जाता है, जो लगातार उच्च शैक्षणिक मानकों को बनाए रखने के लिए नवीन शिक्षण विधियों और परिणाम-उन्मुख पाठ्यक्रम और मूल्यांकन प्रणाली के संयोजन का उपयोग करता है। १९९२ में श्री लुगानी को शिक्षा और साहित्य के क्षेत्र में उनके योगदान के लिए भारत के तत्कालीन राष्ट्रपति [[रामस्वामी वेंकटरमण|आर. वेंकटरमन]] द्वारा भारत सरकार के चौथे सर्वोच्च नागरिक सम्मान, [[पद्म श्री]] पुरस्कार से सम्मानित किया गया था।<ref>{{Cite web|url=http://www.archive.india.gov.in/myindia/padmashri_awards_list1.php?start=1000|title=Padma Shri Awardees - Padma Awards - My India, My Pride - Know India: National Portal of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20141025114440/http://archive.india.gov.in/myindia/padmashri_awards_list1.php?start=1000|archive-date=25 October 2014|access-date=16 July 2017}}</ref> श्री लुगानी की जगह तत्कालीन वाइस प्रिंसिपल, डॉ. (श्रीमती.) [[श्यामा चोना]] - एक अंतरराष्ट्रीय स्तर पर प्रसिद्ध शिक्षाविद और विकलांगता अधिकार कार्यकर्ता - जिन्होंने १९९२ से अगस्त २००९ में अपनी सेवानिवृत्ति तक स्कूल के प्रधानाचार्य के रूप में कार्य किया। उनके नेतृत्व में स्कूल ने विशेष आवश्यकता वाले बच्चों की शिक्षा के लिए एक स्कूल, तमन्ना स्पेशल स्कूल की स्थापना की।<ref>{{Cite web|url=http://www.tamana.org/Founder.aspx|title=From the President's desk, Tamana|access-date=24 February 2012|archive-date=21 दिसंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111221065850/http://www.tamana.org/Founder.aspx|url-status=dead}}</ref> उनके कार्यकाल के दौरान, स्कूल ने दृष्टि और अन्य विकलांग छात्रों को भी प्रवेश देना शुरू किया। चोना को १९९९ में [[पद्म श्री]] से सम्मानित किया गया था, और बाद में भारत सरकार के तीसरे सबसे बड़े नागरिक सम्मान, २००८ में [[पद्म भूषण]] पुरस्कार से सम्मानित किया गया था - जिससे वह देश के चार सर्वोच्च नागरिक सम्मानों में से दो प्राप्त करने वाली एकमात्र शिक्षाविद् बन गईं।<ref>{{Cite web|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2008-01-26/news/27696259_1_padma-vibhushan-second-highest-civilian-award-padma-bhushan|title=Mittal, Tata get Padma Vibhushan|date=26 January 2008|publisher=The Economic Times|access-date=11 जनवरी 2023|archive-date=4 मार्च 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304211927/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2008-01-26/news/27696259_1_padma-vibhushan-second-highest-civilian-award-padma-bhushan|url-status=dead}}</ref> २००२ में भारत के तत्कालीन राष्ट्रपति [[ए॰ पी॰ जे॰ अब्दुल कलाम|एपीजे अब्दुल कलाम]] द्वारा "स्कूलों के लिए कंप्यूटर साक्षरता उत्कृष्टता पुरस्कार" में स्कूल को "राज्य (दिल्ली) स्तर पर सर्वश्रेष्ठ स्कूल" और पूरे देश में दूसरे उपविजेता के रूप में सम्मानित किया गया था।  वर्ष २००९ में डॉ. चोना के प्रिंसिपल के पद से सेवानिवृत्त होने के बाद, डॉ. दौलत राम सैनी ने मार्च २०१५ तक प्रिंसिपल के रूप में कार्य किया, जिसके बाद सुश्री वनिता सहगल ने उनका स्थान लिया। सुश्री सहगल की जगह अप्रैल २०२० में सुश्री पद्मा श्रीनिवासन ने ली। इसकी स्थापना के बाद से, डीपीएस आरके पुरम ने भारत में सबसे विशिष्ट चुनिंदा स्कूलों में से एक के रूप में अपना स्थान बनाए रखा है।<ref>{{Cite web|url=https://zenparent.in/parenting/top-10-schools-in-delhi|title=Top 10 schools in Delhi|access-date=11 जनवरी 2023|archive-date=27 नवंबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127082357/https://zenparent.in/parenting/top-10-schools-in-delhi|url-status=dead}}</ref> २०१४ में उदाहरण के लिए, इस वर्ष १४० नर्सरी स्कूल स्पॉट के लिए २,८०० आवेदन प्राप्त हुए थे, जो केवल ५ प्रतिशत की प्रवेश दर प्रदान करते थे जैसा [[दि न्यू यॉर्क टाइम्स|कि न्यूयॉर्क टाइम्स]] ने उल्लेख किया - संयुक्त राज्य अमेरिका में शीर्ष विश्वविद्यालयों को टक्कर देता है।<ref>{{Cite web|url=https://india.blogs.nytimes.com/2014/05/02/legal-fight-over-nursery-school-admissions-keeps-delhi-kids-at-home/|title=Legal Fight Over Nursery School Admissions Keeps Delhi Kids at Home|last=Manish|first=Sai|date=2 May 2014}}</ref> === वर्तमान प्रशासन === {| class="wikitable" |प्राचार्य - सुश्री पद्मा श्रीनिवासन |- | वाइस प्रिंसिपल- श्री अनिल कुमार श्री मुकेश कुमार श्री नरेश कुमार मिगलानी |- | प्रधानाध्यापिका - सुश्री उषा दीप्तिविलासा (डीपीएस ईस्ट ऑफ कैलाश में) |- | प्रधानाध्यापिका - सुश्री संगीता मलिक (डीपीएस वसंत विहार में) |- |} == कैंपस == स्कूल एक दिन और बोर्डिंग स्कूल है जिसमें ९,५०० छात्र उपस्थित हैं।<ref name="AboutUs"/> यह [[दक्षिण दिल्ली]] के शहरी क्षेत्र के केंद्र में स्थित है और इसका १२ एकड़ से अधिक का परिसर है, साथ ही ६ एकड़ में फैला एक अलग खेल परिसर भी है।<ref>{{Cite web|url=http://www.dpsrkp.net/infrastructure.asp|title=Infrastructure - Delhi Public School R.K. Puram, New Delhi|website=www.dpsrkp.net|access-date=11 जनवरी 2023|archive-date=16 दिसंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216031000/https://www.dpsrkp.net/infrastructure.asp|url-status=dead}}</ref> देशभर से ४०० से अधिक छात्रों को छात्रावास भी प्रदान किया जाता है। छात्रावास की सुविधा लड़कों और लड़कियों के लिए अलग-अलग है।<ref>{{Cite web|url=http://www.dpsrkp.net/infrastructure_hostels.htm|title=Hostels infrastructure|publisher=Delhi Public School, R.K. Puram|archive-url=https://web.archive.org/web/20120228194626/http://www.dpsrkp.net/infrastructure_hostels.htm|archive-date=28 February 2012|access-date=24 February 2012}}</ref> एक छात्रावास में एक स्थान के लिए प्रतिस्पर्धा अधिक है और केवल योग्यता के आधार पर सम्मानित किया जाता है।{{उद्धरण आवश्यक|date=October 2021}} == उल्लेखनीय पूर्व छात्रों की सूची ==   === अकादमी === * अभिरूप मुखोपाध्याय - अर्थशास्त्र और योजना इकाई, [[भारतीय सांख्यिकी संस्थान]] में प्रोफेसर। * [[प्रियंवदा नटराजन]] - खगोल विज्ञान और भौतिकी विभाग, [[येल विश्वविद्यालय]] में प्रोफेसर; गुगेनहाइम साथी। === व्यवसाय === * [[कुणाल बहल]] - [[स्नैपडील]] के सह-संस्थापक और सीईओ। * [[रोहित बंसल]] - [[स्नैपडील]] के सह-संस्थापक और सीओओ। * हर्ष चितले - सीईओ, [[एचसीएल टेक्नोलॉजीज|एचसीएल इन्फोसिस्टम्स]]। * आदित्य जुल्का - पैडल८ के सह-संस्थापक और पूर्व सीईओ। * आराध्या मल्होत्रा - स्काईलेस गेम स्टूडियो की सह-संस्थापक। * रुचिर शर्मा - प्रमुख, उभरते बाजार इक्विटी, [[मॉर्गन स्टेनली]] ; ब्रेकआउट नेशंस और द राइज एंड फॉल ऑफ नेशंस के अंतरराष्ट्रीय बेस्टसेलिंग लेखक।<ref>{{Cite web|url=http://books.wwnorton.com/books/detail.aspx?ID=4294990762|title=The Rise and Fall of Nations - W. W. Norton & Company|website=books.wwnorton.com}}</ref> === फिल्म उद्योग === * इंद्राणी दासगुप्ता - बॉलीवुड अभिनेता और मॉडल। <ref>{{Cite web|url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2003/10/09/stories/2003100900520200.htm|title=Joyride on the ramp|date=9 October 2003|website=[[The Hindu]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20040628044252/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2003/10/09/stories/2003100900520200.htm|archive-date=28 June 2004|access-date=13 June 2012}}</ref> * [[रणदीप हुड्डा]] - [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] और स्वतंत्र फिल्म अभिनेता। * अक्षय जौहर - संगीतकार * अमोल पराशर - बॉलीवुड अभिनेता * [[कृति सैनॉन|कृति सनोन]] - बॉलीवुड अभिनेत्री * मनीष शर्मा - बॉलीवुड फिल्म निर्देशक * [[शिल्पा शुक्ला]] - बॉलीवुड और स्वतंत्र फिल्म अभिनेत्री * [[श्वेता त्रिपाठी]] - बॉलीवुड अभिनेत्री * [[अजय नागर]] - यूट्यूबर (कैरीमिनाटी) === सरकार === * [[राममोहन एन किंजारापु|राम मोहन नायडू किंजरापु]] - १६वीं लोकसभा में संसद के सबसे कम उम्र के सदस्यों में से एक और [[तेलुगु देशम पार्टी]] के राष्ट्रीय महासचिव * [[निखिल कुमार]] - केरल के पूर्व राज्यपाल [२०१३-१४] और नागालैंड [२००९-२०१३]; दिल्ली के पूर्व पुलिस आयुक्त ; पूर्व महानिदेशक, [[राष्ट्रीय सुरक्षा गारद|एनएसजी]]। * [[रघुराम राजन]] - [[भारतीय रिज़र्व बैंक के गवर्नरों की सूची|भारतीय रिजर्व बैंक के २३वें गवर्नर]]। <ref>{{Cite web|url=http://www.businesstoday.in/photos/in-the-news/rbi-governor-raghuram-rajan-recalls-his-school-days-at-dps-rk-puram/444.html|title=When Raghuram Rajan visited his alma mater DPS RK Puram|date=24 January 2014|website=www.businesstoday.in}}</ref> * [[प्रवेश साहिब सिंह वर्मा|परवेश वर्मा]] - [[सांसद (भारत)|सदस्य]], [[पश्चिम दिल्ली लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|पश्चिमी दिल्ली]] के लिए [[भारतीय संसद|भारत की संसद]] === खेल === * [[अंजुम चोपड़ा]] - क्रिकेटर * [[मानवजीत सिंह सन्धू|मानवजीत सिंह संधू]] - भारतीय खेल निशानेबाज === टीवी और प्रिंट मीडिया === * अंबिका आनंद - एंकर, [[एनडीटीवी खबर|एनडीटीवी]]। * [[अङ्कित फ़ादिया|अंकित फादिया]] - एमटीवी व्हाट द हैक के होस्ट!<ref>{{Cite web|url=http://www.mid-day.com/entertainment/2009/jan/150109-Blaaze-Mary-Kom-Mangesh-Hadawale-Rahul-Misra-Ishita-Khanna-Ankit-Fadia-MTV-Youth-Icon-winners.htm|title=Catch the MTV Youth Icons|website=www.mid-day.com}}</ref> * सागरिका घोष - कंसल्टिंग एडिटर, [[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|द टाइम्स ऑफ इंडिया]] * विनीत मल्होत्रा - टीवी एंकर और स्पोर्ट्स पर्सनैलिटी।<ref>{{Cite web|url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=Q0FQLzIwMTAvMDUvMDUjQXIwMDYwMA==|title=Creating music, byte by byte|website=epaper.timesofindia.com|access-date=2017-07-31}}</ref> * मिनी माथुर - वीजे, [[एमटीवी]]। * मयंक शेखर - पत्रकार और फिल्म समीक्षक, [[हिन्दुस्तान टाईम्स|हिंदुस्तान टाइम्स]]। * विष्णु सोम - पत्रकार और प्राइम टाइम न्यूज एंकर, [[एनडीटीवी खबर|एनडीटीवी]]। == घटनाएँ == २००४ का डीपीएस एमएमएस कांड स्कूल में एक छात्र द्वारा फिल्माए गए एक [[रतिचित्रण|स्पष्ट वीडियो]] को बिना सहमति के साझा करने के कारण हुआ एक [[घोटाला]] था जिसने पूरे भारत में व्यापक सनसनी फैला दी।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/what-the-dps-mms-tells-us-about-consent-in-the-digital-age/articleshow/64238647.cms|title=What the DPS MMS tells us about consent in the digital age|last=Richa Kaul Padte|website=timesofindia.com}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist|30em}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://www.dpsrkp.net अधिकारिक वेबसाइट] {{DPS Society aegis}}{{CBSE|state=expanded}} [[श्रेणी:विकिडेटा पर उपलब्ध निर्देशांक]] [[श्रेणी:Infobox mapframe without OSM relation ID on Wikidata]] g10pzva8q23qeurbhea17f8s5wcxiyv धीरेंद्र कृष्ण शास्त्री 0 1428369 6555832 6547021 2026-05-24T08:42:06Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555832 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu leader |name=धीरेंद्र कृष्ण शास्त्री | image =Dhirendra Krishna Shastri.jpg |caption='''धीरेंद्र कृष्ण २०२५''' | birth_date = 4 जुलाई 1996 | birth_name = '''धीरेंद्र कृष्ण शास्त्री'' | birth_place = [[छतरपुर]] ,[[मध्यप्रदेश]],[[भारत]] | known_for = '''पीठाधीश्वर''' बागेश्वर धाम सरकार'''<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/what-is-the-row-over-bageshwar-dham-sarkar-who-is-dhirendra-krishna-shashtri-101674130665942.html|title=What is the row over Bageshwar Dham Sarkar? Who is Dhirendra Krishna Shastri?|date=2023-01-19|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2023-01-22}}</ref> | occupation = [[धर्म प्रचारक]] | nationality = [[भारतीय]] | religion = [[सनातन]] |खास शिष्य=हर्षिता खंडेलवाल}} '''धीरेंद्र कृष्ण शास्त्री''' (जन्म 4 जुलाई 1996, '''धीरेंद्र कृष्ण गर्ग''')<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/news/national-who-is-dhirendra-shastri-of-bageshwar-dham-know-all-about-dhirendra-krishna-shastri-information-about-bageshwar-baba-row-23303049.html|title=Bageshwar Dham वाले Dhirendra Shastri का कठिनाइयों में बीता बचपन, जानें- बाला जी भगवान के भक्त की कहानी - Bageshwar Dham Who is Dhirendra Shastri of Bageshwar Dham know all about dhirendra krishna shastri information about Bageshwar Baba Row|website=Jagran|language=hi|access-date=2023-10-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/who-is-bageshwar-dham-sarkar-aka-dhirendra-krishna-shashtri-1674134081-1|title=Who is Bageshwar Dham Sarkar aka Dhirendra Krishna Shastri? Why he is in news?|date=2023-01-19|website=Jagranjosh.com|access-date=2023-10-19}}</ref>, जिन्हें बागेश्वर धाम सरकार या महाराज के नाम से भी जाना जाता है,<ref>{{Cite web|url=https://www.timesnownews.com/india/superstition-challenge-row-who-is-bageshwar-dham-sarkar-alias-dhirendra-krishna-shastri-article-97183362|title=Superstition challenge row: Who is Bageshwar Dham Sarkar alias Dhirendra Krishna Shastri?|date=2023-01-20|website=web.archive.org|access-date=2023-10-19|archive-date=20 जनवरी 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230120185343/https://www.timesnownews.com/india/superstition-challenge-row-who-is-bageshwar-dham-sarkar-alias-dhirendra-krishna-shastri-article-97183362|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.abplive.com/photo-gallery/states/madhya-pradesh-mp-bageshwar-dham-sarkar-dhirendra-krishna-shastri-old-photos-seen-with-family-and-friends-chhatarpur-ann-2314050|title=बागेश्वर धाम के पंडित धीरेंद्र शास्त्री की परिवार के साथ अनदेखी तस्वीरें, यहां रहकर हुई थी उनकी|last=राजपूत|first=ब्रजेश|date=2023-01-21|website=www.abplive.com|language=hi|access-date=2023-10-19}}</ref> भारत के मध्य प्रदेश के छतरपुर जिले में एक धार्मिक तीर्थ स्थल बागेश्वर धाम सरकार के पीठाधीश हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.growjustindia.com/india/dhirendra-krishna-shastri-sarkar-of-bageshwar-dham-temple-challenged-to-demonstrate-his-miraculous-power/|title=Dhirendra Krishna Shastri, ‘Sarkar’ of Bageshwar Dham temple challenged to demonstrate his miraculous power|last=Kaushik|first=Rahul|date=2023-01-22|website=GrowJust India|language=en-US|access-date=2023-10-19|archive-date=23 जनवरी 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123201908/https://www.growjustindia.com/india/dhirendra-krishna-shastri-sarkar-of-bageshwar-dham-temple-challenged-to-demonstrate-his-miraculous-power/|url-status=dead}}</ref> वह छतरपुर के बागेश्वर धाम में कथा वाचन करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/news/story/dhirendra-shastri-of-bageshwar-dham-clarification-on-spreading-superstition-1619100-2023-01-19|title='ना मैं संत हूं, ना कोई समस्या दूर करने का दावा करता हूं', बोले बागेश्वर धाम के धीरेंद्र शास्त्री|date=2023-01-19|website=आज तक|language=hi|access-date=2023-10-19}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-64480726|title=Bageshwar Dham Sarkar: The Indian guru making headlines over 'miracle' cures|date=2023-02-05|work=BBC News|access-date=2023-10-19|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/suhani-shah-everything-about-jadoo-pari-who-is-popular-for-reading-minds/articleshow/97305286.cms|title=Suhani Shah: Everything about "Jadoo Pari," who is popular for reading minds|date=2023-01-25|work=The Economic Times|access-date=2023-10-19|issn=0013-0389}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.msn.com/|title=Mentalists clear the air around the performing art, deem it an illusion|website=www.msn.com|access-date=2023-10-19}}</ref> इन्होंने अपने खास शिष्य का नाम भी प्रकाशित किया था जो उनकी बहुत बड़ी भक्त है और उसका नाम '''हर्षिता खंडेलवाल''' है।<ref>{{Cite web|url=https://www.wikipedia.org/|title=Wikipedia, the free encyclopedia|website=www.wikipedia.org|language=en|access-date=2025-11-16}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == === परिवार === उनका जन्म 4 जुलाई 1996 को छतरपुर जिले के गढ़ा गांव में एक गर्ग(ब्राम्हण) में हुआ था। धीरेंद्र कृष्ण शास्त्री गर्ग का बचपन उनके ही गांव में बीता है। वह एक गरीब परिवार से ताल्लुक रखते हैं। <ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/hindi/video-untold-truth-baba-dhirendra-krishna-shastri-bageshwar-dham-4071742|title=Video: जब रावण से बागेश्वर धाम पीठाधीश्वर धीरेन्द्र कृष्ण शास्त्री की फोन पर बातचीत हुई.|website=DNA India|language=hi|access-date=2023-01-22}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/dharm/who-is-bageshwar-dham-maharaj-pandit-dhirendra-krishna-shastri-how-to-reach-ashram-miracle-durbar-at-night-ganj-chhatarpur-5220239.html|title=कौन हैं बागेश्वर धाम महाराज पंडित धीरेंद्र कृष्ण शास्त्री गर्ग, चमत्कार बने चर्चा का विषय, रात में लगता है दरबार|date=2023-01-14|website=News18 हिंदी|language=hi|access-date=2023-01-22|archive-date=22 जनवरी 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122071129/https://hindi.news18.com/news/dharm/who-is-bageshwar-dham-maharaj-pandit-dhirendra-krishna-shastri-how-to-reach-ashram-miracle-durbar-at-night-ganj-chhatarpur-5220239.html|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.timesnownews.com/india/superstition-challenge-row-who-is-bageshwar-dham-sarkar-alias-dhirendra-krishna-shastri-article-97183362|title=Superstition challenge row: Who is Bageshwar Dham Sarkar alias Dhirendra Krishna Shastri?|date=2023-01-21|website=TimesNow|language=en|access-date=2023-01-22}}</ref> उन्होंने अपनी प्रारंभिक शिक्षा गांव के ही सरकारी स्कूल से प्राप्त की। <ref>{{Cite web|url=https://www.tv9hindi.com/videos/bageshwar-dham-controversy-huge-crowd-in-bageshwar-dham-gathering-in-chhattisgarh-au538-1672953.html|title='बागेश्वर धाम करते हैं चमत्कार', छत्तीसगढ़ में पं धीरेंद्र शास्त्री की सभा में उमड़ी हजारों की भीड़|last=Bharatvarsh|first=TV9|date=2023-01-20|website=TV9 Bharatvarsh|language=hi|access-date=2023-01-22}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.jagran.com/news/national-who-is-dhirendra-shastri-of-bageshwar-dham-know-all-about-dhirendra-krishna-shastri-information-about-bageshwar-baba-row-23303049.html|title=Bageshwar Dham वाले Dhirendra Shastri का कठिनाइयों में बीता बचपन, जानें- बाला जी भगवान के भक्त की कहानी|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2023-01-22}}</ref>अपने बचपन में आस-पास के गाँवों में वे दान मांगकर,[[रामचरितमानस]] और [[सत्य नारायण व्रत कथा|सत्यनारायण कथा]] सुनाकर जीविकोपार्जन करते थे। वर्तमान में वह अविवाहित हैं परन्तु शीघ्र ही विवाह करने का विचार कर रहे हैं | उन्होंने ये भी बताया की [https://inwikipedia.com/jaya-kishori/ जयाकिशोरी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230903133325/https://inwikipedia.com/jaya-kishori/ |date=3 सितंबर 2023 }} उनकी बहन है जिसकी तथा उनके और जयाकिशोरी के विवाह की खबर अफवाह मात्र है। === आध्यात्मिक जीवन === धीरेंद्र कृष्ण शास्त्री का जन्म और पालन-पोषण एक [[हिंदू]]गर्ग [[ब्राह्मण]] परिवार में हुआ, जहां उनके पिता एक पुजारी के रूप में काम करते हैं। कथित तौर पर धीरेंद्र शास्त्री जी को भगवान [[हनुमान]] ने बागेश्वर धाम सरकार के पीठाधीश्वर बनने और [[समाज सेवा]] के लिए काम करने का निर्देश दिया था। उनके अनुसार न ही वो किसी देवता के अवतार हैं न ही वो कोई [[तांत्रिक]] हैं, मात्र एक साधारण मानव हैं जिनके पास हनुमान जी और सन्यासी बाबा के आशीर्वाद से सिद्धियां प्राप्त हैं| वे इन शक्तियों को जनकल्याण और मानव सेवाहितार्थ काम में लेते है और उनकी मानसिक,शारीरिक समस्याओ का निदान करते है | पंडित धीरेंद्र जी शास्त्री के द्वारा बागेश्वर धाम की सेवा 3 पीढ़ियों से की जा रही है। === संपत्ति === शास्त्री जी के अनुसार उनके पास निजी संपत्ति के रूप में एक [[मोटरसाइकिल]] हैं उसके अलावा जितने भी दान दक्षिणा इत्यादि प्राप्त होता है वह सेवा में उपयोग होता है | उनके अनुसार उन्होंने नौ एकड़ जमीन खरीदी है जिसपर वह कैंसर अस्पताल का निर्माण कर रहे हैं |<ref>{{Cite web |url=https://www.saibhakti.in/2023/01/bageshwar-balaji-information.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=27 जनवरी 2023 |archive-date=27 जनवरी 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127065633/https://www.saibhakti.in/2023/01/bageshwar-balaji-information.html |url-status=dead }}</ref> धाम में आया दान मंदिर विस्तार , जन कल्याण कार्य जैसे कन्याओ का विवाह , रोगों के निदान के लिए और अन्नपूर्णा भंडारा में लगाया जाता है |<ref>{{Cite web |url=https://bageshwardham.net/bageshwar-dham-121-garib-kanya-vivah-mahashiv-ratri-2023/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=27 जनवरी 2023 |archive-date=27 जनवरी 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127081856/https://bageshwardham.net/bageshwar-dham-121-garib-kanya-vivah-mahashiv-ratri-2023/ |url-status=dead }}</ref>जिसमे प्रतिदिन कई हजार भक्त प्रसाद ग्रहण करते है | == बागेश्वर धाम सरकार == धीरेंद्र कृष्ण शास्त्री पीठाधीश्वर और बागेश्वर धाम सरकार के प्रमुख हैं, जो [[मध्य प्रदेश]] के [[छतरपुर]] जिले के गढ़ा गाँव में [[हनुमान|भगवान हनुमान]] को समर्पित एक [[हिन्दू तीर्थ|हिंदू तीर्थ स्थल]] है। धाम में शास्त्री जी एक दिव्य दरबार का आयोजन करते हैं जहाँ ऐसा माना जाता है कि वह अपनी दैवीय शक्तियों से लोगों की सभी शारीरिक, मानसिक, आर्थिक और सामाजिक पीड़ाओं को ठीक करते हैं जो उन्हें दादा गुरु जी से मिली थी। लल्लनटॉप के साथ एक साक्षात्कार में शास्त्री जी ने बताया कि वह अपने दादा गुरु जी के बाद धाम के प्रमुख के रूप में सेवा करने वाली तीसरी पीढ़ी हैं। <ref>https://navbharattimes.indiatimes.com/travel/religious-trip/bageshwar-dham-sarkar-famous-for-dheerendra-shastri-know-about-travel-details/articleshow/97270483.cms</ref><ref>https://www.tribuneindia.com/news/nation/who-is-bageshwar-dhams-dhirendra-krishna-shastri-find-out-reason-behind-the-recent-controversy-473655</ref><ref>https://www.livemint.com/news/india/explained-who-is-bageshwar-dham-krishna-shastri-and-why-is-he-in-news-11674560891348.html</ref><ref>https://www.indiatvnews.com/video/kurukshetra/kurukshetra-what-s-the-truth-of-bageshwar-dham-sarkar-s-dhirendra-krishna-shastri-2023-01-21-841097</ref> == विवाद == शास्त्री जी उस समय सुर्खियों में आए जब नागपुर की अखिल भारतीय अंधश्रद्धा निर्मूलन समिति के श्याम मानव ने उन्हें चुनौती दी और उनकी आध्यात्मिक शक्तियों पर सवाल उठाया, मानव ने शास्त्री जी पर अंध विश्वास को बढ़ावा देने का भी आरोप लगाया। जब मीडिया में विवाद शुरू हुआ, तो शास्त्री जी ने मानव को अपने दिव्य दरबार में आमंत्रित किया और वह जो भी जानना चाहते हैं उनसे पूछने के लिए कहा <ref>https://news.abplive.com/videos/news/exclusive-interview-of-shyam-manav-who-challenged-baba-of-bageshwar-dhirendra-shastri-1577179</ref> <ref>https://www.dnaindia.com/india/video-dna-dhirendra-krishna-shastri-and-shyam-manav-a-faceoff-3018367</ref>। इस विषय पर उनेह कई प्रमुख हिंदू नेताओं का भी समर्थन मिला<ref>https://www.abplive.com/states/up-uk/bageshwar-dham-sarkar-row-baba-ramdev-support-pandit-dhirendra-krishna-shastri-mention-lord-hanuman-2313675</ref> <ref>https://www.aajtak.in/india/politics/story/union-minister-giriraj-singh-in-support-of-dhirendra-krishna-shastri-of-bageshwar-dham-lcln-1620339-2023-01-21</ref> <ref>https://www.aajtak.in/india/maharashtra/story/nagpur-bageshwar-maharaj-accepted-challenge-called-shyam-manav-to-raipur-manav-said-your-people-will-be-there-lcla-1619233-2023-01-19</ref>। 22 जनवरी, 2023 को कई हिंदू संगठनों ने बागेश्वर धाम सरकार के प्रमुख पुजारी शास्त्री जी का समर्थन किया।<ref>https://zeenews.india.com/video/india/today-protest-in-delhi-to-support-bageshwar-dham-baba-2564340.html</ref> <ref>https://www.indiatv.in/india/national/bageshwar-dham-sarkar-dhirendra-shastri-supporters-demonstration-at-jantar-mantar-2023-01-22-924056</ref> <ref>https://www.news18.com/news/india/bageshwar-dham-sarkar-advocate-of-sanatan-dharma-superstition-all-about-godman-dhirendra-shastri-6888859.html</ref> 25 जनवरी, 2023 को [[नागपुर पुलिस]] ने धीरेंद्र शास्त्री को नागपुर में उनके सार्वजनिक कार्यक्रमों में अंधविश्वासी गतिविधियों को बढ़ावा देने के आरोप में क्लीन चिट दे दी। पुलिस आयुक्त अमितेश कुमार ने कहा कि शिकायत की जांच और 'अखिल भारतीय अंधश्रद्धा निर्मूलन समिति' के संस्थापक शिकायतकर्ता श्याम मानव द्वारा प्रस्तुत "सबूत" की जांच के दौरान, ऐसा कुछ भी नहीं पाया गया जो महाराष्ट्र अंधविश्वास कानून के तहत कार्रवाई को आकर्षित कर सके।<ref>https://theprint.in/india/nagpur-police-give-clean-chit-to-bageshwar-dham-chief-in-complaint-lodged-by-anti-superstition-crusader/1335168/</ref><ref>https://www.nagpurtoday.in/superstition-case-nagpur-cops-give-clean-chit-to-bageshwar-maharaj/01251537</ref><ref>https://www.abplive.com/news/india/baba-dhirendra-shastri-of-bageshwar-dham-got-clean-chit-from-nagpur-police-2317206</ref><ref>https://navbharattimes.indiatimes.com/state/madhya-pradesh/bhopal/bageshwar-dham-maharaj-got-clean-chit-from-nagpur-police-in-shyam-manav-case-see-pictures/articleshow/97313188.cms</ref><ref>https://www.tv9hindi.com/state/maharashtra/nagpur-police-given-clean-chit-to-bageshwar-dham-sarkar-dhirendra-shashtri-au154-1681604.html</ref> == आध्यात्मिक जीवन == शास्त्री जी,[[जगद्गुरु रामभद्राचार्य]] के शिष्य हैं। वह वर्तमान में [[मध्य प्रदेश]] के [[छतरपुर]] जिले में एक हिंदू तीर्थ स्थल बागेश्वर धाम सरकार के पीठाधीश्वर और प्रमुख के रूप में सेवा कर रहे हैं। शास्त्री जी को [[रामचरितमानस]] और [[शिव पुराण]] के उपदेश के लिए जाना जाता है। ऐसा माना जाता है कि साधना के माध्यम से उन्हें कुछ दिव्य शक्तियाँ प्राप्त हुई हैं। उन्होंने अपने धाम में अन्नपूर्णा रसोई की स्थापना की है जहां उनके अनुयायियों के लिए निःशुल्क भोजन प्रसाद की व्यवस्था की जाती है। धीरेंद्र शास्त्री गरीब और बेसहारा लड़कियों की शादी का वार्षिक समारोह भी रखते हैं। वह प्राचीन वैदिक अध्ययन और संस्कृत को बढ़ावा देने के लिए एक वैदिक गुरुकुल की स्थापना कर रहे हैं |<ref>https://www.timesnownews.com/india/why-mps-bageshwar-dham-and-its-head-dhirendra-krishna-shastri-are-trending-5-key-reasons-article-97244704</ref> कथित तौर पर, शास्त्री जी ने 2021 में एक घर वापसी कार्यक्रम के दौरान ईसाई धर्म में परिवर्तित 300 हिंदू लोगों को वापस हिंदू धर्म में लाया। 25 जनवरी, 2023 को मध्य प्रदेश सरकार ने शास्त्री जी को मिली मौत की धमकी के बाद उनकी सुरक्षा बढ़ा दी।<ref>https://www.abplive.com/states/madhya-pradesh/mp-police-sit-for-security-of-bageshwar-dham-sarkar-dhirendra-shastri-ann-2316133</ref> 23 जनवरी 2023 को नेताजी [[सुभाष चंद्र बोस]] की जयंती पर, शास्त्री जी ने भारत को [[हिंदू राष्ट्र]] घोषित करने के लिए "हमें अपना समर्थन दो, हम हिंदू राष्ट्र देंगे" का नारा दिया।<ref>https://www.abplive.com/news/india/bageshwar-dham-sarkar-dhirendra-krishna-shastri-hindu-rashtra-statement-support-me-i-give-you-hindi-nation-2316685</ref><ref>{{Cite web |url=https://hindi.news18.com/news/nation/bageshwar-dham-big-statement-of-pandit-dhirendra-shastri-you-support-me-i-will-give-hindu-nation-5269457.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=25 जनवरी 2023 |archive-date=25 जनवरी 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230125180816/https://hindi.news18.com/news/nation/bageshwar-dham-big-statement-of-pandit-dhirendra-shastri-you-support-me-i-will-give-hindu-nation-5269457.html |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.aajtak.in/india/news/story/bageshwar-dham-dhirendra-shastri-you-support-me-we-make-hindu-nation-ntc-1621836-2023-01-23</ref><ref>https://www.timesnownews.com/india/support-me-and-i-will-give-you-hindu-rashtra-says-bageshwar-dham-sarkar-dhirendra-krishna-shastri-watch-article-97315835</ref> [[इंडिया टीवी]] के आपकी अदालत कार्यक्रम में उन्होंने कहा था कि वह सभी धर्मो का सम्मान करते हैं और किसी भी धर्म के प्रति दुर्भावना नहीं रखते परन्तु वह अपने धर्म के लिए आपत्तिजनक टिप्पणियां और कृत्य बर्दाश्त नहीं करेंगे |<ref> https://www.indiatv.in/india/national/bageshwar-dham-sarkar-dhirendra-krishna-shastri-in-aap-ki-adalat-with-rajat-sharma-live-2023-02-11-930867 </ref> <ref> https://www.jansatta.com/national/bageshwar-dham-dhirendra-shastri-said-to-rajat-sharma-you-also-name-india-tv-on-my-name/2655975/lite/ </ref> == दुर्घटना == दिसंबर 2025 के अंत में, छत्तीसगढ़ के दुर्ग जिले में पंडित धीरेंद्र कृष्ण शास्त्री के काफिले के साथ एक सड़क दुर्घटना हुई। भिलाई क्षेत्र में आयोजित धार्मिक कार्यक्रम के दौरान एक व्यक्ति अचानक काफिले के अग्रिम वाहन के सामने आ गया, जिससे आगे की गाड़ियों ने अचानक ब्रेक लगाए और पीछे चल रही गाड़ियाँ आपस में टकरा गईं।<ref>{{cite web |title=धीरेन्द्र शास्त्री कार दुर्घटना: भिलाई में काफिले की गाड़ियाँ टकराईं |url=https://www.etvbharat.com/hi/state/bhilai-dhirendra-krishna-shastri-car-accident-hanuman-katha-appeal-chhattisgarh-news-cts25122903135 |publisher=ETV Bharat |date=29 December 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=धीरेंद्र शास्त्री कार हादसा: काफिले की एक से अधिक गाड़ियाँ टकराईं |url=https://www.ibc24.in/chhattisgarh/vehicles-in-pandit-dhirendra-shastris-convoy-collided-with-each-other-3402809.html |publisher=IBC24 |date=29 December 2025}}</ref> '''Dhirendra Shastri Katha Incident''' (December 2025) के दौरान, दुर्ग जिले के भिलाई में एक महिला ने कथाक्रम के दौरान अपने हाथ की नस काट ली। बताया गया कि महिला पंडित Dhirendra Shastri से मिलना चाहती थी, लेकिन मुलाकात न हो पाने के कारण उसने यह कदम उठाया।<ref>{{cite web |last=Dewangan |first=Dageshwar |date=2025-12-29 |title=पंडित धीरेंद्र शास्त्री की कथा के दौरान युवती ने काटी हाथ की नस, जानें किस वजह से लिया ये फैसला |url=https://www.ibc24.in/news/dhirendra-shastri-katha-news-young-woman-cuts-vein-during-katha-3410001.html |website=IBC24 |access-date=2025-12-29 |language=hi }}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इस घटना के तुरंत बाद पंडित शास्त्री ने मंच से अपील की कि कोई भी इस तरह के कदम न उठाए। उन्होंने कहा कि वे व्यक्तिगत मुलाकात के लिए नहीं बल्कि भगवान हनुमान की पूजा और कथा के लिए आए हैं। ==इन्हें भी देखे== *[[बागेश्वर धाम बालाजी मंदिर]] == संदर्भ== {{reflist}} [[श्रेणी:भारतीय हिन्दू]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1996 में जन्मे लोग]] jqdgwic3w6uw8xdsw6xfg2lsy70r54a दरभंगा तारामंडल 0 1431295 6555681 6393370 2026-05-23T21:11:51Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555681 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date=फ़रवरी 2023}} तारामंडल सह विज्ञान संग्रहालय दरभंगा {{ज्ञानसन्दूक संग्रहालय|name=दरभंगा तारामंडल|image={{Photomontage |photo1a= DarbhangaPlanetarium.jpg |photo2a= Darbhanga Taramandal.jpg |photo3a= TaramandalDarbhanga.jpg |photo4a= DarbhangaPlanetariumView.jpg | color = white | color_border = Black | spacing = 2 |imagesize = 400}}|caption=दरभंगा तारामंडल-सह-विज्ञान संग्रहालय|established=12 जनवरी 2023|location=दरभंगा पॉलिटेक्निक परिसर, [[दरभंगा]], [[बिहार]]|coordinates={{coord|26.1715822|85.8942427|display=inline}}|type=तारामंडल-सह-विज्ञान संग्रहालय|director=[https://state.bihar.gov.in/dst/CitizenHome.html विज्ञान और प्रौद्योगिकी विभाग, बिहार सरकार]|website=}} '''दरभंगा तारामंडल''' बिहार का दूसरा तारामंडल-सह-विज्ञान संग्रहालय (जिसे '''तारामंडल''' या '''नक्षत्र-भवन''' भी कहा जाता है) यह कादिराबाद पॉलिटेक्निक ग्राउंड, [[दरभंगा]], [[बिहार]] में बनाया गया है। पहले चरण में 92.8 करोड़ रुपये के बजट के साथ लगभग 21,000 वर्ग मीटर क्षेत्र में निमार्ण किया है। 2018 में निर्माण कार्य के लिए कुल 164 करोड़ रुपये के बजट की घोषणा की गई थी और पहले चरण का निर्माण दिसंबर 2022 तक पूरा हो गया था । और दुसरा चरण जनवरी 2023 में पूरा हुआ और इसका उद्घाटन 12 जनवरी 2023 को बिहार के माननीय मुख्यमंत्री [[नितीश कुमार|नीतीश कुमार]] जी द्वारा किया गया था।<ref>{{cite web| url=https://www.gyanibauaa.com/2023/02/darbhanga-taramandal.html | title=Taramandal Darbhanga Ticket Price जाने से पहले जान ले जरूरी बातें | website=gyanibauaa.com | accessdate=3 February 2023 }}</ref> == तारामंडल सुविधाएँ == दरभंगा तारामंडल का डिजाइन अमेरिका की आर्किटेक्चरल फर्म चेल्सी वेस्ट आर्किटेक्ट्स ने तैयार किया है। इस तारामंडल में 150 सीटों की क्षमता बाली हाल और 300 सीटों की क्षमता वाली सभागार है और 50 सीटों के लिए ओरिएंटेशन हॉल बनाया गया है।आकार और डिजाइन की दृष्टि से यह बिल्कुल अलग है क्योंकि इसमें अंडाकार, गोलाकार और गुंबद जैसी तीन आकृति बनाई गई हैं। गुंबद का आकार कुल 14 मीटर है। और इस तारामंडल में विज्ञान विषय की सभी चीजे पूरी तरह से 3डी होगी। [[चित्र:InsideDarbhangaplanetrium.jpg|बाएँ|अंगूठाकार|180x180पिक्सेल| दरभंगा तारामंडल के अंदर का दृश्य]] दरभांगा तारामंडल में सोलर पार्किंग पाथवे है, छत पे गार्डन बनाई गई है, इसके अलावा कैफेटेरिया, (कैंटीन) लॉबी, साइंस गैलरी, सर्विस बिल्डिंग और कमल तालाब का भी निर्माण किया गया है। इसके प्रारंभ होने से मिथिला क्षेत्र को विज्ञान के क्षेत्र में नई पहचान मिलेगी। और यहां के छात्रों को खगोल विज्ञान की रिसर्च में काफी मदद भी मिलेगी। शिक्षा, कला और साहित्य [Literature] के साथ-साथ पर्यटन को बढ़ावा मिलेगा।<ref>{{cite web| url=https://www.gyanibauaa.com/2023/02/darbhanga-taramandal.html | title=Taramandal Darbhanga Ticket Price & Time Table More Information | website=gyanibauaa.com | accessdate=3 February 2023 }}</ref> == दरभंगा तारामंडल विवरण == {| class="wikitable" |'''Name''' |Planetarium CUM Science Museum Darbhanga |- |'''Director''' |Department of Science & Technology, Bihar Government |- |'''Established''' |12 January 2023 |- |'''Inaugurated By''' |CM of Bihar:  Nitish Kumar |- |'''Location''' |5VCV+JMG, Bela Industrial Estate, Sundarpur, Darbhanga, Bihar 846005 , Darbhanga, Bihar, India |- |'''Type''' |Planetarium/Taramandal |- |'''Who Can Visit''' |General Public: Indians and Foreigners both allowed. |- |'''Shows Starts From''' |15th June 2023 |- |'''Ticket Price''' |INR ₹30-₹100 |- |'''Foreiner''' |INR ₹200 |- |'''Ticket Booking''' |Online |} == दरभंगा तारामंडल टिकट की कीमत है == दरभंगा तारा मंडल का टिकट मूल्य विभिन्न श्रेणियों के आधार पर निर्धारित किया गया है। * एक नार्मल विज़िटर जिसकी उम्र 6 साल से 14 साल के बिच है, उसकी 3D शो की एक टिकट की कीमत ₹30 है। * जिसकी उम्र 15 साल ऊपर है उसकी 3D शो की एक टिकट की कीमत ₹70 है। * विदेशी (Foreiner) जिसकी उम्र 3 साल से ऊपर है उसकी 3D शो की एक टिकट की कीमत ₹200 है।<ref>{{Cite web|url=https://themarketkhabar.com/darbhanga-taramandal-online-ticket-booking/|title=Darbhanga TaraMandal: ऑनलाइन टिकट बुकिंग कैसे करें।|last=Mohit|first=Prajapati|date=2025-02-07|language=हिंदी|access-date=2025-04-07}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == संदर्भ== <references responsive="1"></references> [[श्रेणी:Darbhanga]] [[श्रेणी:Tourist places in Darbhanga]] [[श्रेणी:Tourist places in Mithila]] [[श्रेणी:Infobox mapframe without OSM relation ID on Wikidata]] bzlrwaikii0p91foekshfts7tga5mbz हिबा अबूक 0 1438266 6555550 6434887 2026-05-23T12:03:40Z Sequencesolved 173771 एक चित्र जोड़ा। 6555550 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|date=जून 2025}} [[चित्र:Hiba Abouk, Festival de Sitges 2017.jpg]] '''हिबा अबूख्रिस बेंस्लिमेन''' , जिसे '''हिबा अबौक''' (जन्म 30 अक्टूबर 1986), एक स्पेनिश अभिनेत्री है। वह टेलीविजन श्रृंखला में अपनी भूमिकाओं के लिए जानी जाती हैं, विशेष रूप से ''एल प्रिंसीप'' में फातिमा की भूमिका के लिए। == जीवनी == हिबा अबूक का जन्म मैड्रिड में हुआ था, जो चार भाई-बहनों में सबसे छोटी थीं। <ref name="El Comercio">{{Cite web|url=http://www.elcomercio.es/20140320/gente/abouk-sensacion-principe-201403200019.html|title=Hiba Abouk, la singular biografía y personalidad de la actriz de moda de la serie 'El Príncipe'|date=20 March 2014|website=[[El Comercio (Spain)|El Comercio]]|language=Spanish|access-date=22 March 2014}}</ref> वह ट्यूनीशियाई और लीबियाई वंश की है। <ref name="Vanitatis">{{Cite web|url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/noticias/2014-05-16/los-cuatro-guardaespaldas-de-hiba-abouk_131772/|title=Los cuatro guardaespaldas de Hiba Abouk|date=16 May 2014|website=Vanitatis|language=Spanish}}</ref> उसके माता-पिता पहले ट्यूनीशिया से प्रवास के बाद स्पेन में बस गए थे। हिबा को फ्लेमेंको का शौक है। <ref name="Vanitatis" /> उसने 18 साल की उम्र तक मैड्रिड में फ्रेंच लाइकी में पढ़ाई की। बाद में उसने अरबी भाषाशास्त्र का अध्ययन किया, <ref name="Taules">Taulés, Silvia. </ref> और उसने RESAD से नाटक में लाइसेंस की उपाधि प्राप्त की। <ref>{{Cite web|url=https://www.semana.es/corazon/todo-sobre-la-vida-de-hiba-abouk-la-protagonista-de-el-principe-20160227-00684811/|title=Todo sobre la vida de Hiba Abouk, la protagonista de 'El Príncipe'|date=27 February 2016|website=Semana|access-date=4 मार्च 2023|archive-date=16 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221216232841/https://www.semana.es/corazon/todo-sobre-la-vida-de-hiba-abouk-la-protagonista-de-el-principe-20160227-00684811/|url-status=dead}}</ref> 2008 में टेलीविजन श्रृंखला ''एल सिंड्रोम डी उलिस'' के एक एपिसोड में एक उपस्थिति के बाद, हिबा हडौकिस के रूप में श्रेय दिया गया, उनका अभिनय करियर वास्तव में 2010 में ''ला इस्ला डे लॉस नॉमिनैडोस'' पर शुरू हुआ, जो स्पेनिश टीवी चैनल कुआत्रो द्वारा प्रसारित एक कॉमेडी श्रृंखला थी। इसके बाद 2011 में, ''चीयर्स'' के स्पेनिश रूपांतरण में एक एपिसोडिक भूमिका और ''एल कोराज़ोन डेल ओसियानो'' में ग्वाडालूप की भूमिका थी, जो हालांकि, 2014 तक प्रसारित नहीं हुई थी। 2012 में वह एंटेना 3 ''कॉन एल कुलो अल ऐरे'' की कॉमेडी श्रृंखला के नियमित कलाकारों का हिस्सा बनीं, जिसमें उन्होंने पहले दो सत्रों में भाग लिया। फरवरी 2014 में, उसने ''एल प्रिन्सिपे'' में अपनी शुरुआत की, जो टेलीसिंको पर प्रसारित एक क्राइम ड्रामा सीरीज़ है, जिसे आमतौर पर पाँच मिलियन से अधिक दर्शकों द्वारा देखा जाता है और जिसमें वह अपनी पहली प्रमुख भूमिका निभाती है। == व्यक्तिगत जीवन == हिबा अबौक ने फुटबॉल खिलाड़ी अचरफ हकीमी से शादी की है। <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/achraf-hakimi-10-things-borussia-dortmund-real-madrid-morocco-10940|title=Achraf Hakimi: 10 things on Borussia Dortmund's high-flying Real Madrid loanee|website=bundesliga.com - the official Bundesliga website|language=en|access-date=2020-07-03}}</ref> दंपति के दो बेटे हैं। <ref name=":0" /> <ref>{{Cite web|url=https://www.leparisien.fr/sports/football/psg/psg-modeste-chaleureux-culotte-qui-est-achraf-hakimi-23-09-2021-A2EDHT6G2RHF3L6I2LRDBBS3M4.php|title=PSG : modeste, chaleureux, culotté... qui est Achraf Hakimi ?|website=[[Le Parisien]]|language=fr|access-date=2021-09-27}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://moroccolatestnews.com/achraf-hakimi-announces-the-birth-of-his-second-child|title=Achraf Hakimi announces the birth of his second child|website=Morocco Latest News|language=en|access-date=2022-03-30|archive-date=16 मई 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516073942/https://moroccolatestnews.com/achraf-hakimi-announces-the-birth-of-his-second-child/|url-status=dead}}</ref> [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1986 में जन्मे लोग]] ai8whd2qm8z0k990rjai4rft1rze47o सिल्विया अलोंसो 0 1438267 6555549 6434886 2026-05-23T12:00:33Z Sequencesolved 173771 एक चित्र जोड़ा। 6555549 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|date=जून 2025}} [[चित्र:Silvia Alonso at Premios Goya 2017 (cropped).jpg]] '''सिल्विया अलोंसो क्रूज़''' (जन्म 28 दिसंबर 1989, [[सालामानका|सलामांका]] में) एक स्पेनिश अभिनेत्री हैं। उनकी पहली फिल्म टेलीसिंको श्रृंखला ''टिएरा डी लोबोस'' के नायक के रूप में थी, जो अल्मुडेना लोबो खेल रही थी। उसने विभिन्न स्पैनिश श्रृंखलाओं जैसे ''अमर एस पैरा सिएमपर'', ''[[Sin identidad (serie de televisión)|सिन आइडेंटिडाड]]'' और ''टिएम्पोस डी गुएरा'' में भाग लिया है। == जीवनी == उन्हें आर्टे 4 और मेट्रोपोलिस के व्याख्या स्कूलों में शिक्षित किया गया था, उन्होंने कैमरे और प्राच्य नृत्य से पहले व्याख्या के पाठ्यक्रम भी लिए हैं। 2010 में उन्होंने टेलीसिंको श्रृंखला ''टिएरा डी लोबोस'' में अल्मुडेना लोबो के रूप में अपनी भूमिका के लिए प्रसिद्धि प्राप्त की, जिसने 29 सितंबर 2010 को अपने पहले सीज़न का प्रीमियर किया <ref>{{Cite web|url=http://www.formulatv.com/noticias/16527/tierra-de-lobos-llega-telecinco-29-septiembre/|title='Tierra de lobos' llega a Telecinco|date=24 Sep 2010|website=Fórmula TV|language=es|access-date=19 Jan 2018}}</ref> अपने अच्छे दर्शकों के कारण श्रृंखला को तीसरे सीज़न तक नवीनीकृत किया गया, जिसमें अलोंसो उन सभी का नायक था। <ref>{{Cite web|url=http://www.formulatv.com/noticias/21420/venganza-protagoniza-segunda-temporada-tierra-de-lobos/|title=La venganza protagoniza la segunda temporada de 'Tierra de Lobos'|date=27 Sep 2011|website=Fórmula TV|language=es|access-date=19 Jan 2018}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.telecinco.es/tierradelobos/las-claves-tercera-temporada_0_1442700064.html|title='Tierra de Lobos', las claves de la tercera temporada|date=11 Jul 2012|website=Telecinco|language=es|access-date=19 Jan 2018|archive-date=7 मार्च 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307154830/http://www.telecinco.es/tierradelobos/las-claves-tercera-temporada_0_1442700064.html|url-status=dead}}</ref> 2013 में वह सीरीज़ के दूसरे सीज़न की शूटिंग में शामिल हुईं ''अमर एस पैरा सिएमपर'', एंटेना 3 दैनिक पर प्रसारित। <ref>{{Cite web|url=http://www.europapress.es/tv/noticia-amar-siempre-contara-silvia-alonso-antonio-garrido-20130716152918.html|title='Amar es para siempre' contará con Silvia Alonso y Antonio Garrido|date=16 Jul 2013|website=EuropaPress|language=es|access-date=19 Jan 2013}}</ref> अलोंसो ने अलेजांद्रा टोरिजोस की भूमिका निभाई, जो एक युवा शोधकर्ता है, जो उसके शिक्षक लुइस अर्दंज़ा ( जोर्डी रेबेलोन ) के साथ रिश्ते में शामिल है। वे दोनों दूसरे सत्र की समाप्ति के बाद श्रृंखला से बाहर हो गए। <ref>{{Cite web|url=http://teleprograma.diezminutos.es/telenovela/2013/noviembre/silvia-alonso-y-jordi-rebellon-son-alejandra-y-luis-en-amar-es-para-siempre|title=Silvia Alonso y Jordi Rebellón se irán juntos de "Amar..."|year=2013|website=Teleprograma|language=es|access-date=19 Jan 2018|archive-date=2 अगस्त 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180802061911/http://teleprograma.diezminutos.es/telenovela/2013/noviembre/silvia-alonso-y-jordi-rebellon-son-alejandra-y-luis-en-amar-es-para-siempre|url-status=dead}}</ref> 2014 में उन्होंने फिल्म ''श्रूज़ नेस्ट'' में मैकारेना गोमेज़ और नादिया डी सैंटियागो के साथ भाग लेते हुए सिनेमा में अपना पहला प्रवेश किया। <ref>{{Cite web|url=http://www.cadenadial.com/2014/el-club-de-los-incomprendidos-y-musaranas-estrenos-en-cartelera-38565.html|title=El club de los incomprendidos y Musarañas ¡Estrenos en cartelera!|date=31 Dec 2014|website=Cadena Dial|language=es|access-date=19 Jan 2018}}</ref> उस वर्ष भी वह टेलिसेंको की कॉमेडी श्रृंखला ''ला क्यू से एवेसीना'' के आवर्ती कलाकारों में शामिल हो गई, जहां उन्होंने पेट्रीसिया की भूमिका निभाई, सामाजिक कार्यकर्ता जिसने अमाडोर ( पाब्लो चियापेला ) और मैते ( ईवा इसांता ) की मदद की। <ref>{{Cite web|url=http://www.formulatv.com/noticias/41449/anabel-alonso-silvia-alonso-intervenciones-esteleres-la-que-se-avecina/|title=Anabel Alonso y Silvia Alonso, intervenciones estelares de 'La que se avecina'|website=Fórmula TV|language=es|access-date=19 Jan 2018}}</ref> अप्रैल 2015 में, वह एंटिना 3 सीरीज़ ''सिन आइडेंटिडाड'' के दूसरे सीज़न में शामिल हुईं। वहाँ उसने श्रृंखला समाप्त होने तक हेलेना लोपेज़ की भूमिका निभाई। <ref>{{Cite web|url=http://www.antena3.com/series/sin-identidad/noticias/asi-son-nuevas-caras-segunda-temporada-identidad_20141105571e8cb86584a8abb583012f.html|title=Así son las nuevas caras de la segunda temporada de Sin Identidad|date=5 Nov 2014|website=Antena 3|language=es|access-date=19 Jan 2018}}</ref> साथ ही उस वर्ष उसने ऐन्टेना 3 सीरीज़ ''वेल्वेट'' में मिशेल की भूमिका निभाते हुए एक अतिथि पात्र के रूप में भाग लिया। <ref>{{Cite web|url=http://vertele.eldiario.es/verteletv/actualidad/Silvia-Alonso-LQSA-fichaje-Velvet_0_1705629431.html|title=Silvia Alonso, de 'LQSA' a último fichaje de 'Velvet'|date=27 Jul 2015|website=Vertele|language=es|access-date=19 Jan 2018}}</ref> फरवरी 2016 में, एंटिना 3 ने ''पेर्डिएन्डो एल नॉर्ट'' श्रृंखला का प्रीमियर किया, जिसमें अलोंसो ने [[बर्लिन]] में रहने वाली एक युवा स्पेनिश महिला एडेला की भूमिका निभाई, जो कैरल (बेलेन क्यूस्टा) से मिलती है, जो एक अन्य स्पेनिश प्रवासी है, जो उसकी जीवन शैली पर संदेह करना शुरू कर देती है। <ref>{{Cite web|url=http://teleprograma.diezminutos.es/series-tv/2015/octubre/silvia-alonso-goizalde-nunez-terele-pavez-perdiendo-el-norte|title=Silvia Alonso, Goizalde Núñez y Terele Pávez, nuevos fichajes de 'Perdiendo el norte'|year=2015|website=Teleprograma|language=es|access-date=19 Jan 2018|archive-date=13 अगस्त 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180813173420/http://teleprograma.diezminutos.es/series-tv/2015/octubre/silvia-alonso-goizalde-nunez-terele-pavez-perdiendo-el-norte|url-status=dead}}</ref> इसके अलावा, उस वर्ष भी ''ला कोरोना पार्टिडा का'' प्रीमियर हुआ, एक ऐसी फिल्म जो ''इसाबेल'' और ''कार्लोस, रे सम्राट'', दोनों को टेलीविज़न एस्पनोला पर श्रृंखला से जोड़ती है। फिल्म में उसने फॉक्स के जर्मेन की भूमिका निभाई, जो इसाबेला द कैथोलिक की मृत्यु के बाद आरागॉन के फर्डिनेंड द्वितीय की दूसरी पत्नी थी। <ref>{{Cite web|url=http://www.rtve.es/television/20150521/corona-partida-pelicula-fernando-catolico-felipe-hermoso-juana-loca/1148254.shtml|title=TVE rueda 'La corona partida', la película que unirá 'Isabel' y 'Carlos, Rey Emperador'|date=21 May 2015|website=RTVE|language=es|access-date=20 Jan 2018}}</ref> 2017 में वह कार्लोस थेरॉन ''की इट्स फॉर योर ओन गुड'' और अल्वारो डिआज़ लोरेंजो की फ़िल्म ''लॉर्ड, गिव मी पेशेंस'' में दिखाई दीं। <ref>{{Cite web|url=http://www.telecinco.es/t5cinema/cine-2017/es-por-tu-bien/Primera-Coronado-Javier-Camara-Roberto_0_2214975455.html|title=Jose Coronado, Javier Cámara y Roberto Álamo, en 'Es por tu bien'|date=21 Jul 2016|website=Telecinco|language=es|access-date=20 Jan 2018}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.marca.com/tiramillas/cine-tv/2017/06/23/594d0fd146163f684c8b45d5.html|title=Silvia Alonso presenta 'Señor, dame paciencia'|date=23 Jun 2017|website=Marca|language=es|access-date=20 Jan 2018}}</ref> इसके अलावा 2017 के लिए एंटिना 3 सीरीज़ ''टिएम्पोस डी गुएरा'' का निर्धारित प्रीमियर था। <ref>{{Cite web|url=http://cadenaser.com/emisora/2017/02/15/radio_salamanca/1487151836_400825.html|title=Silvia Alonso, una salmantina "En Tiempos de Guerra"|date=15 Feb 2017|website=Cadena Ser|language=es|access-date=20 Jan 2018|archive-date=5 दिसंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171205042047/http://cadenaser.com/emisora/2017/02/15/radio_salamanca/1487151836_400825.html|url-status=dead}}</ref> [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1989 में जन्मे लोग]] cwalqkwcjzomfirarzszr54x466qe61 रिले केफ 0 1438290 6555728 6434862 2026-05-24T03:57:32Z Sequencesolved 173771 एक चित्र जोड़ा। 6555728 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|date=जून 2025}} [[चित्र:Riley Keough Jay Kelly-42 (cropped).jpg]] '''डेनिएल रिले केफ''' / / ːkiːoʊ / {{Respell|KEE|oh}} ; जन्म 29 मई, 1989) एक अमेरिकी अभिनेत्री हैं। उन्होंने 20 साल की उम्र में अपनी फीचर फिल्म की शुरुआत की, संगीतमय बायोपिक ''द रूनावेज़'' (2010) में एक सहायक भूमिका में, मैरी करी को चित्रित किया। बाद में उन्होंने स्टीवन सोडरबर्ग की कॉमेडी फिल्म ''[[मैजिक माइक]]'' (2012) में एक छोटी भूमिका निभाने से पहले स्वतंत्र थ्रिलर ''द गुड डॉक्टर'' (2011) में अभिनय किया। एक्शन फीचर ''मैड मैक्स: फ्यूरी रोड'' (2015) में उनकी पहली बड़े बजट की रिलीज थी। 2016 में, केफ ने एंथोलॉजी श्रृंखला ''द गर्लफ्रेंड एक्सपीरियंस'' के पहले सीज़न में एक एस्कॉर्ट के रूप में अपनी सफलता की भूमिका निभाई, सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए [[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार|गोल्डन ग्लोब अवार्ड]] के लिए नामांकन अर्जित किया। नाटक ''अमेरिकन हनी'' (2016) में एक स्वच्छंद युवती के रूप में उनके प्रदर्शन ने उन्हें और प्रशंसा दिलाई, जिसमें सर्वश्रेष्ठ सहायक महिला के लिए एक स्वतंत्र आत्मा पुरस्कार नामांकन भी शामिल है। वह हॉरर फिल्म ''इट कम्स एट नाइट'' (2017), सोडरबर्ग की हीस्ट फिल्म ''लोगान लकी'' (दोनों 2017) में अभिनय करने गई, और ''द हाउस दैट जैक बिल्ट'' (2018) और ''द लॉज'' (2019) में आगे डरावनी फिल्म प्रदर्शित हुई। कॉमेडी-ड्रामा ''ज़ोला'' (2020) में एक प्रमुख भूमिका निभाने के बाद, केफ ने ड्रामा ''वॉर पोनी'' (2022) का सह-निर्देशन किया, जिसने कैमरा डी'ओर जीता। उसने तब से थ्रिलर श्रृंखला ''द टर्मिनल लिस्ट'' (2022) में अभिनय किया है। केफ वर्तमान में नाटक श्रृंखला ''डेज़ी जोन्स एंड द सिक्स'' (2023) में शीर्षक चरित्र के रूप में अभिनय कर रहे हैं। [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1989 में जन्मे लोग]] pfiftdkkh1ma103rz5uw9powl7cm749 सदस्य वार्ता:ZDRX 3 1438502 6555548 6555545 2026-05-23T11:59:50Z ZDRX 759601 6555548 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:<span style="font-family:Comic Sans MS; font-size:100%; line-height:140%; style=color:red letter-spacing:-0.08em; margin-left:-0.05em">''''' सदस्य वार्ता:'''''<span style=color:Blue>'''ZDRX'''</span>}}{{Talk header|noarchives=blue|search=no}} {{Archives|bot=Sanjeev bot|age=30|minthreadsleft=2}} {{साँचा:सहायता|realName=|name=ZDRX}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 04:33, 5 मार्च 2023 (UTC) == [[साँचा:ज्ञानसन्दूक टीवी चैनल]] == {{सुनो|Zendrago X}} कृपया [[साँचा:ज्ञानसन्दूक टीवी चैनल]] को न बदलें। इस के Source अंग्रेजी विकिपीडिया से हिंदी विकिपीडिया पर लागू किया गया है। पुराने साँचा में कुछ fields दृश्यमान नही था और '''किसी टीवी चैनल का पृष्ट को [[अनुवाद]] करते समय वो साँचे हिंदी अनुवाद में दृश्यमान नही होता था'''। इसलिए उसे बदला गया है... अगर आपको इस पर आपत्ति है तो और [[साँचा:ज्ञानसन्दूक टीवी चैनल]] के पहले जैसा करना है तो आपको सभी 200+ टीवी चैनल पृष्ठ अपडेट करना पड़ेगा..धन्यवाद [[User:Goldenbluesoul|<span style="color:#FF66FF">Goldenbl</span><span style="color:#CC0033">uesoul</span>]][[User talk:Goldenbluesoul|<sup style="color: #00FF33">[talk]</sup>]] 12:48, 22 अगस्त 2023 (UTC) == कॉपी == कृपया करके कॉपी न करे आपको प्रतिबंध भी किया जा सकता है।[[User:MP1999|<b style="color:blue; text-shadow:aqua 0.2em 0.2em 0.4em;">MP1999</b>]] <sup>[[User talk:MP1999|<b style="color:purple">''वार्ता''</b>]]</sup> 13:24, 16 अक्टूबर 2023 (UTC) :@[[सदस्य:MP1999|MP1999]] क्या मैं इसे धमकी समझूं या मेरे खिलाफ तुम्हारा कुछ चल रहा है। क्या कॉपी हुआ है पहले कुछ बता, एडमिन ने कहा था वो मेरा यूजरपेज है, मैं उसमें जो करु किसी का उसमें कुछ नहीं है और वो कोड तेरा नहीं है। [[सदस्य:Zendrago X|<span style="background-color:Yellow; color:black;">&maltese; ZenDragoX&maltese;</span>]] [[सदस्य वार्ता:Zendrago X|<span style="color:darkorange;"><span style="font-size:10;">(✉✉)</span></span>]] 13:38, 16 अक्टूबर 2023 (UTC) :@[[सदस्य:MP1999|MP1999]] कृपया बातें बातें पर प्रतिबंध करने का धमकी प्रदान से बचें। तथा, आपको बताना चाहता हूं कि पिछले वार ही एडमिन ने इसका निपटारा किया था। आगे से ध्यान रखिए। [[User:Saurabhsaha|<span style="background-image:linear-gradient(90deg,black,purple,red);color:transparent;background-clip:text;-webkit-background-clip:text;font-family:Serif;font-size:110%">सौरभ</span>]] ([[user talk:saurabhsaha|वार्ता]]) 14:40, 16 अक्टूबर 2023 (UTC) ::@[[सदस्य:Saurabhsaha|Saurabhsaha]] भाई इनोने हमें ग्लोबल बैन में डाल दिया है। ये हमें धमकी दे सके ओर हम इन्हें कुछ ना बोले? कृपाया वाहा मेरी मदद करे, मैं भी आपकी मदद के लिए तैयार हूं। [[सदस्य:Zendrago X|<span style="background-color:Yellow; color:black;">&maltese; ZenDragoX&maltese;</span>]] [[सदस्य वार्ता:Zendrago X|<span style="color:darkorange;"><span style="font-size:10;">(✉✉)</span></span>]] 10:20, 17 अक्टूबर 2023 (UTC) == आपके द्वारा सदस्यों के प्रति व्यवहार == नमस्ते Zendrago X जी, हम विकिपीडिया पर आपस में वार्ता करते समय कुछ सामान्य शिष्टाचार का अवश्य पालन करते हैं। आपने पिछली वार्ताओं में सदस्यों को उत्तर देते समय विकिपीडिया की परंपरा अनुसार उचित लहजे में उत्तर नहीं दिया है। कृपया आपस में सम्मान पूर्वक बात करें। हम आपसे सामान्य शिष्टाचार के दायरे में रहकर संवाद की अपेक्षा रखते हैं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:12, 16 अक्टूबर 2023 (UTC) == सदस्य वार्ता पृष्ठ से सामग्री हटाना == Zendrago X जी, आपके इस वार्ता पृष्ठ का इतिहास देखने पर मुझे ज्ञात हुआ है कि आपने बहुत सारे संदेशों को यहाँ से हटा दिया है। यदि आपको यह पता नहीं है अथवा आपने जानबूझकर ऐसा किया है तो कृपया जान लें कि विकिपीडिया की आम परंपरा में हम अपने वार्ता पृष्ठ से संदेशों को सामान्यतः हटाते नहीं हैं (जब तक कि कोई उत्पात या बिलकुल असंबद्ध फालतू बात न हो) बल्कि उन्हें पुरालेखित करके सहेजते हैं ताकि बाद में संदर्भ के लिए वो मौज़ूद रहें। अतः अपने इस वार्ता से संदेश हटायें नहीं। कोई समस्या या प्रश्न हो तो कृपया अवश्य पूछें। धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:47, 17 अक्टूबर 2023 (UTC) :माफ कीजिए, अंग्रेजी वाले पर ये नॉर्मल था इसलिए मुझे इसका पता नहीं चला। [[सदस्य:Zendrago X|<span style="background-color:Yellow; color:black;">&maltese; ZenDragoX&maltese;</span>]] [[सदस्य वार्ता:Zendrago X|<span style="color:darkorange;"><span style="font-size:10;">(✉✉)</span></span>]] 10:21, 17 अक्टूबर 2023 (UTC) ::ऐसा कुछ भी अंग्रेजी पर नॉर्मल नहीं है। दुबारा ऐसा न करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:42, 17 अक्टूबर 2023 (UTC) == मेटा पर आपका अनुरोध == Zendrago X जी आपको मैंने सामान्य शिष्टाचार के बारे में कुछ बताया। उसमें कौन सी बात आपको समझ में नहीं आई जो आप मेटा पर वैश्विक लॉक का अनुरोध करने पहुँच गए? क्या करना चाहते हैं? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:41, 17 अक्टूबर 2023 (UTC) :उनोने ने मुझे हर जगह रिपोर्ट कीया, उनके द्वारा किये गए जूठे रिपोर्ट को मैं वहां रिपोर्ट करने गया था। पर अब वो ख़तम हो गया है। आप विश्वास रखिए अब ऐसा नहीं होगा। [[सदस्य:Zendrago X|<span style="background-color:Yellow; color:black;">&maltese; ZenDragoX&maltese;</span>]] [[सदस्य वार्ता:Zendrago X|<span style="color:darkorange;"><span style="font-size:10;">(✉✉)</span></span>]] 09:03, 18 अक्टूबर 2023 (UTC) ::वो मुझे रोकने के लिए उस हद तक पहुंच गए। इसलिए मैंने एक बार भी रिपोर्ट की ताकि मेरे पास भी सबूत हो कि मैंने एक बार रिपोर्ट की। उनोने विकिपीडिया का गलत उपयोग किया है [[सदस्य:Zendrago X|<span style="background-color:Yellow; color:black;">&maltese; ZenDragoX&maltese;</span>]] [[सदस्य वार्ता:Zendrago X|<span style="color:darkorange;"><span style="font-size:10;">(✉✉)</span></span>]] 09:09, 18 अक्टूबर 2023 (UTC) :::मुझे माफ करो, अब शायद ऐसा नहीं होगा, पर वो अपना खुद जाने पर मेरी तरफ से ऐसा कुछ नहीं होगा [[सदस्य:Zendrago X|<span style="background-color:Yellow; color:black;">&maltese; ZenDragoX&maltese;</span>]] [[सदस्य वार्ता:Zendrago X|<span style="color:darkorange;"><span style="font-size:10;">(✉✉)</span></span>]] 09:11, 18 अक्टूबर 2023 (UTC) == आनेवाली शोध एक्टिविटी में भाग लेकर विकिपीडिया को बेहतर बनाने में हमारी मदद करें == प्रिय Zendrago X, विकिपीडिया में आपके महत्वपूर्ण योगदान के लिए धन्यवाद! यह आनेवाली शोध एक्टिविटी में भाग लेने के लिए एक निमंत्रण है. यह शोध विकिपीडिया के अलग अलग भाषा संस्करणों में एडिट करने, अनुवाद और पढ़ने के बारे में है. अगर दिलचस्पी हो, तो शुरू करने के लिए कृपया यह फ़ॉर्म भरें. https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_3y2jaWBVil1X1bg?Q_Language=hi अगर आप समुदाय के दूसरे सदस्यों को जानते हैं जिनकी दिलचस्पी हो सकती है, तो कृपया यह मैसेज उनके साथ शेयर करें. यह सर्वे एक थर्ड-पार्टी सर्विस के ज़रिए आयोजित किया जाएगा, जो इसे अतिरिक्त शर्तों के अधीन कर सकता है. गोपनीयता और डेटा-हैंडलिंग के बारे में ज़्यादा जानकारी के लिए, देखें https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:MinT_Research_Privacy_Statement/hi धन्यवाद, [[सदस्य:EAsikingarmager (WMF)|EAsikingarmager (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:EAsikingarmager (WMF)|वार्ता]]) 21:33, 3 नवम्बर 2023 (UTC) == [[:Dragon Ball Z|Dragon Ball Z]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:Dragon Ball Z|Dragon Ball Z]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:17, 9 नवम्बर 2023 (UTC) == सामग्री हटाना == कृपया लेख से बिना उचित कारण सामग्री न हटायें। जैसा कि आपने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] पर किया है। संभव हो तो संबंधित लेख के वार्ता पृष्ठ पर चर्चा करें। सादर। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:44, 28 अप्रैल 2026 (UTC) == अंतिम चेतावनी == नमस्ते, आपके [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] और [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]] लेखों पर किए गए संपादन तटस्थ नहीं प्रतीत होते। भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस लेख में आपने मुख्यतः एक पक्ष के समर्थन में सामग्री जोड़ी है तथा आलोचनात्मक जानकारी हटाई है, जबकि राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ लेख में स्रोतहीन आलोचनात्मक सामग्री जोड़ी गई है। विशेष रूप से "नफ़रत फैलाने वाला संगठन" जैसे कथन बिना किसी विश्वसनीय स्रोत के जोड़े गए हैं, जो विकिपीडिया की नीतियों के अनुरूप नहीं हैं। आपके इन लेखों तथा अन्य योगदानों की समीक्षा के आधार पर आपको यह अंतिम चेतावनी दी जा रही है कि विवादित विषयों पर संपादन करते समय तटस्थ दृष्टिकोण बनाए रखें। यदि आप निष्पक्ष रूप से संपादन नहीं कर सकते, तो कृपया इन लेखों में संपादन करने से बचें। भविष्य में यदि POV pushing या पक्षपातपूर्ण संपादन जारी रहे, तो आपको हिंदी विकिपीडिया पर संपादन करने से रोक दिया जायेगा। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 13:32, 6 मई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] मुझे खेद है, दुर्भाग्यवश मुझे इस संदेश की सूचना नहीं मिल पाई, मुझे इस संदेश का अनुसरण न करने का कोई कारण समझ में नहीं आता। :* कृपया इस बार मेरी गलती के लिए मुझे क्षमा करें, मैं देवनागरी भाषा के लिए अनुवादक का उपयोग कर रहा हूँ क्योंकि मैं मूल रूप से देवनागरी राज्य से नहीं हूँ। मेरे द्वारा संपादित सारांश भी ठीक नहीं हैं। मुझे विश्वास है कि आप उन्हें देख सकते हैं, वे पूरी तरह से गलत अनुवाद हैं। यही मेरा निष्कर्ष है। :* मैं WP:UNDUE, WP:NP नीति को पूरी तरह समझता हूँ, लेकिन अनुवादक द्वारा संदर्भों में गड़बड़ी के कारण अधिकांश स्रोत हटा दिए गए और मुझे उन्हें हटाना पड़ा। * मुझे लगता है कि पेज पर मौजूद कुछ सामग्री अनुचित थी, इसलिए मैंने उसे हटा दिया। पिछले साल मैंने जो सामग्री जोड़ी थी, उसमें मैंने अंग्रेजी विकिपीडिया से कुछ आलोचनाएँ शामिल की थीं, लेकिन कुछ सामग्री मुझे अनुचित लगी। दूसरे पेज के बारे में बात करें तो, मैंने अंग्रेजी विकिपीडिया से जो कुछ भी था, उसे शामिल कर लिया, लेकिन कुछ संदर्भ छोड़ दिए। * कल मैंने फिर से इसे हटाने के बारे में सोचा, मैं अपनी गलती स्वीकार करता हूं, मैं कल से पहले किए गए बदलाव को देख नहीं पाया और जब मैं और सामग्री जोड़ने के लिए वापस आया तो मैंने उसे हटा दिया। * मुझे आपके संदेश की सूचना नहीं मिली और मैं SM7 के पहले फिर लौट आना की जांच भी नहीं कर सका, हालांकि मैंने कुछ दिनों बाद उसे संपादित किया था। कृपया मेरी इस एक गलती को माफ कर दें। :[[सदस्य:ZDRX|<span style="background-color:Yellow; color:black;">&maltese; ZDRX&maltese;</span>]] [[सदस्य वार्ता:ZDRX|<span style="color:darkorange;"><span style="font-size:10;">(✉✉)</span></span>]] 11:35, 23 मई 2026 (UTC) == अनब्लॉक करने का अनुरोध। == {{Unblock|नमस्कार, मुझे व्यक्तिगत दृष्टिकोण थोपने के कारण प्रतिबंधित कर दिया गया है। मैंने कुछ दिन पहले सामग्री में बदलाव किया था, लेकिन SM7 ने उसे वापस पहले जैसा कर दिया। मुझे लगा कि यह मेरा संपादन WP:UNDUE के तहत सही था। कल ही मैंने वह हिस्सा फिर से हटा दिया। एक अनुभवी उपयोगकर्ता होने के नाते मेरा इरादा कोई गलत नहीं था। मैं अपनी गलती स्वीकार करता हूं और आपके फैसले का स्वागत करता हूं, लेकिन साथ ही मैं एक और मौका भी चाहता हूं। मेरा मानना है कि समस्या की वजह ये थी: * देवनागरी पढ़ने में मेरी असमर्थता, मैंने ज्यादातर गूगल ट्रांसलेटर के अनुवाद का सहारा लिया। * मेरा इरादा हिंदी विकिपीडिया का इस्तेमाल व्यक्तिगत दृष्टिकोण थोपने के लिए नहीं था, यह कुछ लिखित स्क्रिप्ट के कारण हुआ। मैंने यहाँ कुछ नीतियाँ खोजने की पूरी कोशिश की, लेकिन मुझे कुछ नहीं मिला। * ऐसा लगता सकता है कि मैंने अपना खुद का दृष्टिकोण डाल दिया है, क्योंकि मैंने एक वेबसाइट से कुछ आलोचनाएँ हटा दीं और दूसरी वेबसाइट पर और अधिक जोड़ दीं। मुझे इस बात का गहरा अफसोस है, मैं इसे ध्यान में रखूंगा, इसके पीछे मेरा असली कारण कोई WP;NPV and WP:UNDUE कारण था। * मुझे विश्वास है कि इस बार मुझे क्षमा कर दिया जाना चाहिए दुर्भाग्यवश, मुझे अपने टॉक पेज पर DREAMRIMMER के संदेश की सूचना नहीं मिली और वह अपठित रह गया (''पिछले दिन मैंने जिस तरह से संपादन किया, उससे ऐसा लग सकता है कि मैं इसे छुपाने की कोशिश कर रहा था, लेकिन मैं गारंटी दे सकता हूँ कि ऐसा बिल्कुल नहीं है, विकिपीडिया पर बिताए मेरे समय से भी यह स्पष्ट है'')। अगर मैंने उनका संदेश पढ़ा होता, तो मैं इस क्षेत्र में संपादन करने से पूरी तरह बचता। * दुर्भाग्यवश, मैं कुछ बातें साबित नहीं कर सकता, लेकिन मैं हिंदी विकिपीडिया से एक मौका चाहता हूँ। कृपया इस बार मुझे क्षमा कर दें मैं यह गलती दोबारा कभी नहीं दोहराऊँगा, और अगर मुझे अनब्लॉक कर दिया गया, तो मैं इस तरह के समस्याग्रस्त संपादनों से बचूँगा। मैं उर्दू विकिपीडिया का भी संपादन करता हूँ। अगर मुझे मौका मिले, तो मुझे खुशी होगी, कृपया इसे मेरा आखिरी मौका समझें। मैंने यहाँ कई अच्छे योगदान दिए हैं। * मुझे चेतावनी मिलना ही काफी था, लेकिन मुझे कोई सूचना (notification) नहीं मिली, यह बहुत दुर्भाग्यपूर्ण था। अगर मुझे सूचना मिली होती तो मैं इस तरह का कुछ भी नहीं करता। * कृपया मेरी निर्दोषता को स्वीकार करें, और मैं आपको भविष्य में नीतियों के किसी भी उल्लंघन का आश्वासन देता हूं। मैं विकिपीडिया की सभी नीतियों (WP:NPV, WPUNDUE etc) का पालन सुनिश्चित करता हूँ और अपने संपादन में सावधानी बरतता हूँ, क्योंकि हिंदी से संबंधित मुद्दों के बावजूद, मेरे द्वारा लिखे गए हर शब्द के परिणाम मुझे ही भुगतने होंगे। इस संबंध में मैं आपसे अंतिम अनुरोध करता हूँ, कृपया इस बार मेरी विनती स्वीकार करें। अगली बार मैं पोस्ट करने से पहले हर एडिट का प्रीव्यू जरूर देखूंगा, और हिंदी का कोई बहाना नहीं बनाऊंगा।}} [[सदस्य:ZDRX|<span style="background-color:Yellow; color:black;">&maltese; ZDRX&maltese;</span>]] [[सदस्य वार्ता:ZDRX|<span style="color:darkorange;"><span style="font-size:10;">(✉✉)</span></span>]] 11:29, 23 मई 2026 (UTC) qver0untqal58rtw6hg9ib7dajedelv 6555551 6555548 2026-05-23T12:06:50Z ZDRX 759601 6555551 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:<span style="font-family:Comic Sans MS; font-size:100%; line-height:140%; style=color:red letter-spacing:-0.08em; margin-left:-0.05em">''''' सदस्य वार्ता:'''''<span style=color:Blue>'''ZDRX'''</span>}}{{Talk header|noarchives=blue|search=no}} {{Archives|bot=Sanjeev bot|age=30|minthreadsleft=2}} {{साँचा:सहायता|realName=|name=ZDRX}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 04:33, 5 मार्च 2023 (UTC) == [[साँचा:ज्ञानसन्दूक टीवी चैनल]] == {{सुनो|Zendrago X}} कृपया [[साँचा:ज्ञानसन्दूक टीवी चैनल]] को न बदलें। इस के Source अंग्रेजी विकिपीडिया से हिंदी विकिपीडिया पर लागू किया गया है। पुराने साँचा में कुछ fields दृश्यमान नही था और '''किसी टीवी चैनल का पृष्ट को [[अनुवाद]] करते समय वो साँचे हिंदी अनुवाद में दृश्यमान नही होता था'''। इसलिए उसे बदला गया है... अगर आपको इस पर आपत्ति है तो और [[साँचा:ज्ञानसन्दूक टीवी चैनल]] के पहले जैसा करना है तो आपको सभी 200+ टीवी चैनल पृष्ठ अपडेट करना पड़ेगा..धन्यवाद [[User:Goldenbluesoul|<span style="color:#FF66FF">Goldenbl</span><span style="color:#CC0033">uesoul</span>]][[User talk:Goldenbluesoul|<sup style="color: #00FF33">[talk]</sup>]] 12:48, 22 अगस्त 2023 (UTC) == कॉपी == कृपया करके कॉपी न करे आपको प्रतिबंध भी किया जा सकता है।[[User:MP1999|<b style="color:blue; text-shadow:aqua 0.2em 0.2em 0.4em;">MP1999</b>]] <sup>[[User talk:MP1999|<b style="color:purple">''वार्ता''</b>]]</sup> 13:24, 16 अक्टूबर 2023 (UTC) :@[[सदस्य:MP1999|MP1999]] क्या मैं इसे धमकी समझूं या मेरे खिलाफ तुम्हारा कुछ चल रहा है। क्या कॉपी हुआ है पहले कुछ बता, एडमिन ने कहा था वो मेरा यूजरपेज है, मैं उसमें जो करु किसी का उसमें कुछ नहीं है और वो कोड तेरा नहीं है। [[सदस्य:Zendrago X|<span style="background-color:Yellow; color:black;">&maltese; ZenDragoX&maltese;</span>]] [[सदस्य वार्ता:Zendrago X|<span style="color:darkorange;"><span style="font-size:10;">(✉✉)</span></span>]] 13:38, 16 अक्टूबर 2023 (UTC) :@[[सदस्य:MP1999|MP1999]] कृपया बातें बातें पर प्रतिबंध करने का धमकी प्रदान से बचें। तथा, आपको बताना चाहता हूं कि पिछले वार ही एडमिन ने इसका निपटारा किया था। आगे से ध्यान रखिए। [[User:Saurabhsaha|<span style="background-image:linear-gradient(90deg,black,purple,red);color:transparent;background-clip:text;-webkit-background-clip:text;font-family:Serif;font-size:110%">सौरभ</span>]] ([[user talk:saurabhsaha|वार्ता]]) 14:40, 16 अक्टूबर 2023 (UTC) ::@[[सदस्य:Saurabhsaha|Saurabhsaha]] भाई इनोने हमें ग्लोबल बैन में डाल दिया है। ये हमें धमकी दे सके ओर हम इन्हें कुछ ना बोले? कृपाया वाहा मेरी मदद करे, मैं भी आपकी मदद के लिए तैयार हूं। [[सदस्य:Zendrago X|<span style="background-color:Yellow; color:black;">&maltese; ZenDragoX&maltese;</span>]] [[सदस्य वार्ता:Zendrago X|<span style="color:darkorange;"><span style="font-size:10;">(✉✉)</span></span>]] 10:20, 17 अक्टूबर 2023 (UTC) == आपके द्वारा सदस्यों के प्रति व्यवहार == नमस्ते Zendrago X जी, हम विकिपीडिया पर आपस में वार्ता करते समय कुछ सामान्य शिष्टाचार का अवश्य पालन करते हैं। आपने पिछली वार्ताओं में सदस्यों को उत्तर देते समय विकिपीडिया की परंपरा अनुसार उचित लहजे में उत्तर नहीं दिया है। कृपया आपस में सम्मान पूर्वक बात करें। हम आपसे सामान्य शिष्टाचार के दायरे में रहकर संवाद की अपेक्षा रखते हैं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:12, 16 अक्टूबर 2023 (UTC) == सदस्य वार्ता पृष्ठ से सामग्री हटाना == Zendrago X जी, आपके इस वार्ता पृष्ठ का इतिहास देखने पर मुझे ज्ञात हुआ है कि आपने बहुत सारे संदेशों को यहाँ से हटा दिया है। यदि आपको यह पता नहीं है अथवा आपने जानबूझकर ऐसा किया है तो कृपया जान लें कि विकिपीडिया की आम परंपरा में हम अपने वार्ता पृष्ठ से संदेशों को सामान्यतः हटाते नहीं हैं (जब तक कि कोई उत्पात या बिलकुल असंबद्ध फालतू बात न हो) बल्कि उन्हें पुरालेखित करके सहेजते हैं ताकि बाद में संदर्भ के लिए वो मौज़ूद रहें। अतः अपने इस वार्ता से संदेश हटायें नहीं। कोई समस्या या प्रश्न हो तो कृपया अवश्य पूछें। धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:47, 17 अक्टूबर 2023 (UTC) :माफ कीजिए, अंग्रेजी वाले पर ये नॉर्मल था इसलिए मुझे इसका पता नहीं चला। [[सदस्य:Zendrago X|<span style="background-color:Yellow; color:black;">&maltese; ZenDragoX&maltese;</span>]] [[सदस्य वार्ता:Zendrago X|<span style="color:darkorange;"><span style="font-size:10;">(✉✉)</span></span>]] 10:21, 17 अक्टूबर 2023 (UTC) ::ऐसा कुछ भी अंग्रेजी पर नॉर्मल नहीं है। दुबारा ऐसा न करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:42, 17 अक्टूबर 2023 (UTC) == मेटा पर आपका अनुरोध == Zendrago X जी आपको मैंने सामान्य शिष्टाचार के बारे में कुछ बताया। उसमें कौन सी बात आपको समझ में नहीं आई जो आप मेटा पर वैश्विक लॉक का अनुरोध करने पहुँच गए? क्या करना चाहते हैं? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:41, 17 अक्टूबर 2023 (UTC) :उनोने ने मुझे हर जगह रिपोर्ट कीया, उनके द्वारा किये गए जूठे रिपोर्ट को मैं वहां रिपोर्ट करने गया था। पर अब वो ख़तम हो गया है। आप विश्वास रखिए अब ऐसा नहीं होगा। [[सदस्य:Zendrago X|<span style="background-color:Yellow; color:black;">&maltese; ZenDragoX&maltese;</span>]] [[सदस्य वार्ता:Zendrago X|<span style="color:darkorange;"><span style="font-size:10;">(✉✉)</span></span>]] 09:03, 18 अक्टूबर 2023 (UTC) ::वो मुझे रोकने के लिए उस हद तक पहुंच गए। इसलिए मैंने एक बार भी रिपोर्ट की ताकि मेरे पास भी सबूत हो कि मैंने एक बार रिपोर्ट की। उनोने विकिपीडिया का गलत उपयोग किया है [[सदस्य:Zendrago X|<span style="background-color:Yellow; color:black;">&maltese; ZenDragoX&maltese;</span>]] [[सदस्य वार्ता:Zendrago X|<span style="color:darkorange;"><span style="font-size:10;">(✉✉)</span></span>]] 09:09, 18 अक्टूबर 2023 (UTC) :::मुझे माफ करो, अब शायद ऐसा नहीं होगा, पर वो अपना खुद जाने पर मेरी तरफ से ऐसा कुछ नहीं होगा [[सदस्य:Zendrago X|<span style="background-color:Yellow; color:black;">&maltese; ZenDragoX&maltese;</span>]] [[सदस्य वार्ता:Zendrago X|<span style="color:darkorange;"><span style="font-size:10;">(✉✉)</span></span>]] 09:11, 18 अक्टूबर 2023 (UTC) == आनेवाली शोध एक्टिविटी में भाग लेकर विकिपीडिया को बेहतर बनाने में हमारी मदद करें == प्रिय Zendrago X, विकिपीडिया में आपके महत्वपूर्ण योगदान के लिए धन्यवाद! यह आनेवाली शोध एक्टिविटी में भाग लेने के लिए एक निमंत्रण है. यह शोध विकिपीडिया के अलग अलग भाषा संस्करणों में एडिट करने, अनुवाद और पढ़ने के बारे में है. अगर दिलचस्पी हो, तो शुरू करने के लिए कृपया यह फ़ॉर्म भरें. https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_3y2jaWBVil1X1bg?Q_Language=hi अगर आप समुदाय के दूसरे सदस्यों को जानते हैं जिनकी दिलचस्पी हो सकती है, तो कृपया यह मैसेज उनके साथ शेयर करें. यह सर्वे एक थर्ड-पार्टी सर्विस के ज़रिए आयोजित किया जाएगा, जो इसे अतिरिक्त शर्तों के अधीन कर सकता है. गोपनीयता और डेटा-हैंडलिंग के बारे में ज़्यादा जानकारी के लिए, देखें https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:MinT_Research_Privacy_Statement/hi धन्यवाद, [[सदस्य:EAsikingarmager (WMF)|EAsikingarmager (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:EAsikingarmager (WMF)|वार्ता]]) 21:33, 3 नवम्बर 2023 (UTC) == [[:Dragon Ball Z|Dragon Ball Z]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:Dragon Ball Z|Dragon Ball Z]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:17, 9 नवम्बर 2023 (UTC) == सामग्री हटाना == कृपया लेख से बिना उचित कारण सामग्री न हटायें। जैसा कि आपने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] पर किया है। संभव हो तो संबंधित लेख के वार्ता पृष्ठ पर चर्चा करें। सादर। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:44, 28 अप्रैल 2026 (UTC) == अंतिम चेतावनी == नमस्ते, आपके [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] और [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]] लेखों पर किए गए संपादन तटस्थ नहीं प्रतीत होते। भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस लेख में आपने मुख्यतः एक पक्ष के समर्थन में सामग्री जोड़ी है तथा आलोचनात्मक जानकारी हटाई है, जबकि राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ लेख में स्रोतहीन आलोचनात्मक सामग्री जोड़ी गई है। विशेष रूप से "नफ़रत फैलाने वाला संगठन" जैसे कथन बिना किसी विश्वसनीय स्रोत के जोड़े गए हैं, जो विकिपीडिया की नीतियों के अनुरूप नहीं हैं। आपके इन लेखों तथा अन्य योगदानों की समीक्षा के आधार पर आपको यह अंतिम चेतावनी दी जा रही है कि विवादित विषयों पर संपादन करते समय तटस्थ दृष्टिकोण बनाए रखें। यदि आप निष्पक्ष रूप से संपादन नहीं कर सकते, तो कृपया इन लेखों में संपादन करने से बचें। भविष्य में यदि POV pushing या पक्षपातपूर्ण संपादन जारी रहे, तो आपको हिंदी विकिपीडिया पर संपादन करने से रोक दिया जायेगा। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 13:32, 6 मई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] मुझे खेद है, दुर्भाग्यवश मुझे इस संदेश की सूचना नहीं मिल पाई, मुझे इस संदेश का अनुसरण न करने का कोई कारण समझ में नहीं आता। :* कृपया इस बार मेरी गलती के लिए मुझे क्षमा करें, मैं देवनागरी भाषा के लिए अनुवादक का उपयोग कर रहा हूँ क्योंकि मैं मूल रूप से देवनागरी राज्य से नहीं हूँ। मेरे द्वारा संपादित सारांश भी ठीक नहीं हैं। मुझे विश्वास है कि आप उन्हें देख सकते हैं, वे पूरी तरह से गलत अनुवाद हैं। यही मेरा निष्कर्ष है। :* मैं WP:UNDUE, WP:NP नीति को पूरी तरह समझता हूँ, लेकिन अनुवादक द्वारा संदर्भों में गड़बड़ी के कारण अधिकांश स्रोत हटा दिए गए और मुझे उन्हें हटाना पड़ा। * मुझे लगता है कि पेज पर मौजूद कुछ सामग्री अनुचित थी, इसलिए मैंने उसे हटा दिया। पिछले साल मैंने जो सामग्री जोड़ी थी, उसमें मैंने अंग्रेजी विकिपीडिया से कुछ आलोचनाएँ शामिल की थीं, लेकिन कुछ सामग्री मुझे अनुचित लगी। दूसरे पेज के बारे में बात करें तो, मैंने अंग्रेजी विकिपीडिया से जो कुछ भी था, उसे शामिल कर लिया, लेकिन कुछ संदर्भ छोड़ दिए। * कल मैंने फिर से इसे हटाने के बारे में सोचा, मैं अपनी गलती स्वीकार करता हूं, मैं कल से पहले किए गए बदलाव को देख नहीं पाया और जब मैं और सामग्री जोड़ने के लिए वापस आया तो मैंने उसे हटा दिया। * मुझे आपके संदेश की सूचना नहीं मिली और मैं SM7 के पहले फिर लौट आना की जांच भी नहीं कर सका, हालांकि मैंने कुछ दिनों बाद उसे संपादित किया था। कृपया मेरी इस एक गलती को माफ कर दें। :[[सदस्य:ZDRX|<span style="background-color:Yellow; color:black;">&maltese; ZDRX&maltese;</span>]] [[सदस्य वार्ता:ZDRX|<span style="color:darkorange;"><span style="font-size:10;">(✉✉)</span></span>]] 11:35, 23 मई 2026 (UTC) == अनब्लॉक करने का अनुरोध। == {{Unblock|नमस्कार, मुझे व्यक्तिगत दृष्टिकोण थोपने के कारण प्रतिबंधित कर दिया गया है। मैंने कुछ दिन पहले सामग्री में बदलाव किया था, लेकिन SM7 ने उसे वापस पहले जैसा कर दिया। मुझे लगा कि यह मेरा संपादन WP:UNDUE के तहत सही था। कल ही मैंने वह हिस्सा फिर से हटा दिया। एक अनुभवी उपयोगकर्ता होने के नाते मेरा इरादा कोई गलत नहीं था। मैं अपनी गलती स्वीकार करता हूं और आपके फैसले का स्वागत करता हूं, लेकिन साथ ही मैं एक और मौका भी चाहता हूं। मेरा मानना है कि समस्या की वजह ये थी: * देवनागरी पढ़ने में मेरी असमर्थता, मैंने ज्यादातर गूगल ट्रांसलेटर के अनुवाद का सहारा लिया। * मेरा इरादा हिंदी विकिपीडिया का इस्तेमाल व्यक्तिगत दृष्टिकोण थोपने के लिए नहीं था, यह कुछ लिखित स्क्रिप्ट के कारण हुआ। मैंने यहाँ कुछ नीतियाँ खोजने की पूरी कोशिश की, लेकिन मुझे कुछ नहीं मिला। * ऐसा लगता सकता है कि मैंने अपना खुद का दृष्टिकोण डाल दिया है, क्योंकि मैंने एक वेबसाइट से कुछ आलोचनाएँ हटा दीं और दूसरी वेबसाइट पर और अधिक जोड़ दीं। मुझे इस बात का गहरा अफसोस है, मैं इसे ध्यान में रखूंगा, इसके पीछे मेरा असली कारण कोई WP;NPV and WP:UNDUE कारण था। * मुझे विश्वास है कि इस बार मुझे क्षमा कर दिया जाना चाहिए दुर्भाग्यवश, मुझे अपने टॉक पेज पर DREAMRIMMER के संदेश की सूचना नहीं मिली और वह अपठित रह गया (''पिछले दिन मैंने जिस तरह से संपादन किया, उससे ऐसा लग सकता है कि मैं इसे छुपाने की कोशिश कर रहा था, लेकिन मैं गारंटी दे सकता हूँ कि ऐसा बिल्कुल नहीं है, विकिपीडिया पर बिताए मेरे समय से भी यह स्पष्ट है'')। अगर मैंने उनका संदेश पढ़ा होता, तो मैं इस क्षेत्र में संपादन करने से पूरी तरह बचता। * दुर्भाग्यवश, मैं कुछ बातें साबित नहीं कर सकता, लेकिन मैं हिंदी विकिपीडिया से एक मौका चाहता हूँ। कृपया इस बार मुझे क्षमा कर दें मैं यह गलती दोबारा कभी नहीं दोहराऊँगा, और अगर मुझे अनब्लॉक कर दिया गया, तो मैं इस तरह के समस्याग्रस्त संपादनों से बचूँगा। अगर मुझे मौका मिले, तो मुझे खुशी होगी, कृपया इसे मेरा आखिरी मौका समझें। मैंने यहाँ कई अच्छे योगदान दिए हैं। * मुझे चेतावनी मिलना ही काफी था, लेकिन मुझे कोई सूचना (notification) नहीं मिली, यह बहुत दुर्भाग्यपूर्ण था। अगर मुझे सूचना मिली होती तो मैं इस तरह का कुछ भी नहीं करता। विकिपीडिया पर कई वर्षों से रहने और कई चर्चाओं में भाग लेने के बाद, मैं गारंटी दे सकता हूं कि मेरे लिए एक चेतावनी ही काफी थी, और मैं जानता हूं कि हर इतिहास को हर कोई देख सकता है, इसलिए मेरे द्वारा उस तरह से इसका उल्लंघन करने का कोई मतलब नहीं है। * कृपया मेरी निर्दोषता को स्वीकार करें, और मैं आपको भविष्य में नीतियों के किसी भी उल्लंघन का आश्वासन देता हूं। मैं विकिपीडिया की सभी नीतियों (WP:NPV, WPUNDUE etc) का पालन सुनिश्चित करता हूँ और अपने संपादन में सावधानी बरतता हूँ, क्योंकि हिंदी से संबंधित मुद्दों के बावजूद, मेरे द्वारा लिखे गए हर शब्द के परिणाम मुझे ही भुगतने होंगे। इस संबंध में मैं आपसे अंतिम अनुरोध करता हूँ, कृपया इस बार मेरी विनती स्वीकार करें। अगली बार मैं पोस्ट करने से पहले हर एडिट का प्रीव्यू जरूर देखूंगा, और हिंदी का कोई बहाना नहीं बनाऊंगा।}} [[सदस्य:ZDRX|<span style="background-color:Yellow; color:black;">&maltese; ZDRX&maltese;</span>]] [[सदस्य वार्ता:ZDRX|<span style="color:darkorange;"><span style="font-size:10;">(✉✉)</span></span>]] 11:29, 23 मई 2026 (UTC) nsen8emkoi4h4udm0bkpfyo1botw2bf 6555594 6555551 2026-05-23T15:16:18Z ZDRX 759601 /* अनब्लॉक करने का अनुरोध। */ 6555594 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:<span style="font-family:Comic Sans MS; font-size:100%; line-height:140%; style=color:red letter-spacing:-0.08em; margin-left:-0.05em">''''' सदस्य वार्ता:'''''<span style=color:Blue>'''ZDRX'''</span>}}{{Talk header|noarchives=blue|search=no}} {{Archives|bot=Sanjeev bot|age=30|minthreadsleft=2}} {{साँचा:सहायता|realName=|name=ZDRX}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 04:33, 5 मार्च 2023 (UTC) == [[साँचा:ज्ञानसन्दूक टीवी चैनल]] == {{सुनो|Zendrago X}} कृपया [[साँचा:ज्ञानसन्दूक टीवी चैनल]] को न बदलें। इस के Source अंग्रेजी विकिपीडिया से हिंदी विकिपीडिया पर लागू किया गया है। पुराने साँचा में कुछ fields दृश्यमान नही था और '''किसी टीवी चैनल का पृष्ट को [[अनुवाद]] करते समय वो साँचे हिंदी अनुवाद में दृश्यमान नही होता था'''। इसलिए उसे बदला गया है... अगर आपको इस पर आपत्ति है तो और [[साँचा:ज्ञानसन्दूक टीवी चैनल]] के पहले जैसा करना है तो आपको सभी 200+ टीवी चैनल पृष्ठ अपडेट करना पड़ेगा..धन्यवाद [[User:Goldenbluesoul|<span style="color:#FF66FF">Goldenbl</span><span style="color:#CC0033">uesoul</span>]][[User talk:Goldenbluesoul|<sup style="color: #00FF33">[talk]</sup>]] 12:48, 22 अगस्त 2023 (UTC) == कॉपी == कृपया करके कॉपी न करे आपको प्रतिबंध भी किया जा सकता है।[[User:MP1999|<b style="color:blue; text-shadow:aqua 0.2em 0.2em 0.4em;">MP1999</b>]] <sup>[[User talk:MP1999|<b style="color:purple">''वार्ता''</b>]]</sup> 13:24, 16 अक्टूबर 2023 (UTC) :@[[सदस्य:MP1999|MP1999]] क्या मैं इसे धमकी समझूं या मेरे खिलाफ तुम्हारा कुछ चल रहा है। क्या कॉपी हुआ है पहले कुछ बता, एडमिन ने कहा था वो मेरा यूजरपेज है, मैं उसमें जो करु किसी का उसमें कुछ नहीं है और वो कोड तेरा नहीं है। [[सदस्य:Zendrago X|<span style="background-color:Yellow; color:black;">&maltese; ZenDragoX&maltese;</span>]] [[सदस्य वार्ता:Zendrago X|<span style="color:darkorange;"><span style="font-size:10;">(✉✉)</span></span>]] 13:38, 16 अक्टूबर 2023 (UTC) :@[[सदस्य:MP1999|MP1999]] कृपया बातें बातें पर प्रतिबंध करने का धमकी प्रदान से बचें। तथा, आपको बताना चाहता हूं कि पिछले वार ही एडमिन ने इसका निपटारा किया था। आगे से ध्यान रखिए। [[User:Saurabhsaha|<span style="background-image:linear-gradient(90deg,black,purple,red);color:transparent;background-clip:text;-webkit-background-clip:text;font-family:Serif;font-size:110%">सौरभ</span>]] ([[user talk:saurabhsaha|वार्ता]]) 14:40, 16 अक्टूबर 2023 (UTC) ::@[[सदस्य:Saurabhsaha|Saurabhsaha]] भाई इनोने हमें ग्लोबल बैन में डाल दिया है। ये हमें धमकी दे सके ओर हम इन्हें कुछ ना बोले? कृपाया वाहा मेरी मदद करे, मैं भी आपकी मदद के लिए तैयार हूं। [[सदस्य:Zendrago X|<span style="background-color:Yellow; color:black;">&maltese; ZenDragoX&maltese;</span>]] [[सदस्य वार्ता:Zendrago X|<span style="color:darkorange;"><span style="font-size:10;">(✉✉)</span></span>]] 10:20, 17 अक्टूबर 2023 (UTC) == आपके द्वारा सदस्यों के प्रति व्यवहार == नमस्ते Zendrago X जी, हम विकिपीडिया पर आपस में वार्ता करते समय कुछ सामान्य शिष्टाचार का अवश्य पालन करते हैं। आपने पिछली वार्ताओं में सदस्यों को उत्तर देते समय विकिपीडिया की परंपरा अनुसार उचित लहजे में उत्तर नहीं दिया है। कृपया आपस में सम्मान पूर्वक बात करें। हम आपसे सामान्य शिष्टाचार के दायरे में रहकर संवाद की अपेक्षा रखते हैं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:12, 16 अक्टूबर 2023 (UTC) == सदस्य वार्ता पृष्ठ से सामग्री हटाना == Zendrago X जी, आपके इस वार्ता पृष्ठ का इतिहास देखने पर मुझे ज्ञात हुआ है कि आपने बहुत सारे संदेशों को यहाँ से हटा दिया है। यदि आपको यह पता नहीं है अथवा आपने जानबूझकर ऐसा किया है तो कृपया जान लें कि विकिपीडिया की आम परंपरा में हम अपने वार्ता पृष्ठ से संदेशों को सामान्यतः हटाते नहीं हैं (जब तक कि कोई उत्पात या बिलकुल असंबद्ध फालतू बात न हो) बल्कि उन्हें पुरालेखित करके सहेजते हैं ताकि बाद में संदर्भ के लिए वो मौज़ूद रहें। अतः अपने इस वार्ता से संदेश हटायें नहीं। कोई समस्या या प्रश्न हो तो कृपया अवश्य पूछें। धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:47, 17 अक्टूबर 2023 (UTC) :माफ कीजिए, अंग्रेजी वाले पर ये नॉर्मल था इसलिए मुझे इसका पता नहीं चला। [[सदस्य:Zendrago X|<span style="background-color:Yellow; color:black;">&maltese; ZenDragoX&maltese;</span>]] [[सदस्य वार्ता:Zendrago X|<span style="color:darkorange;"><span style="font-size:10;">(✉✉)</span></span>]] 10:21, 17 अक्टूबर 2023 (UTC) ::ऐसा कुछ भी अंग्रेजी पर नॉर्मल नहीं है। दुबारा ऐसा न करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:42, 17 अक्टूबर 2023 (UTC) == मेटा पर आपका अनुरोध == Zendrago X जी आपको मैंने सामान्य शिष्टाचार के बारे में कुछ बताया। उसमें कौन सी बात आपको समझ में नहीं आई जो आप मेटा पर वैश्विक लॉक का अनुरोध करने पहुँच गए? क्या करना चाहते हैं? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:41, 17 अक्टूबर 2023 (UTC) :उनोने ने मुझे हर जगह रिपोर्ट कीया, उनके द्वारा किये गए जूठे रिपोर्ट को मैं वहां रिपोर्ट करने गया था। पर अब वो ख़तम हो गया है। आप विश्वास रखिए अब ऐसा नहीं होगा। [[सदस्य:Zendrago X|<span style="background-color:Yellow; color:black;">&maltese; ZenDragoX&maltese;</span>]] [[सदस्य वार्ता:Zendrago X|<span style="color:darkorange;"><span style="font-size:10;">(✉✉)</span></span>]] 09:03, 18 अक्टूबर 2023 (UTC) ::वो मुझे रोकने के लिए उस हद तक पहुंच गए। इसलिए मैंने एक बार भी रिपोर्ट की ताकि मेरे पास भी सबूत हो कि मैंने एक बार रिपोर्ट की। उनोने विकिपीडिया का गलत उपयोग किया है [[सदस्य:Zendrago X|<span style="background-color:Yellow; color:black;">&maltese; ZenDragoX&maltese;</span>]] [[सदस्य वार्ता:Zendrago X|<span style="color:darkorange;"><span style="font-size:10;">(✉✉)</span></span>]] 09:09, 18 अक्टूबर 2023 (UTC) :::मुझे माफ करो, अब शायद ऐसा नहीं होगा, पर वो अपना खुद जाने पर मेरी तरफ से ऐसा कुछ नहीं होगा [[सदस्य:Zendrago X|<span style="background-color:Yellow; color:black;">&maltese; ZenDragoX&maltese;</span>]] [[सदस्य वार्ता:Zendrago X|<span style="color:darkorange;"><span style="font-size:10;">(✉✉)</span></span>]] 09:11, 18 अक्टूबर 2023 (UTC) == आनेवाली शोध एक्टिविटी में भाग लेकर विकिपीडिया को बेहतर बनाने में हमारी मदद करें == प्रिय Zendrago X, विकिपीडिया में आपके महत्वपूर्ण योगदान के लिए धन्यवाद! यह आनेवाली शोध एक्टिविटी में भाग लेने के लिए एक निमंत्रण है. यह शोध विकिपीडिया के अलग अलग भाषा संस्करणों में एडिट करने, अनुवाद और पढ़ने के बारे में है. अगर दिलचस्पी हो, तो शुरू करने के लिए कृपया यह फ़ॉर्म भरें. https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_3y2jaWBVil1X1bg?Q_Language=hi अगर आप समुदाय के दूसरे सदस्यों को जानते हैं जिनकी दिलचस्पी हो सकती है, तो कृपया यह मैसेज उनके साथ शेयर करें. यह सर्वे एक थर्ड-पार्टी सर्विस के ज़रिए आयोजित किया जाएगा, जो इसे अतिरिक्त शर्तों के अधीन कर सकता है. गोपनीयता और डेटा-हैंडलिंग के बारे में ज़्यादा जानकारी के लिए, देखें https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:MinT_Research_Privacy_Statement/hi धन्यवाद, [[सदस्य:EAsikingarmager (WMF)|EAsikingarmager (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:EAsikingarmager (WMF)|वार्ता]]) 21:33, 3 नवम्बर 2023 (UTC) == [[:Dragon Ball Z|Dragon Ball Z]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:Dragon Ball Z|Dragon Ball Z]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:17, 9 नवम्बर 2023 (UTC) == सामग्री हटाना == कृपया लेख से बिना उचित कारण सामग्री न हटायें। जैसा कि आपने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] पर किया है। संभव हो तो संबंधित लेख के वार्ता पृष्ठ पर चर्चा करें। सादर। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:44, 28 अप्रैल 2026 (UTC) == अंतिम चेतावनी == नमस्ते, आपके [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] और [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]] लेखों पर किए गए संपादन तटस्थ नहीं प्रतीत होते। भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस लेख में आपने मुख्यतः एक पक्ष के समर्थन में सामग्री जोड़ी है तथा आलोचनात्मक जानकारी हटाई है, जबकि राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ लेख में स्रोतहीन आलोचनात्मक सामग्री जोड़ी गई है। विशेष रूप से "नफ़रत फैलाने वाला संगठन" जैसे कथन बिना किसी विश्वसनीय स्रोत के जोड़े गए हैं, जो विकिपीडिया की नीतियों के अनुरूप नहीं हैं। आपके इन लेखों तथा अन्य योगदानों की समीक्षा के आधार पर आपको यह अंतिम चेतावनी दी जा रही है कि विवादित विषयों पर संपादन करते समय तटस्थ दृष्टिकोण बनाए रखें। यदि आप निष्पक्ष रूप से संपादन नहीं कर सकते, तो कृपया इन लेखों में संपादन करने से बचें। भविष्य में यदि POV pushing या पक्षपातपूर्ण संपादन जारी रहे, तो आपको हिंदी विकिपीडिया पर संपादन करने से रोक दिया जायेगा। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 13:32, 6 मई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] मुझे खेद है, दुर्भाग्यवश मुझे इस संदेश की सूचना नहीं मिल पाई, मुझे इस संदेश का अनुसरण न करने का कोई कारण समझ में नहीं आता। :* कृपया इस बार मेरी गलती के लिए मुझे क्षमा करें, मैं देवनागरी भाषा के लिए अनुवादक का उपयोग कर रहा हूँ क्योंकि मैं मूल रूप से देवनागरी राज्य से नहीं हूँ। मेरे द्वारा संपादित सारांश भी ठीक नहीं हैं। मुझे विश्वास है कि आप उन्हें देख सकते हैं, वे पूरी तरह से गलत अनुवाद हैं। यही मेरा निष्कर्ष है। :* मैं WP:UNDUE, WP:NP नीति को पूरी तरह समझता हूँ, लेकिन अनुवादक द्वारा संदर्भों में गड़बड़ी के कारण अधिकांश स्रोत हटा दिए गए और मुझे उन्हें हटाना पड़ा। * मुझे लगता है कि पेज पर मौजूद कुछ सामग्री अनुचित थी, इसलिए मैंने उसे हटा दिया। पिछले साल मैंने जो सामग्री जोड़ी थी, उसमें मैंने अंग्रेजी विकिपीडिया से कुछ आलोचनाएँ शामिल की थीं, लेकिन कुछ सामग्री मुझे अनुचित लगी। दूसरे पेज के बारे में बात करें तो, मैंने अंग्रेजी विकिपीडिया से जो कुछ भी था, उसे शामिल कर लिया, लेकिन कुछ संदर्भ छोड़ दिए। * कल मैंने फिर से इसे हटाने के बारे में सोचा, मैं अपनी गलती स्वीकार करता हूं, मैं कल से पहले किए गए बदलाव को देख नहीं पाया और जब मैं और सामग्री जोड़ने के लिए वापस आया तो मैंने उसे हटा दिया। * मुझे आपके संदेश की सूचना नहीं मिली और मैं SM7 के पहले फिर लौट आना की जांच भी नहीं कर सका, हालांकि मैंने कुछ दिनों बाद उसे संपादित किया था। कृपया मेरी इस एक गलती को माफ कर दें। :[[सदस्य:ZDRX|<span style="background-color:Yellow; color:black;">&maltese; ZDRX&maltese;</span>]] [[सदस्य वार्ता:ZDRX|<span style="color:darkorange;"><span style="font-size:10;">(✉✉)</span></span>]] 11:35, 23 मई 2026 (UTC) == अनब्लॉक करने का अनुरोध। == {{Unblock|नमस्कार, मुझे व्यक्तिगत दृष्टिकोण थोपने के कारण प्रतिबंधित कर दिया गया है। मैंने कुछ दिन पहले सामग्री में बदलाव किया था, लेकिन SM7 ने उसे वापस पहले जैसा कर दिया। मुझे लगा कि यह मेरा संपादन WP:UNDUE के तहत सही था। कल ही मैंने वह हिस्सा फिर से हटा दिया। एक अनुभवी उपयोगकर्ता होने के नाते मेरा इरादा कोई गलत नहीं था। मैं अपनी गलती स्वीकार करता हूं और आपके फैसले का स्वागत करता हूं, लेकिन साथ ही मैं एक और मौका भी चाहता हूं। '''मेरा मानना है कि समस्या की वजह ये थी:''' * देवनागरी पढ़ने में मेरी असमर्थता, मैंने ज्यादातर गूगल ट्रांसलेटर के अनुवाद का सहारा लिया। * मेरा इरादा हिंदी विकिपीडिया का इस्तेमाल व्यक्तिगत दृष्टिकोण थोपने के लिए नहीं था, मुझे यह अनुचित लग रहा था, मैंने यहाँ कुछ नीतियाँ खोजने की पूरी कोशिश की, लेकिन मुझे कुछ नहीं मिला। * ऐसा लगता सकता है कि मैंने अपना खुद का दृष्टिकोण डाल दिया है, क्योंकि मैंने एक वेबसाइट से कुछ आलोचनाएँ हटा दीं और दूसरी वेबसाइट पर और अधिक जोड़ दीं। मुझे इस बात का गहरा अफसोस है, मैं इसे ध्यान में रखूंगा, इसके पीछे मेरा असली कारण कोई WP:NPV and WP:UNDUE कारण था। * मुझे विश्वास है कि इस बार मुझे क्षमा कर दिया जाना चाहिए दुर्भाग्यवश, मुझे अपने टॉक पेज पर DREAMRIMMER के संदेश की सूचना नहीं मिली और वह अपठित रह गया (''पिछले दिन मैंने जिस तरह से संपादन किया, उससे ऐसा लग सकता है कि मैं इसे छुपाने की कोशिश कर रहा था, लेकिन मैं गारंटी दे सकता हूँ कि ऐसा बिल्कुल नहीं है, विकिपीडिया पर बिताए मेरे समय से भी यह स्पष्ट है'')। अगर मैंने उनका संदेश पढ़ा होता, तो मैं इस क्षेत्र में संपादन करने से पूरी तरह बचता। * दुर्भाग्यवश, मैं कुछ बातें साबित नहीं कर सकता, लेकिन मैं हिंदी विकिपीडिया से एक मौका चाहता हूँ। कृपया इस बार मुझे क्षमा कर दें मैं यह गलती दोबारा कभी नहीं दोहराऊँगा, और अगर मुझे अनब्लॉक कर दिया गया, तो मैं इस तरह के समस्याग्रस्त संपादनों से बचूँगा। अगर मुझे मौका मिले, तो मुझे खुशी होगी, कृपया इसे मेरा आखिरी मौका समझें। मैंने यहाँ कई अच्छे योगदान दिए हैं। * मुझे चेतावनी मिलना ही काफी था, लेकिन मुझे कोई सूचना (notification) नहीं मिली, यह बहुत दुर्भाग्यपूर्ण था। अगर मुझे सूचना मिली होती तो मैं इस तरह का कुछ भी नहीं करता। विकिपीडिया पर कई वर्षों से रहने और कई चर्चाओं में भाग लेने के बाद, मैं गारंटी दे सकता हूं कि मेरे लिए एक चेतावनी ही काफी थी, और मैं जानता हूं कि हर इतिहास को हर कोई देख सकता है, इसलिए मेरे द्वारा उस तरह से इसका उल्लंघन करने का कोई मतलब नहीं है। * कृपया मेरी निर्दोषता को स्वीकार करें, और मैं आपको भविष्य में नीतियों के किसी भी उल्लंघन का आश्वासन देता हूं।<br> '''स्वीकार''' * मैं अपनी गलती स्वीकार करता हूं और वचन देता हूं कि लेखों पर कभी भी अपना दृष्टिकोण नहीं रखूंगा। '''हिन्दी विकिपीडिया का संपादन करते समय मैं इन बातों का ध्यान रखूंगा. ''' मैं विकिपीडिया की सभी नीतियों (WP:NPV, WPUNDUE etc) का पालन सुनिश्चित करता हूँ और अपने संपादन में सावधानी बरतता हूँ, क्योंकि हिंदी से संबंधित मुद्दों के बावजूद, मेरे द्वारा लिखे गए हर शब्द के परिणाम मुझे ही भुगतने होंगे। इस संबंध में मैं आपसे अंतिम अनुरोध करता हूँ, कृपया इस बार मेरी विनती स्वीकार करें। अगली बार मैं पोस्ट करने से पहले हर एडिट का प्रीव्यू जरूर देखूंगा, और हिंदी का कोई बहाना नहीं बनाऊंगा।}} [[सदस्य:ZDRX|<span style="background-color:Yellow; color:black;">&maltese; ZDRX&maltese;</span>]] [[सदस्य वार्ता:ZDRX|<span style="color:darkorange;"><span style="font-size:10;">(✉✉)</span></span>]] 11:29, 23 मई 2026 (UTC) dgru1km03bu9aev733wiqr5zytb7a4p दीलोद हाथी 0 1444915 6555716 5806390 2026-05-24T01:55:30Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555716 wikitext text/x-wiki '''दीलोद हाथी''', [[राजस्थान]], भारत के [[बाराँ जिला|बारां जिले]] की [[अटरू]] तहसील में स्थित गाँव और ग्राम पंचायत है। यह एक मध्यम आकार का गांव है जिसमें कुल 209 परिवार रहते हैं। यह अटरू तहसील के अंतर्गत आता है, जो दीलोद हाथी से लगभग 20 किलोमीटर दूर है। <ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/village/102899-deelod-hathi-rajasthan.html|title=Deelod Hathi Village Population - Atru - Baran, Rajasthan|website=www.census2011.co.in|access-date=2023-03-08}}</ref> इस ग्राम पंचायत का सरपंच कलावती नागर है, <ref>{{Cite web|url=https://rajpanchayat.rajasthan.gov.in/Portals/0/Sarpanch_final.pdf|title=Sarpanch List of Rajasthan|website=Panchayati Raj Rajasthan|access-date=30-03-2023|archive-date=30 मार्च 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330035503/https://rajpanchayat.rajasthan.gov.in/Portals/0/Sarpanch_final.pdf|url-status=dead}}</ref> जो [[भारत का संविधान|भारत के संविधान]] और [[पंचायती राज|पंचायती राज अधिनियम]] के अनुसार गाँव का एक निर्वाचित प्रतिनिधि होता है। <ref>{{Cite web|url=http://geolysis.com/p/in/rj/baran/atru/deelod-hathi|title=Deelod Hathi, Atru, Baran, Rajasthan, India - Geolysis Local|website=geolysis.com|access-date=2023-03-08}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} efkgrt90gavmkc2pyw6zxuzsoq8kwfz दमन (2022 फिल्म) 0 1465988 6555677 6546810 2026-05-23T20:47:41Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555677 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = दमन | image = File:Daman-poster.jpg | alt = | caption = दमन मूवी पोस्टर | director = {{plainlist| *Vishal Mourya *Debi Prasad Lenka }} | writer = {{plainlist| *विशाल मौर्य *देबी प्रसाद लेंका}} | producer = दीपेंद्र सामल | starring = {{plainlist| *[[बाबूशान मोहंती|बाबूशान]] *[[दिपानवित दशमोहपात्र]] }} | narrator = | cinematography = प्रताप राऊत | editing = देबी प्रसाद लेंका | music = गौरव आनंद | studio = {{plainlist| * जेपी मोशन पिक्चर्स * अमारा मुज़िक ओडिया (डिजिटल और सैटेलाइट पार्टनर) }} | distributor = जेपी मोशन पिक्चर्स (उड़िया) | released = {{Film date|2022|11|04|ref1=<ref name="Daman ToI">{{cite news |title=Daman Movie: Showtimes, Review, Trailer, Posters, News & Videos {{!}} eTimes |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/oriya/movie-details/daman/movieshow/94331286.cms |access-date=13 November 2022}}</ref>|df=y}} (Odia) | runtime = 121 मिनट<ref name="Daman ToI" /> | country = भारत | language = उड़िया | budget = {{Estimation}} {{INR}}94 [[lakh]]s<ref>{{Cite web |date=2022-12-04 |title=Daman Odia Movie - A Boon For The Ollywood To Revive! - Odisha Darsan |url=https://odishadarsan.com/daman-odia-movie/ |access-date=2023-06-24 |language=en-US}}</ref><!-- must cite published reliable source(s) to verify --> | gross = <!-- must cite published reliable source(s) to verify --> }} '''दमन''', दुर्गम आंचलारे मलेरिया निराकरण (अनुवाद दुर्गम क्षेत्रों में मलेरिया उन्मूलन) का संक्षिप्त नाम है, यह एक 2022 कि भारतीय ओडिया भाषा की फिल्म है, जो विशाल मौर्य और देबी प्रसाद लेंका द्वारा लिखित और निर्देशित और दीपेंद्र सामल द्वारा निर्मित है।<ref>{{Cite web |last=TheSportsGrail |last2=Sharma |first2=Mukul |date=2022-11-09 |title=Daman Odia Movie Box Office Collection, Budget, Star Cast And Plot Story |url=https://thesportsgrail.com/daman-odia-movie-box-office-collection-budget-star-cast-and-plot-story/ |access-date=2022-11-10 |website=The SportsGrail |language=en}}</ref> इस फ़िल्म में बाबुशान मोहंती और दीपनवित दशमोहपात्रा मुख्य भूमिका में हैं।[4][5]<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |last=Satapathy |first=Sagarika |date=2022-11-08 |title=Odia Film ‘DAMaN’ creates Big Buzz |url=https://enewsinsight.com/odia-film-daman-creates-big-buzz/ |access-date=2022-11-10 |website=The News Insight |language=en-US}}</ref> इस फिल्म में अंधविश्वास के खिलाफ एक डॉक्टर की अथक लड़ाई और आदिवासी लोगों को मलेरिया रोग के बारे में तथ्यों से अवगत कराने के संघर्ष को दर्शाया गया है। यह वास्तव में अपने वर्ग के सर्वश्रेष्ठ लोगों के लिए एक प्रेरणादायक है, जो नए स्नातक डॉक्टरों के दिमाग को मानवता की सेवा करने और दूसरों को भी इसका अनुसरण करने के लिए एक जगह बनाने के लिए अग्रणी के रूप में कार्य करने के लिए प्रेरित करता है। <ref name=":0">{{Cite web |date=2022-11-04 |title=Babusan starrer Daman movie release in Feb 3 at ponaroma studio |url=https://www.prameyanews.com/babusan-starrer-daman-movie-released-today/ |access-date=2022-11-10 |website=Odisha News In English |language=en-US |archive-date=4 नवंबर 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104054625/https://www.prameyanews.com/babusan-starrer-daman-movie-released-today/ |url-status=dead }}</ref> ==कथानक == यह फिल्म 2015 के समयकाल को दर्शाता है। सिद्धार्थ, एक युवा डॉक्टर, जिन्होंने [[भुवनेश्वर]] से एमबीबीएस की पढ़ाई पूरी की, उन्हें ओडिशा के [[मलकानगिरी]] जिले के दुर दराज आदिवासी क्षेत्र जनबाई प्राथमिक स्वास्थ्य केंद्र में तैनात किया गया है। [[ओडिशा सरकार]] के दिशानिर्देशों के अनुसार, सरकार प्रायोजित मेडिकल पाठ्यक्रमों में पढ़ने वाले मेडिकल छात्रों को 5 वर्षों के लिए ओडिशा के आदिवासी या ग्रामीण क्षेत्रों में सेवा करनी होगी अन्यथा उन्हें 5 करोड़ बांड मूल्य का भुगतान करना होगा। ऐसे में सिद्धार्थ को उनकी मर्जी के बगैर वहां जाना पड़ता है. जानबाई पीएचसी के अंतर्गत 151 गांव हैं और यह बिना किसी बुनियादी सुविधाओं के नक्सली-माओवादी विद्रोह के लिए कुख्यात है। सिद्धार्थ बहुत कठिनाइयों के साथ वहां पहुंचता है और रवींद्र (फार्मासिस्ट) से मिलता है। नई जगह को झेलना उनके लिए बहुत मुश्किल था. उन्होंने इस्तीफा देकर गांव से भागने की कोशिश की. वहां से निकलते समय एक ग्रामीण अपनी बेटी को 'डूमा' (भूत) समझकर इलाज के लिए ले आया, लेकिन जांच में पता चला कि यह मलेरिया है। उनके सहयोगियों ने उन्हें बताया कि पीएचसी के अंतर्गत सुदूर पहाड़ी इलाकों में लगभग 151 गांव हैं जहां के लोग अस्पताल आने में दिलचस्पी नहीं रखते क्योंकि वे अपनी बीमारियों का इलाज झाड़-फूंक से करते हैं। सिद्धार्थ ने गांवों में जागरूकता फैलाने का फैसला किया। कुछ स्थानीय लोगों की मदद से वह सबसे पहले एक गाँव में गए और उनसे निःशुल्क मलेरिया परीक्षण कराने के लिए संपर्क किया। दूसरे गाँव में वह एक लड़की को झाड़-फूंक से नहीं बचा सका और उसकी मृत्यु हो गई। तब वह मलेरिया को खत्म करने के लिए दृढ़ संकल्पित होकर वह स्वयं सभी गांवों का दौरा करते हैं और परीक्षण किट और दवाएं उपलब्ध कराते हैं। एक गांव की यात्रा के दौरान, नक्सलियों ने उस गांव पर कब्जा कर लिया जहां सिद्धार्थ और रवींद्र एक गर्भवती महिला को 10 किमी तक ले गए, जहां नदी पार करने के लिए नाव की अनुपलब्धता के कारण वह उसे मलकानगिरी अस्पताल ले जाने में असफल रहे, फिर उन्होंने उसे प्राथमिक स्वास्थ्य केंद्र ले जाने का फैसला किया। जहां उसका सफलतापूर्वक प्रसव कराया गया। जल्द ही उन्हें एहसास हुआ कि ग्रामीणों को मच्छरदानी की जरूरत है। उन्होंने धन उपलब्ध कराने के लिए [[जिला मजिस्ट्रेट|डीएम]] से संपर्क करने के लिए सीडीएमओ से मुलाकात की। किसी तरह वह अपने मकसद में कामयाब हो जाता है. छह माह बाद पता चला कि ग्रामीण मच्छरदानी का उपयोग नहीं कर रहे हैं बल्कि अन्य कार्यों के लिए कर रहे हैं। इसलिए मलेरिया फिर से लौट आया जिसने कई लोगों की जान ले ली और सिद्धार्थ असहाय महसूस कर रहे हैं। सिद्धार्थ और रवींद्र ने मान लिया कि ग्रामीण दिशानिर्देशों के अनुसार जाल का उपयोग नहीं कर रहे होंगे। उन्होंने विभिन्न सरकारी निकायों की मदद से सीडीएमओ और डीएम की उपस्थिति में ''दमन'' नाम से एक बड़े पैमाने पर जागरूकता अभियान का प्रस्ताव रखा। 3 साल बाद, ग्राउंड रिपोर्ट के अनुसार मलेरिया को 40% से घटाकर 4% पर लाया गया। सिद्धार्थ अपनी आगे की पढ़ाई के लिए जानबाई को छोड़ चले जाते है। ==सामान्य ज्ञान== ''दमन'' ''दुर्गमा आंचलारे मलेरिया निराकरण'' (दुर्गम क्षेत्रों में मलेरिया नियंत्रण) का संक्षिप्त रूप है ([[ओडिया भाषा|ओडिया]]: ଦୁର୍ଗମ ଅଞ୍ଚଳରେ ମ୍ୟାଲେରିଆ ନିରାକରଣ). यह राज्य [[ओडिशा सरकार]] द्वारा शुरू की गई एक योजना थी, जो ओडिशा के सभी 79 ब्लॉकों के सभी 8,000 गांवों में लागू किया गया था। इसे दक्षिणी ओडिशा जिलों के आठ अत्यधिक मलेरिया-पीडित [[कोरापुट जिला|कोरापुट]], [[मलकानगिरि जिला|मलकानगिरि]], [[नबरंगपुर जिला|नबरंगपुर]], कालाहांडी जिला|कालाहांडी]], [[रायगड़ा जिला|रायगड़ा]], [[गजपति जिला|गजपति]], [[नुआपाड़ा जिला|नुआपाड़ा]] और [[कंधमाल जिला|कंधमाल]] दुर्गम आदिवासी क्षेत्रों में मलेरिया नियंत्रण पर ध्यान केंद्रित करती थी।<ref>{{Cite news |last=Meherda |first=Pramod Kumar |date=2019-01-27 |title=Model for malaria control |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/model-for-malaria-control/article26105559.ece |access-date=2022-11-23 |issn=0971-751X}}</ref> दमन का वर्तमान में महामारी विज्ञान के अध्ययन के साथ मूल्यांकन किया जा रहा है।<ref>Ompad DC, Kessler A, Van Eijk AM, Padhan TK, Haque MA, Sullivan SA, Tozan Y, Rocklöv J, Mohanty S, Pradhan MM, Sahu PK, Carlton JM. The effectiveness of malaria camps as part of the Durgama Anchalare Malaria Nirakaran (DAMaN) program in Odisha, India: study protocol for a cluster-assigned quasi-experimental study. Glob Health Action. 2021 Jan 1;14(1):1886458. doi: 10.1080/16549716.2021.1886458. Erratum in: Glob Health Action. 2022 Dec 31;15(1):2027685. PMID: 33866961; PMCID: PMC8183513. Update in: Glob Health Action. 2021 Jan 1;14(1):1886458. PMID: 36711482; PMCID: PMC9882634.</ref><ref>Ompad DC, Padhan TK, Kessler A, Mohanty S, Tozan Y, Jones AM, van Eijk AM, Sullivan SA, Haque MA, Pradhan MM, Mohanty S, Carlton JM, Sahu PK. The effectiveness of malaria camps as part of the malaria control program in Odisha, India. medRxiv [Preprint]. 2023 Jan 19:2023.01.18.23284743. doi: 10.1101/2023.01.18.23284743.</ref><ref>Bal M, Das A, Ghosal J, Pradhan MM, Khuntia HK, Pati S, Dutta A, Ranjit M. Assessment of effectiveness of DAMaN: A malaria intervention program initiated by Government of Odisha, India. PLoS One. 2020 Sep 8;15(9):e0238323. doi: 10.1371/journal.pone.0238323. PMID: 32898853; PMCID: PMC7478908.</ref> == स्वागत == [[File:Daman-poster.jpg|thumb|मूल उड़िया भाषा में दमन पोस्टर]] === आलोचनात्मक स्वागत === 4 नवंबर को यह फिल्म ओडिशा के 51 सिनेमाघरों और [[बैंगलोर|बेंगलुरु]], [[चेन्नई]], [[मुंबई]], [[दिल्ली]], [[कोलकाता]], [[ अहमदाबाद]], [[सूरत]], [[रायपुर]], [[पुणे]] और [[हैदराबाद]] में रिलीज हुई थी।<ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/states/odisha/2022/nov/19/odia-film-daman-made-tax-free-in-odisha-2519903.html|title=Odia film DAMaN made tax free in Odisha|work=The New Indian Express}}</ref> आलोचकों ने [[बाबूशान मोहंती]] और [[दीपनवित दशमोहपात्रा]] के अभिनय की प्रशंसा की। <ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/hindi/zeeodisha/entertainment/daman-review-babushaan-mohanty-and-dipanwit-dashmohapatra-play-a-fantastic-role-in-film/1432779|title=Daman Review: ଓଡିଆ ଫିଲ୍ମ ଜଗତ ପାଇଁ ସଞ୍ଜୀବନୀ 'ଦମନ'|date=9 November 2022|work=[[Zee News]]|language=Odia}}</ref> ''[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]'' के एक आलोचक ने फिल्म को पांच में से चार सितारों की रेटिंग दी और लिखा कि "यह एक डॉक्टर की सरल और अटूट कहानी है अदम्य भावना हर तरह से विजेता है। <ref>{{Cite web|title=Daman Movie Review : This inspiring and heartwarming true story is a winner all the way|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/daman/movie-review/97550391.cms|last=Kotecha|first=Ronak|work=The Times of India|date=3 February 2023}}</ref> ''[[द हिंदू]]'' के एक आलोचक ने लिखा कि "दीपनवित दशमोहपात्रा का ईमानदार प्रदर्शन और फिल्म की थीम की अखंडता दर्शकों को बांधे रखने में कामयाब रही"।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/daman-odia-movie-review-chasing-cynicism-in-malkangiri/article66473798.ece|title=‘Daman’ Odia movie review: A timely prescription for cinema with a cause|work=The Hindu}}</ref> ''[[द क्विंट]]'' के एक आलोचक ने लिखा है कि "हालांकि पहले भाग में गति की कमी हो सकती है, लेकिन फिल्म का बाकी हिस्सा आकर्षक है। डीओपी प्रताप राउत ने फिल्म के भावनात्मक पहलुओं पर अपनी नजरें टिकाए रखते हुए ओडिशा की शांति को कैद किया है। <ref>{{Cite web|url=https://www.thequint.com/entertainment/movie-reviews/daman-full-story-review-dr-siddharth-mohanty-babushaan-mohanty-true-story-malaria-odisha-hindi-dubbed-release#read-more|title=‘DAMaN’ Review: An Heroic Story Situated in the Heart & Soul of Odisha|work=The Quint}}</ref> यह फिल्म ''[[गॉड फादर (2016 फिल्म)|गॉड फादर-ट्रू स्टोरी ऑफ ए मैन]]'' (2016) को पीछे छोड कर सबसे ज्यादा कमाई करने वाली ओडिया फिल्म है।<ref>{{Cite web|url=https://sambadenglish.com/year-ender-2022-revival-of-odia-movies-achievements-and-controversies-in-india-cinema/|title=Year Ender 2022: Ollywood Sees A Silver Lining; Achievements And Controversies In Indian Cinema|work=[[Sambad|Sambad English]]}}</ref> ===सरकारी प्रतिक्रिया=== ओडिशा सरकार ने 'दमन' को ओडिशा में कर-मुक्त घोषित कर दिया है। ओडिशा के मुख्यमंत्री [[नवीन पटनायक]] ने घोषणा की कि 'दमन', जो राज्य सरकार के मलेरिया उन्मूलन कार्यक्रम पर आधारित है, को कर से छूट दी जाएगी। उन्होंने कहा, "इससे स्वास्थ्य विभाग के कर्मचारियों और दूरदराज के इलाकों में तैनात अन्य सरकारी कर्मचारियों को निस्वार्थ सेवा में उत्कृष्टता प्राप्त करने के लिए प्रोत्साहन मिलेगा।" <ref>{{cite web|title=‘Daman’ movie made tax-free|url=https://www.dailypioneer.com/2022/state-editions/---daman----movie-made-tax-free.html|website=The Pioneer|access-date=27 जून 2023|archive-date=22 नवंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221122105640/https://www.dailypioneer.com/2022/state-editions/---daman----movie-made-tax-free.html|url-status=dead}}</ref> ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:2022 की फ़िल्में]] ldyt7jxb7q8scc3ygyncn3b9f4j1it2 ध्वज और पताका पैटर्न 0 1472676 6555886 5915018 2026-05-24T09:53:53Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555886 wikitext text/x-wiki '''[https://finohindi.com/flag-pattern/ ध्वज झन्डा]) और [https://finohindi.com/pennant-chart-pattern/ पेनांट पैटर्न(पताका )]''' आमतौर पर [[परिसम्पत्ति|वित्तीय रूप से ट्रेड की जाने वाली संपत्तियों]] ( [[स्टॉक]], [[ऋणपत्र|बॉन्ड]], वायदा इत्यादि ) के प्राइस चार्ट में पाए जाते हैं। ).ये पैटर्न कंपनी के शेयर में ट्रेड हुए शेयर के वॉल्यूम तथा कीमत के आधार पर अपना निर्माण करते है । ये पैटर्न ट्रेंड रिवर्शल होते है [https://finohindi.com/flag-pattern/ ध्वज पैटर्न] दो [[समांतर (ज्यामिति)|समानांतर]] रेखाओं से घिरा हुआ है। ये रेखाएँ या तो सपाट हो सकती हैं या प्राथमिक बाज़ार प्रवृत्ति की विपरीत दिशा में इंगित की जा सकती हैं। इस पैटर्न का निर्माण तब होता है जब कोई शेयर बड़ी तेजी के बाद सपोर्ट तथा रेजिस्टेंस के मध्य में फंस जाता है। इस प्रकार बड़ी तेज़ी एक डंडा का रूप तथा कंसोलिडेशन का फेस एक झंडे का रूप ले लेता है । [[चित्र:Bull-flag.jpg|पाठ=Bull flag on a weekly RIMM stock chart|केंद्र]] तकनीकी विश्लेषकों के लिए एक क्लासिक पैटर्न, [https://finohindi.com/pennant-chart-pattern/ पेनेंट पैटर्न] को एक बड़े मूल्य परिवर्तन, उसके बाद एक समेकन अवधि और एक ब्रेकआउट द्वारा पहचाना जा सकता है। पैटर्न एक झंडे जैसा दिखता है। पेनेंट चरण की पहचान प्रारंभिक बड़े मूल्य आंदोलन से की जाती है जो उच्च मात्रा के लेनदेन को दर्शाता है, इसके बाद कमजोर मूल्य आंदोलन कम मात्रा के लेनदेन को दर्शाता है। इस पैटर्न का निर्माण तब होता है जब कोई शेयर बड़ी तेज़ी दिखाने के बाद एक ऐसे कंसोलिडेशन फेज में चला जाता है जिसका फेज समय दर समय सिकुड़ता जाता है [[चित्र:Bear-pennant.jpg|पाठ=Bear pennant on weekly SBUX stock chart|केंद्र]] == संदर्भ == # * Investopedia.com पर [https://www.investopedia.com/ask/answers/013015/what-are-main-differences-between-symmetrical-triangle-pattern-and-pennant.asp ''सममित त्रिभुजों और पेनांट पैटर्न के बीच अंतर''] * [https://finohindi.com/candlestick-pattern/ कैंडलस्टिक पैटर्न] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230904165317/https://finohindi.com/candlestick-pattern/ |date=4 सितंबर 2023 }} at [https://finohindi.com/ Finoहिंदी] * [https://finohindi.com/triangle-pattern/ त्रिभुज चार्ट पैटर्न (Trianglechart pattern)] [https://finohindi.com/ Finoहिंदी] * [https://finohindi.com/consolidation-pattern/ कंसोलिडेशन पैटर्न (Consolidation Pattern)] क्या है ? [https://finohindi.com/ Finoहिंदी] {{तकनीकी विश्लेषण}} 29b63emjeap8oerykd7nct1pwyle52u दूनिया बौज़ार 0 1484965 6555726 6429594 2026-05-24T03:11:18Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555726 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=दूनिया बौज़ार|image=Dounia Bouzar 10 16.jpg|caption=दूनिया बौज़ार 2016|birth_name=Dominique Hélène Bouzar|birth_date={{Birth date and age|1964|2|9|df=y}}|birth_place=[[Grenoble]], [[Isère]], [[France]]|nationality=फ़्रांस|occupation=मानवविज्ञानी|years_active=}} [[श्रेणी:Articles with hCards]] '''डोमिनिक हेलेन बाउजर''' (जन्म 9 फरवरी 1964), जिन्हें '''दूनिया बाउजर''' के नाम से जाना जाता है, फ्रांसीसी मानवविज्ञानी, लेखक और शिक्षक हैं, जिन्होंने फ्रांस में [[मुसलमानों]], विशेषकर [[मुस्लिम]] महिलाओं की बेहतर स्वीकार्यता की दिशा में काम किया है। <ref>{{Cite web|url=http://www.cpdsi.fr/actu/exclusif-dounia-bouzar-a-femmes-maghrebines-comment-proteger-nos-jeunes-des-recrutements-de-daech/|title=Dounia Bouzar à femme maghrébines: Comment protéger nos jeunes des recrutements de Daech|last=Alauzen, Erich|last2=Ben Mansour, Norhane|date=24 December 2015|publisher=CPDSI|language=French|access-date=9 February 2017}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://world.time.com/2011/02/24/frances-iconic-moderate-muslim-becomes-target-of-islamophobe-agression/|title=France's Iconic "Moderate Muslim" Becomes Target of Islamophobe Aggression|last=Crumley, Bruce|date=24 February 2011|publisher=Time|access-date=9 February 2017|archive-date=11 फ़रवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211075053/http://world.time.com/2011/02/24/frances-iconic-moderate-muslim-becomes-target-of-islamophobe-agression/|url-status=dead}}</ref> उन्होंने उच्च-स्तरीय पदों पर काम किया है, जहां उन्होंने मुसलमानों की समझ को बढ़ावा देने में योगदान दिया है, लेकिन हमेशा अधिकारियों के साथ नजर नहीं मिलाई है। == जीवनी == [[ग्रेनोब्ल|ग्रेनोबल]] में जन्मी, <ref>{{Cite web|url=http://www.ricochet-jeunes.org/auteurs/recherche/13303-dounia-bouzar|title=Dounia Bouzar|publisher=Ricochet-Jeunes|language=French|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211080520/http://www.ricochet-jeunes.org/auteurs/recherche/13303-dounia-bouzar|archive-date=11 February 2017|access-date=9 February 2017}}</ref> बौज़ार एक अल्जीरियाई पिता और एक फ्रांसीसी मां की बेटी हैं। <ref name="time05">{{Cite web|url=http://content.time.com/time/printout/0,8816,1112761,00.html|title=Going her own way|last=Crumley, Bruce|date=2 October 2005|publisher=Time|access-date=9 February 2017}}</ref> बैचलर मैट्रिकुलेशन लेने से पहले उन्होंने अपनी माध्यमिक शिक्षा बंद कर दी। अपनी पहली बेटी के जन्म के बाद उन्होंने विश्वविद्यालय की पढ़ाई करने की अनुमति देते हुए परीक्षा दी और उत्तीर्ण की। ल्योन में फ्रेंच रेड क्रॉस में दो साल के पाठ्यक्रम के बाद, 1991 में वह एक शिक्षिका के रूप में टूरकोइंग में पीजेजे (न्यायपालिका युवा संरक्षण) पाठ्यक्रम में शामिल होने में सक्षम हुईं। 1999 में, उन्होंने लिली III विश्वविद्यालय में अपनी पढ़ाई जारी रखी और एम.एससी. की उपाधि प्राप्त की। शिक्षा के क्षेत्र में।<ref>{{Cite web|url=http://www.bouzar-expertises.fr/dounia-bouzar-whois|title=Dounia Bouzar|publisher=Bouzar Expertise|language=French|access-date=10 February 2017|archive-date=5 मार्च 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305064833/http://www.bouzar-expertises.fr/dounia-bouzar-whois|url-status=dead}}</ref> एक धर्मनिरपेक्ष माहौल में पली-बढ़ी, जब वह 27 साल की थीं, तब उन्होंने पहली बार [[इस्लाम]] अपनाया और 2001 में इस विषय पर अपना पहला काम प्रकाशित किया। उनके ''लून वॉइली, ल'ऑत्रे पस'' ( ''वन वील्ड, वन नॉट'' ) के कारण राष्ट्रपति [[निकोलस सर्कोजी|निकोलस सरकोजी ने]] उन्हें 2003 में मुस्लिम आस्था की फ्रांसीसी परिषद का सदस्य नियुक्त किया। वह दो साल बाद यह कहकर चली गईं कि परिषद बुनियादी मुद्दों से पर्याप्त रूप से चिंतित नहीं है। इसके बजाय उन्होंने फ्रांसीसी समाज में इस्लाम के स्थान का एक सर्वेक्षण और विश्लेषण किया और क्वेले एजुकेशन फेस अउ रेडिकलिज्म? का प्रकाशन किया। ( कट्टरवाद के सामने क्या शिक्षा? ) 2006 में, जिसके लिए उन्हें नैतिक और राजनीतिक विज्ञान अकादमी से पुरस्कार मिला।<ref name="time052">{{Cite web|url=http://content.time.com/time/printout/0,8816,1112761,00.html|title=Going her own way|last=Crumley, Bruce|date=2 October 2005|publisher=Time|access-date=9 February 2017}}</ref> 2005 में ''[[टाइम (अंग्रेज़ी पत्रिका)|टाइम]]'' द्वारा हीरो ऑफ द ईयर के रूप में चयनित, पत्रिका ने उनकी चिंताओं को उद्धृत किया: "वर्षों से, राजनीतिक नेता और धार्मिक विद्वान यह परिभाषित करते रहे हैं कि हम फ्रांसीसी मुसलमानों के रूप में कौन और क्या हैं। फ्रांसीसी नागरिक और मुसलमान होने के नाते यह हम पर निर्भर है कि हम उन्हें बताएं कि हम कौन हैं और हमें क्या चाहिए।" उसी लेख में, उन्होंने हेडस्कार्फ़([[हिजाब]]) पर सरकारी प्रस्तावों की भी आलोचना की, जिसमें बताया गया कि अगर इस पर प्रतिबंध लगा दिया गया तो मुस्लिम महिलाएं अपनी पसंद की स्वतंत्रता से वंचित हो जाएंगी। सितंबर 2013 में, प्रधान मंत्री [[जीन-मार्क अयरॉल्ट|जीन-मार्क अयरॉल्ट ने]] बौज़ार को ''अल्लाह, मोन बॉस एट मोई'' ( ''अल्लाह, माई बॉस और'' ) जैसे प्रकाशनों वाली कंपनियों में धर्मनिरपेक्षता पर उनके काम के परिणामस्वरूप ऑब्जर्वेटोएरे डे ला लैसिटे (सेक्युलरिज्म ऑब्जर्वेटरी) का सदस्य नियुक्त किया। ''मैं'', 2008) और ''अल्लाह अत-इल सा प्लेस डेन्स ल'एंटरप्राइज़?'' ( ''क्या अल्लाह के पास कंपनी में कोई जगह है?,'' 2009)। <ref>{{Cite web|url=http://www.la-croix.com/Urbi-et-Orbi/Carnet/Dounia-Bouzar-nommee-a-lObservatoire-de-la-laicite-2013-09-23-1022910|title=Dounia Bouzar nommée à l'Observatoire de la laïcité|date=23 September 2013|publisher=La Croix|language=French|access-date=10 February 2017|archive-date=11 फ़रवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211155332/http://www.la-croix.com/Urbi-et-Orbi/Carnet/Dounia-Bouzar-nommee-a-lObservatoire-de-la-laicite-2013-09-23-1022910|url-status=dead}}</ref> उन्होंने तुरंत सुझाव दिया कि फ्रांस को दो ईसाई छुट्टियों के स्थान पर यहूदियों के लिए [[योम किपुर|योम किप्पुर]] और मुसलमानों के लिए [[ईद उल-फ़ित्र|ईद मनानी]] चाहिए। <ref>{{Cite web|url=http://www.egaliteetreconciliation.fr/Observatoire-de-la-laicite-Dounia-Bouzar-propose-de-remplacer-deux-fetes-chretiennes-par-Yom-20378.html|title=Observatoire de la "laïcité" : Dounia Bouzar propose de remplacer deux fêtes chrétiennes par Yom Kippour et l'Aïd|date=25 September 2013|publisher=Égalité & Réconciliation|language=French|access-date=10 February 2017}}</ref> == पुरस्कार == *बौज़ार को फ्रांसीसी सांस्कृतिक विरासत में उनके योगदान के लिए 2009 में [[ऑर्ड्रे डेस पाम्स एकेडेमिक्स|शेवेलियर डे ल'ऑर्ड्रे डेस पाम्स एकेडेमिक्स]] के रूप में सम्मानित किया गया था। <ref>{{Cite web|url=http://hebdo.ahram.org.eg/NewsContent/980/9/44/3040/Dounia-Bouzar-%C2%AB-Fatwalogue-%C2%BB,-diriezvous-.aspx|title=Dounia Bouzar: " Fatwalogue ", diriez-vous ?|date=26 June 2013|publisher=Al-Ahram|language=French|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220194744/http://hebdo.ahram.org.eg/NewsContent/980/9/44/3040/Dounia-Bouzar-%C2%AB-Fatwalogue-%C2%BB,-diriezvous-.aspx|archive-date=20 December 2013|access-date=10 February 2017}}</ref> 2014 में, फ्रांसीसी राजनेता [[जीन-लुई बियान्को|जीन-लुई बियान्को ने]] उन्हें [[लीजन ऑफ ऑनर]] के शूरवीर के रूप में सजाया। <ref>{{Cite web|url=https://lemuslimpost.com/bouzar-vous-avez-dit-bouzar.html|title=Bouzar, vous avez dit Bouzar?|last=Ildrissy, Karim|publisher=Le Muslim Post|language=French|access-date=10 February 2017|archive-date=16 सितंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916010927/https://lemuslimpost.com/bouzar-vous-avez-dit-bouzar.html|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:इस्लाम में परिवर्तित लोगों की सूची]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1964 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:फ़्रांस के लोग]] [[श्रेणी:मुस्लिम लेखिका]] mftfmcce15u2c01yfpdjfh2ayuxzzx0 देबरा मजीद 0 1500253 6555727 6018941 2026-05-24T03:37:34Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555727 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=देबरा मजीद|birth_date=जनवरी 7, 1954|death_date=मार्च 20, 2022|death_place=|nationality=अमेरिकन|occupation=इस्लामी विद्वान|known_for=}} [[Category:Articles with hCards]] '''प्रोफेसर''' '''देबरा मुबश्शिर मजीद''' (जन्म: 1954 - 20 मार्च, 2022) एक [[अमेरिकी]] धार्मिक [[इतिहासकार]], कार्यकर्ता और महिलावादी थीं। <ref name=>{{Cite web|url=https://www.ispu.org/scholars/debra-majeed/|title=Remembering Debra Majeed {{!}} ISPU|date=2021-07-08|language=en-US|access-date=2022-11-04}}</ref> <ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.beloit.edu/live/news/3964-in-remembrance-debra-majeed-professor-emerita-of|title=In Remembrance: Debra Majeed, Professor Emerita of Religious Studies|website=www.beloit.edu|language=en|access-date=2022-11-04}}</ref> == जीवन == डेबरा मजीद का जन्म 1954 में एक अफ्रीकी-अमेरिकी कैथोलिक परिवार में हुआ था, लेकिन बाद में वह प्रोटेस्टेंट बन गईं। फिर बाद में [[इस्लाम]] धर्म अपनाया था।<ref name=/> मजीद एक रूढ़िवादी [[ईसाई]] था और एक चर्च में काम करती थी। उनकी मुलाकात दो पुरुषों से हुई, जिन्होंने उनकी कामुकता पर सवाल उठाए, जिन्होंने उन्हें कैलिफोर्निया के पासाडेना में फुलर इवेंजेलिकल थियोलॉजिकल सेमिनरी में धर्मशास्त्र में एमए कार्यक्रम में दाखिला लेने के लिए प्रेरित किया। <ref name=/> <ref name=/> मजीद यूनाइटेड मेथोडिस्ट चर्च में मंत्री बनी। <ref name=/> पासाडेना में, उन्होंने स्कॉट यूनाइटेड मेथोडिस्ट चर्च में मंत्री के रूप में कार्य किया। [[चित्र:Al_Shahada.jpg|अंगूठाकार|98x98पिक्सेल|[[शहादा]]]] उन्होंने 1998 में 42 साल की उम्र में [[नॉर्थवेस्टर्न विश्वविद्यालय|नॉर्थवेस्टर्न यूनिवर्सिटी]] और गैरेट-इवेंजेलिकल सेमिनरी के साथ एक संयुक्त डॉक्टरेट कार्यक्रम में शिकागो में काले अमेरिकी पुरुषों के लिए इस्लाम की अपील का अध्ययन करते हुए इस्लाम धर्म अपना लिया। <ref name=/> <ref name=/> == आजीविका == मजीद कॉलेज के इतिहास में कार्यकाल पाने वाली पहली अश्वेत महिला और पहली मुस्लिम थीं। <ref name=/> <ref name=/> उन्होंने एडविन एफ. वाइल्ड जूनियर विशिष्ट सेवा प्रोफेसर की उपाधि धारण की। वह 2020 में अध्यापन से सेवानिवृत्त हो गईं और एमेरिटस का दर्जा हासिल करने वाली बेलोइट की पहली अश्वेत और मुस्लिम प्रोफेसर बन गईं। <ref name=/> माजिद को उनके 2016 के काम, ''पॉलीगनी: व्हाट इट मीन्स व्हेन अफ्रीकन अमेरिकन मुस्लिम वीमेन शेयर देयर हस्बैंड्स के लिए जाना जाता है।'' <ref name=/> मजीद ने "मुस्लिम महिलावाद" शब्द की वकालत की और उसका आविष्कार किया, यह एक मान्यता है कि एक साथ काले, मुस्लिम और एक महिला होने का क्या मतलब है। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=I784DwAAQBAJ&dq=debra+majeed+womanism&pg=PA32|title=Being Muslim: A Cultural History of Women of Color in American Islam|last=Chan-Malik|first=Sylvia|date=2018-06-26|publisher=NYU Press|isbn=978-1-4798-0429-0|language=en}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=b6cUCgAAQBAJ&dq=debra+majeed+womanism&pg=PA241|title=Women of the Nation: Between Black Protest and Sunni Islam|last=Gibson|first=Dawn-Marie|last2=Karim|first2=Jamillah|date=2014-07-11|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-6995-9|language=en}}</ref> माजिद ईसाई महिलाओं के केंद्रीकरण और महिलावादी विचारों के दृष्टिकोण की आलोचक थी। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EzZCuz2uT5UC&dq=debra+majeed+womanism&pg=PA38|title=Making a Way Out of No Way: A Womanist Theology|last=Coleman|first=Monica A.|date=2008-08-29|publisher=Fortress Press|isbn=978-1-4514-1487-5|language=en}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=aan0AgAAQBAJ&dq=debra+majeed+womanism&pg=PA58|title=Feminist Edges of the Qur'an|last=Hidayatullah|first=Aysha A.|date=2014-04-01|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-935958-5|language=en}}</ref> उनका काम नस्ल, विवाह और पारिवारिक जीवन, लिंग और पारिवारिक कानून के मुद्दों से जुड़ा था। विस्कॉन्सिन-मिल्वौकी ऑनर्स कॉलेज विश्वविद्यालय में नस्लीय अल्पसंख्यक छात्रों के लिए उनके सम्मान में प्रोफेसर डेबरा मजीद ऑनर्स छात्रवृत्ति की स्थापना की गई थी। <ref>{{Cite web|url=https://uwm.edu/secu/wp-content/uploads/sites/122/2020/12/Scholarship-description.pdf|title=The Professor Debra Majeed Honors Scholarship|website=uwm.edu|access-date=12 दिसंबर 2023|archive-date=18 अगस्त 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240818225625/https://uwm.edu/secu/wp-content/uploads/sites/122/2020/12/Scholarship-description.pdf|url-status=dead}}</ref> == मौत == 20 मार्च, 2022 को उत्तरी कैरोलिना के चार्लोट में सर्जरी के कारण जटिलताओं से मजीद की मृत्यु हो गई। वह 68 वर्ष की थीं. <ref>{{Cite web|url=https://alqalam.co.za/dr-debra-majeed-the-priest-who-became-the-loving-and-devoted-servant-of-islam%ef%bf%bc/|title=Dr Debra Majeed - The Priest who became the loving and devoted servant of Islam|last=Al-Qalam|date=2022-03-27|website=Al-Qalam|language=en-US|access-date=2022-11-04}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[इस्लाम में धर्मान्तरित लोगों की सूची जो इस्लामी विद्वान हैं]] * [[मरियम जमीला]]: पत्रकार * [[रुकैया वारिस मकसूद]] : ब्रिटिश मुस्लिम लेखिका * [[आयशा ग्रे हेनरी]] : अमेरिकी इस्लामी विद्वान * [[हव्वा हनीम]] : फ्रांसीसी विद्वान == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:अमेरिकी नारीवादी]] [[श्रेणी:इस्लाम की महिला विद्वान]] [[श्रेणी:२०२२ में निधन]] [[श्रेणी:1954 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:इस्लाम में परिवर्तित लोगों की सूची]] rkdw59hnzc9grk4isi3f3b1w8zf8te7 दुलार लकड़ा 0 1510772 6555722 6492878 2026-05-24T02:55:22Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555722 wikitext text/x-wiki {{Infobox Christian leader|church=[[Lutheran]]|birth_date=14 July 1959|death_date=23 April 2021|nationality=[[India|Indian]]|birth_name=Dular Lakra|see=[[North Western Gossner Evangelical Lutheran Church|N.W.G.E.L.Church]]|name=दुलार लकड़ा|predecessor=निर्दोष लकड़ा|successor=[[राजीव सतीश टोप्पो]]|appointed=13 January 2013|term_start=13 January 2013|term_end=23 April 2021|began=|image=|birth_place=[[गुमला]]|English name=Dular Lakra}} '''रेव्ह.दुलार लकड़ा''' (14 जुलाई 1959 - 23 अप्रैल 2021) [[प्रोटेस्टेंट संप्रदाय|प्रोटेस्टेंट]] नॉर्थ वेस्टर्न गोस्नर इवेंजेलिकल लूथरन चर्च सोसाइटी के बिशप एमेरिटस थे, जिन्होंने 2013 से 2021 तक चौथे बिशप के रूप में कार्य किया। <ref>{{Cite web|url=http://www.nwgelcommunity.in/2021/04/blog-post.html|title=बिशप दुलार लकड़ा जी को विनम्र श्रद्धांजलि|website=NWGEL COMMUNITY|access-date=29 August 2023}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/jharkhand/ranchi/story-bishop-dular-lakra-of-nw-gel-church-passes-away-3994025.html|title=एनडब्ल्यू जीईएल चर्च के बिशप दुलार लकड़ा का निधन|website=Hindustan|language=hi|access-date=27 August 2023}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ranchi/gel-church-cancels-e-services-after-tech-team-tests-positive/articleshow/82221654.cms|title=Jharkhand: GEL Church cancels e-services after tech team tests positive|date=24 April 2021|work=The Times of India|access-date=27 August 2023|issn=0971-8257}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://kohramlive.com/three-dignitaries-of-simdega-including-bishop-dulaar-lakra-died/|title=बिशप दुलार लकड़ा समेत सिमडेगा के तीन गणमान्य लोगों का निधन|last=|first=|date=2021-04-23|website=KohramLive|language=en-US|access-date=2023-11-26}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://dainikbharat24.com/2021/04/three-dignitaries-of-simdega-including-bishop-dulaar-lakra-died/|title=बिशप दुलार लकड़ा समेत सिमडेगा के तीन गणमान्य लोगों का निधन - Dainik Bharat 24|date=2021-04-23|language=en-US|access-date=2023-11-26|archive-date=26 नवंबर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231126070841/https://dainikbharat24.com/2021/04/three-dignitaries-of-simdega-including-bishop-dulaar-lakra-died/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://smart.livehindustan.com/ranchi/news/ranchi-nw-gel-church-s-bishop-dular-lakra-died-due-to-covid-19-virus-81619160026745.html|title=रांची- NW जीईएल चर्च के बिशप दुलार लकड़ा का कोविड-19 वायरस के कारण निधन|website=Hindustan Smart|language=hindi|access-date=2023-12-10|archive-date=10 दिसंबर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231210115119/https://smart.livehindustan.com/ranchi/news/ranchi-nw-gel-church-s-bishop-dular-lakra-died-due-to-covid-19-virus-81619160026745.html|url-status=dead}}</ref> == शिक्षा == बिशप लकड़ा ने जन्म से लेकर प्रारंभिक शिक्षा गुमला जिले के जारी प्रखंड के पुलुक गांव में की, जबकि उच्च-माध्यमिक शिक्षा रायडीह पतरा-टोली में हुई. उन्होंने 1978 में गोस्सनर थियोलॉजिकल कॉलेज में दाखिला लिया। इस दौरान उन्होंने गोस्सनर कॉलेज में धार्मिक शिक्षा के साथ-साथ अन्य शिक्षा भी ली, साथ ही 1982 में बीडी की पढ़ाई भी पूरी की। == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:२०२१ में निधन]] [[श्रेणी:1959 में जन्मे लोग]] 3vmkpecbq87ssbbzqyr35p32mrstclc दक्षिण करणपुरा कोलफील्ड 0 1529440 6555669 6119377 2026-05-23T19:14:08Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555669 wikitext text/x-wiki {{Infobox mine|name=दक्षिण करणपुरा कोयला क्षेत्र|pushpin_label=दक्षिण करणपुरा|pushpin_map_caption=झारखंड में स्थान|coordinates={{coord|23|38|17|N|85|18|22|E|region:IN|format=dms|display=inline,title}} |subdivision_type=[[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]]|state/province=[[झारखंड]]|country=[[भारत]]|owner=[[सेंट्रल कोलफील्ड्स लिमिटेड]]|official website=http://ccl.gov.in/|acquisition year=1975}} '''दक्षिण करणपुरा कोलफील्ड''' भारत के [[झारखण्ड|झारखंड]] [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] के [[रामगढ़ जिला|रामगढ़ जिले]] में स्थित है। <ref>{{cite web | url = http://jharkhandforest.com/files/Hazaribagh_Introduction.pdf | title = हज़ारीबाग़ जिला | work = भूविज्ञान और खनिज संसाधन | access-date = 2008-08-26 | archive-date = 12 मार्च 2025 | archive-url = https://web.archive.org/web/20250312150754/http://jharkhandforest.com/files/Hazaribagh_Introduction.pdf | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.ismenvis.nic.in/My_Webs/Digital_Library/GSingh/Critical%20evaluation%20of%20geo-environmental%20scenario....pdf | title = भारत के दामोदर नदी बेसिन के भू-पर्यावरणीय परिदृश्य का महत्वपूर्ण मूल्यांकन | last = प्रसून कुमार सिंह, गुरदीप सिंह और ब्रजेंद्र कुमार तिवारी | access-date = 2008-08-26 }}{{dead link |date= मई 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === कोयला भंडार === {| class="wikitable" !कोयले का प्रकार !सिद्ध किया ! सूचित !अनुमानित (अन्वेषण) !कुल |- |मध्यम खाना पकाने का कोयला | |513.40 |296.23 |809.63 |- |खाना न पकाने का कोयला |2620.41 |1507.42 |1212.65 |5340.48 |- !कुल !2620.41 !2020.82 !1508.88 !6510.11 |- |} == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:रामगढ़ ज़िला]] [[श्रेणी:विकिडेटा पर उपलब्ध निर्देशांक]] ckao5qle3vvnwalneppquzbgsnkzkjo द फैमिली स्टार 0 1530056 6555610 6123792 2026-05-23T16:32:55Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555610 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = The Family Star | image = Family Star Poster.png | caption = | director = [[Parasuram (director)|Parasuram]] | writer = Parasuram | producer = {{ubl|[[Dil Raju]] | Sirish}} | starring = {{Plainlist| * [[विजय देवरकोंडा]] * [[मृणाल ठाकुर]] }} | cinematography = [[K. U. Mohanan]] | editing = [[Marthand K. Venkatesh]] | music = [[Gopi Sundar]] | studio = [[Sri Venkateswara Creations]] | released = {{film date|df=y|2024|04|05|ref1=<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/telugu/vijay-deverakonda-and-mrunal-thakur-starrer-family-star-gets-release-date-9141263/|title=Vijay Deverakonda and Mrunal Thakur-starrer Family Star gets release date|date=2 February 2024|work=[[Indian Express]]|access-date=6 April 2024|archive-date=7 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240307190006/https://indianexpress.com/article/entertainment/telugu/vijay-deverakonda-and-mrunal-thakur-starrer-family-star-gets-release-date-9141263/|url-status=live}}</ref>}} | country = India | language = तेलुगु | runtime = 157 minutes<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/telugu-cinema/cbfc-changes-run-time-certification-of-vijay-deverakonda-and-mrunal-thakur-s-family-star-101712239930599.html|title=CBFC changes run-time, certification of Vijay Deverakonda and Mrunal Thakur's Family Star|date=4 April 2024|website=Hindustan Times}}</ref> | budget = {{INR|50 crores}}<ref>{{Cite news |last=Prakash |first=BVS |date=7 April 2024 |title=Vijay Devarakonda's Family Star touches a budget of 50 cr?|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/tollywood/vijay-devarakonda-family-star-budget-touches-rs-50-cr-884451 |work=Deccan Chronicle |access-date=7 April 2024}}</ref> | gross = {{estimation}}{{INR|19.78–23.20 crore}}<ref>{{Cite news |title=The Family Star Box Office Collection Day 11 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/family-star-box-office-collection-day-11-vijay-deverakonda-and-mrunal-thakur-starrer-collect-only-rs-23-lakh-on-its-second-monday-in-india/articleshow/109324314.cms |work=Times of India |date=15 April 2024 |access-date=3 May 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Family Star box office collection day 4: Vijay Deverakonda film fails Monday test, likely to be another bomb in actor’s career |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/telugu/family-star-box-office-collection-day-4-vijay-deverakonda-film-fails-monday-test-another-bomb-actor-career-9259275/ |work=The Indian Express |date=9 April 2024 |access-date=13 May 2024}}</ref> }} '''द फैमिली स्टार''' एक 2024 भारतीय तेलुगु भाषा की रोमांटिक एक्शन ड्रामा फिल्म है,<ref>{{cite web|url=https://hindi.news18.com/news/entertainment/south-cinema-vijay-deverakonda-mrunal-thakur-starrer-the-family-star-opens-strong-mints-here-is-box-office-report-day-2-8217232.html|title=60 करोड़ी 'The Family Star' ने 2 दिन में कमाए इतने करोड़, विजय देवरकोंडा- मृणाल ठाकुर ने जीता लोगों का दिल|access-date=22 मई 2024|archive-date=22 मई 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240522173137/https://hindi.news18.com/news/entertainment/south-cinema-vijay-deverakonda-mrunal-thakur-starrer-the-family-star-opens-strong-mints-here-is-box-office-report-day-2-8217232.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.abplive.com/entertainment/south-cinema/family-star-box-office-collection-day-mrunal-thakur-vijay-deverakonda-film-india-net-collection-2658971|title=Family Star Box Office Collection: मृणाल ठाकुर-विजय देवरकोंडा की केमिस्ट्री ने जीता दिल! दो दिन में 10 करोड़ के करीब पहुंची 'फैमिली स्टार'}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/entertainment/bollywood-family-star-actress-mrunal-thakur-visit-siddhivinayak-mandir-with-family-23691590.html|title=Family Star एक्ट्रेस मृणाल ठाकुर ने लिया बप्पा का आशीर्वाद, परिवार संग सिद्धिविनायक मंदिर पहुंचीं एक्ट्रेस}}</ref> जो परशुराम द्वारा लिखित और निर्देशित है, और श्री वेंकटेश्वर क्रिएशन्स के तहत दिल राजू और सिरीश द्वारा निर्मित है। फिल्म में [[विजय देवरकोंडा]] और [[मृणाल ठाकुर]] मुख्य भूमिका में हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.cbfcindia.gov.in/cbfcAdmin/search-result.php?recid=Q0EwNzIxMDMyMDI0MDAwNDM=|title=CBFC &#124; Search Film|website=[[Central Board of Film Certification|CBFC]]|access-date=5 April 2024|archive-date=3 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240403054651/https://www.cbfcindia.gov.in/cbfcAdmin/search-result.php?recid=Q0EwNzIxMDMyMDI0MDAwNDM=|url-status=live}}</ref> फिल्म की आधिकारिक घोषणा फरवरी 2023 में अस्थायी शीर्षक VD11 के तहत की गई थी, क्योंकि यह मुख्य अभिनेता के रूप में विजय की 11वीं फिल्म है, और आधिकारिक शीर्षक की घोषणा अक्टूबर 2023 में की गई थी। मुख्य फोटोग्राफी जुलाई 2023 में शुरू हुई। इसे कई चरणों में छिटपुट रूप से शूट किया गया था, हैदराबाद और न्यूयॉर्क सहित फिल्मांकन स्थानों के साथ। फिल्म में संगीत गोपी सुंदर ने दिया है। फिल्म के डिजिटल स्ट्रीमिंग अधिकार अमेज़ॅन प्राइम वीडियो द्वारा अधिग्रहित किए गए और 26 अप्रैल 2024 को तेलुगु और तमिल भाषाओं में प्रीमियर किया गया।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/controversial-scene-in-vijay-deverakonda-starrer-the-family-star-sparks-backlash-after-ott-release/articleshow/109641957.cms|title=Controversial scene in Vijay Deverakonda starrer 'The Family Star' sparks backlash after OTT release}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} == बाहरी कड़ियाँ == *{{IMDb title|26655108}} [[श्रेणी:2024 की फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय फिल्में]] [[श्रेणी:भारतीय रोमांटिक कॉमेडी फ़िल्में]] izqc2k1bxkzz7vjawxgb2fmy1x2om0w सदस्य:BHARAT Muniya 2 1539889 6555926 6433468 2026-05-24T11:36:43Z BHARAT Muniya 834957 6555926 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = [[File:Bharat Muniya.jpg|thumb|Bharat Muniya]] | image = Bharat Muniya | name = Bharat Muniya ji }} {{User toolbox|state=Madhya Pradesh}}{{Birth-date and age|04/06/1995||dt=|gregorian=|bce=}}<ref></ref> 3htyqu29knlcnkd5usqix5jt51072ti थाईलैंड का संविधान 0 1548679 6555566 6467179 2026-05-23T12:55:19Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555566 wikitext text/x-wiki {{Infobox constitution |document_name = थाईलैंड राज्य का संविधान |image = รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช ๒๕๖๐.pdf |image_size = 150 |image_alt = |caption = संविधान की प्रस्तावना |orig_lang_code = th |title_orig = รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย |jurisdiction = [[थाईलैंड]] |subordinate_to = |date_created = 5 अक्टूबर 2015 |date_presented = 29 मार्च 2016 |date_ratified = |date_effective = 6 अप्रैल 2017 |system = एकात्मक संसदीय संवैधानिक राजतंत्र |branches = 3 |head_of_state = सम्राट |chambers = दो खाने का ([[राष्ट्रीय सभा]]: सीनेट (प्रतिनिधि सभा) |executive = [[प्रधानमंत्री]] के नेतृत्व में मंत्रिमंडल |courts = [[सर्वोच्च न्यायालय]] |federalism = एकात्मक |electoral_college = नहीं |date_legislature = 24 मार्च 2019 (प्रतिनिधि सभा (थाईलैंड))<br/>11 मई 2019 (थाईलैंड की सीनेट) |date_first_executive = 9 जून 2019 |date_first_court = |number_entrenchments = |date_repealed = |number_amendments = 1 |date_last_amended = 7 नवंबर 2021 |citation = |location_of_document = |commissioned = |writer = संविधान मसौदा आयोग |signers = वजीरालोंगकोर्न |media_type = |supersedes = थाईलैंड का 2014 अंतरिम संविधान |wikisource = थाईलैंड का संविधान |wikisource1 = |wikisource2 = |wikisource3 = |wikisource4 = |footnotes = }} {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 300 | image1 = 1932 Constitution of Siam - 2017-01-26 (007).jpg | caption1 = थाईलैंड के पहले संविधान, 1932 के सियाम संविधान की मूल प्रति को बैंकॉक में थाई संसद संग्रहालय में प्रदर्शित किया गया है। प्रत्येक संविधान की तीन प्रतियाँ बनाई जाती थीं, जो पारंपरिक मोड़ने वाली पुस्तकों पर हस्तलिखित होती थीं। इन्हें क्रमशः संसद सचिवालय, मंत्रिमंडल सचिवालय और राजा के सचिवालय में रखा जाता था। | image2 = First Page of Thai Constitution of 1932 (1952 edition).jpg | caption2 = थाईलैंड के 1952 के संविधान के प्रारंभिक पृष्ठ, जिन पर राजा भूमिबोल अदुल्यादेज़ ने अपना हस्ताक्षर और अपने राज्यकाल की मुहर अंकित की थी, और इसके ऊपर राज्य की तीन मुहरों द्वारा इसे प्रमाणित किया गया था। }} '''थाईलैंड के राज्य का संविधान''' ({{lang-th|รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย}}; {{RTGS|''Ratthathammanun Haeng Ratcha-anachak Thai''}}) [[थाईलैंड]] में विधि शासन का आधार प्रदान करता है। 1932 में पूर्ण राजतंत्र के उन्मूलन के बाद से, थाईलैंड में 2015 तक 20 [[घोषणापत्र]] या [[संविधान]] रहे हैं, यानी औसतन हर चार साल में एक नया संविधान बना है।<ref name=":1" /> कई बदलाव सैन्य तख्तापलटों के बाद हुए, जो देश में उच्च राजनीतिक अस्थिरता को दर्शाते हैं। प्रत्येक सफल तख्तापलट के बाद, सैन्य शासन ने मौजूदा संविधान को निरस्त कर दिया, आमतौर पर बिना सार्वजनिक परामर्श के। थाईलैंड का 1997 का संविधान, जिसे अक्सर "जनता का संविधान" कहा जाता है, सार्वजनिक भागीदारी की मात्रा और इसके अनुच्छेदों के लोकतांत्रिक स्वरूप के कारण एक महत्वपूर्ण कदम माना गया था। इसमें निर्वाचित [[द्विसदनीय]] विधायिका का प्रावधान था, और कई [[मानवाधिकार|मानवाधिकारों]] को पहली बार स्पष्ट रूप से मान्यता दी गई थी। इन सुधारों में से कई 2006 की सैन्य तख्तापलट के बाद समाप्त हो गए। वर्तमान संविधान को 2017 में अपनाया गया था। 105-पृष्ठ और 279-लेखों वाले प्रस्तावित संविधान को<ref name=":2">{{cite web|title=Proposed constitution| url=http://www.parliament.go.th/ewtcommittee/ewt/draftconstitution2/ewt_dl_link.php?nid=429&filename=index|website=Thai National Assembly|access-date=30 March 2016}}</ref><ref name="draft">{{cite web|title=Draft Constitution of the Kingdom of Thailand 2016 Unofficial English Translation|url=http://www.un.or.th/wp-content/uploads/2016/06/2016_Thailand-Draft-Constitution_EnglishTranslation_Full_Formatted_vFina....pdf|website=United Nations Thailand|publisher=Office of the United Nations Resident Coordinator, Thailand|access-date=1 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816213546/http://www.un.or.th/wp-content/uploads/2016/06/2016_Thailand-Draft-Constitution_EnglishTranslation_Full_Formatted_vFina....pdf|archive-date=2016-08-16|url-status=dead}}</ref> 61.4 प्रतिशत थाई मतदाताओं द्वारा मंजूरी दी गई थी, जिसमें 59.4 प्रतिशत जनता ने भाग लिया था। यह राष्ट्रीय शांति और व्यवस्था परिषद (NCPO) को आठ से दस सदस्यीय पैनल नियुक्त करने की अनुमति देता है,<ref name=":3">{{cite news|title=Politicians have no rights to disagree with me: Thai junta leader|url=http://www.prachatai.com/english/node/6031|access-date=11 April 2016|work=Prachatai English|date=2016-04-11}}</ref> जो सीनेटरों का चयन करेगा, और इसमें शाही थाई आर्मी, [[नेवी]], एयर फोर्स, और [[पुलिस]] के प्रमुखों के लिए छह सीटें आरक्षित हैं, साथ ही सैन्य के सर्वोच्च कमांडर और रक्षा स्थायी सचिव भी शामिल हैं। द्विसदनीय संसद एक ऐसे उम्मीदवार को [[प्रधानमंत्री]] के रूप में भी चुन सकती है जो इसके सदस्य न हो या यहां तक कि कोई राजनीतिज्ञ भी न हो। आलोचकों का कहना है कि यह प्रभावी रूप से सेना को बाद के चुनावों के परिणामों की परवाह किए बिना सरकार पर नियंत्रण बनाए रखने की अनुमति देता है। ==इतिहास== रत्तनकोसिन साम्राज्य और चार पारंपरिक रूप से गिने जाने वाले पूर्ववर्ती साम्राज्य, जिन्हें सामूहिक रूप से सियाम कहा जाता था, का 1932 तक एक असंहिताबद्ध संविधान था। 1 अप्रैल 1908 को जारी किए गए दंड संहिता की प्रस्तावना में, जो 21 सितंबर को प्रभावी हुई, राजा चुलालोंगकोर्न (रामा पांचवां) ने कहा: "प्राचीन काल में सियामी राष्ट्र के राजा अपने लोगों पर उन कानूनों के साथ शासन करते थे, जो मूल रूप से मनु के धर्मशास्त्र से प्राप्त हुए थे, जो उस समय भारत और पड़ोसी देशों के निवासियों के बीच प्रचलित कानून था।"<ref>{{cite book |title=Twentieth Century Impressions of Siam |last= Masao|first= T. |editor1-last= Wright |editor1-first= Arnold |editor2-last= Breakspear |editor2-first= Oliver T |year=2008 |orig-date=1908 |publisher= Lloyds Greater Britain Publishing Company |location= London |chapter= Siamese Law: Old and New.|quote= इस प्रकार की निष्कर्ष की पुष्टि 1905 में बैंकॉक के सियाम सोसायटी के समक्ष पढ़े गए एक पत्र में भी की गई थी, जिसमें लेखक ने पाठ्य सामग्रियों की तुलना करके यह दिखाने की कोशिश की कि प्राचीन सियामी कानून भारत के मनुई कानूनों से व्युत्पन्न थे। |chapter-url=https://archive.org/download/twentiethcentury00wrigrich/twentiethcentury00wrigrich.pdf |chapter-format=65.3 MB|access-date= January 28, 2012}}</ref>{{rp|91}} निरंकुश राजतंत्र से संवैधानिक लोकतंत्र की ओर संक्रमण तब शुरू हुआ जब राजा प्रजाधिपोक (रामा सातवां) ने 1932 के रक्तहीन तख्तापलट को सुलझाने के लिए एक संहिताबद्ध संविधान पर सहमति व्यक्त की। राजा ने 27 जून 1932 को शाम 5:00 बजे एक अस्थायी चार्टर पर हस्ताक्षर किए, जिसकी शुरुआत इस घोषणा से हुई, "देश की सर्वोच्च शक्ति सभी लोगों की है।"<ref name="Stowe">{{cite book |last= Stowe |first= Judith A.|title= Siam becomes Thailand: A Story of Intrigue|url= https://archive.org/details/siambecomesthail0000stow |date=c. 1991 |publisher= [[University of Hawaii Press]] |location= Honolulu |isbn = 0824813936}}</ref>{{rp|25}} <!-- reuse as <ref name="Stowe"/>{{rp|p.#}}--> संहिताबद्ध संविधान का एक महत्वपूर्ण नुकसान यह है कि इससे उत्पन्न होने वाले विवाद उस संविधान के मूल प्रावधानों से संबंधित प्रथाओं और परंपराओं की विभिन्न व्याख्याओं के कारण होते हैं।<ref name="Johari">{{cite book |last= Johari|first= J. C. |title= New comparative Government|year= 2008 |orig-date= 2006|publisher= Lotus Press|location= New Delhi|isbn = 978-8183820615}}</ref>{{rp|167–169}} <!-- reuse as <ref name="Johari"/>{{rp|p.#}}--> 1932 के बाद से, थाईलैंड में 2015 तक 20 चार्टर या संविधान रहे हैं—यानी औसतन लगभग हर चार साल में एक नया संविधान बना है<ref name=":1">{{cite news|last1=Rojanaphruk|first1=Pravit|title=Activist warns citizens against becoming 'pets of rulers' with new charter|url=http://www.nationmultimedia.com/politics/Activist-warns-citizens-against-becoming-pets-of-r-30268189.html|access-date=5 September 2015|work=The Nation|date=2015-09-05|archive-date=2018-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20181118170824/http://www.nationmultimedia.com/politics/Activist-warns-citizens-against-becoming-pets-of-r-30268189.html|url-status=dead}}</ref>—जिनमें से कई सैन्य तख्तापलटों के बाद अपनाए गए, जो देश में उच्च राजनीतिक अस्थिरता को दर्शाते हैं। प्रत्येक सफल तख्तापलट के बाद, सैन्य शासन ने मौजूदा संविधान को निरस्त कर दिया और नए संविधान को लागू किया। 1932 से 1987 के बीच थाईलैंड के चौदह संविधानों द्वारा परिभाषित संसदीय संस्थाएँ और असैनिक राजनेताओं के बीच प्रतिस्पर्धा आम तौर पर सैन्य सरकारों के लिए एक दिखावा मात्र रही हैं।<ref>{{cite web |title=About this Collection {{!}} Country Studies {{!}} Digital Collections {{!}} Library of Congress |url=https://www.loc.gov/collections/country-studies/about-this-collection/ |website=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA |accessdate=27 अगस्त 2024}}</ref> इन सभी ने संवैधानिक राजतंत्र की मांग की, लेकिन सरकार की विभिन्न शाखाओं के बीच शक्तियों के विभाजन में काफी भिन्नता थी। अधिकांश ने संसदीय प्रणाली का प्रावधान किया, लेकिन उनमें से कुछ ने तानाशाही का भी आह्वान किया, जैसे कि 1957 का घोषणा पत्र। एकसदनीय और द्विसदनीय संसद दोनों का उपयोग किया गया है, और संसद के सदस्य चुने हुए और नियुक्त दोनों रहे हैं। राजा की प्रत्यक्ष शक्तियाँ भी काफी हद तक अलग-अलग रही हैं। थाईलैंड का 1997 का संविधान, जिसे अक्सर "जनता का संविधान" कहा जाता है, इसके मसौदे में सार्वजनिक भागीदारी की मात्रा और इसके अनुच्छेदों की लोकतांत्रिक प्रकृति के कारण एक महत्वपूर्ण मील का पत्थर माना गया था। इसमें एक द्विसदनीय विधायिका का प्रावधान किया गया, जिसमें दोनों सदनों का चुनाव किया गया। पहली बार कई मानवाधिकारों को स्पष्ट रूप से मान्यता दी गई, और निर्वाचित सरकारों की स्थिरता बढ़ाने के लिए उपाय स्थापित किए गए। थाईलैंड का 2007 का संविधान, 2006 के अंतरिम संविधान को प्रतिस्थापित करते हुए, 2006 में सेना के नेतृत्व वाले तख्तापलट के बाद 2007 में लागू किया गया। इस संविधान को सेना द्वारा नियुक्त राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद के द्वारा तैयार किया गया था, लेकिन इसे एक जनमत संग्रह के माध्यम से अनुमोदित किया गया। जनमत संग्रह से पहले, सैन्य शासन ने एक कानून पारित किया, जिसके तहत मसौदे की सार्वजनिक आलोचना को अवैध बना दिया गया था।<ref>{{cite web |last=Somroutai Sapsomboon |first=Supalak G Khundee |date=July 6, 2007 |title=Referendum law or penalty law? |url=http://www.nationmultimedia.com/2007/07/06/politics/politics_30039559.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120921003358/http://www.nationmultimedia.com/2007/07/06/politics/politics_30039559.php |archive-date=2012-09-21 |access-date=February 10, 2013 |work=Politics |publisher=[[The Nation (Thailand)]] |quote=दंडों पर ध्यान केंद्रित किया गया है, न कि नए घोषणापत्र पर मतदान के लिए प्रक्रियाओं और दिशानिर्देशों पर।}}</ref> संविधान की विवादास्पद विशेषताओं में आंशिक रूप से नियुक्त सीनेट और 2006 के तख्तापलट के नेताओं के लिए माफी शामिल थी। सबसे हालिया संविधान 6 अप्रैल 2017 को प्रभावी हुआ।<ref>{{Cite news | url=https://www.reuters.com/article/us-thailand-south-attacks-idUSKBN17908H |title = Wave of attacks across southern Thailand after new constitution signed|newspaper = Reuters|date = 2017-04-07}}</ref> ==अवलोकन== सियाम (आज जिसे थाईलैंड के नाम से जाना जाता है) ने 1932 में पूर्ण राजतंत्र के उखाड़ फेंके जाने के बाद से 20 संविधान और घोषणापत्र अपनाए हैं।<ref name=":0">The Council of State, [http://www.parliament.go.th/files/library/b05.htm Constitutions of Thailand] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060816090626/http://www.parliament.go.th/files/library/b05.htm |date=2006-08-16 }}. इस सूची में दो त्रुटियाँ हैं: इसमें कहा गया है कि छठा संविधान 1912 में लागू किया गया था (1952 के बजाय), और इसमें कहा गया है कि 11वां संविधान 1976 में लागू किया गया था (1974 के बजाय)।</ref><ref name="Thanet">Thanet Aphornsuvan, [http://rspas.anu.edu.au/pah/human_rights/papers/2001/Thanet.pdf व्यवस्था की खोज: थाई राजनीतिक इतिहास में संविधान और मानवाधिकार] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080226203229/http://rspas.anu.edu.au/pah/human_rights/papers/2001/Thanet.pdf |date=February 26, 2008 }}, 2001 संगोष्ठी: वैश्विक युग में संविधान और मानवाधिकार: एशिया प्रशांत परिप्रेक्ष्य</ref> #सियाम प्रशासन के लिए अस्थायी घोषणापत्र अधिनियम 1932 #सियाम राज्य का संविधान 1932 #थाईलैंड राज्य का संविधान 1946 #थाईलैंड राज्य का अंतरिम संविधान 1947 #थाईलैंड राज्य का संविधान 1949 #थाईलैंड राज्य का संशोधित संविधान 1932 (1952 में संशोधित) #राज्य प्रशासन के लिए घोषणापत्र 1959 #थाईलैंड राज्य का संविधान 1968 #राज्य प्रशासन के लिए अंतरिम घोषणापत्र 1972 #थाईलैंड राज्य का संविधान 1974 #राज्य प्रशासन के लिए संविधान 1976 #राज्य प्रशासन के लिए घोषणापत्र 1977 #थाईलैंड राज्य का संविधान 1978 #राज्य प्रशासन के लिए घोषणापत्र 1991 #थाईलैंड राज्य का संविधान 1991 #थाईलैंड राज्य का संविधान 1997 #थाईलैंड राज्य का अंतरिम संविधान 2006 #थाईलैंड राज्य का संविधान 2007 #थाईलैंड राज्य का अंतरिम संविधान 2014 #थाईलैंड राज्य का संविधान 2017 घोषणापत्र परंपरागत रूप से अस्थायी साधन रहे हैं, जो सैन्य तख्तापलटों के बाद जारी किए जाते थे। हालांकि, कुछ घोषणापत्र, जैसे कि सैन्य तानाशाह सरित धनाराजता का 1959 का घोषणापत्र, कई वर्षों तक उपयोग में रहा।<ref>For the remainder of the article, "charter" ({{lang-th|ธรรมนูญ or ธรรมนูญการปกครอง}}) and "constitution" ({{lang-th|รัฐธรรมนูญ}}) will be used interchangeably</ref> 2006 के तख्तापलट के परिणामस्वरूप अंतरिम घोषणापत्र के बजाय एक अंतरिम संविधान लागू किया गया। 1932 के बाद से घोषणापत्रों और संविधानों की बड़ी संख्या थाईलैंड में राजनीतिक अस्थिरता की उच्च डिग्री को दर्शाती है। अधिकांश चार्टर और संविधान सैन्य तख्तापलटों का प्रत्यक्ष या अप्रत्यक्ष परिणाम थे। थाईलैंड के अधिकांश इतिहास में, घोषणापत्रों और संविधानों को लोगों द्वारा सरकार को नियंत्रित करने के साधन के रूप में नहीं, बल्कि एक ऐसे साधन के रूप में देखा जा सकता है जिसके द्वारा सरकार अपने लोगों को नियंत्रित करती है। थाईलैंड के सभी घोषणापत्रों और संविधानों ने संवैधानिक राजतंत्र की अनुमति दी है। हालाँकि, विधायिका की शक्ति, नियुक्त बनाम निर्वाचित विधायकों का प्रतिशत, राजा की शक्ति और कार्यपालिका की शक्ति में व्यापक भिन्नता रही है। इन मापदंडों को शासन की राजनीतिक और सैन्य शक्ति और राजा व महल से मिलने वाले समर्थन की डिग्री ने प्रभावित किया है। उदाहरण के लिए, 1959 के घोषणापत्र ने सरित धनाराजता को कार्यपालिका और विधायिका पर पूर्ण नियंत्रण दिया, जो प्लेक पिबुलसोंग्राम के खिलाफ उनके तख्तापलट की भारी सफलता और महल से उनके मजबूत समर्थन को दर्शाता है। थाईलैंड के 20 संविधान और घोषणापत्र, विधायिका के निर्वाचित होने की डिग्री के आधार पर तीन समूहों में विभाजित किए जा सकते हैं: [[Image:Evolution of Thai constitutions 1932-2006 not bold.png|thumb|right|400px]] # निर्वाचित विधायिका: विधायिका पूरी तरह से निर्वाचित होती है। इसमें 1946 का संविधान शामिल है, जहाँ निर्वाचित प्रतिनिधि सभा ने सीनेट का चयन किया, और 1997 का संविधान, जहाँ प्रतिनिधि सभा और सीनेट दोनों निर्वाचित होते हैं। # नियुक्त विधायिका: विधायिका आंशिक रूप से निर्वाचित होती है और आंशिक रूप से कार्यपालिका द्वारा नियुक्त की जाती है। विधायिका के नियुक्त सदस्य निर्वाचित प्रतिनिधियों की शक्ति को सीमित करने के लिए पर्याप्त होते हैं। प्रधानमंत्री या तो सैन्य नेता होता है या सैन्य या महल का एक प्रतीकात्मक प्रमुख होता है। इसमें 1932 का संविधान (1937 के बाद), 1947 का घोषणापत्र, 1949 का संविधान, 1952 का संविधान, 1968 का संविधान, 1974 का संविधान, 1978 का संविधान, 1991 का संविधान, 2007 का संविधान, और 2017 का संविधान शामिल हैं। # पूर्ण कार्यपालिका: कार्यपालिका के पास पूर्ण या लगभग पूर्ण शक्ति होती है, जिसमें या तो कोई विधायिका नहीं होती है या पूरी तरह से नियुक्त विधायिका होती है। प्रधानमंत्री आमतौर पर सैन्य नेता या सैन्य या महल का प्रतीकात्मक प्रमुख होता है। इसमें 1932 का चार्टर, 1932 का संविधान (1937 से पहले), 1959 का चार्टर, 1972 का चार्टर, 1976 का संविधान, 1991 का घोषणापत्र, 2006 का अंतरिम घोषणापत्र और 2014 का अंतरिम संविधान शामिल हैं। ==1932 अस्थायी घोषणापत्र== {{See also|1932 की सियामी क्रांति}} 24 जून 1932 को, लोगों की पार्टी, जो एक गठबंधन था जिसमें सिविल सर्वेंट, राजकुमार, और सेना के अधिकारी शामिल थे, ने एक रक्तहीन तख्तापलट में सत्ता पर कब्जा कर लिया। एक अस्थायी संविधान पार्टी के नेताओं द्वारा राजा प्रजाधिपोक को एक अल्टीमेटम के साथ भेजा गया। 26 जून को, राजा ने पार्टी के नेताओं से मुलाकात की और घोषणापत्र पर हस्ताक्षर करने से मना कर दिया। अगले दिन, राजा ने फिर से नेताओं से मुलाकात की और घोषणापत्र पर हस्ताक्षर कर दिए। लोगों की पार्टी के नेताओं ने अस्थायी घोषणापत्र के लिए सामान्यतः ब्रिटिश संसदीय ढांचे का पालन किया। हालांकि, कुछ प्रमुख अंतर थे, विशेषकर राजा की शक्तियों के संदर्भ में। घोषणापत्र की शुरुआत इस कथन से हुई कि संप्रभु सत्ता सियाम के लोगों के पास है।<ref name="Handley">Paul M. Handley, "[[The King Never Smiles]]" Yale University Press: 2006, {{ISBN|0-300-10682-3}}</ref> लोगों की ओर से सत्ता का प्रयोग करने के लिए जनसभा (विधायिका), जिसमें 70 सदस्य थे और सभी खना रत्सादोन द्वारा नियुक्त किए गए थे, सियाम की 15 सदस्यीय जन समिति (कार्यपालिका), न्यायालय (न्यायपालिका), और राजा को अधिकृत किया गया था। जनसभा और जन समिति के सदस्य प्रारंभ में नियुक्त किए गए थे। 10 वर्षों के बाद या आधी आबादी के प्राथमिक शिक्षा पूरी करने के बाद, सभा को पूरी तरह से निर्वाचित किया जाना था।<ref name="Albritton">Robert B. Albritton and Thawilwadee Bureekul, [http://www.asianbarometer.org/newenglish/publications/workingpapers/no.28.pdf Developing Democracy under a New Constitution in Thailand] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20061108195531/http://www.asianbarometer.org/newenglish/publications/workingpapers/no.28.pdf |date=November 8, 2006 }}, National Taiwan University and Academia Sinica Asian Barometer Project Office Working Paper Series No. 28, 2004</ref><ref name="Murashima">Eiji Murashima, [http://www.waseda-coe-cas.jp/paper/20040720_murashima1_eng.pdf Democracy and the Development of Political Parties in Thailand, 1932-1945] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20060922080136/http://www.waseda-coe-cas.jp/paper/20040720_murashima1_eng.pdf |date=September 22, 2006 }}, Chapter 1 of Eiji Murashima, Nakharin Mektrairat, and Somkiat Wanthana, ''The Making of Modern Thai Political Parties'', Joint Research Programme Series No.86, Institute of Developing Economies, Tokyo, 1991</ref> राजा को अचूक नहीं माना गया था। उसे सीमित रूप से संप्रभुता से प्रतिरक्षा प्राप्त थी: हालांकि उसे एक सामान्य अदालत में अभियोजित नहीं किया जा सकता था, लेकिन सभा उसे महाभियोग के तहत लाकर मुकदमा चला सकती थी। राजा को क्षमा प्रदान करने का अधिकार नहीं था। बाद के संविधानों में कई अन्य विशेषताएँ भी प्रतिबिंबित होंगी। राजा के पास पूर्ण वीटो शक्ति नहीं होती। राजा द्वारा वीटो किए गए किसी भी कानून को सभा में वापस भेजा जाता था, जो उसे साधारण बहुमत से मंज़ूरी दे सकती थी। घोषणापत्र ने उत्तराधिकार के संदर्भ में 1924 के पैलेस कानून का पालन किया। हालांकि, उत्तराधिकारी को औपचारिक रूप से मंज़ूरी देने का अधिकार सभा के पास सुरक्षित था। व्यवहार में, लोगों की पार्टी ने नई सरकार बनाने में महल को कई समझौते किए। प्रधानमंत्री और विदेश मंत्रालय को दो कट्टरपंथी राजशाही समर्थकों: प्राय पनापकोर्न नितिथादा और प्राय श्रीविसान वाचा को सौंपा गया। जन समिति के कुल चार सदस्य राजशाही समर्थक थे जो लोगों की पार्टी का हिस्सा नहीं थे।<ref name="Handley" /> विधायिका के 70 सदस्यों में, आधे से कम लोग लोगों की पार्टी से थे, जबकि अधिकांश पुराने शासन के उच्च पदस्थ अधिकारी थे।<ref name="Murashima" /> इसके बावजूद, घोषणापत्र ने महल से कड़ी प्रतिरोध को प्रेरित किया। नई सरकार ने महल का बजट कम कर दिया और एक कर कानून पारित किया जिसने साम्राज्य के सबसे बड़े भूमिधारकों, जो मुख्य रूप से कुलीन थे, पर बोझ डाला। सितंबर 1932 में, एक वरिष्ठ राजकुमार ने धमकी दी कि यदि स्थायी संविधान महल को अधिक शक्ति नहीं देता है, तो राजा को त्यागपत्र देना पड़ेगा।<ref name="Wichit">Scott Barme, "Luang Wichit Wathakan and the Creation of a Thai Identity, Institute of Southeast Asian Studies, 1993, page 72</ref> ==1932 का संविधान== [[Image:Prajadhipok's coronation records - 001.jpg|thumb|250px|right|राजा प्रजाधिपोक (रामा सातवें) ने 10 दिसंबर 1932 को सियाम साम्राज्य के "स्थायी" संविधान पर हस्ताक्षर किए।]] लोगों की पार्टी, जो आंतरिक शक्ति संघर्ष और राजा की विरोध का सामना कर रही थी, ने 10 दिसंबर 1932 को एक स्थायी संविधान को लागू किया, जिसने अस्थायी चार्टर की तुलना में राजशाही को महत्वपूर्ण वृद्धि दी। यह दिन, 10 दिसंबर, वर्तमान में संविधान दिवस के रूप में मनाया जाता है। संविधान ने यह कहना जारी रखा कि संप्रभु सत्ता सियाम के लोगों के पास है। हालांकि, अस्थायी चार्टर के विपरीत, अब यह शक्ति सीधे राजशाही द्वारा प्रयोग की जाएगी, न कि सरकार की शाखाओं द्वारा। यह राजकीय शक्ति लोगों की सभा, राज्य परिषद (मंत्रिमंडल), और न्यायालयों की सलाह और स्वीकृति से प्रयोग की जाएगी। हालांकि, राजशाही को सरकार की किसी भी शाखा की संरचना में कोई अधिकार नहीं था और राजकीय वीटो को अभी भी पलटा जा सकता था। राजशाही को "पवित्र और अटूट" भी घोषित किया गया, जो अस्थायी चार्टर के विपरीत था।<ref name="Handley" /> नए संविधान को अपनाए जाने के बाद, एक नया 20-सदस्यीय मंत्रिमंडल बनाया गया, जिसमें 10 सदस्य लोगों की पार्टी से थे। 7 जनवरी 1933 को, नेशनलिस्ट पार्टी (थाई: คณะชาติ) को आधिकारिक रूप से पंजीकृत किया गया, जिसमें लुआंग विचित्वादकन, प्राय थोनावानिकमोंत्री, और प्राय सेनासोंगख्राम नेताओं के रूप में थे। लोगों की पार्टी को अगस्त 1932 में आधिकारिक रूप से पंजीकृत किया गया था।<ref name="Murashima" /> सभा को 156 सदस्यों तक बढ़ाया गया, जिसमें 76 निर्वाचित और 76 नियुक्त थे। ===संवैधानिक सुधार की मांगें=== 31 जनवरी 1933 को, राजा ने प्रधानमंत्री को एक पत्र भेजा जिसमें सभी राजनीतिक पार्टियों को समाप्त करने का अनुरोध किया। 14 अप्रैल को, प्रधानमंत्री ने लोगों की पार्टी को भंग कर दिया। इसके बाद, उन्होंने विधायिका को स्थगित कर दिया और सेना की नेतृत्व में फेरबदल किया, प्राय पिचाइसोंगख्राम और प्राय श्री सिथि सोंगख्राम को नेतृत्व सौंपा, जो पूर्ण राजतंत्र के दौरान सैन्य नेताओं थे। 20 जून को, लोगों की पार्टी के सैन्य गुट ने सत्ता पर कब्जा कर लिया और विधायिका को पुनर्स्थापित कर दिया।<ref name="Murashima" /> अगस्त 1933 में, सरकार ने गांव के प्रतिनिधियों के लिए उम्मीदवारों का पंजीकरण शुरू किया, जो विधायिका के आधे सदस्यों के लिए अप्रत्यक्ष चुनाव में मतदान करेंगे। साथ ही, विधायिका के लिए भी उम्मीदवारों का पंजीकरण शुरू किया गया। कुछ प्रांतों में चुनाव अक्टूबर में शुरू हुए, लेकिन अधिकांश चुनाव नवंबर में हुए। चुनावों के बीच, अक्टूबर 1933 में, राजशाही समर्थक गुटों ने प्रिंस बोवोरेज और प्राय श्री सिथि सोंगख्राम के नेतृत्व में सरकार के खिलाफ विद्रोह किया। दो सप्ताह की हिंसक लड़ाई के बाद, जिसमें बैंकॉक पर बमबारी की गई और श्री सिथि सोंगख्राम की मौत हो गई, लोगों की पार्टी ने विद्रोहियों को हराया। प्रिंस बोवोरेज विदेश भाग गए। प्रिंस किंग प्रजाधिपोक, जिन्होंने संघर्ष के दौरान तटस्थता का दावा किया, हार के कुछ हफ्ते बाद इंग्लैंड भाग गए। लंदन से, राजा ने एक अल्टीमेटम जारी किया: अपनी वापसी और लोगों की पार्टी को दी गई वैधता के बदले में, राजा ने कई संवैधानिक सुधारों की मांग की। इनमें विधायिका के आधे सदस्यों को चुनने का अधिकार, राजकीय बजट पर नियंत्रण, और वीटो शक्ति शामिल थी जिसे केवल विधायिका की तीन-चतुर्थांश बहुमत से ही पलटा जा सकता था। राजा ने हत्या के मामलों की सुनवाई का अधिकार भी मांगा, विशेष रूप से विद्रोही सैनिकों को मुक्त करने के लिए। उस समय, [[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]] ने रिपोर्ट किया कि राजा ने राजसी संपत्तियों, जैसे कि ज़मीन, महल, और एमेरेल्ड बुद्ध को बेचने की भी धमकी दी।<ref>''The New York Times'', 22 January 1935, cited in Paul M. Handley, "The King Never Smiles" Yale University Press: 2006, {{ISBN|0-300-10682-3}}</ref>{{rp|53}} लोगों की पार्टी ने इस अल्टीमेटम को अस्वीकार कर दिया, और मार्च 1935 में, प्रजाधिपोक ने त्यागपत्र दे दिया। लोगों की सभा के आधे सदस्यों के लिए सीधे लोकतांत्रिक चुनाव 7 नवंबर 1937 को पहली बार आयोजित किए गए।<ref name="Albritton" /> महिलाओं को मतदान करने और चुनावों में खड़ा होने का अधिकार था। ==1946 का संविधान== [[File:ปรีดี และ ในหลวงอานันท.jpg|thumb|300px|राजा आनंद महिदोल (रामा आठवां) ने 9 मई 1946 को सियाम साम्राज्य के 1946 के संविधान पर हस्ताक्षर किए।]] [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] के अंत में, सहयोगी नेतृत्व (जिसमें मार्शल प्लेक शामिल थे) को गिरफ्तार किया गया और युद्ध अपराधों के लिए मुकदमा चलाया गया। पूरे गणराज्य सभा के लिए पहली बार लोकतांत्रिक चुनाव हुए, और युवा राजा आनंद महिदोल सात वर्षों में पहली बार थाईलैंड लौटे। राजा आनंद महिदोल का 20 वर्ष का होने पर सितंबर 1945 में वयस्कता प्राप्त की, और वे अपनी मां और प्रिंस भुमिबोल के साथ दिसंबर 1945 में वापस आए। उनके सम्मान में एक नया संविधान तैयार किया गया, जो 1997 के 'जन संविधान' के लागू होने तक थाईलैंड का सबसे लोकतांत्रिक संविधान था।<ref name="Chambers">Paul Chambers, [http://www.kpi.ac.th/kpi/en/res_good_gov.htm Good governance, political stability, and constitutionalism in Thailand 2002: The state of democratic consolidation five years after the implementation of the 1997 constitution]{{dead link|date=November 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, King Prajadhipok's Institute, 10 August 2002</ref> 1972 में, प्रीदी बनोमयोंग ने इसे वह संविधान कहा जिसने थाई लोगों को सबसे पूर्ण लोकतांत्रिक अधिकार दिए,<ref name="Pridi">Pridi Banomyong, [http://www.openbase.in.th/files/pridibook049part2_5.pdf "Some Aspects of the Establishment of the People's Party and Democracy"], 1972</ref> हालांकि बाद में ये गारंटियां 1997 और 2007 के संविधानों द्वारा पार कर ली गईं। एक महत्वपूर्ण अंतर यह था कि प्रतिनिधि सभा (176 सदस्य) पहली बार पूरी तरह से जनता द्वारा चुनी जाएगी। एक सीनेट (80 सदस्य) भी स्थापित की गई, जो ब्रिटिश हाउस ऑफ लॉर्ड्स के विपरीत, हाउस द्वारा छह साल की अवधि के लिए चुनी जाती। इसके अतिरिक्त, सक्रिय सिविल सेवकों और सैनिकों को संसद या कैबिनेट में सेवा करने से प्रतिबंधित कर दिया गया, जिससे सेना की शक्ति कम हो गई। वरिष्ठ राजकुमारों के चुनावी राजनीति में भाग लेने पर लगाया गया प्रतिबंध भी हटा दिया गया, जिससे केवल राजा और चार अन्य व्यक्तियों को राजनीति से बाहर रखा गया।<ref name="Handley" /> संविधान 9 मई 1946 को लागू किया गया था। एक महीने बाद, 9 जून 1946 को राजा को गोली लगने से मृत पाया गया। उनकी मृत्यु के तुरंत बाद, 8 नवंबर 1947 को एक सैन्य विद्रोह हुआ जिसने 1946 के संविधान को निरस्त कर दिया। ==1947 का संविधान-पत्र== 8 नवंबर 1947 को, राजनीतिक अराजकता के बीच, जो किंग आनंदा महिदोल की रहस्यमय मृत्यु को आत्महत्या नहीं माने जाने की आधिकारिक घोषणा के बाद उत्पन्न हुई, सेना ने रियर एडमिरल थामरोंग नवासवत की निर्वाचित सरकार को उखाड़ फेंका। इस तख्तापलट ने मार्शल प्लेक को सत्ता में बहाल कर दिया और इसे फिन चूनहावन, सेनी प्रमोज और महल का समर्थन मिला। तख्तापलट के नेताओं ने आरोप लगाया कि सरकारी भ्रष्टाचार ने किंग आनंदा के 1946 के संविधान की पवित्रता को कम कर दिया था, जिसे राजकीय अंतिम संस्कार स्थल पर गिद्धों की उपस्थिति से साबित किया गया था। गिद्ध अयुत्या में भी दिखाई दिए थे, इससे पहले कि यह बर्मीज़ के हाथों गिर गया, और इस तथ्य का इस्तेमाल सेना के तख्तापलट के औचित्य के रूप में किया गया।<ref>''Bangkok Post'', 5 April 1948</ref> राजकुमार रंगसिट, जो उस समय रीजेंट थे, ने 24 घंटों के भीतर आधिकारिक रूप से तख्तापलट को स्वीकार कर लिया और तुरंत नया अधिनियम जारी किया जिसे तख्तापलट के नेताओं ने तैयार किया था।<ref>The palace's complicity in the coup has been challenged, with one biographer claiming the prince only accepted the coup at gunpoint (See Kobkua Suwannathat-Pian, "Thailand's Durable Premier", Oxford University Press: 1995, page 39).</ref> उस समय लुसाने में पढ़ाई कर रहे राजा ने 25 नवंबर को तख्तापलट और चार्टर को समर्थन देते हुए कहा, "जो लोग इस अभियान में शामिल थे, वे अपने व्यक्तिगत लाभ के लिए सत्ता नहीं चाहते, बल्कि वे केवल नए सरकार को सशक्त बनाना चाहते हैं, जो राष्ट्र की समृद्धि और वर्तमान में हो रही सभी समस्याओं के समाधान के लिए शासन करेगी।"<ref>Kobkua Suwannathat-Pian, "Thailand's Durable Premier", Oxford University Press: 1995, page 39</ref> नए अधिनियम ने राजमहल को एक स्थायी मांग दी: एक स्थायी सर्वोच्च राज्य परिषद (जो बाद में प्रिवी काउंसिल में परिवर्तित हुई) का गठन किया गया, जो राजा को सलाह देगी और उनके निजी मामलों को संभालेगी। इस परिषद में पांच सदस्य होंगे, जिन्हें राजा द्वारा नियुक्त किया जाएगा और उनकी अनुपस्थिति में यह परिषद शासन करेगी। सर्वोच्च राज्य परिषद को 1932 की क्रांति के बाद प्रतिबंधित कर दिया गया था।<ref name="Pridi" /> इसके अलावा, राजमहल को अपने संचालन पर अधिक नियंत्रण दिया गया, जिसमें शाही परिवार, शाही खजाना, और शाही रक्षक शामिल थे। राजा को कई आपातकालीन विशेषाधिकार दिए गए, जैसे युद्ध और मार्शल लॉ घोषित करने की क्षमता। राजा द्वारा नियुक्त 100 सदस्यों वाली एक सीनेट की स्थापना की गई, जो प्रतिनिधि सभा के बराबर थी। पिछली संविधानों की तरह, राजा के पास अब भी पूर्ण वीटो का अधिकार नहीं था। हालांकि, राजा द्वारा नियुक्त सीनेट, संसद के दोनों सदनों पर साधारण बहुमत से शाही वीटो को कायम रख सकती थी। सर्वोच्च राज्य परिषद के अध्यक्ष को किसी भी शाही आदेश को आधिकारिक बनाने के लिए हस्ताक्षर करना आवश्यक था (जब संविधान की घोषणा की गई थी, भुमिबोल अदुल्यादेज़ नाबालिग थे और प्रिवी काउंसिल उनके स्थान पर राजा के शाही कर्तव्यों का पालन कर रही थी। इसलिए, व्यवहार में सर्वोच्च राज्य परिषद ने स्वयं सीनेटरों का चयन और नियुक्ति की और वीटो की शक्ति भी रखी)।<ref name="Pridi" /> संसद और मंत्रिमंडल में सिविल सेवकों और सैनिकों के सेवा करने पर लगाया गया प्रतिबंध हटा दिया गया। एक अन्य महत्वपूर्ण बदलाव यह था कि एक सरकार की नीतियों को अगली सरकार द्वारा बिना शाही स्वीकृति के नहीं बदला जा सकता था। एकाधिक-सदस्यीय निर्वाचन क्षेत्र प्रणाली ने 1932 से प्रभावी एकल सदस्यीय निर्वाचन क्षेत्र प्रणाली को प्रतिस्थापित किया।<ref name="Chambers" /> चुनावी उम्मीदवारों की न्यूनतम आयु 23 से बढ़ाकर 35 कर दी गई। 1946 के संविधान के तहत चुने गए कई सांसद 30 वर्ष से कम आयु के थे, लेकिन जुंटा के संविधान के तहत वे अयोग्य हो गए।<ref name="Pridi" /> आश्चर्यजनक रूप से, महल/प्रिवी काउंसिल ने सेना द्वारा प्रस्तावित सीनेट नियुक्तियों की सूची को अस्वीकार कर दिया। इसके बजाय, सीनेट को राजकुमारों, कुलीनों, और महल-समर्थक व्यापारियों से भरा गया, जिसमें केवल आठ नियुक्तियां सेना की सूची से की गईं। महल संचालन पर नियंत्रण रखते हुए, महल ने लगभग 60 अधिकारियों को पद से हटा दिया, जिससे पिछले सरकारों द्वारा नियुक्त किए गए अधिकारियों को हटा दिया गया।<ref>''Bangkok Post'', 18 January 1949</ref> कुआंग अपाईवोंग को प्रधानमंत्री नियुक्त किया गया, और यह निर्णय लिया गया कि नए संविधान का मसौदा तैयार किया जाएगा, जिसके लिए हाउस चुनाव 29 जनवरी 1948 को हुए। सेनी प्रमोज और कुआंग अपाईवोंग की नेतृत्व वाली डेमोक्रेट्स ने बहुमत प्राप्त किया और एक ऐसा मंत्रिमंडल नियुक्त किया जिसमें महल के समर्थक शामिल थे। सेना और महल के बीच तनाव बढ़ता गया, और अप्रैल में एक जनरलों के समूह ने कुआंग और प्रिंस रंगसिट के साथ मुलाकात की, सफलतापूर्वक कुआंग के इस्तीफे की मांग की और मार्शल प्लेक को प्रधानमंत्री नियुक्त किया। ==1949 का संविधान== 1949 का संविधान 23 जनवरी 1949 को स्थायी दस्तावेज के रूप में लागू किया गया, जो 1948 के अस्थायी चार्टर की जगह लेगा। इसे तैयार करने वाली समिति की अध्यक्षता सेनी प्रमोज ने की, और इसमें प्रिंस रंगसिट और प्रिंस धानी के नेतृत्व में शाही समर्थकों का प्रभुत्व था।<ref name="Handley" /> 1949 का संविधान राजगद्दी को 1932 में पूर्णतंत्र की समाप्ति के बाद सबसे शक्तिशाली स्थिति में ले आया।<ref name="Handley" /> सुप्रीम काउंसिल ऑफ स्टेट को एक नौ-सदस्यीय प्रिवी काउंसिल में परिवर्तित कर दिया गया। पहली बार, इस काउंसिल के सदस्य केवल राजा द्वारा चुने जाएंगे। एक 100-सदस्यीय सीनेट भी केवल राजा द्वारा चुनी जाएगी। प्रिवी काउंसिल के अध्यक्ष, प्रधानमंत्री के बजाय, सभी कानूनों पर हस्ताक्षर करेंगे। राजा का वीटो भी मजबूत किया गया, जिसे पलटने के लिए संसद की दो-तिहाई वोट की आवश्यकता होगी। राजा अपने स्वयं के आदेश जारी कर सकते थे, जिनकी शक्ति सरकार के आदेशों के बराबर थी। राजा को जनमत संग्रह का आह्वान करने का अधिकार भी प्राप्त था, जिससे वह संविधान में संशोधन कर सकते थे, बिना संसद और सरकार को शामिल किए। उत्तराधिकार के समय, प्रिवी काउंसिल उत्तराधिकारी का नाम तय करेगी, संसद नहीं। ==1952 का संविधान== 29 नवंबर 1951 को, जब राजा स्विट्जरलैंड से थाईलैंड लौट रहे थे, तो सेना ने प्रिवी काउंसिल के अध्यक्ष धानी से सत्ता हड़प ली, 1949 के संविधान को रद्द कर दिया, और मार्शल प्लेक को उत्तराधिकारी नियुक्त किया। एक 123-सदस्यीय राष्ट्रीय विधानसभा की नियुक्ति की गई, जिनमें से 103 सैन्य या पुलिस से थे। विधानसभा ने 1932 के संविधान का पुनः उपयोग किया, जिसमें कुछ अतिरिक्त संशोधन किए गए थे, जैसे कि एक सुप्रीम काउंसिल ऑफ स्टेट के बजाय एक प्रिवी काउंसिल और एकल-सदस्यीय निर्वाचन क्षेत्रों के बजाय बहु-सदस्यीय विधायी निर्वाचन क्षेत्रों का उपयोग करना।<ref name="Chambers" /> आधे विधायिका को नियुक्त किया गया था। 1952 की शुरुआत में सरकार और महल के बीच काफी टकराव के बाद, राजा ने 8 मार्च 1952 को संविधान को बिना किसी बदलाव के लागू किया।<ref name="Handley" /> मार्च 1952 में विधायिका के आधे हिस्से के लिए लोकतांत्रिक चुनाव हुए। नियुक्त किए गए अधिकांश सांसद सेना के अधिकारी थे।<ref>Nations Encyclopedia, Thailand - A Country Study: [http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-13696.html November 1951 Coup], Nations Encyclopedia, Based on the Country Studies Series by Federal Research Division of the Library of Congress</ref> विधायी चुनाव फिर से मार्च 1957 में हुए। ==1959 का संविधान-पत्र== 16 सितंबर 1957 की शाम को जनरल सरित धनराजत ने मार्शल प्लेक की सरकार से सत्ता का नियंत्रण ले लिया। सरित ने 1952 के संविधान को रद्द कर दिया, राष्ट्रीय सभा को समाप्त कर दिया, मार्शल लॉ लागू किया, और एक क्रांतिकारी परिषद के माध्यम से शासन किया। सरित और उनके उत्तराधिकारियों ने राजशाही को देवत्व प्रदान किया और अपनी तानाशाही को वैधता प्रदान करने के लिए शाही समर्थन पर निर्भर किया। फरवरी 1959 में एक अस्थायी चार्टर लागू किया गया और यह नौ वर्षों तक लागू रहा, यहां तक कि सरित की मृत्यु के बाद 1964 में भी। इस अधिनियम को "शायद थाईलैंड के इतिहास में सबसे दमनकारी" कहा गया है।<ref name="Chambers" /> इसने प्रधानमंत्री को लगभग पूर्ण शक्ति प्रदान की, जिसमें संक्षिप्त निष्पादनों का आदेश देने का अधिकार भी शामिल था।<ref>The Nation, [http://www.nationmultimedia.com/2005/06/16/Special_Report/index.php?news=Special_Report_17724553.html Sarit's Legacy - the original strongman] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930004230/http://www.nationmultimedia.com/2005/06/16/Special_Report/index.php?news=Special_Report_17724553.html |date=2007-09-30 }}, 16 June 2005</ref> इसने राजनीतिक दलों पर प्रतिबंध लगा दिया और 240 अधिकांशतः सैन्य नियुक्तियों वाले सदस्यों की एक एककक्षीय संसद के गठन का प्रावधान किया।<ref name="Chambers" /> इसमें केवल 20 अनुच्छेद थे, जिससे यह थाई इतिहास का सबसे छोटा चार्टर बन गया। ==1968 का संविधान== जनरल थानॉम कित्तिकाचोर्न ने सरित के उत्तराधिकारी के रूप में थाईलैंड के तानाशाह के रूप में शासन किया, उस समय थाईलैंड में बढ़ते कम्युनिस्ट विद्रोह और इंडोचाइना में बढ़ती अमेरिकी उपस्थिति का सामना कर रहे थे। संयुक्त राज्य अमेरिका ने थाई सरकार को एक अरब अमेरिकी डॉलर की सहायता प्रदान की, लेकिन इस दौरान व्यापक भ्रष्टाचार फैला हुआ था।<ref name="Handley" /> राजा भूमिबोल की अमेरिका यात्रा के दौरान, अमेरिकी विरोधी युद्ध आंदोलन ने अमेरिकी सरकार पर थाईलैंड की इस तानाशाही सरकार को दी जाने वाली सहायता में कटौती करने का दबाव डाला। थानॉम के विरोध के बावजूद, 20 जून 1968 को एक नया संविधान लागू किया गया। सतही रूप से लोकतांत्रिक दिखने वाला यह संविधान थानॉम की सैन्य-प्रभुत्व वाली सरकार को वैधता प्रदान करता था। एक द्विसदनीय संसद की स्थापना की गई, जिसमें 219 सदस्यीय निर्वाचित सदन और 164 सदस्यीय शाही नियुक्ति वाली सीनेट शामिल थी। संसदीय लोकतंत्र के सिद्धांतों के विपरीत, सदन के सदस्यों को मंत्रिमंडल में सेवा करने से प्रतिबंधित कर दिया गया था। इसके अलावा, सीनेट को किसी भी विधेयक को एक वर्ष तक विलंबित करने का अधिकार दिया गया था, और सीनेट के अध्यक्ष को संसद का अध्यक्ष भी बनाया गया। राजा भूमिबोल ने थानॉम के अधिकांश सैन्य सीनेट नामांकितों की पूरी सूची को मंजूरी दी। नए संविधान ने पहले से लागू सभी कानूनों को मान्यता दी, जिसमें असंतोष को दबाने के लिए इस्तेमाल किया जाने वाला व्यापक एंटी कम्युनिस्ट एक्ट भी शामिल था।<ref name="Chambers" /> फरवरी 1969 में एक दशक से अधिक समय बाद पहली बार लोकतांत्रिक चुनाव हुए, जिसमें थानॉम के समर्थक दलों ने सदन में बहुमत हासिल किया।<ref name="Handley" /> ==1972 का अस्थाई संविधान-पत्र== 17 नवंबर 1971 को बढ़ते सामाजिक और राजनीतिक संघर्ष के बीच, थानॉम कित्तिकाचोर्न और उनके डिप्टी प्रफास चारुसथिएन ने अपनी ही सरकार का तख्तापलट कर दिया। उन्होंने संसद और कैबिनेट को भंग कर दिया, मार्शल लॉ लागू किया, संविधान को समाप्त कर दिया, और राष्ट्रीय कार्यकारी परिषद के माध्यम से देश का संचालन किया। थानॉम ने खुद को प्रधानमंत्री, सर्वोच्च कमांडर, रक्षा मंत्री और विदेश मंत्री बना लिया। प्रफास ने खुद को उप प्रधानमंत्री, गृह मंत्री, पुलिस प्रमुख, सेना कमांडर और कम्युनिस्ट दमन संचालन कमांड का प्रमुख बना लिया। थानॉम ने टेलीविजन पर तख्तापलट की घोषणा करते हुए, सोने की ट्रे पर प्रस्तुत राजा की स्वीकृति का एक पत्र खोला।<ref>Benedict Anderson, "Withdrawal Symptoms: Social and Cultural Aspects of the October 6 Coup", ''Bulletin of Concerned Asian Scholars'', July–September 1990, page 30</ref> नारोंग कित्तिकाचोर्न (थानॉम के पुत्र और प्रफास के दामाद) के साथ, इस शासन को "तीन तानाशाहों" का शासन कहा गया। विपुल विरोध प्रदर्शन और हड़तालें हुईं, जो मंदी और उच्च मुद्रास्फीति के साथ मेल खाती थीं। थानॉम सरकार ने थाईलैंड की कम्युनिस्ट पार्टी (CPT) के खिलाफ एक विनाशकारी आक्रमण शुरू किया। दिसंबर 1972 में तनाव अपने चरम पर पहुंच गया, जिसके परिणामस्वरूप थानॉम ने एक नया चार्टर तैयार किया। यह चार्टर सारित के 1959 के चार्टर के समान था और इसमें सैन्य तानाशाही की शक्ति को और भी मजबूत किया गया। राजनीतिक दलों पर प्रतिबंध लगा दिया गया, और एक पूरी तरह से नियुक्त 299-सदस्यीय एकसदनीय राष्ट्रीय विधायी सभा स्थापित की गई, जिसमें से 200 सदस्य सेना और पुलिस से थे। कार्यपालिका ने विधायिका पर मजबूत नियंत्रण बनाए रखा।<ref name="Chambers" /> ==1974 का संविधान== थानॉम के अंतरिम अधिनियम ने "तीन तानाशाहों" के खिलाफ विरोध को रोकने में असफल रहा। 13 अक्टूबर 1973 को डेमोक्रेसी मोन्यूमेंट पर 400,000 लोगों का विरोध प्रदर्शन हुआ। 13 और 14 अक्टूबर की घटनाओं की सही परिस्थितियां आज भी विवादास्पद बनी हुई हैं।<ref>''The Nation'', [http://www.nationmultimedia.com/search/page.arcview.php?clid=2&id=84733&usrsess= Uprising: Narong 'is distorting history'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051024221435/http://www.nationmultimedia.com/search/page.arcview.php?clid=2&id=84733&usrsess= |date=2005-10-24 }}, 31 August 2003</ref> देर दोपहर, राजा भूमिबोल ने थानॉम और प्रफास को महल में बुलाया, जहां उन्होंने 12 महीनों के भीतर एक नया संविधान तैयार करने पर सहमति व्यक्त की। उस शाम कई प्रदर्शनकारी तितर-बितर हो गए। अगली सुबह, पुलिस और सेना ने बचे हुए प्रदर्शनकारियों पर गोलीबारी शुरू कर दी, जिसमें कम से कम 70 लोग मारे गए। नारोंग कित्तिकाचोर्न ने हेलीकॉप्टर से भीड़ पर गोली चलाई।<ref name="Handley" /> इस अराजकता के बीच, थानॉम और प्रफास ने अपने राजनीतिक पदों से इस्तीफा दे दिया, लेकिन सेना का नेतृत्व जारी रखा। उन्होंने बचे हुए प्रदर्शनकारियों का सामना करने के लिए और अधिक सैनिकों को भेजने का आदेश दिया, लेकिन आर्मी डिप्टी कमांडर कृत श्रीवारा द्वारा उन्हें रोका गया। इसके बाद थानॉम और नारोंग ने अपने सैन्य पदों से भी इस्तीफा दे दिया। राजा ने थम्मसत विश्वविद्यालय के कानून संकाय के डीन और कुलपति, सान्या धमासकदी को शाही आदेश द्वारा प्रधानमंत्री नियुक्त किया, जिससे प्रधानमंत्री नियुक्त करने की एक मिसाल स्थापित हुई, जिसका बाद में तीन बार उपयोग किया गया। प्रधानमंत्री सान्या ने संविधान का मसौदा तैयार करने के लिए एक समिति नियुक्त की, जिसमें न्याय मंत्री प्रकोब हुतासिंग, कुकृत प्रामोज़, और कई विद्वान शामिल थे। इस समिति ने 8 जनवरी 1974 तक पहला मसौदा तैयार किया। यह चिंता जताई गई कि थानॉम द्वारा नियुक्त संसद मसौदा को मंजूरी देने के लिए उपयुक्त नहीं होगी। इस पर राजा ने सुझाव दिया कि एक 2,347-सदस्यीय समूह शाही नियुक्ति के द्वारा गठित किया जाए, जो 299-सदस्यीय समिति का चयन करेगा, और यह समिति 100-सदस्यीय सम्मेलन को नामित करेगी जो मसौदे की जांच करेगी। मसौदा समिति के पहले मसौदे ने 1946 के बाद पहली बार सत्ता का संतुलन एक निर्वाचित विधायिका की ओर मोड़ दिया। राजनीतिक दलों को एक बार फिर से वैध किया गया। एकल-सदस्य और बहु-सदस्य निर्वाचन क्षेत्रों के बीच एक मिश्रण बनाया गया: निर्वाचन क्षेत्र एक बार फिर से प्रांतीय स्तर पर थे, जिसमें 150,000 की आबादी पर एक सांसद होता था, लेकिन तीन से अधिक सांसदों वाले प्रांत को दो या अधिक निर्वाचन क्षेत्रों में विभाजित किया जाना था, जिसमें प्रत्येक में कम से कम एक, लेकिन तीन से अधिक सांसद नहीं होते। इससे अधिक आबादी वाले प्रांतों को विधायिका पर हावी होने से रोका गया।<ref name="Chambers" /> मसौदे ने निर्वाचित सदन को सीनेट नियुक्त करने की अनुमति दी। शाही वीटो को साधारण बहुमत से पलटा जा सकता था। मंत्रिमंडल के सदस्यों को सांसद होना अनिवार्य किया गया। एक अभूतपूर्व कदम के तहत, मसौदा तैयार करने वालों ने राजा की मंजूरी से पहले मसौदे पर जनमत संग्रह की आवश्यकता रखी। इस मसौदे का सम्मेलन में राजतंत्र समर्थक सदस्यों, जिनका नेतृत्व कसेम चटिकावनिच ने किया, ने कड़ा विरोध किया। एक नए मसौदे की मांग की गई, जो सम्राट को अधिक शक्ति प्रदान करता और 1949 के संविधान द्वारा दिए गए शाही अधिकारों को बढ़ाता। सम्राट एक सीनेट नियुक्त करेंगे, जिसमें प्रिवी काउंसिल के अध्यक्ष के हस्ताक्षर होंगे। शाही वीटो को केवल संसद के संयुक्त बहुमत से ही पलटा जा सकता था। इसके अलावा, सीनेट किसी भी कानून को छह महीने तक उस पर मतदान न करके खत्म कर सकता था। सरकारी कर्मचारी और सैनिक सांसद नहीं बन सकते थे, लेकिन वे मंत्रिमंडल का आधा हिस्सा बना सकते थे। इस नए मसौदे को सार्वजनिक जनमत संग्रह की मंजूरी की आवश्यकता नहीं थी। महल ने दो धाराएँ जोड़ीं। पहली, एक राजकुमार की अनुपस्थिति में, संसद सिंहासन के उत्तराधिकारी के रूप में एक राजकुमारी का चयन कर सकती है। 1924 का उत्तराधिकार पर महल का कानून महिला शासकों पर प्रतिबंध लगाता था। दूसरी, महल के कानून में संशोधन किया जा सकता था। पिछले संविधानों में इस कानून को अपरिवर्तनीय घोषित किया गया था।<ref>राजा भूमिबोल का केवल एक पुत्र, राजकुमार वजीरालोंगकोर्न था, लेकिन कई पुत्रियाँ थीं। 1924 के पैलेस कानून में संशोधन करने की क्षमता ने राजा को किसी भी व्यक्ति को उत्तराधिकारी नियुक्त करने की अनुमति दी, जिसे वह चाहता था (देखें आर्यन, गोथन (15-16 सितंबर, 2004)। [http://www.idea.int/news/upload/Nepal%20-%20Thai%20monarchy%20paper%20-%20Gothom%20Aryan.pdf Thai Monarchy] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20060623005429/http://www.idea.int/news/upload/Nepal%20-%20Thai%20monarchy%20paper%20-%20Gothom%20Aryan.pdf |date=June 23, 2006 }} (PDF format). International Institute for Democracy and Electoral Assistance).</ref> नए मसौदे में प्रारूपण समिति के इरादों से काफी भिन्नता थी, और एक समय पर, सन्या ने वास्तव में प्रधानमंत्री पद से इस्तीफा दे दिया था, लेकिन दबाव डालकर उन्हें फिर से पद पर वापस लाया गया।<ref name="Handley" /> नए मसौदे को सम्मेलन द्वारा मंजूरी दी गई और 7 अक्टूबर 1974 को लागू किया गया। अधिकांश संविधान सम्मेलन के वैकल्पिक मसौदे के अनुरूप था। हालाँकि, प्रीमियर को सीनेटर्स की नियुक्ति की शाही घोषणा का प्रतिहस्ताक्षर करने की अनुमति दी गई थी, न कि प्रिवी काउंसिल के अध्यक्ष को।<ref name="Chambers" /> जनवरी 1975 में विधायी चुनाव हुए, जिसमें 22 पार्टियों में से कोई भी बहुमत के करीब नहीं आई। सेनी प्रमोज़ के नेतृत्व में डेमोक्रेट्स ने फरवरी 1974 में गठबंधन सरकार बनाई। यह गठबंधन बहुत अस्थिर था, और एक महीने से भी कम समय में इसे सोशल एक्शन पार्टी के नेतृत्व वाले गठबंधन द्वारा बदल दिया गया, जिसने कुकृत प्रमोज़ को प्रधानमंत्री नियुक्त किया। ==1976 का संविधान== कुकृत की गठबंधन सरकार अत्यंत विवादास्पद थी और बढ़ते वामपंथी विरोधी हिंसा के बीच शासन करती थी। अगस्त 1975 में कुकृत के घर पर पुलिस द्वारा हमला और लूटपाट की गई। महल राजनीतिक तूफान में तेजी से शामिल हो गया और जनवरी 1976 में सेना ने सफलतापूर्वक मांग की कि कुकृत संसद को भंग कर दे। चुनाव 14 अप्रैल को निर्धारित किए गए थे। चुनाव की तैयारी के महीने अत्यंत हिंसक थे।<ref>सोशलिस्ट पार्टी के प्रमुख की हत्या कर दी गई, रेड गौर ने न्यू फोर्स पार्टी के मुख्यालय पर बम से हमला करने का प्रयास किया और "राइट किल्स लेफ्ट" के नारे के साथ चार्ट थाई पार्टी की स्थापना की गई।</ref> सैनी प्रमोज़ के डेमोक्रेट्स ने चुनाव में सबसे अधिक सीटें जीतीं और एक अस्थिर गठबंधन सरकार बनाई। सैनी की सरकार पर भारी दबाव था। एक बिल, जो स्थानीय स्तर पर चुनावों को विस्तार देने का था, संसद द्वारा 149-19 से पास किया गया, लेकिन राजा ने बिल पर हस्ताक्षर करने या इसे संसद को वापस भेजने से इंकार कर दिया, जिससे प्रभावी रूप से इसे वीटो कर दिया गया।<ref>इस प्रकार कानून पर हस्ताक्षर करने या उसे अस्वीकार करने से इंकार करना बहुत दुर्लभ था। राजा भूमिबोल ने 2005 में पुनः ऐसा किया, जब उन्होंने अयोग्य घोषित किये गये महालेखा परीक्षक के स्थान पर किसी अन्य को नियुक्त करने से इनकार कर दिया। 1976 की तरह, सरकार ने कानून को अस्वीकार करने के लिए उन पर दबाव डालने की हिम्मत नहीं की, और इस मुद्दे को आसानी से पारित कर दिया।</ref> जैसा कि वामपंथी विरोध की स्थिति बढ़ी, प्रपाश चरुसथियन निर्वासन से लौटे और राजा से मिले। विरोध कर रहे छात्रों पर रेड गार पैरामिलिट्री इकाइयों द्वारा हमला किया गया। 19 सितंबर 1976 को थानॉम वापस आया और तुरंत वट बोवोर्निवेस में एक भिक्षु के रूप में ठहराया हो गया। बड़े पैमाने पर विरोध प्रदर्शन भड़क उठे। राजा और रानी दक्षिण की यात्रा से लौटे और भिक्षु थानॉम से मिलने गए, जिससे सैनी ने प्रधानमंत्री पद से इस्तीफा देने की घोषणा की। उनका इस्तीफा संसद द्वारा स्वीकार नहीं किया गया, लेकिन उनके कैबिनेट को फिर से शेड्यूल करने की पहली कोशिशें राजा द्वारा ब्लॉक कर दी गईं।<ref>David Morell and Chai-Anan Samudavanija, "Political Conflict in Thailand: Reform, Reaction, Revolution"</ref>{{rp|273}} राजनीतिक तनाव अंततः 6 अक्टूबर 1976 को फट पड़ा, जब गांव स्काउट्स और रेड गार ने सेना और पुलिस के साथ मिलकर थाम्मसात विश्वविद्यालय में प्रदर्शन कर रहे कम से कम 46 छात्रों के साथ बलात्कार और नरसंहार किया।<ref>46 was the official deathcount, see Bryce Beemer, [http://www2.hawaii.edu/~seassa/explorations/v1n1/art6/v1n1-frame6.html Forgetting and Remembering "Hok Tulaa", the October 6 Massacre] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20060902231729/http://www2.hawaii.edu/~seassa/explorations/v1n1/art6/v1n1-frame6.html |date=September 2, 2006 }}. Students were also lynched and their bodies mutilated in front of cheering crowds</ref> उस शाम, सेना ने सत्ता पर कब्जा कर लिया और कट्टरपंथी रॉयलिस्ट थानिन क्रैविचियन को प्रधानमंत्री के रूप में नियुक्त किया। सैन्य तख्तापलट को स्पष्ट रूप से राजा का समर्थन प्राप्त था, जिन्होंने कहा कि यह "जनता की स्पष्ट इच्छाओं की अभिव्यक्ति" है।<ref>Andrew Turon, Jonathan Fast, and Malcolm Caldwell, eds. "Thailand: Roots of Conflict", Spokesman: 1978</ref>{{rp|91}} 1976 में प्रचारित नए संविधान ने प्रधानमंत्री को लगभग पूर्ण शक्तियाँ दीं, जिनमें संक्षिप्त न्याय का अधिकार भी शामिल था। राजनीतिक पार्टियों पर प्रतिबंध था। राजा को 360-सदस्यीय एककक्षीय राष्ट्रीय सभा नियुक्त करने का अधिकार दिया गया, जिसमें अधिकांश सदस्य नौकरशाह और सैनिक थे। इसके अतिरिक्त, राजा को एक नई विशेष शक्ति दी गई, जिसके तहत वह सीधे सभा में अपने स्वयं के विधेयक पेश कर सकता था।<ref name="Chambers" /> थानिन ने आपराधिक मामलों को सैन्य न्यायालयों के अधिकारक्षेत्र में ला दिया और पुलिस को लोगों को बिना आरोपों के छह महीने तक हिरासत में रखने के व्यापक अधिकार दिए। राजशाही का अपमान करने की सजा को सख्त किया गया और इस कानून की सीमा को बढ़ा दिया गया।<ref>The original penalty was a maximum of seven years imprisonment, but was toughened to a minimum of three years and a maximum of 15 years. This harsher sentence has been retained to the current day, see Colum Murphy, "[http://www.feer.com/articles1/2006/0609/free/p023.html A Tug of War for Thailand's Soul]", ''Far Eastern Economic Review'', September 2006. As stipulated under the constitution, lèse majesté only applied to criticism of the [[Bhumibol|king]], [[Sirikit|queen]], [[Vajiralongkorn|crown prince]], and regent. Thanin, a former supreme court justice, reinterpreted this as a blanket ban against criticism of [[Bhumibol Adulyadej#Royal projects|royal development projects]], the royal institution, the [[Chakri Dynasty]], or any [[Kings of Thailand|Thai king]]. See David Streckfuss, "Kings in the Age of Nations: The Paradox of Lèse-Majesté as Political Crime in Thailand", Comparative Studies in Society and History 37 (3): 445-475.</ref> दर्जनों लोगों पर आरोप लगाए गए।<ref>[[Prem Tinsulanonda]] continued Thanin's harsh interpretation of lèse majesté violations, banning critical issues of ''[[Newsweek]]'' and the ''[[Asian Wall Street Journal]]'' (23 December 1981) and jailing anyone critical of the throne.</ref> सभी विरोध प्रदर्शनों पर प्रतिबंध लगा दिया गया (हालांकि राजशाही रैलियों की अनुमति दी गई), मीडिया की कड़ी सेंसरशिप की गई, और पुलिस ने घरों और स्कूलों की जांच की और कालेसूची में शामिल किताबों को जब्त किया। कम्युनिस्ट विद्रोह लगभग पूर्ण पैमाने पर युद्ध में बदल गया। प्रतीकात्मक रूप से, थानिन ने डेमोक्रेसी मोन्यूमेंट को पुनर्निर्मित करने की योजना बनाई।<ref name="Handley" /> यह स्मारक, जो संविधान और पूर्णतंत्र की समाप्ति को सम्मानित करने के लिए बनाया गया था, एक बड़े स्वर्ण-रंगीन संविधान के साथ विशाल अर्पण कटोरियों पर स्थित था, और बैंकॉक के ऐतिहासिक क्षेत्र के केंद्र में था। थानिन ने संविधान को एक बड़े राजा प्रजाधिपोक की प्रतिमा से बदलने की इच्छा की। तकनीकी चुनौतियों के कारण ऐसा संभव नहीं हो सका, इसलिए उन्होंने प्रतिमा को संसद के सामने स्थापित कर दिया। डेमोक्रेसी मोन्यूमेंट के साथ, सरकार ने इसे ध्वस्त करने की योजना बनाई।<ref>The plan was dropped after Thanin was overthrown.</ref> ==1977 का संविधान-पत्र== थानिन की तानाशाही ने कठोर विरोध को जन्म दिया, यहाँ तक कि सेना से भी, जिसकी विधायिका के लिए नामांकित सदस्य थानिन द्वारा ज्यादातर अस्वीकृत कर दिए गए थे। 20 अक्टूबर 1977 को, क्रींगसाक चामानन के नेतृत्व में सेना ने थानिन की सरकार को उखाड़ फेंका। राजा की इस पर आपत्ति उनके द्वारा थानिन को तुरंत अपनी प्रिवी काउंसिल में नियुक्त करने से स्पष्ट होती है। हालांकि, उन्होंने सेना के मसौदे के संविधान पर हस्ताक्षर करने पर सहमति दे दी। 1977 का संविधान लगभग 1976 के संविधान जैसा ही था। मुख्य अंतर यह था कि जंटा का नाम बदलकर नेशनल पॉलिसी काउंसिल कर दिया गया।<ref name="Chambers" /> नई सरकार ने 1979 में एक स्थायी संविधान और चुनावों का वादा किया। नेशनल पॉलिसी काउंसिल ने केवल तीन सदस्यों को ही कैबिनेट में नियुक्त किया। चीन, लाओस और वियतनाम के साथ संबंधों को सुधारा गया। इस विदेशी नीति, साथ ही सरकार की सौम्य नीतियों ने थाईलैंड की कम्युनिस्ट पार्टी को कमजोर कर दिया और घरेलू राजनीतिक तनाव को बहुत हद तक कम कर दिया। क्रींगसाक की सरकार को राजा द्वारा लगातार नजरअंदाज किया गया। अपदस्थ प्रधानमंत्री थानिन को राजा की प्रिवी काउंसिल में नियुक्त किया गया। थानिन शासन द्वारा मुकदमा चलाए गए प्रदर्शनकारियों और छात्रों को कई वर्षों तक अम्नेस्टी नहीं दी गई।<ref name="Handley" /> ==1978 का संविधान== क्रींगसाक ने 1978 में एक अधिक लोकतांत्रिक संविधान तैयार किया। इस संविधान ने एक द्विसदनीय राष्ट्रीय विधानसभा की स्थापना की, जिसमें एक चुनी हुई 301-सदस्यीय प्रतिनिधि सभा और एक नियुक्त 225-सदस्यीय सीनेट शामिल थी। सीनेट का नियुक्ति प्रधानमंत्री द्वारा किया जाता था, न कि राजा द्वारा। प्रतिनिधि सभा एक अविश्वास प्रस्ताव के लिए मतदान के लिए एक प्रस्ताव प्रस्तुत कर सकती थी। हालांकि, सीनेट राष्ट्रीय सुरक्षा, अर्थव्यवस्था, बजट और अविश्वास मतों से संबंधित प्रतिनिधि सभा की विधायिकाओं को अवरुद्ध कर सकती थी। सबसे महत्वपूर्ण बात यह थी कि संविधान ने एक संक्रमणकालीन अवधि बनाई, जो 21 अप्रैल 1983 को समाप्त होने वाली थी, जिसके बाद सैन्य और नागरिक अधिकारियों को प्रधान मंत्री और कैबिनेट में नियुक्ति से प्रतिबंधित किया गया था। राजनीतिक पार्टियों पर प्रतिबंध के साथ अप्रैल 1979 में प्रतिनिधि सभा के चुनाव हुए, जिसके परिणामस्वरूप एक गठबंधन सरकार बनी जिसने क्रींगसाक को प्रधानमंत्री के रूप में नियुक्त किया। तेल संकट के बाद व्यापक मुद्रास्फीति हुई, जिसके कारण क्रींगसाक ने फरवरी 1980 में इस्तीफा दे दिया (बिना संसद को भंग किए)। एक गठबंधन सरकार बनी जिसने क्रींगसाक के रक्षा मंत्री, सेना के कमांडर प्रेम तिनसुलानोंडा को प्रधानमंत्री के रूप में नियुक्त किया। प्रेम ने अगले आठ वर्षों तक शासन किया, कभी भी चुनाव में भाग नहीं लिया। उन्होंने कई सैन्य तख्तापलट के बावजूद सत्ता बनाए रखी, जिसमें मजबूत राजसी समर्थन था। प्रेम ने राजनीतिक पार्टियों को वैध कर दिया।<ref name="Chambers" /> 1983 की शुरुआत में, 21 अप्रैल को संविधान की संक्रमणकालीन अवधि समाप्त होने के करीब, जिसके बाद उन्हें प्रधानमंत्री के पद पर नियुक्त नहीं किया जा सकता था, प्रेम ने संविधान को संशोधित करने की योजना बनाई ताकि संक्रमणकालीन अवधि स्थायी हो सके। प्रेम के सहायक पिचित कुल्लवानिच ने संशोधन के अस्वीकृत होने की स्थिति में एक सैन्य तख्तापलट की ओर इशारा किया।<ref>''Far Eastern Economic Review'', 17 January 1983, cited in Handley (2006)</ref>{{rp|284}} संशोधन को सार्वजनिक विरोध का सामना करना पड़ा और सेना की आंतरिक संघर्षों के कारण<ref>Particularly between the [[Chulachomklao Royal Military Academy]]'s Class 5 alumni (who would later form the [[National Peace Keeping Council]] in the successful 1991 coup) and Class 7 alumni (the so-called "Young Turks", who led unsuccessful coups in 1981 and 1985), see Nations Encyclopedia, [http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-13787.html Thailand: Political Developments, 1980-87], Based on the Country Studies Series by the Federal Research Division of the Library of Congress. Prem also engaged in a public conflict with his Army Commander, [[Arthit Kamlang-ek]]</ref> 16 मार्च 1983 को इसके तीसरे पठन में असफल हो गया। 19 मार्च 1983 को, प्रेम ने संसद को भंग कर दिया और 18 अप्रैल को प्रतिनिधि सभा के चुनावों की तारीख तय की। नए सरकार को संक्रमणकालीन धाराओं के तहत गठित किया जाएगा, जिससे प्रेम को चार और वर्षों के लिए प्रधानमंत्री के रूप में जारी रहने की अनुमति मिली। प्रेम की योजना सफल रही और इससे उन्हें अपनी सत्ता मजबूत करने में मदद मिली। प्रेम ने कहा कि "सशस्त्र बल देश की रक्षा, राष्ट्रीय स्वतंत्रता, और राजशाही के तहत लोकतांत्रिक प्रणाली में महत्वपूर्ण भूमिका निभाएंगे।"<ref>''Far Eastern Economic Review'', 2 June 1983, cited in Handley (2006), page 285</ref> 1986 में संसद ने फिर से विद्रोह किया, जिससे प्रेम ने संसद को भंग कर दिया और 27 जुलाई को प्रतिनिधि सभा के चुनावों की तारीख तय की। डेमोक्रेट्स ने प्रेम की हुकूमत के खिलाफ अभियान चलाया और सबसे अधिक सीटें जीतने में सफल रहे। लेकिन गठबंधन सरकार, जिसे उन्होंने बनाया, ने भी प्रेम को फिर से प्रधानमंत्री के रूप में नियुक्त किया।<ref>The coalition consisted of the Democrat, Chart Thai, Social Aspiration, and Rassadorn parties. However, an outsider, former [[Red Gaur]] leader Prachuab Suntharangkul, was given the powerful position of interior minister.</ref> बाद में, प्रेम पर आरोप लगाया गया कि वह सत्ता बनाए रखने के लिए राजा के नाम और सेना की ताकत का उपयोग कर रहे थे।<ref>Prem offered the king the title of [[Maharaja]], making him Bhumibol Adulyadej the Great. Democrat [[Sukhumbhand Paribatra]] noted "The substance of his <nowiki>[Prem's]</nowiki> accomplishments consists of balancing one military group against another to maintain his position. His style of leadership is one of maintaining a royalty-like aloofness from all major political problems." ([[Far Eastern Economic Review]], 4 June 1987). A year later, frustration with the Prem/palace link led 99 well-known academics and technocrats to petition the king, asking him to stop allowing Prem to use the throne to legitimize his rule (see [[Far Eastern Economic Review]], 16 June 1988).</ref> 24 जुलाई 1988 को संसद को भंग कर दिया गया और प्रतिनिधि सभा के चुनाव की तारीख तय की गई, जिसमें प्रेम ने फिर से चुनाव में भाग नहीं लिया। 1986 की तरह, चुनाव में कोई एक पार्टी इतनी सीटें नहीं जीत सकी कि बिना गठबंधन के शासन कर सके। हजारों लोगों ने प्रेम के घर के सामने प्रदर्शन किया और एक न-चुने हुए प्रधानमंत्री के खिलाफ विरोध जताया, जब तक प्रेम ने अंततः यह घोषणा नहीं की कि वह प्रधानमंत्री का पद स्वीकार नहीं करेंगे।<ref>Prem went on to the king's privy council and was later promoted to privy council president</ref> चुनाव में सबसे अधिक सीटें जीतने वाली पार्टी, चार्ट थाई, के नेता जनरल चतिचई चूणहवन को नया प्रधानमंत्री नियुक्त किया गया। ==1991 का संविधान== 23 फरवरी 1991 को, सेना के कमांडर सुछिंदा क्रपैयून ने चैटिचाई सरकार से सत्ता हड़प ली, 1978 के संविधान को रद्द कर दिया, और इसे एक अस्थायी अधिनियम से बदल दिया।<ref name="Handley" /> खुद को राष्ट्रीय शांति रक्षा परिषद (NPKC) घोषित करते हुए, तख्तापलट करने वालों ने 292 सैन्य अधिकारियों और समर्थकों की एक नई एक-पक्षीय राष्ट्रीय सभा नियुक्त की, जिसकी अध्यक्षता उक्रित मोंगकोलनाविन ने की।<ref name="Chambers" /> उक्रित और नियुक्त प्रधानमंत्री आनंद पंयाराचुन को स्थायी संविधान का मसौदा तैयार करने का कार्य सौंपा गया। नए संविधान का मसौदा तैयार करना सैन्य और उसके विरोधियों के बीच एक वास्तविक युद्धभूमि बन गया। सेना एक मजबूत स्थिति, एक बड़े और अधिक शक्तिशाली NPKC-नियुक्त सीनेट की व्यवस्था चाहती थी, जो एक चुनी हुई सभा पर नियंत्रण रखे, एक बड़े प्रिवी काउंसिल की स्थापना, और गैर-चुने हुए अधिकारियों को कैबिनेट के सदस्य बनने की अनुमति चाहती थी। यह अंतिम प्रावधान एक कार्यवाहक सैन्य नेता को प्रधानमंत्री बनने की अनुमति देता था। जनता ने मसौदे का विरोध करना शुरू किया, 19 नवंबर 1991 को सैनम लुआंग में 50,000 लोगों का प्रदर्शन हुआ, जो 1976 के बाद से थाईलैंड का सबसे बड़ा विरोध था। राजा ने 4 दिसंबर के अपने जन्मदिन के भाषण में हस्तक्षेप किया, जनता को मसौदे को स्वीकार करने की अपील की और नोट किया कि "हमने उपयोग के लिए आयात की गई प्रक्रियाएँ या सिद्धांत कभी-कभी थाईलैंड की परिस्थितियों या थाई लोगों के चरित्र के लिए उपयुक्त नहीं होती हैं।"<ref name="Handley" /><ref>''Bangkok Post'', "King calls for compromise on charter", 5 December 1991</ref> संविधान ने सुछिंदा क्रपैयून को प्रधानमंत्री के रूप में नियुक्त करने की अनुमति दी, जिसने मई 1992 में एक हिंसक सार्वजनिक आंदोलन को जन्म दिया जिसने सरकार को गिरा दिया। ==1997 का संविधान== {{main|1997 थाईलैंड का संविधान}} 1997 का संविधान व्यापक रूप से लोकतांत्रिक राजनीतिक सुधार में एक महत्वपूर्ण उपलब्धि के रूप में सराहा गया। 11 अक्टूबर 1997 को लागू किया गया, यह पहला संविधान था जो एक चुनी हुई सभा द्वारा तैयार किया गया था, और इसलिए इसे लोकप्रिय रूप से "जनता का संविधान" कहा गया।<ref name="Criminal Justice">Kittipong Kittayarak, [http://www.unafei.or.jp/english/pdf/PDF_rms/no60/ch06.pdf The Thai Constitution of 1997 and its Implication on Criminal Justice Reform] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20070614033157/http://www.unafei.or.jp/english/pdf/PDF_rms/no60/ch06.pdf |date=2007-06-14 }}</ref> ===संविधान निर्माण की प्रक्रिया=== "ब्लैक मे" नाम से मशहूर सार्वजनिक विद्रोह, जो 1991 के संविधान के कारण एनपीकेसी (NPKC) के प्रभुत्व वाली सरकार के खिलाफ हुआ था, ने एक अधिक जवाबदेह शासन प्रणाली की सार्वजनिक मांग को जन्म दिया।<ref name="Thanet" /> जून 1994 में, प्रावासे वासी के नेतृत्व वाली लोकतंत्र विकास हेतु हाउस समिति ने 1991 के संविधान में संशोधन किया, लेकिन महत्वपूर्ण सुधार करने में असमर्थ रही। चुआन सरकार के पतन के बाद, 1995-1996 में बनहार्न सिल्पा-अर्चा की सरकार ने 22 अक्टूबर 1996 को 1991 के संविधान में फिर से संशोधन किया। 1996 के संशोधन ने एक पूरी तरह से नए संविधान के निर्माण का आह्वान किया, जिसके लिए 99 सदस्यीय संविधान प्रारूपण सभा (CDA) का गठन किया गया। इनमें से 76 सदस्य प्रत्येक प्रांत से सीधे चुने जाने थे, और 23 सदस्यों को संसद द्वारा चुना जाना था।<ref name="Process2">Borwornsak Uwanno and Wayne D. Burns, [http://www.thailawforum.com/articles/constburns2.html The Thai Constitution of 1997 Sources and Process, part 2]</ref> 1991 में सैन्य शासन के तहत प्रधानमंत्री रहे आनंद पण्याराचुन को सीडीए का सदस्य चुना गया और उन्हें प्रारूपण समिति के अध्यक्ष के रूप में नियुक्त किया गया। राजनीतिक वैज्ञानिक और विधिवेत्ताओं में चाई-अनन समुदवनिजा, अमोर्न चंतारासोम्बून, उथाई पिमचाइचोन, और बोर्वोर्नसाक उवान्नो ने सभा में महत्वपूर्ण भूमिकाएं निभाईं। संविधान के प्रारूप के लिए राष्ट्रीय स्तर पर सार्वजनिक परामर्श भी हुआ। कुछ धाराओं, विशेष रूप से यह अनिवार्यता कि सभी सांसदों के पास स्नातक की डिग्री होनी चाहिए, संवैधानिक न्यायालय, और विकेंद्रीकरण पर कड़ा विरोध हुआ।<ref name="Process2" /> 1997 का एशियाई आर्थिक संकट संविधान की सफल स्वीकृति के लिए एक प्रमुख प्रेरणा के रूप में देखा गया है।<ref name="Criminal Justice" /> ===मुख्य बिंदु=== 1997 के संविधान में पिछले संविधान की तुलना में कई नवाचार शामिल थे: *चुनाव सुधार:<ref name="Process2" /> मतदाताओं की उच्च संख्या सुनिश्चित करने के लिए मतदान अनिवार्य कर दिया गया, ताकि वोट खरीदने की प्रथा को कम किया जा सके। जर्मनी की तर्ज पर एक मिश्रित चुनाव प्रणाली को अपनाया गया, जिसमें प्रतिनिधि सभा के लिए 100 सदस्यों का चुनाव पार्टी सूचियों से किया जाता था और शेष 400 का चुनाव एकल-प्रत्याशी निर्वाचन क्षेत्रों से किया जाता था। सांसदों के लिए स्नातक की डिग्री होना आवश्यक किया गया। एक स्वतंत्र चुनाव आयोग की स्थापना की गई। *कार्यकारी शाखा को मजबूत बनाना:<ref name="Process2" /> प्रधानमंत्री के खिलाफ अविश्वास प्रस्ताव पर बहस के लिए प्रतिनिधि सभा के दो-पाँचवें हिस्से का समर्थन आवश्यक था। सफल अविश्वास प्रस्ताव के लिए सभा के आधे सदस्यों का बहुमत आवश्यक था। एक मंत्री के खिलाफ अविश्वास प्रस्ताव के लिए सभा के पाँचवें हिस्से का समर्थन पर्याप्त था। इन उपायों का उद्देश्य सरकारों की स्थिरता को बढ़ाना था।<ref name="Process1">Borwornsak Uwanno and Wayne D. Burns, [http://www.thailawforum.com/articles/constburns1.html The Thai Constitution of 1997 Sources and Process, part 1]</ref> *कार्यकारी और विधायी शाखाओं के बीच अधिक विभाजन: सांसदों को कैबिनेट मंत्री बनने के लिए सभा से इस्तीफा देना पड़ता था। *मानवाधिकार: कई मानवाधिकारों को स्पष्ट रूप से मान्यता दी गई, जिनमें निःशुल्क शिक्षा का अधिकार, पारंपरिक समुदायों के अधिकार, और शांतिपूर्ण तरीके से तख्तापलट और अन्य असंवैधानिक तरीकों से सत्ता हासिल करने का विरोध करने का अधिकार और कर्तव्य शामिल हैं।<ref name="Thanet" /> 2006 के तख्तापलट के बाद तख्तापलट का विरोध करने के अधिकार पर प्रतिबंध लगा दिया गया। *सरकार का विकेंद्रीकरण: जिसमें चुनी गई तंबोन प्रशासनिक संगठनों (TAOs) और प्रांतीय प्रशासनिक संगठनों (PAOs) की स्थापना शामिल है। स्कूल प्रशासन का भी विकेंद्रीकरण किया गया। *जाँच और संतुलन में वृद्धि: इसमें नए स्वतंत्र सरकारी एजेंसियों की स्थापना शामिल है जैसे कि संवैधानिक न्यायालय, प्रशासनिक न्यायालय, महालेखा परीक्षक कार्यालय, राष्ट्रीय भ्रष्टाचार निरोधक आयोग, राष्ट्रीय मानवाधिकार आयोग, उपभोक्ता संरक्षण संगठन, पर्यावरण संरक्षण संगठन और लोकपाल। ===प्रशंसा और आलोचना=== संविधान की व्यापक रूप से सराहना की गई, खासकर इसके मसौदा तैयार करने की समावेशी प्रक्रिया, मानवाधिकारों के संरक्षण और राजनीतिक सुधारों में महत्वपूर्ण प्रगति के लिए।<ref name="Thanet" /> इसे लोकतांत्रिक विकास को बढ़ावा देने और राजनीतिक स्थिरता बढ़ाने में सफल माना गया।<ref name="KPI">Thawilwadee Bureekul and Stithorn Thananithichot, [http://www.kpi.ac.th/kpi/en/democratization.htm The Thai Constitution of 1997: Evidence of Democratization]{{dead link|date=November 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> नागरिकों को राजनीतिक रूप से सशक्त और सुरक्षित करने के उपायों की भी प्रशंसा की गई।<ref name="Niyom">Niyom Rathamarit, [http://www.cdi.anu.edu.au/CDIwebsite_1998-2004/thailand/thailand_downloads/Niyom_ThaiUpdate%20Apr03.pdf, The 1997 constitution: the path of reform]{{Dead link|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> जनवरी 2001 का हाउस चुनाव, जो 1997 के संविधान के तहत हुआ पहला हाउस चुनाव था, को थाईलैंड के इतिहास का सबसे खुला और भ्रष्टाचार मुक्त चुनाव कहा गया।<ref name="Albritton" /> राजनीतिक दलों को प्रभावी ढंग से मजबूत किया गया, और विधायिका में दलों की प्रभावी संख्या घट गई।<ref>Allen Hicken, [http://www.aceproject.org/ero-en/topics/electoral-systems/Thailand%20Combating%20Corruption%20through%20Electoral%20Reform.doc Thailand: Combating Corruption through Electoral Reform]</ref> अधिकांश आलोचना इस दृष्टिकोण पर आधारित थी कि संविधान अपने कुछ सुधारों में बहुत प्रभावी था। मसौदा समिति के एक सदस्य, अमर्न चंतारासोम्बून ने दावा किया कि एक अत्यधिक मजबूत और स्थिर सरकार ने "बहुमत की तानाशाही" और "संसदीय तानाशाही" को जन्म दिया।<ref>''The Nation'', [http://www.nationmultimedia.com/search/page.arcview.php?clid=11&id=97135&usrsess= "Thai Talk: Third party – not such a wild idea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926231850/http://www.nationmultimedia.com/search/page.arcview.php?clid=11&id=97135&usrsess= |date=2007-09-26 }}, 15 April 2004</ref> अप्रैल 2006 के हाउस चुनावों के बाद, चुनाव आयुक्तों को जेल भेजा गया और चुनाव परिणामों को संवैधानिक न्यायालय द्वारा पलट दिया गया। संविधान की आलोचना राजा की राजनीति में भूमिका को स्पष्ट रूप से परिभाषित नहीं करने के लिए भी की गई (देखें: शाही शक्तियां और 2006 में शाही हस्तक्षेप की मांग)। संवैधानिक न्यायालय की नियुक्तियों की जांच में सीनेट की भूमिका को भी काफी आलोचना मिली (देखें: पहले संवैधानिक न्यायालय की नियुक्ति)। हालांकि सीनेट को गैर-पक्षपाती होना चाहिए था, ब्लॉक वोटिंग आम हो गई थी।<ref>Xinhua, [http://english.people.com.cn/200604/21/eng20060421_260158.html New Senate election casts shadow on political prospect in Thailand]</ref><ref name="Duncan" /> अप्रैल 2006 के हाउस चुनावों के बाद एक संवैधानिक संकट लगभग उत्पन्न हो गया (देखें: अप्रैल 2006 हाउस चुनाव परिणाम)। सरकारों को स्वतंत्र एजेंसियों में नियुक्तियों का राजनीतिकरण करने के लिए आलोचना की गई।<ref name="Duncan">[[Duncan McCargo]], Countries at the Crossroads 2006, [https://web.archive.org/web/20070927215019/http://www.freedomhouse.org/modules/publications/ccr/modPrintVersion.cfm?edition=0&ccrpage=8&ccrcountry=101 Country Report - Thailand], Freedom House</ref> ==2006 अन्तरिम संविधान== {{Main article|2006 थाईलैंड का अंतरिम संविधान}} ===2006 तख्तापलट स्थिति=== {{Main article| 2006 थाई तख्तापलट स्थिति}} 19 सितंबर 2006 की शाम को, राष्ट्रीय स्तर पर निर्धारित हाउस चुनावों से कम समय पहले, थाई सेना ने थाकसिन शिनावात्रा की सरकार के खिलाफ तख्तापलट किया। सैन्य दल ने 1997 के संविधान को समाप्त कर दिया, संसद को निलंबित कर दिया, प्रदर्शनों और राजनीतिक गतिविधियों पर प्रतिबंध लगा दिया, मीडिया को सेंसर कर दिया, और संवैधानिक अदालत, राष्ट्रीय मानवाधिकार आयोग और 1997 के संविधान द्वारा बनाई गई अन्य एजेंसियों को भंग कर दिया। पहले कुछ हफ्तों तक, सैन्य दल ने डिक्री के द्वारा शासन किया। तख्तापलट के खिलाफ अंतर्राष्ट्रीय निंदा और कई स्थानीय विरोध प्रदर्शन किए गए, बावजूद इसके कि सैन्य दल ने इस पर प्रतिबंध लगा दिया था। अगले हफ्तों में, तख्तापलट की निंदा धीरे-धीरे जनरल सुरायुद चुलानंत की सैन्य दल द्वारा नियुक्त सरकार और संविधान बनाने की प्रक्रिया की आलोचना में बदल गई। ===निर्माण प्रक्रिया=== सैन्य दल ने एक कानूनी पैनल की नियुक्ति की, जिसे एक अंतरिम चार्टर (जिसे बाद में आधिकारिक तौर पर "संविधान" कहा गया) का मसौदा तैयार करना था। इस टीम का नेतृत्व पूर्व सीनेट स्पीकर मीचाई रुचुपान ने किया, और इसमें मूल रूप से विधिवेत्ताओं बोरवोर्नसाक उवान्नो और विस्सनु क्री-आंगम शामिल थे। दोनों ने 1997 के संविधान के मसौदे को तैयार करने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई थी और निष्कासित सरकार के अधीन सेवा की थी, हालांकि उन्होंने तख्तापलट से कुछ महीने पहले ही इस्तीफा दे दिया था। दोनों ने जनता की आलोचना के बाद पैनल से इस्तीफा दे दिया, क्योंकि उन्हें पुराने शासन का हिस्सा माना जा रहा था। थम्मासात विश्वविद्यालय के उप-प्राचार्य प्रिन्या थेवनारुमितकुल ने दोनों की कड़ी आलोचना की, यह कहते हुए कि वे "लोकतांत्रिक व्यवस्था का ध्यान रखने के लिए पर्याप्त सम्माननीय नहीं थे।" इसके बाद दोनों ने सैन्य दल के साथ कोई भी और भूमिका निभाने से इनकार कर दिया।<ref>''The Nation'', [http://nationmultimedia.com/2006/09/27/headlines/headlines_30014763.php Wissanu, Borwornsak withdraw from team] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061124135428/http://nationmultimedia.com/2006/09/27/headlines/headlines_30014763.php |date=2006-11-24 }}, 27 September 2006</ref><ref>''The Nation'', [http://www.nationmultimedia.com/2006/09/24/pda/national_30014501.html Restore basic civil rights, NGOs urge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312141204/http://www.nationmultimedia.com/2006/09/24/pda/national_30014501.html |date=2007-03-12 }}, 24 September 2006</ref> ===मुख्य विशेषताएं और आलोचना=== अंतरिम चार्टर के मसौदे को 27 सितंबर 2006 को जारी किया गया, जिस पर काफी आलोचना हुई। मसौदे में तख्तापलट करने वाले सैन्य दल, जिसे स्थायी राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद (CNS) में परिवर्तित किया जाना था, को एक अत्यधिक शक्तिशाली कार्यकारी शाखा नियुक्त करने का अधिकार दिया गया। इसके अलावा, सैन्य दल द्वारा 250-सदस्यीय एकसदनीय विधायिका की नियुक्ति की भी योजना थी।<ref>''The Nation'', [http://nationmultimedia.com/2006/09/28/politics/politics_30014851.php Draft charter criticised] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930030037/http://nationmultimedia.com/2006/09/28/politics/politics_30014851.php |date=2007-09-30 }}, 28 September 2006</ref> अन्य प्रमुख चिंताओं में शामिल थे: *स्थायी संविधान के मसौदे की प्रक्रिया पर नियंत्रण का अभाव: CNS एक 2,000-सदस्यीय राष्ट्रीय जनसभा की नियुक्ति करेगा, जो संविधान मसौदा सभा के लिए 200 उम्मीदवारों का चयन करेगी। CNS उन 200 उम्मीदवारों में से 100 को चुनकर उन्हें शाही अनुमोदन के लिए भेजेगा। CNS सभा के प्रमुख को भी नियुक्त करेगा। सभा फिर अपने 25 सदस्यों को संविधान लेखकों के रूप में नियुक्त करेगी, जिसमें CNS सीधे 10 लेखकों की नियुक्ति करेगा। यह प्रक्रिया प्रभावी रूप से सैन्य दल को स्थायी संविधान के मसौदे पर पूरा नियंत्रण प्रदान करती थी। *CNS द्वारा निर्धारित समयसीमा तक स्थायी संविधान पूरा न होने की स्थिति में पुराने चार्टर का उपयोग: किस चार्टर का उपयोग किया जाएगा, यह निर्दिष्ट नहीं किया गया था। CNS और मंत्रिमंडल यह तय करेंगे कि थाईलैंड के 16 पिछले चार्टर्स में से कौन सा इस्तेमाल किया जाएगा। *स्थायी संविधान के लिए स्पष्ट समयसीमा का अभाव। *प्रस्तावना में राजा भूमिबोल के आत्मनिर्भर अर्थव्यवस्था के सिद्धांत का समावेश। *तख्तापलट के बाद की घोषणाओं और आदेशों को कानूनी अधिकार देने का प्रावधान (अनुच्छेद 36): इसमें प्रदर्शनों और राजनीतिक गतिविधियों पर प्रतिबंध शामिल थे। *तख्तापलट के लिए सैन्य दल को माफी देने का प्रावधान:(अनुच्छेद 37) *सार्वजनिक रूप से संसद के बिलों पर टिप्पणी करने की असमर्थता।<ref>''The Nation'', [http://nationmultimedia.com/2006/09/27/headlines/headlines_30014776.php Interim charter draft] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206062909/http://www.nationmultimedia.com/2006/09/27/headlines/headlines_30014776.php |date=2007-02-06 }}, 27 September 2006</ref> मसौदे की सामग्री और मसौदा प्रक्रिया को सार्वजनिक रूप से कड़ी आलोचना का सामना करना पड़ा।<ref>''Bangkok Post'', [http://www.bangkokpost.com/News/28Sep2006_news10.php Draft charter loopholes can 'resurrect Thaksin regime'], 28 September 2006</ref><ref>''The Nation'', [http://www.nationmultimedia.com/breakingnews/read.php?newsid=30015004 Law lecturers attack interim charter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312141431/http://www.nationmultimedia.com/breakingnews/read.php?newsid=30015004 |date=2007-03-12 }}, 30 September 2006</ref> हालांकि, अंतरिम चार्टर में एक लोकतांत्रिक नवाचार का प्रावधान था: इसमें यह निर्धारित किया गया कि स्थायी संविधान को सार्वजनिक जनमत संग्रह द्वारा अनुमोदित किया जाना चाहिए। इसके बावजूद, जनमत संग्रह प्रस्ताव की भी आलोचना की गई, क्योंकि अगर मसौदा अस्वीकृत हो जाता, तो सैन्य दल को एक वैकल्पिक स्थायी संविधान प्रस्तावित करने का पूरा अधिकार था।<ref>Asian Human Rights Commission, [http://www.ahrchk.net/statements/mainfile.php/2006statements/765/ THAILAND: MILITARY COUP - Constitutional fictions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080628230500/http://www.ahrchk.net/statements/mainfile.php/2006statements/765/ |date=28 जून 2008 }}, 9 October 2006</ref> अंतरिम चार्टर के मसौदे को बिना किसी बदलाव के 1 अक्टूबर 2006 को अधिसूचित किया गया। ==2007 का संविधान== {{Main article|2007 थाईलैंड का संविधान}} 2006 के अंतरिम संविधान ने स्थायी संविधान के मसौदे की शर्तों और नियमों को निर्दिष्ट किया। मसौदा समिति में ऐसे सदस्य शामिल थे जिन्हें सीधे और अप्रत्यक्ष रूप से CNS (सैन्य परिषद) द्वारा नियुक्त किया गया था। मसौदा सार्वजनिक जनमत संग्रह के अधीन था, लेकिन 2006 के संविधान के प्रावधानों के तहत, यदि मसौदा जनमत संग्रह में विफल हो जाता, तो CNS किसी भी संविधान को लागू करने के लिए स्वतंत्र था। मसौदे की थाई राख थाई पार्टी ने आलोचना की, जबकि डेमोक्रेट पार्टी ने इसका समर्थन किया। मसौदे की आलोचना पर प्रतिबंध लगा दिया गया था। CNS ने राजा के प्रति वफादारी को मसौदे के समर्थन से जोड़ने की कोशिश की और "राजा से प्यार करें। राजा की परवाह करें। जनमत संग्रह में वोट करें। 2007 के मसौदा चार्टर को स्वीकार करें।" इस नारे के साथ एक अभियान चलाया।<ref>''Bangkok Post'', [http://www.bangkokpost.com/News/12Jul2007_news09.php], 12 July 2007</ref><ref>''The Nation'', [http://www.nationmultimedia.com/2007/07/11/politics/politics_30040282.php Publicity blitz to counter moves to reject new charter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929134309/http://www.nationmultimedia.com/2007/07/11/politics/politics_30040282.php |date=2007-09-29 }}, 11 July 2007</ref> मसौदा 19 अगस्त 2007 को 59.3 प्रतिशत मतदाताओं द्वारा अनुमोदित हुआ, जिसमें 55.6 प्रतिशत योग्य मतदाताओं ने मतदान किया। 2007 के संविधान के तहत, केवल आधी सीनेट का चुनाव हुआ; बाकी आधी सीनेट की नियुक्ति की गई थी। कार्यकारी शाखा को कमजोर किया गया, और 1997 के संविधान की तुलना में अविश्वास प्रस्ताव प्रस्तावित करने के लिए आधे सांसदों की आवश्यकता थी। न्यायपालिका को मजबूत किया गया और उच्च-रैंकिंग न्यायाधीश सीनेट, चुनाव आयोग और लगभग सभी अन्य स्वतंत्र एजेंसियों के लिए नियुक्ति समितियों का हिस्सा बन गए, जिससे आलोचकों ने 2007 के संविधान को "न्यायाधीशों का पूर्ण शासन" करार दिया। ==2007 के संविधान का 2014 में निलंबन== {{Main article|2014 थाई तख्तापलट स्थिति}} 20 मई 2014 को, 2007 के संविधान के आंशिक निरसन के रूप में वर्णित स्थिति में, रॉयल थाई सेना के कमांडर इन चीफ, प्रयुत चान-ओ-चा ने राजा वजीरावुध (रामा छठवां) द्वारा घोषित 27 अगस्त 2457 ई. (1914 ईस्वी) के अधिनियम, जिसका शीर्षक मार्शल लॉ, बी.ई. 2457 (1914) (1942, 1944, 1959, और 1972 में संशोधित) था, का आह्वान किया।<ref>{{cite web |url = http://www.thailawforum.com/laws/Martial%20Law.pdf |title = Martial Law, B.E. 2457 (1914) unofficial translation |access-date = May 30, 2014 |author = Pakorn Nilprapunt |date = 2 April 2012 |website = Thailand Law Forum |publisher = [[:th:สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา (ประเทศไทย)|Office of the Council of State (Thailand)]] |quote = Reference to Thai legislation in any jurisdiction shall be to the Thai version only. This translation has been made so as to establish correct understanding about this Act to the foreigners. |archive-url = https://web.archive.org/web/20130416100156/http://www.thailawforum.com/laws/Martial%20Law.pdf |archive-date = 2013-04-16 |url-status = dead }}</ref> जनरल प्रयुत ने पूरे देश में मार्शल लॉ और रात के कर्फ्यू की घोषणा की, थाईलैंड की सरकार और सीनेट को भंग कर दिया, कार्यकारी और विधायी शक्तियों को राष्ट्रीय शांति और व्यवस्था परिषद (NCPO) में स्थानांतरित कर दिया और खुद को उसका नेता बनाया, और न्यायिक शाखा को इसके निर्देशों के तहत कार्य करने का आदेश दिया। 29 मई को, जनरल प्रयुत ने सार्वजनिक टेलीविजन दर्शकों को संबोधित करते हुए देश के प्रशासन की योजनाओं की घोषणा की, जिसमें उन्होंने वित्तीय स्थिरता और पारदर्शिता पर जोर दिया। उन्होंने समझाया कि शांति और सुधार पहले हासिल किए जाने चाहिए, इसलिए राष्ट्रीय चुनाव एक साल से अधिक समय तक नहीं हो सकते हैं, और संहिताबद्ध संविधान को बहाल करने के लिए कोई समयसीमा नहीं है।<ref>{{cite news|title= Thai army chief: elections could occur in 1 year|url= http://asiancorrespondent.com/123317/thai-army-chief-elections-could-occur-in-1-year|agency= [[एसोसिएटेड प्रेस]]|newspaper= [[Asian Correspondent]]|publisher= Hybrid News Limited|location= Bristol, England|date= May 31, 2014|quote= The head of the military junta that took control of Thailand in a coup last week says elections may not take place for more than a year because peace and reforms must be achieved first.|access-date= May 31, 2014|archive-date= May 31, 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140531171346/http://asiancorrespondent.com/123317/thai-army-chief-elections-could-occur-in-1-year/|url-status= dead}}</ref> ==2014 अंतरिम संविधान== {{Main article|2014 थाईलैंड का अंतरिम संविधान}} ==2017 का संविधान== राष्ट्रीय शांति और व्यवस्था परिषद (NCPO) ने 29 मार्च 2016 को एक मसौदा संविधान का अनावरण किया।<ref name="WT-20160329">{{cite news|last1=Ehrlich|first1=Richard C.|title=Thailand's new constitution falls short of return to democracy, critics say|url=http://www.washingtontimes.com/news/2016/mar/29/thailands-constitution-falls-short-of-return-to-de/?page=all#pagebreak|access-date=30 March 2016|newspaper=[[The Washington Times]]|date=2016-03-29}}</ref> 7 अगस्त 2016 को नए संविधान पर होने वाले जनमत संग्रह से पहले, सेना ने एक "स्थानीय जानकारी अभियान" चलाया। इसके गुणों पर कोई बहस की अनुमति नहीं दी गई थी।<ref>{{cite news |title=A charter for the people |url=https://www.bangkokpost.com/opinion/opinion/1872699/a-charter-for-the-people |access-date=7 March 2020 |work=Bangkok Post |date=6 March 2020 |format=Opinion}}</ref> जुंटा के नियमों के तहत, "जो लोग जानकारी फैलाते थे जो विकृत, हिंसक, आक्रामक, उकसाने वाली या धमकी भरी मानी जाती थी ताकि मतदाता मतदान न करें या किसी विशेष तरीके से मतदान करें," उन्हें 10 साल तक की जेल और 200,000 बात तक के जुर्माने का सामना करना पड़ा।<ref name="ST-20160404">{{cite news|last1=Ghosh|first1=Nirmal|title=Thai military's grand design in politics|url=http://www.straitstimes.com/opinion/thai-militarys-grand-design-in-politics|access-date=5 April 2016|work=Straits Times|date=2016-04-04|format=Editorial}}</ref> 105 पृष्ठों और 279 अनुच्छेदों वाला संविधान<ref name=":2"/><ref name="draft"/> 7 अगस्त 2016 को 61.4 प्रतिशत थाई मतदाताओं द्वारा स्वीकृत किया गया, जिसमें 59.4 प्रतिशत जनता ने भाग लिया।<ref>{{cite news|last1=Bangprapa|first1=Mongkol|title=Official charter referendum figures posted|url=http://www.bangkokpost.com/news/politics/1058026/official-charter-referendum-figures-posted|access-date=29 September 2016|work=Bangkok Post|date=2016-08-11}}</ref> संविधान के तहत, संसद द्विसदनीय है, जिसमें 250 सदस्यों वाली नामित सीनेट और 500 सदस्यों वाला प्रतिनिधि सभा शामिल है, जिनमें से 350 एकल-सदस्य निर्वाचन क्षेत्रों से चुने जाते हैं और 150 सदस्य पार्टी सूची से आते हैं।<ref name="draft" /> प्रस्तावित संविधान भी NCPO को आठ से दस सदस्यीय पैनल नियुक्त करने की अनुमति देता है,<ref name=":3"/> जो सीनेटरों का चयन करेगा, जिसमें रॉयल थाई सेना, नौसेना, वायु सेना, और पुलिस के प्रमुखों के लिए छह सीटें आरक्षित हैं, साथ ही सैन्य के सर्वोच्च कमांडर और रक्षा स्थायी सचिव शामिल हैं। द्विसदनीय संसद के दोनों सदनों की एक बैठक प्रधानमंत्री का नाम देने के लिए आवश्यक हो गई, और वह बैठक एक ऐसे उम्मीदवार का भी चयन कर सकती है जो उसके सदस्यों में से नहीं है या यहां तक कि कोई राजनीतिज्ञ भी नहीं है। यदि नियुक्त सीनेट स्वीकृति देती है, तो वह व्यक्ति प्रधानमंत्री बन सकता है। कुछ लोगों को संदेह था कि नए संविधान के साथ, सेना ने राजनीतिक दलों को कमजोर करने की कोशिश की ताकि नष्ट होने वाले गठबंधन सरकारों का निर्माण किया जा सके। इसके बाद सेना वास्तविक शक्ति बनी रहेगी, चाहे जनमत संग्रह और चुनाव का परिणाम कुछ भी हो।<ref name="ST-20160404" /> संविधान में संशोधन की प्रक्रिया को भी अधिक जटिल और कठिन बना दिया गया, जिससे सेना को सीनेट के माध्यम से अपनी शक्ति को बनाए रखने की प्रभावी अनुमति मिल गई।<ref>{{Cite web |title=Do you hear the people sing?: Thais demand a democratic constitution to replace the junta |url=https://constitutionnet.org/news/do-you-hear-people-sing-thais-demand-democratic-constitution-replace-junta |access-date=2023-08-24 |website=ConstitutionNet |language=en}}</ref> 6 अप्रैल 2017 को इसे अनुमोदित करने से पहले मतदाता स्वीकृत संविधान में छह बदलाव किए गए।<ref>[https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2017/04/06/522878983/thai-king-signs-military-backed-constitution Thai King Signs Military-Backed Constitution], [[National Public Radio]], April 6, 2017</ref> इन परिवर्तनों ने थाई राजा को रीजेंट्स की नियुक्ति पर अधिक शक्ति दी, रीजेंट्स के प्रकटीकरण की आवश्यकता की ताकि थाई संसद से अनुमोदन प्राप्त किया जा सके, और 2007 के संविधान की आवश्यकता को बहाल किया कि राजा का किसी भी संवैधानिक संकट पर व्यक्तिगत प्रबंधन हो।<ref>[http://www.bangkokpost.com/news/general/1228183/six-sections-changed-in-constitution Six changes in constitution], ''[[Bangkok Post]]'', 6 Apr 2017</ref> इसके अतिरिक्त, संवैधानिक परिवर्तन ने स्वस्थ पर्यावरण के अधिकार का विस्तार किया।<ref>{{Cite web|title=Prosperous and green in the Anthropocene: The human right to a healthy environment in Southeast Asia|url=https://rwi.lu.se/pyramid-publications/prosperous-and-green-in-the-anthropocene-the-human-right-to-a-healthy-environment-in-southeast-asia/|access-date=2021-04-22|website=The Raoul Wallenberg Institute of Human Rights and Humanitarian Law|date=26 November 2020 |language=en-US}}</ref> ==इन्हें भी देखें== *[[थाईलैंड का कानून]] *[[थाईलैंड की राजनीति]] *[[थाईलैंड में मानवाधिकार]] *[[थाईलैंड का इतिहास (1932-1973)]] *[[थाईलैंड का इतिहास (1973–2001)]] *[[थाईलैंड का इतिहास (2001-वर्तमान)]] ==टिप्पणी== {{Notelist}} ==सन्दर्भ== {{Reflist|colwidth=30em}} ==बाहरी संबंध== ; वेबसाइटें * [https://www.constituteproject.org/constitution/Thailand_2017.pdf राज्य परिषद के कार्यालय के अंतर्गत विदेशी कानून प्रभाग के कानूनी राय और अनुवाद अनुभाग द्वारा अनौपचारिक अंग्रेजी अनुवाद] * [https://web.archive.org/web/20081205090910/http://constitutionalcourt.or.th/ थाईलैंड का संवैधानिक न्यायालय] * [https://web.archive.org/web/20131226161920/http://www.krisdika.go.th/wps/portal/general/!ut/p/c5/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os3g_A2czQ0cTQ89ApyAnA0__EIOAQGdXAwMLE30_j_zcVP2CbEdFAIfszEk!/dl3/d3/L3dDb0EvUU5RTGtBISEvWUZSdndBISEvNl9OMEM2MUE0MUlRQlJCMElPVDBQUUNFMDA5Mw!!/ थाईलैंड का संविधान] - थाईलैंड राज्य परिषद {{in lang|th}} * [http://www.asianlii.org/th/legis/const/ थाईलैंड के संविधान (अनुवाद)] - एशियाई कानूनी सूचना संस्थान * [https://web.archive.org/web/20160717115334/http://www.un.or.th/2016-thailand-draft-constitution-english-translation/ थाईलैंड साम्राज्य का मसौदा संविधान, 2016; अनौपचारिक अंग्रेजी अनुवाद] ; सामग्री * {{cite web|url=http://www.law.uvic.ca/seals/forums/attachment.php?attachmentid=1 |author=Andrew Harding |title=May there be Virtue: "New Asian Constitutionalism" in Thailand |date=n.d. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070312092824/http://www.law.uvic.ca/seals/forums/attachment.php?attachmentid=1 |archive-date=March 12, 2007 }} * {{cite web | url = http://www.cabinet.thaigov.go.th/eng/pm_his.htm | author = Cabinet Secretariat of Thailand | title = History of Thai Prime Ministers | date = n.d. | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20110426162320/http://www.cabinet.thaigov.go.th/eng/pm_his.htm | archive-date = 2011-04-26 }} * {{cite web|last1=Eoseewong|first1=Nidhi|title=The Thai Cultural Constitution|url=http://kyotoreview.org/issue-3-nations-and-stories/the-thai-cultural-constitution/#return-note-5493-25|website=Kyoto Review of Southeast Asia|access-date=23 June 2015|date=1991}} ; ई-पुस्तकें * {{cite book | author = Kanin Boonsuwan | location = Bangkok | language = th | publisher = Winyuchon | title = 585 Questions About New Constitution | year = 1998 | isbn = 9742824541 | format = pdf | url = http://dl.parliament.go.th/bitstream/handle/lirt/302953/15917.pdf?sequence=1 | access-date = 4 सितंबर 2024 | archive-date = 20 जनवरी 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220120112434/https://dl.parliament.go.th/bitstream/handle/lirt/302953/15917.pdf?sequence=1 | url-status = dead }} * {{cite book | author = Kittisak Prokati | location = Bangkok | language = th | publisher = Winyuchon | title = Thai Legal Reform under European Influence | year = 2006 | isbn = 9789742884727 | format = pdf | url = http://dl.parliament.go.th/bitstream/handle/lirt/301308/55848.pdf?sequence=1 | access-date = 4 सितंबर 2024 | archive-date = 11 जुलाई 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210711022358/https://dl.parliament.go.th/bitstream/handle/lirt/301308/55848.pdf?sequence=1 | url-status = dead }} * {{cite book | author = House of Representatives Secretariat General | location = Bangkok | language = th | publisher = Amarin Printing and Publishing | title = Thai Parliament | year = 1996 | url = http://dl.parliament.go.th/bitstream/handle/lirt/355848/2539_%E0%B8%A3%E0%B8%B1%E0%B8%90%E0%B8%AA%E0%B8%A0%E0%B8%B2%E0%B9%84%E0%B8%97%E0%B8%A2_%E0%B8%AA%E0%B8%9C.pdf | access-date = 4 सितंबर 2024 | archive-date = 10 अगस्त 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220810032303/https://dl.parliament.go.th/bitstream/handle/lirt/355848/2539_%E0%B8%A3%E0%B8%B1%E0%B8%90%E0%B8%AA%E0%B8%A0%E0%B8%B2%E0%B9%84%E0%B8%97%E0%B8%A2_%E0%B8%AA%E0%B8%9C.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | author = House of Representatives Secretariat General | location = Bangkok | language = th | publisher = House of Representatives Secretariat General | title = Constitutional History | year = 1997 | url = http://dl.parliament.go.th/bitstream/handle/lirt/334919/2540_%E0%B8%9B%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%95%E0%B8%B4%E0%B8%A3%E0%B8%B1%E0%B8%90%E0%B8%98%E0%B8%A3%E0%B8%A3%E0%B8%A1%E0%B8%99%E0%B8%B9%E0%B8%8D_w.pdf | access-date = 4 सितंबर 2024 | archive-date = 20 जनवरी 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220120114027/https://dl.parliament.go.th/bitstream/handle/lirt/334919/2540_%E0%B8%9B%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%95%E0%B8%B4%E0%B8%A3%E0%B8%B1%E0%B8%90%E0%B8%98%E0%B8%A3%E0%B8%A3%E0%B8%A1%E0%B8%99%E0%B8%B9%E0%B8%8D_w.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | author = Manit Jumpa | location = Bangkok | language = th | publisher = Chulalongkorn University Press | title = A Comment on Reform of Thai Constitution in 2007 | year = 2007 | isbn = 9789740319078 | format = pdf | url = http://dl.parliament.go.th/bitstream/handle/lirt/303019/51056.pdf?sequence=1 | access-date = 4 सितंबर 2024 | archive-date = 3 अक्तूबर 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211003135715/https://dl.parliament.go.th/bitstream/handle/lirt/303019/51056.pdf?sequence=1 | url-status = dead }} * {{cite book | author = Noranit Setabutr | location = Bangkok | language = th | publisher = Thammasat University Press | title = Constitutions and Thai Politics | year = 2007 | isbn = 9789745719996 | format = pdf | url = http://dl.parliament.go.th/bitstream/handle/lirt/303018/51054.pdf?sequence=1 | access-date = 4 सितंबर 2024 | archive-date = 2 अक्तूबर 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211002165727/https://dl.parliament.go.th/bitstream/handle/lirt/303018/51054.pdf?sequence=1 | url-status = dead }} * {{cite book | author = Prime Minister's Secretariat General | location = Bangkok | language = th | publisher = Aksonthai | title = Thai Constitution Development | year = 1990 | url = http://dl.parliament.go.th/bitstream/handle/lirt/336054/2533_%E0%B8%9E%E0%B8%B1%E0%B8%92%E0%B8%99%E0%B8%B2%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%A3%E0%B8%B1%E0%B8%90%E0%B8%98%E0%B8%A3%E0%B8%A3%E0%B8%A1%E0%B8%99%E0%B8%B9%E0%B8%8D%E0%B9%84%E0%B8%97%E0%B8%A2_%E0%B8%9B%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%9E%E0%B8%B1%E0%B8%92%E0%B8%99%E0%B9%8C.pdf | access-date = 2014-09-15 | archive-date = 2021-09-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210902140422/https://dl.parliament.go.th/bitstream/handle/lirt/336054/2533_%E0%B8%9E%E0%B8%B1%E0%B8%92%E0%B8%99%E0%B8%B2%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%A3%E0%B8%B1%E0%B8%90%E0%B8%98%E0%B8%A3%E0%B8%A3%E0%B8%A1%E0%B8%99%E0%B8%B9%E0%B8%8D%E0%B9%84%E0%B8%97%E0%B8%A2_%E0%B8%9B%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%9E%E0%B8%B1%E0%B8%92%E0%B8%99%E0%B9%8C.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | author = Yut Saeng-uthai | location = Bangkok | language = th | publisher = Winyuchon | title = A Legal Treatise on the Provisions of the Constitution governing the King | year = 2008 | isbn = 9789742886332 | format = pdf | url = http://dl.parliament.go.th/bitstream/handle/lirt/301326/56515.pdf?sequence=1 | access-date = 4 सितंबर 2024 | archive-date = 14 नवंबर 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201114092351/https://dl.parliament.go.th/bitstream/handle/lirt/301326/56515.pdf?sequence=1 | url-status = dead }} ==अग्रिम पठन== * {{cite book | author = Kobkua, Suwannathat-Pia | publisher = RoutledgeCurzon | title = राजा, देश और संविधान: थाईलैंड का राजनीतिक विकास 1932-2000 | url = https://archive.org/details/kingscountrycons0000kobk | date = n.d. | isbn = 0700714731}} [[श्रेणी:थाईलैंड का संविधान| ]] 2ms6hlteye9xizf6ir3j4hqihfyg7xg धर्म की स्वतंत्रता 0 1574274 6555803 6378520 2026-05-24T07:36:43Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555803 wikitext text/x-wiki [[File:ReligiousFreedomStamp.jpg|thumb|right|धार्मिक स्वतंत्रता और फ्लशिंग रिमॉन्स्ट्रेंस की स्मृति में एक अमेरिकी डाक टिकट ]] '''धर्म की स्वतंत्रता''' या '''धार्मिक स्वतंत्रता''' (जिसे '''धर्म या विश्वास की स्वतंत्रता''' के रूप में भी जाना जाता है) वह सिद्धांत है जो किसी व्यक्ति या समुदाय को सार्वजनिक या निजी रूप से, शिक्षण, अभ्यास, [[उपासना|पूजा]] और पालन में [[धर्म (पंथ)|धर्म]] या [[विश्वास]] प्रकट करने की स्वतंत्रता का समर्थन करता है।<ref>{{cite web |title=CCPR General Comment No. 22: Article 18 (Freedom of Thought, Conscience or Religion) |url=https://www.refworld.org/docid/453883fb22.html |website=Refworld |accessdate=27 जनवरी 2025 |language=en}}</ref> धार्मिक स्वतंत्रता की अवधारणा में धर्मनिरपेक्ष उदारवाद शामिल है। कुछ लोगों के अनुसार धार्मिक स्वतंत्रता के लिए धर्मनिरपेक्षता के सत्तावादी संस्करण इसमें शामिल नहीं होना आवश्यक हैं।<ref>{{cite web |title=Is the liberal state secular? How much state-religion separation is necessary to secure liberal-democratic ideals |url=https://blogs.lse.ac.uk/religionglobalsociety/2017/04/is-the-liberal-state-secular |website=Religion and Global Society |accessdate=27 जनवरी 2025 |date=5 अप्रैल 2017}}</ref><ref>{{cite web |last1=Rosentiel |first1=Tom |title=Religion and Secularism: The American Experience |url=https://www.pewresearch.org/2007/12/03/religion-and-secularism-the-american-experience |website=Pew Research Center |accessdate=27 जनवरी 2025 |date=3 दिसम्बर 2007}}</ref> ==इतिहास== ऐतिहासिक रूप से पूजा की स्वतंत्रता को अक्सर दंडात्मक कराधान, दमनकारी सामाजिक कानून और राजनीतिक वंचना के माध्यम से सीमित किया गया है। आमतौर पर विद्वानों द्वारा उद्धृत एक उदाहरण इस्लामी शरिया कानून के तहत धिम्मिस की स्थिति है। साइरस महान ने लगभग 550 ई.पू. में अकेमेनिड साम्राज्य की स्थापना की, तथा सम्पूर्ण साम्राज्य में धार्मिक स्वतंत्रता की अनुमति देने की एक सामान्य नीति की शुरुआत की, जिसका उल्लेख उन्होंने साइरस सिलेंडर पर किया।<ref>{{cite web |title=The Cyrus Cylinder |url=http://www.livius.org/ct-cz/cyrus_I/cyrus_cylinder.html |website=web.archive.org |accessdate=27 जनवरी 2025 |date=22 जुलाई 2017 |archive-date=22 जुलाई 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722222501/http://www.livius.org/ct-cz/cyrus_I/cyrus_cylinder.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last1=टेलर |first1=रिचर्ड ए. |last2=Clendenen |first2=E. Ray |title=Haggai, Malachi |url=https://books.google.com/books?id=hII6mqKrH9kC |publisher=B&H Publishing Group |accessdate=27 जनवरी 2025 |language=en |date=2004}}</ref> ===प्राचीन रोमन नीति=== [[प्राचीन रोम|रोमनों]] ने [[यहूदी धर्म]] सहित अधिकांश धर्मों को सहन किया, और स्थानीय लोगों को अपने स्वयं के देवताओं की पूजा जारी रखने के लिए प्रोत्साहित किया। हालाँकि, उन्होंने [[ईसाई धर्म]] को बर्दाश्त नहीं किया, क्योंकि ईसाईयों ने सम्राट के आधिकारिक पंथ को सम्मान देने से इनकार कर दिया था, जब तक कि इसे 311 में रोमन सम्राट गैलेरियस द्वारा वैध नहीं कर दिया गया। ===भारत=== '''भारत में धार्मिक सहिष्णुता: अतीत की विरासत और भविष्य के लिए एक वादा''' प्राचीन यहूदी 2,500 साल पहले अपनी मातृभूमि इजराइल में उत्पीड़न से बचकर आधुनिक भारत में बस गए और उन्हें कभी यहूदी-विरोध का सामना नहीं करना पड़ा।<ref>{{cite web |last1=काट्ज |first1=नथान |title=Who Are the Jews of India? |url=https://books.google.com/books?id=ZWX6pF2PTJwC&pg=PA26 |publisher=University of California Press |accessdate=27 जनवरी 2025 |language=en |date=18 नवम्बर 2000}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [[विदेश संबंध परिषद (अमेरिका)|विदेश संबंध परिषद]] पर [http://cfr.org/religion धर्म और विदेश नीति पहल] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20090916120657/http://www.cfr.org/religion |date=16 सितंबर 2009 }}। *[https://web.archive.org/web/20130513153844/http://iiss.berkeley.edu/files/2011/06/The-Complexity-of-Religion-Gunn1.pdf धर्म की जटिलता और अंतर्राष्ट्रीय कानून में "धर्म" की परिभाषा] हार्वर्ड कॉलेज के अध्यक्ष और साथियों द्वारा हार्वर्ड मानवाधिकार जर्नल लेख (2003) *[https://web.archive.org/web/20051216050311/http://www.hreoc.gov.au/human_rights/briefs/brief_3.html मानवाधिकार संक्षिप्त संख्या 3, धर्म और विश्वास की स्वतंत्रता] ऑस्ट्रेलियाई मानवाधिकार और समान अवसर आयोग (HREOC) {{Authority control}} [[श्रेणी:नागरिक अधिकार और स्वतंत्रता]] [[श्रेणी:अभिव्यक्ति की स्वतंत्रता]] 6nbwfzhjq3h10ybd21zwl743cq6e029 थिंग्स फॉल अपार्ट 0 1574552 6555571 6353683 2026-05-23T13:18:45Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555571 wikitext text/x-wiki {{विकिडाटा ज्ञानसन्दूक}} ''''' थिंग्स फॉल अपार्ट ''''' ये [[नाईजीरिया|नाईजीरियाई]] लेखक [[चिनुआ अचेबे]] का पहला उपन्यास है। यह काल्पनिक [[इगबो लोग|इगबो कबीले]], उमुओफ़िया के एक पारंपरिक प्रभावशाली नेता ओकोंकोवो के जीवन को चित्रित करता है। वह एक भयभीत योद्धा और एक स्थानीय [[कुश्ती]] योद्धा है जो [[उपनिवेशवाद]] और शुरुआती ईसाई मिशनरियों का विरोध करता है। विलियम हेनीमैन लिमिटेड द्वारा १९५८ में प्रकाशित, उपन्यास ने आलोचनात्मक प्रशंसा और लोकप्रियता हासिल की, और इसका पचास भाषाओं में अनुवाद किया गया है। उपन्यास का शीर्षक [[विलियम बटलर येट्स]] की कविता "द सेकेंड कमिंग" के एक छंद से लिया गया है। यह अचेबे की अफ्रीकी त्रयी का हिस्सा था; ''नो लॉन्गर एट ईज़'' (१९६०) और ''एरो ऑफ़ गॉड'' (१९६४)। ''[[द गार्डियन]]'' ने उपन्यास को "औपनिवेशिक युग के बारे में महान उपन्यासों में से एक" कहा है।<ref>{{cite web |last=Mongredien |first=Phil |title=Book review |website=the Guardian |date=31 January 2010 |url=https://www.theguardian.com/books/2010/jan/31/things-fall-apart-achebe-review |access-date=17 November 2024}}</ref> == कथा == ओकोंकोवो उमुओफ़िया गाँव का एक प्रसिद्ध व्यक्ति है। वह एक कुश्ती योद्धा और एक कबीले का नेता है। वह अपने पिता उनोका के विपरीत बनने का प्रयास करता है, जो एक आलसी कर्जदार था जो अपनी पत्नी या बच्चों का भरण-पोषण करने में असमर्थ था। ओकोंकोवो छोटी उम्र से ही अपने दम पर प्रसिद्धि और धन कमाने के लिए कड़ी मेहनत करता है। मर्दाना ताकत और अनुशासन से ग्रस्त, वह अक्सर अपनी पत्नियों और बच्चों को पीटता है। ओकोंकोवो को इकेमेफुना का संरक्षक बनने के लिए बुजुर्गों द्वारा चुना जाता है। इकेमेफुना के पिता उमुओफ़िया की एक महिला की हत्या करते है, और दोनो कबीलों के बीच शांति समझौते के रूप में इकेमेफुना ओकोंकोवो के साथ रहने लगता हैं। लड़का ओकोंकोवो को अपने दूसरे पिता के रूप में देखता है। उमुओफ़िया के [[दैवज्ञ]] ने अंततः घोषणा की कि लड़के को मार दिया जाना चाहिए। गाँव के बुजुर्ग एज़ेउडू ने ओकोंकोवो को हत्या से दूर रहने की चेतावनी दी, लेकिन उसने चेतावनी को नज़रअंदाज़ कर दिया और भयानक काम को अंजाम दिया। इकेमेफुना को मारने के बाद, ओकोंकोवो को दुख और बुरे सपनों का सामना करना पड़ता है। एज़ेउडू के अंतिम संस्कार में बंदूक की सलामी के दौरान, ओकोंकोवो की बंदूक गलती से एज़ेउडू के बेटे की मौत हो जाती है। देवताओं को खुश करने के लिए उसे और उसके परिवार को सात साल के लिए अपनी मातृभूमि, मबंटा में निर्वासित कर दिया जाता है। जब ओकोंकोवो मबंटा में होता है, तो उसे पता चलता है कि गोरे लोग उमुओफ़िया में अपने [[ईसाई धर्म]] को लागू करने के इरादे से रह रहे हैं। जैसे-जैसे धर्मांतरित लोगों की संख्या बढ़ती है, गोरे लोगों का पैर जमता जाता है और एक नई सरकार शुरू होती है। ओकोंकोवो का बेटा नवोये मिशनरियों के बारे में उत्सुक हो जाता है, और अपने पिता द्वारा आखिरी बार पीटे जाने के बाद, वह अपने परिवार से स्वतंत्र रूप से रहने के लिए भाग जाता है। नवोये को एक मिशनरी, मिस्टर ब्राउन द्वारा नए धर्म से परिचित कराया जाता है। अपने निर्वासन के अंतिम वर्ष में, ओकोंकोव अपने सबसे अच्छे दोस्त ओबिएरिका को निर्देश देता है कि वह अपने सभी रतालू बेच दे और दो झोपड़ियाँ बनाने के लिए दो लोगों को काम पर रखे ताकि वह अपने परिवार के साथ वापस जा सके। वह अपनी माँ के रिश्तेदारों के लिए एक शानदार दावत भी आयोजित करता है। मबंटा से लौटते हुए, ओकोंकोव अपने गाँव को गोरे लोगों की मौजूदगी से बदला हुआ पाता है। एक धर्मांतरित व्यक्ति कबीले के एक बुजुर्ग का मुखौटा उतारने का अपराध करता है, और गाँव के लोग स्थानीय [[गिरजाघर|ईसाई चर्च]] को नष्ट करके प्रतिशोध लेते हैं। जवाब में, औपनिवेशिक सरकार का प्रतिनिधित्व करने वाला जिला आयुक्त ओकोंकोव और कई अन्य मूल नेताओं को दो सौ बोरी कौड़ियों के जुर्माने के भुगतान तक बंदी बना लेता है। क्रोधित होकर, उमुओफ़िया के लोग अंततः विद्रोह के लिए इकट्ठा होते हैं। जब औपनिवेशिक सरकार के दूत बैठक को रोकने की कोशिश करते हैं, तो ओकोंकोव उनमें से एक का सिर काट देता है। पर अब वो सारी भीड़ उसका साथ नहीं देती। जब जिला आयुक्त, ग्रेगरी इरविन, ओकोंकोव को अदालत में ले जाने के लिए उसके घर आता है, तो उसे पता चलता है कि ओकोंकोव ने खुद को मार डाला क्योंकि उसने देखा कि वह अकेले लड़ाई लड़ रहा था और उसके कबीले ने हार मान ली थी। आत्महत्या करना इगबो की शिक्षाओं के सख्त खिलाफ होता है। जब इरविन और उसके लोग ओकोंकोवो को दफनाने की तैयारी कर रहे थे, तब इरविन सोचता है कि ओकोंकोवो की मौत उनकी लिखित पुस्तक, ''द पैसिफिकेशन ऑफ द प्रिमिटिव ट्राइब्स ऑफ द लोअर नाइजर'' के लिए एक दिलचस्प अध्याय बनेगी। == लेखन == ''पेरिस रिव्यू'' पत्रिका के लिए १९९४ में दिए गए एक भेंटवार्ता में, अचेबे ने उल्लेख किया कि उन्होंने अपने उपन्यास के लिए अंग्रेजी भाषा का इस्तेमाल किया क्योंकि [[इगबो भाषा]] बहुत खंडित है। नाईजीरिया के उपनिवेशीकरण के माध्यम से, मिशनरियों और विशेष रूप से थॉमस डेनिस ने इगबो की विभिन्न बोलियों को मिला दिया और मानक संस्करण को नष्ट कर दिया।<ref>Brooks, Jerome, [http://www.theparisreview.org/interviews/1720/the-art-of-fiction-no-139-chinua-achebe "Chinua Achebe, The Art of Fiction No. 139"], ''The Paris Review'' No. 133 (Winter 1994).</ref> अफ्रीकी और गैर-अफ्रीकी दोनों आलोचक इस बात पर सहमत हैं कि अचेबे ने क्लासिक यूरोपीय साहित्य पर आधारित ''थिंग्स फॉल अपार्ट'' का निर्माण किया, वे इस बात पर असहमत हैं कि उपन्यास पश्चिमी प्रतिमा को बनाए रखता है या इसे उलट देता है या इसका विरोध करता है।<ref>Booker, M. Keith. ''The Chinua Achebe Encyclopedia''. Westport, Conn.: Greenwood Press, 2003. {{ISBN|978-0-325-07063-6}}</ref><ref name="Sickels, Amy 2011">Sickels, Amy. "The Critical Reception of Things Fall Apart", in Booker (2011).</ref> अचेबे ने उपन्यास में विभिन्न इगबो कहावतों का इस्तेमाल किया है।<ref>Jayalakshmi V. Rao, Mrs A. V. N. College, [http://www.postcolonialweb.org/achebe/jvrao1.html "Proverb and Culture in the Novels of Chinua Achebe"], ''African Postcolonial Literature in English''.</ref> [[टाइम (अंग्रेज़ी पत्रिका)|''टाइम'' पत्रिका]] ने इस उपन्यास को १९२३ से २००५ तक के "१०० सर्वश्रेष्ठ अंग्रेजी भाषा के उपन्यासों" में शामिल किया।<ref>{{cite web |last=Grossman |first=Lev |title=Is Full List one of the All-TIME 100 Best Novels? |website=[[Time (magazine)|Time]] |date=16 October 2005 |url=https://entertainment.time.com/2005/10/16/all-time-100-novels/slide/all/ |access-date=17 November 2024 |archive-date=6 अप्रैल 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406074522/https://entertainment.time.com/2005/10/16/all-time-100-novels/slide/all/ |url-status=dead }}</ref> २०१९ में, [[बीबीसी|बीबीसी न्यूज़]] ने इसे "१०० सबसे प्रभावशाली उपन्यासों" की सूची में शामिल किया।<ref name=Bbc2019-11-05>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-50302788 |title=100 'most inspiring' novels revealed by BBC Arts |publisher=[[BBC News]] |date=5 November 2019 |access-date=10 November 2019}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:अंग्रेजी उपन्यास]] m42bqcwexahs1jiphrqggrm8r7ywgl9 वार्ता:एंटिओक 1 1574673 6555569 6353431 2026-05-23T13:12:15Z The Sorter 845290 /* */ 6555569 wikitext text/x-wiki {{संपदानोत्सव जनवरी 25}} == स्थानान्तरण अनुरोध 23 मई 2026 == {{नाम बदलें/dated|अन्ताकिया}} [[:एंटिओक]] → {{no redirect|अन्ताकिया}} – बाइबिल और पूरे लेख में यही नाम प्रकट है।<ref>{{Cite web|url=https://www.bible.com/search/bible?query=%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE|title=अन्ताकिया|website=YouVersion}}</ref> ध्यान रखें कि आधुनिक तुर्की शहर का नाम '''अंताक्या''' (Antakya) है, और उसे '''अन्ताकिया''' (Antioch) से भिन्न करें। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 13:12, 23 मई 2026 (UTC) m42vmmvmevn0m8ve18kyq52mhpzur3c दरभंगा क़िला 0 1576973 6555680 6361596 2026-05-23T21:09:56Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555680 wikitext text/x-wiki '''दरभंगा क़िला''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: Darbhanga Fort) [[भारत]] के [[बिहार]] राज्य के [[दरभंगा]] शहर में स्थित एक ऐतिहासिक [[किला|क़िला]] है। यह रामबाग़ महल में स्थित है, जिस हेतु इसे रामबाग़ क़िले के नाम से भी जाना जाता है।<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/instead-of-heritage-city-darbhanga-became-orphaned-residents/articleshow/49655846.cms?from=mdr|title=Instead of heritage city, Darbhanga became orphaned: Residents|date=4 November 2015|newspaper=[[The Economic Times]]|access-date=24 May 2019}}</ref> दरभंगा क़िला दरभंगा का एक महत्वपूर्ण मील का पत्थर है और इस क्षेत्र में एक लोकप्रिय पर्यटक आकर्षण है।{{Infobox historic site|name=दरभंगा क़िला<br>{{nobold|Darbhanga Fort}}|image=Fort of Darbhanga.jpg|image_size=|location={{flagicon|भारत}} [[दरभंगा]], [[बिहार]], [[भारत]]|built=1934–1947|architect=|architecture=|coordinates={{coord|26.1607|85.8941}}|locmapin=India Bihar|map_caption=बिहार में दरभंगा क़िला की अवस्थिति|height=18–33m|native_name=}} == इतिहास == दरभंगा क़िले का एक समृद्ध इतिहास है जो 18वीं शताब्दी के मध्य का है। इसका निर्माण खांडवाला वंश के संस्थापक राजा लक्ष्मेश्वर सिंह ने 1761 में करवाया था। इस किले का निर्माण दरभंगा शहर को पड़ोसी राज्यों के आक्रमणों से बचाने के लिए किया गया था। किले का निर्माण एक विशाल उपक्रम था, जिसमें विशाल संरचना के निर्माण के लिए 5000 से अधिक श्रमिकों का उपयोग किया गया था। किले का निर्माण लाल ईंटों, चूने और पत्थरों से किया गया था। इसके चारों ओर एक खाई बनाई गई थी, जिससे दुश्मनों के लिए हमला करना मुश्किल हो गया था। किले का उपयोग खांडवाला राजवंश के निवास के रूप में भी किया जाता था। यह दो सदियों से दरभंगा क्षेत्र के प्रशासन और शासन का केंद्र था। किले ने 1947 में राजशाही के उन्मूलन तक दरभंगा के महाराजाओं के लिए सत्ता की सीट के रूप में कार्य किया। इन वर्षों में, किले में कई जीर्णोद्धार और परिवर्धन हुए। 19वीं शताब्दी के अंत में, महाराजा लक्ष्मेश्वर सिंह ने किले में एक महल, एक मंदिर और प्रशासनिक कार्यालयों सहित कई इमारतों को जोड़ा। उन्होंने राज पुस्तकालय की भी स्थापना की, जो बाद में एशिया में पांडुलिपियों और पुस्तकों के सबसे बड़े निजी संग्रहों में से एक बन गया। आज, दरभंगा किला एक लोकप्रिय पर्यटक आकर्षण है और दरभंगा क्षेत्र की समृद्ध सांस्कृतिक विरासत का प्रतीक है। किले को भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण द्वारा एक संरक्षित स्मारक घोषित किया गया है, और इसकी ऐतिहासिक संरचनाओं को संरक्षित और पुनर्स्थापित करने के प्रयास किए जा रहे हैं।<ref>{{cite web|title=दरभंगा क़िला|url=https://darbhanga.in/?job_listing=darbhanga-fort|access-date=12 फ़रवरी 2025|archive-date=12 फ़रवरी 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250212120535/https://darbhanga.in/%3Fjob_listing%3Ddarbhanga-fort|url-status=dead}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} gkzu3r50xe7wkevcg4vunimjum50d7m द डिप्लोमैट (2025 फ़िल्म) 0 1581656 6555604 6532315 2026-05-23T16:01:50Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555604 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = द डिप्लोमैट | image = The Diplomat 2025 film.jpeg | caption = फ़िल्म पोस्टर | director = शिवम नायर | producer = [[भूषण कुमार]]<br />[[कृष्ण कुमार (अभिनेता)|कृष्ण कुमार]]<br />[[जॉन अब्राहम]]<br />[[विपुल शाह|विपुल डी. शाह]]<br />अश्विन वर्दे<br />राजेश बहल<br />समीर दीक्षित<br />जतीश वर्मा<br />राकेश डंग | writer = रितेश शाह | starring = {{plainlist| * [[जॉन अब्राहम]] * [[सादिया खतीब|सादिया खतीब]] * [[कुमुद मिश्रा]] * शारिब हाशमी * [[रेवती (फ़िल्म अभिनेत्री)|रेवती]] }} | music = '''गाने:'''<br />मनन भारद्वाज<br />अनुराग सैकिया'''<br />स्कोर:'''<br />ईशान छाबड़ा | cinematography = डिमो पोपोव | editing = कुणाल वालवे | studio = [[टी-सीरीज़|टी-सीरीज फिल्म्स]]<br />जेए एंटरटेनमेंट<br />[[ऑप्टिमिस्टिक्स एंटरटेनमेंट|वाकाओ फिल्म्स]]<br />सीता फिल्म्स<br />फॉर्च्यून पिक्चर्स | distributor = पैनोरमा स्टूडियो | released = {{Film date|df=yes|2025|03|14}} | runtime = 137 मिनट<ref>{{Cite web |title=The Diplomat (2025)|url=https://www.cbfcindia.gov.in/cbfcAdmin/search-result.php?recid=Q0EwMTIxMDIyMDI1MDAyODM= |access-date=9 March 2025 |website=[[केन्द्रीय फिल्म प्रमाणन बोर्ड]]}}</ref> | country = भारत | language = हिंदी | budget = | gross = ₹16.49 करोड़<ref name="FBO">{{cite web |title=The Diplomat Box Office Collection |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/the-diplomat/box-office/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=16 March 2025 |access-date=16 March 2025 |url-status=live }}</ref> }} '''द डिप्लोमैट''' 2025 में रिलीज़ होने वाली भारतीय [[हिन्दी|हिंदी]] भाषा की [[एक्शन थ्रिलर]] फिल्म है, जिसका निर्देशन शिवम नायर ने किया है और लेखन रितेश शाह ने किया है।<ref>{{Cite web|url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/the-diplomat-trailer-john-abraham-wows-in-this-gripping-political-thriller-71501.html|title=The Diplomat Trailer: John Abraham wows in this gripping political thriller {{!}} Filmfare.com|website=www.filmfare.com|language=en|access-date=2025-03-15}}</ref> [[जॉन अब्राहम]] और [[सादिया खतीब|सादिया खतीब]] अभिनीत यह फिल्म [[भारत-पाकिस्तान सम्बन्ध|भारत-पाकिस्तान संबंधों]] की पृष्ठभूमि पर आधारित है, जिसमें कूटनीति और राजनयिकों द्वारा सामना किए जाने वाले व्यक्तिगत संघर्षों के विषयों को दर्शाया गया है।<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/john-abraham-plays-indian-diplomat-posted-in-pakistan/cid/2082197|title=‘The Diplomat’ teaser: John Abraham plays Indian envoy posted in Pakistan|access-date=2025-03-15|language=en}}</ref> इसे 14 मार्च 2025 को [[होली]] के त्योहार के दौरान सिनेमाघरों में रिलीज़ किया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/john-abraham-the-diplomat-gets-postponed-to-now-release-on-holi-2685194-2025-02-25|title=John Abraham’s The Diplomat gets postponed, to now release on Holi|date=2025-02-25|website=India Today|language=en|access-date=2025-03-15}}</ref> == कथानक == यह फिल्म [[भारतीय विदेश सेवा|भारतीय राजनयिक]] जे.पी. सिंह की वास्तविक जिंदगी पर आधारित है। कहानी तब शुरू होती है जब उज्मा अहमद नाम की एक महिला शरण लेने के लिए भारतीय [[भारत का उच्चायोग, इस्लामाबाद|दूतावास]] पहुंचती है। वह दावा करती है कि वह एक भारतीय नागरिक है, जिसका अपहरण कर जबरन एक पाकिस्तानी व्यक्ति से शादी करवा दी गई।जैसे-जैसे मामला आगे बढ़ता है, जे.पी. सिंह को अंतरराष्ट्रीय कूटनीति, कानूनी पेचीदगियों और भारत-पाकिस्तान सरकारों के दबाव से जूझना पड़ता है। फिल्म दिखाती है कि कैसे राजनयिकों को तब मुश्किल फैसले लेने पड़ते हैं जब उनका निजी जीवन राज्य के मामलों से टकराने लगता है।<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/the-diplomat-trailer-john-abraham-headlines-a-risky-mission-to-save-bharat-ki-beti-watch-101739515276897.html|title=The Diplomat trailer: John Abraham headlines a risky mission to save ‘bharat ki beti’. Watch|date=2025-02-14|work=Hindustan Times|access-date=2025-03-15|language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://deshcrux.com/the-diplomat-movie-review-john-abraham|title=The Diplomat Movie Review: John Abraham Thriller Delivers Suspense but Falls Short|date=2025-03-13|website=deshcrux.com|language=en-US|access-date=2025-03-15}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/movie-review/the-diplomat-movie-review-john-abraham-overcomes-limited-acting-range-with-arresting-choices-9886097/|title=The Diplomat movie review: John Abraham overcomes limited acting range with arresting choices|date=2025-03-14|website=The Indian Express|language=en|access-date=2025-03-15}}</ref> ==कलाकार== * [[जॉन अब्राहम]] – भारतीय राजनयिक जे.पी. सिंह के रूप में * [[सादिया खतीब|सादिया खतीब]] – उज्मा अहमद के रूप में, जो भारत वापसी के लिए शरण मांगती है<ref>{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/sadia-khateeb-to-play-leading-lady-in-the-diplomat-opposite-john-abraham-1859676|title=Sadia Khateeb to play leading lady in The Diplomat opposite John Abraham|date=2025-03-14|website=web.archive.org|access-date=2025-03-15|archive-date=14 मार्च 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250314172718/https://www.deccanchronicle.com/entertainment/sadia-khateeb-to-play-leading-lady-in-the-diplomat-opposite-john-abraham-1859676|url-status=bot: unknown}}</ref> * [[कुमुद मिश्रा]] – एन.एम. सैयद के रूप में, एक वरिष्ठ राजनयिक वकील * शारीब हाशमी – तिवारी के रूप में * [[रेवती (फ़िल्म अभिनेत्री)|रेवती]] – भारतीय सरकार की वरिष्ठ सलाहकार के रूप में (इनका किरदार सुषमा स्वराज से प्रेरित है) *अश्वथ भट्ट – मलिक साहब, महानिदेशक, इंटर-सर्विसेज इंटेलिजेंस, पाकिस्तान (यह किरदार जनरल नवीद मुख्तार से प्रेरित है) *बेंजामिन गिलानी – पाकिस्तान के विदेश मंत्री के रूप में *जगजीत संधू – ताहिर, उज्मा अहमद का पाकिस्तानी अपहरणकर्ता *अमितोज मान – गिल के रूप में *भवानी मुज़मिल – बशीर के रूप में *विदात्रि बांदी *जीत रायदत्त *राम गोपाल बजाज *ऐंथ सिंह सरमिंदर == संगीत == {{Track listing | all_writing = | headline = ट्रैक सूची | extra_column = गायक | total_length = 11:02 | title1 = घर | extra1 = वरुण जैन, रोमी, अनुराग साइकिया | lyrics1 = कौसर मुनीर | music1 = अनुराग साइकिया | length1 = 3:52 | title2 = भारत<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/bharat-song-from-john-abrahams-the-diplomat-out-now/articleshow/118424269.cms</ref> | extra2 = [[हरिहरन]], प्राजक्ता शुक्रे, हिमानी कपूर, नटराज क्षेरिचा, स्वप्नोमय चौधरी, कमल भारती | lyrics2 = [[मनोज मुंतशिर]] | music2 = मनन भारद्वाज | length2 = 3:18 | title3 = नैना | extra3 = वरुण जैन, रोमी, अनुराग साइकिया | lyrics3 = कौसर मुनीर | music3 = अनुराग साइकिया | length3 = 3:52 }} ==प्रतिक्रिया== ===बॉक्स ऑफिस=== फिल्म ने अपनी ओपनिंग के दिन, 14 मार्च 2025, को बॉक्स ऑफिस पर ₹4 करोड़ की कमाई की।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/box-office/the-diplomat-box-office-collection-day-1-john-abraham-starrer-debuts-with-flying-colours-earns-rs-4-crore-on-holi/articleshow/119026715.cms|title=‘The Diplomat’ box office collection Day 1: John Abraham starrer debuts with flying colours, earns Rs 4 crore on Holi|date=2025-03-15|work=The Times of India|access-date=2025-03-15|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news24online.com/entertainment/the-diplomat-box-office-collection-day-1-john-abraham-starrer-opens-in-theatres-on-decent-note/502066/|title=The Diplomat Box Office Collection Day 1: John Abraham-Starrer Opens In Theatres On Decent Note|last=Srivastava|first=Simran|website=News24|language=en|access-date=2025-03-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/the-diplomat-box-office-collection-day-1-john-abraham-political-thriller-delivers-rs-4-crore-debut-9887043/|title=The Diplomat box office collection day 1: John Abraham’s political thriller delivers Rs 4 crore debut, falls short of Madras Cafe 12 years ago|date=2025-03-15|website=The Indian Express|language=en|access-date=2025-03-15}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{IMDb title|id=26229612}} [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] dxt2mxjcpbg4k030vissnmu9wt0ppla द राइट्स ऑफ़ माइनॉरिटीज इन द इस्लामिक स्टेट (पुस्तक) 0 1587956 6555642 6409364 2026-05-23T17:13:10Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555642 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | image = | author = [[मौलाना सैयद अबुल आला मौदूदी|अबुल आला मौदुदी]] | pub_date = 1954 | name = द राइट्स ऑफ़ माइनॉरिटीज इन द इस्लामिक स्टेट (पुस्तक) | language = उर्दू | media_type = | pages = | country = | genre = | publisher = | subject = अल्पसंख्यकों के अधिकार }} '''इस्लामी राज्य में अल्पसंख्यकों के अधिकार''': [[इस्लाम]] के विद्वान [[मौलाना सैयद अबुल आला मौदूदी|अबुल आला मौदुदी]] द्वारा लिखित पुस्तक है जो 1954 में उर्दू में 'इस्लामी रियासत में [[ज़िम्मी|ज़िम्मियों]] के हुक़ूक़' नाम से [[लाहौर]] में प्रकाशित हुई थी। इसमें मौदूदी ने [[शरीयत]] की अवधारणा के तहत [[इस्लामी हुकूमत|इस्लामी राज्य]] में अल्पसंख्यकों के अधिकारों पर विस्तार से चर्चा की है। इसमें लेखक ने [[:en:Millet (Ottoman Empire|मिल्लत प्रणाली]] जो [[उस्मानी साम्राज्य]] में "पर्सनल लॉ" का एक अलग [[न्यायालय]] था वो [[अल्पसंख्यक]] समुदाय को अपने धार्मिक कानूनों के तहत मामलों का निर्णय करने की अनुमति देता था। उसके संगठन को सांप्रदायिक आधार पर एक संभावित तरीके के रूप में संदर्भित किया है कि [[इस्लामी हुकूमत|इस्लामी राज्य]] [[ज़िम्मी]] की [[शरीयत|शरिया]] अवधारणा के अनुसार अल्पसंख्यक अधिकारों से निपटा जाएगा।<ref>{{Cite web|url=http://www.cfr.org/content/publications/attachments/Nasr.pdf|title=International Relations of an Islamist Movement: The Case of the Jama'at-i Islami of Pakistan|last=Nasr|first=Vali|authorlink=|year=2000|publisher=Council on Foreign Relations|pages=24|access-date=2006-06-25}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite journal|last=Kumar|first=Dr Mohd Younus|date=2017-01-01|title=An Outline of the Structure of an Islamic State as Depicted in the Writings of Maulana Maududi|url=https://www.academia.edu/72161337/An_Outline_of_the_Structure_of_an_Islamic_State_as_Depicted_in_the_Writings_of_Maulana_Maududi|journal=Research paper}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[अल जिहाद फिल इस्लाम (पुस्तक)]] * [[इस्लामिक वे ऑफ़ लाइफ (पुस्तक)]] * [[परदा (पुस्तक)]] * [[क़ादियानी प्रॉब्लम]] * [[टुवर्ड्स अंडरस्टैंडिंग इस्लाम]] * [[तफ़हीमुल क़ुरआन]] * [[ह्यूमन राइट्स इन इस्लाम (पुस्तक)]] == संदर्भ == <references /> == बाहरी कड़ियाँ == [[iarchive:IslamiHukumatMeinGhairMuslmonKeHuqooq/mode/2up|इस्लामी हकूमत में गैर-मुसलमानों के हकूक]] उर्दू [https://www.noor-book.com/en/ebook-The-Rights-of-Non-Muslims-in-Islamic-State--pdf The Rights Of Non Muslims In Islamic State] pdf [[श्रेणी:अल्पसंख्यक]] [[श्रेणी:मौलाना सैयद अबुल आला मौदूदी की पुस्तकें]] [[श्रेणी:कथेतर पुस्तकें]] [[श्रेणी:इस्लाम से संबंधित साहित्य]] [[श्रेणी:पुस्तकें]] 0ggw2ny5ztgmzcm8l66sietc52h6qum पंडित प्रदीप मिश्रा 0 1588062 6555661 6555052 2026-05-23T18:13:07Z ~2026-16217-33 916465 Pardeep Mishra katha list 6555661 wikitext text/x-wiki {{हहेच लेख| कारण=ज्ञानकोशीय उल्लेखनीयता संदिग्ध।| चर्चा_पृष्ठ= विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/पंडित प्रदीप मिश्रा}}{{Infobox person | name = पंडित प्रदीप मिश्रा | image = | birth_date = {{Birth date and age|1977|06|16}} | birth_place = [[सीहोर]], [[मध्य प्रदेश]], भारत | nationality = भारतीय | other_names = {{ubl|सीहोर वाले बाबा|रघुराम}} | occupation = धार्मिक प्रवक्ता | known_for = [[शिव पुराण]] पर प्रवचन | title = मुख्य पुजारी, कुबेरेश्वर धाम | children = 2 | parents = सीता मिश्रा (माता), रमेश्वर दयाल मिश्रा (पिता) | relatives = {{ubl|दीपक मिश्रा|विनय मिश्रा}} }} '''पंडित प्रदीप मिश्रा''' (जन्म: 16 जून 1977) एक भारतीय आध्यात्मिक वक्ता और धार्मिक प्रवक्ता हैं, जो मुख्य रूप से [[शिव पुराण]] पर आधारित अपने प्रवचनों के लिए जाने जाते हैं। वे [[मध्य प्रदेश]] के [[सीहोर]] स्थित कुबेरेश्वर धाम के मुख्य पुजारी हैं।<ref name="hindioneindia">{{Cite web |title=पंडित प्रदीप मिश्रा को प्रेमानंद महाराज से क्यों मांगनी पड़ी माफी? |url=https://hindi.oneindia.com/news/madhya-pradesh/pandit-pradeep-mishra-why-did-he-have-to-apologize-to-premanand-maharaj-in-barsana-up-1041585.html |website=OneIndia Hindi |date= |access-date=2 मई 2025 |language=hi}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == पंडित प्रदीप जी मिश्रा का जन्म सीहोर के एक [[ब्राह्मण]] परिवार में हुआ था। उनके पिता रमेश्वर दयाल मिश्रा एक सड़क विक्रेता थे। उन्होंने अपनी प्रारंभिक शिक्षा सीहोर में प्राप्त की और स्नातक की डिग्री हासिल की। बताया जाता है कि बचपन से ही उन्हें धार्मिक गतिविधियों में रुचि थी।<ref>{{Cite web |title=पंडित प्रदीप मिश्रा का विवाद सुलझा नहीं |url=https://www.patrika.com/sehore-news/pandit-pradeep-mishra-dispute-is-not-resolved-yet-news-of-reconciliation-turned-out-to-be-false-18798463 |website=Patrika |date=10 मार्च 2024 |access-date=2 मई 2025 |language=hi}}</ref> == आजीविका == पंडित प्रदीप जी मिश्रा ने अपने करियर की शुरुआत एक स्कूल शिक्षक के रूप में की, लेकिन बाद में पूर्णकालिक धार्मिक प्रवक्ता बन गए। उन्होंने शुरुआत में ''श्रीमद्भागवत कथा'' से प्रवचन देना शुरू किया और बाद में ''[[शिव पुराण]]'' पर केंद्रित हो गए। उन्हें इंदौर में गोवर्धन नाथ से दीक्षा प्राप्त हुई।<ref>{{Cite web |title=पंडित प्रदीप मिश्रा का आध्यात्मिक सफर |url=https://palpalindia.com/2022/05/02/madhya-pradesh-Pandit-Pradeep-Mishra-Sehore-Maharaj-Shiv-Mahapuran-Katha-organized-in-Jabalpur-news-in-hindi.html |website=Pal Pal India |date=2 मई 2022 |access-date=2 मई 2025 |language=hi}}</ref><ref name="mpcgndtv" /> "सीहोर वाले बाबा" के नाम से प्रसिद्ध हुए मिश्रा ने डिजिटल प्लेटफार्मों जैसे यूट्यूब और फेसबुक पर अपने प्रवचनों के माध्यम से लोकप्रियता हासिल की, विशेषकर 2020 की कोविड-19 महामारी के दौरान। वे कुबेरेश्वर धाम में ''रुद्राक्ष महोत्सव'' और ''शिव पुराण कथा'' जैसे कार्यक्रमों का आयोजन करते हैं।<ref>{{Cite web |title=कौन हैं पंडित प्रदीप मिश्रा? |url=https://hindi.boldsky.com/insync/who-is-sehore-wale-maharaj-pandit-pradeep-mishra-his-family-fee-and-networth-042139.html |website=Boldsky Hindi |access-date=2 मई 2025 |language=hi}}</ref> == सार्वजनिक जीवन == पंडित प्रदीप जी मिश्रा ने '''श्री विठ्ठलेश सेवा समिति''' की स्थापना की, जो एक धार्मिक संगठन है और सीहोर में कथा, भंडारे और स्वास्थ्य सेवाओं जैसे कार्यों में सक्रिय है। उनके सोशल मीडिया पर भी लाखों अनुयायी हैं।<ref name="mpcgndtv">{{Cite web |title=पंडित प्रदीप मिश्रा: सीहोर वाले बाबा कैसे बने इतने प्रसिद्ध कथा वाचक |url=https://mpcg.ndtv.in/india/pandit-pradeep-mishra-sehore-wale-baba-such-famous-storyteller-6001586 |website=NDTV India |date= |access-date=2 मई 2025 |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |title=पंडित प्रदीप मिश्रा 2 अगस्त को कराएंगे भगवान शिव का लाइव महारुद्राभिषेक |url=https://www.patrika.com/bhopal-news/pandit-pradeep-mishra-live-maharudrabhishek-of-shiva-on-2-august-sawan-shivaratri-see-complete-list-of-poojan-samagri-18881220 |website=Patrika |date=28 जुलाई 2023 |access-date=2 मई 2025 |language=hi}}</ref> == सम्मान == वर्ष 2022 में, उन्हें विश्व पुस्तक रिकॉर्ड्स (लंदन) में उस समय शामिल किया गया जब उनके एक आध्यात्मिक कार्यक्रम के लाइव प्रसारण में लाखों दर्शकों ने एकसाथ भाग लिया।<ref>{{Cite web |title=Pandit Pradeep Mishra Fees: पंडित प्रदीप मिश्रा एक कथा की इतनी लेते हैं फीस! |url=https://bookinghelp.in/pradeep-mishra-katha-schedule/ |website=Zee News Hindi |access-date=2 मई 2025 |language=hi}}</ref> == देखें भी == * [[शिव पुराण]] == स्रोत == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.youtube.com/@panditpradeepmishraofficial यूट्यूब चैनल – पंडित प्रदीप मिश्रा] * [https://www.instagram.com/pradeep_mishra_ji_sehore_vale_/ इंस्टाग्राम – पंडित प्रदीप मिश्रा] * [https://www.facebook.com/panditpradeepmishraofficial फेसबुक – पंडित प्रदीप मिश्रा] * [https://bookinghelp.in/pradeep-mishra-katha-schedule/ Pardeep Mishra Katha List] [https://bookinghelp.in/pradeep-mishra-katha-schedule/] [[श्रेणी:1977 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय आध्यात्मिक नेता]] [[श्रेणी:हिंदू धर्मगुरु]] [[श्रेणी:सीहोर के लोग]] 1n9b5kvn6wmsc4hrxgwxipio4q09rro दिल्ली कौशल एवं उद्यमिता विश्वविद्यालय 0 1589605 6555709 6418214 2026-05-24T00:15:23Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555709 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = दिल्ली कौशल एवं उद्यमिता विश्वविद्यालय | image = File:Delhi_Skill_and_Entrepreneurship_logo.png | image_size = 125px | established = २०२० | type = [[सार्वजनिक विश्वविद्यालय|सार्वजनिक]] | motto = Crafting Excellence | mottoeng = | chancellor = [[दिल्ली के उपराज्यपालों की सूची|दिल्ली के उपराज्यपाल]] | vice_chancellor = अशोक कुमार नगावत<ref>{{Cite web|title=Board of Management – Delhi Skill and Entrepreneurship University|url=https://dseu.ac.in/board-of-management/|access-date=2021-09-20|website=dseu.ac.in}}</ref> | students = | head_label = | head = | undergrad = | postgrad = | doctoral = | city = [[नयी दिल्ली]] | state = | country = [[भारत]] | endowment = | coor = {{Coord|28.582589|N|77.063721|E|type:edu_region:IN|display=inline,title}} | campus = शहरी | free_label = | free = | colours = नीला तथा सन्तरी<br/>{{color box|blue}}&nbsp;{{color box|orange}}<ref>{{Cite web|title=DSEU Logo – Delhi Skill and Entrepreneurship University|url=https://dseu.ac.in/dseu-logo/|access-date=2021-09-20|website=dseu.ac.in}}</ref> | mascot = | affiliations = [[विश्वविद्यालय अनुदान आयोग|यूजीसी]] | website = {{URL|dseu.ac.in}} | logo = }} '''दिल्ली कौशल एवं उद्यमिता विश्वविद्यालय''' (डीएसईयू) [[दिल्ली]] में स्थित एक प्रमुख सार्वजनिक विश्वविद्यालय है। २०२० में दिल्ली सरकार ने कई मौजूदा सरकारी शैक्षिक संस्थानों को एकजुट करके इसे स्थापित किया था। डीएसईयू का गठन कुल १३ संस्थानों और कॉलेजों को पुनर्गठित करके किया गया था, जिनमें से कुछ पहले [[गुरु गोबिन्द सिंह इन्द्रप्रस्थ विश्वविद्यालय]] से सम्बद्ध थे।<ref>{{cite news |title=Delhi govt merges 13 institutes to create Delhi Skills & Entrepreneurship University |url=https://www.indiatoday.in/education-today/news/story/delhi-govt-merges-13-institutes-to-create-delhi-skills-entrepreneurship-university-1774998-2021-03-03 |access-date=29 March 2025 |work=India Today |date=3 March 2021 |language=en}}</ref> इनमें से एक [[द्वारका, दिल्ली|द्वारका]] में स्थित इंटीग्रेटेड इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी भी था, जो अब डीएसईयू के एक प्रमुख परिसर के रूप में कार्य कर रहा है।<ref>{{cite news |title=Delhi Government merges 13 institutes to create Delhi Skills and Entrepreneurship University – Skill Reporter |url=https://www.skillreporter.com/news/skilldevelopment/delhi-government-merges-13-institutes-to-create-delhi-skills-and-entrepreneurship-university/ |access-date=29 March 2025 |work=SkillReporter |date=29 March 2025 |archive-date=29 मार्च 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250329041352/https://www.skillreporter.com/news/skilldevelopment/delhi-government-merges-13-institutes-to-create-delhi-skills-and-entrepreneurship-university/ |url-status=bot: unknown }}</ref> यह विश्वविद्यालय १५ डिप्लोमा पाठ्यक्रम, १८ स्नातक पाठ्यक्रम और २ स्नातकोत्तर पाठ्यक्रमों में शिक्षा प्रदान करता है, और दिल्लीभर में इसके कुल १९ परिसर हैं।<ref name=":0">{{Cite news|last=Bhanj|first=Jaideep Deo|date=2021-07-06|title=Delhi's new skill university to incubate future job providers|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/delhis-new-skill-university-to-incubate-future-job-providers/article35159979.ece|access-date=2021-09-20|issn=0971-751X}}</ref> == इतिहास == दिल्ली कौशल एवं उद्यमिता विश्वविद्यालय की स्थापना दिल्ली विधानसभा द्वारा अगस्त २०२० में दिल्ली कौशल एवं उद्यमिता विश्वविद्यालय अधिनियम, २०१९ के तहत की गई थी।<ref name=":0" /> इसे [[विश्वविद्यालय अनुदान आयोग]] (यूजीसी) द्वारा धारा १२बी के तहत मान्यता प्राप्त है।<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-02-01 |title=UGC Recognition Letter |url=https://dseu.ac.in/wp-content/uploads/2021/06/Ugc-recogination-letter.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920212958/https://dseu.ac.in/wp-content/uploads/2021/06/Ugc-recogination-letter.pdf |archive-date=20 September 2021 |access-date=2021-09-20 |website=DSEU}}</ref> डीएसईयू का गठन १५ प्रमुख सरकारी संस्थानों के विलय से हुआ था, जिनमें दिल्ली इंस्टीट्यूट ऑफ टूल इंजीनियरिंग ([[वजीरपुर, दिल्ली|वजीरपुर]] और [[ओखला]] परिसर), जीबी पंत कॉलेज ऑफ इंजीनियरिंग, इंटीग्रेटेड इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी, दिल्ली सरकार के १० पॉलिटेक्निक और ६ कौशल केंद्र शामिल थे।<ref>{{Cite web|title=Delhi Skill and Entrepreneurship University may start academic session from September|url=https://www.newindianexpress.com/cities/delhi/2021/jul/01/delhi-skill-and-entrepreneurship-university-may-start-academic-session-from-september-2323895.html|access-date=2021-09-20|website=The New Indian Express}}</ref><ref>{{Cite news|date=2021-03-03|title=Cabinet decides to bring govt. institutes under DSEU's ambit|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/cabinet-decides-to-bring-govt-institutes-under-dseus-ambit/article33974835.ece|access-date=2021-09-20|issn=0971-751X}}</ref><ref name=":0" /> == परिसर == डीएसईयू के दिल्ली भर में कुल १९ परिसर हैं, जो चार क्षेत्रों में श्रेणीबद्ध हैं : * '''पूर्वी क्षेत्र''' ** अंबेडकर शकरपुर परिसर-प्रथम : यह परिसर १९८६ में अंबेडकर इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी के रूप में स्थापित किया गया था। यह परिसर पूर्वी दिल्ली के शकरपुर में स्थित है।<ref>{{Cite web|title=Ambedkar DSEU Shakarpur Campus – I – Delhi Skill and Entrepreneurship University|url=https://dseu.ac.in/shakarpur-i/|access-date=2021-09-20|website=dseu.ac.in}}</ref><ref>{{Cite web|last=Jadon|first=Ashok|date=2021-08-01|title=DSEU Shakarpur Campus 2021-22: Admission, Courses, Fees, Placement & More!|url=https://www.edufever.com/dseu-shakarpur-campus/|access-date=2021-09-20|website=Edufever|language=en-GB}}</ref> ** भाई परमानंद शकरपुर परिसर-द्वितीय : यह परिसर १९६५ में भाई परमानंद इंस्टीट्यूट ऑफ बिजनेस स्टडीज के रूप में स्थापित किया गया था और गुरु गोविंद सिंह इंद्रप्रस्थ विश्वविद्यालय से संबद्ध था। डीएसईयू के गठन के बाद, यह परिसर विश्वविद्यालय का हिस्सा बन गया। यह परिसर भी पूर्वी दिल्ली के शकरपुर में स्थित है।<ref>{{cite web |title=About |url=https://bpibs.in/about/ |website=Bhai Parmanand DSEU Shakarpur Campus-II |access-date=10 April 2024 |archive-date=4 मार्च 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240304152221/https://bpibs.in/about/ |url-status=dead }}</ref> ** डॉक्टर होमी जहांगीर भाभा मयूर विहार परिसर ** विवेक विहार परिसर: यह परिसर २०१३ में विश्वस्तरीय कौशल केंद्र के रूप में स्थापित किया गया था और अब डीएसईयू का हिस्सा है। यह परिसर विवेक विहार, शाहदरा में स्थित है।<ref>{{Cite web|title=DSEU Vivek Vihar Campus – Delhi Skill and Entrepreneurship University|url=https://dseu.ac.in/vivek-vihar/|access-date=2021-09-21|website=dseu.ac.in|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Tanwar|first=Mayank|date=2021-08-01|title=DSEU Vivek Vihar Campus 2021-22: Admission, Courses, Fee, Seats & More!|url=https://www.edufever.com/dseu-vivek-vihar/|access-date=2021-09-21|website=Edufever|language=en-GB}}</ref> * '''पश्चिमी क्षेत्र''' ** द्वारका परिसर: यह परिसर २००८ में एकीकृत प्रौद्योगिकी संस्थान द्वारका के रूप में स्थापित किया गया था और अब डीएसईयू का हिस्सा है। यह परिसर द्वारका, दक्षिण-पश्चिम दिल्ली में स्थित है।<ref>{{Cite web|title=DSEU Dwarka Campus – Delhi Skill and Entrepreneurship University|url=https://dseu.ac.in/dwarka/|access-date=2021-09-20|website=dseu.ac.in}}</ref><ref>{{Cite web|last=Jadon|first=Ashok|date=2021-08-03|title=DSEU Dwarka Campus (IIT Dwarka) 2021-22: Admission, Courses, Fees, Placement & More!|url=https://www.edufever.com/integrated-institute-of-technology/|access-date=2021-09-20|website=Edufever|language=en-GB}}</ref> ** पूसा परिसर-प्रथम: पूसा प्रौद्योगिकी संस्थान (पीआईटी) की स्थापना १९६२ में हुई थी और बाद में यह डीएसईयू का हिस्सा बन गया। यह परिसर मध्य दिल्ली के पूसा में स्थित है।<ref>{{Cite web |title=DSEU Pusa Campus – Delhi Skill and Entrepreneurship University |url=https://dseu.ac.in/pusa/ |access-date=2021-09-20 |website=dseu.ac.in}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tanwar |first=Mayank |date=2021-07-30 |title=DSEU Pusa 2021-22: Admission, Courses, Fee, Seats & More! |url=https://www.edufever.com/dseu-pusa/ |access-date=2021-09-20 |website=Edufever |language=en-GB}}</ref> ** पूसा परिसर-द्वितीय: ** रजोकरी परिसर: यह परिसर २०१६ में राजोकरी प्रौद्योगिकी संस्थान के रूप में स्थापित किया गया था और अब डीएसईयू का हिस्सा है। यह परिसर राजोकरी, नई दिल्ली में स्थित है।<ref>{{Cite web |title=DSEU Rajokri Campus – Delhi Skill and Entrepreneurship University |url=https://dseu.ac.in/rajokri/ |access-date=2021-09-21 |website=dseu.ac.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rajokari Institute of Technology, Delhi: Admission 2021, Courses, Fee, Cutoff, Ranking, Placements & Scholarship |url=https://www.careers360.com/colleges/rajokari-institute-of-technology-delhi |access-date=2021-09-21 |website=www.careers360.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tanwar |first=Vishu |date=2021-07-31 |title=DSEU Rajokri Campus 2021-22: Admission, Courses, Fee, Seats & More! |url=https://www.edufever.com/dseu-rajokri/ |access-date=2021-09-21 |website=Edufever |language=en-GB}}</ref> ** रणहोला परिसर ** जाफरपुर परिसर * '''उत्तरी क्षेत्र''' ** आर्यभट्ट अशोक विहार परिसर : यह परिसर १९६२ में आर्यभट्ट प्रौद्योगिकी संस्थान के रूप में स्थापित किया गया था और अब डीएसईयू का हिस्सा है। यह परिसर उत्तर-पश्चिम दिल्ली के अशोक विहार में स्थित है।<ref>{{Cite web|title=Aryabhatt DSEU Ashok Vihar Campus – Delhi Skill and Entrepreneurship University|url=https://dseu.ac.in/ashok-vihar/|access-date=2021-09-20|website=dseu.ac.in}}</ref><ref>{{Cite web|last=Tanwar|first=Mayank|date=2021-08-02|title=DSEU Ashok Vihar Campus 2021-22: Admission, Courses, Fees, Placement & More!|url=https://www.edufever.com/dseu-ashok-vihar-campus/|access-date=2021-09-20|website=Edufever|language=en-GB}}</ref> ** वजीरपुर-प्रथम परिसर : यह परिसर २००७ में दिल्ली इंस्टीट्यूट ऑफ टूल इंजीनियरिंग के रूप में स्थापित किया गया था और अब डीएसईयू का हिस्सा है। यह परिसर वजीरपुर, उत्तर-पश्चिम दिल्ली में स्थित है।<ref>{{Cite web |title=DSEU Wazirpur-I Campus – Delhi Skill and Entrepreneurship University |url=https://dseu.ac.in/wazirpur/ |access-date=2021-09-21 |website=dseu.ac.in}}</ref><ref>{{Cite web |last=Sheikh |first=Sohil |date=2021-08-01 |title=DSEU Wazirpur Campus 2021-22: Admission, Courses, Fee, Seats & More! |url=https://www.edufever.com/dseu-wazirpur/ |access-date=2021-09-21 |website=Edufever |language=en-GB}}</ref> ** गुरु नानक देव रोहिणी परिसर : यह परिसर १९९५ में गुरु नानक देव इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी के रूप में स्थापित किया गया था और अब डीएसईयू का हिस्सा है। यह परिसर रोहिणी, उत्तर-पश्चिम दिल्ली में स्थित है।<ref>{{Cite web |title=Guru Nanak Dev DSEU Rohini Campus – Delhi Skill and Entrepreneurship University |url=https://dseu.ac.in/rohini/ |access-date=2021-09-20 |website=dseu.ac.in}}</ref><ref>{{Cite web |last=Staff |first=Edufever |date=2021-08-02 |title=DSEU Rohini Campus 2021-22: Admission, Courses, Fees, Placement, Review & More! |url=https://www.edufever.com/dseu-rohini-campus/ |access-date=2021-09-20 |website=Edufever |language=en-GB}}</ref> ** कस्तूरबा पीतमपुरा परिसर: यह परिसर १९८६ में कस्तूरबा इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी फॉर विमेन के रूप में स्थापित किया गया था और अब डीएसईयू का हिस्सा है। यह परिसर पीतमपुरा, उत्तर-पश्चिम दिल्ली में स्थित है।<ref>{{Cite web |last=Tanwar |first=Vishu |date=2021-08-03 |title=DSEU Pitampura Campus 2021-22: Admission, Courses, Fees, Seats & More! |url=https://www.edufever.com/dseu-pitampura/ |access-date=2021-09-21 |website=Edufever |language=en-GB}}</ref> ** सर सीवी रमन धीरपुर परिसर * '''दक्षिणी क्षेत्र''' ** गोविंद बल्लभ पंत ओखला-प्रथम परिसर: इस परिसर की स्थापना १९६१ में गोविंद बल्लभ पंत प्रौद्योगिकी संस्थान के रूप में की गई थी। डीएसईयू में शामिल होने के बाद, यह ओखला-प्रथम परिसर बन गया। यह परिसर दक्षिण-पूर्व दिल्ली के ओखला में स्थित है।<ref>{{Cite web|last=Staff|first=Edufever|date=2021-08-02|title=DSEU Okhla-I Campus 2021-22: Admission, Courses, Fees, Placement & More!|url=https://www.edufever.com/dseu-okhla-i-campus/|access-date=2021-09-20|website=Edufever|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|title=G.B. Pant DSEU Okhla-I Campus – Delhi Skill and Entrepreneurship University|url=https://dseu.ac.in/okhla-i/|access-date=2021-09-20|website=dseu.ac.in}}</ref><ref>{{cite news|title=Students on floor, say all they want is a campus|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/students-on-floor-say-all-they-want-is-a-campus/articleshow/57564669.cms|work=The Times of India|date=10 March 2017 }}</ref><ref>{{cite news|title=Integrated campus for GB Pant Engineering College and Polytechnic in Okhla Industrial Estate|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/68326612.cms|work=The Times of India|date=9 March 2019 }}</ref> ** चैम्प्स ओखला-द्वितीय परिसर: ** ओखला-द्वितीय परिसर: यह परिसर २००७ में दिल्ली इंस्टीट्यूट ऑफ टूल इंजीनियरिंग के रूप में स्थापित किया गया था और अब डीएसईयू का हिस्सा है। यह परिसर ओखला, दक्षिण-पूर्व दिल्ली में स्थित है।<ref>{{Cite web|title=DSEU Okhla-II Campus – Delhi Skill and Entrepreneurship University|url=https://dseu.ac.in/okhla-ii/|access-date=2021-09-20|website=dseu.ac.in|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Roy|first=Pooja|date=2021-08-04|title=DSEU Okhla-II Campus 2021-22: Admission, Courses, Fee, Seats & More!|url=https://www.edufever.com/dseu-okhla-ii-campus/|access-date=2021-09-20|website=Edufever|language=en-GB}}</ref> ** गोविंद बल्लभ पंत ओखला-तृतीय परिसर ** सिरी फोर्ट परिसर: यह परिसर २०१३ में विश्वस्तरीय कौशल केंद्र के रूप में स्थापित किया गया था और अब डीएसईयू का हिस्सा है। यह परिसर सिरी फोर्ट, दक्षिण दिल्ली में स्थित है।<ref>{{Cite web|title=DSEU Siri Fort Campus – Delhi Skill and Entrepreneurship University|url=https://dseu.ac.in/siri-fort/|access-date=2021-09-20|website=dseu.ac.in|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mishra|first=Shivangi|date=2021-08-04|title=DSEU Siri Fort Campus 2021-22: Admission, Courses, Fee, Seats & More!|url=https://www.edufever.com/dseu-siri-fort/|access-date=2021-09-20|website=Edufever|language=en-GB}}</ref> ** मीराबाई महारानी बाग परिसर: इस परिसर की शुरुआत १९६२ में मीराबाई प्रौद्योगिकी संस्थान के रूप में की गई थी। अब यह डीएसईयू का हिस्सा है और दक्षिण-पूर्व दिल्ली के महारानी बाग में स्थित है।<ref>{{Cite web |title=Meerabai DSEU Maharani Bagh Campus – Delhi Skill and Entrepreneurship University |url=https://dseu.ac.in/maharani-bagh/ |access-date=2021-09-21 |website=dseu.ac.in}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tanwar |first=Mayank |date=2021-08-02 |title=DSEU Maharani Bagh 2021-22: Admission, Courses, Fees, Seats& More! |url=https://www.edufever.com/dseu-maharani-bagh/ |access-date=2021-09-21 |website=Edufever |language=en-GB}}</ref> == संगठन और प्रशासन == === सरकार === विश्वविद्यालय के शासी अधिकारियों में चांसलर, उप-चांसलर, प्रो-वाइस चांसलर, कोर्ट के सदस्य, प्रबंधन बोर्ड, अकादमिक काउंसिल और विश्वविद्यालय की वित्त समिति शामिल हैं।<ref name=":2">{{Cite web|title=Delhi Skill and Entrepreneurship University Act 2019|url=https://dseu.ac.in/wp-content/uploads/2021/04/Delhi-Skill-University-Act.pdf|url-status=live|access-date=2021-09-22|website=DSEU|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922060726/https://dseu.ac.in/wp-content/uploads/2021/04/Delhi-Skill-University-Act.pdf |archive-date=22 September 2021 }}</ref> [[भारत के राष्ट्रपति]] दिल्ली कौशल और उद्यमिता विश्वविद्यालय के अभ्यागत हैं और [[दिल्ली के उपराज्यपालों की सूची|दिल्ली के उपराज्यपाल]] विश्वविद्यालय के चांसलर हैं। चांसलर विश्वविद्यालय के नाममात्र प्रमुख होते हैं और उप-चांसलर विश्वविद्यालय के कार्यकारी प्रमुख होते हैं। उप-चांसलर को चांसलर द्वारा नियुक्त किया जाता है।<ref name=":2" /> === स्कूल === डीएसईयू ने अपने पाठ्यक्रमों को १२ स्कूलों में विभाजित किया है, जो इस प्रकार हैं:<ref>{{Cite web|title=Schools – Delhi Skill and Entrepreneurship University|url=https://dseu.ac.in/allschools/|access-date=2021-09-22|website=dseu.ac.in}}</ref><ref>{{Cite web|title=Delhi Skill and Entrepreneurship University: Courses, Fees, Placements, Ranking, Admission 2021|url=https://www.shiksha.com/university/delhi-skill-and-entrepreneurship-university-153671|access-date=2021-09-22|website=www.shiksha.com}}</ref> *स्कूल ऑफ रिटेल मैनेजमेंट *स्कूल ऑफ इंजीनियरिंग साइंसेज / एप्लाइड इंजीनियरिंग *स्कूल ऑफ सस्टेनेबिलिटी *स्कूल ऑफ ब्यूटी एंड वेलनेस *स्कूल ऑफ लैंग्वेजेस *स्कूल ऑफ लॉजिस्टिक्स एंड सप्लाई चेन *स्कूल ऑफ इनोवेशन एंड एंटरप्रेन्योरशिप *स्कूल ऑफ अलाइड मेडिकल सर्विसेज *स्कूल ऑफ क्रिएटिव इकॉनमी *स्कूल ऑफ आईटी एंड आईटीईएस *स्कूल ऑफ एम्प्लॉयबिलिटी एंड होलिस्टिक डिवेलपमेंट *स्कूल ऑफ बैंकिंग, फाइनेंशियल सर्विसेज एंड इंश्योरेंस == सन्दर्भ == {{संसूची}} [[श्रेणी:दिल्ली के विश्वविद्यालय]] opft9wwuvs04tvzukwxd58419vhbfoa हिन्दू पौराणिक युद्ध 0 1590245 6555890 6553986 2026-05-24T10:18:20Z ~2026-28332-45 923900 /* महाभारत */ छोटा सा सुधार किया। 6555890 wikitext text/x-wiki {{सन्दूक हिन्दू धर्म}} [[चित्र:Kurukshetra.jpg|अंगूठाकार|375x375पिक्सेल|''[[महाभारत]]'' में लेख्याङ्कित [[कुरुक्षेत्र युद्ध]], [[कौरव|कौरवों]] और [[पाण्डव|पाण्डवों]] के बीच लड़ी गई थी।]] '''हिन्दू पौराणिक युद्ध''' प्राचीन [[भारत]] के [[हिन्दू धर्मग्रन्थ|हिन्दू धर्मग्रन्थों]] में वर्णित [[युद्ध]] हैं। इन युद्धों में महान् पराक्रम के सहित [[हिन्दू देवी-देवता|देवताओं]] और [[:en:List_of_legendary_creatures_in_Hindu_mythology|अलौकिक प्राणियों]] दोनों को दर्शाया गया था, जो प्रायः महान् शक्ति के [[अस्त्र शस्त्र|शस्त्रास्त्र]] का उपयोग करते थे। हिन्दू शिक्षाएँ युद्ध को अन्तिम विकल्प के रूप में निर्धारित करती हैं, सभी शान्तिपूर्ण उपायों के समाप्त होने के पश्चात् ही इसका उपयोग किया जाता है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l1IgAwAAQBAJ|title=Hinduism and the Ethics of Warfare in South Asia From Antiquity to the Present|last=Roy|first=Kaushik|date=15 October 2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-01736-8|pages=28, 29}}</ref> धार्मिक युद्ध, अथवा ''[[धर्मयुद्ध]]'' में भागीदारी को सम्मानजनक कहा जाता था और यह ''[[क्षत्रिय]]'' अथवा योद्धा [[हिन्दू वर्ण व्यवस्था|वर्ण]] का प्रमुख कर्तव्य था, और ऐसे युद्धों में विजयी को सम्मान की बात माना जाता था।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l1IgAwAAQBAJ|title=Hinduism and the Ethics of Warfare in South Asia From Antiquity to the Present|last=Roy|first=Kaushik|date=15 October 2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-01736-8|pages=29, 30}}</ref> == वैदिक साहित्य में == === इन्द्र और वृत्र === वेदों में मुख्य युद्ध [[इन्द्र]] और [[वृत्र]] के बीच होता है, और राक्षस वृत्र की हार से नदियों, मवेशियों और [[उषस्]] ([[भोर]]/प्रकाश) की मुक्ति होती है। === क्षत्रिय वर्ग === {{मुख्य|क्षत्रिय}} ==== युद्ध बलिदान ==== * ''[[अश्वमेध यज्ञ|अश्वमेध]]'': प्रसिद्ध घोड़े का बलिदान एक घोड़े को एक निर्धारित अवधि के लिए स्वतन्त्र रूप से घूमने की अनुमति देकर किया गया था, जिसमें राजा ने उन सभी भूमि पर सत्ता जमाते हुए बलिदान किया था जिन्हें वह छूता था। जिस राजा के अधिकार का चुनौती किया जाता है, उसे युद्ध में स्वयं को सिद्ध करना चाहिए या चुनौतीपूर्ण राजा की राजोचित सर्वोच्चता को स्वीकार करना चाहिए। जब घोड़ा समय के पश्चात् सुरक्षित रूप से लौटता है, तो मुख्य बलिदान किया जाता है, और राजा, यदि अन्य राजाओं पर प्रभुत्व प्राप्त करने में सफल होता है, तो उसे विश्व के सम्राट का ताज पहनाया जाता है। ''अश्वमेध'' शान्ति बनाए रखने का अवसर देता है यदि राजा बलिदान के घोड़े का चुनौती करने का विकल्प नहीं चुनते हैं। * ''[[राजसूय]]'': अन्तिम बलिदान माने जाने वाले, बलिदान करने वाले राजा को विश्व के प्रत्येक राजा को स्पष्टतः चुनौती देनी चाहिए कि वह अपनी सर्वोच्चता को स्वीकार करे या उसे युद्ध में हरा दे। यदि और जब राजा अन्य सभी ज्ञात शासकों को हराकर सफलतापूर्वक लौटता है, तो बलिदान का प्रदर्शन उसे मृत्यु के पश्चात् [[इन्द्र]] के निवास पर भेज देगा। * ''[[विश्वजीत यज्ञ]]'': एक राजा द्वारा युद्ध जीतने के पश्चात् [[ब्राह्मण]] द्वारा किया गया एक बलिदान है।<ref>{{Cite journal|date=1852|title=A History of Hinduism|journal=The Bombay Quarterly|volume=2|pages=192–195}}</ref> == पौराणिक साहित्य में == === देवासुर युद्ध === देवताओं और [[असुर]] के बीच बारहमासी युद्ध तीन लोकों के प्रभुत्व पर किया जाता हैः [[स्वर्ग]], [[भूमि (देवी)|भूमि]] एवं [[पाताल]], ([[स्वर्ग लोक]], [[पृथ्वी]] एवं [[:en:Underworld|अधोलोक]])। दोनों जातियाँ तक़नीक़ी रूप से समान हैं, महान धार्मिक और युद्ध शक्तियों के धारक हैं, परन्तु देव परम सत्ता की पूजा और [[गुण|पुण्य]] के अभ्यास के लिए प्रतिबद्ध हैं। असुरों में [[नास्तिक]] और कुटिल प्रवृत्तियाँ हैं जो समय के साथ बढ़ती हैं। [[कलियुग]], अन्तिम युग में विभाजन सबसे बड़ा है। === बारह लड़ाइयाँ === ''[[वराह कल्प]]'' में, देवताओं और असुरों के बीच बारह युद्धों का वर्णन [[ब्रह्माण्ड पुराण]] में किया गया है: <ref>{{Cite web|url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/the-brahmanda-purana/d/doc362930.html|title=Praise of the Lord: Conclusion [Chapter 72]|last=www.wisdomlib.org|date=2019-06-21|website=www.wisdomlib.org|language=en|access-date=2022-07-14}}</ref> # [[नरसिंह]] और [[हिरण्यकशिपु]] # [[वामनावतार|वामन]] और [[राजा बलि|महाबली]] # [[वराहावतार|वराह]] और [[हिरण्याक्ष]] # [[समुद्र मन्थन]] # [[तारकामय युद्ध]]: [[चंद्रदेव|सोम]] और [[बृहस्पति (ज्योतिष)|बृहस्पति]] # [[आदिबाका]]: [[देवीभागवत पुराण]] के अनुसार, [[राजा हरिश्चन्द्र]] ने वरुण से पूर्व वचन दिया था कि वह अपने प्रायश्चित हेतु महान् [[नरमेध]] बलिदान का जश्न मनाएगा, जब वह अपने पुत्र को पीड़ित के रूप में आत्मदाह करेगा ताकि वह स्वयं को अपनी रोग से ठीक कर सके।<ref>{{Cite web|url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/devi-bhagavata-purana/d/doc57238.html|title=On the description of the battle between Ādi and Baka after the discourse on Śunahśepha [Chapter 13]|last=www.wisdomlib.org|date=2013-05-15|website=www.wisdomlib.org|language=en|access-date=2022-07-15}}</ref> जब उनके मन में दूसरा विचार आया, तो गुरु [[वसिष्ठ]] ने सुझाव दिया कि वे इसके उपरान्त एक ब्राह्मण लड़के की बलि दें, और राजा ने इस कार्य के लिए [[सुनसेफ]] नामक एक लड़के को प्राप्त कर लिया। [[विश्वामित्र]] ने उनसे निर्दोष बच्चे को रिहा करने का आग्रह किया, और जब राजा ने इनकार कर दिया, तो उन्हें वरुण का एक मन्त्र सिखाया, जो प्रायः आह्वान किया जाता था, जिससे उन्हें मुक्त कर दिया गया। वशिष्ठ ने विश्वामित्र को अभिशाप दिया कि वह अपने अगले जन्म में ''वक'' के रूप में जन्म हो और बाद वाले ने उन्हें ''आदि'' के रूप में जन्म लेने का शाप दिया। वक विश्वामित्र ने [[मानसरोवर]] झील पर एक वृक्ष की चोटी पर अपना घोंसला बनाया और उधर रहने लगे। वशिष्ठ ने भी एक आदि पक्षी का रूप धारण किया और दूसरे वृक्ष की चोटी पर अपना घोंसला बनाया और वहीं रहता था। इस प्रकार दोनों [[ऋषि|ऋषियों]] ने एक-दूसरे के प्रति पूर्ण शत्रुता में अपने दिन बिताए। ये दोनों पक्षी इतनी ज़ोर से चिल्लाते थे कि वे सभी के लिए उपद्रव बन जाते थे और वे प्रतिदिन एक-दूसरे से लड़ते थे। [[ब्रह्मा]] ने उन्हें इन शापों से मुक्त किया और गुरु अपने आश्रमों में लौट आए। # [[त्रिपुर]]: [[त्रिपुरासुर]] और [[शिव]] # [[अंधकासुर|अन्धकासुर]]: [[अन्धक]] और शिव # ध्वज: ध्वज नामक युद्ध में, दानव [[:en:Viprachitti|विप्रचिति]], जिसे खगोलीयों का आतङ्क के रूप में वर्णित किया गया था, [[माया]] की कला में निपुण था और एक ऐसा व्यक्ति जिसने तीन लोकों को धमकी दी थी, एक लाख ध्वजों में प्रवेश करने के पश्चात् [[इन्द्र]] द्वारा मार दिया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/the-mahabharata-mohan/d/doc375244.html|title=Section XCV [Mahabharata, English]|last=www.wisdomlib.org|date=2020-04-01|website=www.wisdomlib.org|language=en|access-date=2022-07-17}}</ref> # [[वृत्र|वार्ता]]: असुर [[वृत्र]] और [[इन्द्र]] # [[हलाहल]]: [[देवीभागवत पुराण]] के अनुसार, हलहल असुरों का एक सम्प्रदाय था जो त्रिमूर्ति की प्रथम रचना थी, जब उनके पास भी सृष्टि की शक्ति थी। हलाहल, जो थोड़े ही समय में बहुत शक्तिशाली हो गए, उन्होंने [[ब्रह्मा]] से वे सभी वरदान अर्जित किए जो वे चाहते थे, और फिर उन्होंने तीनों लोकों पर विजय प्राप्त की। अन्त में, उन्होंने [[कैलास पर्वत|कैलास]] और [[बैकुण्ठ|वैकुण्ठ]] को भी रोक दिया, इसलिए [[विष्णु]] और [[शिव]] ने एक हजार वर्षों तक चली भयङ्कर लड़ाई के पश्चात् उन्हें हरा दिया। देवता अपने निवास पर लौट आए और अपनी उपलब्धियों के विषय में बताया। उनकी पत्नियाँ अपने पतियों की वीरता पर हँसती थीं। इस पर विष्णु [[पार्वती]] से [[लक्ष्मी]] और शिव से क्रोधित हो गए और इसके विरोध में देवी अपने पतियों को छोड़ गए। उस दिन से विष्णु और शिव अपनी शक्ति खोने लगे। [[ब्रह्मा]] (जिन्होंने विष्णु और शिव की बढ़ती दुर्बलता का कारण बताया) ने लक्ष्मी और [[पार्वती]] को अपने सही स्थानों पर लौटने और अपने पतियों का समर्थन करने के लिए राजी किया। फिर भी, ब्रह्मा ने उनसे कहा कि भविष्य में वह अकेले ही सृष्टि के कार्य को सम्भालेंगे। इस प्रकार विष्णु और शिव को सृष्टि के अधिकार से वञ्चित कर दिया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.wisdomlib.org/definition/halahala#purana|title=Halahala, Halāhala, Hālāhala, Halahalā, Hālahala: 22 definitions|last=www.wisdomlib.org|date=2017-01-29|website=www.wisdomlib.org|language=en|access-date=2022-07-15}}</ref> # [[कोलाहल]]: [[पद्म पुराण]] के अनुसार, कोलाहल एक प्रसिद्ध असुर थे। [[कार्तिकेय|सुब्रह्मण्य]] द्वारा किए गए देवताओं और असुरों के बीच युद्ध में, इस असुर ने [[माल्यवान]] का सामना किया और मारा गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.wisdomlib.org/definition/kolahala#purana|title=Kolahala, Kolāhala: 21 definitions|last=www.wisdomlib.org|date=2014-08-14|website=www.wisdomlib.org|language=en|access-date=2022-07-15}}</ref> === युद्ध बलिदान किए गए === * ''[[अश्वमेध यज्ञ|अश्वमेध]]'': [[सागर (राजा)|राजा सागर]] ने इसे ९९ बार सफलतापूर्वक किया। यदि कोई राजा इसे १०० बार करता है, तो वह स्वर्ग के राजा का सिंहासन प्राप्त करने के योग्य हो जाता है। सागर ने भी इस १००वीं बार प्रदर्शन किया किन्तु इन्द्र की दुष्ट षड्यन्त्र के कारण यह विफल रहा। == [[व्यूह]]: युद्ध के समूह == * ''[[चक्रव्यूह]]'' या "चक्र गठन": एक घुमावदार, सदैव घूमने वाला गोलाकार गठन जिसे ''महाभारत'' में [[कृष्ण]], [[अर्जुन]], [[द्रोणाचार्य|द्रोण]], [[परशुराम]], [[प्रद्युम्न]] और [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]] को छोड़कर सभी योद्धाओं द्वारा अभेद्य माना जाता है। अभिमन्यु ने रचना में प्रवेश करना सीखा था ([[सुभद्रा]] के गर्भ में), किन्तु इससे बाहर निकलने का तरीक़ा नहीं सीखा था और ''महाभारत'' युद्ध के समय अन्दर फँस गया था। * ''[[चक्रव्यूह|पद्मव्यूह]]'' या "पद्म का गठन": एक कठिन गठन जिसमें सेना को कमल की पङ्खुड़ियों के रूप में व्यवस्थित किया जाता है। एक बार जब कोई योद्धा इसमें प्रवेश करता है, तो इससे बचना अत्यन्त दुर्गम होता है। * ''[[क्रौञ्च व्यूह|क्रौञ्चव्यूह]]'': सेना के [[क्रेन]] के आकार के गठन को एक दुर्जेय भेदक केन्द्र सहित, क्रेन के सिर और चोंच को दर्शाते हुए, पङ्ख-पक्ष बनाने के लिए वितरित किया जाता है। * ''[[सर्प व्यूह|सर्पव्यूह]]'': घुमावदार साँप का निर्माण * ''[[मकर व्यूह|मकरव्यूह]]'': [[मगरमच्छ]] का निर्माण * ''[[सकत व्यूह|सकतव्यूह]]'': कार्ट का निर्माण * [[शुक्र व्यूह|''शुक्रव्यूह'']]: [[सूअर]] का गठन * ''[[वज्र व्यूह|वज्रव्यूह]]'': [[मणि]]/[[वज्र]] का निर्माण, ''चक्रव्यूह'' के उपरान्त सबसे कठिन और सबसे दुर्गम * ''[[कूर्मव्यूह]]'': [[कछुआ]] का निर्माण * ''[[गरुड़ व्यूह|गरुड़व्यूह]]'': [[महाश्येन]]/[[गरुड़]] का गठन * ''[[सुचीव्यूह]]'': [[सिलाई की सूई|सुई]] का निर्माण * ''[[सिंहव्यूह]]'': [[सिंह (पशु)|सिंह]] का निर्माण == [[प्रलय]]: दुनिया का अन्त == * संसार के अन्त की भविष्यवाणी [[कलियुग]] के अन्त में की जाती है - ''संसार का अन्तिम चरण और चार चरणों में से अन्तिम चरण''। [[विष्णु]] के अन्तिम अवतार [[कल्कि]] के भी भविष्यवाणी की गई है कि वह ''कलियुग'' के अन्त में दिखाई देगी, जिससे विश्व के अन्त और नए विश्व का आरम्भ हेतु अच्छे और बुरे के बीच अन्तिम लड़ाई होगी। * विध्वंसक [[शिव]] [[नटराज]] अहङ्कार के सर्वोच्च राक्षस को मार देता है और अपनी पीठ पर ''[[ताण्डव नृत्य]]'' करता है, जो [[रुद्र ताण्डव]] का प्रदर्शन करते हुए ब्रह्माण्ड के विनाश सहित समाप्त होता है। * [[शाक्त सम्प्रदाय|शाक्तवाद]] में, देवी काली ([[पार्वती]] का भयानक रूप, शिव की पत्नी) द्वारा रहस्यमय नृत्य, अर्थात् सभी प्रकार के पदार्थ, सामग्री, प्राणियों और भ्रमों को नष्ट करने हेतु डार्क एनर्जी, जो अपने भीतर अवशोषित होते हैं, अर्थात् सर्वोच्च ब्राह्मण। == रामायण == {{मुख्य|रामायण}} [[चित्र:Wat_phra_keaw_ramayana_fresco.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|300x300पिक्सेल|''[[रामायण]]'' की महाकाव्य कथा को [[एशिया]] भर की कई संस्कृतियों ने अपनाया था। यहाँ एक [[थाई संस्कृति|थाई]] ऐतिहासिक कलाकृति दिखाई गई है जो [[राम]] और [[रावण]] के बीच हुए युद्ध को दर्शाती है।]] * [[विश्वामित्र]]: वह [[राम]] और [[लक्ष्मण]] के गुरु थे, एक शक्तिशाली [[तप|तपस्वी]] और [[:en:Brahmarishi|ब्रह्मऋषि]] वह राम और लक्ष्मण को सभी दिव्य हथियारों का ज्ञान प्रदान करता है, उन्हें शक्तिशाली राक्षसों को मारने हेतु प्रेरित करता है, और उन्हें धर्म और सैन्य कलाओं का निर्देश देता है। * [[राम]]: वे भगवान् [[विष्णु]] के सप्तमी अवतार थे। राम एक अत्यन्त शक्तिशाली योद्धा थे और उन्हें कई खगोलीय शस्त्रास्त्रों के उपयोग का ज्ञान था। राम ने अकेले ही [[रामायण के पात्रों की सूची|खारा]] के १४,००० राक्षसों की भीड़ का वध किया (''रामायण'' में, एक घण्टे में) राक्षस [[मारीच]] और [[सुबाहु]], [[रावण]] के मुख्य सेनापति [[प्रहस्त|प्रहासता]] और स्वयं रावण की अन्तिम हत्या के लिए उत्तरदायी हैं। * [[लक्ष्मण]]: वे भी अपने भाई के भाँति ही बहुत शक्तिशाली थे। वे अनन्त [[शेषनाग]] के अवतार थे। उन्होंने [[अतिकाय]] और [[मेघनाद|इन्द्रजीत]] सहित अत्यन्त शक्तिशाली राक्षसों का वध किया। * [[हनुमान]]: वे केसरी और अञ्जना के पुत्र थे। वे शिव के [[रुद्र|रुद्रों]] में से एक थे। उन्हें पहले [[सूर्य देवता]] ने प्रशिक्षित किया था और तत्पश्चात् शिव ने स्वयं उनका मार्गदर्शन किया। तत्पश्चात् वे [[सुग्रीव]] के [[वानर]] मन्त्री बने। वे राम के सबसे बड़े [[भक्त]] हैं, जो अपनी अटूट सेवा, पूर्ण निष्ठा और साहस के महान् कारनामों के लिए प्रसिद्ध हैं। हनुमान कई राक्षसों को मारने के साथ-साथ [[लंका|लङ्का]] [[लंका|नगर]] को जलाने हेतु उत्तरदायी है। उसकी शक्ति उसके पिता [[वायु देव|वायु]] ने दी है, और विभिन्न देवताओं द्वारा उसे दिए गए वरदानों के कारण, कोई भी अस्त्र और हथियार उसे क्षति नहीं पहुँचा सकता था। वह अपनी इच्छानुसार किसी भी आकार और आकृति में परिवर्तित कर सकता है। वह खगोलीय शस्त्रास्त्रों के उपयोग में भी निपुण थे। उनके पास [[मोहिनी अस्त्र]], [[रुद्र अस्त्र]] आदि भी थे। * [[रावण]]: १०,००० वर्ष के अपने भयानक [[तप|तपस्या]] से धन्य है कि वह पृथ्वी पर सबसे शक्तिशाली प्राणी है, जो मनुष्य को छोड़कर हर देवता, दानव और जीवित प्राणी के लिए अभेद्य है। हालाँकि वे [[वेद|वेदों]] के विशेषज्ञ, एक महान राजा और [[शिव]] के एक महान भक्त हैं, वह राक्षसों के संरक्षण, राजाओं की हत्या और इन्द्र के नेतृत्व वाले देवताओं के अपमान के कारण बुराई का सम्राट है। * [[मेघनाद|इन्द्रजीत]]: वह शक्तिशाली [[रावण]] का प्रथम पुत्र था। मूल रूप से उनका नाम [[मेघनाद]] था। वे भ्रम युद्ध तक़नीक़ों में महारत रखते थे। वह कई सर्वोच्च खगोलीय हथियारों का स्वामी बन गया। उन्होंने [[इन्द्र]] को हराया और उन्हें गिरफ्तार कर लिया। तब ब्रह्मा प्रकट हुए और उन्हें इन्द्र को मुक्त करने के लिए कहा। मेघनाद ने ब्रह्मा के निर्देश के अनुसार किया और फिर उन्हें वरदान दिया गया: जब तक उनकी मूल देवी [[निकुम्बल]] की [[अग्निपूजा]] को बाधित और नष्ट नहीं किया गया, तब तक वे किसी भी युद्ध में कभी नहीं मारे जाएँगे। यज्ञ पूरा होने पर, एक सर्वोच्च दिव्य रथ दिखाई देगा, जिस पर चढ़ते हुए, इन्द्रजीत किसी भी युद्ध में निहत्था हो जाएगा। किन्तु ब्रह्मा ने उन्हें अवगत किया कि जो कोई भी इस यज्ञ को नष्ट करेगा, वह उसे भी मार देगा। [[लक्ष्मण]] ने उनकी हत्या कर दी। * [[कुम्भकर्ण]]: रावण का विशाल भाई एक भयानक राक्षस था जो लगातार छह महीने सोता है, केवल एक दिन के लिए उठता है और फिर अपनी नींद में लौटता है। कुंभकर्ण अपने हाथ या पैर की छलाँग से सैकड़ों योद्धाओं को मार सकता था। वह युद्ध में राम द्वारा मारा गया था। * [[प्रहस्त]]: लङ्का की सेना का मुख्य सेनापति जो राम और रावण के युद्ध के प्रथम दिन मारा गया था। * [[अतिकाय]]: रावण का द्वितीय पुत्र, जिसके पास [[ब्रह्मा]] द्वारा दिया गया एक अविनाशी कवच था जिसे केवल [[ब्रह्मास्त्र]] द्वारा छेद किया जा सकता है। अतिकाय और उनके चचेरे भाई [[त्रिशिरा]] दोनों [[मधु-कैटभ|मधु और कैटभ]] के अवतार थे, जिन्हें [[:en:Mahavishnu|महाविष्णु]] ने हराया था। * [[अक्षयकुमार]]: रावण का सबसे छोटा पुत्र जो [[अशोक वाटिका]] में हनुमान से लड़ते हुए मर गया। * [[शत्रुघ्न]]: राजा [[दशरथ]] के सबसे कनिष्ठ पुत्र, राम के अनुज। उसने मधु और [[कुम्भिनी]] (रावण की बहन) के पुत्र [[लावण]] को मार डाला और [[मथुरा]] का राजा बन गया। * [[भरत (रामायण)|भरत]]: राम का अनुज, लक्ष्मण और शत्रुघ्न का अग्रज। उन्होंने अपने मामा [[युद्धजीत]] सहित मिलकर [[गांधार (जनपद)|गान्धार]] पर विजय प्राप्त की और गंधर्वों को हराकर और उस राज्य में निवास करके [[तक्षशिला]] और [[पुष्कलावती]] का अपना राज्य बनाया। * [[बालि]]: वानर राजा [[वृक्षराज]] के पुत्र, देवताओं के राजा के आध्यात्मिक पुत्र-इन्द्र। [[त्रेतायुग]] में बालि अजेय था। वली ने [[रावण]] जैसे कुछ महानतम योद्धाओं को हराया। वली को अपने प्रतिद्वन्द्वी का आधा बल प्रापत करने की क्षमता का आशीर्वाद् मिला था, जिसके पहले उनके पास पूर्व ही ७०,००० हाथियों का बल था। इसलिए, राम ने बालि को पेड़ों के पीछे छिपाकर मार डाला। '''अतिरथी''': * [[रामायण के पात्रों की सूची|अकम्पन]] * कम्पन * [[देवांतक|देवान्तक]] * [[देवांतक|नारान्तक]] * [[अक्षयकुमार]] * [[अहिरावण]] * कुम्भ * निकुम्भ * [[रामायण के पात्रों की सूची|रावण के सभी छोटे पुत्र]] '''महाराथी''': * [[लक्ष्मण]] * [[रावण]] * [[कुम्भकर्ण]] * [[अतिकाय]] * [[जाम्बवन्त|जाम्बवन]] * [[सुग्रीव]] * [[अंगद|अङ्गद]] * [[भरत (रामायण)|भरत]] * [[शत्रुघ्न]] * [[बालि]] '''अतिमहाराथी''': * [[राम]] * [[मेघनाद|इन्द्रजीत]] * [[हनुमान]] === युद्ध बलिदान किए गए === * ''[[अश्वमेध यज्ञ|अश्वमेध]]'': [[राम]] ने अश्वमेध का सफलतापूर्वक प्रदर्शन किया। == महाभारत == {{मुख्य|कुरुक्षेत्र युद्ध|महाभारत}} * ''[[कौरव]] सेना'': ११ [[अक्षौहिणी|अक्षौहिणियों]] का गठन [[हस्तिनापुर]] राज्य द्वारा [[समशप्तक]], [[त्रिगर्त राज्य|त्रिगर्त]], [[नारायणी सेना]], [[सिन्धु नदी|सिन्धु]] सेना और [[माद्री|माद्र]] जैसी जातियों सहित गठबन्धन में किया गया है। ** ''प्रमुख सेनापति'': [[भीष्म]], [[द्रोणाचार्य|द्रोण]], [[कर्ण]], [[अश्वत्थामा]], [[शल्य]], [[शकुनि]], [[दुर्योधन]], [[भगदत्त]], [[कृपाचार्य|कृपा]], [[:en:Srutayudha|श्रुतयुध]] और [[कृतवर्मा]] ** ''रथी'': [[दुर्योधन]] (8 रथी), [[सोमदत्त]], [[सुदक्षिण]], [[शकुनी]], [[जयद्रथ]], [[दुःशासन]], [[विकर्ण (कौरव)|विकर्ण]], ९७ [[कौरव]], दुर्योधन के पुत्र [[लक्ष्मण (कौरव)|लक्ष्मण]] और दुःशासन के पुत्र [[दुर्जय]] रथी योद्धा थे। ** ''अतिरथी'': [[कृतवर्मा]], [[कृपाचार्य]], [[शल्य]], [[भूरिश्र्वा]], [[बृहद्बल|बृहद्वल]], [[सुशर्मा]]। ** ''महाराथी'': [[भीष्म]], [[द्रोणाचार्य]], [[अश्वत्थामा]], [[भगदत्त]], [[कर्ण]] * ''[[पाण्डव]] सेना'': ७ अक्षौहिणियों का गठबन्धन है, मुख्य रूप से [[पाञ्चाल]] और [[मत्स्य अवतार|मत्स्य]] सेना, [[भीम]] के पुत्र [[घटोत्कच]] की [[राक्षस]] सेना और [[वृष्णि]]<nowiki/>-[[यादव]] नायक। ** ''प्रधान सेनापति'': [[धृष्टद्युम्न]] ** ''रथी'': [[उत्तमौजा]], [[शिखण्डी]], [[युयुत्सु]], [[उत्तर (पाण्डव)|उत्तर]] और [[उपपाण्डव]] ** ''अतिरथी'': [[युधिष्ठिर]], [[नकुल]], [[सहदेव]], [[महाभारत के पात्र|कुन्तीभोज]], [[घटोत्कच]] ** ''महारथी'': [[अर्जुन]], [[सात्यकि|सात्यकी]], [[भीम]], [[द्रुपद]], [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]], [[धृष्टद्युम्न]] * [[अभिमन्यु (अर्जुनपुत्र)|अभिमन्यु]]: वह महाभारत का एक योद्धा है जो युद्ध के १४वें दिन [[चक्रव्यूह]] में प्रवेश करने के लिए जाना जाता है, किन्तु वह मारा गया क्योंकि वह नहीं जानता था कि चक्रव्यूह से कैसे बाहर आना है।<ref>{{Cite web|url=http://www.sacred-texts.com/hin/m07/m07044.htm|title=Sacred Texts: Section XLV}}</ref> * [[अश्वत्थामा]]: [[द्रोणाचार्य|द्रोण]] का पुत्र, सातों [[चिरञ्जीवि|चिरञ्जीवी]] में से एक। वह एक महान् योद्धा हैं। [[अश्वत्थामा]] और [[कृपाचार्य]] को एकमात्र जीवित बचे हुए लोग माना जाता है जो वास्तव में [[कुरुक्षेत्र युद्ध]] में लड़े थे। अश्वत्थामा का जन्म उनके माथे में एक रत्न के साथ हुआ था जो उन्हें मनुष्यों से कम सभी जीवित प्राणियों पर शक्ति देता है। माना जाता है कि यह रत्न उसे भूतों, राक्षसों, जहरीले कीड़ों, साँपों, पशुओं आदि के प्रहारों से बचाता है। * [[अर्जुन]]: वह [[इन्द्र]] और [[कुन्ती]] का पुत्र था उसने [[खाण्डव वन|खाण्डवप्रस्थ]] में देवताओं को हराने, 10 लाख गंधर्वों को मारने के बाद [[गन्धर्व]] राजा [[चित्रसेन]] को हराने और पकड़ने और [[निवतकवच]] सहित असुरों को मारने जैसे अविश्वसनीय कारनामों का प्रदर्शन किया।<ref>{{Cite web|url=https://en.krishnakosh.org/krishna/Mahabharata_Mausala_Parva_Chapter_8|title=Mahabharata Mausala Parva Chapter 8 - Krishnakosh|access-date=21 मई 2025|archive-date=11 जुलाई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711050458/https://en.krishnakosh.org/krishna/Mahabharata_Mausala_Parva_Chapter_8|url-status=dead}}</ref> * [[भीम]]: [[हनुमान]] के पश्चात् ''महाभारत'' में दूसरा सबसे अधिक शारीरिक रूप से शक्तिशाली चरित्र। भीम के पास असाधारण व्यक्तिगत शक्ति थी, वह [[जरासन्ध]], [[किर्मिरा]], [[बकासुर]], [[हिडिम्बा]], [[जटासुर]], [[कीचक]] और पहलवान [[जिमुत]] जैसे कई शक्तिशाली राजाओं और राक्षसों को मारने के लिए भी जाना जाता है, वह [[गदा]] हथियार का एक नायाब स्वामी और एक परिपूर्ण [[पहलवान]] था। उन्होंने महाकाव्य के मुख्य विरोधी [[दुर्योधन]] सहित सभी सौ कौरव भाइयों का [[वध]] किया। * [[दुर्योधन]]: वे महाभारत युद्ध में गदहे के साथ एक कुशल योद्धा थे। गदायुद्ध में केवल भीम और कृष्ण के बड़े भाई बलराम ही उन्हें हरा सकते थे। * [[दुःशासन]]: दुर्योधन का छोटा भाई जिसने [[जुआ|द्यूतसभा]] में [[द्रौपदी]] पर हमला किया था। उन्हें एक आक्रामक योद्धा के रूप में जाना जाता था, किन्तु कुरुक्षेत्र युद्ध के १६वें दिन भीम द्वारा उनकी निर्दयी रूप से हत्या कर दी गई थी। * [[भीष्म]]: [[परशुराम]] द्वारा प्रशिक्षित सबसे परिपूर्ण योद्धा, भीष्म किसी भी योद्धा (अर्जुन और भगवान् [[कृष्ण]] को छोड़कर जब वह अपने हथियार उठाते हैं) द्वारा अविनाशी थे। पृथ्वी के सभी राजाओं को चुनौती देने के पश्चात्, वह कुरु सेना के प्रमुख सेनापति हैं। * [[द्रोणाचार्य]]: कौरवों और पाण्डवों के [[गुरु]], द्रोण वैदिक सैन्य कलाओं और लगभग हर दिव्य हथियार के महान् उस्ताद हैं। वह किसी भी प्रहार (अर्जुन, भीष्म, कृष्ण और [[बलराम]] को छोड़कर) के लिए अभेद्य है जब तक कि वह किसी भी प्रकार का हथियार नहीं रखता। उनके पास महान धार्मिक ज्ञान और ज्ञान भी है। वह द्वितीय कौरव सेनापति बन जाता है। * [[कर्ण]]: सूर्य का पुत्र और [[कुन्ती]] का प्रथम जन्म जिसने [[पाण्डव|पाण्डवों]] की माँ होने के कारण उसे त्याग दिया। कर्ण भगवान् [[परशुराम]] के शिष्य थे और उन्होंने उनसे [[ब्रह्मास्त्र]] का ज्ञान प्राप्त किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.sacred-texts.com/hin/m01/m01190.htm|title=The Mahabharata, Book 1: Adi Parva: Swayamvara Parva: Section CLXXXIX}}</ref> * [[नकुल]]: पाण्डवों का चतुर्थ भाई। कहा जाता है कि वह जगत के सबसे सुन्दर व्यक्ति थे। वे तलवार युद्ध की कला में विशेषज्ञ थे। घोड़ों से भी उनका बहुत लगाव था। कुरुक्षेत्र युद्ध के समय, उन्होंने ही सभी कौरवों की अधिकांश सन्तानों को मार डाला था। * [[सहदेव]]: पाण्डवों के पञ्चम भाई। वे कुल्हाड़ी युद्ध की कला में विशेषज्ञ थे। वे भेड़-बकरियों, कीड़ों से भी बहुत जुड़े हुए थे। कुरुक्षेत्र युद्ध के समय उन्होंने [[शकुनी]] को मार डाला। === महाभारत में भीष्म के अनुसार योद्धा उत्कृष्टता के स्तर === युद्ध से पूर्व, भीष्म ने कर्ण को ''अर्थरथी'' कहकर दुर्व्यवहार किया क्योंकि वह पाण्डवों के प्रति कर्ण के शत्रुतापूर्ण स्वभाव का तिरस्कार करता था।<ref>{{Cite web|url=https://www.sacred-texts.com/hin/m06/m06124.htm|title=The Mahabharata, Book 6: Bhishma Parva: Bhagavat-Gita Parva: Section CXXIV|website=www.sacred-texts.com|access-date=2023-06-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sacred-texts.com/hin/m07/m07037.htm|title=The Mahabharata, Book 7: Drona Parva: Abhimanyu-badha Parva: Section XXXVII}}</ref> ==== सम्पूर्ण महाभारत में अतिमहाराथियाँ ==== [[भीष्म]] के अनुसार, सम्पूर्ण [[महाभारत]] में केवल दो अतिमहारथियाँ ही हैंः * [[परशुराम]] * [[कृष्ण]] दोनों ही स्वयं भगवान् विष्णु के अवतार हैं। === उल्लेखित देवता === * [[शुक्राचार्य|शुक्र]]: असुरों के [[:en:Preceptor|गुरु]], उनके [[:en:High_priest|महायाजक]] और गुरु, सर्वोच्च भगवान् के उपासक, परन्तु असुरों का समर्थक बना रहता है।<ref>Subramaniam, Kamala (2007). "Adi Parva". The ''Mahabharata''. Bharatiya Vidya Bhavan [[भारत|India]]. {{ISBN|81-7276-405-7}}.</ref> * [[वृत्र]]: असुर, [[सावित्री देवी (ब्रह्मा जी की पत्नी)|सावित्री देवी]] का पुत्र। देवी सावित्री जो एक पुत्र प्राप्त करने हेतु बलिदान करता है जो तीन लोकों का शासक बनने में सक्षम है।<ref>Ganguli, Kisari (1883-96, reprinted 1975). The [[महाभारत|Mahabharata]]. {{ISBN|0-89684-429-3}}.</ref> === युद्ध बलिदान किए गए === * ''[[अश्वमेध यज्ञ|अश्वमेध]]'': [[महाभारत]] में [[अर्जुन|युधिष्ठिर]] ने इस यज्ञ को किया और सभी चार पाण्डवों ने पूरा किया।<ref>{{Cite web|url=http://www.sacred-texts.com/hin/m14/m14085.htm|title=Digivijaya of Arjuna}}</ref> * ''[[राजसूय]]:'' यह ''[[महाभारत]]'' महाकाव्य में राजा [[दुर्योधन]] द्वारा किया गया था। पाँच पाण्डवों ने युधिष्ठिर की खातिर पूरी दुनिया पर विजय प्राप्त की थी।<ref>{{Cite web|url=https://www.sacred-texts.com/hin/m04/m04054.htm|title=The Mahabharata, Book 4: Virata Parva: Go-harana Parva: Section LIV}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sacred-texts.com/hin/m02/m02029.htm|title=The Mahabharata, Book 2: Sabha Parva: Jarasandhta-badha Parva: Section XXIX|website=www.sacred-texts.com|access-date=2018-01-17}}</ref> यह राजा युधिष्ठिर और चार पाण्डवों द्वारा भी किया गया था और उन्होंने [[भगदत्त]], [[गुह्यक]] और [[उत्तरी हरिवर्ष]] को छोड़कर सभी राजाओं को हराया था। * ''[[वैष्णव यज्ञ]]'': भगवान् [[राम]] के पश्चात् केवल [[कर्ण]] ने ही यह [[यज्ञ]] किया। कर्ण ने एक ही [[रथ]] पर पूरे विश्व पर विजय प्राप्त की, उन्होंने सभी राज्यों, उप-राज्यों और भारतीय उपमहाद्वीप के सभी प्रमुख अञ्चलों पर क़ब्ज़ा कर लिया। इस प्रकार उन्होंने [[वेदव्यास]] और अन्य ब्राह्मणों के आशीर्वाद से [[हस्तिनापुर]] में वैष्णव यज्ञ किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.sacred-texts.com/hin/m03/m03251.htm|title=The Mahabharata, Book 3: Vana Parva: Ghosha-yatra Parva: Section CCLI|website=www.sacred-texts.com|access-date=2023-06-01}}</ref> == प्रमुख देवता == [[चित्र:Vishnu_from_Gita_Govinda.jpg|अंगूठाकार|विष्णु का एक चित्र]] === विष्णु === {{मुख्य|विष्णु}} [[विष्णु]] (संरक्षक देवता) को [[हिन्दू धर्म]] की [[वैष्णव सम्प्रदाय|वैष्णव]] परम्परा में परम वास्तविकता माना जाता है। वे समृद्धि की देवी लक्ष्मी के पति हैं। [[पुराण|पुराणों]] में, वे समय-समय पर पृथ्वी पर एक [[अवतार]] के रूप में जन्म लेते हैं। विष्णु के [[दशावतार]] हैं: [[मत्स्य अवतार|मत्स्य]], [[कूर्म अवतार|कूर्म]], [[वराहावतार|वराह]], [[नरसिंह]], [[वामनावतार|वामन]], [[परशुराम]], [[राम]], [[बलराम]] या [[हिन्दू धर्म में गौतम बुद्ध|बुद्ध]], [[कृष्ण]] और [[कल्कि]] कहा जाता है कि इन दस अवतारों के उपरान्त विष्णु के कुल ३६ रूप हैं, जिनमें [[मोहिनी अवतार|मोहिनी]], [[नर-नारायण]], [[अर्जुन]], [[दत्तात्रेय]], [[धन्वन्तरि]], [[हयग्रीव]] और कई अन्य शामिल हैं। युद्ध में, विष्णु के अवतारों को विभिन्न प्रकार के अस्त्र, या दिव्य शस्त्रास्त्र से सहायता मिलती है। उनका आह्वान करने हेतु प्रयुक्त मन्त्र [[ॐ नमो नारायणाय]] है। उनके दो सबसे लोकप्रिय मानवावतार, राम और कृष्ण के पास कई खगोलीय शस्त्रास्त्र हैं। कृष्ण ने महाभारत में भी इनमें से कुछ शस्त्रास्त्रों का प्रयोग किया था। इनमें उपस्थित हैंः * ''[[कौमोदकी]]'': दिव्य [[गदा]] कृष्ण इसके साथ राक्षस [[:en:Dantavakra|दन्तवक्र]] का वध करता है। * ''[[शार्ङ्ग धनुष]] (''अथवा ''[[कोदण्ड धनुष]])'': यह परशुराम, राम और कृष्ण द्वारा सञ्चालित एक दिव्य धनुष है। * ''[[नंदक|नन्दक]]'': विष्णु की तलवार जो उनके कृष्ण के अवतार द्वारा भी प्रयोग की जाती है। * ''[[:en:Narayanastra|नारायणास्त्र]]'': नारायणशास्त्र ब्रह्माण्ड के सबसे शक्तिशाली अस्त्रों में से एक है। विष्णु का अपने [[:en:Narayana|नारायण]] रूप में व्यक्तिगत प्रक्षेपास्त्र, यह अस्त्र एक साथ लाखों घातक प्रक्षेपास्त्रों का एक शक्तिशाली तीर छोड़ता है। स्नान की तीव्रता प्रतिरोध सहित बढ़ जाती है। एकमात्र समाधान [[प्रक्षेपास्त्र]] के सामने समर्पण को लागू करना है, तभी यह बन्द हो जाएगा। ''रामायण'' में सबसे पहले राम ने नारायणशास्त्र का प्रयोग किया था। फिर, हजारों वर्षों के बाद, इस अस्त्र का उपयोग फिर से [[अश्वत्थामा]] द्वारा [[पाण्डव]] सेना के विरुद्ध [[कुरुक्षेत्र युद्ध]] में किया गया था। राम के अतिरिक्त केवल अश्वत्थामा के पास यह हथियार था। * ''[[परशु]]'': [[विष्णु]] के षष्ठमी अवतार [[परशुराम]] की कुल्हाड़ी। यह कुल्हाड़ी उन्हें शिव ने भेंट की थी। * ''[[शर्ख]]'': [[कृष्ण]] का धनुष, [[विष्णु]] का 8वाँ अवतार। * ''[[सुदर्शन चक्र]]'': तेज़ बाहरी भाले सहित दिव्य, क़ताई डिस्क, विष्णु के चार गुणों में से एक। सुदर्शन चक्र कृष्ण के आदेश पर उड़ता है, अपने विरोधियों के सिर फाड़ने के लिए, या विष्णु द्वारा वाँछित किसी भी कार्य को करने हेतु घूमता है। ''[[महाभारत]]'' में [[कृष्ण]] द्वारा इसका सबसे प्रसिद्ध उपयोग किया गया है। * ''[[:en:Vaishnavastra|वैष्णवास्त्र]]'': वैष्णवास्त्र नारायणास्त्र सहित सबसे शक्तिशाली अस्त्रों में से एक है। [[कृष्ण]] के व्यक्तिगत [[प्रक्षेपास्त्र]] को, एक बार दाग़े जाने के पश्चात्, स्वयं [[विष्णु]] की इच्छा के अतिरिक्त, विफल नहीं किया जा सकता है। === शिव === {{मुख्य|शिव}} [[चित्र:Shiva_as_the_Lord_of_Dance_LACMA.jpg|अंगूठाकार|321x321पिक्सेल|नृत्य के स्वामी [[नटराज]] के रूप में शिव की 11वीं शताब्दी की मूर्ति]] शिव, विध्वंसक देवता, [[शैव]] परम्परा में परम वास्तविकता हैं। वे शक्ति की देवी [[पार्वती]] के पति हैं। उनका प्रतिनिधित्व महाकाल और भैरव नामक रूपों द्वारा किया जाता है। शिव को प्रायः अपने [[त्रिशूल]]<nowiki/>-कर्मचारी सहित एक [[:en:Hourglass|बालू-घड़ी]] के आकार के [[ड्रम]], [[डमरु]] को पकड़े हुए चित्रित किया जाता है। उनका आह्वान करने का [[मन्त्र]] ''[[ॐ नमः शिवाय]]'' है। शिव को ''महादेव'', महान देवता भी माना जाता है। प्रायः उनकी पूजा उनके लिङ्गीय प्रतिनिधित्व, [[शिवलिंग|शिवलिङ्ग]] में की जाती है। समय के अन्त में पूरे ब्रह्माण्ड को नष्ट करने का कार्य सौंपा गया, शिव सबसे भयावह योद्धाओं के साथ-साथ हिन्दू परम्परा में सम्मानित योगियों में से एक हैं। [[ताण्डव]] इस विध्वंसक देवता का नृत्य है, जिसे वह एक राक्षस के शरीर पर करता है। शिव ने अपनी शक्ति का उपयोग [[असुर]] [[त्रिपुर]] को मारने हेतु किया, जिससे त्रिपुर के उड़ते हुए तीन नगरों को नष्ट कर दिया। युद्ध में, शिव और उनके आत्माएँ उनके द्वारा नियन्त्रित दुर्जेय शस्त्रास्त्र को नियुक्त करते हैं। इनमें से कुछ इस प्रकार हैं: * ''शिवबाण'': यह सृष्टि को नष्ट कर सकता है। उपयोग किए जाने के पश्चात् खोलि पर लौटता है। * ''[[चन्द्रहास अस्त्र|चन्द्रहासास्त्र]]'': [[शिव]] द्वारा वरदान के रूप में प्रदान की गई [[रावण]] की तलवार। * ''एकाश गदा'': [[शिव]] की गदा। हथियार से एक प्रहार दस लाख हाथियों द्वारा मारे जाने के बराबर है। * ''गिरीश'': अद्वितीय विशेषताओं के साथ [[शिव]] की एक विशेष तलवार। * ''जयन्त वेल'': एक भाला जिसमें [[शिव]] की तीसरी आंख की शक्ति होती है। * ''[[खट्वांग|खट्वाङ्ग]]'': हिन्दू धर्म में, भगवान् [[शिव]]<nowiki/>-[[रुद्र]] ने एक लाठी के हथियार के रूप में खट्वाङ्ग को ले जाया और इस प्रकार उन्हें खट्वाङ्गियों के रूप में जाना जाता है। * ''महेश्वर चक्र'': [[शिव]] का चक्र। * ''[[परशु]]'': [[परशुराम]] (विष्णु के षष्ठमी अवतार) को दी गई [[शिव]] की कुल्हाड़ी। * ''[[पाशुपतास्त्र|पशुपतास्त्र]]'': [[शिव]] का एक अप्रतिरोध्य और सबसे विनाशकारी व्यक्तिगत हथियार, जो मन, अक्षुओं, शब्दों या धनुष द्वारा उत्सर्जित होता है। यह ब्रह्माण्ड का सबसे विनाशकारी हथियार है। ऋषि-राजा [[विश्वामित्र]] और [[अर्जुन]] केवल अन्य व्यक्ति हैं जिनके पास यह हथियार था। * ''[[शिवधनुष (पिनाक)|पिनाक]]'': शिव का दिव्य धनुष। ([[शिव]] का धनुष: शिव द्वारा [[जनक]] को दिया गया धनुष और [[सीता]] के [[स्वयंवर]] के दौरान राम द्वारा तोड़ा गया था) * ''[[:en:Vijaya_(bow)|विजया धनुष]]'': क्षत्रिय को मारने के लिए [[शिव]] द्वारा [[परशुराम]] को दिया गया धनुष * ''[[शिव]] काकम'': शिव का एक अजेय हथियार। * ''शिव पर्हम'': एक लम्बा फन्दा (शिव का) जिससे देवता भी नहीं बच सकते। * ''शिव वज्र'': एक वज्र जो इन्द्र के वज्र जितना शक्तिशाली है। * ''तीन बाण'': [[शिव]] ने [[बर्बरीक|बारबरिका]] को तीन अचूक तीर दिए। किसी भी युद्ध में सभी विरोधियों को नष्ट करने हेतु एक बाण पर्याप्त था, और यह फिर [[बर्बरीक]] के खोलि पर पुनः आ जाता था। * ''[[त्रिशूल]]'': [[शिव]] का प्रिय शस्त्र। [[चित्र:Ravi_Varma-Lakshmi.jpg|अंगूठाकार|[[लक्ष्मी]], [[शक्ति (देवी)|शक्ति]] की सबसे लोकप्रिय अभिव्यक्तियों में से एक है]] === शक्ति === {{मुख्य|शक्ति (देवी)}} [[हिन्दू धर्म]] के देवी-केन्द्रित [[शाक्त सम्प्रदाय]] (अथवा शक्तिवाद) में, शक्ति सर्वोच्च देवी हैं। एक सर्वोच्च व्यक्ति और एक ऊर्जा दोनों, जिसे सृष्टि, संरक्षण और विनाश के सभी कार्यों का स्रोत माना जाता है, [[महादेवी|आदि पराशक्ति]] को शक्तियों द्वारा [[त्रिमूर्ति]], ब्रह्माण्ड और सभी सृष्टि का स्रोत माना गया है। माना जाता है कि उन्होंने राक्षसों से लड़ने हेतु कई अवतार धारण किए थे, जिनमें शिव की पत्नी [[पार्वती]], विष्णु की पत्नी लक्ष्मी, शक्ति के स्वयं के पूर्ण अवतार है ([[देवीभागवत पुराण|देवी गीता]] और [[दुर्गा सप्तशती]] के अनुसार, जो की शक्ति उपासकों के लिए मुख्य ग्रन्थ है)। देवी पार्वती के रूप में, उन्हें सभी देवताओं में सबसे शक्तिशाली माना जाता है।<ref name="shaktisadhana.org">{{Cite web|url=http://www.shaktisadhana.org|title=Worship of Devi, the Goddess, the Divine Feminine!|archive-url=https://web.archive.org/web/20021122134607/http://www.shaktisadhana.org/|archive-date=November 22, 2002|access-date=March 23, 2015}}</ref> कभी-कभी देवता [[पार्वती]] की पूजा करते हैं, जो उनसे पूर्व अलग-अलग ''अवतार'' में आई थीं। * [[दुर्गा]], जिन्होंने राक्षस [[महिषासुर]] का वध किया * [[काली]], देवी का सबसे क्रूर रूप है, जिसे युद्ध के पश्चात् कोई भी शान्त नहीं कर सकता है। * [[चण्डी]], दुर्गा या काली की कोमल अभिव्यक्ति, जिसने [[अलकापुरी]] के युद्ध में महिषासुर को मार डाला। * [[कन्याकुमारी (देवी)|कन्याकुमारी]], जिन्होंने [[बाणासुर]] को मार डाला * चण्ड और मुण्ड को मारने वाले [[चामुंडा|चामुण्डा]] * [[कौशिकी]], जिसने शुम्भ और निशुम्भ को मार डाला * [[मीनाक्षी]], जिन्होंने सभी देवताओं को हराया और सभी देवताओं के अहङ्कार को नष्ट कर दिया। शक्ति को प्रायः [[त्रिमूर्ति]] सहित सभी देवताओं के शस्त्रास्त्र के रूप में दर्शाया गया है। वह शिव का [[त्रिशूल]], विष्णु का [[सुदर्शन चक्र]], इन्द्र का ''[[वज्र]]'' और [[यमराज]] का [[गदा]] धारण करती है। == खगोलीय शस्त्रास्त्र == [[अस्त्र शस्त्र|अस्त्र]] एक शक्तिशाली खगोलीय हथियार या मिसाइल है जिसे शत्रु पर फेंका जाता है। सामान्यतः अस्त्र एक तीर के रूप में होता है। मन्त्रों का उपयोग करके अस्त्रों का आह्वान किया जा सकता है। विभिन्न अस्त्रों में विभिन्न शक्ति होती है। शस्त्र तलवार, धनुष, कुदाल, कुल्हाड़ी, भाले और गदा जैसे व्यक्तिगत हथियार हैं जिन्हें एक योद्धा द्वारा लगातार सञ्चालित किया जाना चाहिए। * ''[[ब्रह्मास्त्र]]'': [[ब्रह्मा]] की रहस्यमय शक्ति से ओत-प्रोत, यह हथियार लाखों प्रक्षेपास्त्रों, बड़ी आग और एक विनाशकारी क्षमता को छोड़ता है जो सभी सृष्टि को बुझाने में सक्षम है, अगर इसका उपयोग केवल एक खगोलीय सेनानी द्वारा नहीं किया जाता है और इसका उद्देश्य है। ''रामायण'' में इसका कई बार उपयोग किया गया था, इन्द्रजीत ने हनुमान के विरुद्ध इसका उपयोग किया, लक्ष्मण ने इन्द्रजीत के विरुद्ध इसका उपयोग करने की अनुमति माँगी, जिसे राम ने अस्वीकार कर दिया, लक्ष्मण ने इसका प्रयोग अतिकाय को मारने के लिए किया, राम ने इसका इस्तेमाल रावण को मारने के अन्तिम बाण के रूप में किया। महाकाव्य ''[[महाभारत]]'' में कहा गया है कि यह हथियार ब्रह्मा के एकल सिर के साथ प्रकट होता है। ''महाभारत'' युग में परशुराम, भीष्म, द्रोण, कर्ण, कृपा, अश्वत्थामा, अर्जुन, युधिष्ठिर, [[सात्यकि]] और कई अन्य महारथियों के पास भी इस प्रक्षेपास्त्र का आह्वान करने का ज्ञान था। * ''[[ब्रह्मशिरा अस्त्र|ब्रह्मशिरास्त्र]]'': ''ब्रह्मास्त्र'' से भी अधिक विनाश करने में सक्षम एक हथियार। यह आग के एक विशाल क्षेत्र में भयानक लपटों से जल रहा है। कई गड़गड़ाहट सुनाई दी, सहस्र [[उल्का]] गिर गए और सभी जीवित प्राणी बड़े भय से भयभीत हो गए। पूरा आकाश कोलाहल से भर गया और आग की लपटों के साथ एक भयानक रूप धारण कर लिया। अपने पहाड़ों, पानी और पेड़ों के साथ पूरी पृथ्वी काँप गई। जब यह एक क्षेत्र पर प्रहार करता है तो यह पूर्णतः से विनाश का कारण बन जाएगा और अगले १२ वर्षों तक कुछ भी नहीं बढ़ेगा, यहाँ तक कि घास का एक ब्लेड भी नहीं। उस क्षेत्र में १२ वर्ष तक वर्षा नहीं होगी और धातु और मिट्टी सहित सब कुछ विष हो जाएगा। * ''[[ब्रह्मास्त्र|ब्रह्माण्डास्त्र]]'': यह ब्रह्मा का सबसे शक्तिशाली हथियार है। इसका उपयोग प्रथम बार ऋषि वशिष्ठ द्वारा विश्वामित्र (जो उस समय राजा विश्वरथ थे) के विरुद्ध किया गया था, क्योंकि केवल ब्रह्माण्डास्त्र ही ब्रह्मशिरशास्त्र को रोक सकता है, इसका उपयोग ऋषि पिपलाड द्वारा अपने पिता की मृत्यु का प्रतिरोध लेने हेतु [[शनि (ज्योतिष)|शनि]] के विरुद्ध भी किया गया था।<ref name="Bala Khanda Sarga 56">{{Cite web|url=http://www.indiadivine.org/content/topic/1093926-bala-kanda-sarga-56/|title=Brahmadhanda astra|access-date=May 19, 2016}}</ref> महाभारत में कर्ण, भीष्म और द्रोण ही ऐसे योद्धा थे जिन्हें इस हथियार का ज्ञान था। * ''[[पाशुपतास्त्र|पशुपतास्त्र]]'': हिन्दू धर्म में, पशुपतास्त्र को सबसे विनाशकारी हथियार माना जाता है, क्योंकि यह महादेव की पत्नी, यानी [[महाकाली]] का हथियार है। महादेव का शाब्दिक अर्थ है "सभी देवताओं में सर्वोच्च" और महाकाली का अर्थ है "देवी जो समय से परे है"। यह हथियार [[अर्जुन]] को शिव ने दिया था। यह सबसे विनाशकारी और घातक हथियार है। इसका उपयोग सबसे पहले शिव ने त्रिपुरा के विनाश के लिए किया था। यह पूरे [[महाब्रह्माण्ड]] को नष्ट करने में सक्षम है। ''[[रामायण]]'' में [[विश्वामित्र]] के पास यह शक्तिशाली हथियार था। ''महाभारत'' में केवल अर्जुन के पास ही यह हथियार था। * ''[[नारायास्त्र]]'': अजेय और पीड़ात्मक, यह अस्त्र पूर्णतः समर्पण के अतिरिक्त अजेय है, इस अस्त्र का उपयोग कृष्ण ने शिव के विरुद्ध किया था जब शिव दुष्ट बनसुर की ओर से लड़ रहे थे, जब शिव ने कृष्ण पर अपना व्यक्तिगत पशुपतास्त्र लगाया, तो कृष्ण ने इसका उपयोग शिव को सो जाने के लिए किया, जिससे वह उसके पीछे से आगे बढ़ गया और [[बनसुर]] की बाहों को काट दिया, किन्तु शिव के अनुरोध पर, वह बनसुर को नहीं मारता है। * ''[[:en:Vaishnavastra|वैष्णवास्त्र]]'': सबसे शक्तिशाली अस्त्रों में से एक, इसे इसके निर्माता [[विष्णु]] के अलावा कोई भी रोक नहीं सकता है। वैष्णवास्त्र नारायणास्त्र सहित ब्रह्माण्ड में सबसे शक्तिशाली अस्त्र है। [[कृष्ण]] के व्यक्तिगत मिसाइल हथियार को, एक बार दागे जाने के पश्चात्, स्वयं [[विष्णु]] की इच्छा के अतिरिक्त किसी भी प्रकार से विफल नहीं किया जा सकता है। राम और कृष्ण के पास यह हथियार था। * ''[[नागास्त्र]]'': इन्द्रजीत द्वारा राम और लक्ष्मण के विरुद्ध प्रयोग किया गया साँप का हथियार, जिसका प्रयोग [[कर्ण]] ने अर्जुन के विरुद्ध किया था। * ''[[नागपशम]]'': ''नागास्त्र'' के समान का दिव्य हथियार है। * ''[[गरुड़ास्त्र]]'': ''नागास्त्र'' की चुनौती करने के लिए बाज का हथियार। * ''[[अंजलिकास्त्र|अञ्जलिकास्त्र]]'': [[इन्द्र]] का व्यक्तिगत हथियार। महाभारत युद्ध में [[कर्ण]] को मारने के लिए [[अर्जुन]] द्वारा प्रयुक्त यह अस्त्र है। * ''[[रामबाणम]]'' (अथवा ''[[रामास्त्र]]''): राम द्वारा निर्मित, और रामायण में रावण को मारने हेतु उपयोग किया गया था। इसका किसी भी हथियार से टक्कर नहीं किया जा सकता है और राम को छोड़कर कोई भी इसे रोक नहीं सकता है। * ''[[:en:Bhargavastra|भार्गवास्त्र]]'': [[परशुराम]] द्वारा निर्मित, उन्होंने इसे अपने शिष्य [[कर्ण]] को दिया। इसका उपयोग कर्ण ने कुरुक्षेत्र युद्ध में किया था। इस हथियार ने पाण्डव सेना के एक [[अक्षोनी]] को मार डाला और इसे किसी भी प्रकार से अजेय माना जाता था। महाभारत में केवल [[परशुराम]] और [[कर्ण]] को इस हथियार का ज्ञान था। * ''[[पर्वातास्त्र]]'': सबसे घातक हथियारों में से एक, एक बार इसने आकाश से पृथ्वी पर गिरने वाले पहाड़ों का प्रयोग किया था। * ''[[वासवी शक्ति]]'': [[इन्द्र]] का जादुई डार्ट हथियार, अपने लक्ष्य को पूर्ण करने में विफल रहता है। इन्द्र ने इसे [[महाभारत|कुरुक्षेत्र युद्ध]] के समय [[कर्ण]] को दिया था, महाभारत में इसका उपयोग कर्ण ने [[घटोत्कच]] को मारने के लिए किया था। * ''[[वज्र]]'': [[इन्द्र]] का वज्रपात हथियार, जो गरज और बिजली का देवता है, [[ज़्यूस|ज़्यूस]] और [[जुपिटर]] के समान है। [[ऋग्वेद]] में, यह कहा गया है कि इसे [[त्वष्ट्र]] द्वारा बनाया गया था। [[पुराण|पुराणों]] में कहा गया है कि वज्र [[ऋषि]] [[दधीचि]] की हड्डियों से बनाया गया था। सभी संस्करणों में, इसका उपयोग इन्द्र द्वारा [[वृत्र]] नामक नाग को मारने हेतु किया गया था। ''महाभारत'' में इन्द्र ने अपने पुत्र अर्जुन को वज्र दिया था। इन्द्र के अतिरिक्त केवल [[अर्जुन]] के पास यह था। * ''[[अग्न्या]]'': अग्नि के देवता [[अग्नि देव|अग्नि]] द्वारा निर्मित अग्नि हथियार * [[वरुण (देव)|''वरुणास्त्र'']]: समुद्र के देवता [[वरुण]] द्वारा निर्मित जल हथियार * ''[[वायावस्त्र]]'': [[वायु देव|वायु]] द्वारा निर्मित वायु हथियार * ''[[संवर्त]]'': [[यमराज]] से सम्बन्धित हथियार जिसका उपयोग [[भरत (रामायण)|भरत]] ने तीन करोड़ [[गन्धर्व|गन्धर्वों]] को एक पल में नष्ट करने के लिए किया, उन्हें टुकड़ों में फाड़ दिया। * ''[[सम्मोहनास्त्र]]'': पूरे [[मेज़बान|मेज़बानों]]/सेनाओं को एक समाधि में ध्वस्त कर देगा। ''महाभारत'' में [[हस्तिनापुर]] की पूरी सेना अर्जुन द्वारा इसका उपयोग किया गया था। * ''[[त्वष्ट्रास्त्र]]'': जब विरोधियों के एक समूह के विरुद्ध उपयोग किया जाता है (जैसे कि एक सेना) उन्हें एक-दूसरे को शत्रु समझकर एक-दूसरे से लड़ने का कारण बनती है। * ''[[सूर्यास्त्र]]'': एक चमकता हुआ प्रकाश बनाएँ जो चारों ओर के किसी भी अन्धेरे को दूर कर दे और जल निकायों को सुखा दे। अर्जुन के पास यह हथियार था और युद्ध के १२वें दिन [[शकुनि]] के विरुद्ध प्रयोग किया गया था। * ''[[शब्दवेदी अस्त्र]]'': यह हथियार प्रतिद्वन्द्वी को अदृश्य होने से रोकता है। अर्जुन द्वारा गन्धर्व राजा [[चित्रसेन]] के विरुद्ध उपयोग किया गया। * ''[[गान्धर्वास्त्र]]'': गन्धर्व राजा चित्रसेन द्वारा निर्मित। उन्होंने इसे अर्जुन को दे दिया। * ''[[मायास्त्र]]'': आसपास के क्षेत्र में किसी भी प्रकार की माया या जादू-टोना को दूर करें। यह [[अर्जुन]] के अधिकार में था। * ''[[मानवास्त्र]]'': [[मनु]] द्वारा निर्मित, यह अलौकिक सुरक्षा को पार कर सकता है और लक्ष्य को सैकड़ों [[मील]] दूर ले जा सकता है। एक दुष्ट प्राणी में मानवीय लक्षणों को प्रेरित कर सकते हैं। इस हथियार का प्रयोग [[राम]] ने [[मारीच]] पर किया था। कुरुक्षेत्र युद्ध के १४वें दिन अर्जुन ने इस हथियार का प्रयोग किया। परन्तु, इससे पूर्व कि वह उसे अपने धनुष से छोड़ पाता, कर्ण ने तीर तोड़ दिया। अर्जुन इसे फिर से लागू नहीं कर सके क्योंकि इससे उनकी स्वयं की मृत्यु हो जाती। * ''[[भौमास्त्र]]'': [[भूमि (देवी)|भूमि देवी]] द्वारा निर्मित, यह हथियार पृथ्वी की गहराई में सुरङ्ग बना सकता है और रत्नों को बुला सकता है। * ''[[इन्द्रास्त्र]]'': भगवान् इन्द्र द्वारा निर्मित, यह आकाश से बाणों की बौछार लाएगा। == सन्दर्भ == {{Reflist}}{{हिन्दू देवी देवता एवं लेख}} [[श्रेणी:हिन्दू पौराणिक कथाएँ]] [[श्रेणी:युद्ध]] [[श्रेणी:हिन्दू]] [[श्रेणी:हिन्दू धर्म]] 4bh3fpabv69m45v7nsioloa5js9qjm2 द बंगाल फाइल्स 0 1592603 6555611 6495836 2026-05-23T16:36:28Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555611 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = द बंगाल फाइल्स | image = The Bengal Files poster.jpg | caption = आधिकारिक टीज़र पोस्टर | director = [[विवेक अग्निहोत्री]] | producer = अभिषेक अग्रवाल, [[पल्लवी जोशी]] | writer = [[विवेक अग्निहोत्री]] | starring = {{ubl|[[मिथुन चक्रवर्ती]]|[[अनुपम खेर]]|[[पुनीत इस्सर]]|[[गोविन्द नामदेव]]|[[बब्बू मान]]|[[पल्लवी जोशी]]|[[पालोमी घोष]]|[[मोहन कपूर]]|[[नमाशी चक्रवर्ती]]|[[अनुमा अरोरा]]|[[सतवंत कौर]]|[[रिचर्ड कीप]]|[[शुभंकर दास]]|[[दिव्या पलट]]|[[अंकीत विश्ट]]|[[सौरभ राज वर्मा]]|[[ओल्गा यूमाशेवा]]}} | cinematography = [[अत्तर सिंह सैनी]] | music = | production_companies = अभिषेक अग्रवाल आर्ट्स, आई एम बुद्ध प्रोडक्शन्स | released = {{Film date|2025|09|05|df=y}} | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]], [[पंजाबी]] | budget = ₹30 करोड़ | gross = ₹14.8 करोड़ }} '''''द बंगाल फाइल्स''''' एक भारतीय [[हिन्दी]] भाषा की फ़िल्म है, जिसे [[विवेक अग्निहोत्री]] द्वारा निर्देशित किया गया है। यह अग्निहोत्री की "फाइल्स" त्रयी की दुसरी फ़िल्म है, जिनकी पूर्ववर्ती फ़िल्म ''[[द कश्मीर फाइल्स]]'' (2022) थीं। यह फ़िल्म 1946 के नरसंहार पर आधारित है।<ref>{{Cite web |title=The Delhi Files: Vivek Agnihotri to release The Bengal Chapter on August 15, 2025 |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/the-delhi-files-vivek-agnihotri-to-release-the-bengal-chapter-on-august-15-2025-2610455-2024-10-03 |access-date=2025-04-07 |website=[[India Today]] |date=3 अक्टूबर 2024 }}</ref><ref>{{Cite web |last=Halder |first=Deep |last2=ThePrint |date=2024-04-07 |title=History or propaganda? Raima Sen gets threats over Hindi film on 'Great Calcutta Killings' |url=https://theprint.in/feature/history-or-propaganda-raima-sen-gets-threats-over-telugu-film-on-great-calcutta-killings/2030270/ |access-date=2025-06-10 |website=ThePrint }}</ref> जिसका नाम ”डायरेक्ट एक्शन डे" था। यह फ़िल्म दो भागों में रिलीज़ होगी, जिनमें से पहला भाग 5 सितंबर 2025 को रिलीज़ हुआ था। दूसरा भाग जल्द ही बन कर लोगो को देखने को मिलेगा। गौरतलब है कि पहले इसका नाम '''''द दिल्ली फाइल्स: बंगाल फाइल्स''''', था, जिसे बाद में बदल कर द बंगाल फाइल्स कर दिया गया। यह फिल्म पहले 15 अगस्त 2025 को भारत के [[स्वतंत्रता दिवस|स्वतंत्रता दिवस]] पर रिलीज़ होनी थी<ref>{{Cite web |title=The Delhi Files: Vivek Agnihotri to release The Bengal Chapter on August 15, 2025 |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/the-delhi-files-vivek-agnihotri-to-release-the-bengal-chapter-on-august-15-2025-2610455-2024-10-03 |access-date=2025-04-07 |website=India Today }}</ref> यह फ़िल्म 1940 के दशक में विभाजन से पहले [[बंगाल]] में हुए साम्प्रदायिक हिंसा के घटनाओं का चित्रण करती है, जिसमें [[डायरेक्ट एक्शन डे]] और [[नोआखली दंगे]] शामिल हैं, जिन्हें अग्निहोत्री ने "[[हिन्दू जनसंहार]]" के रूप में वर्णित किया है। == कहानी संक्षेप == फ़िल्म 1946 के अगस्त में [[डायरेक्ट एक्शन डे]] के दौरान घटित [[ग्रेट कोलकाता किलिंग्स]] की दुखद घटनाओं का फिल्मांकन करती है। यह बंगाल में उस समय के साम्प्रदायिक दंगों की वास्तविक घटनाओं पर आधारित है, जो भारत की स्वतंत्रता और विभाजन के मार्ग में एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाए थे।<ref>{{Cite web |title=The Delhi Files: The Bengal Chapter - Know real 'tragic' history that inspired Vivek Agnihotri's upcoming film |url=https://www.indiatimes.com/entertainment/originals/real-incident-that-inspired-vivek-agnihotri-film-the-delhi-files-the-bengal-chapter-explained-651353.html |access-date=2025-04-07 |website=India Times }}</ref><ref>{{Cite web |title=The Delhi Files: The Bengal Chapter - Know real 'tragic' history that inspired Vivek Agnihotri's upcoming film |url=https://www.filmibeat.com/photo-gallery/the-delhi-files-the-bengal-chapter-a-riveting-historical-drama-by-vivek-agnihotri-100273.html#photos-3 |access-date=2025-04-07 |website=Filmibeat }}</ref> == अभिनेता == * [[मिथुन चक्रवर्ती]] * [[अनुपम खेर]] * [[पुनीत इस्सर]] * [[गोविन्द नामदेव]] * [[बब्बू मान]] * [[पल्लवी जोशी]] * [[पालोमी घोष]] * [[मोहन कपूर]] * [[नमाशी चक्रवर्ती]] * [[अनुमा अरोरा]] * [[सतवंत कौर]] * [[रिचर्ड कीप]] * [[शुभंकर दास]] * [[दिव्या पलट]] * [[अंकीत विश्ट]] * [[सौरभ राज वर्मा]] * [[ओल्गा यूमाशेवा]] == निर्माण == [[विवेक अग्निहोत्री]] ने 2022 में इस परियोजना की घोषणा की थी, ''[[द कश्मीर फाइल्स]]'' की सफलता के बाद।<ref>{{Cite web |title=Maharashtra Sikh Group not keen on Vivek Agnihotri's 'The Delhi Files'; speculates movie will feature 1984 anti-Sikh riots |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/maharashtra-sikh-group-not-keen-on-vivek-agnihotris-the-delhi-files-387903 |access-date=2025-04-07 |website=The Tribune }}</ref> मुख्य फिल्मांकन 2023 में शुरू हुआ और 2025 के जनवरी में समाप्त हुआ। फिल्मांकन की जिम्मेदारी [[अत्तर सिंह सैनी]] पर थी।<ref>{{Cite web |title=The Delhi Files (2025) - Full Cast & Crew |url=https://www.imdb.com/title/tt15416342/fullcredits |access-date=2025-04-07 |website=IMDb }}</ref> == रिलीज == '''''द बंगाल फाइल्स''''' 5 सितंबर 2025 को रिलीज़ हुई है।<ref>{{Cite web |title=The Delhi Files: Vivek Agnihotri to release The Bengal Chapter on August 15, 2025 |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/the-delhi-files-vivek-agnihotri-to-release-the-bengal-chapter-on-august-15-2025-2610455-2024-10-03 |access-date=2025-04-07 |website=India Today }}</ref> == ऐतिहासिक संदर्भ == निर्देशक [[विवेक अग्निहोत्री]] के अनुसार, इस फिल्म का मुख्य विषय 1940 के दशक में बंगाल में साम्प्रदायिक हिंसा है, खासकर [[डायरेक्ट एक्शन डे]] और उसके बाद की घटनाएँ। हालांकि फिल्म का कथानक बंगाल में है, निर्देशक ने इसका नाम ''द दिल्ली फाइल्स'' रखा था जिसे बाद में बदल कर द बंगाल फाइल्स कर दिया है क्योंकि इसकी सारी घटनाएं बंगाल से सम्बन्धित है। इसका दूसरा भाग जो बाद में रिलीज़ होगा उसका नाम अभी डायरेक्टर ने नहीं बताया है पर उसमें दिल्ली से सम्बन्धित घटनाऐं दिखाई जाएंगी। फिल्म में दिखाए गए घटनाएँ ऐतिहासिक हैं, विशेष रूप से [[डायरेक्ट एक्शन डे]] या [[ग्रेट कोलकाता किलिंग्स]], जो 1946 के अगस्त में हुई थीं। यह हिंसा कोलकाता में मुस्लिम लीग द्वारा डायरेक्ट एक्शन डे की घोषणा के बाद दंगे में बदल गई। इसमें मुख्य रूप से हिंदू समुदाय को निशाना बनाया गया था। मरने वालों की संख्या 10,00,000 से 15,00,000 के बीच थी, और कई लोग घायल हुए थे। यह हिंसा [[नोआखली]], [[बिहार]] और [[पंजाब]] जैसे पास के क्षेत्रों में फैल गई।<ref>{{Cite web |title=The Delhi Files: The Bengal Chapter - Know real 'tragic' history that inspired Vivek Agnihotri's upcoming film |url=https://www.indiatimes.com/entertainment/originals/real-incident-that-inspired-vivek-agnihotri-film-the-delhi-files-the-bengal-chapter-explained-651353.html |access-date=2025-04-07 |website=India Times }}</ref> == विवाद == 2022 के अप्रैल में महाराष्ट्र सिख एसोसिएशन ने चिंता जताई थी, यह दावा करते हुए कि यह फिल्म [[1984 सिख दंगा]] पर आधारित हो सकती है, हालांकि तब निर्देशक ने सामग्री के बारे में कोई पुष्टि नहीं की थी।<ref>{{Cite web |title=Maharashtra Sikh Group not keen on Vivek Agnihotri's 'The Delhi Files'; speculates movie will feature 1984 anti-Sikh riots |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/maharashtra-sikh-group-not-keen-on-vivek-agnihotris-the-delhi-files-387903 |access-date=2025-04-07 |website=The Tribune }}</ref> लेकिन बाद में यह पता चला कि यह फिल्म [[डायरेक्ट एक्शन डे]] और [[ग्रेट कोलकाता किलिंग्स]] पर आधारित है।<ref>{{Cite web |title=Vivek Agnihotri claps back at the troll calling The Delhi Files a flop, labels them a 'Junkie' |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/vivek-agnihotri-claps-back-at-the-troll-calling-the-delhi-files-a-flop-labels-them-a-junkie/articleshow/118380619.cms |access-date=2025-04-07 |website=The Times of India }}</ref> == बॉक्स ऑफिस कलेक्शन == द बंगाल फाइल्स फिल्म का कुल कलेक्शन भारतीय [[बॉक्स ऑफ़िस|बॉक्स ऑफिस]] पर ₹11.21 करोड़, सकल ₹13.3 करोड़, विदेशों में ₹3 करोड़ है, और 7 दिनों में दुनिया भर में ₹16.3 करोड़ का कलेक्शन है। <ref>{{Cite web |title=The Bengal Files Collection Worldwide |url=https://boxofficewala.in/movie/the-bengal-files-2025/ |access-date=2025-09-12 |website=BoxOfficeWala }}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==संदर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:2025 की फिल्में]] [[श्रेणी:हिन्दी भाषी फिल्में]] [[श्रेणी:भारतीय ऐतिहासिक फिल्में]] [[श्रेणी:विवेक अग्निहोत्री द्वारा निर्देशित फिल्में]] ryokg4iywvdl7si3q7csg5gqpwb71eo शुभेंदु अधिकारी 0 1593098 6555584 6554324 2026-05-23T14:33:59Z Randomguy781 856622 /* */ 6555584 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = शुभेंदु अधिकारी | image = Suvendu Adhikari May 2026 (cropped).jpg | caption = शुभेन्दु अधिकरी (2026) | office = [[पश्चिम बंगाल के मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री, पश्चिम बंगाल]] | predecessor = [[ममता बनर्जी]] | termstart = 9 मई 2026 | office3 = [[सांसद, लोकसभा]] | constituency3 = [[तामलुक लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|तामलुक]] | predecessor3 = लक्ष्मण चंद्र सेठ | successor3 = दिब्येंदु अधिकारी | termstart3 = 2009 | termend3 = 2016 | office1 = [[पश्चिम बंगाल विधानसभा|विधायक, पश्चिम बंगाल विधानसभा]] | predecessor1 = ममता बनर्जी | constituency1 = [[भवानीपुर, पश्चिम बंगाल विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|भवानीपुर]] | termstart1 = 5 मई 2026 | nationality = [[भारतीय]] | religion = | birth_place = [[काँथि]], [[पश्चिम बंगाल]], भारत | birth_date = {{Birth date and age| 1970|12|15|df=y}} | spouse = | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | residence = काँथि, पश्चिम बंगाल | alma_mater = एम.ए, बी.ए. | profession = [[राजनीतिज्ञ]] | website = | footnotes = | signature = Signature of Suvendu Adhikari (English).png | otherparty = * [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] {{small|(1995-1998)}} * [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस]] {{small|(1998-2020)}} | native_name = শুভেন্দু অধিকারী | governor = [[रविन्द्र नारायण रवि]] }} '''शुभेंदु अधिकारी''' ([[बंगाली भाषा|बंगाली]]: শুভেন্দু অধিকারী; जन्म 15 दिसंबर 1970 ) एक भारतीय राजनेता हैं, जो 9 मई 2026 से [[पश्चिम बंगाल]] के 9वें [[पश्चिम बंगाल के मुख्यमन्त्रियों की सूची|मुख्यमंत्री]] के रूप में कार्यरत हैं।<ref>{{cite news |url=https://www.aajtak.in/amp/west-bengal/story/west-bengal-new-government-oath-ceremony-kolkata-brigade-parade-ground-ntc-ntyv-rpti-2545100-2026-05-06 |title=बंगाल में नई सरकार के शपथ ग्रहण की तारीख और जगह तय, 9 मई को सुबह 10 बजे शपथ लेंगे बीजेपी के CM | author=अनुपम मिश्रा |work=आजतक |access-date=6 मई 2026}}</ref> वे पश्चिम बंगाल के ऐसे पहले मुख्यमंत्री हैं जो [[भारतीय जनता पार्टी]] (भाजपा) से संबंधित हैं। वे भारत की [[पंद्रहवी लोक सभा|15]]वीं और [[सोलहवीं लोक सभा|16वीं लोकसभा]] में [[तामलुक लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|तामलुक संसदीय क्षेत्र]] से सांसद थे। इसके बाद वे [[ममता बनर्जी]] की सरकार में मंत्री भी रहे। हालांकि, उन्होंने दिसंबर 2020 में [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] पार्टी छोड़ दी और भाजपा में शामिल हो गए। [[2021 पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव|2021 के पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव]] में वे [[नन्दीग्राम (विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र)|नन्दीग्राम]] से प्रत्याशी थे जहाँ उन्होंने तत्कालीन मुख्यमन्त्री ममता बनर्जी को पराजित कर दिया था। उन्होंने 2021 से 2026 तक विपक्ष के नेता के रूप में कार्य किया। [[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव|2026 के पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव]] में उन्होंने [[नन्दीग्राम (विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र)|नन्दीग्राम]] तथा [[भवानीपुर, पश्चिम बंगाल विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|भवानीपुर]] से जीत दर्ज करी। == 2021 पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव == उन्होंने 2021 के पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव में नंदीग्राम निर्वाचन क्षेत्र से पश्चिम बंगाल की तत्कालीन मुख्यमंत्री [[ममता बनर्जी]] को 1,956 मतों के अंतर से पराजित किया।<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/mamata-vs-suvendu-all-eyes-on-nandigram-as-counting-underway-in-west-bengal/articleshow/82350838.cms |title=Nandigram election result 2021: Suvendu Adhikari beats Mamata by 1,736 votes |date=2 May 2021 |work=The Times of India |access-date=29 May 2022}}</ref> ममता बनर्जी ने इस परिणाम के विरुद्ध कोलकाता उच्च न्यायालय में एक चुनाव याचिका दायर की थी। 10 मई 2021 को, केंद्रीय मंत्री [[रवि शंकर प्रसाद]] ने शुभेंदु अधिकारी को पश्चिम बंगाल विधानसभा में भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) विधायक दल का नेता घोषित किया।<ref>{{cite news |url=https://www.ndtv.com/india-news/suvendu-adhikari-elected-opposition-leader-in-west-bengal-assembly-2438995 |title=Suvendu Adhikari Elected Opposition Leader In West Bengal Assembly |date=10 May 2021 |work=NDTV |access-date=29 May 2022 |agency=PTI}}</ref> [[File:Swearing_ceremony_of_Suvendu_Adhikari,_Chief_Minister_of_West_Bengal.jpg|कड़ी=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Swearing_ceremony_of_Suvendu_Adhikari,_Chief_Minister_of_West_Bengal.jpg|बाएँ|अंगूठाकार|250x250पिक्सेल|शुभेन्दु अधिकारी का 2026 का शपथ ग्रहण समारोह]] {{-}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20141006112328/http://india.gov.in/hi/my-government/indian-parliament/lok-sabha भारत के राष्ट्रीय पोर्टल पर सांसदों के बारे में संक्षिप्त जानकारी] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:१६वीं लोक सभा के सदस्य]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1970 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भाजपा नेता]] {{पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री}} 85me83trjdts077ktal0xi8j5ukoek6 केएमसी मेडिकल कॉलेज एवं अस्पताल 0 1603434 6555561 6554119 2026-05-23T12:39:23Z Swapnil1101 681454 /* */ 6555561 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = केएमसी मेडिकल कॉलेज एवं चिकित्सालय | native_name = | native_name_lang = | image = | image_size = 290px | image_alt = | caption = | latin_name = | motto = सम्मान-नैतिकता-उत्कृष्टता | motto_lang = hi | mottoeng = | established = {{start date|२०२४}} <ref>{{Cite web |title=Letter of Permission -National Medical Commission |url=https://kmcmedicalcollege.com/assets/pdf/LOP.pdf}}</ref> | closed = <!-- {{end date|YYYY}} --> | type = [[सार्वजनिक-निजी_साझेदारी|पीपीपी]] (उत्तर प्रदेश सरकार) <ref>{{Cite news |date=2024-10-26 |title=First med college on PPP model inaugurated in Maharajganj dist |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/varanasi/inauguration-of-first-ppp-model-medical-college-in-maharajganj/articleshow/114598944.cms?utm_source=chatgpt.com |access-date=2025-10-07 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> | parent = शांति फाउंडेशन | academic_affiliation = *[[अटल_बिहारी_वाजपेयी_चिकित्सा_विश्वविद्यालय|अटल बिहारी वाजपेयी चिकित्सा विश्वविद्यालय]] (२०२४ - वर्तमान) <ref>{{Cite web |title=University Affiliation |url=https://kmcmedicalcollege.com/assets/pdf/ABVMU_Affiliation.pdf}}</ref> | affiliation = [[राष्ट्रीय_आयुर्विज्ञान_आयोग|एनएमसी ]]<ref>{{Cite web |title=Letter of Permission -National Medical Commission |url=https://kmcmedicalcollege.com/assets/pdf/LOP.pdf}}</ref>, एनबीईएमएस, एनएबीएच | endowment = | budget = | rector = | officer_in_charge = | chairman = | chairperson = | chancellor = | president =श्री विनय कुमार श्रीवास्तव | vice-president = | superintendent = | provost = | vice_chancellor = | principal = | dean = डॉ. संकल्प द्विवेदी <ref>{{Cite web |date=2024-11-13 |title=सर्जन प्रो. संकल्प केएमसी मेडिकल कालेज के नए डीन बने |url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/maharajganj/story-new-dean-appointed-at-kmc-medical-college-dr-sankalp-dwivedi-focuses-on-innovation-and-quality-healthcare-201731500157347.html |access-date=2025-10-07 |website=www.livehindustan.com |language=hi}}</ref> | director = | head_label = | head = | academic_staff = | administrative_staff = | students = २०० ([[आयुर्विज्ञान_तथा_शल्य-चिकित्सा_स्नातक|एमबीबीएस]]) छात्र प्रति वर्ष <ref>{{Cite web |title=50 MBBS seats increased in KMC Medical College: 200 students will now be able to study in Maharajganj, National Commission gives permission |url=https://www.bhaskar.com/local/uttar-pradesh/maharajganj/news/kmc-medical-college-increases-50-mbbs-seats-136028812.html |website=[[दैनिक_भास्कर|दैनिक भास्कर]]}}</ref> <ref> {{Cite web |title=Letter of Permission -National Medical Commission |url=https://kmcmedicalcollege.com/assets/pdf/LOP.pdf}}</ref> | undergrad = | postgrad = | doctoral = | other = | address = फरेंदा रोड | city = [[महाराजगंज]] | province =[[उत्तर_प्रदेश|उत्तर प्रदेश]] | country = भारत | coordinates = {{coord|27.1133|N|83.4808|E}} | campus = [[उपनगरीय]] | campus_size = {{convert|24.2|acre}} | language = अंग्रेज़ी | free_label = बेड | free = ८५० <ref>{{Cite web |title=Bed Distribution - KMC Medical College |url=https://kmcmedicalcollege.com/assets/pdf/BedDistribution.pdf}}</ref> | athletics_affiliations = | mascot = <!-- or: | mascots = --> | sporting_affiliations = | website = {{URL|http://kmcmedicalcollege.com/}} | logo = | footnotes = | other_name = केएमसी महराजगंज | former_name = <!-- or: | former_names = --> | founder = | religious_affiliation = | postcode = २७३३०३ | colours = नीला {{color box|#257EFC}} सफ़ेद {{color box|#FFFFFF}} | logo_size = | logo_alt = }} '''केएमसी मेडिकल कॉलेज एवं चिकित्सालय''' '''(केएमसी महराजगंज)''', भारतीय राज्य [[उत्तर प्रदेश]] के [[महाराजगंज]] शहर में एक [[सार्वजनिक-निजी साझेदारी|सार्वजनिक-निजी साझेदारी (पीपीपी)]] मॉडल<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cities/lucknow-news/3-new-medical-colleges-in-u-p-s-gorakhpur-div-set-to-start-mbbs-course-101722620968689.html|title=3 new medical colleges in U.P.’s Gorakhpur div set to start MBBS course|date=2024-08-02|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2025-10-07}}</ref> पर आधारित मेडिकल कॉलेज है। यह बैचलर ऑफ मेडिसिन और बैचलर ऑफ सर्जरी ([[आयुर्विज्ञान तथा शल्य-चिकित्सा स्नातक|एमबीबीएस]]) में स्नातक पाठ्यक्रम प्रदान करता है।यह 850 बेड वाला एक तृतीयक सुपर स्पेशियलिटी अस्पताल है। इस कॉलेज की स्थापना [[गोरखपुर]] स्थित शांति फाउंडेशन<ref>{{Cite web|url=https://www.infomerics.com/admin/uploads/pr-Shanti-Foundation-10jan25.pdf|title=Credit Report - Shanti Foundation}}</ref> द्वारा की गई है। == प्रशासन == इस कॉलेज की स्थापना २०२४ में गोरखपुर स्थित शांति फाउंडेशन द्वारा की गई थी। विनय कुमार श्रीवास्तव<ref>{{Cite web|url=https://kmcmedicalcollege.com/messagechairman|title=KMC Medical College & Hospital|website=kmcmedicalcollege.com|access-date=2025-10-07}}</ref> कॉलेज के अध्यक्ष और प्रबंध निदेशक के रूप में कार्यरत हैं। डॉ. संकल्प द्विवेदी<ref>{{Cite web|url=https://kmcmedicalcollege.com/dean&supretendent|title=KMC Medical College & Hospital|website=kmcmedicalcollege.com|access-date=2025-10-07}}</ref> कॉलेज के डीन हैं। यह संस्थान पीपीपी समझौते के तहत ट्रस्ट (शांति फाउंडेशन) और राज्य के निरीक्षण<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/maharajganj/story-kmc-medical-college-and-hospital-inauguration-by-cm-yogi-adityanath-on-october-25-201729571739818.html|title=25 को केएमसी मेडिकल कॉलेज का उद्घाटन करेंगे सीएम, तैयारी शुरू|date=2024-10-22|website=www.livehindustan.com|language=hi|access-date=2025-10-07}}</ref> के बीच काम करता है। इस व्यवस्था के तहत, एमबीबीएस छात्रों के लिए शुल्क संरचना उत्तर प्रदेश राज्य सरकार<ref>{{Cite web|url=https://dgme.up.gov.in/assets/admin/news/Scan_6882.pdf|title=U.P. NEET-UG 2024 Fee Structure for PPP Medical College - D.G.M.E. Uttar Pradesh}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> द्वारा विनियमित और निर्धारित की जाती है। पीपीपी मोड के तहत मेडिकल कॉलेज की स्थापना और संचालन के लिए [[उत्तर प्रदेश सरकार]] और शांति फाउंडेशन के बीच २०२२<ref>{{Cite web|url=https://www.shiksha.com/news/medicine-health-sciences-up-govt-to-set-up-two-new-medical-colleges-in-sambhal-maharajganj-blogId-87747|title=UP govt to set up two new medical colleges in Sambhal, Maharajganj|last=Pathak|first=Pallavi|date=Apr 8, 2022}}</ref> में एक समझौता ज्ञापन (एमओयू)<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/education-today/news/story/up-govt-to-set-up-state-s-first-two-colleges-in-ppp-mode-1935147-2022-04-08|title=UP govt to set up state’s first two colleges in PPP mode|last=|first=|date=2022-04-08|website=India Today|language=en|access-date=2025-10-07}}</ref> पर हस्ताक्षर किए गए थे। इस कॉलेज का औपचारिक उद्घाटन मुख्यमंत्री [[योगी आदित्यनाथ]]<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/education/number-of-mbbs-seats-in-up-have-doubled-17-new-medical-colleges-opened-this-year-adityanath/article68799832.ece|title=UP CM Yogi Adityanath: Number of MBBS seats in UP have doubled, 17 new medical colleges opened this year|last=PTI|date=2024-10-26|work=The Hindu|access-date=2025-10-07|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> द्वारा २०२४ में किया गया था, जिसके बाद यह उत्तर प्रदेश राज्य का पहला पीपीपी-मोड मेडिकल कॉलेज बन गया।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/varanasi/inauguration-of-first-ppp-model-medical-college-in-maharajganj/articleshow/114598944.cms?utm_source=chatgpt.com|title=First med college on PPP model inaugurated in Maharajganj dist|date=2024-10-26|work=The Times of India|access-date=2025-10-07|issn=0971-8257}}</ref> == संबद्धता और मान्यता == यह कॉलेज [[अटल बिहारी वाजपेयी चिकित्सा विश्वविद्यालय]] (एबीवीएमयू)'''<ref>{{Cite web|url=https://kmcmedicalcollege.com/assets/pdf/Collegeinfombbs.pdf|title=NMC College Information MSR 1.3}}</ref>'''<ref>{{Cite web|url=https://kmcmedicalcollege.com/assets/pdf/ABVMU_Affiliation.pdf|title=University Affiliation|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007182923/https://kmcmedicalcollege.com/assets/pdf/ABVMU_Affiliation.pdf|archive-date=2025-10-07}}</ref>, उत्तर प्रदेश से संबद्ध है। इस कॉलेज को [[राष्ट्रीय आयुर्विज्ञान आयोग]] (एनएमसी)<ref>{{Cite web|url=https://www.nmc.org.in/wp-content/uploads/2025/04/Revised%20UG%20Seat%20Matrix%202024-25%20on%2031-03-2025.pdf|title=National Medical Commision - List of College teaching MBBS (2024)}}</ref> और नेशनल बोर्ड ऑफ एग्जामिनेशंस इन मेडिकल साइंसेज (एनबीईएमएस) द्वारा मान्यता प्राप्त है, और अस्पताल के पास नेशनल एक्रेडिटेशन बोर्ड फॉर हॉस्पिटल्स एंड हेल्थकेयर प्रोवाइडर्स (एनएबीएच) का प्रमाणन भी है।<ref>{{Cite web|url=https://portal.nabh.co/frmViewAccreditedHosp.aspx#gsc.tab=0|title=National Accreditation Board for Hospitals & Healthcare Providers (NABH)|website=portal.nabh.co|access-date=2025-10-07}}</ref> == विभाग == * एनेस्थेसियोलॉजी * कार्डियोलॉजी * गैस्ट्रोसर्जरी * गैस्ट्रोमेडिसिन * माइक्रोबायोलॉजी * नेफ्रोलोजी * न्यूरोलॉजी * न्यूरोसर्जरी * नाभिकीय औषधि * विकृति विज्ञान * रेडियोनैदानिकी * विकिरण कैंसर विज्ञान * सर्जिकल ओन्कोलॉजी * मूत्रविज्ञान * मेडिकल ओन्कोलॉजी * कार्डियोवैस्कुलर और थोरैसिक सर्जरी * आपातकालीन चिकित्सा * शारीरिक चिकित्सा और पुनर्वास * शिशु शल्यचिकित्सा == इन्हें भी देखें == * [[उत्तर प्रदेश आयुर्विज्ञान विश्वविद्यालय]] * [[संजय गांधी स्नातकोत्तर आयुर्विज्ञान संस्थान]] * [[अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्थान]] == सन्दर्भ == <references responsive="1"></references> rdo8krfbplk26bxmpdpv2ww4dqgxqls 6555562 6555561 2026-05-23T12:42:40Z Swapnil1101 681454 /* */ 6555562 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = केएमसी मेडिकल कॉलेज एवं हॉस्पिटल | native_name = | native_name_lang = | image = | image_size = 290px | image_alt = | caption = | latin_name = | motto = सम्मान-नैतिकता-उत्कृष्टता | motto_lang = hi | mottoeng = | established = {{start date|२०२४}} <ref>{{Cite web |title=Letter of Permission -National Medical Commission |url=https://kmcmedicalcollege.com/assets/pdf/LOP.pdf}}</ref> | closed = <!-- {{end date|YYYY}} --> | type = [[सार्वजनिक-निजी_साझेदारी|पीपीपी]] (उत्तर प्रदेश सरकार) <ref>{{Cite news |date=2024-10-26 |title=First med college on PPP model inaugurated in Maharajganj dist |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/varanasi/inauguration-of-first-ppp-model-medical-college-in-maharajganj/articleshow/114598944.cms?utm_source=chatgpt.com |access-date=2025-10-07 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> | parent = शांति फाउंडेशन | academic_affiliation = *[[अटल_बिहारी_वाजपेयी_चिकित्सा_विश्वविद्यालय|अटल बिहारी वाजपेयी चिकित्सा विश्वविद्यालय]] (२०२४ - वर्तमान) <ref>{{Cite web |title=University Affiliation |url=https://kmcmedicalcollege.com/assets/pdf/ABVMU_Affiliation.pdf}}</ref> | affiliation = [[राष्ट्रीय_आयुर्विज्ञान_आयोग|एनएमसी ]]<ref>{{Cite web |title=Letter of Permission -National Medical Commission |url=https://kmcmedicalcollege.com/assets/pdf/LOP.pdf}}</ref>, एनबीईएमएस, एनएबीएच | endowment = | budget = | rector = | officer_in_charge = | chairman = | chairperson = | chancellor = | president =श्री विनय कुमार श्रीवास्तव | vice-president = | superintendent = | provost = | vice_chancellor = | principal = | dean = डॉ. संकल्प द्विवेदी <ref>{{Cite web |date=2024-11-13 |title=सर्जन प्रो. संकल्प केएमसी मेडिकल कालेज के नए डीन बने |url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/maharajganj/story-new-dean-appointed-at-kmc-medical-college-dr-sankalp-dwivedi-focuses-on-innovation-and-quality-healthcare-201731500157347.html |access-date=2025-10-07 |website=www.livehindustan.com |language=hi}}</ref> | director = | head_label = | head = | academic_staff = | administrative_staff = | students = २०० ([[आयुर्विज्ञान_तथा_शल्य-चिकित्सा_स्नातक|एमबीबीएस]]) छात्र प्रति वर्ष <ref>{{Cite web |title=50 MBBS seats increased in KMC Medical College: 200 students will now be able to study in Maharajganj, National Commission gives permission |url=https://www.bhaskar.com/local/uttar-pradesh/maharajganj/news/kmc-medical-college-increases-50-mbbs-seats-136028812.html |website=[[दैनिक_भास्कर|दैनिक भास्कर]]}}</ref> <ref> {{Cite web |title=Letter of Permission -National Medical Commission |url=https://kmcmedicalcollege.com/assets/pdf/LOP.pdf}}</ref> | undergrad = | postgrad = | doctoral = | other = | address = फरेंदा रोड | city = [[महाराजगंज]] | province =[[उत्तर_प्रदेश|उत्तर प्रदेश]] | country = भारत | coordinates = {{coord|27.1133|N|83.4808|E}} | campus = [[उपनगरीय]] | campus_size = {{convert|24.2|acre}} | language = अंग्रेज़ी | free_label = बेड | free = ८५० <ref>{{Cite web |title=Bed Distribution - KMC Medical College |url=https://kmcmedicalcollege.com/assets/pdf/BedDistribution.pdf}}</ref> | athletics_affiliations = | mascot = <!-- or: | mascots = --> | sporting_affiliations = | website = {{URL|http://kmcmedicalcollege.com/}} | logo = | footnotes = | other_name = केएमसी महराजगंज | former_name = <!-- or: | former_names = --> | founder = | religious_affiliation = | postcode = २७३३०३ | colours = नीला {{color box|#257EFC}} सफ़ेद {{color box|#FFFFFF}} | logo_size = | logo_alt = }} '''केएमसी मेडिकल कॉलेज एवं हॉस्पिटल''' '''(केएमसी महराजगंज)''', भारतीय राज्य [[उत्तर प्रदेश]] के [[महाराजगंज]] शहर में एक [[सार्वजनिक-निजी साझेदारी|सार्वजनिक-निजी साझेदारी (पीपीपी)]] मॉडल<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cities/lucknow-news/3-new-medical-colleges-in-u-p-s-gorakhpur-div-set-to-start-mbbs-course-101722620968689.html|title=3 new medical colleges in U.P.’s Gorakhpur div set to start MBBS course|date=2024-08-02|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2025-10-07}}</ref> पर आधारित मेडिकल कॉलेज है। यह बैचलर ऑफ मेडिसिन और बैचलर ऑफ सर्जरी ([[आयुर्विज्ञान तथा शल्य-चिकित्सा स्नातक|एमबीबीएस]]) में स्नातक पाठ्यक्रम प्रदान करता है।यह 850 बेड वाला एक तृतीयक सुपर स्पेशियलिटी अस्पताल है। इस कॉलेज की स्थापना [[गोरखपुर]] स्थित शांति फाउंडेशन<ref>{{Cite web|url=https://www.infomerics.com/admin/uploads/pr-Shanti-Foundation-10jan25.pdf|title=Credit Report - Shanti Foundation}}</ref> द्वारा की गई है। == प्रशासन == इस कॉलेज की स्थापना २०२४ में गोरखपुर स्थित शांति फाउंडेशन द्वारा की गई थी। विनय कुमार श्रीवास्तव<ref>{{Cite web|url=https://kmcmedicalcollege.com/messagechairman|title=KMC Medical College & Hospital|website=kmcmedicalcollege.com|access-date=2025-10-07}}</ref> कॉलेज के अध्यक्ष और प्रबंध निदेशक के रूप में कार्यरत हैं। डॉ. संकल्प द्विवेदी<ref>{{Cite web|url=https://kmcmedicalcollege.com/dean&supretendent|title=KMC Medical College & Hospital|website=kmcmedicalcollege.com|access-date=2025-10-07}}</ref> कॉलेज के डीन हैं। यह संस्थान पीपीपी समझौते के तहत ट्रस्ट (शांति फाउंडेशन) और राज्य के निरीक्षण<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/maharajganj/story-kmc-medical-college-and-hospital-inauguration-by-cm-yogi-adityanath-on-october-25-201729571739818.html|title=25 को केएमसी मेडिकल कॉलेज का उद्घाटन करेंगे सीएम, तैयारी शुरू|date=2024-10-22|website=www.livehindustan.com|language=hi|access-date=2025-10-07}}</ref> के बीच काम करता है। इस व्यवस्था के तहत, एमबीबीएस छात्रों के लिए शुल्क संरचना उत्तर प्रदेश राज्य सरकार<ref>{{Cite web|url=https://dgme.up.gov.in/assets/admin/news/Scan_6882.pdf|title=U.P. NEET-UG 2024 Fee Structure for PPP Medical College - D.G.M.E. Uttar Pradesh}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> द्वारा विनियमित और निर्धारित की जाती है। पीपीपी मोड के तहत मेडिकल कॉलेज की स्थापना और संचालन के लिए [[उत्तर प्रदेश सरकार]] और शांति फाउंडेशन के बीच २०२२<ref>{{Cite web|url=https://www.shiksha.com/news/medicine-health-sciences-up-govt-to-set-up-two-new-medical-colleges-in-sambhal-maharajganj-blogId-87747|title=UP govt to set up two new medical colleges in Sambhal, Maharajganj|last=Pathak|first=Pallavi|date=Apr 8, 2022}}</ref> में एक समझौता ज्ञापन (एमओयू)<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/education-today/news/story/up-govt-to-set-up-state-s-first-two-colleges-in-ppp-mode-1935147-2022-04-08|title=UP govt to set up state’s first two colleges in PPP mode|last=|first=|date=2022-04-08|website=India Today|language=en|access-date=2025-10-07}}</ref> पर हस्ताक्षर किए गए थे। इस कॉलेज का औपचारिक उद्घाटन मुख्यमंत्री [[योगी आदित्यनाथ]]<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/education/number-of-mbbs-seats-in-up-have-doubled-17-new-medical-colleges-opened-this-year-adityanath/article68799832.ece|title=UP CM Yogi Adityanath: Number of MBBS seats in UP have doubled, 17 new medical colleges opened this year|last=PTI|date=2024-10-26|work=The Hindu|access-date=2025-10-07|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> द्वारा २०२४ में किया गया था, जिसके बाद यह उत्तर प्रदेश राज्य का पहला पीपीपी-मोड मेडिकल कॉलेज बन गया।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/varanasi/inauguration-of-first-ppp-model-medical-college-in-maharajganj/articleshow/114598944.cms?utm_source=chatgpt.com|title=First med college on PPP model inaugurated in Maharajganj dist|date=2024-10-26|work=The Times of India|access-date=2025-10-07|issn=0971-8257}}</ref> == संबद्धता और मान्यता == यह कॉलेज [[अटल बिहारी वाजपेयी चिकित्सा विश्वविद्यालय]] (एबीवीएमयू)'''<ref>{{Cite web|url=https://kmcmedicalcollege.com/assets/pdf/Collegeinfombbs.pdf|title=NMC College Information MSR 1.3}}</ref>'''<ref>{{Cite web|url=https://kmcmedicalcollege.com/assets/pdf/ABVMU_Affiliation.pdf|title=University Affiliation|archive-url=https://web.archive.org/web/20251007182923/https://kmcmedicalcollege.com/assets/pdf/ABVMU_Affiliation.pdf|archive-date=2025-10-07}}</ref>, उत्तर प्रदेश से संबद्ध है। इस कॉलेज को [[राष्ट्रीय आयुर्विज्ञान आयोग]] (एनएमसी)<ref>{{Cite web|url=https://www.nmc.org.in/wp-content/uploads/2025/04/Revised%20UG%20Seat%20Matrix%202024-25%20on%2031-03-2025.pdf|title=National Medical Commision - List of College teaching MBBS (2024)}}</ref> और नेशनल बोर्ड ऑफ एग्जामिनेशंस इन मेडिकल साइंसेज (एनबीईएमएस) द्वारा मान्यता प्राप्त है, और अस्पताल के पास नेशनल एक्रेडिटेशन बोर्ड फॉर हॉस्पिटल्स एंड हेल्थकेयर प्रोवाइडर्स (एनएबीएच) का प्रमाणन भी है।<ref>{{Cite web|url=https://portal.nabh.co/frmViewAccreditedHosp.aspx#gsc.tab=0|title=National Accreditation Board for Hospitals & Healthcare Providers (NABH)|website=portal.nabh.co|access-date=2025-10-07}}</ref> == विभाग == * एनेस्थेसियोलॉजी * कार्डियोलॉजी * गैस्ट्रोसर्जरी * गैस्ट्रोमेडिसिन * माइक्रोबायोलॉजी * नेफ्रोलोजी * न्यूरोलॉजी * न्यूरोसर्जरी * नाभिकीय औषधि * विकृति विज्ञान * रेडियोनैदानिकी * विकिरण कैंसर विज्ञान * सर्जिकल ओन्कोलॉजी * मूत्रविज्ञान * मेडिकल ओन्कोलॉजी * कार्डियोवैस्कुलर और थोरैसिक सर्जरी * आपातकालीन चिकित्सा * शारीरिक चिकित्सा और पुनर्वास * शिशु शल्यचिकित्सा == इन्हें भी देखें == * [[उत्तर प्रदेश आयुर्विज्ञान विश्वविद्यालय]] * [[संजय गांधी स्नातकोत्तर आयुर्विज्ञान संस्थान]] * [[अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्थान]] == सन्दर्भ == <references responsive="1"></references> bec75p8jeddw5dtmu8rbhykh0z2j29p धानेरा रेलवे स्टेशन 0 1604168 6555813 6506853 2026-05-24T08:10:01Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555813 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक स्टेशन | name = ધાનેરા DHANERA धानेरा | type = [[भारतीय रेलवे]] स्टेशन | image = | caption = Dhanera Railway Station | address = [[धानेरा]], [[बनासकांठा जिला|बनासकांठा]], [[गुजरात]] | country = भारत | coordinates = {{coord|24.503300|72.032729|format=dms|display=inline}} | elevation = {{convert|135|m|ft}} | owned = [[रेल मंत्रालय|रेल मंत्रालय]], [[भारतीय रेलवे]] | lines = भीलडी–समदड़ी | platforms = २ | tracks = २ | connections = | structure = प्रमाणित (जमीन पर बना) | levels = | parking = उपलब्ध | bicycle = | accessible = | status = सक्रिय | code = {{Indian railway code | code = DQN | zone = [[उत्तर पश्चिम रेलवे मंडल]] | division = {{rwd|जोधपुर}} }} | opened = | closed = | rebuilt = | electrified = 2024 | former = | mpassengers = | passengers = | pass_system = | pass_year = | pass_percent = | services = | map_type = India#India Gujarat | map_dot_label = Dhanera railway station | map_size = 300 }} '''धानेरा रेलवे स्टेशन''' उत्तर पश्चिमी रेलवे नेटवर्क की पश्चिमी लाइन पर भारत के [[गुजरात]] के बनासकांठा जिले के धानेरा शहर मे स्थित एक रेलवे स्टेशन है।<ref>{{Cite web|url=https://indiarailinfo.com/departures/dhanera-dqn/6964|title=DQN/Dhanera|website=India Rail Info}}</ref> धानेरा रेलवे स्टेशन {{rwd|पालनपुर जंक्शन}} से 55 और भिलडी जंक्शन से 36 किमी दूर है। &nbsp; डेमू, एक्सप्रेस और सुपरफास्ट ट्रेनें यहाँ रुकती हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.yatra.com/indian-railways/dhanera-dqn-railway-station|title=DQN/Dhanera:Timetable|website=Yatra}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.raildrishti.in/raildrishti/IRDBStationPDF.jsp?stncode=DQN|title=DQN:Passenger Amenities Details As on : 31/03/2018 Division : Jodhpur|website=Raildrishti}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.raildrishti.in/raildrishti/IRDBStationTimeTable.jsp?stncode=DQN|title=DQN/Dhanera|website=Raildrishti|access-date=25 अक्तूबर 2025|archive-date=20 फ़रवरी 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250220010522/https://www.raildrishti.in/raildrishti/IRDBStationTimeTable.jsp?stncode=DQN|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.divyabhaskar.co.in/news/UGUJ-north-west-railway-general-manager-on-dhanera-visit-2815526.html|title=ભીલડી-જોધપુર રેલમાર્ગના નિરીક્ષણે આવતાં આવેદન પત્ર અપાયું|website=Divyabhaskar}}</ref> == ट्रेनें == निम्नलिखित ट्रेनें दोनों दिशाओं में धानेरा रेलवे स्टेशन पर रुकती हैं। {| class="wikitable sortable" !ट्रेन का नंबर !ट्रेन का नाम |- |14893/94 |[[Palanpur-Bhagat ki kothi Express|पालनपुर-भगत की कोठी एक्सप्रेस]] |- |22483/84 |[[Gandhidham-Jodhpur Express|गांधीधाम-जोधपुर एक्सप्रेस]] |- |14803/04 |[[Bhagat Ki Kothi–Ahmedabad Weekly Express|भगत की कोठी-अहमदाबाद साप्ताहिक एक्सप्रेस]] |- |14805/06 |[[Yesvantpur–Barmer AC Express|यशवंतपुर-बाड़मेर एसी एक्सप्रेस]] |- |14807/08 |[[Jodhpur-Dadar Western Express|जोधपुर-दादर वेस्टर्न एक्सप्रेस]] |- |14817/18 |[[Bhagat Ki Kothi–Bandra Terminus Express (via Bhildi)|भगत की कोठी-बांद्रा टर्मिनस एक्सप्रेस (वाया भीलड़ी)]] |- |21901/02 |[[Bandra Terminus-Barmer Humsafar Express|बांद्रा टर्मिनस-बाड़मेर हमसफर एक्सप्रेस]] |- |20491/92 |[[Jaisalmer–Sabarmati Superfast Express|जैसलमेर-साबरमती सुपरफास्ट एक्सप्रेस]] |- |19271/72 |[[Bhavnagar Terminus–Haridwar Express|भावनगर टर्मिनस-हरिद्वार एक्सप्रेस]] |- |74841/42 |[[Bhagat Ki Kothi–Bhildi Demu|भगत की कोठी-भीलड़ी डेमू]] |- |20485/86 |[[Jodhpur–Sabarmati Intercity Express|जोधपुर-साबरमती इंटरसिटी एक्सप्रेस]] |- |12489/90 |[[Shri Ganganagar-Dadar Superfast express|श्री गंगानगर-दादर सुपरफास्ट एक्सप्रेस]] |- |12997/98 |[[Bandra Terminus-Barmer Hamsafar Express|बांद्रा टर्मिनस-बाड़मेर हमसफर एक्सप्रेस]] |- |20625/26 |[[MGR Chennai Central-Bhagat Ki Kothi Express|एमजीआर चेन्नई सेंट्रल-भगत की कोठी एक्सप्रेस]] |} oe6ri16xm968192ks9pxzr9ciqfty84 प्रतीका रावल 0 1604730 6555780 6525592 2026-05-24T07:02:22Z Neeelzzz20 693319 6555780 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = प्रतीका रावल | female = true | image = Pratika Rawal.jpeg | caption = | fullname = | birth_date = {{birth date and age|2000|9|1|df=yes}} | birth_place = [[दिल्ली]], भारत | batting = दाहिने हाथ का बल्ला | bowling = दाहिने हाथ से ऑफ ब्रेक | role = ओपनिंग बल्लेबाज | international = true | country = भारत | internationalspan =(2024-वर्तमान) | odidebutdate = 22 दिसंबर | odidebutyear = 2024 | odidebutagainst = वेस्टइंडीज | odicap = 150 | lastodidate = 26 अक्टूबर | lastodiyear = 2025 | lastodiagainst = बांग्लादेश | odishirt = 64 | club1 = दिल्ली महिला क्रिकेट टीम | year1 = 2021–2024 | club2 = रेलवे महिला क्रिकेट टीम | year2 = 2024–वर्तमान | columns = 4 | column1 = [[महिला एक दिवसीय अन्तरराष्ट्रीय क्रिकेट|महिला वनडे]] | matches1 = 24 | runs1 = 1,110 | bat avg1 = 50.45 | 100s/50s1 = 2/7 | top score1 = 154 | deliveries1 = 209 | wickets1 = 6 | bowl avg1 = 31.33 | fivefor1 = 0 | tenfor1 = 0 | best bowling1 = 2/37 | catches/stumpings1 = 5/– | column2 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|एफसी]] | matches2 = 4 | runs2 = 257 | bat avg2 = 32.12 | 100s/50s2 = 1/1 | top score2 = 120 | deliveries2 = 60 | wickets2 = 1 | bowl avg2 = 26.00 | fivefor2 = 0 | tenfor2 = 0 | best bowling2 = 1/0 | catches/stumpings2 = 0/– | column3 = [[एलाइट समूह क्रिकेट सूची|एलए]] | matches3 = 47 | runs3 = 2,006 | bat avg3 = 57.31 | 100s/50s3 = 5/13 | top score3 = 161[[not out|*]] | deliveries3 = 169 | wickets3 = 4 | bowl avg3 = 38.00 | fivefor3 = 0 | tenfor3 = 0 | best bowling3 = 2/37 | catches/stumpings3 = 28/– | column4 = [[ट्वेन्टी ट्वेन्टी|टी20]] | matches4 = 24 | runs4 = 574 | bat avg4 = 24.95 | 100s/50s4 = 0/5 | top score4 = 76 | deliveries4 = 6 | wickets4 = 0 | bowl avg4 = – | fivefor4 = – | tenfor4 = – | best bowling4 = – | catches/stumpings4 = 8/– | medaltemplates = {{MedalSport|Women's [[cricket]]}} {{MedalCountry|{{IND}}}} {{MedalCompetition|[[Women's Cricket World Cup|ICC Cricket World Cup]]}} {{Medal|W|[[2025 Women's Cricket World Cup|2025 India]]}} | source = https://www.espncricinfo.com/cricketers/pratika-rawal-1289557 ESPNcricinfo | date = 3 November | year = 2025 }} '''प्रतीका रावल''' (जन्म 1 सितंबर 2000) एक भारतीय अंतरराष्ट्रीय क्रिकेटर हैं जो महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम के लिए खेलती हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1412476.html |title=Pratika Rawal |work=ESPNcricinfo}}</ref> वह घरेलू क्रिकेट में रेलवे का प्रतिनिधित्व करती हैं।<ref>{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Players/1556/1556376/1556376.html |title=Pratika Rawal |work=CricketArchive |date=24 December 2024 }}</ref> रावल 2025 महिला क्रिकेट विश्व कप जीतने वाली भारतीय टीम का हिस्सा थीं। ==प्रारंभिक जीवन== रावल का जन्म 1 सितंबर 2000 को दिल्ली में हुआ था। उन्होंने बाराखंभा रोड स्थित मॉडर्न स्कूल से अपनी स्कूली शिक्षा पूरी की और जीसस एंड मैरी कॉलेज , नई दिल्ली से मनोविज्ञान में स्नातक की डिग्री पूरी करने से पहले, सीबीएसई ग्रेड 12 बोर्ड परीक्षा में 92.5 प्रतिशत अंक हासिल किए। उन्होंने राजेंद्र नगर में बाल भारती स्कूल के लिए बास्केटबॉल भी खेला और जनवरी 2019 में दिल्ली में 64वें स्कूल राष्ट्रीय खेलों में स्वर्ण पदक जीता।<ref name=PR>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/pratika-rawal-india-women-debut-west-indies-odi-career-timeline-school-college-early-days/article69021603.ece |title=The Pratika Rawal story: 92.5 per cent in CBSE, psychology graduate, basketball champion and now India's new opening batter |work=[[Sportstar]] |access-date=25 December 2024}}</ref> उनके पिता, प्रदीप रावल दिल्ली और जिला क्रिकेट संघ (डीडीसीए) के बीसीसीआई-प्रमाणित लेवल- II अंपायर हैं। 10 साल की उम्र में जब वह चौथी कक्षा में थीं, उन्होंने क्रिकेट में अपना करियर शुरू किया।<ref>{{cite web|url=https://www.etnownews.com/sports/pratika-rawal-meet-24-year-old-delhi-girl-the-150th-addition-to-india-womens-cricket-team-her-education-stats-wpl-auction-details-article-116570509 |title=Pratika Rawal: Meet 24-yr-old Delhi girl, 150th addition to India women's cricket team – Education, career, stats, WPL details |work=ET Now |access-date=24 December 2024}}</ref> उन्होंने रोहतक रोड जिमखाना क्रिकेट अकादमी में कोच श्रवण कुमार के अधीन प्रशिक्षण लिया।<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/cricket/all-rounder-pratika-rawals-rise-from-rajender-nagar-to-vadodara-landmark-9167416.html |title=All-Rounder: Pratika Rawal's Rise From Rajender Nagar To Vadodara Landmark |work=[[CNN-News18]] |access-date=25 December 2024}}</ref> उन्होंने पूर्व क्रिकेटर दीप्ति ध्यानी और दिल्ली महिला टीम के कोच दिशांत याग्निक के अधीन प्रशिक्षण शुरू किया।<ref name=PR /> ==घरेलू करियर== वह 2021 से 2024 की शुरुआत तक दिल्ली के लिए खेली। फिर वह 2024 में सीनियर महिला वनडे ट्रॉफी और सीनियर महिला टी20 ट्रॉफी में रेलवे के लिए खेलती हैं । उन्होंने 31 अक्टूबर 2021 को 2021-22 सीनियर महिला वनडे ट्रॉफी में झारखंड के खिलाफ दिल्ली के लिए लिस्ट ए में पदार्पण किया।<ref>{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Players/1556/1556376/Womens_List_A_Matches.html |title=Women's List A Matches played by Pratika Rawal |work=CricketArchive |access-date=25 December 2024}}</ref> उन्होंने असम के खिलाफ 155 गेंदों पर नाबाद 161 रन बनाए और उन्होंने इस सीज़न में सात मैचों में 49.40 की औसत और 78.41 के स्ट्राइक-रेट से 247 रन बनाए।<ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/west-indies-tour-of-india-2024/58740-who-is-pratika-rawal-indias-newest-debutant-in-the-odis-against-west-indies.html |title=Who is Pratika Rawal, India's newest debutant in the ODIs against West Indies? |work=Female Cricket |access-date=24 December 2024}}</ref> उन्होंने 21 अप्रैल 2022 को 2021-22 सीनियर महिला टी20 ट्रॉफी में रेलवे के खिलाफ दिल्ली के लिए अपना ट्वेंटी-20 डेब्यू किया।<ref>{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Players/1556/1556376/Womens_Twenty20_Matches.html |title=Women's Twenty20 Matches played by Pratika Rawal |work=CricketArchive |access-date=25 December 2024}}</ref> 2023-24 की सीनियर महिला वनडे ट्रॉफी में उन्होंने आठ मैचों में 68.50 की औसत और 91.94 की स्ट्राइक-रेट के साथ 411 रन बनाए, जिसमें दो शतक और 141 का सर्वोच्च स्कोर शामिल है। उन्होंने 2024 में महिला दिल्ली प्रीमियर लीग में ईस्ट दिल्ली राइडर्स के लिए भी खेला।<ref>{{cite web|url=https://www.herzindagi.com/society-culture/pratika-rawal-debut-indian-women-cricket-team-india-vs-west-indies-article-1012407 |title=Who Is Pratika Rawal: Indian Women Cricket Team's New Addition, Co-Shared Century Run In Debut Against West Indies |work=HerZindagi |access-date=24 December 2024}}</ref> 2024 में, उन्होंने 2024 अंडर-23 टी20 ट्रॉफी के फाइनल में दिल्ली की कप्तानी की। वह तनिषा सिंह के बाद अपनी टीम के लिए दूसरी सबसे ज्यादा रन बनाने वाली खिलाड़ी थीं, जिन्होंने नौ मैचों में 26 की औसत और 85.94 की स्ट्राइक-रेट से 182 रन बनाए थे।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/story/cricket-pratika-rawal-india-women-vs-west-indies-women-debut-2653706-2024-12-22 |title=Who is Pratika Rawal? Psychology student becomes India Women's 150th ODI cricketer |work=[[India Today]] |access-date=24 December 2024}}</ref> उन्होंने 2023-24 की सीनियर महिला इंटर जोनल मल्टी-डे ट्रॉफी में 3 अप्रैल 2024 को ईस्ट ज़ोन के खिलाफ नॉर्थ ज़ोन के लिए अपना प्रथम श्रेणी डेब्यू किया।<ref>{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/1338/1338826.html |title=East Zone Women v North Zone Women, Senior Women Inter Zonal Multi-Day Trophy 2023/24 |work=CricketArchive |access-date=25 December 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426785.html |title=NZ Women vs EZ Women, 1st semi-final, Pune, April 03 - 05, 2024, Senior Women Inter Zonal Multi-Day Trophy |work=ESPNcricinfo |access-date=25 December 2024}}</ref> ==अंतर्राष्ट्रीय करियर== दिसंबर 2024 में, उन्होंने वेस्टइंडीज के खिलाफ एकदिवसीय श्रृंखला के लिए राष्ट्रीय टीम के लिए पहली बार कॉल-अप अर्जित किया।<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/132746/pratika-rawal-gets-maiden-call-up-for-wi-odis |title=Pratika Rawal gets maiden call-up for WI ODIs |work=[[Cricbuzz]] |date=13 December 2024 |access-date=24 December 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/ind-vs-wi-women-2024-arundhati-reddy-dropped-kashyap-bist-rawal-handed-maiden-call-ups-1464853 |title=India drop Reddy; Kashyap, Bist, Rawal get maiden call-ups for West Indies series |work=[[ESPNcricinfo]] |access-date=24 December 2024}}</ref> उन्होंने 22 दिसंबर 2024 को वेस्टइंडीज के खिलाफ अपना एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय पदार्पण किया और भारत की 150वीं एकदिवसीय क्रिकेटर बनीं।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/news/from-psychology-to-cricket-meet-pratika-rawal-india-womens-newest-odi-debutant/articleshow/116564371.cms |title=From Psychology to Cricket: Meet Pratika Rawal, India women's newest ODI debutant |work=[[The Times of India]] |access-date=24 December 2024}}</ref> अपने पहले एकदिवसीय मैच में, उन्होंने 40 रन बनाए और स्मृति मंधाना के साथ 110 रनों की साझेदारी की।<ref>{{cite web |url=https://evrimagaci.org/tpg/pratika-rawal-shines-on-odi-debut-for-india-womens-cricket-team-104515?srsltid=AfmBOorDu3Fu2hj3xgmNT03Zwxe9Zo16j0M5lz9_OidWU-yKeyqtvXKC |title=Pratika Rawal Shines On ODI Debut For India Women's Cricket Team |work=The Pinnacle Gazette |access-date=24 December 2024 |archive-date=17 जनवरी 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250117060740/https://evrimagaci.org/tpg/pratika-rawal-shines-on-odi-debut-for-india-womens-cricket-team-104515?srsltid=AfmBOorDu3Fu2hj3xgmNT03Zwxe9Zo16j0M5lz9_OidWU-yKeyqtvXKC |url-status=dead }}</ref> दूसरे एकदिवसीय मैच में उन्होंने अपना पहला अर्धशतक (76) बनाया और वेस्टइंडीज के खिलाफ दो विकेट लिए।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatvnews.com/sports/cricket/harleen-deol-s-maiden-century-pratika-rawal-s-all-round-show-lead-india-to-odi-series-win-against-west-indies-2024-12-24-967780 |title=Harleen Deol's maiden century, Pratika Rawal's all-round show lead India to ODI series win against West Indies |work=[[India TV]] |access-date=24 December 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/harleen-deol-pratika-rawal-shine-as-india-seal-odi-series-101735060209806.html |title=Harleen Deol, Pratika Rawal shine as India seal ODI series |work=[[Hindustan Times]] |access-date=24 December 2024}}</ref> उन्होंने दूसरे एकदिवसीय मैच में स्मृति मंधाना के साथ 110 रनों की साझेदारी भी की।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/india-women-vs-west-indies-women-harleen-deol-century-pratika-9743018/lite/ |title=IND vs WI: Harleen Deol's hits maiden ton, Pratika Rawal impresses as India clinch series with big win |work=[[The Indian Express]] |access-date=25 December 2024}}</ref> उन्होंने वेस्टइंडीज की कप्तान हेले मैथ्यूज (106) को आउट करके अपना पहला अंतरराष्ट्रीय विकेट लिया। जेमिमा रोड्रिग्स ने कैच लिया और मैथ्यूज को आउट किया।<ref>{{cite web|url=https://www.news9live.com/sports/cricket-news/why-pratika-rawals-maiden-odi-wicket-belongs-to-jemimah-rodrigues-watch-to-know-2781144 |title=Why Pratika Rawal's maiden ODI wicket belongs to Jemimah Rodrigues |work=News9 |access-date=25 December 2024}}</ref> 10 जनवरी 2025 को, उन्होंने अपना प्लेयर ऑफ द मैच पुरस्कार अपने परिवार और कोच को समर्पित किया।<ref>{{cite web|url=https://thedelhijunction.com/pratika-rawal-dedicates-potm-award-to-coach-shravan-kumar-family |title=Pratika Rawal dedicates POTM Award to coach Shravan Kumar, family |work=The Delhi Junction |access-date=9 April 2025}}</ref> उन्होंने 15 जनवरी 2025 को राजकोट के निरंजन शाह स्टेडियम में आयरलैंड के खिलाफ वनडे में अपना पहला शतक (154) बनाया<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/pratika-rawal-scores-maiden-odi-hundred-india-women-vs-ireland-stats-record-news/article69099844.ece |title=IND-W vs IRE-W, 3rd ODI: Pratika Rawal scores maiden international hundred |work=[[Sportstar]] |access-date=15 January 2025}}</ref> उन्होंने 15 जनवरी 2025 को उस श्रृंखला में अपना पहला अंतरराष्ट्रीय प्लेयर ऑफ द मैच और प्लेयर ऑफ द सीरीज पुरस्कार जीता।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/pyschology-student-pratika-rawal-wows-fans-with-unreal-consistency-she-needs-no-pr-2665152-2025-01-15 |title=Pyschology student Pratika Rawal wows fans with unreal consistency: She needs no PR |work=India Today |access-date=27 April 2025}}</ref> वह वनडे में पहला शतक बनाने वाली तीसरी सबसे तेज भारतीय (मैचों की संख्या के मामले में) बनीं,<ref>{{cite web|url=https://www.cricket.com/news/pratika-rawal-smashes-20-year-old-record-with-maiden-wodi-ton-1152025-1736930748903 |title=Pratika Rawal smashes 20-year-old record with maiden WODI ton |work=Cricket.com |access-date=27 April 2025}}</ref> और दीप्ति शर्मा (188) और हरमनप्रीत कौर (171) के बाद महिला वनडे में 150 का आंकड़ा पार करने वाली तीसरी भारतीय खिलाड़ी बनीं।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatvnews.com/sports/cricket/ind-w-vs-ire-w-pratika-rawal-shatters-world-record-in-women-s-odis-with-a-maiden-international-century-against-ireland-2025-01-15-971381 |title=Pratika Rawal shatters world record in women's ODIs with a maiden international century against Ireland |work=India TV |access-date=27 April 2025}}</ref> वह पहली छह पारियों में सर्वाधिक रन (444) बनाने वाली पहली महिला क्रिकेटर बनीं और उन्होंने वनडे में अपनी पहली छह पारियों में इंग्लैंड की पूर्व कप्तान चार्लोट एडवर्ड्स का रिकॉर्ड (434) तोड़ दिया।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/simplicity-clarity-plenty-of-elbow-grease-the-pratika-rawal-mantra-1482871 |title=Simplicity, clarity, plenty of elbow grease - the Pratika Rawal mantra |work=ESPNcricinfo |access-date=27 April 2025}}</ref> वह वनडे में 500 रन (8 पारियों) तक पहुंचने वाली सबसे तेज क्रिकेटर (पारियों की संख्या के मामले में) बनीं और चार्लोट एडवर्ड्स का रिकॉर्ड (9 पारियां) तोड़ दिया।<ref>{{cite web|url=https://sports.ndtv.com/cricket/india-top-order-star-pratika-rawal-surpasses-charlotte-edwards-to-break-massive-record-8286729 |title=India Top-Order Star Pratika Rawal Surpasses Charlotte Edwards To Break Massive Record |work=NDTV Sports |access-date=29 April 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/india-s-rising-star-breaks-longstanding-batting-record |title=India's rising star breaks longstanding batting record |work=[[International Cricket Council]] |access-date=29 April 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://m.guwahatiplus.com/article/pratika-rawal-creates-new-world-record-in-womens-odis-as-fastest-to-reach-500-runs/39135 |title=Pratika Rawal Creates New World Record In Women's ODIs As Fastest To Reach 500 Runs |work=Guwahati Plus |access-date=29 April 2025}}</ref> वह पारी (23) के लिहाज से एकदिवसीय मैचों में 1,000 रन बनाने वाली संयुक्त रूप से सबसे तेज क्रिकेटर बनीं,<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/womens-odi-world-cup-2025-india-vs-new-zealand-pratika-rawal-fastest-to-1000-runs-world-record-mark/article70193288.ece |title=Pratika Rawal equals world record, joint-fastest to 1000 runs in women’s ODIs |work=[[Sportstar]] |access-date=23 October 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/76673-pratika-rawal-becomes-fastest-indian-to-score-1000-odi-runs-in-just-23-innings.html |title=Pratika Rawal Becomes Fastest Indian to Score 1000 ODI Runs in Just 23 Innings |work=Female Cricket |access-date=24 October 2025}}</ref> और 23 अक्टूबर 2025 को न्यूजीलैंड के खिलाफ महिला क्रिकेट विश्व कप में पहला शतक बनाया।<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-cricket/ind-v-nz-womens-odi-world-cup-2025-pratika-rawal-scores-maiden-world-cup-ton/article70193721.ece |title=IND v NZ, Women’s ODI World Cup 2025: Pratika Rawal scores maiden World Cup ton |work=[[Sportstar]] |access-date=24 October 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/pratika-rawal-smriti-mandhana-centuries-100-ind-vs-nz-world-cup-10322790/ |title=Pratika Rawal slams maiden Women’s World Cup century, Smriti Mandhana also scores a ton as India dominate New Zealand in crucial clash |work=[[The Indian Express]] |access-date=24 October 2025}}</ref> == सन्दर्भ == [[श्रेणी:2000 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय महिला क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय महिला एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खिलाड़ी]] ko9a983qikhciuabxcu3oangmr702mb स्नेहलता रेड्डी 0 1605330 6555708 6501137 2026-05-24T00:14:59Z Sequencesolved 173771 एक चित्र जोड़ा। 6555708 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Snehalatha Reddy.jpg]] '''स्नेहलता रेड्डी''' स्नेहलता रेड्डी (1932-20 जनवरी 1977) एक भारतीय अभिनेत्री, निर्माता और सामाजिक कार्यकर्ता थीं, जो कन्नड़ सिनेमा, कन्नड़ रंगमंच, तेलुगु सिनेमा और तेलुगु रंगमंच में अपने काम के लिए जानी जाती थीं। बड़ौदा डायनामाइट मामले में शामिल होने के कारण उन्हें गिरफ्तार किया गया था और भारत में आपातकाल के दौरान 8 महीने से अधिक समय तक जेल में रखा गया था। वह 1960 के दशक में मद्रास प्लेयर्स की सह-संस्थापक थीं, जो शौकिया समूह था जिसने इल्सन के पीर गिन्ट जैसे यादगार प्रस्तुतियों का निर्माण किया था। डगलस अल्जेर द्वारा निर्देशित, ट्वेल्थ नाइट और टेनेसी विलियम की नाइट ऑफ द इगुआना के अलावा, पीटर कोए द्वारा निर्देशित। उन्होंने ए व्यू फ्रॉम द ब्रिज और द हाउस ऑफ बर्नार्डा अल्बा जैसे नाटकों में भी अभिनय किया '''व्यक्तिगत जीवन''' स्नेहलता का जन्म 1932 में आंध्र प्रदेश राज्य में ईसाई धर्म अपनाने वाली दूसरी पीढ़ी में हुआ था। उन्होंने औपनिवेशिक शासन का कड़ा विरोध किया और उनके शुरुआती वर्ष स्वतंत्रता संग्राम में बीते। वह अंग्रेजों से इस हद तक नाराज थीं कि उन्होंने अपना भारतीय नाम अपना लिया और केवल भारतीय कपड़े ही पहनने लगीं। स्नेहलता का विवाह कवि और फिल्म निर्देशक पताही राम रेड्डी से हुआ था। यह दंपत्ति प्रसिद्ध स्वतंत्रता सेनानी और कार्यकर्ता डॉ. राम मनोहर लोहला के कार्यों के प्रति समर्पित था। स्नेहलता यू.आर. अनंतमूर्ति द्वारा लिखित और अपने पति द्वारा निर्देशित कन्नड़ फिल्म संस्कार में अपनी भूमिका के लिए राष्ट्रीय सुर्खियों में आईं। इस फिल्म ने 1970 में राष्ट्रीय पुरस्कार जीता। उनकी आखिरी फिल्म सोने कंसारी 1977 में रिलीज हुई। उनकी मृत्यु के बाद उनकी बेटी नंदना रेड्डी एक मानवाधिकार, सामाजिक और राजनीतिक कार्यकर्ता हैं। वह सीडब्ल्यूसी (कामकाजी बच्चों के लिए चिंतित) की संस्थापक और निदेशक हैं, जो बैंगलोर स्थित एक गैर सरकारी संगठन है जिसे 2012 के नोबेल शांति पुरस्कार के लिए नामित किया गया था। नंदना ने आपातकाल के दौरान कारावास में अपनी मां के कष्टों के विभिन्न संस्मरण लिखे हैं। उनके बेटे कोणार्क रेड्डी एक संगीत कलाकार हैं। '''राजनीतिक सक्रियतावाद''' स्नेहलता और उनके पति ने आपातकाल विरोधी आंदोलन में सक्रिय रूप से भाग लिया। उन्होंने लोहिया के सिद्धांतों से अपने जुड़ाव को ध्यान में रखते हुए अत्याचारी इंदिरा गांधी शासन और आपातकाल की घोषणा के खिलाफ आवाज उठाई। वह ट्रेड यूनियनिस्ट और राजनेता जॉर्ज फर्नांडीस की करीबी दोस्त थीं और उन्हें 2 मई 1976 को बड़ौदा डायनामाइट मामले का हिस्सा होने के कारण गिरफ्तार किया गया था। हालाँकि, जॉर्ज फर्नांडीस और 24 अन्य आरोपियों की सूची में थे। स्नेहलता का नाम अंतिम आरोप-पत्र में नहीं था। उन्हें महज जुड़ाव के आधार पर दोषी माना गया। उन्हें बिना मुकदमे के आठ महीने तक बैंगलोर सेंट्रल जेल में रखा गया, नियमित यातनाएं सहनी पड़ीं और अमानवीय परिस्थितियों के अधीन किया गया। क्रोनिक अस्थमा होने के बावजूद उन्हें नियमित इलाज नहीं मिला और दो मौकों पर तो वे अस्थमा के कारण कोमा में भी चली गईं। एकांत कारावास के कारण उनकी हालत बिगड़ती गई स्नेहलता को अंततः 15 जनवरी 1977 को पैरोल पर रिहा कर दिया गया। क्रोनिक अस्थमा और फेफड़ों के दुर्बल करने वाले संक्रमण के कारण, रिहाई के मात्र 5 दिन बाद, 20 जनवरी 1977 को उनकी मृत्यु हो गई। वे आपातकाल के पहले शहीदों में से एक हैं 2003 में, उनके पति पट्टाभिराम रेड्डी ने श्री अरबिंदो की क्लासिक ''[[सावित्री (पुस्तक)|सावित्री]]'' पर आधारित एक नाटक इन द आवर ऑफ गॉड प्रस्तुत किया, जो उस पौराणिक महिला से प्रेरित था, जिसने प्यार के लिए मौत का विरोध किया था, जिसे उन्होंने स्नेहलता रेड्डी को समर्पित किया था।<ref name="h" /> 3nvi5d8ysxt5gyo904684fih9i0z78z दाऊदी बोहरा समुदाय और भारत के प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी के बीच संबंध 0 1605432 6555685 6546760 2026-05-23T22:23:00Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555685 wikitext text/x-wiki दाऊदी बोहरा समुदाय और [[नरेंद्र मोदी]] के बीच संबंध भारत के प्रधानमंत्री और मुस्‍तअली इस्माइली शिया मुस्लिम दाऊदी बोहरा समुदाय — जिसके प्रमुख निवास क्षेत्र [[गुजरात]] और [[महाराष्ट्र]] हैं — के बीच ऐतिहासिक रूप से सौहार्दपूर्ण संपर्कों को संदर्भित करता है।<ref>{{Cite news |date=2023-02-10 |title=Modi hails Dawoodi Bohra Muslims: Why PM's outreach to community is significant |url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/modi-hails-dawoodi-bohras-muslims-why-pm-s-outreach-to-community-significant-101676034014205.html |access-date=2025-12-08 |website=Hindustan Times}}</ref><ref>{{Cite news |date=2023-02-18 |title=Dawoodi Bohras and ‘family member’ Narendra Modi: A mutual friendship |url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/dawoodi-bohras-narendra-modi-8452721/ |access-date=2025-12-08 |website=The Indian Express}}</ref><ref>{{Cite book |last=Roy |first=Shibani |title=The Dawoodi Bohras: An Anthropological Perspective |publisher=B.R. Publishing Corporation |date=1984 |isbn=9780865903241}}</ref><ref>{{Cite book |last=Daftary |first=Farhad |title=A Modern History of the Ismailis |publisher=I.B. Tauris |date=2011 |isbn=9781848857260}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Daftary |editor-first=Farhad |title=Bohras |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2007}}</ref> [[File:Syedna Mufaddal Saifuddin with Narendra Modi and Devendra Fadnavis.jpg|alt=Syedna Mufaddal Saifuddin with Narendra Modi and Devendra Fadnavis|thumb|सैयदना मुफ़द्दल सैफ़ुद्दीन, [[नरेंद्र मोदी]] और देवेंद्र फडणवीस]] यह संबंध मोदी के गुजरात के मुख्यमंत्री (2001–2014) रहने के समय से विकसित हुआ और 2014 में प्रधानमंत्री बनने के बाद भी जारी रहा।<ref>{{Cite news |date=2011-02-17 |title=Dawoodi Bohras invite Modi to inaugurate trade expo |url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/dawoodi-bohras-invite-modi-to-inaugurate-trade-expo/ |website=The Indian Express |access-date=2025-12-08}}</ref><ref>{{Cite news |last=Lakhani |first=Abdul Hafiz |date=2011-03-17 |title=Modi wins hearts of Bohra community |url=https://www.milligazette.com/news/6-community/4904-modi-wins-hearts-of-bohra-community/ |website=The Milli Gazette |access-date=2025-12-08 }}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |date=2018-09-13 |title=PM to attend Ashara Mubaraka commemoration in Indore |url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1545950 |website=Press Information Bureau |access-date=2025-12-08}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-09-14 |title=World is one family: PM Modi at Indore's Saifee Mosque |url=https://www.ndtv.com/india-news/pm-modi-addresses-ashara-mubaraka-event-in-indore-1913882 |website=NDTV |access-date=2025-12-08}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-09-14 |title=Bohra sect integral to peace in India: PM Modi in Indore |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/bohra-sect-integral-to-peace-in-india-pm-modi-in-indore/articleshow/65811392.cms |website=The Times of India |access-date=2025-12-08}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2023-02-10 |title=Prime Minister Narendra Modi inaugurates the Dawoodi Bohra community’s Arabic Academy in Mumbai |url=https://www.thedawoodibohras.com/2023/02/10/prime-minister-narendra-modi-inaugurates-the-dawoodi-bohra-communitys-arabic-academy-in-mumbai/ |website=The Dawoodi Bohras |access-date=2025-12-08 }}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>विभिन्न पत्रकारितीय, शैक्षणिक और आधिकारिक स्रोत इस संबंध को बार-बार होने वाली सार्वजनिक सहभागिता, प्रतीकात्मक पहुँच और द्विपक्षीय सद्भावना से परिभाषित बताते हैं।<ref>{{Cite web |last=Pal |first=Felix |date=2019-07-10 |title=Performing pluralism: why the BJP wants Muslim friends |url=https://www.newmandala.org/performing-pluralism-why-the-bjp-wants-muslim-friends/ |website=New Mandala}}</ref><ref name=":1">{{Cite report |last=Mohsina |first=Nazneen |author2=Izzuddin, Mustafa |author3=Namreen, Tahira |date=2019 |title=Muslims and an Inclusive India Under Modi 2.0 |publisher=Institute of South Asian Studies, National University of Singapore |url=https://www.isas.nus.edu.sg/wp-content/uploads/2019/10/ISAS-Working-Paper-No.-323.pdf |access-date=2025-12-08}}</ref> समर्थकों के अनुसार यह संबंध समावेशी पहुँच और बोहरा समुदाय की राष्ट्रीय जीवन में भागीदारी का संकेत है,<ref>{{Cite news |date=2023-02-10 |title=Modi hails Dawoodi Bohra Muslims |url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/modi-hails-dawoodi-bohras-muslims-why-pm-s-outreach-to-community-significant-101676034014205.html |access-date=2025-12-08}}</ref><ref>{{Cite news |last=Phadke |first=Manasi |date=2023-02-10 |title='Neither PM nor CM, I'm family' |url=https://theprint.in/politics/neither-pm-nor-cm-im-family-in-dawoodi-bohra-outreach-modi-recalls-ties-since-gujarat-days/1365772/ |website=ThePrint |access-date=2025-12-08}}</ref> जबकि आलोचक इसे चयनात्मक पहुँच मानते हैं जो बहुलवाद की छवि प्रस्तुत करती है, बिना भारतीय मुसलमानों से जुड़े बड़े मुद्दों पर प्रभावी कार्रवाई के।<ref>{{Cite web |last=Pal |first=Felix |date=2019-07-10 |title=Performing pluralism |url=https://www.newmandala.org/performing-pluralism-why-the-bjp-wants-muslim-friends/}}</ref><ref>{{Cite report |last=Mohsina |first=Nazneen |author2=Izzuddin |author3=Namreen |date=2019 |title=Muslims and an Inclusive India Under Modi 2.0 |publisher=ISAS, NUS}}</ref> == पृष्ठभूमि == === दाऊदी बोहरा समुदाय === दाऊदी बोहरा एक व्यवस्थित, व्यापारिक और धार्मिक रूप से केंद्रीकृत शिया मुस्लिम समुदाय है जिसका नेतृत्व दाई अल-मुतलक द्वारा किया जाता है। इस पर कई समाजशास्त्रीय और मानवशास्त्रीय अध्ययन उपलब्ध हैं।<ref>{{Cite book |last=Roy |first=Shibani |title=The Dawoodi Bohras}}</ref><ref>{{Cite book |last=Blank |first=Jonah |title=Mullahs on the Mainframe|year=2001 |url=https://archive.org/details/mullahsonmainfra0000blan }}</ref><ref>{{Cite book |last=Daftary |first=Farhad |title=A Modern History of the Ismailis}}</ref> === गुजरात में मोदी का राजनीतिक संदर्भ === क्रिश्चियन जाफ़रलॉट और मधु पूर्णिमा किश्वर जैसे विद्वानों का मानना है कि मुख्यमंत्री के रूप में मोदी ने शिया समूहों, जिनमें बोहरा और खोजा शामिल हैं, से संपर्क को राजनीतिक रणनीति का हिस्सा बनाया।<ref>{{Cite book |last=Jaffrelot |first=Christian |title=Modi’s India}}</ref><ref>{{Cite news |last=Kishwar |first=Madhu |title=Modi, Muslims and The Media|year=2014 |url=https://archive.org/details/modimuslimsmedia0000kish }}</ref> == गुजरात में प्रारंभिक संपर्क (2001–2014) == 2000 के दशक में बोहरा नेताओं ने कई मौकों पर मोदी से भेंट की। जुलाई 2013 में लगभग 150 बोहरा सदस्य गांधीनगर में उनसे मिले।<ref>{{Cite book|title=Mullahs on the Mainframe|url=https://archive.org/details/mullahsonmainfra0000blan|last=Blank|first=Jonah|date=2001|publisher=University of Chicago Press|isbn=9780226056760}}</ref> मोदी ने 52वें दाई सैयदना मोहम्मद बुरहानुद्दीन से भी कई औपचारिक अवसरों पर मुलाकात की।<ref>{{Cite news |title=Dawoodi Bohras invite Modi}}</ref> == प्रधानमंत्री के रूप में सहभागिता (2014–वर्तमान) == === इंदौर अशारा मुबारका (2018) === 14 सितंबर 2018 को मोदी प्रमुख बोहरा धार्मिक कार्यक्रम को संबोधित करने वाले पहले प्रधानमंत्री बने।<ref>{{Cite news |title=World is one family}}</ref><ref name=":1" /> === अलजामिया-तुस-सैफिया मुंबई का उद्घाटन (2023) === 10 फरवरी 2023 को मोदी ने मुंबई में अलजामिया-तुस-सैफिया के नए परिसर का उद्घाटन किया।<ref>{{Cite news |title=PM inaugurates Bohra Arabic academy}}</ref><ref name=":0" /> === आधिकारिक प्रतिनिधिमंडल === 2014 के बाद से बोहरा प्रतिनिधिमंडल कई बार प्रधानमंत्री से मिला है। 2025 में समुदाय ने संशोधित वक्फ अधिनियम के प्रति समर्थन व्यक्त किया। === अंतरराष्ट्रीय संकेत === मिस्र की यात्रा (2023) में मोदी ने बोहरा-बहाली वाली अल-हाकिम मस्जिद का दौरा किया। == व्याख्या और विश्लेषण == === व्यापारिक और आर्थिक संरेखन === कई विश्लेषक बोहरा व्यापारिक वर्ग और मोदी की औद्योगिक नीतियों के बीच सामंजस्य की ओर संकेत करते हैं। === शिया अल्पसंख्यक की स्थिति === शोध के अनुसार बोहरा जैसे शिया समुदाय अक्सर राजनीतिक संबंधों को व्यावहारिक रूप से संचालित करते हैं। === बहुलवाद और चयनात्मक पहुँच === कई विद्वान इसे “प्रदर्शनात्मक बहुलवाद” का उदाहरण मानते हैं। === आंतरिक समुदायिक मतभेद === सुधारवादी समूह समुदाय के भीतर राजनीतिक विविधता की ओर संकेत करते हैं। == प्रतिक्रियाएँ == === समर्थनशील प्रतिक्रियाएँ === कई बोहरा सदस्य और प्रवासी समुदाय इन संपर्कों को सकारात्मक रूप में देखते हैं। === आलोचनात्मक प्रतिक्रियाएँ === कुछ विद्वान और सुधारवादी नेता कहते हैं कि समुदाय का राजनीतिक रुख सर्वसम्मत नहीं है।<ref>{{Cite news|url=https://theprint.in/politics/neither-pm-nor-cm-im-family-in-dawoodi-bohra-outreach-modi-recalls-ties-since-gujarat-days/1365772/|title='Neither PM nor CM, I'm family': Modi recalls ties since Gujarat days|last=Phadke|first=Manasi|date=2023-02-10|access-date=2025-12-08|website=ThePrint}}</ref> == यह भी देखें == * [[दाऊदी बोहरा]] * [[नरेंद्र मोदी]] * [[भारत में इस्लाम]] == संदर्भ == <references /> jk3dhk45d11gclpcontvdimsjfznf2t द कॉमिक्स 0 1605575 6555588 6504177 2026-05-23T15:02:07Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 3 sources and tagging 7 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555588 wikitext text/x-wiki '''द कॉमिक्स''' (The Comics) एक व्यापक शब्द है जो [[दृश्य कला]] के माध्यम से कहानी कहने की विधा को संदर्भित करता है। ऐतिहासिक रूप से, कॉमिक्स में छवियों और पाठ का संयोजन होता है। आधुनिक दौर में, यह प्रिंट से निकलकर डिजिटल स्क्रॉलिंग प्रारूपों, जैसे कि [[वेबटून]] और ई-कॉमिक्स में विकसित हो चुका है। वर्तमान में यह शब्द एक विशिष्ट मीडिया संगठन को भी संदर्भित करता है जो इस उद्योग का विश्लेषण करता है।<ref name="cloud">{{cite web|url=https://www.cloudwards.net/best-digital-comic-sites/|title=The Evolution of Digital Comics|publisher=Cloudwards|accessdate=2023-10-15}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == द कॉमिक्स (संगठन) == एक आधुनिक मीडिया इकाई के रूप में, [[द कॉमिक्स कॉर्पोरेशन]] एक प्रतिष्ठित डिजिटल संगठन और समीक्षा मंच है। इसकी स्थापना [[कैलिफ़ोर्निया]] स्थित कॉमिक विशेषज्ञ '''सीज़र गैलो''' द्वारा की गई थी। 2009 से [[इंटरनेट]] आधारित कॉमिक समुदाय में अपनी जड़ें जमा चुके इस संगठन का मुख्य उद्देश्य [[माँगा]] , [[मैनहवा]] और पश्चिमी कॉमिक्स की समीक्षाएं, उद्योग समाचार और भविष्यवाणियां प्रदान करना है। यह मंच प्रशंसकों के लिए विविध शैलियों और कहानियों पर चर्चा करने का एक केंद्र है, जो इसे डिजिटल कॉमिक्स की दुनिया में एक विश्वसनीय आवाज़ बनाता है।<ref name="thecomics_main">{{cite web|url=https://thecomics.org/|title=The Comics: Reviews, News, and Geek Culture|publisher=TheComics.org|accessdate=2023-10-20|archive-date=13 दिसंबर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251213162934/https://thecomics.org/|url-status=dead}}</ref><ref name="thecomics_about">{{cite web|url=https://thecomics.org/about/|title=About The Comics & Cesar Gallo|publisher=TheComics.org|accessdate=2023-10-20|archive-date=7 जनवरी 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260107134748/https://thecomics.org/about/|url-status=dead}}</ref> == इतिहास और विकास == [[चित्र:Front_cover,_"Wow_Comics"_no._38_(art_by_Jack_Binder).jpg|thumb|right|220px|इतिहास: 'वाओ कॉमिक्स' (नंबर 38) का कवर, जो 1940 के दशक की पारंपरिक मुद्रित कॉमिक्स शैली को दर्शाता है।]] डिजिटल कॉमिक्स और वेब-आधारित [[ग्राफिक उपन्यास]] का इतिहास तकनीक के विकास के साथ जुड़ा हुआ है। इसे मुख्य रूप से चार पीढ़ियों में विभाजित किया जा सकता है।<ref name="cbr"/> === प्रारंभिक स्कैन (2000 के पूर्व) === आरंभिक दौर में, मूल कॉमिक्स को केवल स्कैन करके इंटरनेट पर अपलोड किया जाता था। इसमें कोई विशेष तकनीकी नवाचार नहीं था, और इसे जेपीईजी (JPEG) प्रारूप में देखा जाता था।<ref name="yonhap_history">{{cite news|url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20200921008600315|title=History of Korean Webtoons|publisher=Yonhap News Agency|date=2020-09-21}}</ref> === वेब प्रारूप और फ्लैश (2000-2008) === इस युग में [[फ्लैश एनीमेशन]] (Flash Animation) का उपयोग शुरू हुआ। लेखकों ने ट्रांज़िशन प्रभाव और स्वचालित स्लाइड शो का प्रयोग किया, जिससे पाठक का अनुभव बेहतर हुआ। === लंबवत स्क्रॉलिंग (2009-2013) === [[दक्षिण कोरिया]] में 'वेबटून' के उदय के साथ, लंबवत स्क्रॉलिंग मानक बन गई। यह [[स्मार्टफोन]] पर पढ़ने के लिए सबसे उपयुक्त प्रारूप था। नेवर (Naver) और [[दाउम]] जैसे प्लेटफार्मों ने इस प्रारूप को लोकप्रिय बनाया।<ref name="koreaherald">{{cite news|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20190517000572|title=Webtoons grow into global content powerhouse|publisher=The Korea Herald|date=2019-05-17}}</ref> दुनिया भर में यह प्रारूप सबसे लोकप्रिय कॉमिक्स ऐप बन गया है।<ref name="verge"/> === स्मार्ट डिवाइसेस और वैश्विक विस्तार (2014-वर्तमान) === वर्तमान पीढ़ी में पूरी तरह से मोबाइल-अनुकूलित सामग्री, ध्वनि प्रभाव, और [[संवर्धित वास्तविकता]] (AR) का प्रयोग हो रहा है। यह अब केवल एक एशियाई घटना नहीं, बल्कि एक वैश्विक मनोरंजन उद्योग बन चुका है।<ref name="npr_webtoon">{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/04/14/987034676/webtoons-are-changing-the-way-we-read-comics|title=How Webtoons Are Changing The Way We Read Comics|publisher=NPR|date=2021-04-14}}</ref> यह उद्योग अब व्यवसाय का एक 'सोया हुआ विशालकाय' माना जाता है जो तेजी से जाग रहा है।<ref name="forbes"/> == प्रारूप और प्रौद्योगिकी == आधुनिक 'द कॉमिक्स' उद्योग पारंपरिक पृष्ठ-पलटने के बजाय 'इनफिनिट कैनवास' तकनीक का उपयोग करता है। तकनीकी परिभाषाओं के अनुसार इसे डिजिटल रूप में प्रस्तुत अनुक्रमिक कला कहा जाता है।<ref name="ann"/> * '''लंबवत लेआउट:''' मोबाइल स्क्रीन के लिए अनुकूलित, जो एक हाथ से पढ़ने की सुविधा देता है। युवा पीढ़ी इस प्रारूप को पारंपरिक कॉमिक्स की तुलना में अधिक पसंद कर रही है।<ref name="polygon"/> * '''इंटरैक्टिव तत्व:''' कुछ डिजिटल कॉमिक्स में बीजीएम (BGM) और कंपन प्रभाव शामिल होते हैं। * '''वितरण:''' यह मुख्य रूप से [[मोबाइल ऐप]] और वेबसाइटों के माध्यम से वितरित किया जाता है।<ref name="techcrunch">{{cite web|url=https://techcrunch.com/2020/11/18/tapas-media-raises-24-million/|title=Digital Comic Platforms and Technology|publisher=TechCrunch|date=2020-11-18}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == बाजार अर्थव्यवस्था == [[चित्र:FictionHouse_house_ad.jpg|thumb|left|220px|विपणन: फिक्शन हाउस का एक ऐतिहासिक विज्ञापन, जो कॉमिक्स उद्योग के शुरुआती व्यावसायिक पक्ष को उजागर करता है।]] वैश्विक डिजिटल कॉमिक्स बाजार तेजी से बढ़ रहा है। 2022 तक, बाजार का मूल्यांकन अरबों [[अमेरिकी डॉलर]] में आंका गया था। प्रमुख खिलाड़ी दक्षिण कोरिया, [[जापान]] (मांगा बाजार), और [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] हैं। जापान का मंगा बाजार विशेष रूप से रिकॉर्ड ऊंचाई पर पहुंच गया है।<ref name="japantimes"/> * '''राजस्व मॉडल:''' इसमें 'फ्री-टू-रीड', 'वेट-फॉर-फ्री', और [[विज्ञापन]] समर्थित मॉडल शामिल हैं।<ref name="marketwatch">{{cite web|url=https://www.marketwatch.com/press-release/digital-comics-market-size-2023-global-share-growth-and-forecast-2029-2023-01-12|title=Global Digital Comics Market Growth|publisher=MarketWatch|year=2023}}</ref> * '''उपयोगकर्ता आधार:''' [[जेन ज़ेड]] (Gen Z) और मिलेनियल्स इसके सबसे बड़े उपभोक्ता हैं।<ref name="publishers_weekly">{{cite web|url=https://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/industry-news/comics/article/86032-webtoons-the-phenomenon.html|title=The Webtoon Phenomenon and Market Stats|publisher=Publishers Weekly|date=2021-04-09}}</ref> == उल्लेखनीय वेबटून और कॉमिक्स == नीचे कुछ उल्लेखनीय डिजिटल कॉमिक्स की सूची दी गई है जिन्हें आलोचकों और पाठकों द्वारा सर्वश्रेष्ठ माना गया है:<ref name="ign"/> {| class="wikitable sortable" ! शीर्षक !! लेखक/निर्माता !! मूल देश !! शैली !! वर्ष |- | [[सोलो लेवलिंग]] || चू-गोंग || [[दक्षिण कोरिया]] || एक्शन/फैंटेसी || 2018 |- | [[टावर ऑफ गॉड]] || एस.आई.यू (SIU) || दक्षिण कोरिया || फैंटेसी || 2010 |- | [[लोर ओलंपस]] || रेचेल स्मायट || [[न्यूजीलैंड]] || रोमांस || 2018 |- | हार्टस्टॉपर || एलिस ओसमान || [[यूनाइटेड किंगडम]] || ड्रामा || 2016 |- | द बिगिनिंग आफ्टर द एंड || टर्टलमी || [[अमेरिका]] || इसकाई/एक्शन || 2018 |} == अनुकूलन (Adaptations) == 'द कॉमिक्स' और डिजिटल वेबटून अब केवल पढ़ने तक सीमित नहीं हैं, बल्कि वे टीवी और फिल्म अनुकूलन का एक प्रमुख स्रोत बन गए हैं। * '''के-ड्रामा (K-Dramas):''' 'इटावन क्लास', 'ट्रू ब्यूटी', और 'ऑल ऑफ अस आर डेड' जैसे लोकप्रिय नाटक मूल रूप से डिजिटल कॉमिक्स थे।<ref name="soompi">{{cite web|url=https://www.soompi.com/article/1455556wpp/8-k-dramas-based-on-webtoons-that-you-should-watch|title=K-Dramas Based on Webtoons|publisher=Soompi|date=2021-02-25}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * '''एनीमे (Anime):''' 'टावर ऑफ गॉड' और 'नोबलेस' का जापानी एनीमेशन स्टूडियो द्वारा अनुकूलन किया गया है।<ref name="crunchyroll">{{cite web|url=https://www.crunchyroll.com/anime-news/2020/02/25/crunchyroll-unveils-7-crunchyroll-originals|title=Crunchyroll Originals and Webtoon Adaptations|publisher=Crunchyroll|date=2020-02-25}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * '''नेटफ्लिक्स:''' [[नेटफ्लिक्स]] (Netflix) जैसी स्ट्रीमिंग सेवाएं अब मूल कॉमिक्स सामग्री में भारी निवेश कर रही हैं।<ref name="variety">{{cite web|url=https://variety.com/2021/streaming/news/netflix-korean-content-investment-1234914765/|title=Netflix Doubles Down on Korean Content|publisher=Variety|date=2021-02-24}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist|refs= <ref name="verge">{{cite web|url=https://www.theverge.com/2019/12/17/21025530/webtoon-naver-line-comics-manga-manhwa-mobile-app-reading|title=Webtoon is the world's most popular comics app|publisher=The Verge|date=2019-12-17}}</ref> <ref name="forbes">{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/robsalkowitz/2021/11/12/webtoon-is-the-sleeping-giant-of-the-comics-business/|title=Webtoon Is The Sleeping Giant Of The Comics Business|publisher=Forbes|date=2021-11-12}}</ref> <ref name="ann">{{cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/lexicon.php?id=123|title=Definition of Manhwa and Digital Comics|publisher=Anime News Network|accessdate=2023-10-15}}</ref> <ref name="cbr">{{cite web|url=https://www.cbr.com/history-of-webtoons/|title=The History of Webtoons explained|publisher=CBR|date=2022-01-10}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> <ref name="polygon">{{cite web|url=https://www.polygon.com/comics/22378817/webtoons-comics-manhwa-reading-app|title=Why everyone is reading Webtoons|publisher=Polygon|date=2021-04-19}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> <ref name="ign">{{cite web|url=https://www.ign.com/articles/best-comics-2022|title=The Best Comics and Graphic Novels|publisher=IGN|date=2022-12-10}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> <ref name="japantimes">{{cite web|url=https://www.japantimes.co.jp/culture/2021/05/29/books/manga-market-record-high/|title=Manga market hits record high|publisher=The Japan Times|date=2021-05-29}}</ref> }} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://thecomics.org द कॉमिक्स (आधिकारिक वेबसाइट)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251213162934/https://thecomics.org/ |date=13 दिसंबर 2025 }} * [https://www.webtoons.com/en/ वेबटून (आधिकारिक)] o06mewomxzzu3bu6r9xxrwhzxsua8t8 द कॉमिक्स कॉर्पोरेशन 0 1605626 6555589 6504181 2026-05-23T15:04:39Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 4 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555589 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक वेबसाइट | name = द कॉमिक्स कॉर्पोरेशन | logo = | screenshot = [[चित्र:Thecomics_org_logo.png|thumb|250px|[[स्मार्टफोन]] पर [[वेबटून]] (डिजिटल कॉमिक्स) का प्रदर्शन।]] | caption = [[कॉमिक्स]] और [[ग्राफिक उपन्यास|ग्राफिक उपन्यासों]] को समर्पित डिजिटल मंच | url = [https://thecomics.org/ thecomics.org] | commercial = हाँ | type = [[समाचार]], [[समीक्षा]] और [[डिजिटल मीडिया]] | registration = वैकल्पिक | language = [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] | owner = सीज़र गैलो (Cesar Gallo) | author = सीज़र गैलो | launch_date = 2009 (समुदाय उपस्थिति)<br>2009 (वेबसाइट लॉन्च) | current_status = सक्रिय }} '''द कॉमिक्स कॉर्पोरेशन''' (The Comics Corporation), जिसे इसके [[डोमेन नाम]] '''द कॉमिक्स डॉट ओआरजी''' (thecomics.org) के नाम से भी जाना जाता है, एक [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिकी]] [[डिजिटल मीडिया]] प्रकाशन और [[समीक्षा]] [[वेबसाइट]] है।<ref name="about"/><ref name="gen_ind"/> यह मंच मुख्य रूप से [[कॉमिक पुस्तक|कॉमिक पुस्तकों]], [[ग्राफिक उपन्यास|ग्राफिक उपन्यासों]] और संबंधित [[लोकप्रिय संस्कृति]] (पॉप कल्चर) पर केंद्रित है। इसका मुख्यालय [[कैलिफ़ोर्निया]], संयुक्त राज्य अमेरिका में स्थित है और इसका संचालन सीज़र गैलो द्वारा किया जाता है।<ref name="founder"/> == इतिहास और विकास == इस मंच की जड़ें वर्ष 2009 में [[ऑनलाइन समुदाय|ऑनलाइन कॉमिक समुदायों]] में स्थापित हुई थीं।<ref name="history"/> संस्थापक सीज़र गैलो ने एक दशक से अधिक समय तक कॉमिक माध्यम के अध्ययन और संग्रह में व्यतीत किया। शुरुआत में यह एक व्यक्तिगत [[ब्लॉग]] और सामुदायिक चर्चा के रूप में शुरू हुआ, जो बाद में एक पूर्ण [[समाचार]] और समीक्षा पोर्टल में विकसित हो गया। [[डिजिटल क्रांति|डिजिटल युग]] में [[प्रिंट मीडिया]] और [[वेबकॉमिक्स]] के बढ़ते प्रभाव को देखते हुए,<ref name="digital_trend"/> इस संगठन ने अपनी वेबसाइट के माध्यम से [[स्वतंत्र]] (Indie) और मुख्यधारा दोनों प्रकार के [[प्रकाशन|प्रकाशनों]] को कवर करना शुरू किया।<ref>{{cite news |url=https://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/industry-news/comics/index.html |title=The Rise of Digital Comic Journalism |publisher=Publishers Weekly |accessdate=2023-10-15 |language=en}}</ref> == प्रारूप और प्रौद्योगिकी == द कॉमिक्स कॉर्पोरेशन मुख्य रूप से एक [[वर्ल्ड वाइड वेब|वेब-आधारित]] प्रारूप में संचालित होता है। यह साइट [[वर्डप्रेस]] (WordPress) तकनीक का उपयोग करती है ताकि पाठकों को [[लेख]], [[संपादकीय]] और उच्च-रिज़ॉल्यूशन वाली [[छवि|छवियां]] प्रदान की जा सकें।<ref>{{cite web |url=https://wordpress.org/showcase/ |title=Notable Sites Using WordPress |publisher=WordPress.org |accessdate=2023-12-16 |language=en}}</ref> वेबसाइट की सामग्री को निम्नलिखित श्रेणियों में विभाजित किया गया है: * '''समीक्षाएँ (Reviews):''' नई रिलीज़ हुई कॉमिक्स का [[आलोचना|आलोचनात्मक विश्लेषण]]। * '''उद्योग समाचार (Industry News):''' [[प्रकाशक|प्रकाशकों]] और [[लेखक|लेखकों]] के बारे में अद्यतन जानकारी। * '''पूर्वानुमान (Predictions):''' [[कहानी|कहानियों]] और [[बाज़ार]] के रुझानों पर भविष्यवाणियाँ।<ref name="about"/> == बाज़ार अर्थव्यवस्था == [[कॉमिक्स|कॉमिक बुक]] उद्योग, विशेष रूप से [[उत्तरी अमेरिका]] में, एक [[अरब|अरब]] [[अमेरिकी डॉलर|डॉलर]] का बाज़ार है।<ref>{{cite web |url=https://www.comichron.com/yearlycomicssales.html |title=Comichron: Annual Comic Book Sales Figures |publisher=Comichron |accessdate=2023-12-16 |language=en}}</ref> द कॉमिक्स कॉर्पोरेशन इस पारिस्थितिकी तंत्र में एक मध्यस्थ और आलोचक की भूमिका निभाता है। यह पाठकों को यह निर्णय लेने में मदद करता है कि कौन सी [[पुस्तकें]] खरीदी जाएँ और उन्हें कैसे पढ़ा जाए, जिससे यह [[उपभोक्ता व्यवहार]] को प्रभावित करता है।<ref name="npr"/> यह साइट [[पॉलीगॉन (वेबसाइट)|पॉलीगॉन]] (Polygon) और [[कॉमिक बुक रिसोर्सेज]] (CBR) जैसे अन्य प्रमुख डिजिटल कॉमिक्स [[पत्रकारिता]] आउटलेट्स के समान स्थान पर काम करती है।<ref name="polygon"/><ref name="fandom"/> स्वतंत्र प्रकाशकों (Indie Publishers) के उदय के साथ, इस तरह के समीक्षा मंचों की भूमिका और भी महत्वपूर्ण हो गई है, क्योंकि वे छोटे [[रचनाकार|रचनाकारों]] को दृश्यता प्रदान करते हैं।<ref>{{cite web |url=https://imagecomics.com/about |title=About Image Comics and Creator-Owned Rights |publisher=Image Comics |accessdate=2023-12-16 |language=en }}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == प्रमुख कवरेज श्रेणियां == वेबसाइट विभिन्न प्रकार की शैलियों और प्रकाशकों को कवर करती है। नीचे दी गई तालिका प्रमुख कवरेज क्षेत्रों को दर्शाती है: {| class="wikitable sortable" |+ द कॉमिक्स कॉर्पोरेशन द्वारा कवर की गई प्रमुख श्रेणियाँ ! श्रेणी !! विवरण !! उदाहरण प्रकाशक !! स्रोत |- | '''[[सुपरहीरो]]''' || मुख्यधारा के नायकों की कहानियाँ || [[मार्वल कॉमिक्स]], [[डीसी कॉमिक्स]] || <ref>{{cite web |url=https://www.marvel.com/ |title=Marvel Official Site |publisher=Marvel |accessdate=2023-12-16 |language=en}}</ref> |- | '''इंडी कॉमिक्स''' || स्वतंत्र रचनाकारों द्वारा प्रकाशित कार्य || [[इमेज कॉमिक्स]], बूम! स्टूडियो || <ref>{{cite web |url=https://thecomics.org/category/indie/ |title=Indie Comics Coverage |publisher=TheComics.org |accessdate=2023-12-16 |language=en }}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> |- | '''[[वेबटून]]''' || डिजिटल रूप से स्क्रॉल करने योग्य कॉमिक्स || वेबटून (Webtoon), टैपास || <ref>{{cite news |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/culture/2023/08/135_356478.html |title=Global expansion of Webtoons |publisher=The Korea Times |date=2023-08-01 |language=en}}</ref> |- | '''[[मैंगा]]''' || [[जापान|जापानी]] ग्राफिक उपन्यास || [[विज़ मीडिया]], [[कोडान्शा]] || <ref>{{cite web |url=https://www.viz.com/ |title=Viz Media Official |publisher=Viz Media |accessdate=2023-12-16 |language=en}}</ref> |} == अनुकूलन और प्रभाव == हालाँकि द कॉमिक्स कॉर्पोरेशन स्वयं [[फ़िल्म निर्माण|फ़िल्में]] नहीं बनाता है, लेकिन यह कॉमिक पुस्तकों पर आधारित फ़िल्मों और [[टेलीविज़न]] श्रृंखलाओं का व्यापक विश्लेषण प्रदान करता है। आधुनिक [[मनोरंजन]] जगत में, जहाँ [[मार्वल सिनेमैटिक यूनिवर्स]] (MCU) जैसी [[फ्रेंचाइजी]] का बोलबाला है, यह वेबसाइट मूल स्रोत सामग्री और स्क्रीन [[अनुकूलन]] के बीच तुलनात्मक अध्ययन प्रस्तुत करती है।<ref>{{cite news |url=https://variety.com/2023/film/news/comic-book-movies-box-office-analysis-123567890/ |title=Impact of Comic Book Movies on Pop Culture |publisher=Variety |date=2023-05-15 |language=en}}</ref> सीज़र गैलो के संपादकीय अक्सर यह रेखांकित करते हैं कि कैसे एक कॉमिक की कहानी को स्क्रीन पर बदल दिया जाता है।<ref name="founder"/> == सन्दर्भ == {{Reflist|refs= <ref name="about">{{cite web |url=https://thecomics.org/about-us/ |title=About Us - The Comics |publisher=TheComics.org |accessdate=2023-12-16 |language=en}}</ref> <ref name="founder">{{cite web |url=https://thecomics.org/author/cesargallo/ |title=Author Profile: Cesar Gallo |publisher=TheComics.org |accessdate=2023-12-16 |language=en}}</ref> <ref name="history">{{cite web |url=https://thecomics.org/ |title=The Comics Organization Home |publisher=TheComics.org |accessdate=2023-12-16 |language=en |archive-date=13 दिसंबर 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213162934/https://thecomics.org/ |url-status=dead }}</ref> <ref name="gen_ind">{{cite news |url=https://www.ign.com/articles/state-of-comic-book-industry-2023 |title=State of the Comic Book Industry in 2023 |publisher=IGN |date=2023-01-10 |language=en }}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> <ref name="digital_trend">{{cite web |url=https://icv2.com/articles/news/view/54321/digital-comics-market-report |title=Digital Comics Market Report |publisher=ICv2 |date=2023-06-20 |language=en}}</ref> <ref name="fandom">{{cite web |url=https://www.cbr.com/category/comics-news/ |title=Comic Book Resources News |publisher=CBR |accessdate=2023-12-16 |language=en }}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> <ref name="npr">{{cite news |url=https://www.npr.org/sections/monkeysee/2013/11/12/244568603/reading-comics-in-public-a-guide |title=Reading Comics: A Guide |publisher=NPR |date=2013-11-12 |language=en}}</ref> <ref name="polygon">{{cite web |url=https://www.polygon.com/comics |title=Polygon Comics Section |publisher=Polygon |accessdate=2023-12-16 |language=en}}</ref> }} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://thecomics.org/ आधिकारिक वेबसाइट] * [https://web.archive.org/web/20091109231413/http://www.thecomics.org/ द कॉमिक्स आर्काइव (2009)] - वेबैक मशीन पर [[श्रेणी:वेबसाइट]] [[श्रेणी:कॉमिक्स]] [[श्रेणी:डिजिटल मीडिया]] [[श्रेणी:कैलिफ़ोर्निया की कंपनियाँ]] ipfybjrzew2jipypqzulhjh3hkjb9e2 सदस्य:Renamed user 259affac5b8b7ccffc4b10a4876b06a0/प्रयोगपृष्ठ 2 1607381 6555689 6516959 2026-05-23T23:25:52Z Mfield 881963 Mfield ने अनुप्रेषण छोड़े बिना पृष्ठ [[सदस्य:R Ashwani Banjan Murmu/प्रयोगपृष्ठ]] को [[सदस्य:Renamed user 259affac5b8b7ccffc4b10a4876b06a0/प्रयोगपृष्ठ]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/R Ashwani Banjan Murmu|R Ashwani Banjan Murmu]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Renamed user 259affac5b8b7ccffc4b10a4876b06a0|Renamed user 259affac5b8b7ccffc4b10a4876b06a0]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 6516959 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 दुर्बली तेक्के 0 1610030 6555721 6532187 2026-05-24T02:49:53Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555721 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building|name=दुर्बली तेक्के (Durbalı Tekke)|religious_affiliation=[[इस्लाम]]|image=Durbalı Tekke.jpg|image_upright=1.2|alt=|caption=2018 में 'तुर्बे' (türbe) परिसर|map_type=Greece|coordinates={{coord|39|18|31.25|N|22|38|48.14|E}}|map_size=|map_alt=|map_relief=|map_caption=|location=|locale=|rite=[[मेवलेवी संप्रदाय]]<br>[[बेक्ताशी संप्रदाय]]|tradition=|sect=|municipality=[[फ़ारसाला]]|region=[[थेसाली]]|country=[[यूनान]] (ग्रीस)|consecration_year={{circa|1492}} या 18वीं शताब्दी के उत्तरार्ध|organisational_status=|functional_status=|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|coordinates_footnotes=|architecture_style=[[ओटोमन वास्तुकला]]|founded_by=|elevation_m=}} {{Bektashi|all}} '''दुर्बली सुल्तान तेक्के''' ({{langx|el|Τεκές Ντουρμπαλή Σουλτάν}}), जिसे '''एस्प्रोजिया का तेक्के''' (Τεκές των Ασπρογείων) या '''इरेनी तेक्के''' के नाम से भी जाना जाता है, 1492 का एक [[अलेविवाद|अलेवी]] ''तेक्के'' (दरवेशों के एकत्र होने का स्थान) था। यह [[यूनान]] के थेसाली क्षेत्र में फ़ारसाला नगरपालिका के आनो एस्प्रोजिया गाँव में स्थित है। इसमें इमाम अली और हाजी बेक्ताश वेली के चित्र लगे हैं। == इतिहास == परंपरा के अनुसार, इसके नाममात्र के संस्थापक अलेवी [[दरवेश]] दुर्बली थे। मध्य [[अनातोलिया]] के [[कोन्या]] से ताल्लुक रखने वाले दुर्बली, कथित तौर पर {{circa|1492}} में इरेनी (ओटोमन शासन के दौरान एस्प्रोजिया का नाम) पहुँचे थे। थेसाली के इस्लामीकरण और शांति व्यवस्था सहित उनकी सैन्य सेवा के पुरस्कार के रूप में, स्थानीय ओटोमन अधिकारियों ने उन्हें तेक्के बनाने का लाइसेंस प्रदान किया।<ref name="Noula">{{cite web|url=http://www.dimosfarsalon.gr/culture/aksiotheata-mnhmeia/thriskeutika-mnimeia/albaniki-moni-tekes-ntourmali|title=Αλβανική Μονή Δερβίσηδων στην Ασπρόγεια Φαρσάλων - Τεκές Ντουρμπαλή Σουλτάν|last=Noula|first=Vaso K.|publisher=Farsala Municipality|language=Greek|accessdate=10 November 2018}}</ref> जैसा कि अक्सर तेक्के के साथ होता है, इसे सेंट जॉर्ज को समर्पित 10वीं शताब्दी के एक [[बाइज़ेंटाइन]] मठ के खंडहरों पर बनाया गया था।<ref name="Noula" /> सेंट जॉर्ज का चित्रण करने वाला एक भित्ति चित्र आज भी तेक्के की दीवारों पर मौजूद है, जिन्हें कई ईसाई संतों की तरह सूफियों द्वारा भी सम्मानित किया जाता था।<ref name="Gleoudi">{{cite web|url=https://moderndiplomacy.eu/2018/07/20/the-muslim-saint-of-a-greek-orthodox-city/|title=The Muslim Saint of a Greek Orthodox city|last=Gleoudi|first=Georgia N.|date=20 July 2018|publisher=Modern Diplomacy|accessdate=10 November 2018}}</ref> पुरातत्वविद एन. गियानोपोलोस जैसे कुछ आधुनिक विद्वानों का मानना है कि दुर्बली सुल्तान एक पौराणिक पात्र थे, और इसका ओटोमन नाम ''दुर्बली तेक्के'' वास्तव में ''तुर्बे'' (मकबरा) शब्द के अपभ्रंश से निकला है, जिसका अर्थ "मकबरों का तेक्के" है।<ref name="Noula" /> परिसर की स्थापत्य विशेषताओं और जीवित कब्रों पर दर्ज तारीखों के आधार पर यह सुझाव दिया गया है कि तेक्के की स्थापना 18वीं शताब्दी के उत्तरार्ध में हुई थी।<ref name="ephorate">{{cite web|url=http://larisa.culture.gr/index.php/arxaiologikoi-xoroi-kai-mnimeia-nomoy-larisas/9-uncategorised/119-o-tekes-dourpali-soultan-sta-asprogeia-farsalon|title=Ο Τεκές Ντουρπαλί Σουλτάν στα Ασπρόγεια Φαρσάλων|publisher=Larissa Ephorate of Antiquities|language=Greek|accessdate=10 November 2018|archive-date=18 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181118000533/http://larisa.culture.gr/index.php/arxaiologikoi-xoroi-kai-mnimeia-nomoy-larisas/9-uncategorised/119-o-tekes-dourpali-soultan-sta-asprogeia-farsalon|url-status=dead}}</ref> तेक्के तेजी से धनी और शक्तिशाली हो गया, और इसे इरेनी और अरदुआन (एलेफ्थेरोचोरी, मैग्नीशिया) में 32,000 से अधिक स्ट्रेम्मा की जागीरें (चिप्लिक) प्रदान की गईं।<ref name="Noula" /> लगभग 1770 में इस पर मेवलेवी संप्रदाय का कब्जा हो गया। 1881 में थेसाली के यूनान में विलय के बाद भी, तेक्के बिना किसी रुकावट के काम करता रहा।<ref name="ephorate" /> पुरातत्वविद फ्रेडरिक हसलक के अनुसार, {{circa|1888}} में तेक्के में 55 दरवेश रह रहे थे। 1925 में, मुस्तफा कमाल द्वारा तुर्की में सूफी संप्रदायों के उन्मूलन के बाद, तेक्के को अल्बानियाई बेक्ताशी संप्रदाय ने अपने कब्जे में ले लिया, जो 1973 तक वहां रहे जब 33वें और अंतिम मठाधीश (बाबा) की मृत्यु हो गई।<ref name="Noula" /><ref name="Gleoudi" /> अल्बानियाई साम्यवाद के दौरान लेस्कोविक शहर में गीतों और लोकगीतों के माध्यम से तेक्के की यादें बनी रहीं।<ref name="Kiel56">{{harvnb|Kiel|2009|p=56}}</ref> वर्ष 2000 में, यूनान में रहने वाले लेस्कोविक के कुछ बेक्ताशी मुसलमानों ने दुर्बली सुल्तान तेक्के के जीर्णोद्धार का काम शुरू किया।<ref name="Kiel">{{cite journal|last=Kiel|first=Machiel|year=2009|title=Durbali Sultan Revisited|url=https://dergipark.org.tr/en/pub/tkhcbva/issue/73716/1219875|journal=Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi|issue=52|page=55}}</ref> == विवरण == तेक्के पास के पहाड़ों की एक चोटी पर स्थित है, जहाँ से थेसाली के मैदानों का सुंदर दृश्य दिखाई देता है।<ref name="Noula" /> ईसाई और मुस्लिम दोनों मठों की तरह, यह सुरक्षा के लिए एक दीवार से घिरा हुआ है। परिसर में दो बड़े क्षेत्र शामिल हैं: दक्षिण में कब्रिस्तान और उत्तर में आवासीय क्षेत्र।<ref name="Noula" /> आवासीय क्षेत्र में अस्तबल, रसोई, भंडारण कक्ष और अतिथि गृह शामिल थे। इनमें से अधिकांश इमारतें आज खंडहर की स्थिति में हैं।<ref name="Noula" /> कब्रिस्तान में दो ''तुर्बे'' और 33 कब्रें हैं।<ref name="Noula" /> तेक्के को एक संरक्षित स्मारक घोषित किया गया है।<ref name="Noula" /> हालांकि यह अभी भी बेक्ताशी संप्रदाय का है, लेकिन इसका वास्तविक प्रबंधन लारिसा प्रान्त के भूमि कार्यालय के अधीन है, जिससे इसके स्वामित्व की स्थिति को लेकर कानूनी अस्पष्टता बनी रहती है।<ref name="Gleoudi" /> == संदर्भ == {{Commons category}}{{reflist}} 127mvvr29a8rdx2d1gam4i5iry0k720 जुनैद खान 0 1610320 6555911 6540341 2026-05-24T11:17:47Z The Sorter 845290 6555911 wikitext text/x-wiki {{खराब अनुवाद|अंग्रेज़ी}}{{Infobox person|name=जुनैद खान|image=Junaid Khan 2025 (cropped).jpg|caption=2025 में खान|birth_date={{birth date and age|1993|6|2|df=yes}}|birth_place=[[बॉम्बे]], [[महाराष्ट्र]], भारत|alma_mater={{ubl| * [[एच.आर. कॉलेज ऑफ कॉमर्स एंड इकोनॉमिक्स]] * [[अमेरिकी नाट्यकला अकादमी]]}}|occupation=अभिनेता|years_active=2017–वर्तमान|father=[[आमिर ख़ान]]|relatives=[[हिंदी फिल्म परिवारों की सूची#ख़ान-हुसैन परिवार|ख़ान-हुसैन परिवार]]}} '''जुनैद खान''' (जन्म 2 जून 1993) एक [[भारतीय सिनेमा|भारतीय अभिनेता]] हैं जो रंगमंच के साथ-साथ हिंदी फिल्मों में भी काम करते हैं। [[आमिर ख़ान]] के बेटे, उन्होंने अपने करियर की शुरुआत विभिन्न थिएटर प्रस्तुतियों से की और पीरियड ड्रामा फिल्म ''महाराज'' (2024) में [[करसनदास मूलजी]] की भूमिका निभाकर मुख्य अभिनेता के रूप में अपनी शुरुआत की। == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == जुनैद खान का जन्म 1993 में हिंदी फिल्म अभिनेता [[आमिर खान]] और उनकी पहली पत्नी रीना दत्ता के घर हुआ था।<ref>{{cite news|url=https://www.mid-day.com/entertainment/bollywood-news/article/new-star-kid-on-the-block-aamir-khans-son-junaid-khan-23313610|title=New star kid on the block: Junaid Khan|last1=Upadhyay|first1=Tuhina|date=10 October 2023|access-date=30 March 2025|publisher=Mid Day}}</ref> उनकी एक छोटी बहन है, इरा।<ref>{{Cite book|title=I'll Do It My Way: The Incredible Journey of Aamir Khan|url=https://archive.org/details/illdoitmywayincr0000dani|author=Daniels, Christina|publisher=Om Books International|year=2012|isbn=978-9-38006922-7}}</ref> उनके पैतृक पक्ष से [[पठान]]<nowiki/>-[[अरब लोग|अरब]] वंश है, और मातृ पक्ष से [[बंगाली]] वंश है।<ref>{{Cite book|title=Music, masti, modernity: the cinema of Nasir Husain|last=Manwani|first=Akshay|date=2016|publisher=HarperCollins Publishers India}}</ref> उन्होंने मुंबई के एच.आर. कॉलेज ऑफ कॉमर्स एंड इकोनॉमिक्स और न्यूयॉर्क के अमेरिकन एकेडमी ऑफ ड्रामेटिक आर्ट्स में पढ़ाई की।<ref name="hinduinterview">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/junaid-khan-interview-i-come-from-immense-privilege-cannot-pretend-otherwise/article68388507.ece|title=Junaid Khan interview: 'I come from immense privilege, cannot pretend otherwise'|author=Mitra, Shilajit|date=15 January 2025|work=The Hindu}}</ref> == करियर == === रंगमंच (थिएटर) === खान ने अपने अभिनय करियर की शुरुआत 2017 में रंगमंच पर क्वासर ठाकोर-पदमसी द्वारा निर्देशित बर्टोल्ट ब्रेख्त के नाटक ''मदर करेज एंड हर चिल्ड्रन'' के रूपांतरण में एक भूमिका के साथ की थी।<ref>{{Cite magazine|url=https://www.filmfare.com/news/aamir-khans-son-junaid-khan-to-make-his-stage-debut-22991.html|title=Aamir Khan's son Junaid Khan to make his stage debut|magazine=Filmfare|date=11 August 2017}}</ref> इसके बाद उन्होंने 2019 में पृथ्वी थिएटर में अपनी बहन इरा के थिएटर प्रोडक्शन ''मेडिया'' में एक गुलाम की मुख्य भूमिका निभाई।<ref name="hinduinterview" /> 2024 में, खान ने पृथ्वी थिएटर फेस्टिवल के हिस्से के रूप में फ़ैज़ेह जलाली के ट्रेजिकोमेडी नाटक ''रनअवे ब्राइड्स'' में अभिनय किया। उसी थिएटर में, उन्होंने [[शिखंडी|इसी नाम के पात्र]] पर आधारित नाटक 'शिखंडी' में कई भूमिकाएँ निभाईं। उसी वर्ष, उन्होंने नेशनल सेंटर फॉर द परफॉर्मिंग आर्ट्स में जलाली के नाटक ''स्ट्रिक्टली अनकन्वेंशनल'' में एक ट्रांस महिला की भूमिका निभाई। === फिल्में === खान ने पीरियड ड्रामा फिल्म ''महाराज'' में समाज सुधारक [[करसनदास मूलजी]] की मुख्य भूमिका के साथ अपनी शुरुआत की। यह 1862 के महाराज लायबल केस पर आधारित है। खान ने मूलजी की भूमिका निभाने के लिए एक साल तक तैयारी की, अपना लगभग 25 किलो वजन कम किया और वह बोली सीखी जिसमें मूलजी बात करते थे।<ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/express-sunday-eye/maharaj-actors-junaid-khan-and-jaideep-ahlawat-talk-about-their-prep-and-weight-loss-9436141/|title=Maharaj actors Junaid Khan and Jaideep Ahlawat talk about their prep and weight loss|last=Sahani|first=Alaka|date=6 July 2024|work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]}}</ref> यह फिल्म 2024 में [[नेटफ्लिक्स]] पर रिलीज हुई थी। 2025 में, खान की पहली नाटकीय रिलीज खुशी कपूर के विपरीत रोमांटिक कॉमेडी ''लव्यापा'' थी, जो [[तेलुगु भाषा|तेलुगु]] फिल्म ''[[लव टुडे (2022 फिल्म)|लव टुडे]]'' (2022) की रीमेक है। यह एक ऐसे जोड़े की कहानी है जो शादी से पहले अपने फोन बदलते हैं। जुनैद खान अगली बार अपने पिता द्वारा निर्मित फिल्म ''मेरे रहो'' में [[साई पल्लवी]] के साथ दिखाई देंगे, जिसकी शूटिंग सपोरो में की गई है। == फिल्मोग्राफी == === फिल्में === {| class="wikitable sortable" !वर्ष !शीर्षक !भूमिका !नोट्स !संदर्भ |- |2014 |''[[पीके (फिल्म)|पीके]]'' |— |सहायक निर्देशक |<ref>{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/141122/entertainment-bollywood/article/spotted-aamir-khans-son-junaid-assitant-director-pk|title=Spotted: Aamir Khan's son Junaid as assistant director on PK|date=22 November 2014|website=Deccan Chronicle}}</ref> |- |2022 |''[[जलसा (2022 फिल्म)|जलसा]]'' |रिज़वान |सहायक भूमिका |<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/jalsa-teaser-vidya-balan-and-shefali-shah-sport-grim-faces-in-this-intriguing-looking-thriller-7800618/|title=Jalsa teaser: Vidya Balan and Shefali Shah sport grim faces in this intriguing-looking thriller|date=4 March 2022}}</ref> |- |2024 |''[[महाराज (फिल्म)|महाराज]]'' |[[करसनदास मूलजी]] |मुख्य अभिनेता के रूप में शुरुआत |<ref name="maharaj">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/gujarat-hc-lifts-stay-on-release-of-maharaj-debut-film-of-aamir-khans-son/article68316320.ece|title=Gujarat HC lifts stay on release of 'Maharaj,' debut film of Aamir Khan's son|date=21 June 2024|work=The Hindu}}</ref> |- |2025 |''[[लव्यापा]]'' |गौरव सचदेवा | |<ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/junaid-khan-begins-shooting-three-week-shoot-schedule-romantic-comedy-opposite-khushi-kapoor-mumbai-report/|title=Junaid Khan begins shooting three-week shoot schedule for romantic comedy opposite Khushi Kapoor in Mumbai|date=28 May 2024|work=Bollywood Hungama}}</ref> |- |2026 |''[[एक दिन]]'' |रोहन |पूर्ण |<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/movies/aamir-khans-son-junaid-and-sai-pallavi-to-begin-shooting-for-untitled-film-from-december-1-8684556.html|title=Sai Pallavi with Aamir Khan's Son Junaid To Begin Shooting For Untitled Film From December 1|date=December 2023|website=News 18}}</ref> |- |TBA |''रागिनी 3'' | | |<ref>{{cite magazine|title=Tamannaah Bhatia, Junaid Khan team up for Ektaa Kapoor's Ragini 3|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/tamannaah-bhatia-junaid-khan-team-up-for-ektaa-kapoor-ragini-3-shashanka-ghosh-2867795-2026-02-13|magazine=Indian Today|date=13 February 2026}}</ref> |} === रंगमंच (थिएटर) === * ''मदर करेज एंड हर चिल्ड्रन'' (2017) * ''मेडिया'' (2019) * ''रनअवे ब्राइड्स'' (2024) * ''शिखंडी'' (2024) * ''स्ट्रिक्टली अनकन्वेंशनल'' (2024) == पुरस्कार और नामांकन == {| class="wikitable" !वर्ष !पुरस्कार !श्रेणी !फिल्म !परिणाम !संदर्भ |- | rowspan="2" |2024 |[[भारतीय टेलीविजन अकादमी पुरस्कार]] |एक मूल फिल्म में सर्वश्रेष्ठ अभिनेता - ओटीटी | rowspan="2" |''[[महाराज (फिल्म)|महाराज]]''| {{nom}} |<ref>{{Cite web|url=https://indiantelevisionacademy.com/the-ita-awards/the-24th-ita-awards-2024/|title=ITA Awards 2024: Complete list of winners|website=Indian Television Academy Awards}}</ref> |- |[[बॉलीवुड हंगामा|बॉलीवुड हंगामा ओटीटी इंडिया फेस्ट]] |वर्ष का शानदार नया सितारा| {{nom}} |<ref>{{cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/bollywood-hungama-ott-awards-2024-panchayat-heeramandi-win-big-star-studded-event/|title=Bollywood Hungama OTT Awards 2024: Panchayat and Heeramandi win big at the star-studded event|date=5 October 2024|work=Bollywood Hungama}}</ref> |} == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commons}} * {{IMDb name|2595047}} {{Authority control}} jk68ww40a4hs9tjxjecx8y1hlnzqnvq नदीम अख्तर तरीन 0 1610500 6555920 6547100 2026-05-24T11:32:23Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555920 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = नदीम अख्तर तरीन | birth_place = सराय तरीन, [[संभल]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] | citizenship = भारतीय | known_for = व्यवसायी | occupation = व्यवसायी, शिक्षाविद, परोपकारी | spouse = अर्जुमंद (पत्नी), नोरीन जान (पत्नी) | alma_mater = [[अलीगढ़ मुस्लिम विश्वविद्यालय]] }} '''नदीम अख्तर तरीन''' सऊदी अरब में एक शिक्षाविद, परोपकारी और व्यवसायी हैं।<ref>{{Cite web|title = Nadeem Tarin: Govt must focus on 'inclusive growth'|url = http://www.arabnews.com/news/694831|website = www.arabnews.com| date=25 January 2015 |access-date = 2015-10-23}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == नदीम तरीन का जन्म [[संभल]] (सराय तरीन), उत्तर प्रदेश, भारत में हुआ था। उन्होंने अपना बचपन अपने गृहनगर में बिताया और मुख्य रूप से उर्दू माध्यम के स्कूल में पढ़ाई की। फिर उन्होंने अपनी माध्यमिक शिक्षा अंग्रेजी माध्यम से पूरी की और [[अलीगढ़ मुस्लिम विश्वविद्यालय]] (एएमयू) में अपनी पढ़ाई जारी रखी। 1979 में उन्होंने एएमयू के [[ज़ाकिर हुसैन कॉलेज ऑफ़ इंजीनियरिंग एंड टेक्नोलॉजी]] से स्नातक (बी.एससी. इंजीनियरिंग - सिविल) पूरा किया। वर्ष 2015 में, नदीम तरीन को अलीगढ़ मुस्लिम विश्वविद्यालय द्वारा मानद डॉक्टरेट की उपाधि से सम्मानित किया गया था।<ref>{{Cite web|title = Tarin was awarded doctorate by Aligarh Muslim University|url = http://www.arabnews.com/saudi-arabia/news/645611|website = www.arabnews.com| date=16 October 2014 |access-date = 2015-10-23}}</ref> == पेशेवर करियर == इंजीनियरिंग में स्नातक की डिग्री प्राप्त करने के बाद, उन्होंने वर्ष 1980 में [[दिल्ली नगर निगम]], नई दिल्ली में एक प्रोजेक्ट इंजीनियर के रूप में कार्य किया। इसके बाद, वे सऊदी अरब चले गए और "सऊदी अल तेरायस ट्रेडिंग, इंडस्ट्रियल एंड कॉन्ट्रैक्टिंग कंपनी" में साइट इंजीनियर के रूप में काम करना शुरू किया। वे तब से वहीं रह रहे हैं और सऊदी अरब (KSA) में एक प्रमुख व्यवसायी और शिक्षाविद बन गए हैं। === धारित व्यावसायिक पद === * सह-संस्थापक, भागीदार और निदेशक (इनशात सलमान अल-तेरायस कॉन्ट्रैक्टिंग कंपनी, सऊदी अरब)<ref>{{Cite web|title = Al-Terais Group - Construction, Real Estate, Investments, Education, Manufacturing, Power, Healthcare, GRP Pipes and Fittings, FRP Pipes and Fittings, Saudi Arabia|url = http://www.alteraisgroup.com/index.html|website = www.alteraisgroup.com|access-date = 2015-10-23}}</ref> == परोपकार और शिक्षा में योगदान == नदीम तरीन ने शैक्षिक गतिविधियों को अपने जीवन में प्रमुख स्थान दिया है। उनका सबसे उल्लेखनीय योगदान [[अलीगढ़ मुस्लिम विश्वविद्यालय]] के लिए 150 कमरों वाला छात्रावास है जिसमें 401 छात्र रह सकते हैं।<ref>{{Cite web|title = Aligarh Muslim University {{!}}{{!}} Halls|url = http://www.amu.ac.in/amuhalls.jsp?did=10084|website = www.amu.ac.in|access-date = 2015-10-23}}</ref> इसके अलावा, उन्होंने वर्ष 1994 में संभल में मिशन इंटरनेशनल एकेडमी और अलीगढ़ में आयशा तरीन मॉडर्न पब्लिक स्कूल की स्थापना की। इसके बाद, उन्होंने सऊदी अरब पर अधिक ध्यान केंद्रित किया और रियाद के इंटरनेशनल इंडियन स्कूल की प्रबंधन समिति के अध्यक्ष बने। 2004 में, उन्होंने दिल्ली पब्लिक स्कूल सोसाइटी, नई दिल्ली के तत्वावधान में रियाद में दारातस्सलाम इंटरनेशनल दिल्ली पब्लिक स्कूल<ref>{{Cite web|title = Welcome to Delhi Public School Riyadh|url = http://dpsriyadh.org|website = Delhi Public School Riyadh|access-date = 2015-10-23}}</ref> शुरू किया। उन्होंने 2011 की शुरुआत में सऊदी अरब के पूर्वी क्षेत्र में ड्यून्स इंटरनेशनल स्कूल, अल खोबर<ref>{{Cite web|title = Introduction|url = http://dunesschool.net/dunesschool/|website = dunesschool.net|access-date = 2015-10-23|archive-date = 7 February 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160207192951/http://dunesschool.net/dunesschool/|url-status = dead}}</ref> की स्थापना करके अपने योगदान को और बढ़ाया। उच्च शिक्षा के संदर्भ में, वे अन्य लोगों के प्रयासों के साथ भारत सरकार के सहयोग से भारत भर में अलीगढ़ मुस्लिम विश्वविद्यालय के 5 केंद्र स्थापित करने की योजना शुरू करने और लागू करने में सफल रहे हैं।<ref>{{Cite web|title = AMU to set up 5 centres|url = http://indianexpress.com/article/news-archive/web/amu-to-set-up-5-centres/|website = The Indian Express|date = 2009-01-13|access-date = 2015-10-23}}</ref> इसके अलावा, उन्होंने रामपुर में [[मोहम्मद अली जौहर विश्वविद्यालय|मौलाना मोहम्मद अली जौहर विश्वविद्यालय]] के साथ-साथ संभल, यूपी में एक तकनीकी संस्थान (आईटीआई) की स्थापना में महत्वपूर्ण योगदान दिया है। कई ट्रस्टों और [[गैर-सरकारी संगठन|एनजीओ]] के सदस्य के रूप में, नदीम अलीगढ़ मुस्लिम विश्वविद्यालय के सम्मानित संस्थापक [[सैयद अहमद खान|सर सैयद अहमद खान]] के विचारों को आगे बढ़ाने और लागू करने का प्रयास करते हैं, जिन्होंने जीवन के सभी क्षेत्रों के लोगों को उचित और नैतिक रूप से शिक्षित करने की कल्पना की थी। इसी तरह, उन्होंने नदीम तरीन छात्रवृत्ति शुरू की जिसमें भारत से कुछ मेधावी छात्रों को चुना जाता है और उन्हें उच्च शिक्षा के लिए अमेरिका जाने का अवसर दिया जाता है। अक्टूबर 2015 में, नदीम तरीन और अलीगढ़ मुस्लिम विश्वविद्यालय के कुलपति लेफ्टिनेंट जनरल [[ज़मीर उद्दीन शाह]] ने संयुक्त रूप से [[अलीगढ़]] में एक हजार लड़कों के लिए एक नए आवास हॉल, रियाद हॉल की आधारशिला रखी। यह परियोजना एएमयू एलुमनाई एसोसिएशन, रियाद, सऊदी अरब के सदस्यों द्वारा वित्त पोषित है।<ref>{{Cite web|title = AMU laid down foundation stone of Riyadh Hall {{!}} Muslim Issues|url = http://www.muslimissues.com/amu-laid-down-foundation-stone-of-riyadh-hall/|website = www.muslimissues.com|access-date = 2015-10-23}}</ref> == सामाजिक गतिविधियाँ == * संस्थापक अध्यक्ष और सदस्य – अलीगढ़ मुस्लिम विश्वविद्यालय ओल्ड बॉयज़ एसोसिएशन (एएमयू एलुमनाई एसोसिएशन), रियाद * सदस्य – यूनिवर्सिटी कोर्ट, अलीगढ़ मुस्लिम विश्वविद्यालय, अलीगढ़, यूपी, भारत * सदस्य – ड्यूटी सोसाइटी, अलीगढ़, यूपी, भारत * सदस्य – ऑल इंडिया एजुकेशनल मूवमेंट, नई दिल्ली, भारत * सदस्य – इंडिया फोरम, रियाद, सऊदी अरब * सदस्य – इंडिया बिजनेस फोरम, रियाद, सऊदी अरब * सदस्य – इंडियन इंजीनियर्स फोरम, रियाद, सऊदी अरब == सन्दर्भ == {{Reflist}} * {{cite web|url=http://www.indianembassy.org.sa/Content.aspx?ID=699|title=EMBASSY OF INDIA, RIYADH|work=indianembassy.org.sa|access-date=23 August 2015|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924034340/http://www.indianembassy.org.sa/Content.aspx?ID=699|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.alteraisgroup.com/Leadership-Management.html|title=Leadership - Al-Terais Group, Construction, Real Estate, Investments, Education, Manufacturing, Power, Healthcare, GRP Pipes and Fittings, FRP Pipes and Fittings, Saudi Arabia|work=alteraisgroup.com}}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite web|url=http://www.milligazette.com/news/9512-educational-activities-to-start-soon-in-manuus-campus-in-sambhal|title=Educational activities to start soon in MANUU's campus in Sambhal|author=NA Ansari|work=milligazette.com}} * {{cite web|url=https://www.tofler.in/nadeem-tarin-foundation/company/U80904UP2014NPL067521|title=Nadeem Tarin Foundation - Tofler - Company Reports and Balance Sheets|work=tofler.in}} * {{cite web|url=http://www.manuu.ac.in/cte_abtsambhal.php|title=:: Maulana Azad National Urdu University ::|work=manuu.ac.in}} * {{cite web|url=http://www.dutysociety.org/new/index.php/functions-and-seminars/86-seminar-on-quality-scientific-education-for-minorities-a-report|title=Account Suspended|work=dutysociety.org|access-date=26 मार्च 2026|archive-date=29 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229174518/https://www.dutysociety.org/new/index.php/functions-and-seminars/86-seminar-on-quality-scientific-education-for-minorities-a-report|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://muslimmirror.com/eng/indian-expats-honour-educationist-and-philanthropist-nadeem-tarin-in-riyadh/|title=Muslim Mirror » Indian expats honour educationist and philanthropist Nadeem Tarin in Riyadh|work=Muslim Mirror|date=9 December 2014 }} * {{cite web|url=http://www.qaumiawaz.in/2014/10/amu-celebrates-its-founders-197th-birth.html|title=Syyed Mansoor Agha|author=Syyed Mansoor Agha|work=qaumiawaz.in}} * {{cite web|url=http://www.dutysociety.org/new/index.php/felicitation-of-honorable-vc|title=Account Suspended|work=dutysociety.org|access-date=23 August 2015|archive-date=23 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923220956/http://www.dutysociety.org/new/index.php/felicitation-of-honorable-vc|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.qaumiawaz.in/2014/10/amu-organized-62nd-annual-convocation.html|title=Syyed Mansoor Agha|author=Syyed Mansoor Agha|work=qaumiawaz.in|access-date=23 August 2015|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924083451/http://www.qaumiawaz.in/2014/10/amu-organized-62nd-annual-convocation.html|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://myamu.in/news/mr-nadeem-tarin-mr-siraj-qureshi-get-berths-amu-court|title=Mr. Nadeem Tarin, Mr. Siraj Qureshi Get Berths In AMU Court|work=myamu.in|access-date=26 मार्च 2026|archive-date=4 मार्च 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304115909/http://myamu.in/news/mr-nadeem-tarin-mr-siraj-qureshi-get-berths-amu-court|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://muslimmirror.com/eng/indians-in-the-saudi-capital-pay-tribute-to-saiyid-hamid/|title=Muslim Mirror » Indians in the Saudi capital pay tribute to Saiyid Hamid|work=Muslim Mirror|access-date=23 August 2015|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034408/http://muslimmirror.com/eng/indians-in-the-saudi-capital-pay-tribute-to-saiyid-hamid/|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.muslimissues.com/nadeem-tarin-and-siraj-qureshi-elected-as-unopposed-member-of-amu-court/|title=Nadeem Tarin and Siraj Qureshi elected as unopposed member of AMU Court|author=MI Correspondent|work=muslimissues.com}} http://www.iiccentre.com/pdf/Arab_news.pdf{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * {{cite web|url=http://www.arabnews.com/news/694831|title=Nadeem Tarin: Govt must focus on 'inclusive growth'|work=arabnews.com|date=25 January 2015 }} * {{cite web|url=http://www.salamevatan.org/2011/07/mr-mohd-taufeeq-fo-mr-mohd-nadeem-tarin.html|title=Salamevatan: Mr. Mohd. Taufeeq, F/o Mr. Mohd. Nadeem Tarin is no more|author=Salamevatan|work=salamevatan.org}} * {{cite web|url=https://www.zaubacorp.com/company/NADEEM-TARIN-FOUNDATION/U80904UP2014NPL067521|title=NADEEM TARIN FOUNDATION|work=zaubacorp.com}} * {{cite web|url=http://coastaldigest.com/index.php/middle-east/39315-india-islamic-culture-center-to-set-up-regional-chapters|title=India Islamic Culture Center to set up regional chapters|author=Naeem Siddeeq|work=Coastaldigest.com}} * {{cite web|url=http://sa.webradar.me/portal/54011738|title=WebRadar - Login|work=webradar.me}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * {{cite web|url=https://www.scribd.com/doc/173466070/List-of-Members-of-AMU-Court-on-15-07-2012#scribd|title=List of Members of AMU Court on 15.07.2012|work=Scribd}} * {{cite web|url=http://www.arabnews.com/news/681336|title=Dunes School holds Sports Day function|work=arabnews.com|date=29 December 2014 }} * {{cite web|url=http://www.dunesschool.net/dunesschool/index.php?option=com_content&view=article&id=105&Itemid=279|title=Board Of Directors|author=Administrator|work=dunesschool.net|access-date=23 August 2015|archive-date=11 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150811172316/http://dunesschool.net/dunesschool/index.php?option=com_content&view=article&id=105&Itemid=279|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.yahind.com/azhar-completes-a-hat-trick-as-he-visits-riyadh/|title=YaHind.Com – NRIs Portal » Yahind Archive » Azhar Completes A Hat-Trick As He Visits Riyadh|work=YaHind.Com - NRIs Portal|access-date=23 August 2015|archive-date=22 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522060834/http://www.yahind.com/azhar-completes-a-hat-trick-as-he-visits-riyadh/|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.arabnews.com/saudi-arabia/news/657166|title=Indian expats felicitate NRI philanthropist|work=arabnews.com|date=9 November 2014 }} * {{cite web|url=http://ayeshatarin.com/about-us/|title=About Us|work=Ayesha Tarin|date=24 February 2016 }} {{DEFAULTSORT:तरीन, नदीम}} [[Category:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय मुसलमान]] [[श्रेणी:सऊदी अरब में भारतीय प्रवासी]] [[श्रेणी:भारतीय व्यावसायिक कार्यकारी]] [[श्रेणी:भारतीय परोपकारी]] [[श्रेणी:पश्तून मूल के भारतीय लोग]] [[श्रेणी:अलीगढ़ मुस्लिम विश्वविद्यालय के पूर्व छात्र]] 1mw5o2fc3sgle4vmiuh2gmczwrlikat रंगीना हमीदी 0 1610528 6555917 6533551 2026-05-24T11:27:19Z The Sorter 845290 6555917 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|date=मार्च 2026}} '''रंगीना हमीदी''' ({{Langx|ps|{{naskh|رنګینه حمیدي}}}}, {{Langx|en|Rangina Hamidi|italic=no}}; जन्म 1978) एक अफ़गानी अमेरिकी लेखिका, शिक्षिका, सामाजिक कार्यकर्ता और राजनीतिज्ञ हैं।<ref name=":0">{{cite web|title=Leading Change: Featuring Rangina Hamidi|url=http://www.bushcenter.org/publications/articles/2013/07/leading-change-featuring-rangina-hamidi.html|access-date=2021-08-18|website=लीडिंग चेंज: फीचरिंग रंगीना हमीदी|date=26 July 2013 |language=en}}</ref> वह अफ़ग़ानिस्तान में महिला अधिकारों की पैरोकार के रूप में जानी जाती हैं और उन्होंने अफ़ग़ानिस्तान में लड़कियों और महिलाओं को सशक्त बनाने के लिए विभिन्न सामाजिक परियोजनाओं में हिस्सा लिया है। हमीदी ने अफ़ग़ानिस्तान की शिक्षा मंत्री के रूप में कार्य किया, जब तक कि [[काबुल का पतन (2021)|2021 में काबुल के पतन]] के साथ तालिबान ने देश पर नियंत्रण नहीं कर लिया। वह अफ़ग़ानिस्तान की पहली महिला शिक्षा मंत्री थीं।<ref>{{cite web|date=2021-04-12|title=Education Cannot Wait Interviews Afghanistan's Minister of Education Rangina Hamidi|url=http://www.ipsnews.net/2021/04/education-cannot-wait-interviews-afghanistans-minister-education-rangina-hamidi/|access-date=2021-08-18|website=इंटर प्रेस सर्विस}}</ref> [[2021 तालिबान आक्रमण|तालिबान द्वारा अफ़ग़ानिस्तान पर कब्ज़ा करने के दौरान]], उन्होंने अफ़ग़ानिस्तान में रहने और अफ़गान महिलाओं के सशक्तिकरण में सक्रिय रूप से शामिल होकर अपने मानवीय प्रयासों को जारी रखने का संकल्प लिया था।<ref>{{cite web|title=Afghani Education Minister Rangina Hamidi Vows to Stay in Kabul and Fight|url=https://www.albawaba.com/news/afghani-education-minister-rangina-hamidi-vows-stay-kabul-and-fight-1442700|access-date=2021-08-18|website=अल बवाबा|language=en}}</ref> हालाँकि, कुछ हफ्तों बाद, वह अपने परिवार के साथ एरिज़ोना भाग गईं। <ref>{{cite web|title=A year later, former Afghanistan education minister reflects on her country|url=https://www.npr.org/2022/08/18/1118271884/a-year-later-former-afghanistan-education-minister-reflects-on-her-country|date=2022-08-18|access-date=2023-07-19|website=एनपीआर|language=en}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == रंगीना का जन्म 1978 में अफ़ग़ानिस्तान के [[कंधार]] में एक [[पठान]] परिवार में हुआ था। उनके पिता [[ग़ुलाम हैदर हमीदी]] कंधार के मेयर थे।<ref>{{cite web|title=Who is who in Afghanistan?|url=http://www.afghan-bios.info/index.php?option=com_afghanbios&id=2803&task=view|access-date=2021-08-18|website=www.afghan-bios.info}}</ref> [[अफ़ग़ानिस्तान में सोवियत आक्रमण|1980 में अफ़ग़ानिस्तान पर सोवियत आक्रमण]] के बाद, वह 1981 में चार साल की उम्र में अपने परिवार के साथ एक शरणार्थी के रूप में [[पाकिस्तान]] चली गईं और [[क्वेटा]] में रहीं।<ref name=":1">{{cite web|title=Minister's Biography {{!}} Ministry of Education|url=https://www.moe.gov.af/index.php/en/ministers-biography|access-date=2021-08-18|website=www.moe.gov.af}}</ref><ref>{{cite web|title=Rangina Hamidi|url=https://www.cccb.org/en/participants/file/rangina-hamidi/39989|access-date=2021-08-18|website=सीसीसीबी|language=en}}</ref> बाद में, वह 1988 में अपने परिवार के साथ [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] चली गईं और वॉशिंगटन, डी.सी. के पास पली-बढ़ीं। उन्होंने [[वर्जीनिया विश्वविद्यालय]] से [[धार्मिक अध्ययन]] और जेंडर अध्ययन में दोहरी बड़ी डिग्री के साथ स्नातक की उपाधि प्राप्त की। == प्रारंभिक करियर == वह 2003 में अपने मूल देश अफ़ग़ानिस्तान लौट आईं और वहाँ की स्थायी निवासी बन गईं।<ref>[https://web.archive.org/web/20210816055059/https://www.npr.org/2021/08/13/1027537443/afghan-education-minister-talks-about-future-of-afghanistan?t=1629092422504/]</ref> उन्होंने अमेरिका में [[11 सितम्बर के हमले|11 सितंबर, 2001 के हमले]] के बाद अपनी मातृभूमि लौटने का फैसला किया और अपने मूल देश अफ़ग़ानिस्तान के पुनर्निर्माण और विकास का संकल्प लिया।<ref>{{cite web|title=Activist Rangina Hamidi Works to Improve Lives of Afghan Women|url=https://www.voanews.com/archive/activist-rangina-hamidi-works-improve-lives-afghan-women|archive-url=https://web.archive.org/web/20210801075544/https://www.voanews.com/archive/activist-rangina-hamidi-works-improve-lives-afghan-women|url-status=dead|archive-date=August 1, 2021|access-date=2021-08-18|website=वॉयस ऑफ अमेरिका|language=en}}</ref> अफ़ग़ानिस्तान लौटने पर, उन्होंने 'विमेंस इनकम जनरेशन प्रोजेक्ट फॉर अफ़गांस फॉर सिविल सोसाइटी' के प्रबंधक के रूप में कार्य किया। उन्होंने कंधार शहर में रहने वाली महिलाओं के लिए सामाजिक कार्यक्रम और गतिविधियाँ प्रदान करके इस संगठन के साथ एक प्रमुख कार्यकर्ता के रूप में नेतृत्व किया।<ref name=":0" /> उन्हें [[सीएनएन]] 2007 हीरो अवार्ड के 18 फाइनलिस्टों में से एक के रूप में चुना गया था और [[रेडियो फ्री यूरोप/रेडियो लिबर्टी]] द्वारा "पर्सनैलिटी ऑफ द वीक" के रूप में भी चुना गया था।<ref name=":1" /> 2008 में, उन्होंने 'कंधार ट्रेज़र' (Kandahar Treasure) की स्थापना की, जिसे कंधार प्रांत में महिलाओं के स्वामित्व वाला और महिलाओं द्वारा संचालित पहला सामाजिक उद्यम माना जाता है। उन्होंने [[एशिया टाइम्स]], [[द गार्जियन]], [[द डेली टेलीग्राफ]], [[बीबीसी]], [[वॉयस ऑफ अमेरिका]] और [[एनपीआर]] जैसे विभिन्न प्रकाशनों के लिए लेख लिखे और योगदान दिया है।<ref name=":1" /> उन्होंने मैरी लिट्रेल के साथ मिलकर 2017 में 'एम्ब्रॉयडरी विदिन बाउंड्रीज़: अफ़गान विमेन क्रिएटिंग ए फ्यूचर' (Embroidering within Boundaries: Afghan Women Creating a Future) नामक पुस्तक लिखी और प्रकाशित की।<ref>{{Cite book|last1=Hamidi|first1=Rangina|url=https://books.google.com/books?id=UNB1AQAACAAJ|title=Embroidering Within Boundaries: Afghan Women Creating a Future|last2=Littrell|first2=Mary|date=2017|publisher=थ्रम्स बुक्स|isbn=978-0-9984523-0-2|language=en}}</ref> उन्होंने ओपन सोसाइटी अफ़ग़ानिस्तान, अफ़ग़ानिस्तान इंस्टीट्यूट फॉर सिविल सोसाइटी और अफ़गान विमेन चैंबर ऑफ कॉमर्स एंड इंडस्ट्रीज के सलाहकार बोर्डों में भी अपनी सेवाएँ दीं।<ref name=":1" /> == शिक्षा मंत्रालय == 2020 में, हमीदी को अफ़ग़ानिस्तान में शिक्षा मंत्रालय के कार्यवाहक प्रमुख के रूप में नियुक्त किया गया था, जिससे वह देश में शिक्षा मंत्रालय का नेतृत्व करने वाली 30 वर्षों में पहली महिला बन गईं। उन्होंने विशेष रूप से लड़कियों को लक्षित करने वाली पहलों के लिए मजबूत समर्थन व्यक्त किया। <ref>{{cite web|title=Education Cannot Wait Interviews Afghanistan's Minister of Education Rangina Hamidi|url=http://www.ipsnews.net/2021/04/education-cannot-wait-interviews-afghanistans-minister-education-rangina-hamidi/|date=April 12, 2021|access-date=2021-08-27|website=इंटर प्रेस सर्विस न्यूज़ एजेंसी|language=en}}</ref> उसी वर्ष दिसंबर में, अफ़गान संसद ने हमीदी के लिए विश्वास मत को खारिज कर दिया। फिर, जनवरी 2021 में, हमीदी ने शिक्षा मंत्रालय के 11 सलाहकारों को बर्खास्त कर दिया। निलंबित सलाहकारों ने कहा कि निकट भविष्य में अन्य 1,400 कर्मचारियों को बर्खास्त करने की योजना है, जिसमें एक बर्खास्त कर्मचारी ने दावा किया कि "हमीदी शिक्षा मंत्रालय में भाई-भतीजावाद कर रही हैं, वह मुद्दों को राजनीतिक और पक्षपातपूर्ण तरीके से संभाल रही हैं।"<ref>{{cite web|title=Acting Minister Rejected by Parliament Fires 11 Advisers|url=https://tolonews.com/afghanistan-169243|date=January 14, 2021|access-date=2021-08-27|website=टोलो न्यूज़|language=en}}</ref> मार्च 2021 में, अफ़ग़ानिस्तान के शिक्षा मंत्रालय ने 12 वर्ष से अधिक उम्र की स्कूली छात्राओं को सार्वजनिक कार्यक्रमों में गाने से रोक दिया। मंत्रालय की प्रवक्ता, नजीबा आर्यन ने कहा कि यह फैसला छात्रों और अभिभावकों के सुझावों के बाद लिया गया था। इस फैसले से सोशल मीडिया प्लेटफॉर्म पर आक्रोश फैल गया और हमीदी की आलोचना हुई। कुछ पर्यवेक्षकों ने कहा कि ये नीतिगत कदम हमीदी द्वारा कट्टरपंथी धार्मिक सांसदों को खुश करने के लिए उठाए गए थे।<ref>{{cite web|title=Afghanistan bans schoolgirls older than 12 from singing — reports|url=https://www.dw.com/en/afghanistan-bans-schoolgirls-older-than-12-from-singing-reports/a-56829468|date=March 10, 2021|access-date=2021-08-27|website=ड्यूश वेले (DW)|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Ban on Afghan schoolgirls singing in public slammed|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/3/11/rights-group-denounce-ban-on-afghan-schoolgirls-public-singing|date=March 11, 2021|access-date=2021-08-27|website=अल जज़ीरा|language=en}}</ref> मंत्रालय ने बाद में इस प्रतिबंध को "गलत समझा गया" बताया और कहा कि यह [[कोविड-19|कोरोनावायरस रोग 2019 (COVID-19)]] के प्रसार को रोकने के लिए लड़कियों और लड़कों के बीच सामूहिक सभाओं को रोकने के उपायों से संबंधित था। अप्रैल की शुरुआत में, मंत्रालय ने इस फैसले को वापस ले लिया, और आर्यन ने एक बयान जारी कर दावा किया कि वह पत्र वास्तव में मंत्रालय के आधिकारिक रुख को नहीं दर्शाता था। 2020 में, शिक्षा मंत्रालय को इस डिक्री के लिए भी आलोचना का सामना करना पड़ा था कि छात्र अपनी स्कूली शिक्षा के पहले तीन वर्षों के दौरान सभी पाठ मस्जिदों में प्राप्त करेंगे ताकि छात्रों में "इस्लामी भावना" भरी जा सके, लेकिन सार्वजनिक आलोचना के बाद, इस निर्णय को भी वापस ले लिया गया था।<ref>{{cite web|title=Why did Afghanistan's government try to ban schoolgirls from singing?|url=https://english.alaraby.co.uk/features/talibanisation-education-afghanistan-overturns-ban-schoolgirls-singing|access-date=2021-08-27|website=द न्यू अरब|date=2 April 2021|language=en}}</ref> जुलाई 2021 में, लंदन में ग्लोबल एजुकेशन समिट में बोलते हुए, हमीदी ने कहा कि उन्हें तालिबान को पूरे अफ़ग़ानिस्तान पर कब्ज़ा करने से रोकने के लिए अपने देश के सुरक्षा बलों पर भरोसा है और उन्हें उनकी वापसी का डर है। "मेरा सबसे बड़ा डर, भगवान न करे, 1996 की वापसी है जब सचमुच लड़कियों को स्कूल से बाहर निकाल दिया गया था, स्कूल बंद कर दिए गए थे, महिला शिक्षकों को घर भेज दिया गया था, किसी भी क्षेत्र में महिला श्रमिकों को घर भेज दिया गया था।"<ref>{{cite web|title=Afghan education minister insists that women's dark days under the Taliban must not return|url=https://www.thenationalnews.com/world/asia/2021/07/29/afghan-education-minister-insists-that-womens-dark-days-under-the-taliban-must-not-return/|date=July 29, 2021|access-date=2021-08-27|website=द नेशनल|language=en}}</ref> जब अगस्त 2021 में [[काबुल का पतन (2021)|काबुल के पतन]] के दौरान अफ़गान राष्ट्रपति [[अशरफ़ ग़नी]] सहित कई हाई-प्रोफाइल राजनेता अफ़ग़ानिस्तान से भाग गए, तो हमीदी ने शिक्षा प्रयासों का नेतृत्व जारी रखने के लिए अफ़ग़ानिस्तान में ही रहने का फैसला किया। [[बीबीसी वर्ल्ड न्यूज़]] के साथ एक साक्षात्कार में, उन्होंने ग़नी के भागने पर अपना सदमा व्यक्त किया और खुलासा किया कि उन्हें उन परिणामों का डर है जिनका उन्हें सामना करना पड़ सकता है।<ref>{{Cite magazine|date=August 17, 2021 |title=Might face consequences: Ex-Afghan education minister fearful after Taliban takeover|url=https://www.indiatoday.in/world/story/former-education-minister-rangina-hamidi-fears-taliban-1841704-2021-08-17|access-date=2021-08-18|magazine=इंडिया टुडे|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|title="Tendré que enfrentarme a consecuencias que nunca imaginé": la exministra afgana que decidió quedarse tras el triunfo del Talibán|language=es|work=बीबीसी न्यूज़ मुंडो|url=https://www.bbc.com/mundo/noticias-internacional-58234179|access-date=2021-08-18}}</ref> 23 अगस्त, 2021 को, एक अफ़गान समाचार एजेंसी ने हमीदी की तालिबान के साथ बैठक की एक तस्वीर ट्वीट की, जिसे कई लोगों ने माना कि वह अभी भी कार्यवाहक शिक्षा मंत्री के रूप में कार्य कर रही हैं।<ref>{{cite web|title="Taliban will create an education system that will be unmatched in Asia, head of Taliban's education commission, Abdul Hakim Hemat, says in a meeting at the ministry of education."|url=https://twitter.com/1TVNewsAF/status/1429854573947150346|date=August 23, 2021|access-date=2021-08-27|website=ट्विटर|language=en}}</ref> लेकिन 29 अगस्त को, समाचार लेखों में "नए कार्यवाहक उच्च शिक्षा मंत्री, अब्दुल बाक़ी हक़्क़ानी" को उद्धृत किया गया, जिसमें तालिबान ने सभी कक्षाओं को लिंग के आधार पर अलग करने की आवश्यकता बताई।<ref>{{cite web|title="Taliban: Male and Female Students to Study in Separate Classrooms."|url=https://tolonews.com/afghanistan-174435|date=August 29, 2021|access-date=2021-08-29|website=टोलो न्यूज़|language=en}}</ref> == सरकार के बाद की गतिविधियाँ == 31 अगस्त 2021 को, हमीदी और उनका परिवार अफ़ग़ानिस्तान से भाग गया। 2022 तक, वे [[एरिज़ोना]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में रहते हैं, जहाँ हमीदी 'एरिज़ोना स्टेट यूनिवर्सिटी' (Arizona State University) में काम करती हैं।<ref>{{Cite news |last1=Chang |first1=Ailsa |author-link=Ailsa Chang |last2=Lim |first2=Megan |last3=Handel |first3=Sarah |date=18 August 2022 |title=A year later, former Afghanistan education minister reflects on her country |language=en |work=[[नेशनल पब्लिक रेडियो|एनपीआर]] |url=https://www.npr.org/2022/08/18/1118271884/a-year-later-former-afghanistan-education-minister-reflects-on-her-country |access-date=23 April 2023}}</ref> == ग्रंथसूची == * हमीदी, रंगीना (2017). ''एम्ब्रॉयडरी विदिन बाउंड्रीज़: अफ़गान विमेन क्रिएटिंग ए फ्यूचर'' == सन्दर्भ == {{reflist}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Hamidi, Rangina}} [[श्रेणी:अफ़गान शरणार्थी]] [[श्रेणी:21वीं सदी की अफ़गान महिला लेखक]] [[श्रेणी:अफ़गान महिला कार्यकर्ता]] [[श्रेणी:अफ़गान महिला अधिकार कार्यकर्ता]] [[श्रेणी:21वीं सदी के अफ़गान शिक्षक]] [[श्रेणी:अफ़गान अकादमिक]] [[श्रेणी:अफ़गान राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:अफ़गान नारीवादी]] [[श्रेणी:अमेरिकी महिला लेखक]] [[श्रेणी:अमेरिकी महिला शिक्षक]] [[श्रेणी:पाकिस्तान में अफ़गान प्रवासी]] [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका में अफ़गान प्रवासी]] [[श्रेणी:पठान मूल के अमेरिकी लोग]] [[श्रेणी:वर्जीनिया विश्वविद्यालय के पूर्व छात्र]] [[श्रेणी:1978 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:21वीं सदी की अमेरिकी महिलाएँ]] 9dsk792rg2l5pbugsgfd3ufpo1d8zu1 सदस्य वार्ता:GNR EAST COAST 3 1611093 6555660 6539320 2026-05-23T18:12:25Z ~2026-30791-25 926415 /* GNR EAST COAST */ नया अनुभाग 6555660 wikitext text/x-wiki == अप्रैल 2026 == [[File:Nuvola apps important.svg|25px|alt=|link=]] कृपया [[विकिपीडिया:विघटनकारी सम्पादन|विघटनकारी संपादन]] करना बंद करें। अगर आप विकिपीडिया पर [[विकिपीडिया:विकिपीडिया क्या नहीं है#विकिपीडिया भाषण देने या प्रचार करने का मंच नहीं है|भाषण देना, विज्ञापन या प्रचार सामग्री जोड़ना]] जारी रखते हैं, तो आपको [[विकिपीडिया:निषेध नियमावली|संपादन करने से अवरोधित]] किया जा सकता है। [[श्रेणी:सदस्य वार्ता पन्नें जिनपर Uw-advert3 सूचना है|{{PAGENAME}}]]<!-- Template:Uw-advert3 --> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:41, 12 अप्रैल 2026 (UTC) == GNR EAST COAST == gnr east coast All In All FASHION FOR EVERY SILHOUETTE [[विशेष:योगदान/&#126;2026-30791-25|&#126;2026-30791-25]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-30791-25|वार्ता]]) 18:12, 23 मई 2026 (UTC) l9v8b7wpu07m27o7g43jxgz42l765i1 साँचा:स्टेटस भाषा/core 10 1611424 6555559 6548086 2026-05-23T12:33:34Z ङघिञ 872516 6555559 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="स्टेटस भाषा/styles.css"/> {{#ifeq:{{{1|}}}|no|| {{#ifeq:{{{child|}}}|yes|<center>|<div class="Infobox" style="float:right;margin-left:1em;{{#if:{{{width|}}}|max-width:{{{width|19.5em}}};|max-width:19.5em;}} background:#F8F9FB;border:1px solid #C8CBD0;padding:0.3em;">}} <div class="sk-container" style="justify-content: center;"> <div><span style="font-size:90%;"><center>'''विलुप्त'''</center><br></span> [[:श्रेणी:विलुप्त भाषाएँ|<div class="EX-hover tooltip" style="display:inline; height:{{#expr: {{{size|30}}} * 3 / 4}}px; width:{{#expr: {{{size|30}}} * 3 / 4}}px; line-height:100%; border:1px solid #C8CBD0; border-radius:50%;padding:0.3em;margin:0.2em; {{#ifeq:{{{1|}}}|EX|background:black;color:white}}">'''EX'''<span class="tooltiptext"> ''विलुप्त'' का संक्षिप्त रूप</span></div>]]</div><div><span style="font-size:90%"><center>'''संकटग्रस्त'''</center><br></span> <div style="border-top:2px solid black; border-radius:20%;display:inline;padding-top:1em"> <div class="CR-hover tooltip" style="height:{{#expr: {{{size|30}}} * 3 / 4}}px; width:{{#expr: {{{size|30}}} * 3 / 4}}px; line-height:100%; display:inline;border:1px solid #C8CBD0; border-radius:50%;padding:0.3em;margin:0.2em;{{#ifeq:{{{1|}}}|CR|background:red}}">[[:श्रेणी:अत्यंत संकटग्रस्त भाषाएँ|'''CR''']]<span class="tooltiptext"> ''अत्यन्त सङ्कटग्रस्त'' का संक्षिप्त रूप</span></div> <div class="SE-hover tooltip" style="height:{{#expr: {{{size|30}}} * 3 / 4}}px; width:{{#expr: {{{size|30}}} * 3 / 4}}px; line-height:100%; display:inline;border:1px solid #C8CBD0; border-radius:50%;padding:0.3em;margin:0.2em;{{#ifeq:{{{1|}}}|SE|background:orange}}">[[:श्रेणी:गंभीर रूप से संकटग्रस्त भाषाएँ|'''SE''']]<span class="tooltiptext">''गम्भीर रूप से सङ्कटग्रस्त'' का संक्षिप्त रूप</span></div> <div class="DE-hover tooltip" style="height:{{#expr: {{{size|30}}} * 3 / 4}}px; width:{{#expr: {{{size|30}}} * 3 / 4}}px; line-height:100%;display:inline;border:1px solid #C8CBD0; border-radius:50%;padding:0.3em;margin:0.2em;{{#ifeq:{{{1|}}}|DE|background:yellow}}">[[:श्रेणी:निश्चित रूप से संकटग्रस्त भाषाएँ|'''DE''']]<span class="tooltiptext"> 'निश्चित रूप से सङ्कटग्रस्त'' का संक्षिप्त रूप</span></div> <div class="VU-hover tooltip" style="height:{{#expr: {{{size|30}}} * 3 / 4}}px; width:{{#expr: {{{size|30}}} * 3 / 4}}px; line-height:100%; display:inline;border:1px solid #C8CBD0; border-radius:50%;padding:0.3em;margin:0.2em;{{#ifeq:{{{1|}}}|VU|background:yellowgreen}}">[[:श्रेणी:असुरक्षित भाषाएँ|'''VU''']]<span class="tooltiptext"> ''असुरक्षित'' का संक्षिप्त रूप</span></div> </div></div><div><span style="font-size:90%"><center>'''सुरक्षित'''</center><br></span> <div class="NE-hover tooltip" style="height:{{#expr: {{{size|30}}} * 3 / 4}}px; width:{{#expr: {{{size|30}}} * 3 / 4}}px; line-height:100%; display:inline;border:1px solid #C8CBD0; border-radius:50%;padding:0.3em;margin:0.2em;{{#ifeq:{{{1|}}}|NE|background:silver}}">'''NE'''<span class="tooltiptext">''लुप्तप्राय नहीं'' का संक्षिप्त रूप</span></div></div></div> <div style="text-align:left;font-size:90%;margin-top:0.4em; line-height:1.3">{{#switch:{{{1|}}} |NA=<!-- "उपलब्ध नहीं" प्रदर्शित करें --> {{{name|{{PAGENAME}}}}} किसी भी स्तर पर ''[[विश्व की संकटग्रस्त भाषाओं का एटलस]]'' से '''अभी तक वर्गीकृत नहीं''' {{{cs_ref|{{{sk_ref|}}} }}} |EX=<!-- "विलुप्त" दृश्य --><center>{{small|[[''विश्व की संकटग्रस्त भाषाओं का एटलस'']]: {{लिंक जोड़ना|1=[https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/apr/15/language-extinct-endangered Extinct]}}}}</center>''[[विश्व की संकटग्रस्त भाषाओं का एटलस]]'' ने {{{name|{{PAGENAME}}}}} को एक ऐसी भाषा के रूप में वर्गीकृत किया गया है जो '''विलुप्त''' है। ('''EX''') {{{cs_ref|{{{sk_ref|}}} }}} |CR=<!-- अत्यन्त सङ्कटग्रस्त --><center>{{small|''[[विश्व की संकटग्रस्त भाषाओं का एटलस]]'': {{लिंक जोड़ना|1=[https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/apr/15/language-extinct-endangered अत्यन्त सङ्कटग्रस्त]}}}}</center> ''[[विश्व की संकटग्रस्त भाषाओं का एटलस]]'' ने {{{name|{{PAGENAME}}}}} को एक ऐसी भाषा के रूप में वर्गीकृत किया गया है जो '''अत्यन्त सङ्कटग्रस्त''' है। ('''CR''') {{{cs_ref|{{{sk_ref|}}} }}} |SE=<!-- गम्भीर रूप से सङ्कटग्रस्त --><center>{{small|''[[विश्व की संकटग्रस्त भाषाओं का एटलस]]'': {{लिंक जोड़ना|1=[https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/apr/15/language-extinct-endangered गम्भीर रूप से सङ्कटग्रस्त]}}}}</center>''[[विश्व की संकटग्रस्त भाषाओं का एटलस]]'' ने {{{name|{{PAGENAME}}}}} को एक ऐसी भाषा के रूप में वर्गीकृत किया गया है जो '''गम्भीर रूप से सङ्कटग्रस्त''' है। ('''SE''') {{{cs_ref|{{{sk_ref|}}} }}} |DE=<!-- निश्चित रूप से सङ्कटग्रस्त --><center>{{small|''[[विश्व की संकटग्रस्त भाषाओं का एटलस]]'': {{लिंक जोड़ना|1=[https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/apr/15/language-extinct-endangered निश्चित रूप से सङ्कटग्रस्त]}}}}</center> ''[[विश्व की संकटग्रस्त भाषाओं का एटलस]]'' ने {{{name|{{PAGENAME}}}}} को एक ऐसी भाषा के रूप में वर्गीकृत किया गया है जो '''निश्चित रूप से सङ्कटग्रस्त''' है। ('''DE''') {{{cs_ref|{{{sk_ref|}}} }}}</div> |VU=<!-- TAMPILAN "RENTAN" --><center>{{small|''[[विश्व की संकटग्रस्त भाषाओं का एटलस]]'': {{लिंक जोड़ना|1=[https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/apr/15/language-extinct-endangered असुरक्षित]}}}}</center> ''[[विश्व की संकटग्रस्त भाषाओं का एटलस]]'' ने {{{name|{{PAGENAME}}}}} को एक ऐसी भाषा के रूप में वर्गीकृत किया गया है जो '''असुरक्षित''' है। ('''VU''') {{{cs_ref|{{{sk_ref|}}} }}} |NE=<!-- TAMPILAN "AMAN" --><center>{{small|''[[विश्व की संकटग्रस्त भाषाओं का एटलस]]'': {{लिंक जोड़ना|1=[https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/apr/15/language-extinct-endangered सुरक्षित]}}}}</center> ''[[विश्व की संकटग्रस्त भाषाओं का एटलस]]'' ने {{{name|{{PAGENAME}}}}} को एक ऐसी भाषा के रूप में वर्गीकृत किया गया है जो '''सुरक्षित''' है। ('''NE''') {{{cs_ref|{{{sk_ref|}}} }}} |={{#if:{{{text|}}}{{{2|}}}|{{{text|{{{2|}}}}}}|<span style="color: Maroon;">'''पैरामीटर वैल्यू {{para|1}} ज़रूरी है: पैरामीटर में ऊपर दिए गए शब्द भरें या अगर डेटा उपलब्ध नहीं है तो <code>NA</code> भरें'''</span> }}}} {{#ifeq:{{{child|}}}|yes|</center>|</div>}} {{#if:{{#invoke:WikidataIB/sandbox|getValue|P1999|fetchwikidata=ALL|onlysourced=no| noicon = yes |linked=false}}|<span style="font-size:80%; line-height:0.3">{{EditOnWikidata|pid=P1999}}</span>}}</div>}} {{#ifeq:{{{1|}}}|EX|{{main other|[[श्रेणी:विलुप्त भाषाएँ]]}}}} {{#ifeq:{{{1|}}}|CR|{{main other|[[श्रेणी:अत्यंत संकटग्रस्त भाषाएँ]]}}}} 1zda99ypoup61hqgcjjxdua7vnlh3t3 दो रंग (गीत) 0 1611495 6555745 6543310 2026-05-24T05:17:43Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555745 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक गीत | name = Two Colours | artist = [[Dmytro Hnatyuk]] | released = 7 October 1964 | recorded = 1964 | genre = [[Folk music|Folk]] | length = 4:15 | writer = {{hlist|[[Oleksandr Bilash]]|[[Dmytro Pavlychko]]}} }} "टू कलर्स" (यूक्रेनीः Δva кольори, रोमनीकृतः Dva koliory) 1964 का है जिसे ओलेक्सांद्र बिलाश ने रचा है, जिसके बोल दमित्रो पावलीचको ने लिखे हैं। हालाँकि यह पहली बार अनातोली मोक्रेन्को ने प्रस्तुत किया था, लेकिन इसे न तो रिकॉर्ड किया गया था और न ही अक्टूबर 1964 में दमित्रो हनाटुक द्वारा प्रदर्शन तक प्रकाशित किया गया था। == इतिहास == ओलेक्सांद्र बिलाश की बेटी के अनुसार, "टू कलर्स" यूक्रेन के कोम्सोमोल की 29 फरवरी 1964 की कांग्रेस से प्रेरित थी। डमिट्रो पावलिचको, जो बिलाश के साथ कांग्रेस में भाग ले रहे थे, ने अपने सामने बैठी एक महिला लिउडमिला मोल्दोवन के रूमाल पर ध्यान दिया। अपने पिता को रूमाल के रंगों का अर्थ समझाते हुए (जो एक काले मैदान पर लाल गुलाब का डिज़ाइन था) उन्होंने कहा, "लाल प्यार है, और काला-शोक।" (यूक्रेनीः Кервоне-to loubov, a черне-то гурба, रो चेरवोन-to liubov, a chorn-to zhurba) पावलिचको एक कविता लिखने के लिए अपनी प्रतिक्रिया से प्रेरित हुए और उन्होंने लिखा जो अंततः उनके घुटने पर पहला श्लोक बन गया, उसे बिलाश को दिखाने से पहले, जो उनके बगल में बैठा था। पावलिचको और बिलाश ने फिर कांग्रेस को वोर्जेल के लिए छोड़ दिया, जहाँ उन्होंने आधे घंटे में एक साथ गीत लिखा।<ref name=":0">{{Cite news|url=https://thegard.city/articles/169069/dva-kolori-istoriya-pisni|title=Два кольори: славетна українська пісня святкує 57-му річницю|last=Savva|first=Yulia|date=8 October 2021|work=The Gard|access-date=27 September 2023|language=uk|trans-title=Two Colours: famous Ukrainian song celebrates its 57th birthday}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://suspilne.media/81977-ak-pisna-dva-kolori-stala-narodnou/|title=Як пісня "Два кольори" стала народною|last=Mori|first=Yevhenii|date=22 November 2020|work=[[Suspilne Kultura]]|access-date=27 September 2023|language=uk|trans-title=How the song "Two Colours" became popular}}</ref> "टू कलर्स" का प्रदर्शन पहली बार अनातोली मोक्रेन्को द्वारा यूक्रेनी रेडियो की कलात्मक परिषद के दर्शकों के लिए किया गया था, जो उस समय रिकॉर्डिंग और प्रकाशन के लिए एक काम की अनुमति के लिए आवश्यक था।<ref name=":0"/> आर्टिस्टिक काउंसिल ने काम के प्रकाशन पर रोक लगा दी, इस रचना को "राष्ट्रवादी गीत" के रूप में वर्णित किया क्योंकि लाल और काला यूक्रेनी विद्रोही सेना के झंडे के रंग थे, साथ ही एक यूक्रेनी राष्ट्रवादी गीत में एक पंक्ति थी जो "टू कलर्स" के गीत के समान थी।<ref name=":1"/><ref name=":0" /> पावलिचको और बिलाश दोनों से [[केजीबी]] द्वारा पूछताछ की गई और उन पर बैंडेराइट्स होने का आरोप लगाया गया, एक आरोप जिसे पावलिच्को ने खारिज कर दिया।<ref name=":2">{{Cite news|url=https://life.nv.ua/ukr/art/dva-kolori-dmitra-pavlichka-naykrashchi-kaveri-pisni-istoriya-i-tekst-video-50300837.html|title=Її слова знає кожен українець. 10 найулюбленіших каверів на пісню Два кольори Дмитра Павличка|date=30 January 2023|work=[[The New Voice of Ukraine]]|access-date=27 September 2023|language=uk|trans-title=Her words are known by every Ukrainian: 10 loveliest covers of Dmytro Pavlychko's song "Two Colours"}}</ref> उन्होंने नोट किया कि उनकी माँ के तौलिए और उनकी शर्ट के रंग काले और लाल थे, और यह भी कहा कि वे [[पेरिस कम्यून]] के झंडे पर रंग थे, जिसने सेंसर को आश्वस्त किया कि गीत हानिरहित था।<ref name=":0" /> पावलिचको ने बाद में एक साक्षात्कार में कहा कि वह और बिलाश पूछताछ से डर गए थे क्योंकि "यह आसानी से साबित हो सकता था कि यह एक राष्ट्रवादी गीत था, हमारी OUN पार्टी का, आदि।<ref name=":2" /> "टू कलर्स" पहली बार सार्वजनिक रूप से 7 अक्टूबर 1964 को दिमित्रो हनाटुक द्वारा अक्टूबर क्रांति दिवस समारोह से एक महीने पहले प्रदर्शन किया गया था। <ref name=":0"/> यह गीत हनाटुक के पसंदीदा गीतों में से एक था, और उन्होंने एक अवसर पर कहा कि यह यूक्रेन का प्रतिनिधि था।<ref>{{Cite news|url=https://vogue.ua/article/culture/muzyka/shcho-treba-znati-pro-dmitra-gnatyuka-legendarnogo-vikonavcya-pisen-kiyevi-miy-ta-dva-kolori-48088.html|title=Що треба знати про Дмитра Гнатюка – легендарного виконавця пісень "Два кольори" та "Києве мій"|date=28 March 2022|work=[[Vogue Ukraine]]|access-date=27 September 2023|language=uk|trans-title=What you need to know about Dmytro Hnatyuk, the legendary singer of the songs "Two Colours" and "My Kyiv"}}</ref> गीत के लिए हनाटुक के प्यार को हनाटुक की एक निजी दोस्त पावलिचको ने भी नोट किया, जिन्होंने कहा कि वह "इसे पूरे दिल से गाते हैं।"<ref>{{Cite web|url=https://nmiu.org/tsoho-dnia/2683-shist-rokiv-tomu-pomer-dmytro-hnatiuk|title=Шість років тому помер Дмитро Гнатюк|website=[[National Museum of the History of Ukraine]]|language=uk|trans-title=Six years ago, Dmytro Hnatyuk died|access-date=27 September 2023|archive-date=27 सितंबर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927220506/https://nmiu.org/tsoho-dnia/2683-shist-rokiv-tomu-pomer-dmytro-hnatiuk|url-status=dead}}</ref> == विरासत == अपनी पहली रिलीज़ के बाद से, "टू कलर्स" एक लोकप्रिय यूक्रेनी लोक गीत बन गया है और विश्व स्तर पर [[यूक्रेन की संस्कृति]] के प्रतीक के रूप में जाना जाता है। इस गीत को कम से कम पाँच अन्य यूक्रेनी गायकों द्वारा ने भी प्रस्तुत किया है, जिसमें क्विट्का सिसीक भी शामिल हैं, जिसे बाद में पावलिचको ने अपनी पसंदीदा प्रस्तुति के रूप में वर्णित किया। गीत का फ्रांसीसी और अंग्रेजी में भी अनुवाद किया गया है, बाद वाला अनुवाद कॉपीराइट के उल्लंघन और बिलाश के परिवार द्वारा विरोध के लिए विवादास्पद रहा है।<ref name=":0"/> हालाँकि यूक्रेन में इस गीत को मिश्रित प्रतिक्रिया मिली-एक ओर इसकी आलोचना हुई और इसके श्रोताओं को उत्पीड़न का सामना भी करना पड़ा। बीबीसी न्यूज़ यूक्रेनी ने सुझाव दिया कि यह यूक्रेनी विद्रोही सेना के एक सैनिक के रूप में पावलिचको की संक्षिप्त अवधि का परिणाम था।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-40405564|title=Помер Дмитро Павличко: поет, у якого червоне та чорне перепліталися і у віршах, і у житті|date=29 January 2023|work=[[BBC News Ukrainian]]|access-date=27 September 2023|language=uk|trans-title=The death of Dmytro Pavlychko: A poet in whom red and black were intertwined in poetry and in life}}</ref> इसके बावजूद, "टू कलर्स" बना रहा है, और पावलिचको की मृत्यु के बाद अक्सर उनके सबसे महत्वपूर्ण कार्य के रूप में उद्धृत किया गया।<ref>{{Cite news|url=https://www.radiosvoboda.org/a/dmytro-pavlychko-pomer-ukrayinskyy-poet-dva-kolory/32245933.html|title=Пам'яті Дмитра Павличка: яким запам'ятають автора поезії «Два кольори»|last=Bondar|first=Yulia|date=30 January 2023|work=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|access-date=27 September 2023|language=uk|trans-title=Dmytro Pavlychko's legacy: how the author of "Two Colours" will be remembered}}</ref> == संदर्भ == <references /> 2cqv558s7ft0n5681kogrzh6bjkwz5n द स्टोरी ऑफ युवराज एंड शाहजहाँन 0 1611532 6555655 6549788 2026-05-23T18:03:41Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555655 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = द स्टोरी ऑफ युवराज एंड शाहजहान | image = | caption = | director = [[संतोष राम]] | writer = [[संतोष राम]] | producer = [[संतोष राम]] | starring = राहुल बिरादर<br>विनय भगत<br>राजकुमार मुंडे <br>अंजली जाधव | cinematography = अर्जुन बालकृष्णन | editing = योगेश भगवत | music = सुधांशु अंधोरीकर | studio = विवेक चित्र प्रोडक्शन | distributor = विवेक चित्रप्रोडक्शन | released = {{Film date|2024}} | runtime = 25 मिनट | country = भारत | language = मराठी }}'<nowiki/>'''द स्टोरी ऑफ युवराज एंड शाहजहान'<nowiki/>''' ({{lang-mr|द स्टोरी ऑफ युवराज अँड शहाजहान}}) २०२४ की भारतीय [[मराठी सिनेमा|मराठी]] [[लघु फ़िल्म]] है, जिसे [[संतोष राम]] ने लिखा, निर्मित और निर्देशित किया है।<ref name="SAFFMONTREAL">{{cite web|url=https://saffm.centrekabir.com/video/the-story-of-yuvraj-and-shahajahan/|title=The Story of Yuvraj and Shahajahan|date=20 सितंबर 2026|website=SAFF Montreal|access-date=21 अप्रैल 2026}}</ref> यह फ़िल्म गाँव में अलग अलग धार्मिक पृष्ठभूमि के दो युवकों के बीच पनपते समलैंगिक संबंध को केंद्र में रखती है , जो समाज में अपनी पहचान छुपाकर जीते हैं जो इस संबंध को स्वीकार नहीं करता। फ़िल्म का विश्व प्रीमियर अक्टूबर २०२४ में सिएटल में [[तस्वीर फ़िल्म फेस्टिवल|१९वें तस्वीर फ़िल्म फेस्टिवल]] में हुआ।<ref name="Peliplat">{{cite web|url=https://www.peliplat.com/en/article/10024717/Yuvraj-and-Shahajahan:-A-Story-of-Courage-and-Love-Premieres-at-19th-Tasveer-Festival-2024-in-America-|title=Yuvraj and Shahajahan: A Story of Courage and Love Premieres at 19th Tasveer Festival 2024 in America|website=Peliplat|access-date=21 अप्रैल 2026}}</ref> तब से यह फ़िल्म कई राष्ट्रीय और अंतर्राष्ट्रीय फ़िल्म महोत्सवों में प्रदर्शित हो चुकी है, जिनमें क्वीर विषयों पर केंद्रित आयोजन भी सम्मिलित हैं।<ref name="FilmBazaar">{{cite web|url=https://filmbazaarindia.com/media/3662/e-catalogue-viewing-room_lrs.pdf|title=Viewing Room Film Bazaar|website=Film Bazaar India|access-date=21 अप्रैल 2026}}</ref> == कथानक == युवराज, महाराष्ट्र के गाँव का युवक, चूड़ी बेचने वाले शाहजहान की ओर अनजाने में खिंचता चला जाता है।<ref name="ProgrammeBooklet">{{cite web|url=https://indisches-filmfestival.de/en/programme-booklet/|title=The Story of Yuvraj and Shahajahan|date=2025|website=Indisches Filmfestival Stuttgart|access-date=21 अप्रैल 2026}}</ref> दोनों गाँव की नज़रों से दूर एक एकांत स्थान पर मिलते हैं और धीरे धीरे एक-दूसरे की ज़िंदगी की परतें खोलते हैं वे समझौते जो उन्होंने किए, वे भूमिकाएँ जो उन्होंने ओढ़ रखी हैं। दोनों एक ऐसे समाज में दोहरा जीवन जीते हैं जो समलैंगिकता के प्रति शत्रुतापूर्ण है।<ref name="ProgrammeBooklet" /> फ़िल्म का समापन दोनों पात्र यह अनकहा वादा लेकर विदा होते हैं कि वे फिर मिलेंगे। == कलाकार == * राहुल बिरादर — युवराज * विनय भगत — ''शाहजहान'' * अंजलि जाधव —पाटिल कि पत्नी * राजकुमार मुंडे — पाटिल * विवेक होलसांब्रे — युवराज का पिता * शेषेराव फावडे — गुरु == निर्माण == फ़िल्म को महाराष्ट्र के वास्तविक ग्रामीण परिवेश में फिल्माया गया है।<ref name="TOI">{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/|title=समलैंगिक संबंधांचा तिरस्कार करणाऱ्या समाजात युवराज आणि शहाजहाँ ... मराठी दिग्दर्शकाची शॉर्टफिल्म चर्चेत|date=25 सितंबर 2024|website=Times of India Marathi|language=mr|access-date=17 अप्रैल 2026}}</ref> संतोष राम ने लगभग पूरी तरह गैर-पेशेवर अभिनेताओं के साथ काम किया .एक निर्णय जो फ़िल्म को एक ऐसी स्वाभाविकता देता है जिसे अभिनीत करना कठिन होता।<ref name="TOI" /> फ़िल्म का निर्माण राम के अपने बैनर विवेक चित्र प्रोडक्शन के तहत हुआ है और इसकी अवधि लगभग २५ मिनट है। == पुरस्कार एवं नामांकन == फ़िल्म को भारतीय और अंतर्राष्ट्रीय लघु फ़िल्म महोत्सवों में अनेक पुरस्कार प्राप्त हुए हैं : {| class="wikitable sortable" !वर्ष !पुरस्कार !महोत्सव !परिणाम |- |२०२५ |महोत्सव के सर्वश्रेष्ठ निर्देशक |१५ वाँ पुणे शॉर्ट फ़िल्म फेस्टिवल|| {{won}} |- |२०२५ |सम्माननीय उल्लेख |कारवाँ अंतर्राष्ट्रीय फ़िल्म महोत्सव|| {{won}} |- |२०२५ |सर्वश्रेष्ठ आलोचक पुरस्कार |१४ वाँ अंतर्राष्ट्रीय लघु फ़िल्म महोत्सव सूरत|| {{won}} |- |२०२५ |सर्वश्रेष्ठ भारतीय लघु फ़िल्म |थिलश्री अंतर्राष्ट्रीय फ़िल्म महोत्सव|| {{won}} |- |२०२६ |विशेष उल्लेख पुरस्कार (सर्वश्रेष्ठ LGBTQ भारतीय गे फ़िल्म) |कलर्स ऑफ लव – क्वीर फ़िल्म फेस्टिवल|| {{won}} |} == समीक्षा == आलोचकों ने इस फ़िल्म की संयम और विशिष्टता की सराहना की है। ''मीडियम'' पर एक समीक्षक ने इसे ग्रामीण क्वीर प्रेम का एक कोमल चित्रण बताया और कहा कि यह रूढ़िवादी ग्रामीण भारत में समलैंगिक संबंधों पर एक ऐसा दृष्टिकोण प्रस्तुत करती है जिसे भारतीय सिनेमा में शायद ही कभी जगह मिली हो।<ref name="MediumReview">{{cite web|url=https://medium.com/@curatorfilm877/a-tender-portrait-of-rural-queer-love-revisiting-the-story-of-yuvraj-and-shahajahan-ec21619c3d40|title=Movie Review: The Story of Yuvraj and Shahajahan|date=2025|website=Medium|access-date=17 अप्रैल 2026}}</ref> स्थानीय मराठी मीडिया ने अमेरिका में तस्वीर फ़िल्म फेस्टिवल में इसके चयन को प्रमुखता से प्रकाशित किया। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://mumbaiqueerfest.com/short-films-packages/ इंडियन मसाला मिक्स – 2], मुंबई क्वीर फेस्ट * [https://filmbazaarindia.com/media/3662/e-catalogue-viewing-room_lrs.pdf व्यूइंग रूम फ़िल्म बाज़ार], पृष्ठ सं. 232 (PDF) * [https://saffm.centrekabir.com/video/the-story-of-yuvraj-and-shahajahan/ द स्टोरी ऑफ युवराज एंड शाहजहाँ], SAFF मॉन्ट्रियल * [https://www.csaff.org/filmguide?cnSelected=8bf60431-d0b2-4a87-a473-f4a1666d80b7 सेंट्रल स्टेट्स फ़िल्म फेस्टिवल] (सितंबर 2025) * [https://aifilmfest.in/catalogue-11th-aiff/.pdf AIFF 2026 कैटलॉग]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}, पृष्ठ सं. 122 (PDF) * [https://indisches-filmfestival.de/wp-content/uploads/2025/07/OnePager_Queer_2025.pdf 22वाँ इंडिशेस फ़िल्मफेस्टिवल स्टुटगार्ट 2025] (PDF) * [https://indisches-filmfestival.de/film/the-story-of-yuvraj-and-shahajahan/ ड्रामा, क्वीर, लघु फ़िल्में], इंडिशेस फ़िल्मफेस्टिवल स्टुटगार्ट * [https://orinam.net/wp-content/uploads/2025/08/RD-CIQFF-2025-Brochure.pdf रील डिज़ायर्स चेन्नई अंतर्राष्ट्रीय क्वीर फ़िल्म फेस्टिवल 2025] (PDF) * [https://kiff.in/archive/2025/official-selection/short-documentary-panorama/2278 कोलकाता अंतर्राष्ट्रीय फ़िल्म महोत्सव 2025] * [https://www.peliplat.com/en/article/10024717/Yuvraj-and-Shahjahan:-A-Story-of-Courage-and-Love-Premieres-at-19th-Tasveer-Festival-2024-in-America- तस्वीर प्रीमियर पर पेलीप्लैट कवरेज] == सन्दर्भ == <references responsive="1"></references> [[श्रेणी:2024 की फ़िल्में]] [[श्रेणी:मराठी फ़िल्में]] 85hz9kzvsfsy1idwetg4rxl84omepia विकिपीडिया:आँकड़े/2026/मई 4 1611728 6555557 6555261 2026-05-23T12:14:18Z NeechalBOT 98381 statistics 6555557 wikitext text/x-wiki <!--- stats starts--->{{सदस्य:Neechalkaran/statnotice}}{| class="wikitable sortable" style="width:90%" |- ! Date(Time) ! Pages ! Articles ! Edits ! Users ! Files ! Activeusers {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =1-5-2026 6:14 |Pages = 1387762 |dPages = 40 |Articles = 169193 |dArticles = 14 |Edits = 6533587 |dEdits = 343 |Files = 4672 |dFiles = 0 |Users = 902302 |dUsers = 106 |Ausers = 1047 |dAusers = 14 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =2-5-2026 6:14 |Pages = 1387797 |dPages = 35 |Articles = 169209 |dArticles = 16 |Edits = 6533981 |dEdits = 394 |Files = 4673 |dFiles = 1 |Users = 902407 |dUsers = 105 |Ausers = 1047 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =3-5-2026 6:14 |Pages = 1387821 |dPages = 24 |Articles = 169219 |dArticles = 10 |Edits = 6534255 |dEdits = 274 |Files = 4673 |dFiles = 0 |Users = 902524 |dUsers = 117 |Ausers = 1047 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =4-5-2026 6:14 |Pages = 1387842 |dPages = 21 |Articles = 169220 |dArticles = 1 |Edits = 6534576 |dEdits = 321 |Files = 4674 |dFiles = 1 |Users = 902665 |dUsers = 141 |Ausers = 1038 |dAusers = -9 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =5-5-2026 6:14 |Pages = 1387871 |dPages = 29 |Articles = 169234 |dArticles = 14 |Edits = 6534925 |dEdits = 349 |Files = 4674 |dFiles = 0 |Users = 902800 |dUsers = 135 |Ausers = 1038 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =6-5-2026 6:14 |Pages = 1387909 |dPages = 38 |Articles = 169245 |dArticles = 11 |Edits = 6535311 |dEdits = 386 |Files = 4674 |dFiles = 0 |Users = 902935 |dUsers = 135 |Ausers = 1038 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =7-5-2026 6:14 |Pages = 1387948 |dPages = 39 |Articles = 169261 |dArticles = 16 |Edits = 6535582 |dEdits = 271 |Files = 4674 |dFiles = 0 |Users = 903062 |dUsers = 127 |Ausers = 1034 |dAusers = -4 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =8-5-2026 6:14 |Pages = 1387919 |dPages = -29 |Articles = 169234 |dArticles = -27 |Edits = 6536101 |dEdits = 519 |Files = 4674 |dFiles = 0 |Users = 903180 |dUsers = 118 |Ausers = 1034 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =9-5-2026 6:14 |Pages = 1387939 |dPages = 20 |Articles = 169241 |dArticles = 7 |Edits = 6536431 |dEdits = 330 |Files = 4674 |dFiles = 0 |Users = 903314 |dUsers = 134 |Ausers = 1034 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =10-5-2026 6:14 |Pages = 1387974 |dPages = 35 |Articles = 169253 |dArticles = 12 |Edits = 6536779 |dEdits = 348 |Files = 4674 |dFiles = 0 |Users = 903457 |dUsers = 143 |Ausers = 1026 |dAusers = -8 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =11-5-2026 6:14 |Pages = 1388008 |dPages = 34 |Articles = 169268 |dArticles = 15 |Edits = 6537132 |dEdits = 353 |Files = 4674 |dFiles = 0 |Users = 903589 |dUsers = 132 |Ausers = 1026 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =12-5-2026 6:14 |Pages = 1388056 |dPages = 48 |Articles = 169284 |dArticles = 16 |Edits = 6537707 |dEdits = 575 |Files = 4674 |dFiles = 0 |Users = 903707 |dUsers = 118 |Ausers = 1026 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =13-5-2026 6:14 |Pages = 1388066 |dPages = 10 |Articles = 169281 |dArticles = -3 |Edits = 6538068 |dEdits = 361 |Files = 4674 |dFiles = 0 |Users = 903872 |dUsers = 165 |Ausers = 1026 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =14-5-2026 6:14 |Pages = 1388089 |dPages = 23 |Articles = 169296 |dArticles = 15 |Edits = 6538553 |dEdits = 485 |Files = 4674 |dFiles = 0 |Users = 904048 |dUsers = 176 |Ausers = 984 |dAusers = -42 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =15-5-2026 6:14 |Pages = 1388145 |dPages = 56 |Articles = 169323 |dArticles = 27 |Edits = 6538951 |dEdits = 398 |Files = 4674 |dFiles = 0 |Users = 904197 |dUsers = 149 |Ausers = 984 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =16-5-2026 6:14 |Pages = 1388182 |dPages = 37 |Articles = 169331 |dArticles = 8 |Edits = 6539347 |dEdits = 396 |Files = 4674 |dFiles = 0 |Users = 904348 |dUsers = 151 |Ausers = 984 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =17-5-2026 6:14 |Pages = 1388160 |dPages = -22 |Articles = 169310 |dArticles = -21 |Edits = 6539704 |dEdits = 357 |Files = 4674 |dFiles = 0 |Users = 904502 |dUsers = 154 |Ausers = 959 |dAusers = -25 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =18-5-2026 6:14 |Pages = 1388205 |dPages = 45 |Articles = 169326 |dArticles = 16 |Edits = 6540147 |dEdits = 443 |Files = 4675 |dFiles = 1 |Users = 904679 |dUsers = 177 |Ausers = 959 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =19-5-2026 6:14 |Pages = 1388238 |dPages = 33 |Articles = 169337 |dArticles = 11 |Edits = 6540437 |dEdits = 290 |Files = 4675 |dFiles = 0 |Users = 904829 |dUsers = 150 |Ausers = 959 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =20-5-2026 6:14 |Pages = 1388251 |dPages = 13 |Articles = 169350 |dArticles = 13 |Edits = 6540759 |dEdits = 322 |Files = 4675 |dFiles = 0 |Users = 905013 |dUsers = 184 |Ausers = 961 |dAusers = 2 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =21-5-2026 6:14 |Pages = 1388299 |dPages = 48 |Articles = 169375 |dArticles = 25 |Edits = 6541189 |dEdits = 430 |Files = 4676 |dFiles = 1 |Users = 905274 |dUsers = 261 |Ausers = 961 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =22-5-2026 6:14 |Pages = 1388308 |dPages = 9 |Articles = 169371 |dArticles = -4 |Edits = 6541519 |dEdits = 330 |Files = 4676 |dFiles = 0 |Users = 905468 |dUsers = 194 |Ausers = 961 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =23-5-2026 6:14 |Pages = 1388335 |dPages = 27 |Articles = 169382 |dArticles = 11 |Edits = 6541790 |dEdits = 271 |Files = 4676 |dFiles = 0 |Users = 905661 |dUsers = 193 |Ausers = 971 |dAusers = 10 }} <!---Place new stats here---> |} <!--- stats ends---> cjppjcg6qfo46ojrzzl4b51i4oeslh4 निशांत कुमार (राजनेता) 0 1611955 6555694 6552081 2026-05-23T23:46:36Z Sequencesolved 173771 एक चित्र जोड़ा। 6555694 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = निशांत कुमार | image = Nishant Kumar Politician.jpg | office = स्वास्थ्य मंत्री, [[बिहार]] सरकार | termstart = 7 मई 2026 | termend = | 1blankname = [[बिहार के मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री]] | 1namedata = [[सम्राट चौधरी]] | predecessor = | successor = | caption = | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1975|7|20}}<ref>{{Cite web |title=Who is Nishant Kumar? Meet Nitish Kumar’s software engineer son, who could be Bihar’s Deputy CM - The Economic Times |url=https://m.economictimes.com/news/new-updates/who-is-nishant-kumar-meet-nitish-kumars-software-engineer-son-who-could-be-bihars-next-cm/amp_articleshow/129082174.cms |access-date=2026-05-08 |website=m.economictimes.com}}</ref> | birth_place = | party = [[जनता दल (यूनाइटेड)]] | parents = [[नीतीश कुमार]] (पिता) }} '''निशांत नीतीश कुमार''' (जन्म: 20 जुलाई 1975) एक भारतीय [[राजनीतिज्ञ]] तथा वर्तमान में [[बिहार]] सरकार में स्वास्थ्य मंत्री हैं।<ref name=":0">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/low-profile-nishant-finds-himself-in-the-spotlight/amp_articleshow/129108180.cms|title=Low-profile Nishant finds himself in the spotlight|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|access-date=2026-05-08|issn=0971-8257}}</ref> वे [[बिहार]] के पूर्व और सबसे लंबे समय तक मुख्यमंत्री रहे [[नीतीश कुमार]] के बेटे हैं और वर्तमान में बिहार से राज्यसभा के सदस्य और [[जदयू]] के राष्ट्रीय अध्यक्ष हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.oneindia.com/india/who-is-nishant-kumar-education-personal-life-and-possible-political-role-8020017.html|title=Who Is Nishant Kumar: Education, Personal Life and Possible Political Role|last=शर्मा|first=गौरव|date=8 मार्च 2026|website=वन इंडिया}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == कुमार का जन्म 20 जुलाई 1975 को [[नीतीश कुमार]] और मंजू कुमारी सिन्हा के घर हुआ था।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india/nitish-kumar-s-wife-passes-away-in-delhi/story-W6jz9FvoNtuKkb772mo5zH.html|title=Nitish Kumar's wife passes away in Delhi|date=14 मई 2007|website=हिंदूस्तान टाइम्स|archive-url=https://web.archive.org/web/20201007170437/https://www.hindustantimes.com/india/nitish-kumar-s-wife-passes-away-in-delhi/story-W6jz9FvoNtuKkb772mo5zH.html|archive-date=7 अक्टूबर 2020|access-date=4 अक्टूबर 2020}}</ref> उनके पिता एक राजनेता हैं और बिहार के इतिहास में सबसे लंबे समय तक मुख्यमंत्री रहे हैं, जो 10 कार्यकालों के लिए इस पद पर रहे हैं। अपनी युवावस्था में, कुमार ने [[पटना]] के सेंट करेन हाई स्कूल और [[मसूरी]] के मानव भारती इंडिया इंटरनेशनल स्कूल में पढ़ाई की। उन्होंने [[राँची|रांची]] के [[बिरला प्रौद्योगिकी संस्थान|बिड़ला प्रौद्योगिकी संस्थान, मेसरा]] से [[सॉफ्टवेयर अभियान्त्रिकी|सॉफ्टवेयर इंजीनियरिंग]] में डिग्री भी प्राप्त की।<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraphindia.com/india/nitish-kumars-son-nishant-kumar-formally-joins-jdu-marking-his-entry-into-active-politics-prnt/cid/2150416|title=Coronation of dynasty baiter's son: Nishant Kumar joins JDU, marking his entry into active politics|last=यादव|first=जे॰पी॰|date=9 मार्च 2026|work=द टेलीग्राफ ऑनलाइन|access-date=10 मार्च 2026}}</ref> == राजनीतिक करियर == मार्च 2026 में, कुमार अपने पिता द्वारा लंबित इस्तीफे की घोषणा के बाद जनता दल (यूनाइटेड) में शामिल हो गए। यह पार्टी की वंशवाद विरोधी पिछली नीति से एक प्रस्थान था।<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/who-is-nishant-kumar-meet-nitish-kumars-software-engineer-son-who-could-be-bihars-next-cm/articleshow/129082174.cms?from=mdr|title=Who is Nishant Kumar? Meet Nitish Kumar's software engineer son, who could be Bihar's Deputy CM|date=5 मार्च 2026|via=द इकॉनोमिक टाइम्स}}</ref> मई 2026 में, कुमार स्वास्थ्य मंत्री के रूप में चौधरी मंत्रालय में शामिल हुए, जिससे राजनीति में उनका औपचारिक प्रवेश हुआ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nishant-kumar-son-of-jdu-chief-nitish-kumar-to-join-bihar-cm-samrat-choudharys-cabinet-101778065134222.html|title=Nishant Kumar, son of JD(U) chief Nitish Kumar, to join Bihar CM Samrat Choudhary's cabinet|website=हिंदुस्तान टाइम्स|language=en-in|access-date=7 मई 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thestatesman.com/india/bihar-cabinet-expansion-today-nishant-kumar-likely-to-be-inducted-heavy-security-across-patna-1503590868.html|title=Bihar Cabinet expansion today: Nishant Kumar likely to be inducted; heavy security across Patna|website=द स्टेट्समैन|language=en-in|access-date=7 मई 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/nishant-kumar-may-join-bihar-cabinet-tomorrow-how-it-happened-11458354|title=Nishant Kumar May Join Bihar Cabinet Tomorrow. How It Happened|website=एनडीटीवी|language=en-in|access-date=7 मई 2026}}</ref> [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1975 में जन्मे लोग]] ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1975 में जन्मे लोग]] msshy0w2ti6lnnn2perfqoul0vwoxnj कृष्णावतारम् पार्ट 1: द हार्ट (हृदयम्) 0 1612179 6555666 6553396 2026-05-23T18:40:16Z CommonsDelinker 743 "कृष्णावतारम_पार्ट_१.png" को हटाया। इसे कॉमन्स से [[commons:User:Yann|Yann]] ने हटा दिया है। कारण: Copyright violation, see [[:c:Commons:Licensing|]] 6555666 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = कृष्णावतारम भाग 1: द हार्ट (हृदयम) | image = | caption = सिनेमाघर पोस्टर | director = हार्दिक गज्जर | writer = {{Plain list| * हार्दिक गज्जर * राम मोरी }} | producer = {{Plain list| * साजन राज कुरुप * शोभा संत }} | based_on = राम मोरी के सत्यभामा उपन्यास (2025) | editing = {{Plain list| *-- }} | music = प्रसाद एस.. | studio = {{Plain list| * क्रिएटिवलैंड स्टूडियोज एंटरटेनमेंट * अथाश्रीकथा मोशन पिक्चर्स }} | distributor = -- | released = {{Film date|2026|05|07|भारत|df=y}} | runtime = 150 मिनट | country = भारत | language = हिंदी<br>तमिळ<br>तेलुगु | budget = -- | gross = {{INR|10.46 करोड़}} <ref>{{Cite web |title=Krishnavataram Part 1: The Heart' box office collection day |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/box-office/krishnavataram-part-1-the-heart-box-office-collection-day-6-siddharth-guptas-devotional-drama-crosses-rs-10-crore-india-gross/articleshow/131029055.cms |website=Times of India |date=15 May 2025 |access-date=15 May 2025}}</ref> }} कृष्णावतारम भाग 1: द हार्ट (हृदयम) एक 2026 की भारतीय भक्ति फिल्म है, जिसका निर्देशन हार्दिक गज्जर ने किया है और निर्माण साजन राज कुरुप तथा शोभा संत ने क्रिएटिवलैंड स्टूडियोज एंटरटेनमेंट और अथाश्रीकथा मोशन पिक्चर्स के बैनर तले किया है। यह ''कृष्णावतारम'' त्रयी की पहली फिल्म है, जिसमें सिद्धार्थ गुप्ता, संस्कृति जयंना, सुष्मिता भट्ट और निवाशिनी कृष्णन मुख्य भूमिकाओं में हैं। फिल्म का संगीत प्रसाद एस. ने दिया है और छायांकन अयनांका बोस ने किया है। यह फिल्म राम मोरी के 2025 के उपन्यास सत्यभामा पर आधारित है, जिसमें भगवान कृष्ण के राधा से अलग होने के बाद का जीवन तथा उनकी पत्नियों रुक्मिणी और सत्यभामा के साथ संबंधों को दर्शाया गया है।<ref>https://rollingstoneindia.com/krishnavataram-trailer-launch-new-film</ref> फिल्म में कृष्ण के जीवन को सत्यभामा के दृष्टिकोण से प्रस्तुत किया गया है।<ref>https://www.indiatvnews.com/entertainment/movie-review/krishnavataram-part-1-movie-review-krishna-s-mythology-story-gets-a-fresh-contemporary-twist-1242</ref> फिल्म की आधिकारिक घोषणा 9 अगस्त 2024 को की गई थी। प्रारंभ में इसका नाम ''श्री राधा रमणम्'' रखा गया था, लेकिन बाद में सभी भाषाओं में इसे ''कृष्णावतारम भाग 1: द हार्ट (हृदयम)'' नाम से रिलीज़ किया गया। यह फिल्म 7 मई 2026 को विश्वभर में रिलीज़ हुई और समीक्षकों से सकारात्मक प्रतिक्रियाएँ प्राप्त हुईं।<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/hardikgajjarfilms/reels/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-05-14}}</ref> ==कथानक== फिल्म भगवान कृष्ण के जीवन में तीन प्रमुख स्त्रियों — रुक्मिणी, राधा और सत्यभामा — के साथ उनके संबंधों को दर्शाती है। ये तीनों प्रेम के अलग-अलग रूपों का प्रतीक हैं: आध्यात्मिक, शाश्वत और भावनात्मक प्रेम। कहानी की शुरुआत तब होती है जब शिकारी जरा के बाण से घायल होकर भगवान कृष्ण अपना नश्वर शरीर त्यागने वाले होते हैं। मृत्यु से पहले वे अपनी बाल्यकाल की प्रेमिका राधा से किया वचन निभाने के लिए बाँसुरी बजाते हैं। वर्तमान समय में एक युवक पुरी स्थित जगन्नाथ मंदिर में ईश्वर के अस्तित्व पर प्रश्न उठाता है। मंदिर का पुजारी उसे कृष्ण के जीवन की कथा सुनाते हुए बताता है कि महाभारत में दिखाई देने वाले योद्धा कृष्ण का वास्तविक स्वरूप प्रेम है। ===राधा=== द्वारका में राजा बनने से पहले कृष्ण वृंदावन में रहते थे, जहाँ उनकी मुलाकात राधा से हुई। दोनों का प्रेम रासलीला और संगीत के माध्यम से गहरा होता गया। लेकिन कंस का वध करने के लिए कृष्ण को मथुरा जाना पड़ा। राधा का विवाह किसी और से तय हो गया। जाते समय कृष्ण ने वादा किया कि मृत्यु से पहले वे एक बार फिर अपनी बाँसुरी उन्हें सुनाएँगे। ===रुक्मिणी=== राजकुमारी रुक्मिणी, जिन्होंने कृष्ण को कभी देखा भी नहीं था, उनसे प्रेम करने लगीं। शिशुपाल से विवाह तय होने पर उन्होंने कृष्ण को पत्र लिखकर उन्हें अपने साथ ले जाने की प्रार्थना की। कृष्ण उन्हें स्वयंवर से उठा लाते हैं और दोनों का विवाह हो जाता है। रुक्मिणी भगवान विष्णु की पत्नी लक्ष्मी का अवतार मानी जाती हैं। ===सत्यभामा=== सत्यभामा, जो पहले भामा के नाम से जानी जाती थीं, कृष्ण से प्रेम करने लगती हैं। उनके पिता सत्राजित कृष्ण पर ‘स्यamantक’ मणि चोरी करने का झूठा आरोप लगाते हैं। बाद में सत्य सामने आता है और सत्यभामा अपने पिता के विरुद्ध जाकर कृष्ण का साथ देती हैं। उनकी सत्यनिष्ठा के कारण उन्हें “सत्यभामा” नाम दिया जाता है। बाद में कृष्ण और सत्यभामा मिलकर नरकासुर का वध करते हैं। कृष्ण बताते हैं कि सत्यभामा पृथ्वी देवी भूदेवी का अवतार हैं और वही नरकासुर का अंत कर सकती हैं। नरकासुर के मारे जाने के बाद सत्यभामा उन 16,000 महिलाओं को सम्मान और आश्रय दिलाने के लिए कृष्ण से उन्हें पत्नी रूप में स्वीकार करने का अनुरोध करती हैं। महाभारत युद्ध के बाद गांधारी के श्राप से यादव वंश का विनाश हो जाता है। कृष्ण के देह त्याग के बाद द्वारका समुद्र में डूबने लगती है। अंत में सत्यभामा कृष्ण के प्रति अपने प्रेम को स्वीकारते हुए जल में प्रवेश कर उनके साथ मृत्यु में एकाकार हो जाती हैं। वर्तमान समय में वह युवक कृष्ण के प्रेम और जीवन-दर्शन से प्रभावित हो जाता है। मंदिर से बाहर निकलते समय उसे पता चलता है कि जिसने उसे कथा सुनाई थी, वह पुजारी वास्तव में स्वयं कृष्ण थे — वहाँ केवल एक मोरपंख बचा होता है। ==कलाकार== सिद्धार्थ गुप्ता — भगवान कृष्ण, भगवान विष्णु के आठवें अवतार और द्वारका के राजा संस्कृति जयंना — सत्यभामा, भूदेवी का अवतार और कृष्ण की तीसरी पत्नी सुष्मिता भट्ट — राधा, वृंदावन में कृष्ण का प्रथम प्रेम निवाशिनी कृष्णन — रुक्मिणी, महालक्ष्मी का पूर्ण अवतार, कृष्ण की मुख्य पत्नी और द्वारका की रानी जैंटी हजारिका — जाम्बवती, कृष्ण की दूसरी पत्नी और अष्टलक्ष्मी की विजयलक्ष्मी का अवतार कार्तिक जयराम — सत्राजित, सत्यभामा के पिता अमनजोत सिंह — बलराम, कृष्ण के बड़े भाई स्मृति श्रीकांत — सुभद्रा, कृष्ण की सौतेली छोटी बहन जैकी श्रॉफ — पुजारी (विशेष कैमियो भूमिका) ===कलाकार चयन=== मुख्य भूमिका में भगवान कृष्ण का किरदार निभाने के लिए सिद्धार्थ गुप्ता को चुना गया था। सुष्मिता भट्ट को राधा की भूमिका के लिए चयनित किया गया। सिंगापुर की टेलीविज़न अभिनेत्री और बिग बॉस तमिल सीज़न 6 से प्रसिद्ध हुई निवाशिनी कृष्णन को रुक्मिणी की भूमिका मिली, जबकि संस्कृति जयंना ने सत्यभामा के किरदार के साथ फिल्म उद्योग में पदार्पण किया। बाद में कन्नड़ अभिनेता कार्तिक जयराम भी फिल्म से जुड़े। ==संगीत== फिल्म का संगीत और पृष्ठभूमि संगीत प्रसाद एस. द्वारा तैयार किया गया है। एल्बम हिंदी, तमिल और तेलुगु — तीनों भाषाओं में जारी किया गया। पहला गीत “प्रेम की लीला” 22 अप्रैल 2026 को रिलीज़ हुआ। संगीत अधिकार सारेगामा संगीत कंपनी ने प्राप्त किए। ==निर्माण== फिल्म की घोषणा 9 अगस्त 2024 को की गई थी। इसे बनाने वाली टीम पहले लोकप्रिय टीवी धारावाहिक देवों के देव...महादेव और सिया के राम भी बना चुकी है। फिल्म की शूटिंग 2024 में नई दिल्ली में शुरू हुई और 2025 के अंत तक पूरी हुई। अप्रैल 2026 में फिल्म का मोशन पोस्टर और आधिकारिक ट्रेलर कृष्ण जन्मस्थान मंदिर परिसर में लॉन्च किया गया। == विमोचन == कृष्णावतारम भाग 1: द हार्ट (हृदयम) 7 मई 2026 को सिनेमाघरों में रिलीज़ हुई। फिल्म को हिंदी, तमिल और तेलुगु सहित कई भाषाओं में डब संस्करणों के साथ विश्वभर में प्रदर्शित किया गया। ==प्रतिक्रिया== === समीक्षात्मक प्रतिक्रिया (मीडिया विश्लेषक) === फिल्म को समीक्षकों से सकारात्मक प्रतिक्रियाएँ मिलीं। मैशेबल इंडिया की ममता नाइक ने फिल्म को 5 में से 4 स्टार देते हुए इसे “एक खूबसूरत अनुभव” बताया। उन्होंने अभिनय, भव्य दृश्य, संगीत, निर्देशन और वीएफएक्स की प्रशंसा की।<ref>https://in.mashable.com/entertainment/109399/krishnavataram-part-1-hridayam-review-siddharth-gupta-sanskruti-jayanas-film-has-heart-and-spectacle</ref> इंडिया टुडे की जननी के ने भी फिल्म को 5 में से 4 स्टार दिए और कहा कि फिल्म अपनी दृश्य भव्यता तथा सत्यभामा की कहानी को केंद्र में रखने के कारण अलग पहचान बनाती है।<ref>https://www.indiatoday.in/movies/reviews/story/krishnavataram-review-bhama-story-visual-spectacle-stronger-second-half-2907890-2026-05-07</ref> फिल्मफेयर पत्रिका ने 5 में से 3.5 स्टार देते हुए लिखा कि फिल्म कृष्ण को केवल दिव्य रूप में नहीं बल्कि मानवीय भावनाओं से परिपूर्ण चरित्र के रूप में प्रस्तुत करती है।<ref>https://www.filmfare.com/reviews/bollywood-movies/krishnavataram-part-1-the-heart-hridayam-review-soulful-saga-83742.html</ref> डीएनए इंडिया की सिमरन सिंह ने फिल्म को 3.5 स्टार देते हुए इसकी कहानी और भावनात्मक प्रस्तुति की सराहना की। उन्होंने विशेष रूप से जैकी श्रॉफ के नैरेशन की प्रशंसा की।<ref>https://www.dnaindia.com/bollywood/report-krishnavataram-part-1-movie-review-you-don-t-need-4000-crore-siddharth-gupta-s-visually-rich-lord-krishna-saga-proves-it-with-genuine-intent-novel-storytelling-3209374#goog_rewarded</ref> द टाइम्स ऑफ इंडिया के धवल रॉय ने भी फिल्म को 3.5 स्टार दिए। उन्होंने संस्कृति जयंना के अभिनय की विशेष प्रशंसा की, खासकर नरकासुर वध वाले दृश्य में।<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/krishnavataram-part-1-the-heart/movie-review/130889178.cms</ref> == देखिए भी == * [[:en:Krishnavataram_Part_1:_The_Heart_(Hridayam)]] == संदर्भ == bmfg7v2ats1r242l4lccq2rr2s0xuss 6555817 6555666 2026-05-24T08:19:17Z Manishvnsg 924953 Photo Fan Art 6555817 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = कृष्णावतारम भाग 1: द हार्ट (हृदयम) | image = [[चित्र:Krishnavataram part1.png|अंगूठाकार|Krishnavataram Part1: the Heart Hridyam Central Message Fan Art]] | caption = सिनेमाघर पोस्टर | director = हार्दिक गज्जर | writer = {{Plain list| * हार्दिक गज्जर * राम मोरी }} | producer = {{Plain list| * साजन राज कुरुप * शोभा संत }} | based_on = राम मोरी के सत्यभामा उपन्यास (2025) | editing = {{Plain list| *-- }} | music = प्रसाद एस.. | studio = {{Plain list| * क्रिएटिवलैंड स्टूडियोज एंटरटेनमेंट * अथाश्रीकथा मोशन पिक्चर्स }} | distributor = -- | released = {{Film date|2026|05|07|भारत|df=y}} | runtime = 150 मिनट | country = भारत | language = हिंदी<br>तमिळ<br>तेलुगु | budget = -- | gross = {{INR|10.46 करोड़}} <ref>{{Cite web |title=Krishnavataram Part 1: The Heart' box office collection day |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/box-office/krishnavataram-part-1-the-heart-box-office-collection-day-6-siddharth-guptas-devotional-drama-crosses-rs-10-crore-india-gross/articleshow/131029055.cms |website=Times of India |date=15 May 2025 |access-date=15 May 2025}}</ref> }} कृष्णावतारम भाग 1: द हार्ट (हृदयम) एक 2026 की भारतीय भक्ति फिल्म है, जिसका निर्देशन हार्दिक गज्जर ने किया है और निर्माण साजन राज कुरुप तथा शोभा संत ने क्रिएटिवलैंड स्टूडियोज एंटरटेनमेंट और अथाश्रीकथा मोशन पिक्चर्स के बैनर तले किया है। यह ''कृष्णावतारम'' त्रयी की पहली फिल्म है, जिसमें सिद्धार्थ गुप्ता, संस्कृति जयंना, सुष्मिता भट्ट और निवाशिनी कृष्णन मुख्य भूमिकाओं में हैं। फिल्म का संगीत प्रसाद एस. ने दिया है और छायांकन अयनांका बोस ने किया है। यह फिल्म राम मोरी के 2025 के उपन्यास सत्यभामा पर आधारित है, जिसमें भगवान कृष्ण के राधा से अलग होने के बाद का जीवन तथा उनकी पत्नियों रुक्मिणी और सत्यभामा के साथ संबंधों को दर्शाया गया है।<ref>https://rollingstoneindia.com/krishnavataram-trailer-launch-new-film</ref> फिल्म में कृष्ण के जीवन को सत्यभामा के दृष्टिकोण से प्रस्तुत किया गया है।<ref>https://www.indiatvnews.com/entertainment/movie-review/krishnavataram-part-1-movie-review-krishna-s-mythology-story-gets-a-fresh-contemporary-twist-1242</ref> फिल्म की आधिकारिक घोषणा 9 अगस्त 2024 को की गई थी। प्रारंभ में इसका नाम ''श्री राधा रमणम्'' रखा गया था, लेकिन बाद में सभी भाषाओं में इसे ''कृष्णावतारम भाग 1: द हार्ट (हृदयम)'' नाम से रिलीज़ किया गया। यह फिल्म 7 मई 2026 को विश्वभर में रिलीज़ हुई और समीक्षकों से सकारात्मक प्रतिक्रियाएँ प्राप्त हुईं।<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/hardikgajjarfilms/reels/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-05-14}}</ref> ==कथानक== फिल्म भगवान कृष्ण के जीवन में तीन प्रमुख स्त्रियों — रुक्मिणी, राधा और सत्यभामा — के साथ उनके संबंधों को दर्शाती है। ये तीनों प्रेम के अलग-अलग रूपों का प्रतीक हैं: आध्यात्मिक, शाश्वत और भावनात्मक प्रेम। कहानी की शुरुआत तब होती है जब शिकारी जरा के बाण से घायल होकर भगवान कृष्ण अपना नश्वर शरीर त्यागने वाले होते हैं। मृत्यु से पहले वे अपनी बाल्यकाल की प्रेमिका राधा से किया वचन निभाने के लिए बाँसुरी बजाते हैं। वर्तमान समय में एक युवक पुरी स्थित जगन्नाथ मंदिर में ईश्वर के अस्तित्व पर प्रश्न उठाता है। मंदिर का पुजारी उसे कृष्ण के जीवन की कथा सुनाते हुए बताता है कि महाभारत में दिखाई देने वाले योद्धा कृष्ण का वास्तविक स्वरूप प्रेम है। ===राधा=== द्वारका में राजा बनने से पहले कृष्ण वृंदावन में रहते थे, जहाँ उनकी मुलाकात राधा से हुई। दोनों का प्रेम रासलीला और संगीत के माध्यम से गहरा होता गया। लेकिन कंस का वध करने के लिए कृष्ण को मथुरा जाना पड़ा। राधा का विवाह किसी और से तय हो गया। जाते समय कृष्ण ने वादा किया कि मृत्यु से पहले वे एक बार फिर अपनी बाँसुरी उन्हें सुनाएँगे। ===रुक्मिणी=== राजकुमारी रुक्मिणी, जिन्होंने कृष्ण को कभी देखा भी नहीं था, उनसे प्रेम करने लगीं। शिशुपाल से विवाह तय होने पर उन्होंने कृष्ण को पत्र लिखकर उन्हें अपने साथ ले जाने की प्रार्थना की। कृष्ण उन्हें स्वयंवर से उठा लाते हैं और दोनों का विवाह हो जाता है। रुक्मिणी भगवान विष्णु की पत्नी लक्ष्मी का अवतार मानी जाती हैं। ===सत्यभामा=== सत्यभामा, जो पहले भामा के नाम से जानी जाती थीं, कृष्ण से प्रेम करने लगती हैं। उनके पिता सत्राजित कृष्ण पर ‘स्यamantक’ मणि चोरी करने का झूठा आरोप लगाते हैं। बाद में सत्य सामने आता है और सत्यभामा अपने पिता के विरुद्ध जाकर कृष्ण का साथ देती हैं। उनकी सत्यनिष्ठा के कारण उन्हें “सत्यभामा” नाम दिया जाता है। बाद में कृष्ण और सत्यभामा मिलकर नरकासुर का वध करते हैं। कृष्ण बताते हैं कि सत्यभामा पृथ्वी देवी भूदेवी का अवतार हैं और वही नरकासुर का अंत कर सकती हैं। नरकासुर के मारे जाने के बाद सत्यभामा उन 16,000 महिलाओं को सम्मान और आश्रय दिलाने के लिए कृष्ण से उन्हें पत्नी रूप में स्वीकार करने का अनुरोध करती हैं। महाभारत युद्ध के बाद गांधारी के श्राप से यादव वंश का विनाश हो जाता है। कृष्ण के देह त्याग के बाद द्वारका समुद्र में डूबने लगती है। अंत में सत्यभामा कृष्ण के प्रति अपने प्रेम को स्वीकारते हुए जल में प्रवेश कर उनके साथ मृत्यु में एकाकार हो जाती हैं। वर्तमान समय में वह युवक कृष्ण के प्रेम और जीवन-दर्शन से प्रभावित हो जाता है। मंदिर से बाहर निकलते समय उसे पता चलता है कि जिसने उसे कथा सुनाई थी, वह पुजारी वास्तव में स्वयं कृष्ण थे — वहाँ केवल एक मोरपंख बचा होता है। ==कलाकार== सिद्धार्थ गुप्ता — भगवान कृष्ण, भगवान विष्णु के आठवें अवतार और द्वारका के राजा संस्कृति जयंना — सत्यभामा, भूदेवी का अवतार और कृष्ण की तीसरी पत्नी सुष्मिता भट्ट — राधा, वृंदावन में कृष्ण का प्रथम प्रेम निवाशिनी कृष्णन — रुक्मिणी, महालक्ष्मी का पूर्ण अवतार, कृष्ण की मुख्य पत्नी और द्वारका की रानी जैंटी हजारिका — जाम्बवती, कृष्ण की दूसरी पत्नी और अष्टलक्ष्मी की विजयलक्ष्मी का अवतार कार्तिक जयराम — सत्राजित, सत्यभामा के पिता अमनजोत सिंह — बलराम, कृष्ण के बड़े भाई स्मृति श्रीकांत — सुभद्रा, कृष्ण की सौतेली छोटी बहन जैकी श्रॉफ — पुजारी (विशेष कैमियो भूमिका) ===कलाकार चयन=== मुख्य भूमिका में भगवान कृष्ण का किरदार निभाने के लिए सिद्धार्थ गुप्ता को चुना गया था। सुष्मिता भट्ट को राधा की भूमिका के लिए चयनित किया गया। सिंगापुर की टेलीविज़न अभिनेत्री और बिग बॉस तमिल सीज़न 6 से प्रसिद्ध हुई निवाशिनी कृष्णन को रुक्मिणी की भूमिका मिली, जबकि संस्कृति जयंना ने सत्यभामा के किरदार के साथ फिल्म उद्योग में पदार्पण किया। बाद में कन्नड़ अभिनेता कार्तिक जयराम भी फिल्म से जुड़े। ==संगीत== फिल्म का संगीत और पृष्ठभूमि संगीत प्रसाद एस. द्वारा तैयार किया गया है। एल्बम हिंदी, तमिल और तेलुगु — तीनों भाषाओं में जारी किया गया। पहला गीत “प्रेम की लीला” 22 अप्रैल 2026 को रिलीज़ हुआ। संगीत अधिकार सारेगामा संगीत कंपनी ने प्राप्त किए। ==निर्माण== फिल्म की घोषणा 9 अगस्त 2024 को की गई थी। इसे बनाने वाली टीम पहले लोकप्रिय टीवी धारावाहिक देवों के देव...महादेव और सिया के राम भी बना चुकी है। फिल्म की शूटिंग 2024 में नई दिल्ली में शुरू हुई और 2025 के अंत तक पूरी हुई। अप्रैल 2026 में फिल्म का मोशन पोस्टर और आधिकारिक ट्रेलर कृष्ण जन्मस्थान मंदिर परिसर में लॉन्च किया गया। == विमोचन == कृष्णावतारम भाग 1: द हार्ट (हृदयम) 7 मई 2026 को सिनेमाघरों में रिलीज़ हुई। फिल्म को हिंदी, तमिल और तेलुगु सहित कई भाषाओं में डब संस्करणों के साथ विश्वभर में प्रदर्शित किया गया। ==प्रतिक्रिया== === समीक्षात्मक प्रतिक्रिया (मीडिया विश्लेषक) === फिल्म को समीक्षकों से सकारात्मक प्रतिक्रियाएँ मिलीं। मैशेबल इंडिया की ममता नाइक ने फिल्म को 5 में से 4 स्टार देते हुए इसे “एक खूबसूरत अनुभव” बताया। उन्होंने अभिनय, भव्य दृश्य, संगीत, निर्देशन और वीएफएक्स की प्रशंसा की।<ref>https://in.mashable.com/entertainment/109399/krishnavataram-part-1-hridayam-review-siddharth-gupta-sanskruti-jayanas-film-has-heart-and-spectacle</ref> इंडिया टुडे की जननी के ने भी फिल्म को 5 में से 4 स्टार दिए और कहा कि फिल्म अपनी दृश्य भव्यता तथा सत्यभामा की कहानी को केंद्र में रखने के कारण अलग पहचान बनाती है।<ref>https://www.indiatoday.in/movies/reviews/story/krishnavataram-review-bhama-story-visual-spectacle-stronger-second-half-2907890-2026-05-07</ref> फिल्मफेयर पत्रिका ने 5 में से 3.5 स्टार देते हुए लिखा कि फिल्म कृष्ण को केवल दिव्य रूप में नहीं बल्कि मानवीय भावनाओं से परिपूर्ण चरित्र के रूप में प्रस्तुत करती है।<ref>https://www.filmfare.com/reviews/bollywood-movies/krishnavataram-part-1-the-heart-hridayam-review-soulful-saga-83742.html</ref> डीएनए इंडिया की सिमरन सिंह ने फिल्म को 3.5 स्टार देते हुए इसकी कहानी और भावनात्मक प्रस्तुति की सराहना की। उन्होंने विशेष रूप से जैकी श्रॉफ के नैरेशन की प्रशंसा की।<ref>https://www.dnaindia.com/bollywood/report-krishnavataram-part-1-movie-review-you-don-t-need-4000-crore-siddharth-gupta-s-visually-rich-lord-krishna-saga-proves-it-with-genuine-intent-novel-storytelling-3209374#goog_rewarded</ref> द टाइम्स ऑफ इंडिया के धवल रॉय ने भी फिल्म को 3.5 स्टार दिए। उन्होंने संस्कृति जयंना के अभिनय की विशेष प्रशंसा की, खासकर नरकासुर वध वाले दृश्य में।<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/krishnavataram-part-1-the-heart/movie-review/130889178.cms</ref> == देखिए भी == * [[:en:Krishnavataram_Part_1:_The_Heart_(Hridayam)]] == संदर्भ == 2xepj4610fdmvcrqhg5mishnr0b8e2c 6555933 6555817 2026-05-24T11:41:20Z DreamRimmer 651050 [[Special:Contributions/Manishvnsg|Manishvnsg]] ([[User talk:Manishvnsg|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6555666 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = कृष्णावतारम भाग 1: द हार्ट (हृदयम) | image = | caption = सिनेमाघर पोस्टर | director = हार्दिक गज्जर | writer = {{Plain list| * हार्दिक गज्जर * राम मोरी }} | producer = {{Plain list| * साजन राज कुरुप * शोभा संत }} | based_on = राम मोरी के सत्यभामा उपन्यास (2025) | editing = {{Plain list| *-- }} | music = प्रसाद एस.. | studio = {{Plain list| * क्रिएटिवलैंड स्टूडियोज एंटरटेनमेंट * अथाश्रीकथा मोशन पिक्चर्स }} | distributor = -- | released = {{Film date|2026|05|07|भारत|df=y}} | runtime = 150 मिनट | country = भारत | language = हिंदी<br>तमिळ<br>तेलुगु | budget = -- | gross = {{INR|10.46 करोड़}} <ref>{{Cite web |title=Krishnavataram Part 1: The Heart' box office collection day |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/box-office/krishnavataram-part-1-the-heart-box-office-collection-day-6-siddharth-guptas-devotional-drama-crosses-rs-10-crore-india-gross/articleshow/131029055.cms |website=Times of India |date=15 May 2025 |access-date=15 May 2025}}</ref> }} कृष्णावतारम भाग 1: द हार्ट (हृदयम) एक 2026 की भारतीय भक्ति फिल्म है, जिसका निर्देशन हार्दिक गज्जर ने किया है और निर्माण साजन राज कुरुप तथा शोभा संत ने क्रिएटिवलैंड स्टूडियोज एंटरटेनमेंट और अथाश्रीकथा मोशन पिक्चर्स के बैनर तले किया है। यह ''कृष्णावतारम'' त्रयी की पहली फिल्म है, जिसमें सिद्धार्थ गुप्ता, संस्कृति जयंना, सुष्मिता भट्ट और निवाशिनी कृष्णन मुख्य भूमिकाओं में हैं। फिल्म का संगीत प्रसाद एस. ने दिया है और छायांकन अयनांका बोस ने किया है। यह फिल्म राम मोरी के 2025 के उपन्यास सत्यभामा पर आधारित है, जिसमें भगवान कृष्ण के राधा से अलग होने के बाद का जीवन तथा उनकी पत्नियों रुक्मिणी और सत्यभामा के साथ संबंधों को दर्शाया गया है।<ref>https://rollingstoneindia.com/krishnavataram-trailer-launch-new-film</ref> फिल्म में कृष्ण के जीवन को सत्यभामा के दृष्टिकोण से प्रस्तुत किया गया है।<ref>https://www.indiatvnews.com/entertainment/movie-review/krishnavataram-part-1-movie-review-krishna-s-mythology-story-gets-a-fresh-contemporary-twist-1242</ref> फिल्म की आधिकारिक घोषणा 9 अगस्त 2024 को की गई थी। प्रारंभ में इसका नाम ''श्री राधा रमणम्'' रखा गया था, लेकिन बाद में सभी भाषाओं में इसे ''कृष्णावतारम भाग 1: द हार्ट (हृदयम)'' नाम से रिलीज़ किया गया। यह फिल्म 7 मई 2026 को विश्वभर में रिलीज़ हुई और समीक्षकों से सकारात्मक प्रतिक्रियाएँ प्राप्त हुईं।<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/hardikgajjarfilms/reels/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-05-14}}</ref> ==कथानक== फिल्म भगवान कृष्ण के जीवन में तीन प्रमुख स्त्रियों — रुक्मिणी, राधा और सत्यभामा — के साथ उनके संबंधों को दर्शाती है। ये तीनों प्रेम के अलग-अलग रूपों का प्रतीक हैं: आध्यात्मिक, शाश्वत और भावनात्मक प्रेम। कहानी की शुरुआत तब होती है जब शिकारी जरा के बाण से घायल होकर भगवान कृष्ण अपना नश्वर शरीर त्यागने वाले होते हैं। मृत्यु से पहले वे अपनी बाल्यकाल की प्रेमिका राधा से किया वचन निभाने के लिए बाँसुरी बजाते हैं। वर्तमान समय में एक युवक पुरी स्थित जगन्नाथ मंदिर में ईश्वर के अस्तित्व पर प्रश्न उठाता है। मंदिर का पुजारी उसे कृष्ण के जीवन की कथा सुनाते हुए बताता है कि महाभारत में दिखाई देने वाले योद्धा कृष्ण का वास्तविक स्वरूप प्रेम है। ===राधा=== द्वारका में राजा बनने से पहले कृष्ण वृंदावन में रहते थे, जहाँ उनकी मुलाकात राधा से हुई। दोनों का प्रेम रासलीला और संगीत के माध्यम से गहरा होता गया। लेकिन कंस का वध करने के लिए कृष्ण को मथुरा जाना पड़ा। राधा का विवाह किसी और से तय हो गया। जाते समय कृष्ण ने वादा किया कि मृत्यु से पहले वे एक बार फिर अपनी बाँसुरी उन्हें सुनाएँगे। ===रुक्मिणी=== राजकुमारी रुक्मिणी, जिन्होंने कृष्ण को कभी देखा भी नहीं था, उनसे प्रेम करने लगीं। शिशुपाल से विवाह तय होने पर उन्होंने कृष्ण को पत्र लिखकर उन्हें अपने साथ ले जाने की प्रार्थना की। कृष्ण उन्हें स्वयंवर से उठा लाते हैं और दोनों का विवाह हो जाता है। रुक्मिणी भगवान विष्णु की पत्नी लक्ष्मी का अवतार मानी जाती हैं। ===सत्यभामा=== सत्यभामा, जो पहले भामा के नाम से जानी जाती थीं, कृष्ण से प्रेम करने लगती हैं। उनके पिता सत्राजित कृष्ण पर ‘स्यamantक’ मणि चोरी करने का झूठा आरोप लगाते हैं। बाद में सत्य सामने आता है और सत्यभामा अपने पिता के विरुद्ध जाकर कृष्ण का साथ देती हैं। उनकी सत्यनिष्ठा के कारण उन्हें “सत्यभामा” नाम दिया जाता है। बाद में कृष्ण और सत्यभामा मिलकर नरकासुर का वध करते हैं। कृष्ण बताते हैं कि सत्यभामा पृथ्वी देवी भूदेवी का अवतार हैं और वही नरकासुर का अंत कर सकती हैं। नरकासुर के मारे जाने के बाद सत्यभामा उन 16,000 महिलाओं को सम्मान और आश्रय दिलाने के लिए कृष्ण से उन्हें पत्नी रूप में स्वीकार करने का अनुरोध करती हैं। महाभारत युद्ध के बाद गांधारी के श्राप से यादव वंश का विनाश हो जाता है। कृष्ण के देह त्याग के बाद द्वारका समुद्र में डूबने लगती है। अंत में सत्यभामा कृष्ण के प्रति अपने प्रेम को स्वीकारते हुए जल में प्रवेश कर उनके साथ मृत्यु में एकाकार हो जाती हैं। वर्तमान समय में वह युवक कृष्ण के प्रेम और जीवन-दर्शन से प्रभावित हो जाता है। मंदिर से बाहर निकलते समय उसे पता चलता है कि जिसने उसे कथा सुनाई थी, वह पुजारी वास्तव में स्वयं कृष्ण थे — वहाँ केवल एक मोरपंख बचा होता है। ==कलाकार== सिद्धार्थ गुप्ता — भगवान कृष्ण, भगवान विष्णु के आठवें अवतार और द्वारका के राजा संस्कृति जयंना — सत्यभामा, भूदेवी का अवतार और कृष्ण की तीसरी पत्नी सुष्मिता भट्ट — राधा, वृंदावन में कृष्ण का प्रथम प्रेम निवाशिनी कृष्णन — रुक्मिणी, महालक्ष्मी का पूर्ण अवतार, कृष्ण की मुख्य पत्नी और द्वारका की रानी जैंटी हजारिका — जाम्बवती, कृष्ण की दूसरी पत्नी और अष्टलक्ष्मी की विजयलक्ष्मी का अवतार कार्तिक जयराम — सत्राजित, सत्यभामा के पिता अमनजोत सिंह — बलराम, कृष्ण के बड़े भाई स्मृति श्रीकांत — सुभद्रा, कृष्ण की सौतेली छोटी बहन जैकी श्रॉफ — पुजारी (विशेष कैमियो भूमिका) ===कलाकार चयन=== मुख्य भूमिका में भगवान कृष्ण का किरदार निभाने के लिए सिद्धार्थ गुप्ता को चुना गया था। सुष्मिता भट्ट को राधा की भूमिका के लिए चयनित किया गया। सिंगापुर की टेलीविज़न अभिनेत्री और बिग बॉस तमिल सीज़न 6 से प्रसिद्ध हुई निवाशिनी कृष्णन को रुक्मिणी की भूमिका मिली, जबकि संस्कृति जयंना ने सत्यभामा के किरदार के साथ फिल्म उद्योग में पदार्पण किया। बाद में कन्नड़ अभिनेता कार्तिक जयराम भी फिल्म से जुड़े। ==संगीत== फिल्म का संगीत और पृष्ठभूमि संगीत प्रसाद एस. द्वारा तैयार किया गया है। एल्बम हिंदी, तमिल और तेलुगु — तीनों भाषाओं में जारी किया गया। पहला गीत “प्रेम की लीला” 22 अप्रैल 2026 को रिलीज़ हुआ। संगीत अधिकार सारेगामा संगीत कंपनी ने प्राप्त किए। ==निर्माण== फिल्म की घोषणा 9 अगस्त 2024 को की गई थी। इसे बनाने वाली टीम पहले लोकप्रिय टीवी धारावाहिक देवों के देव...महादेव और सिया के राम भी बना चुकी है। फिल्म की शूटिंग 2024 में नई दिल्ली में शुरू हुई और 2025 के अंत तक पूरी हुई। अप्रैल 2026 में फिल्म का मोशन पोस्टर और आधिकारिक ट्रेलर कृष्ण जन्मस्थान मंदिर परिसर में लॉन्च किया गया। == विमोचन == कृष्णावतारम भाग 1: द हार्ट (हृदयम) 7 मई 2026 को सिनेमाघरों में रिलीज़ हुई। फिल्म को हिंदी, तमिल और तेलुगु सहित कई भाषाओं में डब संस्करणों के साथ विश्वभर में प्रदर्शित किया गया। ==प्रतिक्रिया== === समीक्षात्मक प्रतिक्रिया (मीडिया विश्लेषक) === फिल्म को समीक्षकों से सकारात्मक प्रतिक्रियाएँ मिलीं। मैशेबल इंडिया की ममता नाइक ने फिल्म को 5 में से 4 स्टार देते हुए इसे “एक खूबसूरत अनुभव” बताया। उन्होंने अभिनय, भव्य दृश्य, संगीत, निर्देशन और वीएफएक्स की प्रशंसा की।<ref>https://in.mashable.com/entertainment/109399/krishnavataram-part-1-hridayam-review-siddharth-gupta-sanskruti-jayanas-film-has-heart-and-spectacle</ref> इंडिया टुडे की जननी के ने भी फिल्म को 5 में से 4 स्टार दिए और कहा कि फिल्म अपनी दृश्य भव्यता तथा सत्यभामा की कहानी को केंद्र में रखने के कारण अलग पहचान बनाती है।<ref>https://www.indiatoday.in/movies/reviews/story/krishnavataram-review-bhama-story-visual-spectacle-stronger-second-half-2907890-2026-05-07</ref> फिल्मफेयर पत्रिका ने 5 में से 3.5 स्टार देते हुए लिखा कि फिल्म कृष्ण को केवल दिव्य रूप में नहीं बल्कि मानवीय भावनाओं से परिपूर्ण चरित्र के रूप में प्रस्तुत करती है।<ref>https://www.filmfare.com/reviews/bollywood-movies/krishnavataram-part-1-the-heart-hridayam-review-soulful-saga-83742.html</ref> डीएनए इंडिया की सिमरन सिंह ने फिल्म को 3.5 स्टार देते हुए इसकी कहानी और भावनात्मक प्रस्तुति की सराहना की। उन्होंने विशेष रूप से जैकी श्रॉफ के नैरेशन की प्रशंसा की।<ref>https://www.dnaindia.com/bollywood/report-krishnavataram-part-1-movie-review-you-don-t-need-4000-crore-siddharth-gupta-s-visually-rich-lord-krishna-saga-proves-it-with-genuine-intent-novel-storytelling-3209374#goog_rewarded</ref> द टाइम्स ऑफ इंडिया के धवल रॉय ने भी फिल्म को 3.5 स्टार दिए। उन्होंने संस्कृति जयंना के अभिनय की विशेष प्रशंसा की, खासकर नरकासुर वध वाले दृश्य में।<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/krishnavataram-part-1-the-heart/movie-review/130889178.cms</ref> == देखिए भी == * [[:en:Krishnavataram_Part_1:_The_Heart_(Hridayam)]] == संदर्भ == bmfg7v2ats1r242l4lccq2rr2s0xuss 2026 मलेशिया मास्टर्स 0 1612302 6555749 6554974 2026-05-24T05:33:59Z Neeelzzz20 693319 /* फाइनल */ 6555749 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton event |name = {{nowrap|2026 मलेशिया मास्टर्स}} |image = Axiata Arena, Bukit Jalil front (220713).jpg |caption = |dates = 19–24 मई |number_edition = 17th |level = G2L4 |prize_money = 500000 |other = |venue = यूनिफ़ी एरिना |location = [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] |MS = |country_MS = |WS = |country_WS = |MD1 = |country_MD1 = |MD2 = |country_MD2 = |WD1 = |country_WD1 = |WD2 = |country_WD2 = |XD1 = |country_XD1 = |XD2 = |country_XD2 = |previous = [[2025 मलेशिया मास्टर्स|2025]] |next = [[2027 मलेशिया मास्टर्स|2027]] }} '''2026 मलेशिया मास्टर्स''' (प्रायोजन कारणों से आधिकारिक तौर पर '''पेरोडुआ मलेशिया मास्टर्स 2026 प्रस्तुत बाय दाइहात्सु''' के रूप में जाना जाता है) एक बैडमिंटन टूर्नामेंट है जो 19 से 24 मई 2026 तक यूनिफ़ी एरिना, [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] में आयोजित किया जाएगा और इसमें कुल 500,000 अमेरिकी डॉलर का पुरस्कार है। ==टूर्नामेंट== 2026 मलेशिया मास्टर्स, 2026 [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] का बारहवां टूर्नामेंट है और यह मलेशिया मास्टर्स चैंपियनशिप का हिस्सा है, जो 2009 से आयोजित की जा रही है। इस टूर्नामेंट का आयोजन बैडमिंटन एसोसिएशन ऑफ मलेशिया द्वारा [[बैडमिंटन विश्व महासंघ|बीडब्ल्यूएफ]] की स्वीकृति से किया जाता है।<ref name="prospect">{{cite web |title=PERODUA Malaysia Masters 2026 |url=https://extranet.bwf.sport/docs/events/5207/docs/Perodua%20Malaysia%20Masters%202026_UPDATED%2018Mar.pdf |publisher=Badminton World Federation |access-date=5 April 2025}}</ref> ===स्थान=== यह अंतरराष्ट्रीय टूर्नामेंट मलेशिया के कुआलालंपुर में स्थित केएल स्पोर्ट्स सिटी के अंदर यूनिफ़ी एरिना में आयोजित किया जाएगा। ===अंक वितरण=== नीचे [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर|बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर सुपर 500]] प्रतियोगिता के लिए बीडब्ल्यूएफ अंक प्रणाली के आधार पर टूर्नामेंट के प्रत्येक चरण के लिए अंक वितरण तालिका दी गई है।<ref>{{cite web |title=World Ranking System |url=https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |publisher=Badminton World Federation|accessdate=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510005434/https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |archive-date=10 May 2019 |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width="75" | विजेता ! width="75" | उपविजेता ! width="75" | 3/4 ! width="75" | 5/8 ! width="75" | 9/16 ! width="75" | 17/32 ! width="75" | 33/64 ! width="75" | 65/128 |- | 9,200 || 7,800 || 6,420 || 5,040 || 3,600 || 2,220 || 880 || 430 |} ===पुरस्कार राशि=== कुल पुरस्कार राशि 500,000 अमेरिकी डॉलर है और इसका वितरण बीडब्ल्यूएफ नियमों के अनुसार किया जाएगा।<ref name="prospect"/> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center" |- | width="104px" | '''इवेंट''' | width="68px" | '''विजेता''' | width="68px" | '''फाइनलिस्ट''' | width="68px" | '''सेमी-फ़ाइनल''' | width="80px" | '''क्वार्टर-फ़ाइनल''' | width="68px" | '''अंतिम 16''' |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''एकल''' | $37,500 || $19,000 || $7,250 || $3,000 || $1,750 |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''युगल''' | $39,500 || $19,000 || $7,000 || $3,625 || $1,875 |} == पुरुष एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} [[शी युची]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|DEN}} [[एंडर्स एंटोनसेन]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव # {{flagicon|INA}} जोनाटन क्रिस्टी # {{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]] # {{flagicon|JPN}} कोडाई नाराओका ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|FRA}} एलेक्स लानियर ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|IND}} [[लक्ष्य सेन]] ''(पहला दौर)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|CHN}} हू झेआन | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = 5 | RD1-team2 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = '''{{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल''' | RD1-score3 = '''2''' | RD1-seed4 = 3 | RD1-team4 = {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव | RD1-score4 = 0 | RD2-seed1 = 5 | RD2-team1 = {{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]] | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल | RD2-score2 = }} == महिला एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} चेन युफेई # {{flagicon|THA}} रत्चानोक इंतानोन # {{flagicon|JPN}} टोमोका मियाज़ाकी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|THA}} बुसानन ओंगबाम्रुंगफ़ान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन क्रिस्टोफ़रसेन # {{flagicon|IND}} उन्नति हुडा ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|VIE}} गुयेन थ्यू लिन्ह ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन केजर्सफेल्ट {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} == पुरुष युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} आरोन चिया / सोह वूई यिक # {{flagicon|JPN}} ताकुरो होकी / यूगो कोबायाशी # {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी / नूर इज्जुद्दीन # {{flagicon|TPE}} ली जे-हुई / यांग पो-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ / याप रॉय किंग # {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड / डैनियल लुंडगार्ड # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव / टोमा जूनियर पोपोव ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} केकेरू कुमागाई / हिरोकी निशी {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} == महिला युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} पर्ली टैन / थिनाह मुरलीधरन ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|JPN}} की नाकानिशी / रिन इवानागा # {{flagicon|TPE}} ह्सू या-चिंग / सुंग यू-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} काहो ओसावा / माई तानबे ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} चिहारू शिदा / अरिसा इगारशी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेन फैनशूटियन / लुओ ज़ुमिन # {{flagicon|MAS}} ओंग शिन यी / कारमेन टिंग ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम / एलिसन ली {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} == मिश्रित युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|THA}} डेचापोल पुवारानुक्रोह / सुपिसारा पेवसंप्रान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} चेन टैंग जी / तोह ई वेई # {{flagicon|CHN}} गुओ शिनवा / चेन फांगहुई # {{flagicon|DEN}} माथियास क्रिस्टियनसेन / एलेक्जेंड्रा बोजे # {{flagicon|INA}} जफ़र हिदायतुल्लाह / फ़ेलिशा पसारिबू ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} गोह सून हुआट / शेवॉन जेमी लाई ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेंग जिंग / झांग ची ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} गाओ जियाक्सुआन / वेई याक्सिन {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी संबंध== *[https://bwfworldtour.bwfbadminton.com/tournament/5229/perodua-malaysia-masters टूर्नामेंट लिंक] बीडब्ल्यूएफवर्ल्डटूर.बीडब्ल्यूएफबैडमिंटन.कॉम पर {{s-start}} {{succession box | before=[[2026 थाईलैंड ओपन]]<br/>[[2026 बाओजी चीन मास्टर्स]] | title=[[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] <br />2026 बीडब्ल्यूएफ सीज़न | years= | after=[[2026 सिंगापुर ओपन]]}} {{s-end}} [[श्रेणी:2026 में बैडमिंटन]] [[श्रेणी:2026 बीडब्ल्यूएफ विश्व दौरा]] 7fzaklxow6jp3ybfn5ve7wdwe4f6dc2 6555750 6555749 2026-05-24T05:35:00Z Neeelzzz20 693319 /* बीज */ 6555750 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton event |name = {{nowrap|2026 मलेशिया मास्टर्स}} |image = Axiata Arena, Bukit Jalil front (220713).jpg |caption = |dates = 19–24 मई |number_edition = 17th |level = G2L4 |prize_money = 500000 |other = |venue = यूनिफ़ी एरिना |location = [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] |MS = |country_MS = |WS = |country_WS = |MD1 = |country_MD1 = |MD2 = |country_MD2 = |WD1 = |country_WD1 = |WD2 = |country_WD2 = |XD1 = |country_XD1 = |XD2 = |country_XD2 = |previous = [[2025 मलेशिया मास्टर्स|2025]] |next = [[2027 मलेशिया मास्टर्स|2027]] }} '''2026 मलेशिया मास्टर्स''' (प्रायोजन कारणों से आधिकारिक तौर पर '''पेरोडुआ मलेशिया मास्टर्स 2026 प्रस्तुत बाय दाइहात्सु''' के रूप में जाना जाता है) एक बैडमिंटन टूर्नामेंट है जो 19 से 24 मई 2026 तक यूनिफ़ी एरिना, [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] में आयोजित किया जाएगा और इसमें कुल 500,000 अमेरिकी डॉलर का पुरस्कार है। ==टूर्नामेंट== 2026 मलेशिया मास्टर्स, 2026 [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] का बारहवां टूर्नामेंट है और यह मलेशिया मास्टर्स चैंपियनशिप का हिस्सा है, जो 2009 से आयोजित की जा रही है। इस टूर्नामेंट का आयोजन बैडमिंटन एसोसिएशन ऑफ मलेशिया द्वारा [[बैडमिंटन विश्व महासंघ|बीडब्ल्यूएफ]] की स्वीकृति से किया जाता है।<ref name="prospect">{{cite web |title=PERODUA Malaysia Masters 2026 |url=https://extranet.bwf.sport/docs/events/5207/docs/Perodua%20Malaysia%20Masters%202026_UPDATED%2018Mar.pdf |publisher=Badminton World Federation |access-date=5 April 2025}}</ref> ===स्थान=== यह अंतरराष्ट्रीय टूर्नामेंट मलेशिया के कुआलालंपुर में स्थित केएल स्पोर्ट्स सिटी के अंदर यूनिफ़ी एरिना में आयोजित किया जाएगा। ===अंक वितरण=== नीचे [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर|बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर सुपर 500]] प्रतियोगिता के लिए बीडब्ल्यूएफ अंक प्रणाली के आधार पर टूर्नामेंट के प्रत्येक चरण के लिए अंक वितरण तालिका दी गई है।<ref>{{cite web |title=World Ranking System |url=https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |publisher=Badminton World Federation|accessdate=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510005434/https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |archive-date=10 May 2019 |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width="75" | विजेता ! width="75" | उपविजेता ! width="75" | 3/4 ! width="75" | 5/8 ! width="75" | 9/16 ! width="75" | 17/32 ! width="75" | 33/64 ! width="75" | 65/128 |- | 9,200 || 7,800 || 6,420 || 5,040 || 3,600 || 2,220 || 880 || 430 |} ===पुरस्कार राशि=== कुल पुरस्कार राशि 500,000 अमेरिकी डॉलर है और इसका वितरण बीडब्ल्यूएफ नियमों के अनुसार किया जाएगा।<ref name="prospect"/> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center" |- | width="104px" | '''इवेंट''' | width="68px" | '''विजेता''' | width="68px" | '''फाइनलिस्ट''' | width="68px" | '''सेमी-फ़ाइनल''' | width="80px" | '''क्वार्टर-फ़ाइनल''' | width="68px" | '''अंतिम 16''' |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''एकल''' | $37,500 || $19,000 || $7,250 || $3,000 || $1,750 |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''युगल''' | $39,500 || $19,000 || $7,000 || $3,625 || $1,875 |} == पुरुष एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} [[शी युची]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|DEN}} [[एंडर्स एंटोनसेन]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|INA}} जोनाटन क्रिस्टी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]] # {{flagicon|JPN}} कोडाई नाराओका ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|FRA}} एलेक्स लानियर ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|IND}} [[लक्ष्य सेन]] ''(पहला दौर)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|CHN}} हू झेआन | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = 5 | RD1-team2 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = '''{{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल''' | RD1-score3 = '''2''' | RD1-seed4 = 3 | RD1-team4 = {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव | RD1-score4 = 0 | RD2-seed1 = 5 | RD2-team1 = {{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]] | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल | RD2-score2 = }} == महिला एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} चेन युफेई # {{flagicon|THA}} रत्चानोक इंतानोन # {{flagicon|JPN}} टोमोका मियाज़ाकी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|THA}} बुसानन ओंगबाम्रुंगफ़ान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन क्रिस्टोफ़रसेन # {{flagicon|IND}} उन्नति हुडा ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|VIE}} गुयेन थ्यू लिन्ह ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन केजर्सफेल्ट {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} == पुरुष युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} आरोन चिया / सोह वूई यिक # {{flagicon|JPN}} ताकुरो होकी / यूगो कोबायाशी # {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी / नूर इज्जुद्दीन # {{flagicon|TPE}} ली जे-हुई / यांग पो-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ / याप रॉय किंग # {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड / डैनियल लुंडगार्ड # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव / टोमा जूनियर पोपोव ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} केकेरू कुमागाई / हिरोकी निशी {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} == महिला युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} पर्ली टैन / थिनाह मुरलीधरन ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|JPN}} की नाकानिशी / रिन इवानागा # {{flagicon|TPE}} ह्सू या-चिंग / सुंग यू-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} काहो ओसावा / माई तानबे ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} चिहारू शिदा / अरिसा इगारशी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेन फैनशूटियन / लुओ ज़ुमिन # {{flagicon|MAS}} ओंग शिन यी / कारमेन टिंग ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम / एलिसन ली {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} == मिश्रित युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|THA}} डेचापोल पुवारानुक्रोह / सुपिसारा पेवसंप्रान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} चेन टैंग जी / तोह ई वेई # {{flagicon|CHN}} गुओ शिनवा / चेन फांगहुई # {{flagicon|DEN}} माथियास क्रिस्टियनसेन / एलेक्जेंड्रा बोजे # {{flagicon|INA}} जफ़र हिदायतुल्लाह / फ़ेलिशा पसारिबू ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} गोह सून हुआट / शेवॉन जेमी लाई ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेंग जिंग / झांग ची ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} गाओ जियाक्सुआन / वेई याक्सिन {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी संबंध== *[https://bwfworldtour.bwfbadminton.com/tournament/5229/perodua-malaysia-masters टूर्नामेंट लिंक] बीडब्ल्यूएफवर्ल्डटूर.बीडब्ल्यूएफबैडमिंटन.कॉम पर {{s-start}} {{succession box | before=[[2026 थाईलैंड ओपन]]<br/>[[2026 बाओजी चीन मास्टर्स]] | title=[[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] <br />2026 बीडब्ल्यूएफ सीज़न | years= | after=[[2026 सिंगापुर ओपन]]}} {{s-end}} [[श्रेणी:2026 में बैडमिंटन]] [[श्रेणी:2026 बीडब्ल्यूएफ विश्व दौरा]] 1bbyp9d9dnmfqavdxp750rw14qo1vpb 6555751 6555750 2026-05-24T05:37:15Z Neeelzzz20 693319 /* बीज */ 6555751 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton event |name = {{nowrap|2026 मलेशिया मास्टर्स}} |image = Axiata Arena, Bukit Jalil front (220713).jpg |caption = |dates = 19–24 मई |number_edition = 17th |level = G2L4 |prize_money = 500000 |other = |venue = यूनिफ़ी एरिना |location = [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] |MS = |country_MS = |WS = |country_WS = |MD1 = |country_MD1 = |MD2 = |country_MD2 = |WD1 = |country_WD1 = |WD2 = |country_WD2 = |XD1 = |country_XD1 = |XD2 = |country_XD2 = |previous = [[2025 मलेशिया मास्टर्स|2025]] |next = [[2027 मलेशिया मास्टर्स|2027]] }} '''2026 मलेशिया मास्टर्स''' (प्रायोजन कारणों से आधिकारिक तौर पर '''पेरोडुआ मलेशिया मास्टर्स 2026 प्रस्तुत बाय दाइहात्सु''' के रूप में जाना जाता है) एक बैडमिंटन टूर्नामेंट है जो 19 से 24 मई 2026 तक यूनिफ़ी एरिना, [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] में आयोजित किया जाएगा और इसमें कुल 500,000 अमेरिकी डॉलर का पुरस्कार है। ==टूर्नामेंट== 2026 मलेशिया मास्टर्स, 2026 [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] का बारहवां टूर्नामेंट है और यह मलेशिया मास्टर्स चैंपियनशिप का हिस्सा है, जो 2009 से आयोजित की जा रही है। इस टूर्नामेंट का आयोजन बैडमिंटन एसोसिएशन ऑफ मलेशिया द्वारा [[बैडमिंटन विश्व महासंघ|बीडब्ल्यूएफ]] की स्वीकृति से किया जाता है।<ref name="prospect">{{cite web |title=PERODUA Malaysia Masters 2026 |url=https://extranet.bwf.sport/docs/events/5207/docs/Perodua%20Malaysia%20Masters%202026_UPDATED%2018Mar.pdf |publisher=Badminton World Federation |access-date=5 April 2025}}</ref> ===स्थान=== यह अंतरराष्ट्रीय टूर्नामेंट मलेशिया के कुआलालंपुर में स्थित केएल स्पोर्ट्स सिटी के अंदर यूनिफ़ी एरिना में आयोजित किया जाएगा। ===अंक वितरण=== नीचे [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर|बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर सुपर 500]] प्रतियोगिता के लिए बीडब्ल्यूएफ अंक प्रणाली के आधार पर टूर्नामेंट के प्रत्येक चरण के लिए अंक वितरण तालिका दी गई है।<ref>{{cite web |title=World Ranking System |url=https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |publisher=Badminton World Federation|accessdate=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510005434/https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |archive-date=10 May 2019 |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width="75" | विजेता ! width="75" | उपविजेता ! width="75" | 3/4 ! width="75" | 5/8 ! width="75" | 9/16 ! width="75" | 17/32 ! width="75" | 33/64 ! width="75" | 65/128 |- | 9,200 || 7,800 || 6,420 || 5,040 || 3,600 || 2,220 || 880 || 430 |} ===पुरस्कार राशि=== कुल पुरस्कार राशि 500,000 अमेरिकी डॉलर है और इसका वितरण बीडब्ल्यूएफ नियमों के अनुसार किया जाएगा।<ref name="prospect"/> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center" |- | width="104px" | '''इवेंट''' | width="68px" | '''विजेता''' | width="68px" | '''फाइनलिस्ट''' | width="68px" | '''सेमी-फ़ाइनल''' | width="80px" | '''क्वार्टर-फ़ाइनल''' | width="68px" | '''अंतिम 16''' |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''एकल''' | $37,500 || $19,000 || $7,250 || $3,000 || $1,750 |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''युगल''' | $39,500 || $19,000 || $7,000 || $3,625 || $1,875 |} == पुरुष एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} [[शी युची]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|DEN}} [[एंडर्स एंटोनसेन]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|INA}} जोनाटन क्रिस्टी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]] # {{flagicon|JPN}} कोडाई नाराओका ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|FRA}} एलेक्स लानियर ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|IND}} [[लक्ष्य सेन]] ''(पहला दौर)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|CHN}} हू झेआन | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = 5 | RD1-team2 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = '''{{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल''' | RD1-score3 = '''2''' | RD1-seed4 = 3 | RD1-team4 = {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव | RD1-score4 = 0 | RD2-seed1 = 5 | RD2-team1 = {{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]] | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल | RD2-score2 = }} == महिला एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} चेन युफेई # {{flagicon|THA}} रत्चानोक इंतानोन # {{flagicon|JPN}} टोमोका मियाज़ाकी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|THA}} बुसानन ओंगबाम्रुंगफ़ान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन क्रिस्टोफ़रसेन ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|IND}} उन्नति हुडा ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|VIE}} गुयेन थ्यू लिन्ह ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन केजर्सफेल्ट ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} == पुरुष युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} आरोन चिया / सोह वूई यिक # {{flagicon|JPN}} ताकुरो होकी / यूगो कोबायाशी # {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी / नूर इज्जुद्दीन # {{flagicon|TPE}} ली जे-हुई / यांग पो-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ / याप रॉय किंग # {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड / डैनियल लुंडगार्ड # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव / टोमा जूनियर पोपोव ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} केकेरू कुमागाई / हिरोकी निशी {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} == महिला युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} पर्ली टैन / थिनाह मुरलीधरन ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|JPN}} की नाकानिशी / रिन इवानागा # {{flagicon|TPE}} ह्सू या-चिंग / सुंग यू-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} काहो ओसावा / माई तानबे ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} चिहारू शिदा / अरिसा इगारशी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेन फैनशूटियन / लुओ ज़ुमिन # {{flagicon|MAS}} ओंग शिन यी / कारमेन टिंग ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम / एलिसन ली {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} == मिश्रित युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|THA}} डेचापोल पुवारानुक्रोह / सुपिसारा पेवसंप्रान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} चेन टैंग जी / तोह ई वेई # {{flagicon|CHN}} गुओ शिनवा / चेन फांगहुई # {{flagicon|DEN}} माथियास क्रिस्टियनसेन / एलेक्जेंड्रा बोजे # {{flagicon|INA}} जफ़र हिदायतुल्लाह / फ़ेलिशा पसारिबू ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} गोह सून हुआट / शेवॉन जेमी लाई ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेंग जिंग / झांग ची ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} गाओ जियाक्सुआन / वेई याक्सिन {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी संबंध== *[https://bwfworldtour.bwfbadminton.com/tournament/5229/perodua-malaysia-masters टूर्नामेंट लिंक] बीडब्ल्यूएफवर्ल्डटूर.बीडब्ल्यूएफबैडमिंटन.कॉम पर {{s-start}} {{succession box | before=[[2026 थाईलैंड ओपन]]<br/>[[2026 बाओजी चीन मास्टर्स]] | title=[[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] <br />2026 बीडब्ल्यूएफ सीज़न | years= | after=[[2026 सिंगापुर ओपन]]}} {{s-end}} [[श्रेणी:2026 में बैडमिंटन]] [[श्रेणी:2026 बीडब्ल्यूएफ विश्व दौरा]] 3t4a0nwc63n1s1y1zzj2v4s2um2e1a9 6555752 6555751 2026-05-24T05:38:05Z Neeelzzz20 693319 /* फाइनल */ 6555752 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton event |name = {{nowrap|2026 मलेशिया मास्टर्स}} |image = Axiata Arena, Bukit Jalil front (220713).jpg |caption = |dates = 19–24 मई |number_edition = 17th |level = G2L4 |prize_money = 500000 |other = |venue = यूनिफ़ी एरिना |location = [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] |MS = |country_MS = |WS = |country_WS = |MD1 = |country_MD1 = |MD2 = |country_MD2 = |WD1 = |country_WD1 = |WD2 = |country_WD2 = |XD1 = |country_XD1 = |XD2 = |country_XD2 = |previous = [[2025 मलेशिया मास्टर्स|2025]] |next = [[2027 मलेशिया मास्टर्स|2027]] }} '''2026 मलेशिया मास्टर्स''' (प्रायोजन कारणों से आधिकारिक तौर पर '''पेरोडुआ मलेशिया मास्टर्स 2026 प्रस्तुत बाय दाइहात्सु''' के रूप में जाना जाता है) एक बैडमिंटन टूर्नामेंट है जो 19 से 24 मई 2026 तक यूनिफ़ी एरिना, [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] में आयोजित किया जाएगा और इसमें कुल 500,000 अमेरिकी डॉलर का पुरस्कार है। ==टूर्नामेंट== 2026 मलेशिया मास्टर्स, 2026 [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] का बारहवां टूर्नामेंट है और यह मलेशिया मास्टर्स चैंपियनशिप का हिस्सा है, जो 2009 से आयोजित की जा रही है। इस टूर्नामेंट का आयोजन बैडमिंटन एसोसिएशन ऑफ मलेशिया द्वारा [[बैडमिंटन विश्व महासंघ|बीडब्ल्यूएफ]] की स्वीकृति से किया जाता है।<ref name="prospect">{{cite web |title=PERODUA Malaysia Masters 2026 |url=https://extranet.bwf.sport/docs/events/5207/docs/Perodua%20Malaysia%20Masters%202026_UPDATED%2018Mar.pdf |publisher=Badminton World Federation |access-date=5 April 2025}}</ref> ===स्थान=== यह अंतरराष्ट्रीय टूर्नामेंट मलेशिया के कुआलालंपुर में स्थित केएल स्पोर्ट्स सिटी के अंदर यूनिफ़ी एरिना में आयोजित किया जाएगा। ===अंक वितरण=== नीचे [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर|बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर सुपर 500]] प्रतियोगिता के लिए बीडब्ल्यूएफ अंक प्रणाली के आधार पर टूर्नामेंट के प्रत्येक चरण के लिए अंक वितरण तालिका दी गई है।<ref>{{cite web |title=World Ranking System |url=https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |publisher=Badminton World Federation|accessdate=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510005434/https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |archive-date=10 May 2019 |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width="75" | विजेता ! width="75" | उपविजेता ! width="75" | 3/4 ! width="75" | 5/8 ! width="75" | 9/16 ! width="75" | 17/32 ! width="75" | 33/64 ! width="75" | 65/128 |- | 9,200 || 7,800 || 6,420 || 5,040 || 3,600 || 2,220 || 880 || 430 |} ===पुरस्कार राशि=== कुल पुरस्कार राशि 500,000 अमेरिकी डॉलर है और इसका वितरण बीडब्ल्यूएफ नियमों के अनुसार किया जाएगा।<ref name="prospect"/> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center" |- | width="104px" | '''इवेंट''' | width="68px" | '''विजेता''' | width="68px" | '''फाइनलिस्ट''' | width="68px" | '''सेमी-फ़ाइनल''' | width="80px" | '''क्वार्टर-फ़ाइनल''' | width="68px" | '''अंतिम 16''' |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''एकल''' | $37,500 || $19,000 || $7,250 || $3,000 || $1,750 |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''युगल''' | $39,500 || $19,000 || $7,000 || $3,625 || $1,875 |} == पुरुष एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} [[शी युची]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|DEN}} [[एंडर्स एंटोनसेन]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|INA}} जोनाटन क्रिस्टी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]] # {{flagicon|JPN}} कोडाई नाराओका ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|FRA}} एलेक्स लानियर ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|IND}} [[लक्ष्य सेन]] ''(पहला दौर)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|CHN}} हू झेआन | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = 5 | RD1-team2 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = '''{{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल''' | RD1-score3 = '''2''' | RD1-seed4 = 3 | RD1-team4 = {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव | RD1-score4 = 0 | RD2-seed1 = 5 | RD2-team1 = {{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]] | RD2-score1 = 1 | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल | RD2-score2 = }} == महिला एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} चेन युफेई # {{flagicon|THA}} रत्चानोक इंतानोन # {{flagicon|JPN}} टोमोका मियाज़ाकी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|THA}} बुसानन ओंगबाम्रुंगफ़ान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन क्रिस्टोफ़रसेन ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|IND}} उन्नति हुडा ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|VIE}} गुयेन थ्यू लिन्ह ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन केजर्सफेल्ट ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} == पुरुष युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} आरोन चिया / सोह वूई यिक # {{flagicon|JPN}} ताकुरो होकी / यूगो कोबायाशी # {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी / नूर इज्जुद्दीन # {{flagicon|TPE}} ली जे-हुई / यांग पो-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ / याप रॉय किंग # {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड / डैनियल लुंडगार्ड # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव / टोमा जूनियर पोपोव ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} केकेरू कुमागाई / हिरोकी निशी {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} == महिला युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} पर्ली टैन / थिनाह मुरलीधरन ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|JPN}} की नाकानिशी / रिन इवानागा # {{flagicon|TPE}} ह्सू या-चिंग / सुंग यू-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} काहो ओसावा / माई तानबे ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} चिहारू शिदा / अरिसा इगारशी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेन फैनशूटियन / लुओ ज़ुमिन # {{flagicon|MAS}} ओंग शिन यी / कारमेन टिंग ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम / एलिसन ली {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} == मिश्रित युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|THA}} डेचापोल पुवारानुक्रोह / सुपिसारा पेवसंप्रान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} चेन टैंग जी / तोह ई वेई # {{flagicon|CHN}} गुओ शिनवा / चेन फांगहुई # {{flagicon|DEN}} माथियास क्रिस्टियनसेन / एलेक्जेंड्रा बोजे # {{flagicon|INA}} जफ़र हिदायतुल्लाह / फ़ेलिशा पसारिबू ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} गोह सून हुआट / शेवॉन जेमी लाई ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेंग जिंग / झांग ची ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} गाओ जियाक्सुआन / वेई याक्सिन {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी संबंध== *[https://bwfworldtour.bwfbadminton.com/tournament/5229/perodua-malaysia-masters टूर्नामेंट लिंक] बीडब्ल्यूएफवर्ल्डटूर.बीडब्ल्यूएफबैडमिंटन.कॉम पर {{s-start}} {{succession box | before=[[2026 थाईलैंड ओपन]]<br/>[[2026 बाओजी चीन मास्टर्स]] | title=[[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] <br />2026 बीडब्ल्यूएफ सीज़न | years= | after=[[2026 सिंगापुर ओपन]]}} {{s-end}} [[श्रेणी:2026 में बैडमिंटन]] [[श्रेणी:2026 बीडब्ल्यूएफ विश्व दौरा]] 4bbny93hyhz1tvdllq4k5cn5mmg8mff 6555753 6555752 2026-05-24T05:38:28Z Neeelzzz20 693319 /* फाइनल */ 6555753 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton event |name = {{nowrap|2026 मलेशिया मास्टर्स}} |image = Axiata Arena, Bukit Jalil front (220713).jpg |caption = |dates = 19–24 मई |number_edition = 17th |level = G2L4 |prize_money = 500000 |other = |venue = यूनिफ़ी एरिना |location = [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] |MS = |country_MS = |WS = |country_WS = |MD1 = |country_MD1 = |MD2 = |country_MD2 = |WD1 = |country_WD1 = |WD2 = |country_WD2 = |XD1 = |country_XD1 = |XD2 = |country_XD2 = |previous = [[2025 मलेशिया मास्टर्स|2025]] |next = [[2027 मलेशिया मास्टर्स|2027]] }} '''2026 मलेशिया मास्टर्स''' (प्रायोजन कारणों से आधिकारिक तौर पर '''पेरोडुआ मलेशिया मास्टर्स 2026 प्रस्तुत बाय दाइहात्सु''' के रूप में जाना जाता है) एक बैडमिंटन टूर्नामेंट है जो 19 से 24 मई 2026 तक यूनिफ़ी एरिना, [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] में आयोजित किया जाएगा और इसमें कुल 500,000 अमेरिकी डॉलर का पुरस्कार है। ==टूर्नामेंट== 2026 मलेशिया मास्टर्स, 2026 [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] का बारहवां टूर्नामेंट है और यह मलेशिया मास्टर्स चैंपियनशिप का हिस्सा है, जो 2009 से आयोजित की जा रही है। इस टूर्नामेंट का आयोजन बैडमिंटन एसोसिएशन ऑफ मलेशिया द्वारा [[बैडमिंटन विश्व महासंघ|बीडब्ल्यूएफ]] की स्वीकृति से किया जाता है।<ref name="prospect">{{cite web |title=PERODUA Malaysia Masters 2026 |url=https://extranet.bwf.sport/docs/events/5207/docs/Perodua%20Malaysia%20Masters%202026_UPDATED%2018Mar.pdf |publisher=Badminton World Federation |access-date=5 April 2025}}</ref> ===स्थान=== यह अंतरराष्ट्रीय टूर्नामेंट मलेशिया के कुआलालंपुर में स्थित केएल स्पोर्ट्स सिटी के अंदर यूनिफ़ी एरिना में आयोजित किया जाएगा। ===अंक वितरण=== नीचे [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर|बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर सुपर 500]] प्रतियोगिता के लिए बीडब्ल्यूएफ अंक प्रणाली के आधार पर टूर्नामेंट के प्रत्येक चरण के लिए अंक वितरण तालिका दी गई है।<ref>{{cite web |title=World Ranking System |url=https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |publisher=Badminton World Federation|accessdate=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510005434/https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |archive-date=10 May 2019 |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width="75" | विजेता ! width="75" | उपविजेता ! width="75" | 3/4 ! width="75" | 5/8 ! width="75" | 9/16 ! width="75" | 17/32 ! width="75" | 33/64 ! width="75" | 65/128 |- | 9,200 || 7,800 || 6,420 || 5,040 || 3,600 || 2,220 || 880 || 430 |} ===पुरस्कार राशि=== कुल पुरस्कार राशि 500,000 अमेरिकी डॉलर है और इसका वितरण बीडब्ल्यूएफ नियमों के अनुसार किया जाएगा।<ref name="prospect"/> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center" |- | width="104px" | '''इवेंट''' | width="68px" | '''विजेता''' | width="68px" | '''फाइनलिस्ट''' | width="68px" | '''सेमी-फ़ाइनल''' | width="80px" | '''क्वार्टर-फ़ाइनल''' | width="68px" | '''अंतिम 16''' |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''एकल''' | $37,500 || $19,000 || $7,250 || $3,000 || $1,750 |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''युगल''' | $39,500 || $19,000 || $7,000 || $3,625 || $1,875 |} == पुरुष एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} [[शी युची]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|DEN}} [[एंडर्स एंटोनसेन]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|INA}} जोनाटन क्रिस्टी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]] # {{flagicon|JPN}} कोडाई नाराओका ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|FRA}} एलेक्स लानियर ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|IND}} [[लक्ष्य सेन]] ''(पहला दौर)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|CHN}} हू झेआन | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = 5 | RD1-team2 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = '''{{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल''' | RD1-score3 = '''2''' | RD1-seed4 = 3 | RD1-team4 = {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव | RD1-score4 = 0 | RD2-seed1 = 5 | RD2-team1 = {{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]] | RD2-score1 = 1 | RD2-seed2 = &nbsp; | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल | RD2-score2 = 0 }} == महिला एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} चेन युफेई # {{flagicon|THA}} रत्चानोक इंतानोन # {{flagicon|JPN}} टोमोका मियाज़ाकी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|THA}} बुसानन ओंगबाम्रुंगफ़ान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन क्रिस्टोफ़रसेन ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|IND}} उन्नति हुडा ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|VIE}} गुयेन थ्यू लिन्ह ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन केजर्सफेल्ट ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} == पुरुष युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} आरोन चिया / सोह वूई यिक # {{flagicon|JPN}} ताकुरो होकी / यूगो कोबायाशी # {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी / नूर इज्जुद्दीन # {{flagicon|TPE}} ली जे-हुई / यांग पो-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ / याप रॉय किंग # {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड / डैनियल लुंडगार्ड # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव / टोमा जूनियर पोपोव ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} केकेरू कुमागाई / हिरोकी निशी {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} == महिला युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} पर्ली टैन / थिनाह मुरलीधरन ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|JPN}} की नाकानिशी / रिन इवानागा # {{flagicon|TPE}} ह्सू या-चिंग / सुंग यू-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} काहो ओसावा / माई तानबे ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} चिहारू शिदा / अरिसा इगारशी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेन फैनशूटियन / लुओ ज़ुमिन # {{flagicon|MAS}} ओंग शिन यी / कारमेन टिंग ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम / एलिसन ली {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} == मिश्रित युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|THA}} डेचापोल पुवारानुक्रोह / सुपिसारा पेवसंप्रान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} चेन टैंग जी / तोह ई वेई # {{flagicon|CHN}} गुओ शिनवा / चेन फांगहुई # {{flagicon|DEN}} माथियास क्रिस्टियनसेन / एलेक्जेंड्रा बोजे # {{flagicon|INA}} जफ़र हिदायतुल्लाह / फ़ेलिशा पसारिबू ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} गोह सून हुआट / शेवॉन जेमी लाई ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेंग जिंग / झांग ची ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} गाओ जियाक्सुआन / वेई याक्सिन {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी संबंध== *[https://bwfworldtour.bwfbadminton.com/tournament/5229/perodua-malaysia-masters टूर्नामेंट लिंक] बीडब्ल्यूएफवर्ल्डटूर.बीडब्ल्यूएफबैडमिंटन.कॉम पर {{s-start}} {{succession box | before=[[2026 थाईलैंड ओपन]]<br/>[[2026 बाओजी चीन मास्टर्स]] | title=[[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] <br />2026 बीडब्ल्यूएफ सीज़न | years= | after=[[2026 सिंगापुर ओपन]]}} {{s-end}} [[श्रेणी:2026 में बैडमिंटन]] [[श्रेणी:2026 बीडब्ल्यूएफ विश्व दौरा]] rn2gyxdzfc23z5odigz8hm8bknqb9se 6555756 6555753 2026-05-24T05:44:49Z Neeelzzz20 693319 /* फाइनल */ 6555756 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton event |name = {{nowrap|2026 मलेशिया मास्टर्स}} |image = Axiata Arena, Bukit Jalil front (220713).jpg |caption = |dates = 19–24 मई |number_edition = 17th |level = G2L4 |prize_money = 500000 |other = |venue = यूनिफ़ी एरिना |location = [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] |MS = |country_MS = |WS = |country_WS = |MD1 = |country_MD1 = |MD2 = |country_MD2 = |WD1 = |country_WD1 = |WD2 = |country_WD2 = |XD1 = |country_XD1 = |XD2 = |country_XD2 = |previous = [[2025 मलेशिया मास्टर्स|2025]] |next = [[2027 मलेशिया मास्टर्स|2027]] }} '''2026 मलेशिया मास्टर्स''' (प्रायोजन कारणों से आधिकारिक तौर पर '''पेरोडुआ मलेशिया मास्टर्स 2026 प्रस्तुत बाय दाइहात्सु''' के रूप में जाना जाता है) एक बैडमिंटन टूर्नामेंट है जो 19 से 24 मई 2026 तक यूनिफ़ी एरिना, [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] में आयोजित किया जाएगा और इसमें कुल 500,000 अमेरिकी डॉलर का पुरस्कार है। ==टूर्नामेंट== 2026 मलेशिया मास्टर्स, 2026 [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] का बारहवां टूर्नामेंट है और यह मलेशिया मास्टर्स चैंपियनशिप का हिस्सा है, जो 2009 से आयोजित की जा रही है। इस टूर्नामेंट का आयोजन बैडमिंटन एसोसिएशन ऑफ मलेशिया द्वारा [[बैडमिंटन विश्व महासंघ|बीडब्ल्यूएफ]] की स्वीकृति से किया जाता है।<ref name="prospect">{{cite web |title=PERODUA Malaysia Masters 2026 |url=https://extranet.bwf.sport/docs/events/5207/docs/Perodua%20Malaysia%20Masters%202026_UPDATED%2018Mar.pdf |publisher=Badminton World Federation |access-date=5 April 2025}}</ref> ===स्थान=== यह अंतरराष्ट्रीय टूर्नामेंट मलेशिया के कुआलालंपुर में स्थित केएल स्पोर्ट्स सिटी के अंदर यूनिफ़ी एरिना में आयोजित किया जाएगा। ===अंक वितरण=== नीचे [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर|बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर सुपर 500]] प्रतियोगिता के लिए बीडब्ल्यूएफ अंक प्रणाली के आधार पर टूर्नामेंट के प्रत्येक चरण के लिए अंक वितरण तालिका दी गई है।<ref>{{cite web |title=World Ranking System |url=https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |publisher=Badminton World Federation|accessdate=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510005434/https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |archive-date=10 May 2019 |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width="75" | विजेता ! width="75" | उपविजेता ! width="75" | 3/4 ! width="75" | 5/8 ! width="75" | 9/16 ! width="75" | 17/32 ! width="75" | 33/64 ! width="75" | 65/128 |- | 9,200 || 7,800 || 6,420 || 5,040 || 3,600 || 2,220 || 880 || 430 |} ===पुरस्कार राशि=== कुल पुरस्कार राशि 500,000 अमेरिकी डॉलर है और इसका वितरण बीडब्ल्यूएफ नियमों के अनुसार किया जाएगा।<ref name="prospect"/> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center" |- | width="104px" | '''इवेंट''' | width="68px" | '''विजेता''' | width="68px" | '''फाइनलिस्ट''' | width="68px" | '''सेमी-फ़ाइनल''' | width="80px" | '''क्वार्टर-फ़ाइनल''' | width="68px" | '''अंतिम 16''' |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''एकल''' | $37,500 || $19,000 || $7,250 || $3,000 || $1,750 |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''युगल''' | $39,500 || $19,000 || $7,000 || $3,625 || $1,875 |} == पुरुष एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} [[शी युची]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|DEN}} [[एंडर्स एंटोनसेन]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|INA}} जोनाटन क्रिस्टी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]] # {{flagicon|JPN}} कोडाई नाराओका ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|FRA}} एलेक्स लानियर ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|IND}} [[लक्ष्य सेन]] ''(पहला दौर)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|CHN}} हू झेआन | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = 5 | RD1-team2 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = '''{{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल''' | RD1-score3 = '''2''' | RD1-seed4 = 3 | RD1-team4 = {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव | RD1-score4 = 0 | RD2-seed1 = 5 | RD2-team1 = {{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]] | RD2-score1 = 1 | RD2-seed2 = &nbsp; | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल | RD2-score2 = 0 }} == महिला एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} चेन युफेई # {{flagicon|THA}} रत्चानोक इंतानोन # {{flagicon|JPN}} टोमोका मियाज़ाकी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|THA}} बुसानन ओंगबाम्रुंगफ़ान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन क्रिस्टोफ़रसेन ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|IND}} उन्नति हुडा ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|VIE}} गुयेन थ्यू लिन्ह ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन केजर्सफेल्ट ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = '''1''' | RD1-team1 = '''{{flagicon|CHN}} चेन युफेई''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|JPN}} हिना अकेची | RD1-score2 = 0 | RD1-seed3 = 8 | RD1-team3 = {{flagicon|DEN}} लिन केजर्सफेल्ट | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''2''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 1 | RD2-team1 = {{flagicon|CHN}} चेन युफेई | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 2 | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन | RD2-score2 = }} == पुरुष युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} आरोन चिया / सोह वूई यिक # {{flagicon|JPN}} ताकुरो होकी / यूगो कोबायाशी # {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी / नूर इज्जुद्दीन # {{flagicon|TPE}} ली जे-हुई / यांग पो-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ / याप रॉय किंग # {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड / डैनियल लुंडगार्ड # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव / टोमा जूनियर पोपोव ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} केकेरू कुमागाई / हिरोकी निशी {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} == महिला युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} पर्ली टैन / थिनाह मुरलीधरन ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|JPN}} की नाकानिशी / रिन इवानागा # {{flagicon|TPE}} ह्सू या-चिंग / सुंग यू-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} काहो ओसावा / माई तानबे ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} चिहारू शिदा / अरिसा इगारशी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेन फैनशूटियन / लुओ ज़ुमिन # {{flagicon|MAS}} ओंग शिन यी / कारमेन टिंग ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम / एलिसन ली {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} == मिश्रित युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|THA}} डेचापोल पुवारानुक्रोह / सुपिसारा पेवसंप्रान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} चेन टैंग जी / तोह ई वेई # {{flagicon|CHN}} गुओ शिनवा / चेन फांगहुई # {{flagicon|DEN}} माथियास क्रिस्टियनसेन / एलेक्जेंड्रा बोजे # {{flagicon|INA}} जफ़र हिदायतुल्लाह / फ़ेलिशा पसारिबू ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} गोह सून हुआट / शेवॉन जेमी लाई ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेंग जिंग / झांग ची ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} गाओ जियाक्सुआन / वेई याक्सिन {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी संबंध== *[https://bwfworldtour.bwfbadminton.com/tournament/5229/perodua-malaysia-masters टूर्नामेंट लिंक] बीडब्ल्यूएफवर्ल्डटूर.बीडब्ल्यूएफबैडमिंटन.कॉम पर {{s-start}} {{succession box | before=[[2026 थाईलैंड ओपन]]<br/>[[2026 बाओजी चीन मास्टर्स]] | title=[[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] <br />2026 बीडब्ल्यूएफ सीज़न | years= | after=[[2026 सिंगापुर ओपन]]}} {{s-end}} [[श्रेणी:2026 में बैडमिंटन]] [[श्रेणी:2026 बीडब्ल्यूएफ विश्व दौरा]] t9ajz11fktmrtilfe2sdxnhrvau1lnb 6555757 6555756 2026-05-24T05:45:53Z Neeelzzz20 693319 /* फाइनल */ 6555757 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton event |name = {{nowrap|2026 मलेशिया मास्टर्स}} |image = Axiata Arena, Bukit Jalil front (220713).jpg |caption = |dates = 19–24 मई |number_edition = 17th |level = G2L4 |prize_money = 500000 |other = |venue = यूनिफ़ी एरिना |location = [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] |MS = |country_MS = |WS = |country_WS = |MD1 = |country_MD1 = |MD2 = |country_MD2 = |WD1 = |country_WD1 = |WD2 = |country_WD2 = |XD1 = |country_XD1 = |XD2 = |country_XD2 = |previous = [[2025 मलेशिया मास्टर्स|2025]] |next = [[2027 मलेशिया मास्टर्स|2027]] }} '''2026 मलेशिया मास्टर्स''' (प्रायोजन कारणों से आधिकारिक तौर पर '''पेरोडुआ मलेशिया मास्टर्स 2026 प्रस्तुत बाय दाइहात्सु''' के रूप में जाना जाता है) एक बैडमिंटन टूर्नामेंट है जो 19 से 24 मई 2026 तक यूनिफ़ी एरिना, [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] में आयोजित किया जाएगा और इसमें कुल 500,000 अमेरिकी डॉलर का पुरस्कार है। ==टूर्नामेंट== 2026 मलेशिया मास्टर्स, 2026 [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] का बारहवां टूर्नामेंट है और यह मलेशिया मास्टर्स चैंपियनशिप का हिस्सा है, जो 2009 से आयोजित की जा रही है। इस टूर्नामेंट का आयोजन बैडमिंटन एसोसिएशन ऑफ मलेशिया द्वारा [[बैडमिंटन विश्व महासंघ|बीडब्ल्यूएफ]] की स्वीकृति से किया जाता है।<ref name="prospect">{{cite web |title=PERODUA Malaysia Masters 2026 |url=https://extranet.bwf.sport/docs/events/5207/docs/Perodua%20Malaysia%20Masters%202026_UPDATED%2018Mar.pdf |publisher=Badminton World Federation |access-date=5 April 2025}}</ref> ===स्थान=== यह अंतरराष्ट्रीय टूर्नामेंट मलेशिया के कुआलालंपुर में स्थित केएल स्पोर्ट्स सिटी के अंदर यूनिफ़ी एरिना में आयोजित किया जाएगा। ===अंक वितरण=== नीचे [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर|बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर सुपर 500]] प्रतियोगिता के लिए बीडब्ल्यूएफ अंक प्रणाली के आधार पर टूर्नामेंट के प्रत्येक चरण के लिए अंक वितरण तालिका दी गई है।<ref>{{cite web |title=World Ranking System |url=https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |publisher=Badminton World Federation|accessdate=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510005434/https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |archive-date=10 May 2019 |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width="75" | विजेता ! width="75" | उपविजेता ! width="75" | 3/4 ! width="75" | 5/8 ! width="75" | 9/16 ! width="75" | 17/32 ! width="75" | 33/64 ! width="75" | 65/128 |- | 9,200 || 7,800 || 6,420 || 5,040 || 3,600 || 2,220 || 880 || 430 |} ===पुरस्कार राशि=== कुल पुरस्कार राशि 500,000 अमेरिकी डॉलर है और इसका वितरण बीडब्ल्यूएफ नियमों के अनुसार किया जाएगा।<ref name="prospect"/> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center" |- | width="104px" | '''इवेंट''' | width="68px" | '''विजेता''' | width="68px" | '''फाइनलिस्ट''' | width="68px" | '''सेमी-फ़ाइनल''' | width="80px" | '''क्वार्टर-फ़ाइनल''' | width="68px" | '''अंतिम 16''' |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''एकल''' | $37,500 || $19,000 || $7,250 || $3,000 || $1,750 |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''युगल''' | $39,500 || $19,000 || $7,000 || $3,625 || $1,875 |} == पुरुष एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} [[शी युची]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|DEN}} [[एंडर्स एंटोनसेन]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|INA}} जोनाटन क्रिस्टी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]] # {{flagicon|JPN}} कोडाई नाराओका ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|FRA}} एलेक्स लानियर ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|IND}} [[लक्ष्य सेन]] ''(पहला दौर)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|CHN}} हू झेआन | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''5''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = '''{{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल''' | RD1-score3 = '''2''' | RD1-seed4 = 3 | RD1-team4 = {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव | RD1-score4 = 0 | RD2-seed1 = 5 | RD2-team1 = {{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]] | RD2-score1 = 1 | RD2-seed2 = &nbsp; | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल | RD2-score2 = 0 }} == महिला एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} चेन युफेई # {{flagicon|THA}} रत्चानोक इंतानोन # {{flagicon|JPN}} टोमोका मियाज़ाकी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|THA}} बुसानन ओंगबाम्रुंगफ़ान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन क्रिस्टोफ़रसेन ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|IND}} उन्नति हुडा ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|VIE}} गुयेन थ्यू लिन्ह ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन केजर्सफेल्ट ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = '''1''' | RD1-team1 = '''{{flagicon|CHN}} चेन युफेई''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|JPN}} हिना अकेची | RD1-score2 = 0 | RD1-seed3 = 8 | RD1-team3 = {{flagicon|DEN}} लिन केजर्सफेल्ट | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''2''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 1 | RD2-team1 = {{flagicon|CHN}} चेन युफेई | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 2 | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन | RD2-score2 = }} == पुरुष युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} आरोन चिया / सोह वूई यिक # {{flagicon|JPN}} ताकुरो होकी / यूगो कोबायाशी # {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी / नूर इज्जुद्दीन # {{flagicon|TPE}} ली जे-हुई / यांग पो-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ / याप रॉय किंग # {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड / डैनियल लुंडगार्ड # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव / टोमा जूनियर पोपोव ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} केकेरू कुमागाई / हिरोकी निशी {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} == महिला युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} पर्ली टैन / थिनाह मुरलीधरन ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|JPN}} की नाकानिशी / रिन इवानागा # {{flagicon|TPE}} ह्सू या-चिंग / सुंग यू-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} काहो ओसावा / माई तानबे ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} चिहारू शिदा / अरिसा इगारशी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेन फैनशूटियन / लुओ ज़ुमिन # {{flagicon|MAS}} ओंग शिन यी / कारमेन टिंग ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम / एलिसन ली {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} == मिश्रित युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|THA}} डेचापोल पुवारानुक्रोह / सुपिसारा पेवसंप्रान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} चेन टैंग जी / तोह ई वेई # {{flagicon|CHN}} गुओ शिनवा / चेन फांगहुई # {{flagicon|DEN}} माथियास क्रिस्टियनसेन / एलेक्जेंड्रा बोजे # {{flagicon|INA}} जफ़र हिदायतुल्लाह / फ़ेलिशा पसारिबू ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} गोह सून हुआट / शेवॉन जेमी लाई ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेंग जिंग / झांग ची ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} गाओ जियाक्सुआन / वेई याक्सिन {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी संबंध== *[https://bwfworldtour.bwfbadminton.com/tournament/5229/perodua-malaysia-masters टूर्नामेंट लिंक] बीडब्ल्यूएफवर्ल्डटूर.बीडब्ल्यूएफबैडमिंटन.कॉम पर {{s-start}} {{succession box | before=[[2026 थाईलैंड ओपन]]<br/>[[2026 बाओजी चीन मास्टर्स]] | title=[[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] <br />2026 बीडब्ल्यूएफ सीज़न | years= | after=[[2026 सिंगापुर ओपन]]}} {{s-end}} [[श्रेणी:2026 में बैडमिंटन]] [[श्रेणी:2026 बीडब्ल्यूएफ विश्व दौरा]] rucgvh6pmd4h31ekw5m09nmpy6sz8m1 6555758 6555757 2026-05-24T05:47:48Z Neeelzzz20 693319 /* फाइनल */ 6555758 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton event |name = {{nowrap|2026 मलेशिया मास्टर्स}} |image = Axiata Arena, Bukit Jalil front (220713).jpg |caption = |dates = 19–24 मई |number_edition = 17th |level = G2L4 |prize_money = 500000 |other = |venue = यूनिफ़ी एरिना |location = [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] |MS = |country_MS = |WS = |country_WS = |MD1 = |country_MD1 = |MD2 = |country_MD2 = |WD1 = |country_WD1 = |WD2 = |country_WD2 = |XD1 = |country_XD1 = |XD2 = |country_XD2 = |previous = [[2025 मलेशिया मास्टर्स|2025]] |next = [[2027 मलेशिया मास्टर्स|2027]] }} '''2026 मलेशिया मास्टर्स''' (प्रायोजन कारणों से आधिकारिक तौर पर '''पेरोडुआ मलेशिया मास्टर्स 2026 प्रस्तुत बाय दाइहात्सु''' के रूप में जाना जाता है) एक बैडमिंटन टूर्नामेंट है जो 19 से 24 मई 2026 तक यूनिफ़ी एरिना, [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] में आयोजित किया जाएगा और इसमें कुल 500,000 अमेरिकी डॉलर का पुरस्कार है। ==टूर्नामेंट== 2026 मलेशिया मास्टर्स, 2026 [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] का बारहवां टूर्नामेंट है और यह मलेशिया मास्टर्स चैंपियनशिप का हिस्सा है, जो 2009 से आयोजित की जा रही है। इस टूर्नामेंट का आयोजन बैडमिंटन एसोसिएशन ऑफ मलेशिया द्वारा [[बैडमिंटन विश्व महासंघ|बीडब्ल्यूएफ]] की स्वीकृति से किया जाता है।<ref name="prospect">{{cite web |title=PERODUA Malaysia Masters 2026 |url=https://extranet.bwf.sport/docs/events/5207/docs/Perodua%20Malaysia%20Masters%202026_UPDATED%2018Mar.pdf |publisher=Badminton World Federation |access-date=5 April 2025}}</ref> ===स्थान=== यह अंतरराष्ट्रीय टूर्नामेंट मलेशिया के कुआलालंपुर में स्थित केएल स्पोर्ट्स सिटी के अंदर यूनिफ़ी एरिना में आयोजित किया जाएगा। ===अंक वितरण=== नीचे [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर|बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर सुपर 500]] प्रतियोगिता के लिए बीडब्ल्यूएफ अंक प्रणाली के आधार पर टूर्नामेंट के प्रत्येक चरण के लिए अंक वितरण तालिका दी गई है।<ref>{{cite web |title=World Ranking System |url=https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |publisher=Badminton World Federation|accessdate=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510005434/https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |archive-date=10 May 2019 |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width="75" | विजेता ! width="75" | उपविजेता ! width="75" | 3/4 ! width="75" | 5/8 ! width="75" | 9/16 ! width="75" | 17/32 ! width="75" | 33/64 ! width="75" | 65/128 |- | 9,200 || 7,800 || 6,420 || 5,040 || 3,600 || 2,220 || 880 || 430 |} ===पुरस्कार राशि=== कुल पुरस्कार राशि 500,000 अमेरिकी डॉलर है और इसका वितरण बीडब्ल्यूएफ नियमों के अनुसार किया जाएगा।<ref name="prospect"/> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center" |- | width="104px" | '''इवेंट''' | width="68px" | '''विजेता''' | width="68px" | '''फाइनलिस्ट''' | width="68px" | '''सेमी-फ़ाइनल''' | width="80px" | '''क्वार्टर-फ़ाइनल''' | width="68px" | '''अंतिम 16''' |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''एकल''' | $37,500 || $19,000 || $7,250 || $3,000 || $1,750 |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''युगल''' | $39,500 || $19,000 || $7,000 || $3,625 || $1,875 |} == पुरुष एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} [[शी युची]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|DEN}} [[एंडर्स एंटोनसेन]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|INA}} जोनाटन क्रिस्टी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]] # {{flagicon|JPN}} कोडाई नाराओका ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|FRA}} एलेक्स लानियर ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|IND}} [[लक्ष्य सेन]] ''(पहला दौर)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|CHN}} हू झेआन | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''5''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = '''{{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल''' | RD1-score3 = '''2''' | RD1-seed4 = 3 | RD1-team4 = {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव | RD1-score4 = 0 | RD2-seed1 = 5 | RD2-team1 = {{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]] | RD2-score1 = 1 | RD2-seed2 = &nbsp; | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल | RD2-score2 = 0 }} == महिला एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} चेन युफेई # {{flagicon|THA}} रत्चानोक इंतानोन # {{flagicon|JPN}} टोमोका मियाज़ाकी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|THA}} बुसानन ओंगबाम्रुंगफ़ान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन क्रिस्टोफ़रसेन ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|IND}} उन्नति हुडा ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|VIE}} गुयेन थ्यू लिन्ह ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन केजर्सफेल्ट ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = '''1''' | RD1-team1 = '''{{flagicon|CHN}} चेन युफेई''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|JPN}} हिना अकेची | RD1-score2 = 0 | RD1-seed3 = 8 | RD1-team3 = {{flagicon|DEN}} लिन केजर्सफेल्ट | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''2''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 1 | RD2-team1 = {{flagicon|CHN}} चेन युफेई | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 2 | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन | RD2-score2 = }} == पुरुष युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} आरोन चिया / सोह वूई यिक # {{flagicon|JPN}} ताकुरो होकी / यूगो कोबायाशी # {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी / नूर इज्जुद्दीन # {{flagicon|TPE}} ली जे-हुई / यांग पो-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ / याप रॉय किंग # {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड / डैनियल लुंडगार्ड # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव / टोमा जूनियर पोपोव ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} केकेरू कुमागाई / हिरोकी निशी {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = 1 | RD1-team1 = {{flagicon|MAS}} आरोन चिया <hr> {{flagicon|MAS}} सोह वूई यिक | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} == महिला युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} पर्ली टैन / थिनाह मुरलीधरन ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|JPN}} की नाकानिशी / रिन इवानागा # {{flagicon|TPE}} ह्सू या-चिंग / सुंग यू-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} काहो ओसावा / माई तानबे ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} चिहारू शिदा / अरिसा इगारशी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेन फैनशूटियन / लुओ ज़ुमिन # {{flagicon|MAS}} ओंग शिन यी / कारमेन टिंग ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम / एलिसन ली {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} == मिश्रित युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|THA}} डेचापोल पुवारानुक्रोह / सुपिसारा पेवसंप्रान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} चेन टैंग जी / तोह ई वेई # {{flagicon|CHN}} गुओ शिनवा / चेन फांगहुई # {{flagicon|DEN}} माथियास क्रिस्टियनसेन / एलेक्जेंड्रा बोजे # {{flagicon|INA}} जफ़र हिदायतुल्लाह / फ़ेलिशा पसारिबू ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} गोह सून हुआट / शेवॉन जेमी लाई ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेंग जिंग / झांग ची ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} गाओ जियाक्सुआन / वेई याक्सिन {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी संबंध== *[https://bwfworldtour.bwfbadminton.com/tournament/5229/perodua-malaysia-masters टूर्नामेंट लिंक] बीडब्ल्यूएफवर्ल्डटूर.बीडब्ल्यूएफबैडमिंटन.कॉम पर {{s-start}} {{succession box | before=[[2026 थाईलैंड ओपन]]<br/>[[2026 बाओजी चीन मास्टर्स]] | title=[[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] <br />2026 बीडब्ल्यूएफ सीज़न | years= | after=[[2026 सिंगापुर ओपन]]}} {{s-end}} [[श्रेणी:2026 में बैडमिंटन]] [[श्रेणी:2026 बीडब्ल्यूएफ विश्व दौरा]] d8uymj0h4k17mq6zerqczh09256dhcn 6555759 6555758 2026-05-24T05:50:12Z Neeelzzz20 693319 /* फाइनल */ 6555759 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton event |name = {{nowrap|2026 मलेशिया मास्टर्स}} |image = Axiata Arena, Bukit Jalil front (220713).jpg |caption = |dates = 19–24 मई |number_edition = 17th |level = G2L4 |prize_money = 500000 |other = |venue = यूनिफ़ी एरिना |location = [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] |MS = |country_MS = |WS = |country_WS = |MD1 = |country_MD1 = |MD2 = |country_MD2 = |WD1 = |country_WD1 = |WD2 = |country_WD2 = |XD1 = |country_XD1 = |XD2 = |country_XD2 = |previous = [[2025 मलेशिया मास्टर्स|2025]] |next = [[2027 मलेशिया मास्टर्स|2027]] }} '''2026 मलेशिया मास्टर्स''' (प्रायोजन कारणों से आधिकारिक तौर पर '''पेरोडुआ मलेशिया मास्टर्स 2026 प्रस्तुत बाय दाइहात्सु''' के रूप में जाना जाता है) एक बैडमिंटन टूर्नामेंट है जो 19 से 24 मई 2026 तक यूनिफ़ी एरिना, [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] में आयोजित किया जाएगा और इसमें कुल 500,000 अमेरिकी डॉलर का पुरस्कार है। ==टूर्नामेंट== 2026 मलेशिया मास्टर्स, 2026 [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] का बारहवां टूर्नामेंट है और यह मलेशिया मास्टर्स चैंपियनशिप का हिस्सा है, जो 2009 से आयोजित की जा रही है। इस टूर्नामेंट का आयोजन बैडमिंटन एसोसिएशन ऑफ मलेशिया द्वारा [[बैडमिंटन विश्व महासंघ|बीडब्ल्यूएफ]] की स्वीकृति से किया जाता है।<ref name="prospect">{{cite web |title=PERODUA Malaysia Masters 2026 |url=https://extranet.bwf.sport/docs/events/5207/docs/Perodua%20Malaysia%20Masters%202026_UPDATED%2018Mar.pdf |publisher=Badminton World Federation |access-date=5 April 2025}}</ref> ===स्थान=== यह अंतरराष्ट्रीय टूर्नामेंट मलेशिया के कुआलालंपुर में स्थित केएल स्पोर्ट्स सिटी के अंदर यूनिफ़ी एरिना में आयोजित किया जाएगा। ===अंक वितरण=== नीचे [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर|बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर सुपर 500]] प्रतियोगिता के लिए बीडब्ल्यूएफ अंक प्रणाली के आधार पर टूर्नामेंट के प्रत्येक चरण के लिए अंक वितरण तालिका दी गई है।<ref>{{cite web |title=World Ranking System |url=https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |publisher=Badminton World Federation|accessdate=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510005434/https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |archive-date=10 May 2019 |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width="75" | विजेता ! width="75" | उपविजेता ! width="75" | 3/4 ! width="75" | 5/8 ! width="75" | 9/16 ! width="75" | 17/32 ! width="75" | 33/64 ! width="75" | 65/128 |- | 9,200 || 7,800 || 6,420 || 5,040 || 3,600 || 2,220 || 880 || 430 |} ===पुरस्कार राशि=== कुल पुरस्कार राशि 500,000 अमेरिकी डॉलर है और इसका वितरण बीडब्ल्यूएफ नियमों के अनुसार किया जाएगा।<ref name="prospect"/> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center" |- | width="104px" | '''इवेंट''' | width="68px" | '''विजेता''' | width="68px" | '''फाइनलिस्ट''' | width="68px" | '''सेमी-फ़ाइनल''' | width="80px" | '''क्वार्टर-फ़ाइनल''' | width="68px" | '''अंतिम 16''' |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''एकल''' | $37,500 || $19,000 || $7,250 || $3,000 || $1,750 |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''युगल''' | $39,500 || $19,000 || $7,000 || $3,625 || $1,875 |} == पुरुष एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} [[शी युची]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|DEN}} [[एंडर्स एंटोनसेन]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|INA}} जोनाटन क्रिस्टी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]] # {{flagicon|JPN}} कोडाई नाराओका ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|FRA}} एलेक्स लानियर ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|IND}} [[लक्ष्य सेन]] ''(पहला दौर)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|CHN}} हू झेआन | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''5''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = '''{{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल''' | RD1-score3 = '''2''' | RD1-seed4 = 3 | RD1-team4 = {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव | RD1-score4 = 0 | RD2-seed1 = 5 | RD2-team1 = {{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]] | RD2-score1 = 1 | RD2-seed2 = &nbsp; | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल | RD2-score2 = 0 }} == महिला एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} चेन युफेई # {{flagicon|THA}} रत्चानोक इंतानोन # {{flagicon|JPN}} टोमोका मियाज़ाकी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|THA}} बुसानन ओंगबाम्रुंगफ़ान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन क्रिस्टोफ़रसेन ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|IND}} उन्नति हुडा ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|VIE}} गुयेन थ्यू लिन्ह ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन केजर्सफेल्ट ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = '''1''' | RD1-team1 = '''{{flagicon|CHN}} चेन युफेई''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|JPN}} हिना अकेची | RD1-score2 = 0 | RD1-seed3 = 8 | RD1-team3 = {{flagicon|DEN}} लिन केजर्सफेल्ट | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''2''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 1 | RD2-team1 = {{flagicon|CHN}} चेन युफेई | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 2 | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन | RD2-score2 = }} == पुरुष युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} आरोन चिया / सोह वूई यिक # {{flagicon|JPN}} ताकुरो होकी / यूगो कोबायाशी # {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी / नूर इज्जुद्दीन # {{flagicon|TPE}} ली जे-हुई / यांग पो-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ / याप रॉय किंग # {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड / डैनियल लुंडगार्ड # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव / टोमा जूनियर पोपोव ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} केकेरू कुमागाई / हिरोकी निशी {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = 1 | RD1-team1 = {{flagicon|MAS}} आरोन चिया <hr> {{flagicon|MAS}} सोह वूई यिक | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''3''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी <hr> {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = 5 | RD1-team3 = {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ <hr> {{flagicon|MAS}} याप रॉय किंग | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''6''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड <hr> {{flagicon|DEN}} डैनियल लुंडगार्ड''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 3 | RD2-team1 = {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी <hr> {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 6 | RD2-team2 = {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड <hr> {{flagicon|DEN}} डैनियल लुंडगार्ड | RD2-score2 = }} == महिला युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} पर्ली टैन / थिनाह मुरलीधरन ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|JPN}} की नाकानिशी / रिन इवानागा # {{flagicon|TPE}} ह्सू या-चिंग / सुंग यू-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} काहो ओसावा / माई तानबे ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} चिहारू शिदा / अरिसा इगारशी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेन फैनशूटियन / लुओ ज़ुमिन # {{flagicon|MAS}} ओंग शिन यी / कारमेन टिंग ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम / एलिसन ली {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} == मिश्रित युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|THA}} डेचापोल पुवारानुक्रोह / सुपिसारा पेवसंप्रान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} चेन टैंग जी / तोह ई वेई # {{flagicon|CHN}} गुओ शिनवा / चेन फांगहुई # {{flagicon|DEN}} माथियास क्रिस्टियनसेन / एलेक्जेंड्रा बोजे # {{flagicon|INA}} जफ़र हिदायतुल्लाह / फ़ेलिशा पसारिबू ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} गोह सून हुआट / शेवॉन जेमी लाई ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेंग जिंग / झांग ची ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} गाओ जियाक्सुआन / वेई याक्सिन {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी संबंध== *[https://bwfworldtour.bwfbadminton.com/tournament/5229/perodua-malaysia-masters टूर्नामेंट लिंक] बीडब्ल्यूएफवर्ल्डटूर.बीडब्ल्यूएफबैडमिंटन.कॉम पर {{s-start}} {{succession box | before=[[2026 थाईलैंड ओपन]]<br/>[[2026 बाओजी चीन मास्टर्स]] | title=[[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] <br />2026 बीडब्ल्यूएफ सीज़न | years= | after=[[2026 सिंगापुर ओपन]]}} {{s-end}} [[श्रेणी:2026 में बैडमिंटन]] [[श्रेणी:2026 बीडब्ल्यूएफ विश्व दौरा]] rhovru17kfxupa3v3beop6srs6q1nfl 6555783 6555759 2026-05-24T07:08:54Z Neeelzzz20 693319 /* बीज */ 6555783 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton event |name = {{nowrap|2026 मलेशिया मास्टर्स}} |image = Axiata Arena, Bukit Jalil front (220713).jpg |caption = |dates = 19–24 मई |number_edition = 17th |level = G2L4 |prize_money = 500000 |other = |venue = यूनिफ़ी एरिना |location = [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] |MS = |country_MS = |WS = |country_WS = |MD1 = |country_MD1 = |MD2 = |country_MD2 = |WD1 = |country_WD1 = |WD2 = |country_WD2 = |XD1 = |country_XD1 = |XD2 = |country_XD2 = |previous = [[2025 मलेशिया मास्टर्स|2025]] |next = [[2027 मलेशिया मास्टर्स|2027]] }} '''2026 मलेशिया मास्टर्स''' (प्रायोजन कारणों से आधिकारिक तौर पर '''पेरोडुआ मलेशिया मास्टर्स 2026 प्रस्तुत बाय दाइहात्सु''' के रूप में जाना जाता है) एक बैडमिंटन टूर्नामेंट है जो 19 से 24 मई 2026 तक यूनिफ़ी एरिना, [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] में आयोजित किया जाएगा और इसमें कुल 500,000 अमेरिकी डॉलर का पुरस्कार है। ==टूर्नामेंट== 2026 मलेशिया मास्टर्स, 2026 [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] का बारहवां टूर्नामेंट है और यह मलेशिया मास्टर्स चैंपियनशिप का हिस्सा है, जो 2009 से आयोजित की जा रही है। इस टूर्नामेंट का आयोजन बैडमिंटन एसोसिएशन ऑफ मलेशिया द्वारा [[बैडमिंटन विश्व महासंघ|बीडब्ल्यूएफ]] की स्वीकृति से किया जाता है।<ref name="prospect">{{cite web |title=PERODUA Malaysia Masters 2026 |url=https://extranet.bwf.sport/docs/events/5207/docs/Perodua%20Malaysia%20Masters%202026_UPDATED%2018Mar.pdf |publisher=Badminton World Federation |access-date=5 April 2025}}</ref> ===स्थान=== यह अंतरराष्ट्रीय टूर्नामेंट मलेशिया के कुआलालंपुर में स्थित केएल स्पोर्ट्स सिटी के अंदर यूनिफ़ी एरिना में आयोजित किया जाएगा। ===अंक वितरण=== नीचे [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर|बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर सुपर 500]] प्रतियोगिता के लिए बीडब्ल्यूएफ अंक प्रणाली के आधार पर टूर्नामेंट के प्रत्येक चरण के लिए अंक वितरण तालिका दी गई है।<ref>{{cite web |title=World Ranking System |url=https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |publisher=Badminton World Federation|accessdate=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510005434/https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |archive-date=10 May 2019 |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width="75" | विजेता ! width="75" | उपविजेता ! width="75" | 3/4 ! width="75" | 5/8 ! width="75" | 9/16 ! width="75" | 17/32 ! width="75" | 33/64 ! width="75" | 65/128 |- | 9,200 || 7,800 || 6,420 || 5,040 || 3,600 || 2,220 || 880 || 430 |} ===पुरस्कार राशि=== कुल पुरस्कार राशि 500,000 अमेरिकी डॉलर है और इसका वितरण बीडब्ल्यूएफ नियमों के अनुसार किया जाएगा।<ref name="prospect"/> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center" |- | width="104px" | '''इवेंट''' | width="68px" | '''विजेता''' | width="68px" | '''फाइनलिस्ट''' | width="68px" | '''सेमी-फ़ाइनल''' | width="80px" | '''क्वार्टर-फ़ाइनल''' | width="68px" | '''अंतिम 16''' |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''एकल''' | $37,500 || $19,000 || $7,250 || $3,000 || $1,750 |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''युगल''' | $39,500 || $19,000 || $7,000 || $3,625 || $1,875 |} == पुरुष एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} [[शी युची]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|DEN}} [[एंडर्स एंटोनसेन]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|INA}} जोनाटन क्रिस्टी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]] '''(चैंपियन)''' # {{flagicon|JPN}} कोडाई नाराओका ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|FRA}} एलेक्स लानियर ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|IND}} [[लक्ष्य सेन]] ''(पहला दौर)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|CHN}} हू झेआन | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''5''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = '''{{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल''' | RD1-score3 = '''2''' | RD1-seed4 = 3 | RD1-team4 = {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव | RD1-score4 = 0 | RD2-seed1 = 5 | RD2-team1 = {{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]] | RD2-score1 = 1 | RD2-seed2 = &nbsp; | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल | RD2-score2 = 0 }} == महिला एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} चेन युफेई # {{flagicon|THA}} रत्चानोक इंतानोन # {{flagicon|JPN}} टोमोका मियाज़ाकी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|THA}} बुसानन ओंगबाम्रुंगफ़ान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन क्रिस्टोफ़रसेन ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|IND}} उन्नति हुडा ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|VIE}} गुयेन थ्यू लिन्ह ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन केजर्सफेल्ट ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = '''1''' | RD1-team1 = '''{{flagicon|CHN}} चेन युफेई''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|JPN}} हिना अकेची | RD1-score2 = 0 | RD1-seed3 = 8 | RD1-team3 = {{flagicon|DEN}} लिन केजर्सफेल्ट | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''2''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 1 | RD2-team1 = {{flagicon|CHN}} चेन युफेई | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 2 | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन | RD2-score2 = }} == पुरुष युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} आरोन चिया / सोह वूई यिक # {{flagicon|JPN}} ताकुरो होकी / यूगो कोबायाशी # {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी / नूर इज्जुद्दीन # {{flagicon|TPE}} ली जे-हुई / यांग पो-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ / याप रॉय किंग # {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड / डैनियल लुंडगार्ड # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव / टोमा जूनियर पोपोव ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} केकेरू कुमागाई / हिरोकी निशी {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = 1 | RD1-team1 = {{flagicon|MAS}} आरोन चिया <hr> {{flagicon|MAS}} सोह वूई यिक | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''3''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी <hr> {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = 5 | RD1-team3 = {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ <hr> {{flagicon|MAS}} याप रॉय किंग | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''6''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड <hr> {{flagicon|DEN}} डैनियल लुंडगार्ड''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 3 | RD2-team1 = {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी <hr> {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 6 | RD2-team2 = {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड <hr> {{flagicon|DEN}} डैनियल लुंडगार्ड | RD2-score2 = }} == महिला युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} पर्ली टैन / थिनाह मुरलीधरन ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|JPN}} की नाकानिशी / रिन इवानागा # {{flagicon|TPE}} ह्सू या-चिंग / सुंग यू-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} काहो ओसावा / माई तानबे ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} चिहारू शिदा / अरिसा इगारशी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेन फैनशूटियन / लुओ ज़ुमिन # {{flagicon|MAS}} ओंग शिन यी / कारमेन टिंग ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम / एलिसन ली {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} == मिश्रित युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|THA}} डेचापोल पुवारानुक्रोह / सुपिसारा पेवसंप्रान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} चेन टैंग जी / तोह ई वेई # {{flagicon|CHN}} गुओ शिनवा / चेन फांगहुई # {{flagicon|DEN}} माथियास क्रिस्टियनसेन / एलेक्जेंड्रा बोजे # {{flagicon|INA}} जफ़र हिदायतुल्लाह / फ़ेलिशा पसारिबू ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} गोह सून हुआट / शेवॉन जेमी लाई ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेंग जिंग / झांग ची ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} गाओ जियाक्सुआन / वेई याक्सिन {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी संबंध== *[https://bwfworldtour.bwfbadminton.com/tournament/5229/perodua-malaysia-masters टूर्नामेंट लिंक] बीडब्ल्यूएफवर्ल्डटूर.बीडब्ल्यूएफबैडमिंटन.कॉम पर {{s-start}} {{succession box | before=[[2026 थाईलैंड ओपन]]<br/>[[2026 बाओजी चीन मास्टर्स]] | title=[[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] <br />2026 बीडब्ल्यूएफ सीज़न | years= | after=[[2026 सिंगापुर ओपन]]}} {{s-end}} [[श्रेणी:2026 में बैडमिंटन]] [[श्रेणी:2026 बीडब्ल्यूएफ विश्व दौरा]] rgzewlw031krn1li8t9dsf6p6xggnrc 6555784 6555783 2026-05-24T07:09:15Z Neeelzzz20 693319 /* बीज */ 6555784 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton event |name = {{nowrap|2026 मलेशिया मास्टर्स}} |image = Axiata Arena, Bukit Jalil front (220713).jpg |caption = |dates = 19–24 मई |number_edition = 17th |level = G2L4 |prize_money = 500000 |other = |venue = यूनिफ़ी एरिना |location = [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] |MS = |country_MS = |WS = |country_WS = |MD1 = |country_MD1 = |MD2 = |country_MD2 = |WD1 = |country_WD1 = |WD2 = |country_WD2 = |XD1 = |country_XD1 = |XD2 = |country_XD2 = |previous = [[2025 मलेशिया मास्टर्स|2025]] |next = [[2027 मलेशिया मास्टर्स|2027]] }} '''2026 मलेशिया मास्टर्स''' (प्रायोजन कारणों से आधिकारिक तौर पर '''पेरोडुआ मलेशिया मास्टर्स 2026 प्रस्तुत बाय दाइहात्सु''' के रूप में जाना जाता है) एक बैडमिंटन टूर्नामेंट है जो 19 से 24 मई 2026 तक यूनिफ़ी एरिना, [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] में आयोजित किया जाएगा और इसमें कुल 500,000 अमेरिकी डॉलर का पुरस्कार है। ==टूर्नामेंट== 2026 मलेशिया मास्टर्स, 2026 [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] का बारहवां टूर्नामेंट है और यह मलेशिया मास्टर्स चैंपियनशिप का हिस्सा है, जो 2009 से आयोजित की जा रही है। इस टूर्नामेंट का आयोजन बैडमिंटन एसोसिएशन ऑफ मलेशिया द्वारा [[बैडमिंटन विश्व महासंघ|बीडब्ल्यूएफ]] की स्वीकृति से किया जाता है।<ref name="prospect">{{cite web |title=PERODUA Malaysia Masters 2026 |url=https://extranet.bwf.sport/docs/events/5207/docs/Perodua%20Malaysia%20Masters%202026_UPDATED%2018Mar.pdf |publisher=Badminton World Federation |access-date=5 April 2025}}</ref> ===स्थान=== यह अंतरराष्ट्रीय टूर्नामेंट मलेशिया के कुआलालंपुर में स्थित केएल स्पोर्ट्स सिटी के अंदर यूनिफ़ी एरिना में आयोजित किया जाएगा। ===अंक वितरण=== नीचे [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर|बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर सुपर 500]] प्रतियोगिता के लिए बीडब्ल्यूएफ अंक प्रणाली के आधार पर टूर्नामेंट के प्रत्येक चरण के लिए अंक वितरण तालिका दी गई है।<ref>{{cite web |title=World Ranking System |url=https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |publisher=Badminton World Federation|accessdate=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510005434/https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |archive-date=10 May 2019 |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width="75" | विजेता ! width="75" | उपविजेता ! width="75" | 3/4 ! width="75" | 5/8 ! width="75" | 9/16 ! width="75" | 17/32 ! width="75" | 33/64 ! width="75" | 65/128 |- | 9,200 || 7,800 || 6,420 || 5,040 || 3,600 || 2,220 || 880 || 430 |} ===पुरस्कार राशि=== कुल पुरस्कार राशि 500,000 अमेरिकी डॉलर है और इसका वितरण बीडब्ल्यूएफ नियमों के अनुसार किया जाएगा।<ref name="prospect"/> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center" |- | width="104px" | '''इवेंट''' | width="68px" | '''विजेता''' | width="68px" | '''फाइनलिस्ट''' | width="68px" | '''सेमी-फ़ाइनल''' | width="80px" | '''क्वार्टर-फ़ाइनल''' | width="68px" | '''अंतिम 16''' |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''एकल''' | $37,500 || $19,000 || $7,250 || $3,000 || $1,750 |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''युगल''' | $39,500 || $19,000 || $7,000 || $3,625 || $1,875 |} == पुरुष एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} [[शी युची]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|DEN}} [[एंडर्स एंटोनसेन]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|INA}} जोनाटन क्रिस्टी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|CHN}} '''[[ली शिफेंग]] (चैंपियन)''' # {{flagicon|JPN}} कोडाई नाराओका ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|FRA}} एलेक्स लानियर ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|IND}} [[लक्ष्य सेन]] ''(पहला दौर)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|CHN}} हू झेआन | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''5''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = '''{{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल''' | RD1-score3 = '''2''' | RD1-seed4 = 3 | RD1-team4 = {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव | RD1-score4 = 0 | RD2-seed1 = 5 | RD2-team1 = {{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]] | RD2-score1 = 1 | RD2-seed2 = &nbsp; | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल | RD2-score2 = 0 }} == महिला एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} चेन युफेई # {{flagicon|THA}} रत्चानोक इंतानोन # {{flagicon|JPN}} टोमोका मियाज़ाकी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|THA}} बुसानन ओंगबाम्रुंगफ़ान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन क्रिस्टोफ़रसेन ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|IND}} उन्नति हुडा ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|VIE}} गुयेन थ्यू लिन्ह ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन केजर्सफेल्ट ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = '''1''' | RD1-team1 = '''{{flagicon|CHN}} चेन युफेई''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|JPN}} हिना अकेची | RD1-score2 = 0 | RD1-seed3 = 8 | RD1-team3 = {{flagicon|DEN}} लिन केजर्सफेल्ट | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''2''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 1 | RD2-team1 = {{flagicon|CHN}} चेन युफेई | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 2 | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन | RD2-score2 = }} == पुरुष युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} आरोन चिया / सोह वूई यिक # {{flagicon|JPN}} ताकुरो होकी / यूगो कोबायाशी # {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी / नूर इज्जुद्दीन # {{flagicon|TPE}} ली जे-हुई / यांग पो-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ / याप रॉय किंग # {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड / डैनियल लुंडगार्ड # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव / टोमा जूनियर पोपोव ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} केकेरू कुमागाई / हिरोकी निशी {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = 1 | RD1-team1 = {{flagicon|MAS}} आरोन चिया <hr> {{flagicon|MAS}} सोह वूई यिक | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''3''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी <hr> {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = 5 | RD1-team3 = {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ <hr> {{flagicon|MAS}} याप रॉय किंग | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''6''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड <hr> {{flagicon|DEN}} डैनियल लुंडगार्ड''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 3 | RD2-team1 = {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी <hr> {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 6 | RD2-team2 = {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड <hr> {{flagicon|DEN}} डैनियल लुंडगार्ड | RD2-score2 = }} == महिला युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} पर्ली टैन / थिनाह मुरलीधरन ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|JPN}} की नाकानिशी / रिन इवानागा # {{flagicon|TPE}} ह्सू या-चिंग / सुंग यू-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} काहो ओसावा / माई तानबे ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} चिहारू शिदा / अरिसा इगारशी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेन फैनशूटियन / लुओ ज़ुमिन # {{flagicon|MAS}} ओंग शिन यी / कारमेन टिंग ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम / एलिसन ली {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} == मिश्रित युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|THA}} डेचापोल पुवारानुक्रोह / सुपिसारा पेवसंप्रान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} चेन टैंग जी / तोह ई वेई # {{flagicon|CHN}} गुओ शिनवा / चेन फांगहुई # {{flagicon|DEN}} माथियास क्रिस्टियनसेन / एलेक्जेंड्रा बोजे # {{flagicon|INA}} जफ़र हिदायतुल्लाह / फ़ेलिशा पसारिबू ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} गोह सून हुआट / शेवॉन जेमी लाई ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेंग जिंग / झांग ची ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} गाओ जियाक्सुआन / वेई याक्सिन {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी संबंध== *[https://bwfworldtour.bwfbadminton.com/tournament/5229/perodua-malaysia-masters टूर्नामेंट लिंक] बीडब्ल्यूएफवर्ल्डटूर.बीडब्ल्यूएफबैडमिंटन.कॉम पर {{s-start}} {{succession box | before=[[2026 थाईलैंड ओपन]]<br/>[[2026 बाओजी चीन मास्टर्स]] | title=[[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] <br />2026 बीडब्ल्यूएफ सीज़न | years= | after=[[2026 सिंगापुर ओपन]]}} {{s-end}} [[श्रेणी:2026 में बैडमिंटन]] [[श्रेणी:2026 बीडब्ल्यूएफ विश्व दौरा]] tkl7cco4nt7kxriqlcw3hfqj4lt1ndr 6555785 6555784 2026-05-24T07:09:41Z Neeelzzz20 693319 /* फाइनल */ 6555785 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton event |name = {{nowrap|2026 मलेशिया मास्टर्स}} |image = Axiata Arena, Bukit Jalil front (220713).jpg |caption = |dates = 19–24 मई |number_edition = 17th |level = G2L4 |prize_money = 500000 |other = |venue = यूनिफ़ी एरिना |location = [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] |MS = |country_MS = |WS = |country_WS = |MD1 = |country_MD1 = |MD2 = |country_MD2 = |WD1 = |country_WD1 = |WD2 = |country_WD2 = |XD1 = |country_XD1 = |XD2 = |country_XD2 = |previous = [[2025 मलेशिया मास्टर्स|2025]] |next = [[2027 मलेशिया मास्टर्स|2027]] }} '''2026 मलेशिया मास्टर्स''' (प्रायोजन कारणों से आधिकारिक तौर पर '''पेरोडुआ मलेशिया मास्टर्स 2026 प्रस्तुत बाय दाइहात्सु''' के रूप में जाना जाता है) एक बैडमिंटन टूर्नामेंट है जो 19 से 24 मई 2026 तक यूनिफ़ी एरिना, [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] में आयोजित किया जाएगा और इसमें कुल 500,000 अमेरिकी डॉलर का पुरस्कार है। ==टूर्नामेंट== 2026 मलेशिया मास्टर्स, 2026 [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] का बारहवां टूर्नामेंट है और यह मलेशिया मास्टर्स चैंपियनशिप का हिस्सा है, जो 2009 से आयोजित की जा रही है। इस टूर्नामेंट का आयोजन बैडमिंटन एसोसिएशन ऑफ मलेशिया द्वारा [[बैडमिंटन विश्व महासंघ|बीडब्ल्यूएफ]] की स्वीकृति से किया जाता है।<ref name="prospect">{{cite web |title=PERODUA Malaysia Masters 2026 |url=https://extranet.bwf.sport/docs/events/5207/docs/Perodua%20Malaysia%20Masters%202026_UPDATED%2018Mar.pdf |publisher=Badminton World Federation |access-date=5 April 2025}}</ref> ===स्थान=== यह अंतरराष्ट्रीय टूर्नामेंट मलेशिया के कुआलालंपुर में स्थित केएल स्पोर्ट्स सिटी के अंदर यूनिफ़ी एरिना में आयोजित किया जाएगा। ===अंक वितरण=== नीचे [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर|बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर सुपर 500]] प्रतियोगिता के लिए बीडब्ल्यूएफ अंक प्रणाली के आधार पर टूर्नामेंट के प्रत्येक चरण के लिए अंक वितरण तालिका दी गई है।<ref>{{cite web |title=World Ranking System |url=https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |publisher=Badminton World Federation|accessdate=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510005434/https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |archive-date=10 May 2019 |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width="75" | विजेता ! width="75" | उपविजेता ! width="75" | 3/4 ! width="75" | 5/8 ! width="75" | 9/16 ! width="75" | 17/32 ! width="75" | 33/64 ! width="75" | 65/128 |- | 9,200 || 7,800 || 6,420 || 5,040 || 3,600 || 2,220 || 880 || 430 |} ===पुरस्कार राशि=== कुल पुरस्कार राशि 500,000 अमेरिकी डॉलर है और इसका वितरण बीडब्ल्यूएफ नियमों के अनुसार किया जाएगा।<ref name="prospect"/> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center" |- | width="104px" | '''इवेंट''' | width="68px" | '''विजेता''' | width="68px" | '''फाइनलिस्ट''' | width="68px" | '''सेमी-फ़ाइनल''' | width="80px" | '''क्वार्टर-फ़ाइनल''' | width="68px" | '''अंतिम 16''' |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''एकल''' | $37,500 || $19,000 || $7,250 || $3,000 || $1,750 |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''युगल''' | $39,500 || $19,000 || $7,000 || $3,625 || $1,875 |} == पुरुष एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} [[शी युची]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|DEN}} [[एंडर्स एंटोनसेन]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|INA}} जोनाटन क्रिस्टी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|CHN}} '''[[ली शिफेंग]] (चैंपियन)''' # {{flagicon|JPN}} कोडाई नाराओका ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|FRA}} एलेक्स लानियर ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|IND}} [[लक्ष्य सेन]] ''(पहला दौर)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|CHN}} हू झेआन | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''5''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = '''{{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल''' | RD1-score3 = '''2''' | RD1-seed4 = 3 | RD1-team4 = {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव | RD1-score4 = 0 | RD2-seed1 = '''5''' | RD2-team1 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD2-score1 = '''2''' | RD2-seed2 = &nbsp; | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल | RD2-score2 = 0 }} == महिला एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} चेन युफेई # {{flagicon|THA}} रत्चानोक इंतानोन # {{flagicon|JPN}} टोमोका मियाज़ाकी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|THA}} बुसानन ओंगबाम्रुंगफ़ान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन क्रिस्टोफ़रसेन ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|IND}} उन्नति हुडा ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|VIE}} गुयेन थ्यू लिन्ह ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन केजर्सफेल्ट ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = '''1''' | RD1-team1 = '''{{flagicon|CHN}} चेन युफेई''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|JPN}} हिना अकेची | RD1-score2 = 0 | RD1-seed3 = 8 | RD1-team3 = {{flagicon|DEN}} लिन केजर्सफेल्ट | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''2''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 1 | RD2-team1 = {{flagicon|CHN}} चेन युफेई | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 2 | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन | RD2-score2 = }} == पुरुष युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} आरोन चिया / सोह वूई यिक # {{flagicon|JPN}} ताकुरो होकी / यूगो कोबायाशी # {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी / नूर इज्जुद्दीन # {{flagicon|TPE}} ली जे-हुई / यांग पो-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ / याप रॉय किंग # {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड / डैनियल लुंडगार्ड # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव / टोमा जूनियर पोपोव ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} केकेरू कुमागाई / हिरोकी निशी {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = 1 | RD1-team1 = {{flagicon|MAS}} आरोन चिया <hr> {{flagicon|MAS}} सोह वूई यिक | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''3''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी <hr> {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = 5 | RD1-team3 = {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ <hr> {{flagicon|MAS}} याप रॉय किंग | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''6''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड <hr> {{flagicon|DEN}} डैनियल लुंडगार्ड''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 3 | RD2-team1 = {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी <hr> {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 6 | RD2-team2 = {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड <hr> {{flagicon|DEN}} डैनियल लुंडगार्ड | RD2-score2 = }} == महिला युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} पर्ली टैन / थिनाह मुरलीधरन ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|JPN}} की नाकानिशी / रिन इवानागा # {{flagicon|TPE}} ह्सू या-चिंग / सुंग यू-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} काहो ओसावा / माई तानबे ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} चिहारू शिदा / अरिसा इगारशी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेन फैनशूटियन / लुओ ज़ुमिन # {{flagicon|MAS}} ओंग शिन यी / कारमेन टिंग ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम / एलिसन ली {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} == मिश्रित युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|THA}} डेचापोल पुवारानुक्रोह / सुपिसारा पेवसंप्रान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} चेन टैंग जी / तोह ई वेई # {{flagicon|CHN}} गुओ शिनवा / चेन फांगहुई # {{flagicon|DEN}} माथियास क्रिस्टियनसेन / एलेक्जेंड्रा बोजे # {{flagicon|INA}} जफ़र हिदायतुल्लाह / फ़ेलिशा पसारिबू ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} गोह सून हुआट / शेवॉन जेमी लाई ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेंग जिंग / झांग ची ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} गाओ जियाक्सुआन / वेई याक्सिन {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी संबंध== *[https://bwfworldtour.bwfbadminton.com/tournament/5229/perodua-malaysia-masters टूर्नामेंट लिंक] बीडब्ल्यूएफवर्ल्डटूर.बीडब्ल्यूएफबैडमिंटन.कॉम पर {{s-start}} {{succession box | before=[[2026 थाईलैंड ओपन]]<br/>[[2026 बाओजी चीन मास्टर्स]] | title=[[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] <br />2026 बीडब्ल्यूएफ सीज़न | years= | after=[[2026 सिंगापुर ओपन]]}} {{s-end}} [[श्रेणी:2026 में बैडमिंटन]] [[श्रेणी:2026 बीडब्ल्यूएफ विश्व दौरा]] ggfpp6dg5aj4ad7u7wsamu7a3cbvfhc 6555786 6555785 2026-05-24T07:10:51Z Neeelzzz20 693319 /* महिला युगल */ 6555786 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton event |name = {{nowrap|2026 मलेशिया मास्टर्स}} |image = Axiata Arena, Bukit Jalil front (220713).jpg |caption = |dates = 19–24 मई |number_edition = 17th |level = G2L4 |prize_money = 500000 |other = |venue = यूनिफ़ी एरिना |location = [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] |MS = |country_MS = |WS = |country_WS = |MD1 = |country_MD1 = |MD2 = |country_MD2 = |WD1 = |country_WD1 = |WD2 = |country_WD2 = |XD1 = |country_XD1 = |XD2 = |country_XD2 = |previous = [[2025 मलेशिया मास्टर्स|2025]] |next = [[2027 मलेशिया मास्टर्स|2027]] }} '''2026 मलेशिया मास्टर्स''' (प्रायोजन कारणों से आधिकारिक तौर पर '''पेरोडुआ मलेशिया मास्टर्स 2026 प्रस्तुत बाय दाइहात्सु''' के रूप में जाना जाता है) एक बैडमिंटन टूर्नामेंट है जो 19 से 24 मई 2026 तक यूनिफ़ी एरिना, [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] में आयोजित किया जाएगा और इसमें कुल 500,000 अमेरिकी डॉलर का पुरस्कार है। ==टूर्नामेंट== 2026 मलेशिया मास्टर्स, 2026 [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] का बारहवां टूर्नामेंट है और यह मलेशिया मास्टर्स चैंपियनशिप का हिस्सा है, जो 2009 से आयोजित की जा रही है। इस टूर्नामेंट का आयोजन बैडमिंटन एसोसिएशन ऑफ मलेशिया द्वारा [[बैडमिंटन विश्व महासंघ|बीडब्ल्यूएफ]] की स्वीकृति से किया जाता है।<ref name="prospect">{{cite web |title=PERODUA Malaysia Masters 2026 |url=https://extranet.bwf.sport/docs/events/5207/docs/Perodua%20Malaysia%20Masters%202026_UPDATED%2018Mar.pdf |publisher=Badminton World Federation |access-date=5 April 2025}}</ref> ===स्थान=== यह अंतरराष्ट्रीय टूर्नामेंट मलेशिया के कुआलालंपुर में स्थित केएल स्पोर्ट्स सिटी के अंदर यूनिफ़ी एरिना में आयोजित किया जाएगा। ===अंक वितरण=== नीचे [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर|बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर सुपर 500]] प्रतियोगिता के लिए बीडब्ल्यूएफ अंक प्रणाली के आधार पर टूर्नामेंट के प्रत्येक चरण के लिए अंक वितरण तालिका दी गई है।<ref>{{cite web |title=World Ranking System |url=https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |publisher=Badminton World Federation|accessdate=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510005434/https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |archive-date=10 May 2019 |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width="75" | विजेता ! width="75" | उपविजेता ! width="75" | 3/4 ! width="75" | 5/8 ! width="75" | 9/16 ! width="75" | 17/32 ! width="75" | 33/64 ! width="75" | 65/128 |- | 9,200 || 7,800 || 6,420 || 5,040 || 3,600 || 2,220 || 880 || 430 |} ===पुरस्कार राशि=== कुल पुरस्कार राशि 500,000 अमेरिकी डॉलर है और इसका वितरण बीडब्ल्यूएफ नियमों के अनुसार किया जाएगा।<ref name="prospect"/> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center" |- | width="104px" | '''इवेंट''' | width="68px" | '''विजेता''' | width="68px" | '''फाइनलिस्ट''' | width="68px" | '''सेमी-फ़ाइनल''' | width="80px" | '''क्वार्टर-फ़ाइनल''' | width="68px" | '''अंतिम 16''' |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''एकल''' | $37,500 || $19,000 || $7,250 || $3,000 || $1,750 |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''युगल''' | $39,500 || $19,000 || $7,000 || $3,625 || $1,875 |} == पुरुष एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} [[शी युची]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|DEN}} [[एंडर्स एंटोनसेन]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|INA}} जोनाटन क्रिस्टी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|CHN}} '''[[ली शिफेंग]] (चैंपियन)''' # {{flagicon|JPN}} कोडाई नाराओका ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|FRA}} एलेक्स लानियर ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|IND}} [[लक्ष्य सेन]] ''(पहला दौर)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|CHN}} हू झेआन | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''5''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = '''{{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल''' | RD1-score3 = '''2''' | RD1-seed4 = 3 | RD1-team4 = {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव | RD1-score4 = 0 | RD2-seed1 = '''5''' | RD2-team1 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD2-score1 = '''2''' | RD2-seed2 = &nbsp; | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल | RD2-score2 = 0 }} == महिला एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} चेन युफेई # {{flagicon|THA}} रत्चानोक इंतानोन # {{flagicon|JPN}} टोमोका मियाज़ाकी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|THA}} बुसानन ओंगबाम्रुंगफ़ान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन क्रिस्टोफ़रसेन ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|IND}} उन्नति हुडा ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|VIE}} गुयेन थ्यू लिन्ह ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन केजर्सफेल्ट ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = '''1''' | RD1-team1 = '''{{flagicon|CHN}} चेन युफेई''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|JPN}} हिना अकेची | RD1-score2 = 0 | RD1-seed3 = 8 | RD1-team3 = {{flagicon|DEN}} लिन केजर्सफेल्ट | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''2''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 1 | RD2-team1 = {{flagicon|CHN}} चेन युफेई | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 2 | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन | RD2-score2 = }} == पुरुष युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} आरोन चिया / सोह वूई यिक # {{flagicon|JPN}} ताकुरो होकी / यूगो कोबायाशी # {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी / नूर इज्जुद्दीन # {{flagicon|TPE}} ली जे-हुई / यांग पो-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ / याप रॉय किंग # {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड / डैनियल लुंडगार्ड # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव / टोमा जूनियर पोपोव ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} केकेरू कुमागाई / हिरोकी निशी {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = 1 | RD1-team1 = {{flagicon|MAS}} आरोन चिया <hr> {{flagicon|MAS}} सोह वूई यिक | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''3''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी <hr> {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = 5 | RD1-team3 = {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ <hr> {{flagicon|MAS}} याप रॉय किंग | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''6''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड <hr> {{flagicon|DEN}} डैनियल लुंडगार्ड''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 3 | RD2-team1 = {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी <hr> {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 6 | RD2-team2 = {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड <hr> {{flagicon|DEN}} डैनियल लुंडगार्ड | RD2-score2 = }} == महिला युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} पर्ली टैन / थिनाह मुरलीधरन ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|JPN}} की नाकानिशी / रिन इवानागा # {{flagicon|TPE}} ह्सू या-चिंग / सुंग यू-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} काहो ओसावा / माई तानबे ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} चिहारू शिदा / अरिसा इगारशी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} '''चेन फैनशूटियन / लुओ ज़ुमिन (चैंपियन)''' # {{flagicon|MAS}} ओंग शिन यी / कारमेन टिंग ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम / एलिसन ली ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} == मिश्रित युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|THA}} डेचापोल पुवारानुक्रोह / सुपिसारा पेवसंप्रान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} चेन टैंग जी / तोह ई वेई # {{flagicon|CHN}} गुओ शिनवा / चेन फांगहुई # {{flagicon|DEN}} माथियास क्रिस्टियनसेन / एलेक्जेंड्रा बोजे # {{flagicon|INA}} जफ़र हिदायतुल्लाह / फ़ेलिशा पसारिबू ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} गोह सून हुआट / शेवॉन जेमी लाई ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेंग जिंग / झांग ची ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} गाओ जियाक्सुआन / वेई याक्सिन {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी संबंध== *[https://bwfworldtour.bwfbadminton.com/tournament/5229/perodua-malaysia-masters टूर्नामेंट लिंक] बीडब्ल्यूएफवर्ल्डटूर.बीडब्ल्यूएफबैडमिंटन.कॉम पर {{s-start}} {{succession box | before=[[2026 थाईलैंड ओपन]]<br/>[[2026 बाओजी चीन मास्टर्स]] | title=[[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] <br />2026 बीडब्ल्यूएफ सीज़न | years= | after=[[2026 सिंगापुर ओपन]]}} {{s-end}} [[श्रेणी:2026 में बैडमिंटन]] [[श्रेणी:2026 बीडब्ल्यूएफ विश्व दौरा]] mmhsh0bjj00oc7kde8r6vycoow3x15u 6555787 6555786 2026-05-24T07:11:26Z Neeelzzz20 693319 /* बीज */ 6555787 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton event |name = {{nowrap|2026 मलेशिया मास्टर्स}} |image = Axiata Arena, Bukit Jalil front (220713).jpg |caption = |dates = 19–24 मई |number_edition = 17th |level = G2L4 |prize_money = 500000 |other = |venue = यूनिफ़ी एरिना |location = [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] |MS = |country_MS = |WS = |country_WS = |MD1 = |country_MD1 = |MD2 = |country_MD2 = |WD1 = |country_WD1 = |WD2 = |country_WD2 = |XD1 = |country_XD1 = |XD2 = |country_XD2 = |previous = [[2025 मलेशिया मास्टर्स|2025]] |next = [[2027 मलेशिया मास्टर्स|2027]] }} '''2026 मलेशिया मास्टर्स''' (प्रायोजन कारणों से आधिकारिक तौर पर '''पेरोडुआ मलेशिया मास्टर्स 2026 प्रस्तुत बाय दाइहात्सु''' के रूप में जाना जाता है) एक बैडमिंटन टूर्नामेंट है जो 19 से 24 मई 2026 तक यूनिफ़ी एरिना, [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] में आयोजित किया जाएगा और इसमें कुल 500,000 अमेरिकी डॉलर का पुरस्कार है। ==टूर्नामेंट== 2026 मलेशिया मास्टर्स, 2026 [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] का बारहवां टूर्नामेंट है और यह मलेशिया मास्टर्स चैंपियनशिप का हिस्सा है, जो 2009 से आयोजित की जा रही है। इस टूर्नामेंट का आयोजन बैडमिंटन एसोसिएशन ऑफ मलेशिया द्वारा [[बैडमिंटन विश्व महासंघ|बीडब्ल्यूएफ]] की स्वीकृति से किया जाता है।<ref name="prospect">{{cite web |title=PERODUA Malaysia Masters 2026 |url=https://extranet.bwf.sport/docs/events/5207/docs/Perodua%20Malaysia%20Masters%202026_UPDATED%2018Mar.pdf |publisher=Badminton World Federation |access-date=5 April 2025}}</ref> ===स्थान=== यह अंतरराष्ट्रीय टूर्नामेंट मलेशिया के कुआलालंपुर में स्थित केएल स्पोर्ट्स सिटी के अंदर यूनिफ़ी एरिना में आयोजित किया जाएगा। ===अंक वितरण=== नीचे [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर|बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर सुपर 500]] प्रतियोगिता के लिए बीडब्ल्यूएफ अंक प्रणाली के आधार पर टूर्नामेंट के प्रत्येक चरण के लिए अंक वितरण तालिका दी गई है।<ref>{{cite web |title=World Ranking System |url=https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |publisher=Badminton World Federation|accessdate=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510005434/https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |archive-date=10 May 2019 |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width="75" | विजेता ! width="75" | उपविजेता ! width="75" | 3/4 ! width="75" | 5/8 ! width="75" | 9/16 ! width="75" | 17/32 ! width="75" | 33/64 ! width="75" | 65/128 |- | 9,200 || 7,800 || 6,420 || 5,040 || 3,600 || 2,220 || 880 || 430 |} ===पुरस्कार राशि=== कुल पुरस्कार राशि 500,000 अमेरिकी डॉलर है और इसका वितरण बीडब्ल्यूएफ नियमों के अनुसार किया जाएगा।<ref name="prospect"/> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center" |- | width="104px" | '''इवेंट''' | width="68px" | '''विजेता''' | width="68px" | '''फाइनलिस्ट''' | width="68px" | '''सेमी-फ़ाइनल''' | width="80px" | '''क्वार्टर-फ़ाइनल''' | width="68px" | '''अंतिम 16''' |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''एकल''' | $37,500 || $19,000 || $7,250 || $3,000 || $1,750 |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''युगल''' | $39,500 || $19,000 || $7,000 || $3,625 || $1,875 |} == पुरुष एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} [[शी युची]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|DEN}} [[एंडर्स एंटोनसेन]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|INA}} जोनाटन क्रिस्टी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|CHN}} '''[[ली शिफेंग]] (चैंपियन)''' # {{flagicon|JPN}} कोडाई नाराओका ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|FRA}} एलेक्स लानियर ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|IND}} [[लक्ष्य सेन]] ''(पहला दौर)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|CHN}} हू झेआन | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''5''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = '''{{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल''' | RD1-score3 = '''2''' | RD1-seed4 = 3 | RD1-team4 = {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव | RD1-score4 = 0 | RD2-seed1 = '''5''' | RD2-team1 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD2-score1 = '''2''' | RD2-seed2 = &nbsp; | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल | RD2-score2 = 0 }} == महिला एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} चेन युफेई # {{flagicon|THA}} रत्चानोक इंतानोन # {{flagicon|JPN}} टोमोका मियाज़ाकी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|THA}} बुसानन ओंगबाम्रुंगफ़ान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन क्रिस्टोफ़रसेन ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|IND}} उन्नति हुडा ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|VIE}} गुयेन थ्यू लिन्ह ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन केजर्सफेल्ट ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = '''1''' | RD1-team1 = '''{{flagicon|CHN}} चेन युफेई''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|JPN}} हिना अकेची | RD1-score2 = 0 | RD1-seed3 = 8 | RD1-team3 = {{flagicon|DEN}} लिन केजर्सफेल्ट | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''2''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 1 | RD2-team1 = {{flagicon|CHN}} चेन युफेई | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 2 | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन | RD2-score2 = }} == पुरुष युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} आरोन चिया / सोह वूई यिक # {{flagicon|JPN}} ताकुरो होकी / यूगो कोबायाशी # {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी / नूर इज्जुद्दीन # {{flagicon|TPE}} ली जे-हुई / यांग पो-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ / याप रॉय किंग # {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड / डैनियल लुंडगार्ड # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव / टोमा जूनियर पोपोव ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} केकेरू कुमागाई / हिरोकी निशी {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = 1 | RD1-team1 = {{flagicon|MAS}} आरोन चिया <hr> {{flagicon|MAS}} सोह वूई यिक | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''3''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी <hr> {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = 5 | RD1-team3 = {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ <hr> {{flagicon|MAS}} याप रॉय किंग | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''6''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड <hr> {{flagicon|DEN}} डैनियल लुंडगार्ड''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 3 | RD2-team1 = {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी <hr> {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 6 | RD2-team2 = {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड <hr> {{flagicon|DEN}} डैनियल लुंडगार्ड | RD2-score2 = }} == महिला युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} पर्ली टैन / थिनाह मुरलीधरन ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|JPN}} की नाकानिशी / रिन इवानागा ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|TPE}} ह्सू या-चिंग / सुंग यू-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} काहो ओसावा / माई तानबे ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} चिहारू शिदा / अरिसा इगारशी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} '''चेन फैनशूटियन / लुओ ज़ुमिन (चैंपियन)''' # {{flagicon|MAS}} ओंग शिन यी / कारमेन टिंग ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम / एलिसन ली ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} == मिश्रित युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|THA}} डेचापोल पुवारानुक्रोह / सुपिसारा पेवसंप्रान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} चेन टैंग जी / तोह ई वेई # {{flagicon|CHN}} गुओ शिनवा / चेन फांगहुई # {{flagicon|DEN}} माथियास क्रिस्टियनसेन / एलेक्जेंड्रा बोजे # {{flagicon|INA}} जफ़र हिदायतुल्लाह / फ़ेलिशा पसारिबू ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} गोह सून हुआट / शेवॉन जेमी लाई ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेंग जिंग / झांग ची ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} गाओ जियाक्सुआन / वेई याक्सिन {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी संबंध== *[https://bwfworldtour.bwfbadminton.com/tournament/5229/perodua-malaysia-masters टूर्नामेंट लिंक] बीडब्ल्यूएफवर्ल्डटूर.बीडब्ल्यूएफबैडमिंटन.कॉम पर {{s-start}} {{succession box | before=[[2026 थाईलैंड ओपन]]<br/>[[2026 बाओजी चीन मास्टर्स]] | title=[[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] <br />2026 बीडब्ल्यूएफ सीज़न | years= | after=[[2026 सिंगापुर ओपन]]}} {{s-end}} [[श्रेणी:2026 में बैडमिंटन]] [[श्रेणी:2026 बीडब्ल्यूएफ विश्व दौरा]] co05r2t6m2nraenhgg4uvibhlybxla2 6555788 6555787 2026-05-24T07:16:21Z Neeelzzz20 693319 /* फाइनल */ 6555788 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton event |name = {{nowrap|2026 मलेशिया मास्टर्स}} |image = Axiata Arena, Bukit Jalil front (220713).jpg |caption = |dates = 19–24 मई |number_edition = 17th |level = G2L4 |prize_money = 500000 |other = |venue = यूनिफ़ी एरिना |location = [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] |MS = |country_MS = |WS = |country_WS = |MD1 = |country_MD1 = |MD2 = |country_MD2 = |WD1 = |country_WD1 = |WD2 = |country_WD2 = |XD1 = |country_XD1 = |XD2 = |country_XD2 = |previous = [[2025 मलेशिया मास्टर्स|2025]] |next = [[2027 मलेशिया मास्टर्स|2027]] }} '''2026 मलेशिया मास्टर्स''' (प्रायोजन कारणों से आधिकारिक तौर पर '''पेरोडुआ मलेशिया मास्टर्स 2026 प्रस्तुत बाय दाइहात्सु''' के रूप में जाना जाता है) एक बैडमिंटन टूर्नामेंट है जो 19 से 24 मई 2026 तक यूनिफ़ी एरिना, [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] में आयोजित किया जाएगा और इसमें कुल 500,000 अमेरिकी डॉलर का पुरस्कार है। ==टूर्नामेंट== 2026 मलेशिया मास्टर्स, 2026 [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] का बारहवां टूर्नामेंट है और यह मलेशिया मास्टर्स चैंपियनशिप का हिस्सा है, जो 2009 से आयोजित की जा रही है। इस टूर्नामेंट का आयोजन बैडमिंटन एसोसिएशन ऑफ मलेशिया द्वारा [[बैडमिंटन विश्व महासंघ|बीडब्ल्यूएफ]] की स्वीकृति से किया जाता है।<ref name="prospect">{{cite web |title=PERODUA Malaysia Masters 2026 |url=https://extranet.bwf.sport/docs/events/5207/docs/Perodua%20Malaysia%20Masters%202026_UPDATED%2018Mar.pdf |publisher=Badminton World Federation |access-date=5 April 2025}}</ref> ===स्थान=== यह अंतरराष्ट्रीय टूर्नामेंट मलेशिया के कुआलालंपुर में स्थित केएल स्पोर्ट्स सिटी के अंदर यूनिफ़ी एरिना में आयोजित किया जाएगा। ===अंक वितरण=== नीचे [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर|बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर सुपर 500]] प्रतियोगिता के लिए बीडब्ल्यूएफ अंक प्रणाली के आधार पर टूर्नामेंट के प्रत्येक चरण के लिए अंक वितरण तालिका दी गई है।<ref>{{cite web |title=World Ranking System |url=https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |publisher=Badminton World Federation|accessdate=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510005434/https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |archive-date=10 May 2019 |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width="75" | विजेता ! width="75" | उपविजेता ! width="75" | 3/4 ! width="75" | 5/8 ! width="75" | 9/16 ! width="75" | 17/32 ! width="75" | 33/64 ! width="75" | 65/128 |- | 9,200 || 7,800 || 6,420 || 5,040 || 3,600 || 2,220 || 880 || 430 |} ===पुरस्कार राशि=== कुल पुरस्कार राशि 500,000 अमेरिकी डॉलर है और इसका वितरण बीडब्ल्यूएफ नियमों के अनुसार किया जाएगा।<ref name="prospect"/> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center" |- | width="104px" | '''इवेंट''' | width="68px" | '''विजेता''' | width="68px" | '''फाइनलिस्ट''' | width="68px" | '''सेमी-फ़ाइनल''' | width="80px" | '''क्वार्टर-फ़ाइनल''' | width="68px" | '''अंतिम 16''' |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''एकल''' | $37,500 || $19,000 || $7,250 || $3,000 || $1,750 |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''युगल''' | $39,500 || $19,000 || $7,000 || $3,625 || $1,875 |} == पुरुष एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} [[शी युची]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|DEN}} [[एंडर्स एंटोनसेन]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|INA}} जोनाटन क्रिस्टी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|CHN}} '''[[ली शिफेंग]] (चैंपियन)''' # {{flagicon|JPN}} कोडाई नाराओका ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|FRA}} एलेक्स लानियर ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|IND}} [[लक्ष्य सेन]] ''(पहला दौर)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|CHN}} हू झेआन | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''5''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = '''{{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल''' | RD1-score3 = '''2''' | RD1-seed4 = 3 | RD1-team4 = {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव | RD1-score4 = 0 | RD2-seed1 = '''5''' | RD2-team1 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD2-score1 = '''2''' | RD2-seed2 = &nbsp; | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल | RD2-score2 = 0 }} == महिला एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} चेन युफेई # {{flagicon|THA}} रत्चानोक इंतानोन # {{flagicon|JPN}} टोमोका मियाज़ाकी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|THA}} बुसानन ओंगबाम्रुंगफ़ान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन क्रिस्टोफ़रसेन ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|IND}} उन्नति हुडा ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|VIE}} गुयेन थ्यू लिन्ह ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन केजर्सफेल्ट ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = '''1''' | RD1-team1 = '''{{flagicon|CHN}} चेन युफेई''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|JPN}} हिना अकेची | RD1-score2 = 0 | RD1-seed3 = 8 | RD1-team3 = {{flagicon|DEN}} लिन केजर्सफेल्ट | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''2''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 1 | RD2-team1 = {{flagicon|CHN}} चेन युफेई | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 2 | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन | RD2-score2 = }} == पुरुष युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} आरोन चिया / सोह वूई यिक # {{flagicon|JPN}} ताकुरो होकी / यूगो कोबायाशी # {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी / नूर इज्जुद्दीन # {{flagicon|TPE}} ली जे-हुई / यांग पो-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ / याप रॉय किंग # {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड / डैनियल लुंडगार्ड # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव / टोमा जूनियर पोपोव ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} केकेरू कुमागाई / हिरोकी निशी {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = 1 | RD1-team1 = {{flagicon|MAS}} आरोन चिया <hr> {{flagicon|MAS}} सोह वूई यिक | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''3''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी <hr> {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = 5 | RD1-team3 = {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ <hr> {{flagicon|MAS}} याप रॉय किंग | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''6''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड <hr> {{flagicon|DEN}} डैनियल लुंडगार्ड''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 3 | RD2-team1 = {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी <hr> {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 6 | RD2-team2 = {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड <hr> {{flagicon|DEN}} डैनियल लुंडगार्ड | RD2-score2 = }} == महिला युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} पर्ली टैन / थिनाह मुरलीधरन ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|JPN}} की नाकानिशी / रिन इवानागा ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|TPE}} ह्सू या-चिंग / सुंग यू-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} काहो ओसावा / माई तानबे ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} चिहारू शिदा / अरिसा इगारशी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} '''चेन फैनशूटियन / लुओ ज़ुमिन (चैंपियन)''' # {{flagicon|MAS}} ओंग शिन यी / कारमेन टिंग ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम / एलिसन ली ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = '''PFQ''' | RD1-team1 = '''{{flagicon|JPN}} सयाका हिरोटा <hr> {{flagicon|JPN}} अयाको सकुरामोटो''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = 8 | RD1-team2 = {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम <hr> {{flagicon|USA}} एलिसन ली | RD1-score2 = 1 | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|CHN}} बाओ लिजिंग <hr> {{flagicon|CHN}} काओ जिहान | RD1-score3 = 1 | RD1-seed4 = '''6''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|CHN}} चेन फैनशूटियन <hr> {{flagicon|CHN}} लुओ ज़ुमिन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = PFQ | RD2-team1 = {{flagicon|JPN}} सयाका हिरोटा <hr> {{flagicon|JPN}} अयाको सकुरामोटो | RD2-score1 = 0 | RD2-seed2 = '''6''' | RD2-team2 = '''{{flagicon|CHN}} चेन फैनशूटियन <hr> {{flagicon|CHN}} लुओ ज़ुमिन''' | RD2-score2 = '''2''' }} == मिश्रित युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|THA}} डेचापोल पुवारानुक्रोह / सुपिसारा पेवसंप्रान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} चेन टैंग जी / तोह ई वेई # {{flagicon|CHN}} गुओ शिनवा / चेन फांगहुई # {{flagicon|DEN}} माथियास क्रिस्टियनसेन / एलेक्जेंड्रा बोजे # {{flagicon|INA}} जफ़र हिदायतुल्लाह / फ़ेलिशा पसारिबू ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} गोह सून हुआट / शेवॉन जेमी लाई ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेंग जिंग / झांग ची ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} गाओ जियाक्सुआन / वेई याक्सिन {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी संबंध== *[https://bwfworldtour.bwfbadminton.com/tournament/5229/perodua-malaysia-masters टूर्नामेंट लिंक] बीडब्ल्यूएफवर्ल्डटूर.बीडब्ल्यूएफबैडमिंटन.कॉम पर {{s-start}} {{succession box | before=[[2026 थाईलैंड ओपन]]<br/>[[2026 बाओजी चीन मास्टर्स]] | title=[[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] <br />2026 बीडब्ल्यूएफ सीज़न | years= | after=[[2026 सिंगापुर ओपन]]}} {{s-end}} [[श्रेणी:2026 में बैडमिंटन]] [[श्रेणी:2026 बीडब्ल्यूएफ विश्व दौरा]] b61qdxnprea452njpcjefhebet5etuy 6555789 6555788 2026-05-24T07:16:46Z Neeelzzz20 693319 /* फाइनल */ 6555789 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton event |name = {{nowrap|2026 मलेशिया मास्टर्स}} |image = Axiata Arena, Bukit Jalil front (220713).jpg |caption = |dates = 19–24 मई |number_edition = 17th |level = G2L4 |prize_money = 500000 |other = |venue = यूनिफ़ी एरिना |location = [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] |MS = |country_MS = |WS = |country_WS = |MD1 = |country_MD1 = |MD2 = |country_MD2 = |WD1 = |country_WD1 = |WD2 = |country_WD2 = |XD1 = |country_XD1 = |XD2 = |country_XD2 = |previous = [[2025 मलेशिया मास्टर्स|2025]] |next = [[2027 मलेशिया मास्टर्स|2027]] }} '''2026 मलेशिया मास्टर्स''' (प्रायोजन कारणों से आधिकारिक तौर पर '''पेरोडुआ मलेशिया मास्टर्स 2026 प्रस्तुत बाय दाइहात्सु''' के रूप में जाना जाता है) एक बैडमिंटन टूर्नामेंट है जो 19 से 24 मई 2026 तक यूनिफ़ी एरिना, [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] में आयोजित किया जाएगा और इसमें कुल 500,000 अमेरिकी डॉलर का पुरस्कार है। ==टूर्नामेंट== 2026 मलेशिया मास्टर्स, 2026 [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] का बारहवां टूर्नामेंट है और यह मलेशिया मास्टर्स चैंपियनशिप का हिस्सा है, जो 2009 से आयोजित की जा रही है। इस टूर्नामेंट का आयोजन बैडमिंटन एसोसिएशन ऑफ मलेशिया द्वारा [[बैडमिंटन विश्व महासंघ|बीडब्ल्यूएफ]] की स्वीकृति से किया जाता है।<ref name="prospect">{{cite web |title=PERODUA Malaysia Masters 2026 |url=https://extranet.bwf.sport/docs/events/5207/docs/Perodua%20Malaysia%20Masters%202026_UPDATED%2018Mar.pdf |publisher=Badminton World Federation |access-date=5 April 2025}}</ref> ===स्थान=== यह अंतरराष्ट्रीय टूर्नामेंट मलेशिया के कुआलालंपुर में स्थित केएल स्पोर्ट्स सिटी के अंदर यूनिफ़ी एरिना में आयोजित किया जाएगा। ===अंक वितरण=== नीचे [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर|बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर सुपर 500]] प्रतियोगिता के लिए बीडब्ल्यूएफ अंक प्रणाली के आधार पर टूर्नामेंट के प्रत्येक चरण के लिए अंक वितरण तालिका दी गई है।<ref>{{cite web |title=World Ranking System |url=https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |publisher=Badminton World Federation|accessdate=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510005434/https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |archive-date=10 May 2019 |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width="75" | विजेता ! width="75" | उपविजेता ! width="75" | 3/4 ! width="75" | 5/8 ! width="75" | 9/16 ! width="75" | 17/32 ! width="75" | 33/64 ! width="75" | 65/128 |- | 9,200 || 7,800 || 6,420 || 5,040 || 3,600 || 2,220 || 880 || 430 |} ===पुरस्कार राशि=== कुल पुरस्कार राशि 500,000 अमेरिकी डॉलर है और इसका वितरण बीडब्ल्यूएफ नियमों के अनुसार किया जाएगा।<ref name="prospect"/> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center" |- | width="104px" | '''इवेंट''' | width="68px" | '''विजेता''' | width="68px" | '''फाइनलिस्ट''' | width="68px" | '''सेमी-फ़ाइनल''' | width="80px" | '''क्वार्टर-फ़ाइनल''' | width="68px" | '''अंतिम 16''' |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''एकल''' | $37,500 || $19,000 || $7,250 || $3,000 || $1,750 |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''युगल''' | $39,500 || $19,000 || $7,000 || $3,625 || $1,875 |} == पुरुष एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} [[शी युची]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|DEN}} [[एंडर्स एंटोनसेन]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|INA}} जोनाटन क्रिस्टी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|CHN}} '''[[ली शिफेंग]] (चैंपियन)''' # {{flagicon|JPN}} कोडाई नाराओका ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|FRA}} एलेक्स लानियर ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|IND}} [[लक्ष्य सेन]] ''(पहला दौर)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = Q3 | RD1-team1 = {{flagicon|CHN}} हू झेआन | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''5''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = '''{{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल''' | RD1-score3 = '''2''' | RD1-seed4 = 3 | RD1-team4 = {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव | RD1-score4 = 0 | RD2-seed1 = '''5''' | RD2-team1 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD2-score1 = '''2''' | RD2-seed2 = &nbsp; | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल | RD2-score2 = 0 }} == महिला एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} चेन युफेई # {{flagicon|THA}} रत्चानोक इंतानोन # {{flagicon|JPN}} टोमोका मियाज़ाकी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|THA}} बुसानन ओंगबाम्रुंगफ़ान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन क्रिस्टोफ़रसेन ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|IND}} उन्नति हुडा ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|VIE}} गुयेन थ्यू लिन्ह ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन केजर्सफेल्ट ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = '''1''' | RD1-team1 = '''{{flagicon|CHN}} चेन युफेई''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|JPN}} हिना अकेची | RD1-score2 = 0 | RD1-seed3 = 8 | RD1-team3 = {{flagicon|DEN}} लिन केजर्सफेल्ट | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''2''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 1 | RD2-team1 = {{flagicon|CHN}} चेन युफेई | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 2 | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन | RD2-score2 = }} == पुरुष युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} आरोन चिया / सोह वूई यिक # {{flagicon|JPN}} ताकुरो होकी / यूगो कोबायाशी # {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी / नूर इज्जुद्दीन # {{flagicon|TPE}} ली जे-हुई / यांग पो-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ / याप रॉय किंग # {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड / डैनियल लुंडगार्ड # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव / टोमा जूनियर पोपोव ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} केकेरू कुमागाई / हिरोकी निशी {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = 1 | RD1-team1 = {{flagicon|MAS}} आरोन चिया <hr> {{flagicon|MAS}} सोह वूई यिक | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''3''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी <hr> {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = 5 | RD1-team3 = {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ <hr> {{flagicon|MAS}} याप रॉय किंग | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''6''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड <hr> {{flagicon|DEN}} डैनियल लुंडगार्ड''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 3 | RD2-team1 = {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी <hr> {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 6 | RD2-team2 = {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड <hr> {{flagicon|DEN}} डैनियल लुंडगार्ड | RD2-score2 = }} == महिला युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} पर्ली टैन / थिनाह मुरलीधरन ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|JPN}} की नाकानिशी / रिन इवानागा ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|TPE}} ह्सू या-चिंग / सुंग यू-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} काहो ओसावा / माई तानबे ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} चिहारू शिदा / अरिसा इगारशी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} '''चेन फैनशूटियन / लुओ ज़ुमिन (चैंपियन)''' # {{flagicon|MAS}} ओंग शिन यी / कारमेन टिंग ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम / एलिसन ली ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = '''PFQ''' | RD1-team1 = '''{{flagicon|JPN}} सयाका हिरोटा <hr> {{flagicon|JPN}} अयाको सकुरामोटो''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = 8 | RD1-team2 = {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम <hr> {{flagicon|USA}} एलिसन ली | RD1-score2 = 1 | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|CHN}} बाओ लिजिंग <hr> {{flagicon|CHN}} काओ जिहान | RD1-score3 = 1 | RD1-seed4 = '''6''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|CHN}} चेन फैनशूटियन <hr> {{flagicon|CHN}} लुओ ज़ुमिन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = PFQ | RD2-team1 = {{flagicon|JPN}} सयाका हिरोटा <hr> {{flagicon|JPN}} अयाको सकुरामोटो | RD2-score1 = 0 | RD2-seed2 = '''6''' | RD2-team2 = '''{{flagicon|CHN}} चेन फैनशूटियन <hr> {{flagicon|CHN}} लुओ ज़ुमिन''' | RD2-score2 = '''2''' }} == मिश्रित युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|THA}} डेचापोल पुवारानुक्रोह / सुपिसारा पेवसंप्रान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} चेन टैंग जी / तोह ई वेई # {{flagicon|CHN}} गुओ शिनवा / चेन फांगहुई # {{flagicon|DEN}} माथियास क्रिस्टियनसेन / एलेक्जेंड्रा बोजे # {{flagicon|INA}} जफ़र हिदायतुल्लाह / फ़ेलिशा पसारिबू ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} गोह सून हुआट / शेवॉन जेमी लाई ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेंग जिंग / झांग ची ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} गाओ जियाक्सुआन / वेई याक्सिन {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी संबंध== *[https://bwfworldtour.bwfbadminton.com/tournament/5229/perodua-malaysia-masters टूर्नामेंट लिंक] बीडब्ल्यूएफवर्ल्डटूर.बीडब्ल्यूएफबैडमिंटन.कॉम पर {{s-start}} {{succession box | before=[[2026 थाईलैंड ओपन]]<br/>[[2026 बाओजी चीन मास्टर्स]] | title=[[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] <br />2026 बीडब्ल्यूएफ सीज़न | years= | after=[[2026 सिंगापुर ओपन]]}} {{s-end}} [[श्रेणी:2026 में बैडमिंटन]] [[श्रेणी:2026 बीडब्ल्यूएफ विश्व दौरा]] 3hogd7gn8jjjxr2r41udguyitbemeo9 6555793 6555789 2026-05-24T07:18:17Z Neeelzzz20 693319 /* बीज */ 6555793 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton event |name = {{nowrap|2026 मलेशिया मास्टर्स}} |image = Axiata Arena, Bukit Jalil front (220713).jpg |caption = |dates = 19–24 मई |number_edition = 17th |level = G2L4 |prize_money = 500000 |other = |venue = यूनिफ़ी एरिना |location = [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] |MS = |country_MS = |WS = |country_WS = |MD1 = |country_MD1 = |MD2 = |country_MD2 = |WD1 = |country_WD1 = |WD2 = |country_WD2 = |XD1 = |country_XD1 = |XD2 = |country_XD2 = |previous = [[2025 मलेशिया मास्टर्स|2025]] |next = [[2027 मलेशिया मास्टर्स|2027]] }} '''2026 मलेशिया मास्टर्स''' (प्रायोजन कारणों से आधिकारिक तौर पर '''पेरोडुआ मलेशिया मास्टर्स 2026 प्रस्तुत बाय दाइहात्सु''' के रूप में जाना जाता है) एक बैडमिंटन टूर्नामेंट है जो 19 से 24 मई 2026 तक यूनिफ़ी एरिना, [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] में आयोजित किया जाएगा और इसमें कुल 500,000 अमेरिकी डॉलर का पुरस्कार है। ==टूर्नामेंट== 2026 मलेशिया मास्टर्स, 2026 [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] का बारहवां टूर्नामेंट है और यह मलेशिया मास्टर्स चैंपियनशिप का हिस्सा है, जो 2009 से आयोजित की जा रही है। इस टूर्नामेंट का आयोजन बैडमिंटन एसोसिएशन ऑफ मलेशिया द्वारा [[बैडमिंटन विश्व महासंघ|बीडब्ल्यूएफ]] की स्वीकृति से किया जाता है।<ref name="prospect">{{cite web |title=PERODUA Malaysia Masters 2026 |url=https://extranet.bwf.sport/docs/events/5207/docs/Perodua%20Malaysia%20Masters%202026_UPDATED%2018Mar.pdf |publisher=Badminton World Federation |access-date=5 April 2025}}</ref> ===स्थान=== यह अंतरराष्ट्रीय टूर्नामेंट मलेशिया के कुआलालंपुर में स्थित केएल स्पोर्ट्स सिटी के अंदर यूनिफ़ी एरिना में आयोजित किया जाएगा। ===अंक वितरण=== नीचे [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर|बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर सुपर 500]] प्रतियोगिता के लिए बीडब्ल्यूएफ अंक प्रणाली के आधार पर टूर्नामेंट के प्रत्येक चरण के लिए अंक वितरण तालिका दी गई है।<ref>{{cite web |title=World Ranking System |url=https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |publisher=Badminton World Federation|accessdate=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510005434/https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |archive-date=10 May 2019 |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width="75" | विजेता ! width="75" | उपविजेता ! width="75" | 3/4 ! width="75" | 5/8 ! width="75" | 9/16 ! width="75" | 17/32 ! width="75" | 33/64 ! width="75" | 65/128 |- | 9,200 || 7,800 || 6,420 || 5,040 || 3,600 || 2,220 || 880 || 430 |} ===पुरस्कार राशि=== कुल पुरस्कार राशि 500,000 अमेरिकी डॉलर है और इसका वितरण बीडब्ल्यूएफ नियमों के अनुसार किया जाएगा।<ref name="prospect"/> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center" |- | width="104px" | '''इवेंट''' | width="68px" | '''विजेता''' | width="68px" | '''फाइनलिस्ट''' | width="68px" | '''सेमी-फ़ाइनल''' | width="80px" | '''क्वार्टर-फ़ाइनल''' | width="68px" | '''अंतिम 16''' |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''एकल''' | $37,500 || $19,000 || $7,250 || $3,000 || $1,750 |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''युगल''' | $39,500 || $19,000 || $7,000 || $3,625 || $1,875 |} == पुरुष एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} [[शी युची]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|DEN}} [[एंडर्स एंटोनसेन]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|INA}} जोनाटन क्रिस्टी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|CHN}} '''[[ली शिफेंग]] (चैंपियन)''' # {{flagicon|JPN}} कोडाई नाराओका ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|FRA}} एलेक्स लानियर ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|IND}} [[लक्ष्य सेन]] ''(पहला दौर)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = Q3 | RD1-team1 = {{flagicon|CHN}} हू झेआन | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''5''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = '''{{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल''' | RD1-score3 = '''2''' | RD1-seed4 = 3 | RD1-team4 = {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव | RD1-score4 = 0 | RD2-seed1 = '''5''' | RD2-team1 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD2-score1 = '''2''' | RD2-seed2 = &nbsp; | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल | RD2-score2 = 0 }} == महिला एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} चेन युफेई # {{flagicon|THA}} रत्चानोक इंतानोन # {{flagicon|JPN}} टोमोका मियाज़ाकी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|THA}} बुसानन ओंगबाम्रुंगफ़ान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन क्रिस्टोफ़रसेन ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|IND}} उन्नति हुडा ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|VIE}} गुयेन थ्यू लिन्ह ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन केजर्सफेल्ट ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = '''1''' | RD1-team1 = '''{{flagicon|CHN}} चेन युफेई''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|JPN}} हिना अकेची | RD1-score2 = 0 | RD1-seed3 = 8 | RD1-team3 = {{flagicon|DEN}} लिन केजर्सफेल्ट | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''2''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 1 | RD2-team1 = {{flagicon|CHN}} चेन युफेई | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 2 | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन | RD2-score2 = }} == पुरुष युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} आरोन चिया / सोह वूई यिक ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|JPN}} ताकुरो होकी / यूगो कोबायाशी # {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी / नूर इज्जुद्दीन # {{flagicon|TPE}} ली जे-हुई / यांग पो-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ / याप रॉय किंग ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड / डैनियल लुंडगार्ड # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव / टोमा जूनियर पोपोव ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} केकेरू कुमागाई / हिरोकी निशी {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = 1 | RD1-team1 = {{flagicon|MAS}} आरोन चिया <hr> {{flagicon|MAS}} सोह वूई यिक | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''3''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी <hr> {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = 5 | RD1-team3 = {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ <hr> {{flagicon|MAS}} याप रॉय किंग | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''6''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड <hr> {{flagicon|DEN}} डैनियल लुंडगार्ड''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 3 | RD2-team1 = {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी <hr> {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 6 | RD2-team2 = {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड <hr> {{flagicon|DEN}} डैनियल लुंडगार्ड | RD2-score2 = }} == महिला युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} पर्ली टैन / थिनाह मुरलीधरन ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|JPN}} की नाकानिशी / रिन इवानागा ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|TPE}} ह्सू या-चिंग / सुंग यू-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} काहो ओसावा / माई तानबे ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} चिहारू शिदा / अरिसा इगारशी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} '''चेन फैनशूटियन / लुओ ज़ुमिन (चैंपियन)''' # {{flagicon|MAS}} ओंग शिन यी / कारमेन टिंग ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम / एलिसन ली ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = '''PFQ''' | RD1-team1 = '''{{flagicon|JPN}} सयाका हिरोटा <hr> {{flagicon|JPN}} अयाको सकुरामोटो''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = 8 | RD1-team2 = {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम <hr> {{flagicon|USA}} एलिसन ली | RD1-score2 = 1 | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|CHN}} बाओ लिजिंग <hr> {{flagicon|CHN}} काओ जिहान | RD1-score3 = 1 | RD1-seed4 = '''6''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|CHN}} चेन फैनशूटियन <hr> {{flagicon|CHN}} लुओ ज़ुमिन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = PFQ | RD2-team1 = {{flagicon|JPN}} सयाका हिरोटा <hr> {{flagicon|JPN}} अयाको सकुरामोटो | RD2-score1 = 0 | RD2-seed2 = '''6''' | RD2-team2 = '''{{flagicon|CHN}} चेन फैनशूटियन <hr> {{flagicon|CHN}} लुओ ज़ुमिन''' | RD2-score2 = '''2''' }} == मिश्रित युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|THA}} डेचापोल पुवारानुक्रोह / सुपिसारा पेवसंप्रान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} चेन टैंग जी / तोह ई वेई # {{flagicon|CHN}} गुओ शिनवा / चेन फांगहुई # {{flagicon|DEN}} माथियास क्रिस्टियनसेन / एलेक्जेंड्रा बोजे # {{flagicon|INA}} जफ़र हिदायतुल्लाह / फ़ेलिशा पसारिबू ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} गोह सून हुआट / शेवॉन जेमी लाई ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेंग जिंग / झांग ची ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} गाओ जियाक्सुआन / वेई याक्सिन {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी संबंध== *[https://bwfworldtour.bwfbadminton.com/tournament/5229/perodua-malaysia-masters टूर्नामेंट लिंक] बीडब्ल्यूएफवर्ल्डटूर.बीडब्ल्यूएफबैडमिंटन.कॉम पर {{s-start}} {{succession box | before=[[2026 थाईलैंड ओपन]]<br/>[[2026 बाओजी चीन मास्टर्स]] | title=[[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] <br />2026 बीडब्ल्यूएफ सीज़न | years= | after=[[2026 सिंगापुर ओपन]]}} {{s-end}} [[श्रेणी:2026 में बैडमिंटन]] [[श्रेणी:2026 बीडब्ल्यूएफ विश्व दौरा]] rccdwrvdsqgrkjdhl0n7bqilmh586wn 6555794 6555793 2026-05-24T07:18:37Z Neeelzzz20 693319 /* बीज */ 6555794 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton event |name = {{nowrap|2026 मलेशिया मास्टर्स}} |image = Axiata Arena, Bukit Jalil front (220713).jpg |caption = |dates = 19–24 मई |number_edition = 17th |level = G2L4 |prize_money = 500000 |other = |venue = यूनिफ़ी एरिना |location = [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] |MS = |country_MS = |WS = |country_WS = |MD1 = |country_MD1 = |MD2 = |country_MD2 = |WD1 = |country_WD1 = |WD2 = |country_WD2 = |XD1 = |country_XD1 = |XD2 = |country_XD2 = |previous = [[2025 मलेशिया मास्टर्स|2025]] |next = [[2027 मलेशिया मास्टर्स|2027]] }} '''2026 मलेशिया मास्टर्स''' (प्रायोजन कारणों से आधिकारिक तौर पर '''पेरोडुआ मलेशिया मास्टर्स 2026 प्रस्तुत बाय दाइहात्सु''' के रूप में जाना जाता है) एक बैडमिंटन टूर्नामेंट है जो 19 से 24 मई 2026 तक यूनिफ़ी एरिना, [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] में आयोजित किया जाएगा और इसमें कुल 500,000 अमेरिकी डॉलर का पुरस्कार है। ==टूर्नामेंट== 2026 मलेशिया मास्टर्स, 2026 [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] का बारहवां टूर्नामेंट है और यह मलेशिया मास्टर्स चैंपियनशिप का हिस्सा है, जो 2009 से आयोजित की जा रही है। इस टूर्नामेंट का आयोजन बैडमिंटन एसोसिएशन ऑफ मलेशिया द्वारा [[बैडमिंटन विश्व महासंघ|बीडब्ल्यूएफ]] की स्वीकृति से किया जाता है।<ref name="prospect">{{cite web |title=PERODUA Malaysia Masters 2026 |url=https://extranet.bwf.sport/docs/events/5207/docs/Perodua%20Malaysia%20Masters%202026_UPDATED%2018Mar.pdf |publisher=Badminton World Federation |access-date=5 April 2025}}</ref> ===स्थान=== यह अंतरराष्ट्रीय टूर्नामेंट मलेशिया के कुआलालंपुर में स्थित केएल स्पोर्ट्स सिटी के अंदर यूनिफ़ी एरिना में आयोजित किया जाएगा। ===अंक वितरण=== नीचे [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर|बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर सुपर 500]] प्रतियोगिता के लिए बीडब्ल्यूएफ अंक प्रणाली के आधार पर टूर्नामेंट के प्रत्येक चरण के लिए अंक वितरण तालिका दी गई है।<ref>{{cite web |title=World Ranking System |url=https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |publisher=Badminton World Federation|accessdate=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510005434/https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |archive-date=10 May 2019 |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width="75" | विजेता ! width="75" | उपविजेता ! width="75" | 3/4 ! width="75" | 5/8 ! width="75" | 9/16 ! width="75" | 17/32 ! width="75" | 33/64 ! width="75" | 65/128 |- | 9,200 || 7,800 || 6,420 || 5,040 || 3,600 || 2,220 || 880 || 430 |} ===पुरस्कार राशि=== कुल पुरस्कार राशि 500,000 अमेरिकी डॉलर है और इसका वितरण बीडब्ल्यूएफ नियमों के अनुसार किया जाएगा।<ref name="prospect"/> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center" |- | width="104px" | '''इवेंट''' | width="68px" | '''विजेता''' | width="68px" | '''फाइनलिस्ट''' | width="68px" | '''सेमी-फ़ाइनल''' | width="80px" | '''क्वार्टर-फ़ाइनल''' | width="68px" | '''अंतिम 16''' |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''एकल''' | $37,500 || $19,000 || $7,250 || $3,000 || $1,750 |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''युगल''' | $39,500 || $19,000 || $7,000 || $3,625 || $1,875 |} == पुरुष एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} [[शी युची]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|DEN}} [[एंडर्स एंटोनसेन]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|INA}} जोनाटन क्रिस्टी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|CHN}} '''[[ली शिफेंग]] (चैंपियन)''' # {{flagicon|JPN}} कोडाई नाराओका ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|FRA}} एलेक्स लानियर ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|IND}} [[लक्ष्य सेन]] ''(पहला दौर)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = Q3 | RD1-team1 = {{flagicon|CHN}} हू झेआन | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''5''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = '''{{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल''' | RD1-score3 = '''2''' | RD1-seed4 = 3 | RD1-team4 = {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव | RD1-score4 = 0 | RD2-seed1 = '''5''' | RD2-team1 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD2-score1 = '''2''' | RD2-seed2 = &nbsp; | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल | RD2-score2 = 0 }} == महिला एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} चेन युफेई # {{flagicon|THA}} रत्चानोक इंतानोन # {{flagicon|JPN}} टोमोका मियाज़ाकी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|THA}} बुसानन ओंगबाम्रुंगफ़ान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन क्रिस्टोफ़रसेन ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|IND}} उन्नति हुडा ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|VIE}} गुयेन थ्यू लिन्ह ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन केजर्सफेल्ट ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = '''1''' | RD1-team1 = '''{{flagicon|CHN}} चेन युफेई''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|JPN}} हिना अकेची | RD1-score2 = 0 | RD1-seed3 = 8 | RD1-team3 = {{flagicon|DEN}} लिन केजर्सफेल्ट | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''2''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 1 | RD2-team1 = {{flagicon|CHN}} चेन युफेई | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 2 | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन | RD2-score2 = }} == पुरुष युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} आरोन चिया / सोह वूई यिक ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|JPN}} ताकुरो होकी / यूगो कोबायाशी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी / नूर इज्जुद्दीन # {{flagicon|TPE}} ली जे-हुई / यांग पो-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ / याप रॉय किंग ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड / डैनियल लुंडगार्ड # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव / टोमा जूनियर पोपोव ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} केकेरू कुमागाई / हिरोकी निशी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = 1 | RD1-team1 = {{flagicon|MAS}} आरोन चिया <hr> {{flagicon|MAS}} सोह वूई यिक | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''3''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी <hr> {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = 5 | RD1-team3 = {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ <hr> {{flagicon|MAS}} याप रॉय किंग | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''6''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड <hr> {{flagicon|DEN}} डैनियल लुंडगार्ड''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 3 | RD2-team1 = {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी <hr> {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 6 | RD2-team2 = {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड <hr> {{flagicon|DEN}} डैनियल लुंडगार्ड | RD2-score2 = }} == महिला युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} पर्ली टैन / थिनाह मुरलीधरन ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|JPN}} की नाकानिशी / रिन इवानागा ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|TPE}} ह्सू या-चिंग / सुंग यू-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} काहो ओसावा / माई तानबे ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} चिहारू शिदा / अरिसा इगारशी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} '''चेन फैनशूटियन / लुओ ज़ुमिन (चैंपियन)''' # {{flagicon|MAS}} ओंग शिन यी / कारमेन टिंग ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम / एलिसन ली ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = '''PFQ''' | RD1-team1 = '''{{flagicon|JPN}} सयाका हिरोटा <hr> {{flagicon|JPN}} अयाको सकुरामोटो''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = 8 | RD1-team2 = {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम <hr> {{flagicon|USA}} एलिसन ली | RD1-score2 = 1 | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|CHN}} बाओ लिजिंग <hr> {{flagicon|CHN}} काओ जिहान | RD1-score3 = 1 | RD1-seed4 = '''6''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|CHN}} चेन फैनशूटियन <hr> {{flagicon|CHN}} लुओ ज़ुमिन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = PFQ | RD2-team1 = {{flagicon|JPN}} सयाका हिरोटा <hr> {{flagicon|JPN}} अयाको सकुरामोटो | RD2-score1 = 0 | RD2-seed2 = '''6''' | RD2-team2 = '''{{flagicon|CHN}} चेन फैनशूटियन <hr> {{flagicon|CHN}} लुओ ज़ुमिन''' | RD2-score2 = '''2''' }} == मिश्रित युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|THA}} डेचापोल पुवारानुक्रोह / सुपिसारा पेवसंप्रान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} चेन टैंग जी / तोह ई वेई # {{flagicon|CHN}} गुओ शिनवा / चेन फांगहुई # {{flagicon|DEN}} माथियास क्रिस्टियनसेन / एलेक्जेंड्रा बोजे # {{flagicon|INA}} जफ़र हिदायतुल्लाह / फ़ेलिशा पसारिबू ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} गोह सून हुआट / शेवॉन जेमी लाई ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेंग जिंग / झांग ची ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} गाओ जियाक्सुआन / वेई याक्सिन {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी संबंध== *[https://bwfworldtour.bwfbadminton.com/tournament/5229/perodua-malaysia-masters टूर्नामेंट लिंक] बीडब्ल्यूएफवर्ल्डटूर.बीडब्ल्यूएफबैडमिंटन.कॉम पर {{s-start}} {{succession box | before=[[2026 थाईलैंड ओपन]]<br/>[[2026 बाओजी चीन मास्टर्स]] | title=[[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] <br />2026 बीडब्ल्यूएफ सीज़न | years= | after=[[2026 सिंगापुर ओपन]]}} {{s-end}} [[श्रेणी:2026 में बैडमिंटन]] [[श्रेणी:2026 बीडब्ल्यूएफ विश्व दौरा]] jmxektxxrk2v84ufh86273igow51v4m 6555795 6555794 2026-05-24T07:19:58Z Neeelzzz20 693319 /* बीज */ 6555795 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton event |name = {{nowrap|2026 मलेशिया मास्टर्स}} |image = Axiata Arena, Bukit Jalil front (220713).jpg |caption = |dates = 19–24 मई |number_edition = 17th |level = G2L4 |prize_money = 500000 |other = |venue = यूनिफ़ी एरिना |location = [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] |MS = |country_MS = |WS = |country_WS = |MD1 = |country_MD1 = |MD2 = |country_MD2 = |WD1 = |country_WD1 = |WD2 = |country_WD2 = |XD1 = |country_XD1 = |XD2 = |country_XD2 = |previous = [[2025 मलेशिया मास्टर्स|2025]] |next = [[2027 मलेशिया मास्टर्स|2027]] }} '''2026 मलेशिया मास्टर्स''' (प्रायोजन कारणों से आधिकारिक तौर पर '''पेरोडुआ मलेशिया मास्टर्स 2026 प्रस्तुत बाय दाइहात्सु''' के रूप में जाना जाता है) एक बैडमिंटन टूर्नामेंट है जो 19 से 24 मई 2026 तक यूनिफ़ी एरिना, [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] में आयोजित किया जाएगा और इसमें कुल 500,000 अमेरिकी डॉलर का पुरस्कार है। ==टूर्नामेंट== 2026 मलेशिया मास्टर्स, 2026 [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] का बारहवां टूर्नामेंट है और यह मलेशिया मास्टर्स चैंपियनशिप का हिस्सा है, जो 2009 से आयोजित की जा रही है। इस टूर्नामेंट का आयोजन बैडमिंटन एसोसिएशन ऑफ मलेशिया द्वारा [[बैडमिंटन विश्व महासंघ|बीडब्ल्यूएफ]] की स्वीकृति से किया जाता है।<ref name="prospect">{{cite web |title=PERODUA Malaysia Masters 2026 |url=https://extranet.bwf.sport/docs/events/5207/docs/Perodua%20Malaysia%20Masters%202026_UPDATED%2018Mar.pdf |publisher=Badminton World Federation |access-date=5 April 2025}}</ref> ===स्थान=== यह अंतरराष्ट्रीय टूर्नामेंट मलेशिया के कुआलालंपुर में स्थित केएल स्पोर्ट्स सिटी के अंदर यूनिफ़ी एरिना में आयोजित किया जाएगा। ===अंक वितरण=== नीचे [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर|बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर सुपर 500]] प्रतियोगिता के लिए बीडब्ल्यूएफ अंक प्रणाली के आधार पर टूर्नामेंट के प्रत्येक चरण के लिए अंक वितरण तालिका दी गई है।<ref>{{cite web |title=World Ranking System |url=https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |publisher=Badminton World Federation|accessdate=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510005434/https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |archive-date=10 May 2019 |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width="75" | विजेता ! width="75" | उपविजेता ! width="75" | 3/4 ! width="75" | 5/8 ! width="75" | 9/16 ! width="75" | 17/32 ! width="75" | 33/64 ! width="75" | 65/128 |- | 9,200 || 7,800 || 6,420 || 5,040 || 3,600 || 2,220 || 880 || 430 |} ===पुरस्कार राशि=== कुल पुरस्कार राशि 500,000 अमेरिकी डॉलर है और इसका वितरण बीडब्ल्यूएफ नियमों के अनुसार किया जाएगा।<ref name="prospect"/> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center" |- | width="104px" | '''इवेंट''' | width="68px" | '''विजेता''' | width="68px" | '''फाइनलिस्ट''' | width="68px" | '''सेमी-फ़ाइनल''' | width="80px" | '''क्वार्टर-फ़ाइनल''' | width="68px" | '''अंतिम 16''' |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''एकल''' | $37,500 || $19,000 || $7,250 || $3,000 || $1,750 |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''युगल''' | $39,500 || $19,000 || $7,000 || $3,625 || $1,875 |} == पुरुष एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} [[शी युची]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|DEN}} [[एंडर्स एंटोनसेन]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|INA}} जोनाटन क्रिस्टी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|CHN}} '''[[ली शिफेंग]] (चैंपियन)''' # {{flagicon|JPN}} कोडाई नाराओका ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|FRA}} एलेक्स लानियर ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|IND}} [[लक्ष्य सेन]] ''(पहला दौर)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = Q3 | RD1-team1 = {{flagicon|CHN}} हू झेआन | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''5''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = '''{{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल''' | RD1-score3 = '''2''' | RD1-seed4 = 3 | RD1-team4 = {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव | RD1-score4 = 0 | RD2-seed1 = '''5''' | RD2-team1 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD2-score1 = '''2''' | RD2-seed2 = &nbsp; | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल | RD2-score2 = 0 }} == महिला एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} चेन युफेई # {{flagicon|THA}} रत्चानोक इंतानोन # {{flagicon|JPN}} टोमोका मियाज़ाकी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|THA}} बुसानन ओंगबाम्रुंगफ़ान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन क्रिस्टोफ़रसेन ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|IND}} उन्नति हुडा ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|VIE}} गुयेन थ्यू लिन्ह ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन केजर्सफेल्ट ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = '''1''' | RD1-team1 = '''{{flagicon|CHN}} चेन युफेई''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|JPN}} हिना अकेची | RD1-score2 = 0 | RD1-seed3 = 8 | RD1-team3 = {{flagicon|DEN}} लिन केजर्सफेल्ट | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''2''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 1 | RD2-team1 = {{flagicon|CHN}} चेन युफेई | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 2 | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन | RD2-score2 = }} == पुरुष युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} आरोन चिया / सोह वूई यिक ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|JPN}} ताकुरो होकी / यूगो कोबायाशी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी / नूर इज्जुद्दीन # {{flagicon|TPE}} ली जे-हुई / यांग पो-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ / याप रॉय किंग ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड / डैनियल लुंडगार्ड # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव / टोमा जूनियर पोपोव ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} केकेरू कुमागाई / हिरोकी निशी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = 1 | RD1-team1 = {{flagicon|MAS}} आरोन चिया <hr> {{flagicon|MAS}} सोह वूई यिक | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''3''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी <hr> {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = 5 | RD1-team3 = {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ <hr> {{flagicon|MAS}} याप रॉय किंग | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''6''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड <hr> {{flagicon|DEN}} डैनियल लुंडगार्ड''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 3 | RD2-team1 = {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी <hr> {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 6 | RD2-team2 = {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड <hr> {{flagicon|DEN}} डैनियल लुंडगार्ड | RD2-score2 = }} == महिला युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} पर्ली टैन / थिनाह मुरलीधरन ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|JPN}} की नाकानिशी / रिन इवानागा ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|TPE}} ह्सू या-चिंग / सुंग यू-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} काहो ओसावा / माई तानबे ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} चिहारू शिदा / अरिसा इगारशी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} '''चेन फैनशूटियन / लुओ ज़ुमिन (चैंपियन)''' # {{flagicon|MAS}} ओंग शिन यी / कारमेन टिंग ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम / एलिसन ली ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = '''PFQ''' | RD1-team1 = '''{{flagicon|JPN}} सयाका हिरोटा <hr> {{flagicon|JPN}} अयाको सकुरामोटो''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = 8 | RD1-team2 = {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम <hr> {{flagicon|USA}} एलिसन ली | RD1-score2 = 1 | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|CHN}} बाओ लिजिंग <hr> {{flagicon|CHN}} काओ जिहान | RD1-score3 = 1 | RD1-seed4 = '''6''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|CHN}} चेन फैनशूटियन <hr> {{flagicon|CHN}} लुओ ज़ुमिन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = PFQ | RD2-team1 = {{flagicon|JPN}} सयाका हिरोटा <hr> {{flagicon|JPN}} अयाको सकुरामोटो | RD2-score1 = 0 | RD2-seed2 = '''6''' | RD2-team2 = '''{{flagicon|CHN}} चेन फैनशूटियन <hr> {{flagicon|CHN}} लुओ ज़ुमिन''' | RD2-score2 = '''2''' }} == मिश्रित युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|THA}} डेचापोल पुवारानुक्रोह / सुपिसारा पेवसंप्रान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} चेन टैंग जी / तोह ई वेई # {{flagicon|CHN}} गुओ शिनवा / चेन फांगहुई ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|DEN}} माथियास क्रिस्टियनसेन / एलेक्जेंड्रा बोजे ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|INA}} जफ़र हिदायतुल्लाह / फ़ेलिशा पसारिबू ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} गोह सून हुआट / शेवॉन जेमी लाई ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेंग जिंग / झांग ची ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} गाओ जियाक्सुआन / वेई याक्सिन {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी संबंध== *[https://bwfworldtour.bwfbadminton.com/tournament/5229/perodua-malaysia-masters टूर्नामेंट लिंक] बीडब्ल्यूएफवर्ल्डटूर.बीडब्ल्यूएफबैडमिंटन.कॉम पर {{s-start}} {{succession box | before=[[2026 थाईलैंड ओपन]]<br/>[[2026 बाओजी चीन मास्टर्स]] | title=[[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] <br />2026 बीडब्ल्यूएफ सीज़न | years= | after=[[2026 सिंगापुर ओपन]]}} {{s-end}} [[श्रेणी:2026 में बैडमिंटन]] [[श्रेणी:2026 बीडब्ल्यूएफ विश्व दौरा]] 80tdqz6g8byhzvdj8ezi8aqly9r6m47 6555797 6555795 2026-05-24T07:20:21Z Neeelzzz20 693319 /* बीज */ 6555797 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton event |name = {{nowrap|2026 मलेशिया मास्टर्स}} |image = Axiata Arena, Bukit Jalil front (220713).jpg |caption = |dates = 19–24 मई |number_edition = 17th |level = G2L4 |prize_money = 500000 |other = |venue = यूनिफ़ी एरिना |location = [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] |MS = |country_MS = |WS = |country_WS = |MD1 = |country_MD1 = |MD2 = |country_MD2 = |WD1 = |country_WD1 = |WD2 = |country_WD2 = |XD1 = |country_XD1 = |XD2 = |country_XD2 = |previous = [[2025 मलेशिया मास्टर्स|2025]] |next = [[2027 मलेशिया मास्टर्स|2027]] }} '''2026 मलेशिया मास्टर्स''' (प्रायोजन कारणों से आधिकारिक तौर पर '''पेरोडुआ मलेशिया मास्टर्स 2026 प्रस्तुत बाय दाइहात्सु''' के रूप में जाना जाता है) एक बैडमिंटन टूर्नामेंट है जो 19 से 24 मई 2026 तक यूनिफ़ी एरिना, [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] में आयोजित किया जाएगा और इसमें कुल 500,000 अमेरिकी डॉलर का पुरस्कार है। ==टूर्नामेंट== 2026 मलेशिया मास्टर्स, 2026 [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] का बारहवां टूर्नामेंट है और यह मलेशिया मास्टर्स चैंपियनशिप का हिस्सा है, जो 2009 से आयोजित की जा रही है। इस टूर्नामेंट का आयोजन बैडमिंटन एसोसिएशन ऑफ मलेशिया द्वारा [[बैडमिंटन विश्व महासंघ|बीडब्ल्यूएफ]] की स्वीकृति से किया जाता है।<ref name="prospect">{{cite web |title=PERODUA Malaysia Masters 2026 |url=https://extranet.bwf.sport/docs/events/5207/docs/Perodua%20Malaysia%20Masters%202026_UPDATED%2018Mar.pdf |publisher=Badminton World Federation |access-date=5 April 2025}}</ref> ===स्थान=== यह अंतरराष्ट्रीय टूर्नामेंट मलेशिया के कुआलालंपुर में स्थित केएल स्पोर्ट्स सिटी के अंदर यूनिफ़ी एरिना में आयोजित किया जाएगा। ===अंक वितरण=== नीचे [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर|बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर सुपर 500]] प्रतियोगिता के लिए बीडब्ल्यूएफ अंक प्रणाली के आधार पर टूर्नामेंट के प्रत्येक चरण के लिए अंक वितरण तालिका दी गई है।<ref>{{cite web |title=World Ranking System |url=https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |publisher=Badminton World Federation|accessdate=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510005434/https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |archive-date=10 May 2019 |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width="75" | विजेता ! width="75" | उपविजेता ! width="75" | 3/4 ! width="75" | 5/8 ! width="75" | 9/16 ! width="75" | 17/32 ! width="75" | 33/64 ! width="75" | 65/128 |- | 9,200 || 7,800 || 6,420 || 5,040 || 3,600 || 2,220 || 880 || 430 |} ===पुरस्कार राशि=== कुल पुरस्कार राशि 500,000 अमेरिकी डॉलर है और इसका वितरण बीडब्ल्यूएफ नियमों के अनुसार किया जाएगा।<ref name="prospect"/> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center" |- | width="104px" | '''इवेंट''' | width="68px" | '''विजेता''' | width="68px" | '''फाइनलिस्ट''' | width="68px" | '''सेमी-फ़ाइनल''' | width="80px" | '''क्वार्टर-फ़ाइनल''' | width="68px" | '''अंतिम 16''' |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''एकल''' | $37,500 || $19,000 || $7,250 || $3,000 || $1,750 |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''युगल''' | $39,500 || $19,000 || $7,000 || $3,625 || $1,875 |} == पुरुष एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} [[शी युची]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|DEN}} [[एंडर्स एंटोनसेन]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|INA}} जोनाटन क्रिस्टी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|CHN}} '''[[ली शिफेंग]] (चैंपियन)''' # {{flagicon|JPN}} कोडाई नाराओका ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|FRA}} एलेक्स लानियर ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|IND}} [[लक्ष्य सेन]] ''(पहला दौर)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = Q3 | RD1-team1 = {{flagicon|CHN}} हू झेआन | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''5''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = '''{{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल''' | RD1-score3 = '''2''' | RD1-seed4 = 3 | RD1-team4 = {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव | RD1-score4 = 0 | RD2-seed1 = '''5''' | RD2-team1 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD2-score1 = '''2''' | RD2-seed2 = &nbsp; | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल | RD2-score2 = 0 }} == महिला एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} चेन युफेई # {{flagicon|THA}} रत्चानोक इंतानोन # {{flagicon|JPN}} टोमोका मियाज़ाकी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|THA}} बुसानन ओंगबाम्रुंगफ़ान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन क्रिस्टोफ़रसेन ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|IND}} उन्नति हुडा ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|VIE}} गुयेन थ्यू लिन्ह ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन केजर्सफेल्ट ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = '''1''' | RD1-team1 = '''{{flagicon|CHN}} चेन युफेई''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|JPN}} हिना अकेची | RD1-score2 = 0 | RD1-seed3 = 8 | RD1-team3 = {{flagicon|DEN}} लिन केजर्सफेल्ट | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''2''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 1 | RD2-team1 = {{flagicon|CHN}} चेन युफेई | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 2 | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन | RD2-score2 = }} == पुरुष युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} आरोन चिया / सोह वूई यिक ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|JPN}} ताकुरो होकी / यूगो कोबायाशी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी / नूर इज्जुद्दीन # {{flagicon|TPE}} ली जे-हुई / यांग पो-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ / याप रॉय किंग ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड / डैनियल लुंडगार्ड # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव / टोमा जूनियर पोपोव ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} केकेरू कुमागाई / हिरोकी निशी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = 1 | RD1-team1 = {{flagicon|MAS}} आरोन चिया <hr> {{flagicon|MAS}} सोह वूई यिक | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''3''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी <hr> {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = 5 | RD1-team3 = {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ <hr> {{flagicon|MAS}} याप रॉय किंग | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''6''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड <hr> {{flagicon|DEN}} डैनियल लुंडगार्ड''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 3 | RD2-team1 = {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी <hr> {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 6 | RD2-team2 = {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड <hr> {{flagicon|DEN}} डैनियल लुंडगार्ड | RD2-score2 = }} == महिला युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} पर्ली टैन / थिनाह मुरलीधरन ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|JPN}} की नाकानिशी / रिन इवानागा ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|TPE}} ह्सू या-चिंग / सुंग यू-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} काहो ओसावा / माई तानबे ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} चिहारू शिदा / अरिसा इगारशी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} '''चेन फैनशूटियन / लुओ ज़ुमिन (चैंपियन)''' # {{flagicon|MAS}} ओंग शिन यी / कारमेन टिंग ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम / एलिसन ली ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = '''PFQ''' | RD1-team1 = '''{{flagicon|JPN}} सयाका हिरोटा <hr> {{flagicon|JPN}} अयाको सकुरामोटो''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = 8 | RD1-team2 = {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम <hr> {{flagicon|USA}} एलिसन ली | RD1-score2 = 1 | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|CHN}} बाओ लिजिंग <hr> {{flagicon|CHN}} काओ जिहान | RD1-score3 = 1 | RD1-seed4 = '''6''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|CHN}} चेन फैनशूटियन <hr> {{flagicon|CHN}} लुओ ज़ुमिन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = PFQ | RD2-team1 = {{flagicon|JPN}} सयाका हिरोटा <hr> {{flagicon|JPN}} अयाको सकुरामोटो | RD2-score1 = 0 | RD2-seed2 = '''6''' | RD2-team2 = '''{{flagicon|CHN}} चेन फैनशूटियन <hr> {{flagicon|CHN}} लुओ ज़ुमिन''' | RD2-score2 = '''2''' }} == मिश्रित युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|THA}} डेचापोल पुवारानुक्रोह / सुपिसारा पेवसंप्रान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} चेन टैंग जी / तोह ई वेई ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|CHN}} गुओ शिनवा / चेन फांगहुई ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|DEN}} माथियास क्रिस्टियनसेन / एलेक्जेंड्रा बोजे ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|INA}} जफ़र हिदायतुल्लाह / फ़ेलिशा पसारिबू ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} गोह सून हुआट / शेवॉन जेमी लाई ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेंग जिंग / झांग ची ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} गाओ जियाक्सुआन / वेई याक्सिन {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = {{flagicon|}} | RD1-score1 = | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|}} | RD1-score2 = | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|}} | RD1-score3 = | RD1-seed4 = | RD1-team4 = {{flagicon|}} | RD1-score4 = | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|}} | RD2-score1 = | RD2-seed2 = | RD2-team2 = {{flagicon|}} | RD2-score2 = }} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी संबंध== *[https://bwfworldtour.bwfbadminton.com/tournament/5229/perodua-malaysia-masters टूर्नामेंट लिंक] बीडब्ल्यूएफवर्ल्डटूर.बीडब्ल्यूएफबैडमिंटन.कॉम पर {{s-start}} {{succession box | before=[[2026 थाईलैंड ओपन]]<br/>[[2026 बाओजी चीन मास्टर्स]] | title=[[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] <br />2026 बीडब्ल्यूएफ सीज़न | years= | after=[[2026 सिंगापुर ओपन]]}} {{s-end}} [[श्रेणी:2026 में बैडमिंटन]] [[श्रेणी:2026 बीडब्ल्यूएफ विश्व दौरा]] a1bktfmyrda234rz5asjt0gba0rghk3 6555798 6555797 2026-05-24T07:26:28Z Neeelzzz20 693319 /* फाइनल */ 6555798 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton event |name = {{nowrap|2026 मलेशिया मास्टर्स}} |image = Axiata Arena, Bukit Jalil front (220713).jpg |caption = |dates = 19–24 मई |number_edition = 17th |level = G2L4 |prize_money = 500000 |other = |venue = यूनिफ़ी एरिना |location = [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] |MS = |country_MS = |WS = |country_WS = |MD1 = |country_MD1 = |MD2 = |country_MD2 = |WD1 = |country_WD1 = |WD2 = |country_WD2 = |XD1 = |country_XD1 = |XD2 = |country_XD2 = |previous = [[2025 मलेशिया मास्टर्स|2025]] |next = [[2027 मलेशिया मास्टर्स|2027]] }} '''2026 मलेशिया मास्टर्स''' (प्रायोजन कारणों से आधिकारिक तौर पर '''पेरोडुआ मलेशिया मास्टर्स 2026 प्रस्तुत बाय दाइहात्सु''' के रूप में जाना जाता है) एक बैडमिंटन टूर्नामेंट है जो 19 से 24 मई 2026 तक यूनिफ़ी एरिना, [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] में आयोजित किया जाएगा और इसमें कुल 500,000 अमेरिकी डॉलर का पुरस्कार है। ==टूर्नामेंट== 2026 मलेशिया मास्टर्स, 2026 [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] का बारहवां टूर्नामेंट है और यह मलेशिया मास्टर्स चैंपियनशिप का हिस्सा है, जो 2009 से आयोजित की जा रही है। इस टूर्नामेंट का आयोजन बैडमिंटन एसोसिएशन ऑफ मलेशिया द्वारा [[बैडमिंटन विश्व महासंघ|बीडब्ल्यूएफ]] की स्वीकृति से किया जाता है।<ref name="prospect">{{cite web |title=PERODUA Malaysia Masters 2026 |url=https://extranet.bwf.sport/docs/events/5207/docs/Perodua%20Malaysia%20Masters%202026_UPDATED%2018Mar.pdf |publisher=Badminton World Federation |access-date=5 April 2025}}</ref> ===स्थान=== यह अंतरराष्ट्रीय टूर्नामेंट मलेशिया के कुआलालंपुर में स्थित केएल स्पोर्ट्स सिटी के अंदर यूनिफ़ी एरिना में आयोजित किया जाएगा। ===अंक वितरण=== नीचे [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर|बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर सुपर 500]] प्रतियोगिता के लिए बीडब्ल्यूएफ अंक प्रणाली के आधार पर टूर्नामेंट के प्रत्येक चरण के लिए अंक वितरण तालिका दी गई है।<ref>{{cite web |title=World Ranking System |url=https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |publisher=Badminton World Federation|accessdate=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510005434/https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |archive-date=10 May 2019 |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width="75" | विजेता ! width="75" | उपविजेता ! width="75" | 3/4 ! width="75" | 5/8 ! width="75" | 9/16 ! width="75" | 17/32 ! width="75" | 33/64 ! width="75" | 65/128 |- | 9,200 || 7,800 || 6,420 || 5,040 || 3,600 || 2,220 || 880 || 430 |} ===पुरस्कार राशि=== कुल पुरस्कार राशि 500,000 अमेरिकी डॉलर है और इसका वितरण बीडब्ल्यूएफ नियमों के अनुसार किया जाएगा।<ref name="prospect"/> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center" |- | width="104px" | '''इवेंट''' | width="68px" | '''विजेता''' | width="68px" | '''फाइनलिस्ट''' | width="68px" | '''सेमी-फ़ाइनल''' | width="80px" | '''क्वार्टर-फ़ाइनल''' | width="68px" | '''अंतिम 16''' |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''एकल''' | $37,500 || $19,000 || $7,250 || $3,000 || $1,750 |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''युगल''' | $39,500 || $19,000 || $7,000 || $3,625 || $1,875 |} == पुरुष एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} [[शी युची]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|DEN}} [[एंडर्स एंटोनसेन]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|INA}} जोनाटन क्रिस्टी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|CHN}} '''[[ली शिफेंग]] (चैंपियन)''' # {{flagicon|JPN}} कोडाई नाराओका ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|FRA}} एलेक्स लानियर ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|IND}} [[लक्ष्य सेन]] ''(पहला दौर)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = Q3 | RD1-team1 = {{flagicon|CHN}} हू झेआन | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''5''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = '''{{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल''' | RD1-score3 = '''2''' | RD1-seed4 = 3 | RD1-team4 = {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव | RD1-score4 = 0 | RD2-seed1 = '''5''' | RD2-team1 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD2-score1 = '''2''' | RD2-seed2 = &nbsp; | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल | RD2-score2 = 0 }} == महिला एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} चेन युफेई # {{flagicon|THA}} रत्चानोक इंतानोन # {{flagicon|JPN}} टोमोका मियाज़ाकी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|THA}} बुसानन ओंगबाम्रुंगफ़ान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन क्रिस्टोफ़रसेन ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|IND}} उन्नति हुडा ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|VIE}} गुयेन थ्यू लिन्ह ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन केजर्सफेल्ट ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = '''1''' | RD1-team1 = '''{{flagicon|CHN}} चेन युफेई''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|JPN}} हिना अकेची | RD1-score2 = 0 | RD1-seed3 = 8 | RD1-team3 = {{flagicon|DEN}} लिन केजर्सफेल्ट | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''2''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 1 | RD2-team1 = {{flagicon|CHN}} चेन युफेई | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 2 | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन | RD2-score2 = }} == पुरुष युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} आरोन चिया / सोह वूई यिक ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|JPN}} ताकुरो होकी / यूगो कोबायाशी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी / नूर इज्जुद्दीन # {{flagicon|TPE}} ली जे-हुई / यांग पो-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ / याप रॉय किंग ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड / डैनियल लुंडगार्ड # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव / टोमा जूनियर पोपोव ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} केकेरू कुमागाई / हिरोकी निशी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = 1 | RD1-team1 = {{flagicon|MAS}} आरोन चिया <hr> {{flagicon|MAS}} सोह वूई यिक | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''3''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी <hr> {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = 5 | RD1-team3 = {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ <hr> {{flagicon|MAS}} याप रॉय किंग | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''6''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड <hr> {{flagicon|DEN}} डैनियल लुंडगार्ड''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 3 | RD2-team1 = {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी <hr> {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 6 | RD2-team2 = {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड <hr> {{flagicon|DEN}} डैनियल लुंडगार्ड | RD2-score2 = }} == महिला युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} पर्ली टैन / थिनाह मुरलीधरन ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|JPN}} की नाकानिशी / रिन इवानागा ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|TPE}} ह्सू या-चिंग / सुंग यू-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} काहो ओसावा / माई तानबे ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} चिहारू शिदा / अरिसा इगारशी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} '''चेन फैनशूटियन / लुओ ज़ुमिन (चैंपियन)''' # {{flagicon|MAS}} ओंग शिन यी / कारमेन टिंग ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम / एलिसन ली ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = '''PFQ''' | RD1-team1 = '''{{flagicon|JPN}} सयाका हिरोटा <hr> {{flagicon|JPN}} अयाको सकुरामोटो''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = 8 | RD1-team2 = {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम <hr> {{flagicon|USA}} एलिसन ली | RD1-score2 = 1 | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|CHN}} बाओ लिजिंग <hr> {{flagicon|CHN}} काओ जिहान | RD1-score3 = 1 | RD1-seed4 = '''6''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|CHN}} चेन फैनशूटियन <hr> {{flagicon|CHN}} लुओ ज़ुमिन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = PFQ | RD2-team1 = {{flagicon|JPN}} सयाका हिरोटा <hr> {{flagicon|JPN}} अयाको सकुरामोटो | RD2-score1 = 0 | RD2-seed2 = '''6''' | RD2-team2 = '''{{flagicon|CHN}} चेन फैनशूटियन <hr> {{flagicon|CHN}} लुओ ज़ुमिन''' | RD2-score2 = '''2''' }} == मिश्रित युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|THA}} डेचापोल पुवारानुक्रोह / सुपिसारा पेवसंप्रान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} चेन टैंग जी / तोह ई वेई ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|CHN}} गुओ शिनवा / चेन फांगहुई ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|DEN}} माथियास क्रिस्टियनसेन / एलेक्जेंड्रा बोजे ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|INA}} जफ़र हिदायतुल्लाह / फ़ेलिशा पसारिबू ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} गोह सून हुआट / शेवॉन जेमी लाई ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेंग जिंग / झांग ची ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} गाओ जियाक्सुआन / वेई याक्सिन {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = '''{{flagicon|THA}} पक्कापोन तेरारत्साकुल <hr/>{{flagicon|THA}} सप्सिरी टैरट्टानाचाई''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = 3 | RD1-team2 = {{flagicon|CHN}} गुओ ज़िनवा <hr/>{{flagicon|CHN}} चेन फ़ांगहुई | RD1-score2 = 1 | RD1-seed3 = 4 | RD1-team3 = {{flagicon|DEN}} माथियास क्रिस्टियनसेन <hr />{{flagicon|DEN}} एलेक्जेंड्रा बोजे | RD1-score3 = 1 | RD1-seed4 = '''8''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|CHN}} गाओ जियाक्सुआन <br />{{flagicon|CHN}} वेई याक्सिन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|THA}} पक्कापोन तेरारत्साकुल <hr/>{{flagicon|THA}} सप्सिरी टैरट्टानाचाई | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 8 | RD2-team2 = {{flagicon|CHN}} गाओ जियाक्सुआन <br />{{flagicon|CHN}} वेई याक्सिन | RD2-score2 = }} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी संबंध== *[https://bwfworldtour.bwfbadminton.com/tournament/5229/perodua-malaysia-masters टूर्नामेंट लिंक] बीडब्ल्यूएफवर्ल्डटूर.बीडब्ल्यूएफबैडमिंटन.कॉम पर {{s-start}} {{succession box | before=[[2026 थाईलैंड ओपन]]<br/>[[2026 बाओजी चीन मास्टर्स]] | title=[[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] <br />2026 बीडब्ल्यूएफ सीज़न | years= | after=[[2026 सिंगापुर ओपन]]}} {{s-end}} [[श्रेणी:2026 में बैडमिंटन]] [[श्रेणी:2026 बीडब्ल्यूएफ विश्व दौरा]] 6nu2964uh5kvac5g1eenrj31e8i4r1s 6555799 6555798 2026-05-24T07:27:59Z Neeelzzz20 693319 /* फाइनल */ 6555799 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton event |name = {{nowrap|2026 मलेशिया मास्टर्स}} |image = Axiata Arena, Bukit Jalil front (220713).jpg |caption = |dates = 19–24 मई |number_edition = 17th |level = G2L4 |prize_money = 500000 |other = |venue = यूनिफ़ी एरिना |location = [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] |MS = |country_MS = |WS = |country_WS = |MD1 = |country_MD1 = |MD2 = |country_MD2 = |WD1 = |country_WD1 = |WD2 = |country_WD2 = |XD1 = |country_XD1 = |XD2 = |country_XD2 = |previous = [[2025 मलेशिया मास्टर्स|2025]] |next = [[2027 मलेशिया मास्टर्स|2027]] }} '''2026 मलेशिया मास्टर्स''' (प्रायोजन कारणों से आधिकारिक तौर पर '''पेरोडुआ मलेशिया मास्टर्स 2026 प्रस्तुत बाय दाइहात्सु''' के रूप में जाना जाता है) एक बैडमिंटन टूर्नामेंट है जो 19 से 24 मई 2026 तक यूनिफ़ी एरिना, [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] में आयोजित किया जाएगा और इसमें कुल 500,000 अमेरिकी डॉलर का पुरस्कार है। ==टूर्नामेंट== 2026 मलेशिया मास्टर्स, 2026 [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] का बारहवां टूर्नामेंट है और यह मलेशिया मास्टर्स चैंपियनशिप का हिस्सा है, जो 2009 से आयोजित की जा रही है। इस टूर्नामेंट का आयोजन बैडमिंटन एसोसिएशन ऑफ मलेशिया द्वारा [[बैडमिंटन विश्व महासंघ|बीडब्ल्यूएफ]] की स्वीकृति से किया जाता है।<ref name="prospect">{{cite web |title=PERODUA Malaysia Masters 2026 |url=https://extranet.bwf.sport/docs/events/5207/docs/Perodua%20Malaysia%20Masters%202026_UPDATED%2018Mar.pdf |publisher=Badminton World Federation |access-date=5 April 2025}}</ref> ===स्थान=== यह अंतरराष्ट्रीय टूर्नामेंट मलेशिया के कुआलालंपुर में स्थित केएल स्पोर्ट्स सिटी के अंदर यूनिफ़ी एरिना में आयोजित किया जाएगा। ===अंक वितरण=== नीचे [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर|बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर सुपर 500]] प्रतियोगिता के लिए बीडब्ल्यूएफ अंक प्रणाली के आधार पर टूर्नामेंट के प्रत्येक चरण के लिए अंक वितरण तालिका दी गई है।<ref>{{cite web |title=World Ranking System |url=https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |publisher=Badminton World Federation|accessdate=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510005434/https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |archive-date=10 May 2019 |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width="75" | विजेता ! width="75" | उपविजेता ! width="75" | 3/4 ! width="75" | 5/8 ! width="75" | 9/16 ! width="75" | 17/32 ! width="75" | 33/64 ! width="75" | 65/128 |- | 9,200 || 7,800 || 6,420 || 5,040 || 3,600 || 2,220 || 880 || 430 |} ===पुरस्कार राशि=== कुल पुरस्कार राशि 500,000 अमेरिकी डॉलर है और इसका वितरण बीडब्ल्यूएफ नियमों के अनुसार किया जाएगा।<ref name="prospect"/> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center" |- | width="104px" | '''इवेंट''' | width="68px" | '''विजेता''' | width="68px" | '''फाइनलिस्ट''' | width="68px" | '''सेमी-फ़ाइनल''' | width="80px" | '''क्वार्टर-फ़ाइनल''' | width="68px" | '''अंतिम 16''' |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''एकल''' | $37,500 || $19,000 || $7,250 || $3,000 || $1,750 |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''युगल''' | $39,500 || $19,000 || $7,000 || $3,625 || $1,875 |} == पुरुष एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} [[शी युची]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|DEN}} [[एंडर्स एंटोनसेन]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|INA}} जोनाटन क्रिस्टी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|CHN}} '''[[ली शिफेंग]] (चैंपियन)''' # {{flagicon|JPN}} कोडाई नाराओका ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|FRA}} एलेक्स लानियर ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|IND}} [[लक्ष्य सेन]] ''(पहला दौर)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = Q3 | RD1-team1 = {{flagicon|CHN}} हू झेआन | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''5''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = '''{{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल''' | RD1-score3 = '''2''' | RD1-seed4 = 3 | RD1-team4 = {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव | RD1-score4 = 0 | RD2-seed1 = '''5''' | RD2-team1 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD2-score1 = '''2''' | RD2-seed2 = &nbsp; | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल | RD2-score2 = 0 }} == महिला एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} चेन युफेई # {{flagicon|THA}} रत्चानोक इंतानोन # {{flagicon|JPN}} टोमोका मियाज़ाकी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|THA}} बुसानन ओंगबाम्रुंगफ़ान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन क्रिस्टोफ़रसेन ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|IND}} उन्नति हुडा ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|VIE}} गुयेन थ्यू लिन्ह ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन केजर्सफेल्ट ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = '''1''' | RD1-team1 = '''{{flagicon|CHN}} चेन युफेई''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|JPN}} हिना अकेची | RD1-score2 = 0 | RD1-seed3 = 8 | RD1-team3 = {{flagicon|DEN}} लिन केजर्सफेल्ट | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''2''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 1 | RD2-team1 = {{flagicon|CHN}} चेन युफेई | RD2-score1 = 0 | RD2-seed2 = '''2''' | RD2-team2 = '''{{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन''' | RD2-score2 = '''2''' }} == पुरुष युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} आरोन चिया / सोह वूई यिक ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|JPN}} ताकुरो होकी / यूगो कोबायाशी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी / नूर इज्जुद्दीन # {{flagicon|TPE}} ली जे-हुई / यांग पो-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ / याप रॉय किंग ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड / डैनियल लुंडगार्ड # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव / टोमा जूनियर पोपोव ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} केकेरू कुमागाई / हिरोकी निशी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = 1 | RD1-team1 = {{flagicon|MAS}} आरोन चिया <hr> {{flagicon|MAS}} सोह वूई यिक | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''3''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी <hr> {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = 5 | RD1-team3 = {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ <hr> {{flagicon|MAS}} याप रॉय किंग | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''6''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड <hr> {{flagicon|DEN}} डैनियल लुंडगार्ड''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 3 | RD2-team1 = {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी <hr> {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 6 | RD2-team2 = {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड <hr> {{flagicon|DEN}} डैनियल लुंडगार्ड | RD2-score2 = }} == महिला युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} पर्ली टैन / थिनाह मुरलीधरन ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|JPN}} की नाकानिशी / रिन इवानागा ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|TPE}} ह्सू या-चिंग / सुंग यू-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} काहो ओसावा / माई तानबे ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} चिहारू शिदा / अरिसा इगारशी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} '''चेन फैनशूटियन / लुओ ज़ुमिन (चैंपियन)''' # {{flagicon|MAS}} ओंग शिन यी / कारमेन टिंग ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम / एलिसन ली ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = '''PFQ''' | RD1-team1 = '''{{flagicon|JPN}} सयाका हिरोटा <hr> {{flagicon|JPN}} अयाको सकुरामोटो''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = 8 | RD1-team2 = {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम <hr> {{flagicon|USA}} एलिसन ली | RD1-score2 = 1 | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|CHN}} बाओ लिजिंग <hr> {{flagicon|CHN}} काओ जिहान | RD1-score3 = 1 | RD1-seed4 = '''6''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|CHN}} चेन फैनशूटियन <hr> {{flagicon|CHN}} लुओ ज़ुमिन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = PFQ | RD2-team1 = {{flagicon|JPN}} सयाका हिरोटा <hr> {{flagicon|JPN}} अयाको सकुरामोटो | RD2-score1 = 0 | RD2-seed2 = '''6''' | RD2-team2 = '''{{flagicon|CHN}} चेन फैनशूटियन <hr> {{flagicon|CHN}} लुओ ज़ुमिन''' | RD2-score2 = '''2''' }} == मिश्रित युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|THA}} डेचापोल पुवारानुक्रोह / सुपिसारा पेवसंप्रान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} चेन टैंग जी / तोह ई वेई ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|CHN}} गुओ शिनवा / चेन फांगहुई ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|DEN}} माथियास क्रिस्टियनसेन / एलेक्जेंड्रा बोजे ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|INA}} जफ़र हिदायतुल्लाह / फ़ेलिशा पसारिबू ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} गोह सून हुआट / शेवॉन जेमी लाई ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेंग जिंग / झांग ची ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} गाओ जियाक्सुआन / वेई याक्सिन {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = '''{{flagicon|THA}} पक्कापोन तेरारत्साकुल <hr/>{{flagicon|THA}} सप्सिरी टैरट्टानाचाई''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = 3 | RD1-team2 = {{flagicon|CHN}} गुओ ज़िनवा <hr/>{{flagicon|CHN}} चेन फ़ांगहुई | RD1-score2 = 1 | RD1-seed3 = 4 | RD1-team3 = {{flagicon|DEN}} माथियास क्रिस्टियनसेन <hr />{{flagicon|DEN}} एलेक्जेंड्रा बोजे | RD1-score3 = 1 | RD1-seed4 = '''8''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|CHN}} गाओ जियाक्सुआन <br />{{flagicon|CHN}} वेई याक्सिन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|THA}} पक्कापोन तेरारत्साकुल <hr/>{{flagicon|THA}} सप्सिरी टैरट्टानाचाई | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 8 | RD2-team2 = {{flagicon|CHN}} गाओ जियाक्सुआन <br />{{flagicon|CHN}} वेई याक्सिन | RD2-score2 = }} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी संबंध== *[https://bwfworldtour.bwfbadminton.com/tournament/5229/perodua-malaysia-masters टूर्नामेंट लिंक] बीडब्ल्यूएफवर्ल्डटूर.बीडब्ल्यूएफबैडमिंटन.कॉम पर {{s-start}} {{succession box | before=[[2026 थाईलैंड ओपन]]<br/>[[2026 बाओजी चीन मास्टर्स]] | title=[[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] <br />2026 बीडब्ल्यूएफ सीज़न | years= | after=[[2026 सिंगापुर ओपन]]}} {{s-end}} [[श्रेणी:2026 में बैडमिंटन]] [[श्रेणी:2026 बीडब्ल्यूएफ विश्व दौरा]] fiki8rj6r6qnfoyc38a8bs148ri0rh2 6555800 6555799 2026-05-24T07:28:27Z Neeelzzz20 693319 /* बीज */ 6555800 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton event |name = {{nowrap|2026 मलेशिया मास्टर्स}} |image = Axiata Arena, Bukit Jalil front (220713).jpg |caption = |dates = 19–24 मई |number_edition = 17th |level = G2L4 |prize_money = 500000 |other = |venue = यूनिफ़ी एरिना |location = [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] |MS = |country_MS = |WS = |country_WS = |MD1 = |country_MD1 = |MD2 = |country_MD2 = |WD1 = |country_WD1 = |WD2 = |country_WD2 = |XD1 = |country_XD1 = |XD2 = |country_XD2 = |previous = [[2025 मलेशिया मास्टर्स|2025]] |next = [[2027 मलेशिया मास्टर्स|2027]] }} '''2026 मलेशिया मास्टर्स''' (प्रायोजन कारणों से आधिकारिक तौर पर '''पेरोडुआ मलेशिया मास्टर्स 2026 प्रस्तुत बाय दाइहात्सु''' के रूप में जाना जाता है) एक बैडमिंटन टूर्नामेंट है जो 19 से 24 मई 2026 तक यूनिफ़ी एरिना, [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] में आयोजित किया जाएगा और इसमें कुल 500,000 अमेरिकी डॉलर का पुरस्कार है। ==टूर्नामेंट== 2026 मलेशिया मास्टर्स, 2026 [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] का बारहवां टूर्नामेंट है और यह मलेशिया मास्टर्स चैंपियनशिप का हिस्सा है, जो 2009 से आयोजित की जा रही है। इस टूर्नामेंट का आयोजन बैडमिंटन एसोसिएशन ऑफ मलेशिया द्वारा [[बैडमिंटन विश्व महासंघ|बीडब्ल्यूएफ]] की स्वीकृति से किया जाता है।<ref name="prospect">{{cite web |title=PERODUA Malaysia Masters 2026 |url=https://extranet.bwf.sport/docs/events/5207/docs/Perodua%20Malaysia%20Masters%202026_UPDATED%2018Mar.pdf |publisher=Badminton World Federation |access-date=5 April 2025}}</ref> ===स्थान=== यह अंतरराष्ट्रीय टूर्नामेंट मलेशिया के कुआलालंपुर में स्थित केएल स्पोर्ट्स सिटी के अंदर यूनिफ़ी एरिना में आयोजित किया जाएगा। ===अंक वितरण=== नीचे [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर|बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर सुपर 500]] प्रतियोगिता के लिए बीडब्ल्यूएफ अंक प्रणाली के आधार पर टूर्नामेंट के प्रत्येक चरण के लिए अंक वितरण तालिका दी गई है।<ref>{{cite web |title=World Ranking System |url=https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |publisher=Badminton World Federation|accessdate=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510005434/https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |archive-date=10 May 2019 |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width="75" | विजेता ! width="75" | उपविजेता ! width="75" | 3/4 ! width="75" | 5/8 ! width="75" | 9/16 ! width="75" | 17/32 ! width="75" | 33/64 ! width="75" | 65/128 |- | 9,200 || 7,800 || 6,420 || 5,040 || 3,600 || 2,220 || 880 || 430 |} ===पुरस्कार राशि=== कुल पुरस्कार राशि 500,000 अमेरिकी डॉलर है और इसका वितरण बीडब्ल्यूएफ नियमों के अनुसार किया जाएगा।<ref name="prospect"/> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center" |- | width="104px" | '''इवेंट''' | width="68px" | '''विजेता''' | width="68px" | '''फाइनलिस्ट''' | width="68px" | '''सेमी-फ़ाइनल''' | width="80px" | '''क्वार्टर-फ़ाइनल''' | width="68px" | '''अंतिम 16''' |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''एकल''' | $37,500 || $19,000 || $7,250 || $3,000 || $1,750 |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''युगल''' | $39,500 || $19,000 || $7,000 || $3,625 || $1,875 |} == पुरुष एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} [[शी युची]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|DEN}} [[एंडर्स एंटोनसेन]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|INA}} जोनाटन क्रिस्टी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|CHN}} '''[[ली शिफेंग]] (चैंपियन)''' # {{flagicon|JPN}} कोडाई नाराओका ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|FRA}} एलेक्स लानियर ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|IND}} [[लक्ष्य सेन]] ''(पहला दौर)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = Q3 | RD1-team1 = {{flagicon|CHN}} हू झेआन | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''5''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = '''{{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल''' | RD1-score3 = '''2''' | RD1-seed4 = 3 | RD1-team4 = {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव | RD1-score4 = 0 | RD2-seed1 = '''5''' | RD2-team1 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD2-score1 = '''2''' | RD2-seed2 = &nbsp; | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल | RD2-score2 = 0 }} == महिला एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} चेन युफेई ''(फ़ाइनल)'' # {{flagicon|THA}} रत्चानोक इंतानोन '''(चैंपियन)''' # {{flagicon|JPN}} टोमोका मियाज़ाकी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|THA}} बुसानन ओंगबाम्रुंगफ़ान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन क्रिस्टोफ़रसेन ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|IND}} उन्नति हुडा ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|VIE}} गुयेन थ्यू लिन्ह ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन केजर्सफेल्ट ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = '''1''' | RD1-team1 = '''{{flagicon|CHN}} चेन युफेई''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|JPN}} हिना अकेची | RD1-score2 = 0 | RD1-seed3 = 8 | RD1-team3 = {{flagicon|DEN}} लिन केजर्सफेल्ट | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''2''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 1 | RD2-team1 = {{flagicon|CHN}} चेन युफेई | RD2-score1 = 0 | RD2-seed2 = '''2''' | RD2-team2 = '''{{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन''' | RD2-score2 = '''2''' }} == पुरुष युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} आरोन चिया / सोह वूई यिक ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|JPN}} ताकुरो होकी / यूगो कोबायाशी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी / नूर इज्जुद्दीन # {{flagicon|TPE}} ली जे-हुई / यांग पो-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ / याप रॉय किंग ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड / डैनियल लुंडगार्ड # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव / टोमा जूनियर पोपोव ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} केकेरू कुमागाई / हिरोकी निशी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = 1 | RD1-team1 = {{flagicon|MAS}} आरोन चिया <hr> {{flagicon|MAS}} सोह वूई यिक | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''3''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी <hr> {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = 5 | RD1-team3 = {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ <hr> {{flagicon|MAS}} याप रॉय किंग | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''6''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड <hr> {{flagicon|DEN}} डैनियल लुंडगार्ड''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 3 | RD2-team1 = {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी <hr> {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 6 | RD2-team2 = {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड <hr> {{flagicon|DEN}} डैनियल लुंडगार्ड | RD2-score2 = }} == महिला युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} पर्ली टैन / थिनाह मुरलीधरन ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|JPN}} की नाकानिशी / रिन इवानागा ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|TPE}} ह्सू या-चिंग / सुंग यू-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} काहो ओसावा / माई तानबे ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} चिहारू शिदा / अरिसा इगारशी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} '''चेन फैनशूटियन / लुओ ज़ुमिन (चैंपियन)''' # {{flagicon|MAS}} ओंग शिन यी / कारमेन टिंग ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम / एलिसन ली ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = '''PFQ''' | RD1-team1 = '''{{flagicon|JPN}} सयाका हिरोटा <hr> {{flagicon|JPN}} अयाको सकुरामोटो''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = 8 | RD1-team2 = {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम <hr> {{flagicon|USA}} एलिसन ली | RD1-score2 = 1 | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|CHN}} बाओ लिजिंग <hr> {{flagicon|CHN}} काओ जिहान | RD1-score3 = 1 | RD1-seed4 = '''6''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|CHN}} चेन फैनशूटियन <hr> {{flagicon|CHN}} लुओ ज़ुमिन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = PFQ | RD2-team1 = {{flagicon|JPN}} सयाका हिरोटा <hr> {{flagicon|JPN}} अयाको सकुरामोटो | RD2-score1 = 0 | RD2-seed2 = '''6''' | RD2-team2 = '''{{flagicon|CHN}} चेन फैनशूटियन <hr> {{flagicon|CHN}} लुओ ज़ुमिन''' | RD2-score2 = '''2''' }} == मिश्रित युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|THA}} डेचापोल पुवारानुक्रोह / सुपिसारा पेवसंप्रान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} चेन टैंग जी / तोह ई वेई ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|CHN}} गुओ शिनवा / चेन फांगहुई ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|DEN}} माथियास क्रिस्टियनसेन / एलेक्जेंड्रा बोजे ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|INA}} जफ़र हिदायतुल्लाह / फ़ेलिशा पसारिबू ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} गोह सून हुआट / शेवॉन जेमी लाई ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेंग जिंग / झांग ची ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} गाओ जियाक्सुआन / वेई याक्सिन {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = '''{{flagicon|THA}} पक्कापोन तेरारत्साकुल <hr/>{{flagicon|THA}} सप्सिरी टैरट्टानाचाई''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = 3 | RD1-team2 = {{flagicon|CHN}} गुओ ज़िनवा <hr/>{{flagicon|CHN}} चेन फ़ांगहुई | RD1-score2 = 1 | RD1-seed3 = 4 | RD1-team3 = {{flagicon|DEN}} माथियास क्रिस्टियनसेन <hr />{{flagicon|DEN}} एलेक्जेंड्रा बोजे | RD1-score3 = 1 | RD1-seed4 = '''8''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|CHN}} गाओ जियाक्सुआन <br />{{flagicon|CHN}} वेई याक्सिन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|THA}} पक्कापोन तेरारत्साकुल <hr/>{{flagicon|THA}} सप्सिरी टैरट्टानाचाई | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 8 | RD2-team2 = {{flagicon|CHN}} गाओ जियाक्सुआन <br />{{flagicon|CHN}} वेई याक्सिन | RD2-score2 = }} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी संबंध== *[https://bwfworldtour.bwfbadminton.com/tournament/5229/perodua-malaysia-masters टूर्नामेंट लिंक] बीडब्ल्यूएफवर्ल्डटूर.बीडब्ल्यूएफबैडमिंटन.कॉम पर {{s-start}} {{succession box | before=[[2026 थाईलैंड ओपन]]<br/>[[2026 बाओजी चीन मास्टर्स]] | title=[[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] <br />2026 बीडब्ल्यूएफ सीज़न | years= | after=[[2026 सिंगापुर ओपन]]}} {{s-end}} [[श्रेणी:2026 में बैडमिंटन]] [[श्रेणी:2026 बीडब्ल्यूएफ विश्व दौरा]] n63rv0c6dd25hzvzd04ti02qa36dsxm 6555801 6555800 2026-05-24T07:29:10Z Neeelzzz20 693319 /* बीज */ 6555801 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton event |name = {{nowrap|2026 मलेशिया मास्टर्स}} |image = Axiata Arena, Bukit Jalil front (220713).jpg |caption = |dates = 19–24 मई |number_edition = 17th |level = G2L4 |prize_money = 500000 |other = |venue = यूनिफ़ी एरिना |location = [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] |MS = |country_MS = |WS = |country_WS = |MD1 = |country_MD1 = |MD2 = |country_MD2 = |WD1 = |country_WD1 = |WD2 = |country_WD2 = |XD1 = |country_XD1 = |XD2 = |country_XD2 = |previous = [[2025 मलेशिया मास्टर्स|2025]] |next = [[2027 मलेशिया मास्टर्स|2027]] }} '''2026 मलेशिया मास्टर्स''' (प्रायोजन कारणों से आधिकारिक तौर पर '''पेरोडुआ मलेशिया मास्टर्स 2026 प्रस्तुत बाय दाइहात्सु''' के रूप में जाना जाता है) एक बैडमिंटन टूर्नामेंट है जो 19 से 24 मई 2026 तक यूनिफ़ी एरिना, [[कुआलालंपुर]], [[मलेशिया]] में आयोजित किया जाएगा और इसमें कुल 500,000 अमेरिकी डॉलर का पुरस्कार है। ==टूर्नामेंट== 2026 मलेशिया मास्टर्स, 2026 [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] का बारहवां टूर्नामेंट है और यह मलेशिया मास्टर्स चैंपियनशिप का हिस्सा है, जो 2009 से आयोजित की जा रही है। इस टूर्नामेंट का आयोजन बैडमिंटन एसोसिएशन ऑफ मलेशिया द्वारा [[बैडमिंटन विश्व महासंघ|बीडब्ल्यूएफ]] की स्वीकृति से किया जाता है।<ref name="prospect">{{cite web |title=PERODUA Malaysia Masters 2026 |url=https://extranet.bwf.sport/docs/events/5207/docs/Perodua%20Malaysia%20Masters%202026_UPDATED%2018Mar.pdf |publisher=Badminton World Federation |access-date=5 April 2025}}</ref> ===स्थान=== यह अंतरराष्ट्रीय टूर्नामेंट मलेशिया के कुआलालंपुर में स्थित केएल स्पोर्ट्स सिटी के अंदर यूनिफ़ी एरिना में आयोजित किया जाएगा। ===अंक वितरण=== नीचे [[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर|बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर सुपर 500]] प्रतियोगिता के लिए बीडब्ल्यूएफ अंक प्रणाली के आधार पर टूर्नामेंट के प्रत्येक चरण के लिए अंक वितरण तालिका दी गई है।<ref>{{cite web |title=World Ranking System |url=https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |publisher=Badminton World Federation|accessdate=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510005434/https://system.bwfbadminton.com/documents/folder_1_81/folder_1_82/New-Regulations-2018/5.3.3.1%20World%20Ranking%20System.pdf |archive-date=10 May 2019 |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width="75" | विजेता ! width="75" | उपविजेता ! width="75" | 3/4 ! width="75" | 5/8 ! width="75" | 9/16 ! width="75" | 17/32 ! width="75" | 33/64 ! width="75" | 65/128 |- | 9,200 || 7,800 || 6,420 || 5,040 || 3,600 || 2,220 || 880 || 430 |} ===पुरस्कार राशि=== कुल पुरस्कार राशि 500,000 अमेरिकी डॉलर है और इसका वितरण बीडब्ल्यूएफ नियमों के अनुसार किया जाएगा।<ref name="prospect"/> {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center" |- | width="104px" | '''इवेंट''' | width="68px" | '''विजेता''' | width="68px" | '''फाइनलिस्ट''' | width="68px" | '''सेमी-फ़ाइनल''' | width="80px" | '''क्वार्टर-फ़ाइनल''' | width="68px" | '''अंतिम 16''' |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''एकल''' | $37,500 || $19,000 || $7,250 || $3,000 || $1,750 |- | bgcolor="#dfe2e9" | '''युगल''' | $39,500 || $19,000 || $7,000 || $3,625 || $1,875 |} == पुरुष एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} [[शी युची]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|DEN}} [[एंडर्स एंटोनसेन]] ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|INA}} जोनाटन क्रिस्टी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|CHN}} '''[[ली शिफेंग]] (चैंपियन)''' # {{flagicon|JPN}} कोडाई नाराओका ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|FRA}} एलेक्स लानियर ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|IND}} [[लक्ष्य सेन]] ''(पहला दौर)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = Q3 | RD1-team1 = {{flagicon|CHN}} हू झेआन | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''5''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = '''{{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल''' | RD1-score3 = '''2''' | RD1-seed4 = 3 | RD1-team4 = {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव | RD1-score4 = 0 | RD2-seed1 = '''5''' | RD2-team1 = '''{{flagicon|CHN}} [[ली शिफेंग]]''' | RD2-score1 = '''2''' | RD2-seed2 = &nbsp; | RD2-team2 = {{flagicon|THA}} पनितचाफोन टीरारत्सकुल | RD2-score2 = 0 }} == महिला एकल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|CHN}} चेन युफेई ''(फ़ाइनल)'' # '''{{flagicon|THA}} रत्चानोक इंतानोन (चैंपियन)''' # {{flagicon|JPN}} टोमोका मियाज़ाकी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|THA}} बुसानन ओंगबाम्रुंगफ़ान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन क्रिस्टोफ़रसेन ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|IND}} उन्नति हुडा ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|VIE}} गुयेन थ्यू लिन्ह ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|DEN}} लाइन केजर्सफेल्ट ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = '''1''' | RD1-team1 = '''{{flagicon|CHN}} चेन युफेई''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = | RD1-team2 = {{flagicon|JPN}} हिना अकेची | RD1-score2 = 0 | RD1-seed3 = 8 | RD1-team3 = {{flagicon|DEN}} लिन केजर्सफेल्ट | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''2''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 1 | RD2-team1 = {{flagicon|CHN}} चेन युफेई | RD2-score1 = 0 | RD2-seed2 = '''2''' | RD2-team2 = '''{{flagicon|THA}} रत्चनोक इंतानोन''' | RD2-score2 = '''2''' }} == पुरुष युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} आरोन चिया / सोह वूई यिक ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|JPN}} ताकुरो होकी / यूगो कोबायाशी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी / नूर इज्जुद्दीन # {{flagicon|TPE}} ली जे-हुई / यांग पो-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ / याप रॉय किंग ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड / डैनियल लुंडगार्ड # {{flagicon|FRA}} क्रिस्टो पोपोव / टोमा जूनियर पोपोव ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} केकेरू कुमागाई / हिरोकी निशी ''(क्वार्टर-फाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = 1 | RD1-team1 = {{flagicon|MAS}} आरोन चिया <hr> {{flagicon|MAS}} सोह वूई यिक | RD1-score1 = 0 | RD1-seed2 = '''3''' | RD1-team2 = '''{{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी <hr> {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन''' | RD1-score2 = '''2''' | RD1-seed3 = 5 | RD1-team3 = {{flagicon|MAS}} जुनैदी आरिफ <hr> {{flagicon|MAS}} याप रॉय किंग | RD1-score3 = 0 | RD1-seed4 = '''6''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड <hr> {{flagicon|DEN}} डैनियल लुंडगार्ड''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = 3 | RD2-team1 = {{flagicon|MAS}} गोह सेज़ फी <hr> {{flagicon|MAS}} नूर इज्जुद्दीन | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 6 | RD2-team2 = {{flagicon|DEN}} मैड्स वेस्टरगार्ड <hr> {{flagicon|DEN}} डैनियल लुंडगार्ड | RD2-score2 = }} == महिला युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|MAS}} पर्ली टैन / थिनाह मुरलीधरन ''(वापस ले लिया)'' # {{flagicon|JPN}} की नाकानिशी / रिन इवानागा ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|TPE}} ह्सू या-चिंग / सुंग यू-ह्सुआन ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} काहो ओसावा / माई तानबे ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|JPN}} चिहारू शिदा / अरिसा इगारशी ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} '''चेन फैनशूटियन / लुओ ज़ुमिन (चैंपियन)''' # {{flagicon|MAS}} ओंग शिन यी / कारमेन टिंग ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम / एलिसन ली ''(सेमी-फ़ाइनल)'' {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = '''PFQ''' | RD1-team1 = '''{{flagicon|JPN}} सयाका हिरोटा <hr> {{flagicon|JPN}} अयाको सकुरामोटो''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = 8 | RD1-team2 = {{flagicon|USA}} लॉरेन लैम <hr> {{flagicon|USA}} एलिसन ली | RD1-score2 = 1 | RD1-seed3 = &nbsp; | RD1-team3 = {{flagicon|CHN}} बाओ लिजिंग <hr> {{flagicon|CHN}} काओ जिहान | RD1-score3 = 1 | RD1-seed4 = '''6''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|CHN}} चेन फैनशूटियन <hr> {{flagicon|CHN}} लुओ ज़ुमिन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = PFQ | RD2-team1 = {{flagicon|JPN}} सयाका हिरोटा <hr> {{flagicon|JPN}} अयाको सकुरामोटो | RD2-score1 = 0 | RD2-seed2 = '''6''' | RD2-team2 = '''{{flagicon|CHN}} चेन फैनशूटियन <hr> {{flagicon|CHN}} लुओ ज़ुमिन''' | RD2-score2 = '''2''' }} == मिश्रित युगल == === बीज === {{colbegin}} # {{flagicon|THA}} डेचापोल पुवारानुक्रोह / सुपिसारा पेवसंप्रान ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} चेन टैंग जी / तोह ई वेई ''(क्वार्टर-फाइनल)'' # {{flagicon|CHN}} गुओ शिनवा / चेन फांगहुई ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|DEN}} माथियास क्रिस्टियनसेन / एलेक्जेंड्रा बोजे ''(सेमी-फ़ाइनल)'' # {{flagicon|INA}} जफ़र हिदायतुल्लाह / फ़ेलिशा पसारिबू ''(पहला दौर)'' # {{flagicon|MAS}} गोह सून हुआट / शेवॉन जेमी लाई ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} चेंग जिंग / झांग ची ''(दूसरा दौर)'' # {{flagicon|CHN}} गाओ जियाक्सुआन / वेई याक्सिन {{colend}} === फाइनल === {{4TeamBracket | RD-shade=#A8D3FF | RD1=सेमी-फ़ाइनल | RD2=फ़ाइनल | team-width=175 | RD1-seed1 = &nbsp; | RD1-team1 = '''{{flagicon|THA}} पक्कापोन तेरारत्साकुल <hr/>{{flagicon|THA}} सप्सिरी टैरट्टानाचाई''' | RD1-score1 = '''2''' | RD1-seed2 = 3 | RD1-team2 = {{flagicon|CHN}} गुओ ज़िनवा <hr/>{{flagicon|CHN}} चेन फ़ांगहुई | RD1-score2 = 1 | RD1-seed3 = 4 | RD1-team3 = {{flagicon|DEN}} माथियास क्रिस्टियनसेन <hr />{{flagicon|DEN}} एलेक्जेंड्रा बोजे | RD1-score3 = 1 | RD1-seed4 = '''8''' | RD1-team4 = '''{{flagicon|CHN}} गाओ जियाक्सुआन <br />{{flagicon|CHN}} वेई याक्सिन''' | RD1-score4 = '''2''' | RD2-seed1 = &nbsp; | RD2-team1 = {{flagicon|THA}} पक्कापोन तेरारत्साकुल <hr/>{{flagicon|THA}} सप्सिरी टैरट्टानाचाई | RD2-score1 = | RD2-seed2 = 8 | RD2-team2 = {{flagicon|CHN}} गाओ जियाक्सुआन <br />{{flagicon|CHN}} वेई याक्सिन | RD2-score2 = }} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी संबंध== *[https://bwfworldtour.bwfbadminton.com/tournament/5229/perodua-malaysia-masters टूर्नामेंट लिंक] बीडब्ल्यूएफवर्ल्डटूर.बीडब्ल्यूएफबैडमिंटन.कॉम पर {{s-start}} {{succession box | before=[[2026 थाईलैंड ओपन]]<br/>[[2026 बाओजी चीन मास्टर्स]] | title=[[बीडब्ल्यूएफ वर्ल्ड टूर]] <br />2026 बीडब्ल्यूएफ सीज़न | years= | after=[[2026 सिंगापुर ओपन]]}} {{s-end}} [[श्रेणी:2026 में बैडमिंटन]] [[श्रेणी:2026 बीडब्ल्यूएफ विश्व दौरा]] ojgi0v403opjberat9g8mwtl3wtvngd दोहरी यौन प्रवेश 0 1612325 6555747 6553751 2026-05-24T05:32:03Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555747 wikitext text/x-wiki {{निर्माणाधीन|date=मई 2026}} {{Wikidata Infobox}} '''दोहरी यौन प्रवेश''' (Double penetration), जिसे कभी-कभी संक्षेप में '''डीपी (DP)''' भी कहा जाता है, एक ऐसा शब्द है जो आमतौर पर एक ऐसे [[सम्भोग|योनि]] और [[गुदा मैथुन]] को संदर्भित करता है जिसमें एक [[शिश्न]] (लिंग) [[योनि]] में प्रवेश करता है जबकि दूसरा [[गुदा]] में प्रवेश करता है। यह दो शिश्नों या वस्तुओं द्वारा योनि या गुदा में एक साथ प्रवेश को भी संदर्भित करता है।<ref name=vice/> == यौन व्यवहार == दोहरी यौन प्रवेश में आमतौर पर एक महिला की योनि और गुदा में एक साथ दो उत्तेजित शिश्नों को डालना और झटके देना शामिल होता है।<ref name=vice>{{cite web|url=https://www.vice.com/en/article/double-penetration-sex-porn-guide/ |title=Everything You Wanted to Know About Double Penetration |date=20 August 2021 |publisher=Vice |access-date=2022-06-18}}</ref> यह [[अश्लील साहित्य|पोर्नोग्राफी]] (अश्लील साहित्य) में एक सामान्य प्रकार का चलन है।<ref>{{Cite web |author=Ray, Audacia |date=2007 |url=http://www.timeout.com/newyork/articles/features/23085/i-want-double-penetration |title=I want…double penetration |publisher=timeout.com/newyork |access-date=April 17, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080421104515/http://www.timeout.com/newyork/articles/features/23085/i-want-double-penetration |archive-date=April 21, 2008 }}</ref><ref>{{Cite web |author=Ray, Rebecca |date=2006 |url=http://www.bookmunch.co.uk/view.php?id=1748 |title=Hot Air, PRIV |publisher=The Rebecca Ray column |access-date=April 17, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080324204203/http://www.bookmunch.co.uk/view.php?id=1748 |archive-date=March 24, 2008 }}</ref> यह शब्द एक ही योनि या गुदा में दो उत्तेजित शिश्नों को डालने और झटके देने की क्रिया का भी वर्णन कर सकता है।<ref name=vice/> इसे क्रमशः 'दोहरा योनि प्रवेश' और 'दोहरा गुदा प्रवेश' के रूप में जाना जाता है। दोहरी यौन प्रवेश न केवल शिश्नों के साथ, बल्कि शरीर के विभिन्न हिस्सों (जैसे हाथ, उंगलियां) या विशिष्ट [[वयस्क खिलौना|सेक्स टॉयज]] (यौन खिलौनों) के साथ भी किया जा सकता है।<ref name="vice" /> यह यौन क्रिया प्रवेश प्राप्त करने वाली महिला साथी के लिए आनंददायक हो सकती है, क्योंकि इसमें योनि के अंदर [[जी-स्पॉट]] और ए-स्पॉट (एंटीरियर फोर्निक्स) में से किसी एक या दोनों के साथ-साथ गुदा के तंत्रिका सिरों और पीएस-स्पॉट (पेरिनियल स्पंज), जो गुदा और योनि नलिकाओं को अलग करने वाली दीवार के अंदर स्थित होता है, के उत्तेजित होने से "मिश्रित कामोत्तेजना" की प्राप्ति होती है।<ref name="whi"/> प्रवेश करने वाले साझेदारों को योनि और/या गुदा के कसाव से, और साथ ही एक ही छिद्र में या रेक्टोवैजाइनल प्रावरणी के अस्तर के माध्यम से उनके शिश्नों के एक-दूसरे से रगड़ने के कारण आनंद प्राप्त हो सकता है।<ref name=whi>{{cite web|url=https://www.womens-health.com/double-penetration |title=Everything You Want To Know About Double Penetration |publisher=Women's Health Interactive |access-date=2022-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227105012/https://www.womens-health.com/double-penetration#why-do-people-like-dp |archive-date=2024-02-27}}</ref> == इतिहास == [[चित्र:KamaSutra37.jpg|280px|thumb|तीसरी शताब्दी ईस्वी के ग्रंथ [[कामसूत्र]] में दोहरी यौन प्रवेश का अनुभव करती एक महिला का चित्रण।]] दोहरी यौन प्रवेश के चित्रण कई रोमन कामुक कलाकृतियों<ref>{{Cite journal |last=Eger |first=Asa |date=2009 |title=Architectures of Desire and Queered Space in the Roman Bathhouse. |url=https://www.academia.edu/49035952 |journal=Que(e)rying Archaeology |pages=121 |access-date=18 मई 2026 |archive-date=10 जुलाई 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240710130319/https://www.academia.edu/49035952 |url-status=dead }}</ref> के साथ-साथ [[कामसूत्र]] में भी दर्शाए गए हैं। इतिहास में पहली बार दोहरी यौन प्रवेश को 1970 में निर्देशक लास्से ब्रौन की फिल्म "डेल्फिया द ग्रीक" में फिल्माया गया था।<ref>{{Cite web |author= altaglamour.com |url= http://www.alta-glamour.com/cgi-bin/glam/30859.html |title= Nymphomania: Delphia - The Greek LB-7 |access-date= April 17, 2008 |archive-date= May 18, 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150518072521/http://www.alta-glamour.com/cgi-bin/glam/30859.html |url-status= dead }}</ref>{{npsn|date=June 2022}} नारीवादी विचारक बर्नाडेट बार्टन का तर्क है कि दोहरी यौन प्रवेश, क्योंकि इसमें आम तौर पर दो पुरुषों के शिश्न एक-दूसरे के करीब होते हैं या सीधे स्पर्श करते हैं, एक अन्यथा समलैंगिकता-विरोधी संस्कृति में एक समलैंगिक कामुकता वाला कृत्य है। बार्टन यह भी मानती हैं कि यह कृत्य "अजीब" और "शरीर को कष्ट देने वाला" है क्योंकि यह एक महिला के छिद्रों को उनकी शारीरिक सीमा तक फैला सकता है।<ref>{{cite book |last=Barton|first=Bernadette |author-link=|date=2021|title=The Pornification of America: How Raunch Culture Is Ruining Our Society |url=https://books.google.com/books?id=hUciEAAAQBAJ|location= |publisher=NYU Press |page= <!-- or pages= --> |isbn=9781479894437}}</ref> पोर्नोग्राफी अभिनेता [[जेम्स डीन (पोर्नोग्राफिक अभिनेता)|जेम्स डीन]] इस बात से इनकार करते हैं कि दोहरी यौन प्रवेश स्वाभाविक रूप से एक "समलैंगिक गतिविधि" है, भले ही दो शिश्न एक ही छिद्र में हों। उनका मानना है कि पुरुष कलाकार की प्रेरणा यह निर्धारित करती है कि कृत्य समलैंगिक है या नहीं।<ref>{{cite web |url=https://www.gawker.com/straight-porn-superstar-james-deen-talks-gay-sex-onscr-979658995 |title=Straight Porn Superstar James Deen Talks Gay Sex, Onscreen and Off |date=2 August 2013 |publisher=Gawker.com |accessdate=October 1, 2022 |archive-date=1 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001215459/https://www.gawker.com/straight-porn-superstar-james-deen-talks-gay-sex-onscr-979658995 |url-status=dead }}</ref> उभयलिंगी लेखक ज़ाचरी ज़ेन लिखते हैं कि यह स्वाभाविक रूप से उभयलिंगी कृत्य नहीं है, लेकिन अगर पुरुष यौन रूप से सहभागिता करना चुनते हैं तो यह उभयलिंगी हो सकता है। उनका कहना है कि किसी महिला के साथ दोहरी यौन प्रवेश करने वाले समलैंगिक पुरुषों का अनुभव ऐसा करने वाले विषमलैंगिक पुरुषों के अनुभव से "पूरी तरह से अलग" हो सकता है।<ref>{{cite web|url=https://www.menshealth.com/sex-women/a44345960/sexplain-it-mfm-devils-threesome/ |title=Sexplain It: If I Enjoyed a Devil's Threesome, Does That Make Me Bisexual? |date=29 June 2023 |publisher=[[Men's Health]] |accessdate=November 25, 2023}}</ref> == स्पिट-रोस्ट == स्पिट-रोस्ट दोहरी यौन प्रवेश का एक प्रकार है, जिसमें एक व्यक्ति के पिछले हिस्से (योनि या गुदा में) में एक शिश्न द्वारा प्रवेश किया जाता है और वह व्यक्ति दूसरे शिश्न पर [[मुख मैथुन]] करता है। यह यौन क्रिया [[डोगी स्टाइल]] मुद्रा को [[मुख मैथुन|फेलेशियो]] के साथ जोड़ती है; "स्पिट-रोस्ट" को अक्सर पोर्नोग्राफी में दर्शाया जाता है।<ref>{{cite web|url=https://www.menshealth.com/sex-women/a39039407/spit-roast-sex-position/ |title=Spit-Roasting Isn't Just for Porn Stars. Here's How to Do It. |publisher=menshealth.com |date=2022-02-11 |accessdate=2022-10-13}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:सामूहिक यौन क्रिया]] [[श्रेणी:यौन मुद्राएँ]] [[श्रेणी:यौन क्रियाएँ]] [[श्रेणी:अश्लील साहित्य शब्दावली]] oi2l2e1tir6ipgkjqn7otpv5awn16tw कॉकरोच जनता पार्टी 0 1612408 6555643 6555515 2026-05-23T17:14:09Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[Special:Contributions/~2026-30876-32|~2026-30876-32]] ([[User talk:~2026-30876-32|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6555515|6555515]] को पूर्ववत किया 6555643 wikitext text/x-wiki {{Current}} {{Infobox political party | party_logo = [[File:Cockroach Janta Party (icon).png|180px]] | logo_size = | abbreviation = CJP | founder = अभिजीत दिपके | founded = {{Start date|2026|05|16|df=y}} | ideology = {{ubl|राजनीतिक व्यंग्य |युवा अधिकार|[[व्यवस्था-विरोधी]]|[[धर्मनिरपेक्षता]]|[[समाजवाद]]}} | slogan = आलसियों और बेरोज़गारों की आवाज़ | website = {{URL|https://cockroachjantaparty.org}} }} '''कॉकरोच जनता पार्टी''' (CJP; तिलचट्टा जनता पार्टी) भारत का एक व्यंग्यात्मक राजनीतिक आंदोलन है। इसकी स्थापना 16 मई 2026 को [[आम आदमी पार्टी]] के पूर्व सोशल मीडिया प्रचारक और कार्यकर्ता अभिजीत दिपके ने की थी।<ref name="telegraph">{{cite web|url=https://www.telegraphindia.com/india/cji-surya-kant-may-clarify-but-cockroach-janata-party-is-ready-for-dissent-one-laugh-at-a-time/cid/2161212|title=CJI may clarify but Cockroach Janata Party is ready for dissent, one laugh at a time|date=18 मई 2026|website=द टेलीग्राफ इंडिया|access-date=19 मई 2026}}</ref><ref name="indiatoday">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/cockroach-janta-party-40000-members-mahua-moitra-kirti-azad-gen-z-convention-2913347-2026-05-18|title=Cockroach Janta Party debuts, admits two TMC MPs within 2 days|date=18 मई 2026|website=इंडिया टुडे|access-date=19 मई 2026}}</ref> यह आंदोलन भारत के [[मुख्य न्यायधीश (भारत)|मुख्य न्यायाधीश]] [[सूर्यकांत (न्यायाधीश)|सूर्यकांत]] की एक टिप्पणी के बाद शुरू हुआ, जिसमें उन्होंने कुछ बेरोजगार युवाओं की तुलना "कॉकरोच" और "समाज के परजीवी" से की थी।<ref name="boom">{{cite web|url=https://www.boomlive.in/explainers/the-cockroach-janta-party-how-a-cji-comment-became-a-movement-31586|title=The Cockroach Janta Party: How A CJI Comment Became A Movement|date=18 मई 2026|website=बूम फेक्ट चेक|access-date=19 मई 2026}}</ref> == इतिहास == 15 मई 2026 को [[भारत का उच्चतम न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालय]] में एक मामले की सुनवाई के दौरान मुख्य न्यायाधीश सूर्यकांत ने कहा कि कुछ बेरोजगार युवा "कॉकरोच" की तरह हैं। इसके अगले दिन अभिजीत दिपके ने एक्स पर "कॉकरोच जनता पार्टी" की घोषणा की और इसे सभी "कॉकरोचों" का मंच बताया।<ref name="nationalherald">{{cite web|url=https://www.nationalheraldindia.com/national/laugh-if-you-want-but-cockroaches-uniting-joining-cockroach-janata-party-in-droves|title=Laugh if you like but cockroaches uniting, joining 'Cockroach Janta Party' in droves|date=18 मई 2026|website=नेशनल हेराल्ड|access-date=19 मई 2026}}</ref> 16 मई 2026 को पार्टी की आधिकारिक वेबसाइट शुरू की गई। कुछ ही दिनों में इस आंदोलन से हजारों लोग जुड़ने का दावा किया गया। == विचारधारा == पार्टी खुद को "युवाओं की, युवाओं द्वारा और युवाओं के लिए" आंदोलन बताती है। इसके प्रमुख मुद्दे हैं: * महिलाओं को 50% आरक्षण * मीडिया की स्वतंत्रता * चुनावी पारदर्शिता * दल-बदल करने वाले नेताओं पर रोक * [[सूचना का अधिकार अधिनियम, 2005|आरटीआई]] के तहत जवाबदेही == सदस्यता == पार्टी की सदस्यता शर्तें व्यंग्यात्मक तरीके से बनाई गई हैं: * बेरोजगार होना * आलसी होना * रोज़ लंबे समय तक ऑनलाइन रहना * प्रोफेशनल तरीके से शिकायत करने की क्षमता पार्टी का कहना है कि सदस्यता में धर्म, जाति और लिंग का कोई महत्व नहीं है। == चुनाव == मई 2026 में खबरें आईं कि पार्टी बिहार की बांकीपुर विधानसभा उपचुनाव में उम्मीदवार उतार सकती है। == प्रमुख समर्थक == [[तृणमूल कांग्रेस]] के सांसद महुआ मोइत्रा और [[कीर्ति आज़ाद]] ने पार्टी में रुचि दिखाई थी। == प्रतिक्रिया == इस आंदोलन को सोशल मीडिया पर "मीम आधारित" और "हाइपर-आयरॉनिक" आंदोलन कहा गया। कई लोगों ने इसे युवाओं की नाराज़गी और व्यंग्य का प्रतीक माना।<ref name="groundreport">{{cite web|url=https://www.groundreport.in/viral/cockroach-janta-party-explained-who-founded-it-why-its-going-viral-what-it-stands-for/|title=Cockroach Janta Party Explained|date=18 मई 2026|website=ग्राउंड रिपोर्ट|access-date=19 मई 2026}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[भारत में राजनीतिक दलों की सूची]] == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{Official website|https://cockroachjantaparty.org}} * [https://instagram.com/cockroachjantaparty आधिकारिक इंस्टाग्राम] * [https://x.com/CJP_2029 आधिकारिक एक्स खाता] [[श्रेणी:भारत में राजनैतिक आन्दोलन]] [[श्रेणी:आंदोलन]] 0gi6szo8137gs94mxx6n9tpadpt1wxd 6555659 6555643 2026-05-23T18:12:18Z CommonsDelinker 743 "Cockroach_Janta_Party_(icon).png" को हटाया। इसे कॉमन्स से [[commons:User:Yann|Yann]] ने हटा दिया है। कारण: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Cockroach Janta Party (icon).png|]] 6555659 wikitext text/x-wiki {{Current}} {{Infobox political party | party_logo = | logo_size = | abbreviation = CJP | founder = अभिजीत दिपके | founded = {{Start date|2026|05|16|df=y}} | ideology = {{ubl|राजनीतिक व्यंग्य |युवा अधिकार|[[व्यवस्था-विरोधी]]|[[धर्मनिरपेक्षता]]|[[समाजवाद]]}} | slogan = आलसियों और बेरोज़गारों की आवाज़ | website = {{URL|https://cockroachjantaparty.org}} }} '''कॉकरोच जनता पार्टी''' (CJP; तिलचट्टा जनता पार्टी) भारत का एक व्यंग्यात्मक राजनीतिक आंदोलन है। इसकी स्थापना 16 मई 2026 को [[आम आदमी पार्टी]] के पूर्व सोशल मीडिया प्रचारक और कार्यकर्ता अभिजीत दिपके ने की थी।<ref name="telegraph">{{cite web|url=https://www.telegraphindia.com/india/cji-surya-kant-may-clarify-but-cockroach-janata-party-is-ready-for-dissent-one-laugh-at-a-time/cid/2161212|title=CJI may clarify but Cockroach Janata Party is ready for dissent, one laugh at a time|date=18 मई 2026|website=द टेलीग्राफ इंडिया|access-date=19 मई 2026}}</ref><ref name="indiatoday">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/cockroach-janta-party-40000-members-mahua-moitra-kirti-azad-gen-z-convention-2913347-2026-05-18|title=Cockroach Janta Party debuts, admits two TMC MPs within 2 days|date=18 मई 2026|website=इंडिया टुडे|access-date=19 मई 2026}}</ref> यह आंदोलन भारत के [[मुख्य न्यायधीश (भारत)|मुख्य न्यायाधीश]] [[सूर्यकांत (न्यायाधीश)|सूर्यकांत]] की एक टिप्पणी के बाद शुरू हुआ, जिसमें उन्होंने कुछ बेरोजगार युवाओं की तुलना "कॉकरोच" और "समाज के परजीवी" से की थी।<ref name="boom">{{cite web|url=https://www.boomlive.in/explainers/the-cockroach-janta-party-how-a-cji-comment-became-a-movement-31586|title=The Cockroach Janta Party: How A CJI Comment Became A Movement|date=18 मई 2026|website=बूम फेक्ट चेक|access-date=19 मई 2026}}</ref> == इतिहास == 15 मई 2026 को [[भारत का उच्चतम न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालय]] में एक मामले की सुनवाई के दौरान मुख्य न्यायाधीश सूर्यकांत ने कहा कि कुछ बेरोजगार युवा "कॉकरोच" की तरह हैं। इसके अगले दिन अभिजीत दिपके ने एक्स पर "कॉकरोच जनता पार्टी" की घोषणा की और इसे सभी "कॉकरोचों" का मंच बताया।<ref name="nationalherald">{{cite web|url=https://www.nationalheraldindia.com/national/laugh-if-you-want-but-cockroaches-uniting-joining-cockroach-janata-party-in-droves|title=Laugh if you like but cockroaches uniting, joining 'Cockroach Janta Party' in droves|date=18 मई 2026|website=नेशनल हेराल्ड|access-date=19 मई 2026}}</ref> 16 मई 2026 को पार्टी की आधिकारिक वेबसाइट शुरू की गई। कुछ ही दिनों में इस आंदोलन से हजारों लोग जुड़ने का दावा किया गया। == विचारधारा == पार्टी खुद को "युवाओं की, युवाओं द्वारा और युवाओं के लिए" आंदोलन बताती है। इसके प्रमुख मुद्दे हैं: * महिलाओं को 50% आरक्षण * मीडिया की स्वतंत्रता * चुनावी पारदर्शिता * दल-बदल करने वाले नेताओं पर रोक * [[सूचना का अधिकार अधिनियम, 2005|आरटीआई]] के तहत जवाबदेही == सदस्यता == पार्टी की सदस्यता शर्तें व्यंग्यात्मक तरीके से बनाई गई हैं: * बेरोजगार होना * आलसी होना * रोज़ लंबे समय तक ऑनलाइन रहना * प्रोफेशनल तरीके से शिकायत करने की क्षमता पार्टी का कहना है कि सदस्यता में धर्म, जाति और लिंग का कोई महत्व नहीं है। == चुनाव == मई 2026 में खबरें आईं कि पार्टी बिहार की बांकीपुर विधानसभा उपचुनाव में उम्मीदवार उतार सकती है। == प्रमुख समर्थक == [[तृणमूल कांग्रेस]] के सांसद महुआ मोइत्रा और [[कीर्ति आज़ाद]] ने पार्टी में रुचि दिखाई थी। == प्रतिक्रिया == इस आंदोलन को सोशल मीडिया पर "मीम आधारित" और "हाइपर-आयरॉनिक" आंदोलन कहा गया। कई लोगों ने इसे युवाओं की नाराज़गी और व्यंग्य का प्रतीक माना।<ref name="groundreport">{{cite web|url=https://www.groundreport.in/viral/cockroach-janta-party-explained-who-founded-it-why-its-going-viral-what-it-stands-for/|title=Cockroach Janta Party Explained|date=18 मई 2026|website=ग्राउंड रिपोर्ट|access-date=19 मई 2026}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[भारत में राजनीतिक दलों की सूची]] == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{Official website|https://cockroachjantaparty.org}} * [https://instagram.com/cockroachjantaparty आधिकारिक इंस्टाग्राम] * [https://x.com/CJP_2029 आधिकारिक एक्स खाता] [[श्रेणी:भारत में राजनैतिक आन्दोलन]] [[श्रेणी:आंदोलन]] 81p15nbizcln199kzcd1i0angcsdp2b 6555791 6555659 2026-05-24T07:18:00Z Veritasphere 267983 /* */ Logo 6555791 wikitext text/x-wiki {{Infobox political party | party_logo = Cockroach Janta Party logo.svg | logo_size = | abbreviation = CJP | founder = अभिजीत दिपके | founded = {{Start date|2026|05|16|df=y}} | ideology = {{ubl|राजनीतिक व्यंग्य |युवा अधिकार|[[व्यवस्था-विरोधी]]|[[धर्मनिरपेक्षता]]|[[समाजवाद]]}} | slogan = आलसियों और बेरोज़गारों की आवाज़ | website = {{URL|https://cockroachjantaparty.org}} }} '''कॉकरोच जनता पार्टी''' (CJP; तिलचट्टा जनता पार्टी) भारत का एक व्यंग्यात्मक राजनीतिक आंदोलन है। इसकी स्थापना 16 मई 2026 को [[आम आदमी पार्टी]] के पूर्व सोशल मीडिया प्रचारक और कार्यकर्ता अभिजीत दिपके ने की थी।<ref name="telegraph">{{cite web|url=https://www.telegraphindia.com/india/cji-surya-kant-may-clarify-but-cockroach-janata-party-is-ready-for-dissent-one-laugh-at-a-time/cid/2161212|title=CJI may clarify but Cockroach Janata Party is ready for dissent, one laugh at a time|date=18 मई 2026|website=द टेलीग्राफ इंडिया|access-date=19 मई 2026}}</ref><ref name="indiatoday">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/cockroach-janta-party-40000-members-mahua-moitra-kirti-azad-gen-z-convention-2913347-2026-05-18|title=Cockroach Janta Party debuts, admits two TMC MPs within 2 days|date=18 मई 2026|website=इंडिया टुडे|access-date=19 मई 2026}}</ref> यह आंदोलन भारत के [[मुख्य न्यायधीश (भारत)|मुख्य न्यायाधीश]] [[सूर्यकांत (न्यायाधीश)|सूर्यकांत]] की एक टिप्पणी के बाद शुरू हुआ, जिसमें उन्होंने कुछ बेरोजगार युवाओं की तुलना "कॉकरोच" और "समाज के परजीवी" से की थी।<ref name="boom">{{cite web|url=https://www.boomlive.in/explainers/the-cockroach-janta-party-how-a-cji-comment-became-a-movement-31586|title=The Cockroach Janta Party: How A CJI Comment Became A Movement|date=18 मई 2026|website=बूम फेक्ट चेक|access-date=19 मई 2026}}</ref> == इतिहास == 15 मई 2026 को [[भारत का उच्चतम न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालय]] में एक मामले की सुनवाई के दौरान मुख्य न्यायाधीश सूर्यकांत ने कहा कि कुछ बेरोजगार युवा "कॉकरोच" की तरह हैं। इसके अगले दिन अभिजीत दिपके ने एक्स पर "कॉकरोच जनता पार्टी" की घोषणा की और इसे सभी "कॉकरोचों" का मंच बताया।<ref name="nationalherald">{{cite web|url=https://www.nationalheraldindia.com/national/laugh-if-you-want-but-cockroaches-uniting-joining-cockroach-janata-party-in-droves|title=Laugh if you like but cockroaches uniting, joining 'Cockroach Janta Party' in droves|date=18 मई 2026|website=नेशनल हेराल्ड|access-date=19 मई 2026}}</ref> 16 मई 2026 को पार्टी की आधिकारिक वेबसाइट शुरू की गई। कुछ ही दिनों में इस आंदोलन से हजारों लोग जुड़ने का दावा किया गया। == विचारधारा == पार्टी खुद को "युवाओं की, युवाओं द्वारा और युवाओं के लिए" आंदोलन बताती है। इसके प्रमुख मुद्दे हैं: * महिलाओं को 50% आरक्षण * मीडिया की स्वतंत्रता * चुनावी पारदर्शिता * दल-बदल करने वाले नेताओं पर रोक * [[सूचना का अधिकार अधिनियम, 2005|आरटीआई]] के तहत जवाबदेही == सदस्यता == पार्टी की सदस्यता शर्तें व्यंग्यात्मक तरीके से बनाई गई हैं: * बेरोजगार होना * आलसी होना * रोज़ लंबे समय तक ऑनलाइन रहना * प्रोफेशनल तरीके से शिकायत करने की क्षमता पार्टी का कहना है कि सदस्यता में धर्म, जाति और लिंग का कोई महत्व नहीं है। == चुनाव == मई 2026 में खबरें आईं कि पार्टी बिहार की बांकीपुर विधानसभा उपचुनाव में उम्मीदवार उतार सकती है। == प्रमुख समर्थक == [[तृणमूल कांग्रेस]] के सांसद महुआ मोइत्रा और [[कीर्ति आज़ाद]] ने पार्टी में रुचि दिखाई थी। == प्रतिक्रिया == इस आंदोलन को सोशल मीडिया पर "मीम आधारित" और "हाइपर-आयरॉनिक" आंदोलन कहा गया। कई लोगों ने इसे युवाओं की नाराज़गी और व्यंग्य का प्रतीक माना।<ref name="groundreport">{{cite web|url=https://www.groundreport.in/viral/cockroach-janta-party-explained-who-founded-it-why-its-going-viral-what-it-stands-for/|title=Cockroach Janta Party Explained|date=18 मई 2026|website=ग्राउंड रिपोर्ट|access-date=19 मई 2026}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[भारत में राजनीतिक दलों की सूची]] == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{Official website|https://cockroachjantaparty.org}} * [https://instagram.com/cockroachjantaparty आधिकारिक इंस्टाग्राम] * [https://x.com/CJP_2029 आधिकारिक एक्स खाता] [[श्रेणी:भारत में राजनैतिक आन्दोलन]] [[श्रेणी:आंदोलन]] qfoyfsz9lc4dmlrp0zj8f4gi2tdakkt 6555936 6555791 2026-05-24T11:46:12Z DreamRimmer 651050 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#ल2|शीह ल2]]) 6555936 wikitext text/x-wiki {{db-promo}} {{Infobox political party | party_logo = Cockroach Janta Party logo.svg | logo_size = | abbreviation = CJP | founder = अभिजीत दिपके | founded = {{Start date|2026|05|16|df=y}} | ideology = {{ubl|राजनीतिक व्यंग्य |युवा अधिकार|[[व्यवस्था-विरोधी]]|[[धर्मनिरपेक्षता]]|[[समाजवाद]]}} | slogan = आलसियों और बेरोज़गारों की आवाज़ | website = {{URL|https://cockroachjantaparty.org}} }} '''कॉकरोच जनता पार्टी''' (CJP; तिलचट्टा जनता पार्टी) भारत का एक व्यंग्यात्मक राजनीतिक आंदोलन है। इसकी स्थापना 16 मई 2026 को [[आम आदमी पार्टी]] के पूर्व सोशल मीडिया प्रचारक और कार्यकर्ता अभिजीत दिपके ने की थी।<ref name="telegraph">{{cite web|url=https://www.telegraphindia.com/india/cji-surya-kant-may-clarify-but-cockroach-janata-party-is-ready-for-dissent-one-laugh-at-a-time/cid/2161212|title=CJI may clarify but Cockroach Janata Party is ready for dissent, one laugh at a time|date=18 मई 2026|website=द टेलीग्राफ इंडिया|access-date=19 मई 2026}}</ref><ref name="indiatoday">{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/cockroach-janta-party-40000-members-mahua-moitra-kirti-azad-gen-z-convention-2913347-2026-05-18|title=Cockroach Janta Party debuts, admits two TMC MPs within 2 days|date=18 मई 2026|website=इंडिया टुडे|access-date=19 मई 2026}}</ref> यह आंदोलन भारत के [[मुख्य न्यायधीश (भारत)|मुख्य न्यायाधीश]] [[सूर्यकांत (न्यायाधीश)|सूर्यकांत]] की एक टिप्पणी के बाद शुरू हुआ, जिसमें उन्होंने कुछ बेरोजगार युवाओं की तुलना "कॉकरोच" और "समाज के परजीवी" से की थी।<ref name="boom">{{cite web|url=https://www.boomlive.in/explainers/the-cockroach-janta-party-how-a-cji-comment-became-a-movement-31586|title=The Cockroach Janta Party: How A CJI Comment Became A Movement|date=18 मई 2026|website=बूम फेक्ट चेक|access-date=19 मई 2026}}</ref> == इतिहास == 15 मई 2026 को [[भारत का उच्चतम न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालय]] में एक मामले की सुनवाई के दौरान मुख्य न्यायाधीश सूर्यकांत ने कहा कि कुछ बेरोजगार युवा "कॉकरोच" की तरह हैं। इसके अगले दिन अभिजीत दिपके ने एक्स पर "कॉकरोच जनता पार्टी" की घोषणा की और इसे सभी "कॉकरोचों" का मंच बताया।<ref name="nationalherald">{{cite web|url=https://www.nationalheraldindia.com/national/laugh-if-you-want-but-cockroaches-uniting-joining-cockroach-janata-party-in-droves|title=Laugh if you like but cockroaches uniting, joining 'Cockroach Janta Party' in droves|date=18 मई 2026|website=नेशनल हेराल्ड|access-date=19 मई 2026}}</ref> 16 मई 2026 को पार्टी की आधिकारिक वेबसाइट शुरू की गई। कुछ ही दिनों में इस आंदोलन से हजारों लोग जुड़ने का दावा किया गया। == विचारधारा == पार्टी खुद को "युवाओं की, युवाओं द्वारा और युवाओं के लिए" आंदोलन बताती है। इसके प्रमुख मुद्दे हैं: * महिलाओं को 50% आरक्षण * मीडिया की स्वतंत्रता * चुनावी पारदर्शिता * दल-बदल करने वाले नेताओं पर रोक * [[सूचना का अधिकार अधिनियम, 2005|आरटीआई]] के तहत जवाबदेही == सदस्यता == पार्टी की सदस्यता शर्तें व्यंग्यात्मक तरीके से बनाई गई हैं: * बेरोजगार होना * आलसी होना * रोज़ लंबे समय तक ऑनलाइन रहना * प्रोफेशनल तरीके से शिकायत करने की क्षमता पार्टी का कहना है कि सदस्यता में धर्म, जाति और लिंग का कोई महत्व नहीं है। == चुनाव == मई 2026 में खबरें आईं कि पार्टी बिहार की बांकीपुर विधानसभा उपचुनाव में उम्मीदवार उतार सकती है। == प्रमुख समर्थक == [[तृणमूल कांग्रेस]] के सांसद महुआ मोइत्रा और [[कीर्ति आज़ाद]] ने पार्टी में रुचि दिखाई थी। == प्रतिक्रिया == इस आंदोलन को सोशल मीडिया पर "मीम आधारित" और "हाइपर-आयरॉनिक" आंदोलन कहा गया। कई लोगों ने इसे युवाओं की नाराज़गी और व्यंग्य का प्रतीक माना।<ref name="groundreport">{{cite web|url=https://www.groundreport.in/viral/cockroach-janta-party-explained-who-founded-it-why-its-going-viral-what-it-stands-for/|title=Cockroach Janta Party Explained|date=18 मई 2026|website=ग्राउंड रिपोर्ट|access-date=19 मई 2026}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[भारत में राजनीतिक दलों की सूची]] == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{Official website|https://cockroachjantaparty.org}} * [https://instagram.com/cockroachjantaparty आधिकारिक इंस्टाग्राम] * [https://x.com/CJP_2029 आधिकारिक एक्स खाता] [[श्रेणी:भारत में राजनैतिक आन्दोलन]] [[श्रेणी:आंदोलन]] 1sayvyxy79rqx88fblf149gvmjhyeu8 विश्व कराटे महासंघ 0 1612461 6555649 6555163 2026-05-23T17:43:50Z Karatebr 926009 /* */ 6555649 wikitext text/x-wiki {{Infobox sport governing body|name=World Karate Federation|abbrev=WKF|logo=World Karate Federation logo.svg|logosize=|sport=[[कराटे]]|category=|image=|caption=|jurisdiction=Worldwide|founded={{start date and age|1970|10|10|df=y}}<ref>{{cite web|url=http://wuko.net/ |title=WUKO Blog &#124; Blog WUKO – WKF |publisher=Wuko.net |access-date=2015-09-30}}</ref><ref>{{cite web|url=http://olympictalk.nbcsports.com/2013/05/28/karates-pitch-for-the-2020-olympics/|title=Karate's pitch for the 2020 Olympics - OlympicTalk|date=28 May 2013 |publisher=Plympictalk.nbcsports.com|access-date=5 November 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://wkf-web.net/index.php/organization/wkf-history.html?showall=&start=11|title=World Karate Federation - WKF History|publisher=Wkf-web.net|access-date=29 December 2014}}</ref>|aff=[[अन्तरराष्ट्रीय ओलम्पिक समिति|IOC]]|affdate=|region=World|regionyear=|headquarters=[[Madrid, Spain]]|president=[[Antonio Espinós]]|chiefexec=Sara Wolfferdown|vicepresident=Jose Garcia-Maañón, Nasser Alrazooqi, Bechir Cherif, Gunnar Nordahl, Michael Kassis, Wolfgang Weigert|prevfounded=|url=https://www.wkf.net/}} <references /> '''विश्व कराटे महासंघ''' ('''डब्ल्यूकेएफ''') [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: '''World Karate Federation (WKF)'''198 सदस्य देशों के साथ [[कराटे|खेल कराटे]] का एक अंतरराष्ट्रीय शासी निकाय है।<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/articles/which-kind-of-karate-has-olympic-chops-1443206488|title=Which Kind of Karate Has Olympic Chops?|last=Warnock|first=Eleanor|date=2015-09-25|publisher=WSJ|access-date=2015-10-18}}</ref> यह [[अन्तरराष्ट्रीय ओलम्पिक समिति|अंतर्राष्ट्रीय ओलंपिक समिति]] द्वारा मान्यता प्राप्त एकमात्र कराटे संगठन है और इसके सौ मिलियन से अधिक सदस्य हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.wkf.net/thebook/|title=World Karate Federation - The Book|last=CodexCoder|website=www.wkf.net|access-date=17 April 2018}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tkOfFhqCjJoC&q=European+Karate+Union+Championships&pg=PA68|title=Karate|last=Smit|first=Sanette|publisher=New Holland|year=2008|isbn=9781847731500|access-date=15 November 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.olympic.org/Documents/Reports/EN/en_report_677.pdf|title=Final Report on the XXVIIth Olympiad|publisher=Olympic.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20111107070616/http://www.olympic.org/Documents/Reports/EN/en_report_677.pdf|archive-date=7 November 2011|access-date=5 November 2014}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://blogs.telegraph.co.uk/sport/rodgilmour/9861749/Karates_Olympic_aspirations_likely_to_get_chop/|title=Karate's Olympic aspirations likely to get chop|date=2009-05-21|work=Daily Telegraph|access-date=2010-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20100415163926/http://blogs.telegraph.co.uk/sport/rodgilmour/9861749/Karates_Olympic_aspirations_likely_to_get_chop/|archive-date=2010-04-15|location=London}}</ref> डब्ल्यू. के. एफ. अपनी जूनियर और सीनियर कराटे विश्व चैंपियनशिप का आयोजन करता है, जो हर दूसरे वर्ष आयोजित की जाती हैं। डब्ल्यूकेएफ को विश्व खेल में कराटे के लिए शासी निकाय के रूप में अंतर्राष्ट्रीय विश्व खेल संघ (आईडब्ल्यूजीए) का मान्यता प्राप्त सदस्य है डब्ल्यूकेएफ के अध्यक्ष एंटोनियो एस्पिनोस हैं, और मुख्यालय [[मद्रिद|मैड्रिड]], [[स्पेन]] में स्थित हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.theworldgames.org/members|title=Members of the IWGA {{!}} IWGA|website=www.theworldgames.org|access-date=2026-03-31}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://blogs.wsj.com/japanrealtime/2015/09/26/world-karate-federation-president-antonio-espinos-discusses-the-olympic-dream/|title=World Karate Federation President Antonio Espinos Discusses the Olympic Dream - Japan Real Time - WSJ|date=2015-09-26|publisher=Blogs.wsj.com|access-date=2015-09-30}}</ref> 46oe88ppfhz0duqv45c79oo6govyxim वार्ता:ढोढसर 1 1612476 6555898 6555509 2026-05-24T10:55:48Z ~2026-31041-02 926546 /* */ 6555898 wikitext text/x-wiki ढोढसर गांव मेढा नदी के किनारे एवं जयपुर-सिकर राष्ट्रीय राजमार्ग पर स्थित है। ढोढसर शब्द ढोरसर से बना है जिसका अर्थ "ढोर" यानी "पशुओं" से है जबकि "सर" यानी "तालाब या सरोवर" से है। ढोढसर गांव की बसावट स्थानीय जनश्रुतियों एवं बड़वा वंशावलीयो के अनुसार सामोद गांव के सामोता गोत्र जाटों ने सन् ११७५ मे उदयकरण जी ने की थी। गांव में संतों की छतरी,गुदडीदास मंदिर एवं प्राचीन कुआं आदि ऐतिहासिक महत्व के स्थापत्य मौजूद हैं। ऐतिहासिक स्थान :ढोढसर गाँव की ऐतिहासिक सिंघानगरी (वर्तमान सिंगोद) का अभिन्न भाग था। ढोढसर गाँव के पास से मेढा नदी के पास खेडा नामक स्थान से 8 वीं से 9 वीं शताब्दी के ऐतिहासिक मन्दिर स्थापत्य के अवशेष प्राप्त हुए होते है == ऐतिहासिक धरोहर == खेडा स्थान से सिंघानगरी के के समकालीन मंदिर स्थापत्य अवशेष मिलते है [[विशेष:योगदान/&#126;2026-30981-65|&#126;2026-30981-65]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-30981-65|वार्ता]]) 10:30, 23 मई 2026 (UTC) g65r2jrotqhgngwb42sd5px2r8gqhr1 6555922 6555898 2026-05-24T11:34:38Z DreamRimmer 651050 [[वि:शीह|शीघ्र हटाने का अनुरोध]] कारण "हटाए गए अथवा अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ" 6555922 wikitext text/x-wiki {{db-reason|1=हटाए गए अथवा अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ|help=off}} ढोढसर गांव मेढा नदी के किनारे एवं जयपुर-सिकर राष्ट्रीय राजमार्ग पर स्थित है। ढोढसर शब्द ढोरसर से बना है जिसका अर्थ "ढोर" यानी "पशुओं" से है जबकि "सर" यानी "तालाब या सरोवर" से है। ढोढसर गांव की बसावट स्थानीय जनश्रुतियों एवं बड़वा वंशावलीयो के अनुसार सामोद गांव के सामोता गोत्र जाटों ने सन् ११७५ मे उदयकरण जी ने की थी। गांव में संतों की छतरी,गुदडीदास मंदिर एवं प्राचीन कुआं आदि ऐतिहासिक महत्व के स्थापत्य मौजूद हैं। ऐतिहासिक स्थान :ढोढसर गाँव की ऐतिहासिक सिंघानगरी (वर्तमान सिंगोद) का अभिन्न भाग था। ढोढसर गाँव के पास से मेढा नदी के पास खेडा नामक स्थान से 8 वीं से 9 वीं शताब्दी के ऐतिहासिक मन्दिर स्थापत्य के अवशेष प्राप्त हुए होते है == ऐतिहासिक धरोहर == खेडा स्थान से सिंघानगरी के के समकालीन मंदिर स्थापत्य अवशेष मिलते है [[विशेष:योगदान/&#126;2026-30981-65|&#126;2026-30981-65]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-30981-65|वार्ता]]) 10:30, 23 मई 2026 (UTC) 32ahk9er53hh3cnlomjuql8zak1gn63 अतीकामेक्व भाषा 0 1612480 6555834 6555280 2026-05-24T08:47:46Z ङघिञ 872516 6555834 wikitext text/x-wiki {{Infobox language|name=अतीकामेक्व|nativename=atikamekw nehiromowin|states={{CAN}}|region=[[क्यूबेक]]|ethnicity=[[अतीकामेक्व लोग]]|speakers=६,१६५|date=२०१६ जनसँख्या|familycolor=Algic|fam1=[[अल्जीक भाषाएँ|अल्जीक]]|fam2=[[Algonquian languages|Algonquian]]|fam3=[[क्री भाषा|कृ]]-[[Innu-aimun|Montagnais]]-[[Naskapi language|Naskapi]]<ref>{{Cite web |url=https://glottolog.org/resource/languoid/id/cree1271 |title=Cree-Montagnais-Naskapi |date=2022-05-24 |access-date=2022-10-29 |website=[[Glottolog]] |last=Hammarström |first=Harald |archive-url=https://web.archive.org/web/20221015114502/https://glottolog.org/resource/languoid/id/cree1271 |archive-date=2022-10-15 |url-status=live |publisher=[[Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology]] |last2=Forkel |first2=Robert |last3=Haspelmath |first3=Martin |last4=Bank |first4=Sebastian}}</ref>|iso3=atj|glotto=atik1240|glottorefname=Atikamekw|lingua=62-ADA-c|notice=IPA|map=|mapcaption=|conservation_status=VU}}{{ज्ञानसन्दूक जातिनाम|root=atikamekw / nehirowisiw <br/> "झील की व्हाइटफिश" / "मूल निवासी"|person=Atikamekw Nehirowisiw <br/> (अतीकामेक्व नेहीरोवीसीव)|people=Atikamekw Nehirowisiwok <br/> (अतीकामेक्व नेहीरोवीसीवोक)|language='''Atikamekw Nehiromowin''' <br/> '''(अतीकामेक्व नेहीरोमोविन)'''|country=Nitaskinan <br/> (नितास्कीनान)}} '''अतीकामेक्व''' (अतीकामेक्व: <span lang="atj" dir="ltr">Atikamekw Nehiromowin</span>, अक्षरशः "<span lang="atj" dir="ltr">अतीकामेक्व मातृभाषा</span>") यह एल्गोनक्वियन भाषा क्री की एक उपभाषा है, और कनाडा के दक्षिण-पश्चिमी [[क्यूबेक]] में रहने वाले अतीकामेक्व लोगों की भाषा है। इस भाषा को लगभग सभी अतीकामेक्व लोग बोलते हैं; इसलिए कुछ अध्ययनों के अनुसार, यह उन मूल भाषाओं में से एक है जिन पर विलुप्त होने का खतरा सबसे कम है।<ref name="CeT">{{Cite web|url=http://www.opitciwan.ca/index.php/menutourisme|title=Cultures et traditions|publisher=Conseil des Atikamekw d'Opitciwan|language=French|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304040828/http://www.opitciwan.ca/index.php/menutourisme|archive-date=2016-03-04|access-date=2010-03-09}}</ref> अतीकामेक्व एक ऐसी भाषा है जो क्री-मोंटेग्नेस-नास्कापी भाषाई निरंतरता से संबंधित है; यह एल्जिक भाषा परिवार की एल्गोंक्वियन भाषाओं की केंद्रीय शाखा का एक हिस्सा है। कभी-कभी इसे क्री की एक बोली के रूप में भी वर्गीकृत किया जाता है।<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[विकिपीडिया:उद्धरण आवश्यक|<span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2022)"></span>उद्धरण आवश्यक]]''&#x5D;</sup> == सन्दर्भ == <references /> === ग्रन्थ सूची === {{refbegin}} * {{cite thesis|last=बेलॅण्ड|first=जॉन-पीय|year=१९७८|title=अतीकामेक्व आकृति विज्ञान एवं शब्दकोष|degree=पीएचडी|publisher=कॅलिफोर्निया विश्वविद्यालय|location=बर्कले|url=https://escholarship.org/uc/item/7fk44815}} {{refend}} == बाहरी कड़ियाँ == {{InterWiki|अतीकामेक्व|code=atj}} * [http://www.languagegeek.com/algon/cree/atikamekw.html अतीकामेक्व वर्तनी और ध्वनिविज्ञान (भाषा)] * [http://www.native-languages.org/atikamekw.htm अतीकामेक्व के लिए देशी भाषाएँ पृष्ठ] * [http://www.language-archives.org/language/atj ओ'''॰''' एल'''॰''' ए'''॰''' सी'''॰''' के संसाधन अतीकामेक्व भाषा में और उसके बारे में हैं।] e3ck12q12410i0yd99is8stpnj6sfpn महथवार 0 1612481 6555633 6555320 2026-05-23T17:03:51Z Lagma Saurabh 926392 हमर "महथवार", अपन गांव जय माँ महन्थो 6555633 wikitext text/x-wiki '''महथवार''' [[भारत]] का एक गाँव है। {{Infobox settlement | name = '''[[महथवार]]''' | native_name = | settlement_type = गाँव | pushpin_map = India Bihar | pushpin_label_position = right | coordinates = {{coord|26|03|N|86|19|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[राज्य]] | subdivision_name1 = [[बिहार]] | subdivision_type2 = [[जिला]] | subdivision_name2 = [[दरभंगा जिला|दरभंगा]] | subdivision_type3 = [[प्रखंड]] | subdivision_name3 = [[:en:Ghanshyampur, Bihar Assembly constituency|घनश्यामपुर]] | subdivision_type4 = [[विधानसभा]] | subdivision_name4 = [[:en:Alinagar, Bihar Assembly constituency|अलीनगर]] | population_as_of = 2011 | population_total = 4523 | postal_code_type = पिन | postal_code = 847427 <ref>https://news.abplive.com/pincode/bihar/darbhanga/p-mahathwar-pincode-847427.html</ref> | blank_name_sec1 = भाषा | blank_info_sec1 = [[हिन्दी]], [[मैथिली]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | official_name = Mahathwar }} == प्रशासनिक इतिहास == [[महथवार]] गाँव पहले [[:en:Ghanshyampur, Bihar Assembly constituency|घनश्यामपुर]] ग्राम पंचायत के अंतर्गत था। तथापि, [[:en:Ghanshyampur, Bihar Assembly constituency|घनश्यामपुर]] के नगर पंचायत में समावेशन के उपरांत उक्त ग्राम पंचायत विघटित हो गई। इसके फलस्वरूप उत्पन्न विधिक विवाद, '''शैलेंद्र कुमार बनाम बिहार राज्य''' प्रकरण के आलोक में, <ref>https://indiankanoon.org/doc/176765909/</ref> '''वर्तमान में''' यह गाँव '''लगमा पंचायत''' के अंतर्गत आता है। == भौगोलिक स्थिति == [[महथवार]] गाँव पूर्व में शंभू चौक, उत्तर में पाली गाँव, दक्षिण में चौर (निचली कृषि भूमि) और पश्चिम में हरि मुशहरी टोला तथा गलमा गाँव से घिरा हुआ है। == जनसंख्या == 2011 की जनगणना के अनुसार [[महथवार]] गाँव की कुल जनसंख्या '''4,523''' है, जिसमें 2,335 पुरुष और 2,188 महिलाएँ हैं। गाँव में कुल 1,011 परिवार रहते हैं। <ref>https://www.census2011.co.in/data/village/227773-mahathwar-bihar.html</ref> == अर्थव्यवस्था == गाँव की मुख्य आजीविका दिहाड़ी मजदूरी, कृषि और खेतिहर मजदूरी पर निर्भर है। मुख्य फसलें हैं: '''धान, गेहूँ, दालें और तिलहन'''। == शिक्षा == गाँव में दो सरकारी स्कूल हैं (एक बहुसंख्यक समुदाय और एक अल्पसंख्यक समुदाय के लिए)। स्कूल कक्षा 8वीं तक है।<ref>https://villageinfo.org/village/227773%7Ctitle=Mahathwar</ref> == सुविधाएँ == * [[महथवार]] ग्राम में पेयजल, विद्युत एवं प्राथमिक शिक्षा जैसी आधारभूत सुविधाएँ उपलब्ध हैं, जबकि परिवहन, स्वास्थ्य एवं बैंकिंग सेवाओं हेतु ग्रामीणों को समीपवर्ती क्षेत्रों पर निर्भर रहना पड़ता है। == त्योहार == गाँव में हिंदू और मुस्लिम दोनों समुदायों के त्योहार मनाए जाते हैं। विशेष रूप से '''लक्ष्मी पूजा''' (कोजागरा) और '''कृष्ण पूजा''' (जन्माष्टमी) यहां काफी प्रसिद्ध हैं। == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:भारत के गाँव]] [[श्रेणी:बिहार के गाँव]] [[श्रेणी:गाँव]] jnzl69eh85tdbwtzck1sf5nkpryyoyw 6555645 6555633 2026-05-23T17:23:30Z Lagma Saurabh 926392 /* प्रशासनिक इतिहास */ 6555645 wikitext text/x-wiki '''महथवार''' [[भारत]] का एक गाँव है। {{Infobox settlement | name = '''[[महथवार]]''' | native_name = | settlement_type = गाँव | pushpin_map = India Bihar | pushpin_label_position = right | coordinates = {{coord|26|03|N|86|19|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[राज्य]] | subdivision_name1 = [[बिहार]] | subdivision_type2 = [[जिला]] | subdivision_name2 = [[दरभंगा जिला|दरभंगा]] | subdivision_type3 = [[प्रखंड]] | subdivision_name3 = [[:en:Ghanshyampur, Bihar Assembly constituency|घनश्यामपुर]] | subdivision_type4 = [[विधानसभा]] | subdivision_name4 = [[:en:Alinagar, Bihar Assembly constituency|अलीनगर]] | population_as_of = 2011 | population_total = 4523 | postal_code_type = पिन | postal_code = 847427 <ref>https://news.abplive.com/pincode/bihar/darbhanga/p-mahathwar-pincode-847427.html</ref> | blank_name_sec1 = भाषा | blank_info_sec1 = [[हिन्दी]], [[मैथिली]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | official_name = Mahathwar }} == प्रशासनिक इतिहास == [[महथवार]] गाँव पहले [[:en:Ghanshyampur, Bihar Assembly constituency|घनश्यामपुर]] ग्राम पंचायत के अंतर्गत था। तथापि, [[:en:Ghanshyampur, Bihar Assembly constituency|घनश्यामपुर]] के नगर पंचायत में समावेशन के उपरांत उक्त ग्राम पंचायत विघटित हो गई। इसके फलस्वरूप उत्पन्न विधिक विवाद, '''Shailendra Kumar Vs. The State of Bihar & Ors.''' प्रकरण के आलोक में, <ref>https://indiankanoon.org/doc/176765909/</ref> <ref>https://www.caseon.in/case/shailendra-kumar-vs-the-state-of-bihar-ors</ref> वर्तमान में यह गाँव '''लगमा पंचायत''' के अंतर्गत आता है। == भौगोलिक स्थिति == [[महथवार]] गाँव पूर्व में शंभू चौक, उत्तर में पाली गाँव, दक्षिण में चौर (निचली कृषि भूमि) और पश्चिम में हरि मुशहरी टोला तथा गलमा गाँव से घिरा हुआ है। == जनसंख्या == 2011 की जनगणना के अनुसार [[महथवार]] गाँव की कुल जनसंख्या '''4,523''' है, जिसमें 2,335 पुरुष और 2,188 महिलाएँ हैं। गाँव में कुल 1,011 परिवार रहते हैं। <ref>https://www.census2011.co.in/data/village/227773-mahathwar-bihar.html</ref> == अर्थव्यवस्था == गाँव की मुख्य आजीविका दिहाड़ी मजदूरी, कृषि और खेतिहर मजदूरी पर निर्भर है। मुख्य फसलें हैं: '''धान, गेहूँ, दालें और तिलहन'''। == शिक्षा == गाँव में दो सरकारी स्कूल हैं (एक बहुसंख्यक समुदाय और एक अल्पसंख्यक समुदाय के लिए)। स्कूल कक्षा 8वीं तक है।<ref>https://villageinfo.org/village/227773%7Ctitle=Mahathwar</ref> == सुविधाएँ == * [[महथवार]] ग्राम में पेयजल, विद्युत एवं प्राथमिक शिक्षा जैसी आधारभूत सुविधाएँ उपलब्ध हैं, जबकि परिवहन, स्वास्थ्य एवं बैंकिंग सेवाओं हेतु ग्रामीणों को समीपवर्ती क्षेत्रों पर निर्भर रहना पड़ता है। == त्योहार == गाँव में हिंदू और मुस्लिम दोनों समुदायों के त्योहार मनाए जाते हैं। विशेष रूप से '''लक्ष्मी पूजा''' (कोजागरा) और '''कृष्ण पूजा''' (जन्माष्टमी) यहां काफी प्रसिद्ध हैं। == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:भारत के गाँव]] [[श्रेणी:बिहार के गाँव]] [[श्रेणी:गाँव]] l62z8aars9natc9nm5bj3vggvlkhtoa सदस्य वार्ता:Karatebr 3 1612487 6555652 6555375 2026-05-23T17:52:26Z चाहर धर्मेंद्र 703114 सूचना: [[:मुकेश मिश्र]] को शीघ्र हटाने का नामांकन 6555652 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Karatebr}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 23 मई 2026 (UTC) == [[:मुकेश मिश्र|मुकेश मिश्र]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:मुकेश मिश्र|मुकेश मिश्र]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:52, 23 मई 2026 (UTC) 3j7rikvgl7mbub5j6s44hb0wowq5hhw 6555654 6555652 2026-05-23T17:57:50Z Karatebr 926009 /* मुकेश मिश्र पृष्ठ को शीघ्र हटाने का नामांकन */ उत्तर 6555654 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Karatebr}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 23 मई 2026 (UTC) == [[:मुकेश मिश्र|मुकेश मिश्र]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:मुकेश मिश्र|मुकेश मिश्र]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:52, 23 मई 2026 (UTC) :इस लेख को साफ़ प्रचार होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि विषय के बारे में कई स्वतंत्र और विश्वसनीय समाचार स्रोतों में कवरेज उपलब्ध है। लेख में उपलब्ध जानकारी सत्यापन योग्य है और इसे तटस्थ शैली में बेहतर बनाया जा सकता है। यदि कहीं प्रचारात्मक भाषा है तो उसे हटाकर लेख को सुधारना उचित होगा, न कि सीधे हटाना। धन्यवाद [[सदस्य:Karatebr|Karatebr]] ([[सदस्य वार्ता:Karatebr|वार्ता]]) 17:57, 23 मई 2026 (UTC) e4w4ltb6yx98ypagwpirw7rlyy7gc9a सदस्य वार्ता:Babita samota 3 1612490 6555923 6555378 2026-05-24T11:34:40Z DreamRimmer 651050 सूचना: [[:वार्ता:ढोढसर]] को शीघ्र हटाने का नामांकन 6555923 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Babita samota}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:01, 23 मई 2026 (UTC) == [[:वार्ता:ढोढसर|वार्ता:ढोढसर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:वार्ता:ढोढसर|वार्ता:ढोढसर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। हटाए गए अथवा अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 11:34, 24 मई 2026 (UTC) asx0ssec9het9b5c4k1p73bz1op3958 नीले रंग के रंग 0 1612498 6555830 6555460 2026-05-24T08:40:02Z ङघिञ 872516 6555830 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक रंग|title=नीला|image=Image:Shades of Blue.svg|wavelength=४४०-४९०|hex=0000FF|symbolism=[[ठंड]], [[उदासी]], [[आत्मविश्वास]], [[सद्भाव]], [[पानी]], [[सर्दी]], [[पुलिस]]|source=[[X11 color names|X11]]}} [[नीला|नीले रंग]] की किस्में रंग, [[वर्ण संतृप्ति|क्रोमा]] (जिसे संतृप्ति, तीव्रता, या रंगहीनता भी कहा जाता है) या हल्कापन (या मान, स्वर, या [[चमक]]) या इनमें से दो या तीन गुणों में भिन्न हो सकती हैं। मूल्य में भिन्नताओं को टिंट और शेड्स भी कहा जाता है, एक टिंट एक नीला या [[श्वेत|सफेद]] के साथ मिश्रित अन्य रंग होता है, एक छाया काले के साथ मिश्रित होती है। इन रंगों का एक बड़ा चयन नीचे दिखाया गया है। == नीले रंग की परिभाषाएँ == === नीला (RGB) (X11 नीला) === {{Infobox colour|title=नीला (कंप्यूटर वेब रंग)|image=AdditiveColorMixing.svg|caption=लाल, हरे और नीले [[प्रकाश]], जो RGB रंग प्रणाली के तीन मूल [[योगात्मक प्राथमिक]] रंगों — लाल, हरे और नीले — का प्रतिनिधित्व करते हैं।|hex=0000FF|source=X11<ref>{{cite web | url = http://cvsweb.xfree86.org/cvsweb/*checkout*/xc/programs/rgb/rgb.txt?rev=1.1 | title = X11 rgb.txt | access-date = 2008-02-05 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20151107061136/http://cvsweb.xfree86.org/cvsweb/*checkout*/xc/programs/rgb/rgb.txt?rev=1.1 | archive-date = 2015-11-07 }}</ref><br />[[Web colors#HTML colour names|HTML/CSS]]<ref name="css3-colour">{{cite web | url=http://www.w3.org/TR/css3-colour/#html4 | title=W3C TR CSS3 Colour Module, HTML4 color keywords | publisher=W3C | date= May 2003 | access-date=2008-02-05}}</ref>|isccname=Vivid blue|alt=RGB रंगों के प्रकाश}} आर. जी. बी. रंग मॉडल, [[X11 colour names|X11]] नीला में नीले रंग के रूप में परिभाषित रंग सबसे [[वर्ण संतृप्ति|रंगीन]] '''नीला''' है जिसे कंप्यूटर स्क्रीन पर पुनः प्रस्तुत किया जा सकता है, और X11 में नीला नाम दिया गया रंग है। यह लाल और हरे रंग के साथ आर. जी. बी. रंग स्थान में उपयोग किए जाने वाले तीन [[प्राथमिक वर्ण|प्राथमिक रंग]] में से एक है। आर. जी. बी. रंग प्रणाली में तीन योगात्मक प्राथमिक प्रकाश के तीन रंग हैं जैसे कि कंप्यूटर या टेलीविजन सेट पर प्रतिनिधित्व करने में सक्षम रंगों का अधिकतम सरगम प्रदान करना। [[चित्र:Shades_of_blue_labeled_with_HSL,_RGB,_and_web_color_names.svg|पाठ=Shades of blue labeled with HSL, RGB, and web color names.|केंद्र|अंगूठाकार|500x500पिक्सेल|एच॰एस॰एल॰, आर॰जी॰बी॰ और वेब रंग नामों के साथ लेबल किए गए नीले रंग के रंग।]] === नीला (CMYK) (रंग नीला) === {{Infobox color|title=नीला (CMYK)|image=SubtractiveColor.svg|caption=[[सियान]], [[मैजेंटा]] और [[पीला]] — ये तीन [[घटाव वाले प्राथमिक]] रंग हैं जिनका उपयोग [[छपाई]] में किया जाता है।|hex=333399|source=<ref>{{Cite web|url=http://www.tintbook.com/|title=Tintbooks|date=March 18, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070310213952/http://www.tintbook.com/ |archive-date=2007-03-10 }}</ref>|isccname=Vivid blue|alt=CMYK रङ्ग पहिया।}} प्रिंटिंग में उपयोग किए जाने वाले [[सी एम वाई के वर्ण प्रतिरूप|सीएमवाईके]] रंग प्रणाली में नीले रंग के रूप में परिभाषित रंग, जिसे '''पिगमेंट ब्लू''' के रूप में भी जाना जाता है, नीले रंग का टोन है जो मिश्रण प्रक्रिया (प्रिंटर के स्यान और प्रक्रिया (समान अनुपात में प्रिंटर के [[रानी (रंग)|मैजेंटा]]) द्वारा प्राप्त किया जाता है। सीएमवाईके रंग प्रणाली का उद्देश्य केवल तीन [[प्राथमिक वर्ण|प्राथमिक]] के उपयोग से मुद्रण में पुनःउत्पादन योग्य रंग का अधिकतम संभव सरगम प्रदान करना है। दर्शाया गया रंग केवल अनुमानित है, क्योंकि प्रिंटिंग इंक के रंग अलग-अलग हो सकते हैं।{{Clear}} === नीला (पैंटोन) === {{infobox color|title=नीला (पैंटोन)|hex=0018A8|source={{r|n="Blue"|r=[http://www.pantone.com/pages/pantone/colorfinder.aspx Pantone TPX]{{efn|name="Blue"| Type the word "Blue" into the indicated window on the Pantone Color Finder and the color will appear. There are seven versions, all with the same color codes—C, EC, HC, M, PC, U, and UP.}}}}|isccname=Vivid blue}} '''''नीला'' (पैंटोन) '''वह रंग है जिसे पैंटोन में नीला कहा जाता है।{{Clear}} === नीला (NCS) (मनोवैज्ञानिक प्राथमिक नीला) === {{infobox color|title=नीला (NCS)|image=Opponent colors.svg|caption=प्राकृतिक रंग प्रणाली के प्राथमिक रंगों के लिए sRGB गैमट के भीतर सन्निकटन—यह मॉडल रंग दृष्टि के विरोधी प्रक्रिया सिद्धांत पर आधारित है।|hex=0087BD|source=sRGB approximation to {{nobr|NCS 2060-B}}<ref name="auto">sRGB मान NCS रंग को परिवर्तित करके प्राप्त किए जाते हैं। {{nobr|2060-B}} "NCS नेविगेटर" टूल का इस्तेमाल करके [http://www.ncscolour.com/ NCS वेबसाइट पर]। </ref>|isccname=Moderate blue|alt=प्राकृतिक रंग प्रणाली के प्राथमिक रंगों के लिए sRGB गैमट के भीतर सन्निकटन—यह मॉडल रंग दृष्टि के विरोधी प्रक्रिया सिद्धांत पर आधारित है।}} एन. सी. एस. या प्राकृतिक रंग प्रणाली में [[ऐज़्योर (रंग)|नील]] रंग के रूप में परिभाषित रंग एक नील जैसा रंग है। प्राकृतिक रंग प्रणाली चार अद्वितीय रंग या [[प्राथमिक वर्ण|मनोवैज्ञानिक प्राथमिक रंग]] लाल, पीले, हरे और नीले पर आधारित एक रंग प्रणाली है। एन. सी. एस. दृष्टि के विरोधी प्रक्रिया सिद्धांत पर आधारित है। [[स्कैण्डिनेवियाई देश|स्कैंडिनेविया]] में "प्राकृतिक रंग प्रणाली" का व्यापक रूप से उपयोग किया जाता है। NCS नीले को कंप्यूटर स्क्रीन पर केवल अंदाज़न ही दिखाया जा सकता है, क्योंकि इन स्पेक्ट्रल रंगों को sRGB गैमट में फ़िट करने के लिए समायोजित किया गया है। २१वीं सदी में, इस रंगत को एज़्योर के एक प्रकार के रूप में वर्गीकृत किया जाता है, जो सियान की सीमा पर स्थित है। {{Clear}} === नीला (मुनसेल) === {{infobox color|title=नीला (मुनसेल)|hex=00DEFF|caption=[[मुनसेल रंग प्रणाली]] के रंग, अलग-अलग मानों पर, और अधिकतम क्रोमा के साथ, ताकि वे sRGB गैमट के भीतर रहें।|image=File:Twenty hues of the Munsell color system at maximum chroma.png|source=<ref>{{Cite web|url=https://pteromys.melonisland.net/munsell/|title=Munsell Color Palette|website=pteromys.melonisland.net}}</ref>|isccname=Strong greenish blue}} ''[[मुनसेल रंग प्रणाली]]'' एक रंग स्थान है जो तीन रंग आयामों के आधार पर रंगों को निर्दिष्ट करता हैः रंग, मूल्य (प्रकाश) और [[वर्ण संतृप्ति|क्रोमा]] (रंगहीनता) समान रूप से दूरी (मुनसेल रंग ठोस में तीन आयामों में [[अवगम|मानव धारणा]] के संदर्भ में)। सभी रंगों के बीच समान दूरी बनाए रखने के लिए, लाल, पीला, हरा, नीला और बैंगनी जैसे पांच गैर-मनमाने, समान दूरी वाले प्राथमिक रंगों वाले एक रंगीन चक्र का उपयोग करना आवश्यक पाया गया। नमूने का रंग सबसे रंगीन (एस. आर. जी. बी. सरगम में रंगीन नीला है जो मुनसेल रंग स्थान में ५बी (प्राथमिक नीला) के रंग में आता है। २१वीं सदी में, इस नीले रंग को नील और स्यान के बीच के मध्यवर्ती के रूप में वर्गीकृत किया गया है।{{Clear}} == नीले रंग के शेड, रंगत और विविधताएँ == इस भाग में, 'रंगत' या 'टिण्ट' शब्द का तात्पर्य आमतौर पर एक ऐसे नीले रंग से होता है जिसमें सफ़ेद या हल्के भूरे रंग का मिश्रण हो। वहीं, 'शेड' शब्द का प्रयोग इसके तकनीकी अर्थ में किया गया है—जैसा कि रंग सिद्धांत में प्रयुक्त होता है—जिसका अर्थ है एक ऐसा नीला रंग जिसमें काले या गहरे भूरे रंग का मिश्रण हो। === अर्जेंटीनी नीला === {{infobox color|title=अर्जेंटीनी नीला|image=Flag of Argentina.svg|caption=अर्जेंटीना का झंडा|hex=74ACDF|spelling=color|isccname=Light blue}} वेब रंग ''''अर्जेंटीनी नीला'''<nowiki/>' एक हल्का आसमानी रंग है, जो अर्जेंटीना के राष्ट्रीय ध्वज पर दिखाई देता है। {{Clear}} === बेबी ब्लू === {{Infobox color|title=बेबी ब्लू|hex=89CFF0|source=मेर्ज़ और पॉल (१९३०)<ref name=मेर्ज़-पॉल (१९३०)>{{cite book |year=1930 |last1=Maerz |last2=Paul |name-list-style=amp |title=A Dictionary of Color |place=New York, NY |publisher=McGraw-Hill |page=63, plate&nbsp;35, sample&nbsp;E2; p&nbsp;190}}</ref>{{rp|style=ama|at=p 93, pl 35, nr E2}}{{refn|name="baby blue"|The color displayed in this color box matches the color called ''baby blue'' is displayed on page&nbsp;93, plate&nbsp;35, as color sample&nbsp;E2 in {{harvb|Maerz|Paul|1930}}.<ref name=Maerz-Paul-1930/> }}|isccname=Very light greenish blue}} '''बेबी ब्लू''' को पेस्टल रंगों में से एक माना जाता है। [[पश्चिमी संस्कृति]] में यह रंग नवजात लड़कों से जुड़ा हुआ है। अंग्रेज़ी में रंग के नाम के तौर पर 'बेबी ब्लू' का सबसे पहला लिखित इस्तेमाल १८९२ में हुआ था। {{Clear}} === चमकीला नीला === {{Infobox color|title=चमकीला नीला|hex=2E5894|source=क्रेयोला|isccname=Moderate blue}} '''चमकीला नीला''', क्रेयोला मेटालिक FX का एक रंग है—यह क्रेयोला क्रेयॉन का एक विशेष सेट है जिसे २००१ में पेश किया गया था। {{Clear}} === ''ब्लू दे फॉन्स'' === {{Infobox color|title=''ब्लू दे फॉन्स''|hex=318CE7|source=<ref name="auto7">{{Cite web |url=http://pourpre.com/fr/dictionnaire/file/France |title=Pourpre.com |access-date=2020-04-21 |archive-date=2020-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200117201450/http://pourpre.com/fr/dictionnaire/file/France |url-status=dead }}</ref>|isccname=Vivid blue}} '''''ब्लू दे फॉन्स''''' एक चमकीला नीला रंग है, जो १२वीं सदी से ही वंशावली ज्ञान में फ्रांस के राजाओं से जुड़ा रहा है। {{Clear}} === ब्लूबॉनेट === {{infobox color|title=ब्लूबॉनेट|image=File:A Texas bluebonnet at late afternoon.jpg|caption=ब्लूबॉनेट पुष्प|hex=1C1CF0|source=<ref>{{Cite web|url=https://encycolorpedia.com/1c1cf0|title=Bluebonnet / #1c1cf0 Hex Color Code|website=encycolorpedia.com}}</ref>|isccname=}} '''ब्लूबॉनेट''' नीले रंग की एक चमकीली छटा है, जिसमें बैंगनी रंग का हल्का-सा पुट होता है। यह 'ब्लूबॉनेट' फूलों के रंग को दर्शाता है, जो 'ल्यूपिन' परिवार का हिस्सा हैं। ब्लूबॉनेट टेक्सास राज्य का राजकीय फूल है।{{Clear}} === नीलमणि === {{Infobox color|title=नीलमणि|hex=126180|source=पैण्टोन TPX<ref>[http://www.pantone.com/pages/pantone/colorfinder.aspx Pantone TPX]</ref><ref>Type the word "Blue Sapphire" into the indicated window on the Pantone Color Finder and the color will appear.</ref>|isccname=Dark greenish blue}} इस रंग का स्रोत ''पैंटोन टेक्सटाइल पेपर एक्सटेंडेड'' (TPX) रंग सूची का रंग #18-4231 "'''नीलमणि'''" है।{{Clear}} === केल्टिक नीला === {{infobox color|title=केल्टिक नीला|hex=246BCE|spelling=colour|source=<ref name="auto11">{{Cite web|url=https://encycolorpedia.com/246bce|title=Celtic blue / #246bce Hex Color Code|website=encycolorpedia.com}}</ref>|isccname=Vivid blue}} '''केल्टिक नीला''', नीले रंग की एक शेड है, जिसे [[वेल्श भाषा]] में 'ग्लास केल्टिग' (glas celtig) और [[आयरिश भाषा|आयरिश]] तथा [[स्कॉटिश गैलिक|स्कॉटिश गेलिक भाषाओं]] में 'गॉर्म कील्टिच' (gorm ceilteach) के नाम से भी जाना जाता है। जूलियस केसर ने (अपनी रचना 'कमेंटारी डी बेल्लो गैलिको' में) बताया था कि ब्रिटानी लोग अपने शरीर को 'विट्रम' (vitrum) से नीला रंगा करते थे। इस शब्द का मुख्य अर्थ तो "कांच" है, लेकिन यह "वोड" (Isatis tinctoria) नामक पौधे का स्थानीय नाम भी है; इसके अलावा, यह गॉलिश भाषा से लिया गया शब्द 'ग्लास्टम' (glastum) भी है (जो प्रोटो-सेल्टिक शब्द *glastos, जिसका अर्थ "हरा" होता है, से बना है)। इन दोनों के बीच संबंध यह प्रतीत होता है कि कांच और वोड—दोनों ही "पानी जैसे" होते हैं (लैटिन शब्द 'विट्रम' की उत्पत्ति प्रोटो-भारोपीय शब्द *wed-ro- से हुई है, जिसका अर्थ "पानी जैसा" होता है)।{{Clear}} === शानदार काला === {{infobox color|title=शानदार काला|hex=002E63|isccname=Very dark blue}} '''शानदार काला''' नीले रंग का एक गहरा शेड है।{{Clear}} === गहरा नीला === {{infobox color|title=गहरा नीला|hex=00008B|spelling=color|source=[[Web colors#X11 color names|X11]]|isccname=Vivid blue}} '''गहरा नीला''', मानक नीले रंग का एक शेड है।{{Clear}} === गहरा नीलम === {{Infobox color|title=गहरा नीलम|hex=082567|isccname=Deep blue|source=<ref name="auto8">{{Cite web|url=https://www.99colors.net/name/sapphire|title=Color Sapphire &#124; Hex Code #082567 &#124; RGB 8, 37, 103|website=www.99colors.net}}</ref>}} '''गहरा नीलम''', नीलम का एक गहरा रंग है।{{Clear}} === डेल्फ़्ट ब्लू === {{Infobox color|title=डेल्फ़्ट ब्लू|hex=1F305E|spelling=color|source=<ref name="auto5">{{Cite web|url=https://www.officeworks.com.au/shop/officeworks/p/derwent-studio-pencil-delft-blue-ssd32128|title=Derwent Studio Pencil Delft Blue|website=www.officeworks.com.au}}</ref>|isccname=Dark blue}} '''डेल्फ़्ट ब्लू''' एक गहरा नीला रंग है। इसका नाम डच मिट्टी के बर्तनों, 'डेल्फ़्टवेयर' से लिया गया है, जिसे 'डेल्फ़्ट ब्लू' के नाम से भी जाना जाता है।{{Clear}} === बत्तख नीला === {{infobox color|title=बत्तख नीला|hex=007791|spelling=color|source=<ref>{{Cite web|url=http://tx4.us/nbs/nbs-d.htm|title=Retsof online version of ISCC-NBS Dictionary of Colo(u)r Names - Da through Dz|date=December 19, 2017|access-date=May 16, 2019|archive-date=December 19, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171219164641/http://tx4.us/nbs/nbs-d.htm|url-status=usurped}}</ref>|isccname=Moderate greenish blue}} '''बत्तख नीला''' एक मध्यम हरापन लिए हुए नीला रंग है।{{Clear}} === मिस्री नीला === {{infobox color|title=मिस्री नीला|spelling=color|hex=1034A6|source=<ref>{{Cite web|url=http://webexhibits.org/pigments/indiv/recipe/egyptblue.html|title=Pigments through the Ages - Manufacture Recipes - Egyptian blue|website=www.webexhibits.org}}</ref>|isccname=Vivid blue}} '''मिस्री नीला''' एक ऐसा पिगमेंट है जिसका उपयोग [[प्राचीन मिस्र]] में किया जाता था।{{Clear}} === फ्लोरोसेंट नीला === {{infobox color|title=फ्लोरोसेंट नीला|image=India_new_50_INR,_MG_series,_2018,_obverse.jpg|caption=[[भारतीय 50-रुपये का नोट|भारतीय ५० रुपये का नोट]], अग्रभाग|hex=15F4EE|isccname=Brilliant bluish green}} '''फ्लोरोसेंट नीला''', नीले रंग की एक ऐसी शेड है जो फ्लोरोसेंस के कारण चमकती है। यह भारतीय ₹५० के नोट का मुख्य रंग है।{{Clear}} === ''इण्डिपेण्डेंस'' === {{infobox color|title=इण्डिपेण्डेंस|hex=4C516D|source=<ref>{{Cite web|url=http://tx4.us/nbs/nbs-i.htm|title=Retsof online version of ISCC-NBS Dictionary of Colo(u)r Names - Ia through Iz|date=December 19, 2017|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20171219173446/http://tx4.us/nbs/nbs-i.htm |archive-date=2017-12-19 }}</ref>|isccname=Dark blue}} '''इण्डिपेण्डेंस''' गहरे नीले रंग का है। अंग्रेज़ी में रंग के नाम के तौर पर 'इण्डिपेण्डेंस' शब्द का पहला दर्ज इस्तेमाल १९२७ में हुआ था।<ref>Maerz and Paul ''A Dictionary of Color'' New York:1930 McGraw-Hill Page 196; color sample of Independence: Page 117 Plate 47 Color Sample H12</ref>{{Clear}} === अंतराष्ट्रीय क्लाइन नीला === {{infobox color|title=अंतराष्ट्रीय क्लाइन नीला|hex=002FA7|source=<ref>{{Cite web|url=https://www.colorhexa.com/002fa7|title=International Klein Blue / #002fa7 hex color|website=ColorHexa}}</ref>}} '''अंतराष्ट्रीय क्लाइन नीला''' (IKB) एक गहरा नीला रंग है, जिसे सबसे पहले फ्रांसीसी कलाकार यवेस क्लाइन ने बनाया था। अंतराष्ट्रीय क्लाइन नीला का दृश्य प्रभाव मुख्य रूप से अल्ट्रामरीन पर इसकी भारी निर्भरता, और साथ ही कैनवस पर [[पेंट]] लगाने के क्लाइन के अक्सर गाढ़े और बनावट वाले तरीके से आता है। क्लाइन ने इस रंग का कभी पेटेंट नहीं करवाया; उन्होंने केवल एक सोल्यु लिफाफा जमा किया, लेकिन पेटेंट की प्रक्रिया को आगे नहीं बढ़ाया।<ref>{{Cite book|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9780892369065|title=Modern paints uncovered: proceedings from the modern paints uncovered symposium|date=2007|publisher=Getty Conservation Institute|isbn=978-0-89236-906-5|editor-last=Learner|editor-first=Tom|series=Proceedings|location=Los Angeles|editor-last2=Getty Conservation Institute}}</ref>{{Clear}} === किङ्ग नीला === {{Infobox color|title=किङ्ग नीला|hex=375184|source=My Perfect Color<ref>{{cite web |title=Match of Oracal™ Series 951 Premium Cast 049 King Blue * |url=https://www.myperfectcolor.com/paint/384262-oracal-series-951-premium-cast-049-king-blue |website=My Perfect Color |access-date=27 December 2022}}</ref>|isccname=}} दाईं ओर '''किङ्ग नीला''' रंग प्रदर्शित है — जो नीलम का ही एक प्रकार है और जिसमें [[बैंगनी (रंग)|बैंगनी]] रंगत होती है।{{Clear}} === ''लिबर्टी'' === {{infobox color|title=लिबर्टी|hex=545AA7|source=<ref>{{Cite web|url=http://tx4.us/nbs/nbs-l.htm|title=Retsof online version of ISCC-NBS Dictionary of Colo(u)r Names - La through Lz|date=December 20, 2017|access-date=May 16, 2019|archive-date=December 20, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171220033702/http://tx4.us/nbs/nbs-l.htm|url-status=usurped}}</ref><ref>Color sample #196 on the ISCC-NBS color list is the color sample that matches the color in the book by Maerz and Paul ''A Dictionary of Color'' New York:1930 McGraw-Hill—Color Sample of Liberty: Page 109 Plate 43 Color Sample C12</ref>|isccname=Strong blue}} '''लिबर्टी''' एक गहरा नीला रंग है। अंग्रेज़ी में रंग के नाम के तौर पर 'लिबर्टी' शब्द का पहला लिखित इस्तेमाल १९१८ में हुआ था।<ref>Maerz and Paul ''A Dictionary of Color'' New York:1930 McGraw-Hill Page 197; Color Sample of Liberty: Page 109 Plate 43 Color Sample C12</ref>{{Clear}} === हल्का नीला === {{मुख्य|हल्का नीला}}{{infobox color|title=हल्का नीला|hex=ADD8E6|spelling=color|source=[[Web colors#X11 color names|X11]]|isccname=Very light greenish blue}} [[वेब रंग]] '''हल्का नीला''' X11 रंग प्रणाली का हिस्सा है, जिसका ह्यू कोड १९४ है। अंग्रेजी में, इस रंग के अलग-अलग रूपों को 'स्काई ब्लू', 'बेबी ब्लू' या 'एंजल ब्लू' के नाम से जाना जाता है।{{Clear}} == सन्दर्भ == <references /> === नोट्स === <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Notelist}} [[श्रेणी:सीएस1 रखरखाव: BOT: original-url status unknown]] [[श्रेणी:सीएस1 रखरखाव: अयोग्य यूआरएल]] kd87iglp9o0ymu5mywk1hthfmpb92zn ऐरावतम महादेवन 0 1612500 6555565 6555510 2026-05-23T12:50:13Z The Sorter 845290 /* */ 6555565 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक वैज्ञानिक|name=ऐरावतम महादेवन|birth_date={{Birth date|df=yes|1930|10|02}}|image=Iravatham Mahadevan.jpg|birth_place=[[तंजौर]], [[मद्रास प्रेसिडेंसी]], [[ब्रिटिश राज]]|death_date={{Death date and age|df=yes|2018|11|26|1930|10|02}}|death_place=[[चेन्नई]], [[तमिल नाडु]], भारत|native_name=ஐராவதம் மகாதேவன்|native_name_lang=ta}} '''ऐरावतम महादेवन''' ({{Langx|ta|ஐராவதம் மகாதேவன்}}; 2 अक्टूबर 1930 – 26 नवंबर 2018) एक भारतीय [[अभिलेख|पुरालेखवेत्ता]] और सिविल सेवक थे, जिन्हें [[तमिल-ब्राह्मी]] शिलालेखों की व्याख्या और [[सिंधु घाटी सभ्यता]] के पुरालेख पर अपनी विशेषज्ञता के लिए जाना जाता है।<ref>{{Cite web|url=http://www.hindu.com/mag/2007/02/04/stories/2007020400260500.htm|title=The Hindu : Magazine / Culture : Towards a scientific study of the Indus Script|date=2007-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20070206005438/http://www.hindu.com/mag/2007/02/04/stories/2007020400260500.htm|archive-date=6 February 2007|access-date=2023-11-06}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == महादेवन का जन्म 2 अक्टूबर 1930 को [[ब्रिटिश भारत के प्रेसिडेंसी और प्रांत|ब्रिटिश भारत]] के [[तंजावूर ज़िले]] में एक [[स्मार्त सूत्र|स्मार्त]] [[तमिल ब्राह्मण]] परिवार में हुआ था।<ref name="mahadevan_interview">{{Cite web|url=http://www.varalaaru.com/Default.asp?articleid=740|title=Straight from the Heart&nbsp;– Iravatham Mahadevan: Interview with Iravatham Mahadevan|publisher=Varalaaru.com}}</ref> उन्होंने अपनी शिक्षा [[तिरुचिरापल्ली]] में प्राप्त की तथा [[रामकृष्ण मिशन विवेकानंद महाविद्यालय]] से [[रसायन विज्ञान]] में और मद्रास विधि महाविद्यालय से विधि में स्नातक किया। महादेवन ने 1953 में आयोजित [[भारतीय प्रशासनिक सेवा]] परीक्षाओं को उत्तीर्ण किया और उन्हें मद्रास काडर को आवंटित किया गया।<ref name="mahadevan_interview" /> ==प्रकाशन == * ''Corpus of Tamil-Brahmi inscriptions'' (1966)<ref>{{Cite web |date=2003-07-03 |title=A magnum opus on Tamil-Brahmi inscriptions |url=https://frontline.thehindu.com/other/article30217581.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20230422165707/https://frontline.thehindu.com/other/article30217581.ece |archive-date=22 April 2023 |access-date=2023-11-06 |website=Frontline |language=en}}</ref> * ''The Indus Script: Texts, Concordance and Tables'' (1977)<ref>{{Cite journal| volume = 37| issue = 1/4| pages = 193–197| last = Sankalia| first = H. D.| journal = Bulletin of the Deccan College Research Institute|title=The Indus Script : Texts, Concordance, and Tables | date = 1 January 1977| jstor = 42936591}}</ref> * ''Early Tamil Epigraphy: From the Earliest Times to the Sixth Century A.D.'' ([[Harvard Oriental Series]], 62) (2003)<ref>{{Cite book |last=Mahadevan |first=Iravatham |url=https://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674012271 |title=Early Tamil Epigraphy from the Earliest Times to the Sixth Century A.D. |date=2003-11-30 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01227-1 |series=Harvard Oriental Series |location=Cambridge, MA}}</ref> * ''Early Tamil Epigraphy: Tamil-Brahmi Inscriptions''. Revised and Enlarged Second Edition: Volume 1 ([[Central Institute of Classical Tamil]]) (2014)<ref>{{Cite journal| doi = 10.2307/4132283| issn = 0003-0279| volume = 124| issue = 3| pages = 565–569| last = Salomon| first = Richard| journal = Journal of the American Oriental Society|title= Early Tamil Epigraphy: From the Earliest Times to the Sixth Century A.D| date = 1 July 2004| jstor = 4132283}}</ref> * ''Akam and Puram : 'Address' Signs of the Indus Script'' (2010)<ref>{{Cite web |last=Mahadevan |first=Iravatham |title=Akam and Puram : 'Address' Signs of the Indus Script |website=[[The Hindu]] |url=http://www.thehindu.com/multimedia/archive/00151/Dr_Iravatham_Mahade_151204a.pdf |access-date=2023-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110110100458/http://www.thehindu.com/multimedia/archive/00151/Dr_Iravatham_Mahade_151204a.pdf |archive-date=10 January 2011 }}</ref> * ''Dravidian Proof of the Indus Script via the Rig Veda: A Case Study'' (2014)<ref>{{Cite book |last=Mahadevan |first=Iravatham |url=https://books.google.com/books?id=uX7GswEACAAJ |title=Dravidian Proof of the Indus Script Via the Rig Veda: A Case Study |date=2014 |publisher=Indus Research Centre, Roja Muthiah Research Library |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Dravidian Proof of the Indus Script via the Rig Veda: A Case Study |url=https://indico.tifr.res.in/indico/materialDisplay.py?materialId=slides&confId=3985 |publisher=Tata Institute of Fundamental Research}}</ref> *''Toponyms, Directions and Tribal Names in the Indus Script'' ([[Archaeopress]]) (2017)<ref>{{Cite web |last1=Mahadevan |first1=Iravatham |last2=Bhaskar |first2=M. V. |title=Toponyms, Directions and Tribal Names in the Indus Script |url=https://www.harappa.com/sites/default/files/pdf/tribal-names-indus-script.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230514203215/https://www.harappa.com/sites/default/files/pdf/tribal-names-indus-script.pdf |archive-date=2023-05-14 |access-date=2023-11-06 }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:कला में पद्मश्री के प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:1930 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:Articles with hCards]] [[श्रेणी:२०१८ में निधन]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] rlg55o2tbzohyb8rdqgwlz8we73r66d 6555674 6555565 2026-05-23T20:06:04Z The Sorter 845290 6555674 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक वैज्ञानिक|name=ऐरावतम महादेवन|birth_date={{Birth date|df=yes|1930|10|02}}|image=Iravatham Mahadevan.jpg|birth_place=[[तंजौर]], [[मद्रास प्रेसिडेंसी]], [[ब्रिटिश राज]]|death_date={{Death date and age|df=yes|2018|11|26|1930|10|02}}|death_place=[[चेन्नई]], [[तमिल नाडु]], भारत|native_name=ஐராவதம் மகாதேவன்|native_name_lang=ta|occupation=पुरालेखवेत्ता, सिविल सेवक}} '''ऐरावतम महादेवन''' ({{Langx|ta|ஐராவதம் மகாதேவன்}}; 2 अक्टूबर 1930 – 26 नवंबर 2018) एक भारतीय [[अभिलेख|पुरालेखवेत्ता]] और सिविल सेवक थे, जिन्हें [[तमिल-ब्राह्मी]] शिलालेखों की व्याख्या और [[सिंधु घाटी सभ्यता]] के पुरालेख पर अपनी विशेषज्ञता के लिए जाना जाता है।<ref>{{Cite web|url=http://www.hindu.com/mag/2007/02/04/stories/2007020400260500.htm|title=The Hindu : Magazine / Culture : Towards a scientific study of the Indus Script|date=2007-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20070206005438/http://www.hindu.com/mag/2007/02/04/stories/2007020400260500.htm|archive-date=6 February 2007|access-date=2023-11-06}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == महादेवन का जन्म 2 अक्टूबर 1930 को [[ब्रिटिश भारत के प्रेसिडेंसी और प्रांत|ब्रिटिश भारत]] के [[तंजावूर ज़िले]] में एक [[स्मार्त सूत्र|स्मार्त]] [[तमिल ब्राह्मण]] परिवार में हुआ था।<ref name="mahadevan_interview">{{Cite web|url=http://www.varalaaru.com/Default.asp?articleid=740|title=Straight from the Heart&nbsp;– Iravatham Mahadevan: Interview with Iravatham Mahadevan|publisher=Varalaaru.com}}</ref> उन्होंने अपनी शिक्षा [[तिरुचिरापल्ली]] में प्राप्त की तथा [[रामकृष्ण मिशन विवेकानंद महाविद्यालय]] से [[रसायन विज्ञान]] में और मद्रास विधि महाविद्यालय से विधि में स्नातक किया। महादेवन ने 1953 में आयोजित [[भारतीय प्रशासनिक सेवा]] परीक्षाओं को उत्तीर्ण किया और उन्हें मद्रास काडर को आवंटित किया गया।<ref name="mahadevan_interview" /> ==प्रकाशन == * ''Corpus of Tamil-Brahmi inscriptions'' (1966)<ref>{{Cite web |date=2003-07-03 |title=A magnum opus on Tamil-Brahmi inscriptions |url=https://frontline.thehindu.com/other/article30217581.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20230422165707/https://frontline.thehindu.com/other/article30217581.ece |archive-date=22 April 2023 |access-date=2023-11-06 |website=Frontline |language=en}}</ref> * ''The Indus Script: Texts, Concordance and Tables'' (1977)<ref>{{Cite journal| volume = 37| issue = 1/4| pages = 193–197| last = Sankalia| first = H. D.| journal = Bulletin of the Deccan College Research Institute|title=The Indus Script : Texts, Concordance, and Tables | date = 1 January 1977| jstor = 42936591}}</ref> * ''Early Tamil Epigraphy: From the Earliest Times to the Sixth Century A.D.'' ([[Harvard Oriental Series]], 62) (2003)<ref>{{Cite book |last=Mahadevan |first=Iravatham |url=https://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674012271 |title=Early Tamil Epigraphy from the Earliest Times to the Sixth Century A.D. |date=2003-11-30 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01227-1 |series=Harvard Oriental Series |location=Cambridge, MA}}</ref> * ''Early Tamil Epigraphy: Tamil-Brahmi Inscriptions''. Revised and Enlarged Second Edition: Volume 1 ([[Central Institute of Classical Tamil]]) (2014)<ref>{{Cite journal| doi = 10.2307/4132283| issn = 0003-0279| volume = 124| issue = 3| pages = 565–569| last = Salomon| first = Richard| journal = Journal of the American Oriental Society|title= Early Tamil Epigraphy: From the Earliest Times to the Sixth Century A.D| date = 1 July 2004| jstor = 4132283}}</ref> * ''Akam and Puram : 'Address' Signs of the Indus Script'' (2010)<ref>{{Cite web |last=Mahadevan |first=Iravatham |title=Akam and Puram : 'Address' Signs of the Indus Script |website=[[The Hindu]] |url=http://www.thehindu.com/multimedia/archive/00151/Dr_Iravatham_Mahade_151204a.pdf |access-date=2023-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110110100458/http://www.thehindu.com/multimedia/archive/00151/Dr_Iravatham_Mahade_151204a.pdf |archive-date=10 January 2011 }}</ref> * ''Dravidian Proof of the Indus Script via the Rig Veda: A Case Study'' (2014)<ref>{{Cite book |last=Mahadevan |first=Iravatham |url=https://books.google.com/books?id=uX7GswEACAAJ |title=Dravidian Proof of the Indus Script Via the Rig Veda: A Case Study |date=2014 |publisher=Indus Research Centre, Roja Muthiah Research Library |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Dravidian Proof of the Indus Script via the Rig Veda: A Case Study |url=https://indico.tifr.res.in/indico/materialDisplay.py?materialId=slides&confId=3985 |publisher=Tata Institute of Fundamental Research}}</ref> *''Toponyms, Directions and Tribal Names in the Indus Script'' ([[Archaeopress]]) (2017)<ref>{{Cite web |last1=Mahadevan |first1=Iravatham |last2=Bhaskar |first2=M. V. |title=Toponyms, Directions and Tribal Names in the Indus Script |url=https://www.harappa.com/sites/default/files/pdf/tribal-names-indus-script.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230514203215/https://www.harappa.com/sites/default/files/pdf/tribal-names-indus-script.pdf |archive-date=2023-05-14 |access-date=2023-11-06 }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:कला में पद्मश्री के प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:1930 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:Articles with hCards]] [[श्रेणी:२०१८ में निधन]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] 9pla0ohccdoxnvt57tqz22l4zl4ughx 6555814 6555674 2026-05-24T08:11:36Z The Sorter 845290 6555814 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक वैज्ञानिक|name=ऐरावतम महादेवन|birth_date={{Birth date|df=yes|1930|10|02}}|image=Iravatham Mahadevan.jpg|birth_place=[[तंजौर]], [[मद्रास प्रेसिडेंसी]], [[ब्रिटिश राज]]|death_date={{Death date and age|df=yes|2018|11|26|1930|10|02}}|death_place=[[चेन्नई]], [[तमिल नाडु]], भारत|native_name=ஐராவதம் மகாதேவன்|native_name_lang=ta|occupation=पुरालेखवेत्ता, सिविल सेवक}} '''ऐरावतम महादेवन''' ({{Langx|ta|ஐராவதம் மகாதேவன்}}; 2 अक्टूबर 1930 – 26 नवंबर 2018) एक भारतीय [[अभिलेख|पुरालेखवेत्ता]] और सिविल सेवक थे, जिन्हें [[तमिल-ब्राह्मी]] शिलालेखों की व्याख्या और [[सिंधु घाटी सभ्यता]] के पुरालेख पर अपनी विशेषज्ञता के लिए जाना जाता है।<ref>{{Cite web|url=http://www.hindu.com/mag/2007/02/04/stories/2007020400260500.htm|title=The Hindu : Magazine / Culture : Towards a scientific study of the Indus Script|date=2007-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20070206005438/http://www.hindu.com/mag/2007/02/04/stories/2007020400260500.htm|archive-date=6 February 2007|access-date=2023-11-06}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == महादेवन का जन्म 2 अक्टूबर 1930 को [[ब्रिटिश भारत के प्रेसिडेंसी और प्रांत|ब्रिटिश भारत]] के [[तंजावूर ज़िले]] में एक [[स्मार्त सूत्र|स्मार्त]] [[तमिल ब्राह्मण]] परिवार में हुआ था।<ref name="mahadevan_interview">{{Cite web|url=http://www.varalaaru.com/Default.asp?articleid=740|title=Straight from the Heart&nbsp;– Iravatham Mahadevan: Interview with Iravatham Mahadevan|publisher=Varalaaru.com}}</ref> उन्होंने अपनी शिक्षा [[तिरुचिरापल्ली]] में प्राप्त की तथा [[रामकृष्ण मिशन विवेकानंद महाविद्यालय]] से [[रसायन विज्ञान]] में और मद्रास विधि महाविद्यालय से विधि में स्नातक किया। महादेवन ने 1953 में आयोजित [[भारतीय प्रशासनिक सेवा]] परीक्षाओं को उत्तीर्ण किया और उन्हें मद्रास काडर को आवंटित किया गया।<ref name="mahadevan_interview" /> ==प्रकाशन == * ''Corpus of Tamil-Brahmi inscriptions'' (1966)<ref>{{Cite web |date=2003-07-03 |title=A magnum opus on Tamil-Brahmi inscriptions |url=https://frontline.thehindu.com/other/article30217581.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20230422165707/https://frontline.thehindu.com/other/article30217581.ece |archive-date=22 April 2023 |access-date=2023-11-06 |website=Frontline |language=en}}</ref> * ''The Indus Script: Texts, Concordance and Tables'' (1977)<ref>{{Cite journal| volume = 37| issue = 1/4| pages = 193–197| last = Sankalia| first = H. D.| journal = Bulletin of the Deccan College Research Institute|title=The Indus Script : Texts, Concordance, and Tables | date = 1 January 1977| jstor = 42936591}}</ref> * ''Early Tamil Epigraphy: From the Earliest Times to the Sixth Century A.D.'' ([[Harvard Oriental Series]], 62) (2003)<ref>{{Cite book |last=Mahadevan |first=Iravatham |url=https://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674012271 |title=Early Tamil Epigraphy from the Earliest Times to the Sixth Century A.D. |date=2003-11-30 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01227-1 |series=Harvard Oriental Series |location=Cambridge, MA}}</ref> * ''Early Tamil Epigraphy: Tamil-Brahmi Inscriptions''. Revised and Enlarged Second Edition: Volume 1 ([[Central Institute of Classical Tamil]]) (2014)<ref>{{Cite journal| doi = 10.2307/4132283| issn = 0003-0279| volume = 124| issue = 3| pages = 565–569| last = Salomon| first = Richard| journal = Journal of the American Oriental Society|title= Early Tamil Epigraphy: From the Earliest Times to the Sixth Century A.D| date = 1 July 2004| jstor = 4132283}}</ref> * ''Akam and Puram : 'Address' Signs of the Indus Script'' (2010)<ref>{{Cite web |last=Mahadevan |first=Iravatham |title=Akam and Puram : 'Address' Signs of the Indus Script |website=[[The Hindu]] |url=http://www.thehindu.com/multimedia/archive/00151/Dr_Iravatham_Mahade_151204a.pdf |access-date=2023-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110110100458/http://www.thehindu.com/multimedia/archive/00151/Dr_Iravatham_Mahade_151204a.pdf |archive-date=10 January 2011 }}</ref> * ''Dravidian Proof of the Indus Script via the Rig Veda: A Case Study'' (2014)<ref>{{Cite book |last=Mahadevan |first=Iravatham |url=https://books.google.com/books?id=uX7GswEACAAJ |title=Dravidian Proof of the Indus Script Via the Rig Veda: A Case Study |date=2014 |publisher=Indus Research Centre, Roja Muthiah Research Library |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Dravidian Proof of the Indus Script via the Rig Veda: A Case Study |url=https://indico.tifr.res.in/indico/materialDisplay.py?materialId=slides&confId=3985 |publisher=Tata Institute of Fundamental Research}}</ref> *''Toponyms, Directions and Tribal Names in the Indus Script'' ([[Archaeopress]]) (2017)<ref>{{Cite web |last1=Mahadevan |first1=Iravatham |last2=Bhaskar |first2=M. V. |title=Toponyms, Directions and Tribal Names in the Indus Script |url=https://www.harappa.com/sites/default/files/pdf/tribal-names-indus-script.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230514203215/https://www.harappa.com/sites/default/files/pdf/tribal-names-indus-script.pdf |archive-date=2023-05-14 |access-date=2023-11-06 }}</ref> ==यह भी देखें== * [[प्रारंभिक भारतीय शिलालेख]] ==संदर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:कला में पद्मश्री के प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:1930 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:Articles with hCards]] [[श्रेणी:२०१८ में निधन]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] ees5qtg4m0qh8xhbkne36m99suq0xyb चेरौकी भाषा 0 1612502 6555558 6555542 2026-05-23T12:26:49Z ङघिञ 872516 6555558 wikitext text/x-wiki {{Infobox language|name=चेरौकी|altname=|image=Cherokee sample.svg|imagecaption=त्सा-ला-गी [[चेरौकी लिपि]] में लिखा गया।|nativename={{lang|chr|ᏣᎳᎩ ᎦᏬᏂᎯᏍᏗ|italic=no}} <br/>{{lang|chr-Latn|Tsalagi Gawonihisdi}}|pronunciation={{IPA|chr|dʒɑlɑɡĩ ɡɑwòːni̋ːhisdĩ|ओक्लहोमा बोली}}|states=उत्तर अमेरिका|region=पूर्वी [[ओकलाहोमा]]<ref name="Snowbird">{{cite book |last=Neely |first=Sharlotte |author-link=Sharlotte Neely|date=March 15, 2011 |title=Snowbird Cherokees: People of Persistence |url=https://books.google.com/books?id=rpbSb5Psi_sC&q=cherokee+language+speakers |publisher=University of Georgia Press |pages=147–148 |access-date=May 22, 2014 |isbn=978-0-8203-4074-6 }}</ref> एवं कल्ला बाउंड्री, [[उत्तरी केरोलिना]]। <ref name="Museum">{{cite web |first=Ben |last=Frey |title=A Look at the Cherokee Language |work=Tar Heel Junior Historian |publisher=North Carolina Museum of History |date=2005 |access-date=May 22, 2014 |url=http://www.ncdcr.gov/Portals/7/Collateral/Database/F05.Cherokee.language.pdf |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20130607161025/http://www.ncdcr.gov/Portals/7/Collateral/Database/F05.Cherokee.language.pdf |archive-date=2013-06-07 }}</ref> Also in [[Arkansas]],<ref name="endangered">{{cite web |title=Cherokee |work=Endangered Languages Project |access-date=April 9, 2014 |url=http://www.endangeredlanguages.com/lang/chr |archive-date=October 3, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003000557/http://www.endangeredlanguages.com/lang/chr |url-status=live }}</ref> and Cherokee community in California.|ethnicity=[[चेरौकी]]|speakers=१,५२० से ~२,१००|date=२०१८-२०१९|ref=e18|familycolor=American|fam1=[[इरोक्वॉयन भाषाएँ|इरोक्वॉयन]]|dia1=ओवरहिल / पश्चिमी|dia2=कितुवाह / मध्य|dia3=नीची {{extinct}}|script=[[चेरौकी लिपि]], [[लैटिन लिपि]]|nation=उत्तरी कैरोलिना में चेरौकी लोगों का पूर्वी समूह<br/>[[चेरौकी राष्ट्र]]<ref name="CARLA" /><ref name="official" /><ref name="Keetoowah" /><ref name="constitution">{{cite web |url=http://www.keetoowahcherokee.org/documents/dikahnawadvsdi_ditsaleg.pdf |title=UKB Constitution and By-Laws in the Keetoowah Cherokee Language |publisher=United Keetoowah Band of Cherokee Indians |access-date=June 2, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201132858/http://www.keetoowahcherokee.org/documents/dikahnawadvsdi_ditsaleg.pdf |archive-date=February 1, 2016 }}</ref> of Oklahoma|agency=[http://www.keetoowahcherokee.org/about-ukb/languagel संयुक्त कितुवाह बैण्ड का भाषा, इतिहास और संस्कृति विभाग]<ref name="official" /><ref name="Keetoowah" /> <br/>[https://cherokee.legistar.com/LegislationDetail.aspx?ID=266941&GUID=C8EC5F0A-E523-49A0-92BD-42041FCE32EAl चेरौकी राष्ट्र की परिषद]|map=Cherokee lang.png|mapcaption=संपर्क-पूर्व चेरौकी भाषा का वितरण|map2=Cherokee Speaking Areas Within The USA.png|mapcaption2=चेरौकी भाषा का वर्तमान भौगोलिक वितरण|iso2=chr|iso3=chr|glotto=cher1273|glottorefname=Cherokee|lingua=63-AB|notice=|cs=CR}}'''चेरौकी''' या '''त्सालागी''' (चेरौकी:<span lang="chr" dir="ltr">ᏣᎳᎩ ᎦᏬᏂᎯᏍᏗ</span> ''त्सालागी गावोनीहीस्दी'') यह एक [[विलुप्तप्राय जाति|संकटग्रस्त]] से विलुप्तप्राय इरोक्वॉयन<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.ethnologue.com/language/chr/|title=Cherokee Language (CHR) – L1 & L2 Speakers, Status, Map, Endangered Level & Official Use {{!}} Ethnologue Free|work=Ethnologue (Free All)|access-date=2026-05-23|language=en-US}}</ref> भाषा है और चेरौकी लोगों की मूल भाषा है।<ref>{{Cite web|url=http://keetoowahcherokee.org/documents/GaduwaCherokeeNews/2009-04%20April.pdf|title=Wayback Machine|website=keetoowahcherokee.org|access-date=2026-05-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.keetoowahcherokee.org/about-ukb/language|title=Language and Culture - United Keetoowah Band of Cherokee Indians in Oklahoma|website=www.keetoowahcherokee.org|language=en-gb|access-date=2026-05-23}}</ref> ऍथनोलॉग का कहना है कि २०१८ में ३,७६,००० चेरौकी में से १,५२० चेरौकी वक्ता थे,<ref name=":0" /> जबकि २०१९ में तीन चेरौकी जनजातियों द्वारा की गई गणना में लगभग २,१०० वक्ता दर्ज किए गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.theonefeather.com/2019/06/tri-council-declares-state-of-emergency-for-cherokee-language/|title=Tri-Council declares State of Emergency for Cherokee language|website=www.theonefeather.com|language=en-US|access-date=2026-05-23}}</ref> चेरौकी बोलने वालों की संख्या कम हो रही है। ''तहलेक्वा डेली प्रेस'' ने २०१९ में बताया कि ज़्यादातर बोलने वाले बुज़ुर्ग हैं, हर महीने लगभग आठ प्रवाहमय बोलने वालों की मौत हो जाती है, और ५० साल से कम उम्र के सिर्फ़ पाँच लोग ही प्रवाहमय हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.tahlequahdailypress.com/news/tribal_news/cherokees-strive-to-save-a-dying-language/article_c944efa0-2847-5688-a113-969768259f1b.html|title=Cherokees strive to save a dying language|last=news@tahlequahdailypress.com|first=Betty Ridge|date=2019-04-11|website=Tahlequah Daily Press|language=en|access-date=2026-05-23}}</ref> [[यूनेस्को]] के अनुसार, ओक्लाहोमा में चेरौकी बोली निश्चित रूप से संकटग्रस्त है, और उत्तरी कैरोलिना में यह गंभीर रूप से संकटग्रस्त है।<ref>{{Cite web|url=http://www.unesco.org/languages-atlas/index.php?hl=en&page=atlasmap&cc2=US|title=UNESCO Atlas of the World's Languages in danger|website=www.unesco.org|language=en|access-date=2026-05-23}}</ref> नीची बोली, जो पहले दक्षिण कैरोलिना और जॉर्जिया की सीमा पर बोली जाती थी, लगभग १९०० से विलुप्त हो चुकी है।<ref>{{Citation|title=चेरौकी भाषा|date=१ मई २०२६|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cherokee_language&oldid=1352052231|work=विकिपीडिया|language=en|access-date=2026-05-23}}</ref> बाकी बची दो बोलियों के भविष्य को लेकर बनी गंभीर स्थिति ने ''चेरौकी जनजातियों की ट्राई-काउंसिल'' को जून २०१९ में आपातकाल घोषित करने के लिए प्रेरित किया, और साथ ही बोलियों को पुनर्जीवित करने के प्रयासों को तेज़ करने का आह्वान भी किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.theonefeather.com/2019/06/tri-council-declares-state-of-emergency-for-cherokee-language/|title=Tri-Council declares State of Emergency for Cherokee language|website=www.theonefeather.com|language=en-US|access-date=2026-05-23}}</ref> == शब्दावली == === दिन === {| class="wikitable sortable collapsible" !हिन्दी !चेरौकी<ref name="omniglot.com">{{cite web|url=http://www.omniglot.com/language/numbers/cherokee.htm|title=Numbers in Cherokee|work=omniglot.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150514094858/http://www.omniglot.com/language/numbers/cherokee.htm|archive-date=May 14, 2015|access-date=May 18, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cherokee.org/AboutTheNation/Language/Dikaneisdi%28WordList%29.aspx|title=Dikaneisdi (Word List)|work=cherokee.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20150508224207/http://www.cherokee.org/AboutTheNation/Language/Dikaneisdi(WordList).aspx|archive-date=May 8, 2015|access-date=May 18, 2015}}</ref> !लिप्यंतरण |- |हफ्ते में दिन |{{lang|chr|ᎯᎸᏍᎩᎢᎦ}} |{{lang|chr-Latn|hilvsgiiga}} |- |रविवार |{{lang|chr|ᎤᎾᏙᏓᏆᏍᎬ}} |{{lang|chr-Latn|unadodaquasgv}} |- |सोमवार |{{lang|chr|ᎤᎾᏙᏓᏉᏅᎯ}} |{{lang|chr-Latn|unadodaquohnvhi}} |- |मंगलवार |{{lang|chr|ᏔᎵᏁᎢᎦ}} |{{lang|chr-Latn|talineiga}} |- |बुधवार |{{lang|chr|ᏦᎢᏁᎢᎦ}} |{{lang|chr-Latn|tsoineiga}} |- |बृहस्पतिवार |{{lang|chr|ᏅᎩᏁᎢᎦ}} |{{lang|chr-Latn|nvgineiga}} |- |शुक्रवार |{{lang|chr|ᏧᎾᎩᎶᏍᏗ}} |{{lang|chr-Latn|junagilosdi}} |- |शनिवार |{{lang|chr|ᎤᎾᏙᏓᏈᏕᎾ}} |{{lang|chr-Latn|unadodaquidena}} |} === रंग === {| class="wikitable sortable collapsible" !हिन्दी !चेरौकी !लिप्यंतरण |- |काला |{{lang|chr|ᎬᎾᎨᎢ}} |{{lang|chr-Latn|gvnagei}} |- |नीला |{{lang|chr|ᏌᎪᏂᎨᎢ}} |{{lang|chr-Latn|sagonigei}} |- |भूरा |{{lang|chr|ᎤᏬᏗᎨ}} |{{lang|chr-Latn|uwodige}} |- |हरा |{{lang|chr|ᎢᏤᎢᏳᏍᏗ}} |{{lang|chr-Latn|itseiyusdi}} |- |स्लेटी |{{lang|chr|ᎤᏍᎪᎸ ᏌᎪᏂᎨ}} |{{lang|chr-Latn|usgolv sagonige}} |- |सोना |{{lang|chr|ᏓᎶᏂᎨᎢ}} |{{lang|chr-Latn|dalonigei}} |- |नारंगी |{{lang|chr|ᎠᏌᎶᏂᎨ}} |{{lang|chr-Latn|asalonige}} |- |गुलाबी |{{lang|chr|ᎩᎦᎨᎢᏳᏍᏗ}} |{{lang|chr-Latn|gigageiyusdi}} |- |बैंगनी |{{lang|chr|ᎩᎨᏍᏗ}} |{{lang|chr-Latn|gigesdi}} |- |लाल |{{lang|chr|ᎩᎦᎨ}} |{{lang|chr-Latn|gigage}} |- |चांदनी |{{lang|chr|ᎠᏕᎸ ᎤᏁᎬ}} |{{lang|chr-Latn|adelv unegv}} |- |श्वेत |{{lang|chr|ᎤᏁᎦ}} |{{lang|chr-Latn|unega}} |- |पीला |{{lang|chr|ᏓᎶᏂᎨ}} |{{lang|chr-Latn|dalonige}} |} === शब्द निर्माण === चेरौकी भाषा की बहु-संश्लेषणात्मक प्रकृति इस भाषा को नए विचारों को दर्शाने या व्यक्त करने के लिए चेरौकी में ही नए वर्णनात्मक शब्द विकसित करने में सक्षम बनाती है। इसके कुछ अच्छे उदाहरण हैं ᏗᏘᏲᎯᎯ (ditiyohihi, जिसका अर्थ है 'वह बार-बार और जान-बूझकर किसी उद्देश्य के साथ बहस करता है'), जो 'अटॉर्नी' (वकील) के समतुल्य है; और ᏗᏓᏂᏱᏍᎩ (didaniyisgi, जिसका अर्थ है 'अंतिम रूप से पकड़ने वाला' या 'वह जो उन्हें अंततः और निर्णायक रूप से पकड़ता है'), जो 'पुलिसकर्मचारी' के लिए प्रयुक्त होता है।<ref>Holmes and Smith, p. vi</ref> कुछ दूसरे शब्द किसी दूसरी भाषा से लिए गए हैं, जैसे कि अंग्रेज़ी शब्द 'गैसोलीन', जिसे चेरौकी भाषा में ᎦᏐᎵᏁ (gasoline) कहा जाता है। कुछ अन्य शब्द उन कबीलों की भाषाओं से लिए गए थे, जो १९०० के दशक की शुरुआत में ओक्लाहोमा में आकर बस गए थे। इसका एक दिलचस्प और मज़ेदार उदाहरण ओक्लाहोमा के '[[नोवाटा]]' शहर का नाम है; यह नाम 'नोवाटा' शब्द से लिया गया है, जो डेलावेयर भाषा में 'स्वागत' के लिए इस्तेमाल होता है (ज़्यादा सटीक रूप से कहें तो, डेलावेयर भाषा में यह शब्द 'nuwita' है, जिसका अर्थ 'स्वागत' या 'दोस्त' हो सकता है)। इस इलाके में आकर बसे गोरे लोगों ने अपनी बस्ती के लिए 'नोवाटा' नाम चुना; वहीं, स्थानीय चेरोकी लोगों को यह पता नहीं था कि इस शब्द की जड़ें डेलावेयर भाषा में हैं, इसलिए उन्होंने इस शहर को ᎠᎹᏗᎧᏂᎬᎾᎬᎾ (Amadikanigvnagvna) नाम दिया—जिसका अर्थ है 'यहाँ से सारा पानी चला गया है' (यानी, 'यहाँ पानी नहीं है', No water=Nowata)।<ref name=":1">Holmes and Smith, Part VII.</ref> अपनाए गए शब्दों के अन्य उदाहरण हैं 'कॉफ़ी' के लिए ᎧᏫ (kawi) और 'हस्त घड़ी' के लिए ᏩᏥ (watsi); जिससे 'घड़ी' के लिए ᎤᏔᎾ ᏩᏥ (utana watsi, 'बड़ी घड़ी') शब्द बना।<ref name=":1" /> अर्थ के विस्तार को 'गर्म' और 'ठंडा' शब्दों से समझा जा सकता है, जिनका अर्थ आगे चलकर 'दक्षिण' और 'उत्तर' भी हो गया। [[अमेरिकी गृहयुद्ध]] के समय के आसपास, इन शब्दों का विस्तार संयुक्त राज्य की राजनीतिक दलों—क्रमशः [[डेमोक्रैटिक पार्टी (संयुक्त राज्य)|डेमोक्रेटिक]] और [[रिपब्लिकन पार्टी|रिपब्लिकन]]<nowiki/>—के नामों तक भी हो गया।<ref>Holmes and Smith, p. 43</ref> == नमून पाठ == [[मानवाधिकारों की सार्वभौम घोषणा]] से:- ᏂᎦᏓ ᎠᏂᏴᏫ ᏂᎨᎫᏓᎸᎾ ᎠᎴ ᎤᏂᎶᏱ ᎤᎾᏕᎿ ᏚᏳᎧᏛ ᎨᏒᎢ. ᎨᏥᏁᎳ ᎤᎾᏓᏅᏖᏗ ᎠᎴ ᎤᏃᎵᏍᏗ ᎠᎴ ᏌᏊ ᎨᏒ ᏧᏂᎸᏫᏍᏓᏁᏗ ᎠᎾᏟᏅᏢ ᎠᏓᏅᏙ ᎬᏗ. ''Nigada aniyvwi nigeguda'lvna ale unihloyi unadehna duyukdv gesv'i.'' ''Gejinela unadanvtehdi ale unohlisdi ale sagwu gesv junilvwisdanedi anahldinvdlv adanvdo gvhdi.'' सभी मनुष्य स्वतंत्र और गरिमा तथा अधिकारों में समान पैदा होते हैं। वे बुद्धि और विवेक से संपन्न हैं और उन्हें एक-दूसरे के साथ भाईचारे की भावना से व्यवहार करना चाहिए।{{SpecialChars|Cherokee}} == सन्दर्भ == <references /> == बाहरी कड़ियाँ == * [http://www.cherokeedictionary.net/ चेरौकी-अंग्रेजी शब्दकोष] * [https://language.cherokee.org/language-programs/cherokee-language-consortium/ चेरौकी भाषा शब्द सूची] * [https://www.translitteration.com/transliteration/en/cherokee/sequoyah/ चेरौकी – सेक्वॉयाह लिप्यंतरण प्रणाली] * [https://www.unicode.org/charts/PDF/U13A0.pdf चेरौकी यूनिकोड चार्ट] * [https://web.archive.org/web/20150319230347/https://sites.google.com/site/tsalagianagalisgi/ विश्व के देशों और निर्भर क्षेत्रों की सूची चेरौकी में] * [https://www.languagesandnumbers.com/how-to-count-in-cherokee/en/chr/ चेरौकी अङ्क] === भाषा अभिलेखागार, पाठ, ऑडियो, वीडियो === * [https://www.cherokeephoenix.org/_services/v1/client_captcha/challenge?request=eyJ0eXAiOiJKV1QiLCJhbGciOiJIUzI1NiJ9.eyJleHAiOjE3Nzk1MzcxODAsImlhdCI6MTc3OTUzNjg4MCwicmVkaXJlY3QiOiIvP3NlY3Rpb25JZD00NTgiLCJzZXJ2aWNlIjoiX2xiX3JhdGVfY21zYXBwX2ZvcmVpZ24iLCJzaXRlIjoiY2hlcm9rZWVwaG9lbml4Lm9yZyJ9.bekeszbcLehwpg41Xu2F5Zg5986Ql1qI0EzwLfBnWT4 चेरौकी फीनिक्स], चेरौकी और अंग्रेज़ी में द्विभाषी समाचार पत्र * [https://web.archive.org/web/20130302034703/https://www.amphilsoc.org/exhibit/natamaudio/cherokee मूल अमेरिकी ऑडियो संग्रह: चेरौकी] (APS). {{InterWiki|चेरौकी|code=chr}}{{विक्षनरी|ᏣᎳᎩ}} [[श्रेणी:वीडियो क्लिप युक्त लेख]] [[श्रेणी:सुरभेदी भाषाएँ]] [[श्रेणी:पूजन भाषाएँ]] i46qpaxggz4rtel041o7161o12zzp6l सादी का मकबरा 0 1612503 6555567 6555544 2026-05-23T12:55:57Z Mnjkhan 900134 6555567 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = Tomb of Saadi | image = سعدیه 20160629 170530.jpg | image_upright = 1.4 | caption = 2016 में मकबरा | religious_affiliation = [[सुन्नी इस्लाम]] | festival = <!-- or |festivals= --> | organisational_status = [[मकबरा]]<!-- or |organizational_status= --> | functional_status = सक्रिय | religious_features_label = Dedicated to | religious_features = [[सादी शिराज़ी|सादी]] | location = [[शिराज]], [[आर्स प्रांत]] | country = [[ईरान]] | map_type = Iran | map_size = 250 | map_relief = 1 | map_caption = Location of the complex in [[Iran]] | mapframe = yes<!-- see below for more mapframe parameters --> | coordinates = {{coord|29|37|21|N|52|34|59|E|region:IR_type:landmark|display=inline,title}} | architect = मोहसेन फ़ोरोफ़ी {{small|(1952)}} | architecture_type = {{nowrap|[[इस्लामी वास्तुकला]]}} | year_completed = {{ubl|13वीं शताब्दी ईस्वी|{{AH|1187|link=yes}}|1952 CE}} | date_destroyed = 17th century {{small|(rebuilt)}}<!-- or |date_demolished= --> | dome_quantity = One | site_area = {{cvt|10000|m2}} | materials = Granite; stone; marble | elevation_m = <!-- or |elevation_ft= --> | module = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = INHL | designation1_offname = Saadi Mausoleum | designation1_type = Built | designation1_date = 9 December 1975 | designation1_number = 1110 | designation1_free1name = Conservation organization | designation1_free1value = [[Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization of Iran]] }}<!-- for embedding other infobox templates --> | footnotes = <ref>{{cite web |url=https://www.ivisitiran.com/en/tourist-attraction/about/724/Tomb-of-Saadi |title=Tomb of Saadi |work=Visit Iran |date=2025 |access-date=24 May 2025 }}</ref> }} सादी का मकबरा (फ़ारसी: آرامگاه سعدی شیرازی)[a] फ़ारसी कवि [[सादी]] को समर्पित एक मकबरा और समाधि परिसर है, जिन्हें आमतौर पर सादीह (फ़ारसी: سعدیه) के नाम से जाना जाता है। यह परिसर [[ईरान]] के [[फ़ार्स प्रांत]] के [[शिराज]] शहर में स्थित है। इस परिसर को 9 दिसंबर 1975 को ईरान नेशनल हेरिटेज लिस्ट में जोड़ा गया था, जिसे ईरान के कल्चरल हेरिटेज, हैंडीक्राफ्ट्स और टूरिज्म ऑर्गनाइज़ेशन द्वारा मैनेज किया जाता है। ==गैलरी== <gallery> Mausoleo de Saadi, Shiraz, Irán, 2016-09-24, DD 04.jpg|2016 में बाहरी दृश्य Mausoleo de Saadi, Shiraz, Irán, 2016-09-24, DD 01.jpg|2016 में छत Mausoleo de Saadi, Shiraz, Irán, 2016-09-24, DD 03.jpg|2016 में मकबरा Alcôve (3100218820).jpg|2008 में एल्कोव Sadie1.JPG|रात में बाहरी दृश्य Tomb of Saadi by Pascal Coste.jpg|{{circa|1840}} Tomb of Sheikh Saadi by Eugène Flandin.jpg|{{circa|1840}} </gallery> e0zccg14b1cwizr1i8jgcrx4ii5fo9v 6555574 6555567 2026-05-23T13:25:51Z Mnjkhan 900134 6555574 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = Tomb of Saadi | image = سعدیه 20160629 170530.jpg | image_upright = 1.4 | caption = 2016 में मकबरा | religious_affiliation = [[सुन्नी इस्लाम]] | festival = <!-- or |festivals= --> | organisational_status = [[मकबरा]]<!-- or |organizational_status= --> | functional_status = सक्रिय | religious_features_label = Dedicated to | religious_features = [[सादी शिराज़ी|सादी]] | location = [[शिराज]], [[आर्स प्रांत]] | country = [[ईरान]] | map_type = Iran | map_size = 250 | map_relief = 1 | map_caption = Location of the complex in [[Iran]] | mapframe = yes<!-- see below for more mapframe parameters --> | coordinates = {{coord|29|37|21|N|52|34|59|E|region:IR_type:landmark|display=inline,title}} | architect = मोहसेन फ़ोरोफ़ी {{small|(1952)}} | architecture_type = {{nowrap|[[इस्लामी वास्तुकला]]}} | year_completed = {{ubl|13वीं शताब्दी ईस्वी|{{AH|1187|link=yes}}|1952 CE}} | date_destroyed = 17वीं शताब्दी {{small|(rपुनर्निर्माण)}}<!-- or |date_demolished= --> | dome_quantity = एक | site_area = {{cvt|10000|m2}} | materials = Granite; stone; marble | elevation_m = <!-- or |elevation_ft= --> | module = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = INHL | designation1_offname = सादी मकबरा | designation1_type = बनाया | designation1_date = 9 दिसंबर 1975 | designation1_number = 1110 | designation1_free1name = संरक्षण संगठन | designation1_free1value = [[ईरान का सांस्कृतिक विरासत, हस्तशिल्प और पर्यटन संगठन]] }}<!-- for embedding other infobox templates --> | footnotes = <ref>{{cite web |url=https://www.ivisitiran.com/en/tourist-attraction/about/724/Tomb-of-Saadi |title=Tomb of Saadi |work=Visit Iran |date=2025 |access-date=24 May 2025 }}</ref> }} सादी का मकबरा (फ़ारसी: آرامگاه سعدی شیرازی)[a] फ़ारसी कवि [[सादी]] को समर्पित एक मकबरा और समाधि परिसर है, जिन्हें आमतौर पर सादीह (फ़ारसी: سعدیه) के नाम से जाना जाता है। यह परिसर [[ईरान]] के [[फ़ार्स प्रांत]] के [[शिराज]] शहर में स्थित है। इस परिसर को 9 दिसंबर 1975 को ईरान नेशनल हेरिटेज लिस्ट में जोड़ा गया था, जिसे ईरान के कल्चरल हेरिटेज, हैंडीक्राफ्ट्स और टूरिज्म ऑर्गनाइज़ेशन द्वारा मैनेज किया जाता है। ==गैलरी== <gallery> Mausoleo de Saadi, Shiraz, Irán, 2016-09-24, DD 04.jpg|2016 में बाहरी दृश्य Mausoleo de Saadi, Shiraz, Irán, 2016-09-24, DD 01.jpg|2016 में छत Mausoleo de Saadi, Shiraz, Irán, 2016-09-24, DD 03.jpg|2016 में मकबरा Alcôve (3100218820).jpg|2008 में एल्कोव Sadie1.JPG|रात में बाहरी दृश्य Tomb of Saadi by Pascal Coste.jpg|{{circa|1840}} Tomb of Sheikh Saadi by Eugène Flandin.jpg|{{circa|1840}} </gallery> gv46aht5t4u4cp69s6mkiji752ehiyt 6555576 6555574 2026-05-23T13:26:38Z Mnjkhan 900134 6555576 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = सादी का मकबरा<br>Tomb of Saadi | image = سعدیه 20160629 170530.jpg | image_upright = 1.4 | caption = 2016 में मकबरा | religious_affiliation = [[सुन्नी इस्लाम]] | festival = <!-- or |festivals= --> | organisational_status = [[मकबरा]]<!-- or |organizational_status= --> | functional_status = सक्रिय | religious_features_label = Dedicated to | religious_features = [[सादी शिराज़ी|सादी]] | location = [[शिराज]], [[आर्स प्रांत]] | country = [[ईरान]] | map_type = Iran | map_size = 250 | map_relief = 1 | map_caption = Location of the complex in [[Iran]] | mapframe = yes<!-- see below for more mapframe parameters --> | coordinates = {{coord|29|37|21|N|52|34|59|E|region:IR_type:landmark|display=inline,title}} | architect = मोहसेन फ़ोरोफ़ी {{small|(1952)}} | architecture_type = {{nowrap|[[इस्लामी वास्तुकला]]}} | year_completed = {{ubl|13वीं शताब्दी ईस्वी|{{AH|1187|link=yes}}|1952 CE}} | date_destroyed = 17वीं शताब्दी {{small|(rपुनर्निर्माण)}}<!-- or |date_demolished= --> | dome_quantity = एक | site_area = {{cvt|10000|m2}} | materials = Granite; stone; marble | elevation_m = <!-- or |elevation_ft= --> | module = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = INHL | designation1_offname = सादी मकबरा | designation1_type = बनाया | designation1_date = 9 दिसंबर 1975 | designation1_number = 1110 | designation1_free1name = संरक्षण संगठन | designation1_free1value = [[ईरान का सांस्कृतिक विरासत, हस्तशिल्प और पर्यटन संगठन]] }}<!-- for embedding other infobox templates --> | footnotes = <ref>{{cite web |url=https://www.ivisitiran.com/en/tourist-attraction/about/724/Tomb-of-Saadi |title=Tomb of Saadi |work=Visit Iran |date=2025 |access-date=24 May 2025 }}</ref> }} सादी का मकबरा (फ़ारसी: آرامگاه سعدی شیرازی)[a] फ़ारसी कवि [[सादी]] को समर्पित एक मकबरा और समाधि परिसर है, जिन्हें आमतौर पर सादीह (फ़ारसी: سعدیه) के नाम से जाना जाता है। यह परिसर [[ईरान]] के [[फ़ार्स प्रांत]] के [[शिराज]] शहर में स्थित है। इस परिसर को 9 दिसंबर 1975 को ईरान नेशनल हेरिटेज लिस्ट में जोड़ा गया था, जिसे ईरान के कल्चरल हेरिटेज, हैंडीक्राफ्ट्स और टूरिज्म ऑर्गनाइज़ेशन द्वारा मैनेज किया जाता है। ==गैलरी== <gallery> Mausoleo de Saadi, Shiraz, Irán, 2016-09-24, DD 04.jpg|2016 में बाहरी दृश्य Mausoleo de Saadi, Shiraz, Irán, 2016-09-24, DD 01.jpg|2016 में छत Mausoleo de Saadi, Shiraz, Irán, 2016-09-24, DD 03.jpg|2016 में मकबरा Alcôve (3100218820).jpg|2008 में एल्कोव Sadie1.JPG|रात में बाहरी दृश्य Tomb of Saadi by Pascal Coste.jpg|{{circa|1840}} Tomb of Sheikh Saadi by Eugène Flandin.jpg|{{circa|1840}} </gallery> fgzw1zj4dgtt0c0tq3m4htdueo1nq32 6555577 6555576 2026-05-23T13:27:24Z Mnjkhan 900134 6555577 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = सादी का मकबरा<br>Tomb of Saadi | image = سعدیه 20160629 170530.jpg | image_upright = 1.4 | caption = 2016 में मकबरा | religious_affiliation = [[सुन्नी इस्लाम]] | festival = <!-- or |festivals= --> | organisational_status = [[मकबरा]]<!-- or |organizational_status= --> | functional_status = सक्रिय | religious_features_label = Dedicated to | religious_features = [[सादी शिराज़ी|सादी]] | location = [[शिराज]], [[आर्स प्रांत]] | country = [[ईरान]] | map_type = Iran | map_size = 250 | map_relief = 1 | map_caption = [[ईरान]] में परिसर का स्थान | mapframe = yes<!-- see below for more mapframe parameters --> | coordinates = {{coord|29|37|21|N|52|34|59|E|region:IR_type:landmark|display=inline,title}} | architect = मोहसेन फ़ोरोफ़ी {{small|(1952)}} | architecture_type = {{nowrap|[[इस्लामी वास्तुकला]]}} | year_completed = {{ubl|13वीं शताब्दी ईस्वी|{{AH|1187|link=yes}}|1952 CE}} | date_destroyed = 17वीं शताब्दी {{small|(rपुनर्निर्माण)}}<!-- or |date_demolished= --> | dome_quantity = एक | site_area = {{cvt|10000|m2}} | materials = Granite; stone; marble | elevation_m = <!-- or |elevation_ft= --> | module = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = INHL | designation1_offname = सादी मकबरा | designation1_type = बनाया | designation1_date = 9 दिसंबर 1975 | designation1_number = 1110 | designation1_free1name = संरक्षण संगठन | designation1_free1value = [[ईरान का सांस्कृतिक विरासत, हस्तशिल्प और पर्यटन संगठन]] }}<!-- for embedding other infobox templates --> | footnotes = <ref>{{cite web |url=https://www.ivisitiran.com/en/tourist-attraction/about/724/Tomb-of-Saadi |title=Tomb of Saadi |work=Visit Iran |date=2025 |access-date=24 May 2025 }}</ref> }} सादी का मकबरा (फ़ारसी: آرامگاه سعدی شیرازی)[a] फ़ारसी कवि [[सादी]] को समर्पित एक मकबरा और समाधि परिसर है, जिन्हें आमतौर पर सादीह (फ़ारसी: سعدیه) के नाम से जाना जाता है। यह परिसर [[ईरान]] के [[फ़ार्स प्रांत]] के [[शिराज]] शहर में स्थित है। इस परिसर को 9 दिसंबर 1975 को ईरान नेशनल हेरिटेज लिस्ट में जोड़ा गया था, जिसे ईरान के कल्चरल हेरिटेज, हैंडीक्राफ्ट्स और टूरिज्म ऑर्गनाइज़ेशन द्वारा मैनेज किया जाता है। ==गैलरी== <gallery> Mausoleo de Saadi, Shiraz, Irán, 2016-09-24, DD 04.jpg|2016 में बाहरी दृश्य Mausoleo de Saadi, Shiraz, Irán, 2016-09-24, DD 01.jpg|2016 में छत Mausoleo de Saadi, Shiraz, Irán, 2016-09-24, DD 03.jpg|2016 में मकबरा Alcôve (3100218820).jpg|2008 में एल्कोव Sadie1.JPG|रात में बाहरी दृश्य Tomb of Saadi by Pascal Coste.jpg|{{circa|1840}} Tomb of Sheikh Saadi by Eugène Flandin.jpg|{{circa|1840}} </gallery> d9ok4403gjj5mackopdzfzxg2jgim1o 6555578 6555577 2026-05-23T13:28:42Z Mnjkhan 900134 6555578 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = सादी का मकबरा<br>Tomb of Saadi | image = سعدیه 20160629 170530.jpg | image_upright = 1.4 | caption = 2016 में मकबरा | religious_affiliation = [[सुन्नी इस्लाम]] | festival = <!-- or |festivals= --> | organisational_status = [[मकबरा]]<!-- or |organizational_status= --> | functional_status = सक्रिय | religious_features_label = Dedicated to | religious_features = [[सादी शिराज़ी|सादी]] | location = [[शिराज]], [[आर्स प्रांत]] | country = [[ईरान]] | map_type = Iran | map_size = 250 | map_relief = 1 | map_caption = [[ईरान]] में परिसर का स्थान | mapframe = yes<!-- see below for more mapframe parameters --> | coordinates = {{coord|29|37|21|N|52|34|59|E|region:IR_type:landmark|display=inline,title}} | architect = मोहसेन फ़ोरोफ़ी {{small|(1952)}} | architecture_type = {{nowrap|[[इस्लामी वास्तुकला]]}} | year_completed = {{ubl|13वीं शताब्दी ईस्वी|{{AH|1187|link=yes}}|1952 CE}} | date_destroyed = 17वीं शताब्दी {{small|(rपुनर्निर्माण)}}<!-- or |date_demolished= --> | dome_quantity = एक | site_area = {{cvt|10000|m2}} | materials = Granite; stone; marble | elevation_m = <!-- or |elevation_ft= --> | module = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = INHL | designation1_offname = सादी मकबरा | designation1_type = बनाया | designation1_date = 9 दिसंबर 1975 | designation1_number = 1110 | designation1_free1name = संरक्षण संगठन | designation1_free1value = [[ईरान का सांस्कृतिक विरासत, हस्तशिल्प और पर्यटन संगठन]] }}<!-- for embedding other infobox templates --> | footnotes = <ref>{{cite web |url=https://www.ivisitiran.com/en/tourist-attraction/about/724/Tomb-of-Saadi |title=Tomb of Saadi |work=Visit Iran |date=2025 |access-date=24 May 2025 }}</ref> }} '''सादी का मकबरा''' (फ़ारसी: آرامگاه سعدی شیرازی)[a] फ़ारसी कवि [[सादी]] को समर्पित एक मकबरा और समाधि परिसर है, जिन्हें आमतौर पर सादीह (फ़ारसी: سعدیه) के नाम से जाना जाता है। यह परिसर [[ईरान]] के [[फ़ार्स प्रांत]] के [[शिराज]] शहर में स्थित है। इस परिसर को 9 दिसंबर 1975 को ईरान नेशनल हेरिटेज लिस्ट में जोड़ा गया था, जिसे ईरान के कल्चरल हेरिटेज, हैंडीक्राफ्ट्स और टूरिज्म ऑर्गनाइज़ेशन द्वारा मैनेज किया जाता है। ==गैलरी== <gallery> Mausoleo de Saadi, Shiraz, Irán, 2016-09-24, DD 04.jpg|2016 में बाहरी दृश्य Mausoleo de Saadi, Shiraz, Irán, 2016-09-24, DD 01.jpg|2016 में छत Mausoleo de Saadi, Shiraz, Irán, 2016-09-24, DD 03.jpg|2016 में मकबरा Alcôve (3100218820).jpg|2008 में एल्कोव Sadie1.JPG|रात में बाहरी दृश्य Tomb of Saadi by Pascal Coste.jpg|{{circa|1840}} Tomb of Sheikh Saadi by Eugène Flandin.jpg|{{circa|1840}} </gallery> o9i1wbdbvwg7y77l28wk92tj0quoig4 चित्र:Iravatham Mahadevan.jpg 6 1612506 6555563 2026-05-23T12:47:02Z The Sorter 845290 {{Non-free use rationale 2 |Description = ऐरावतम महादेवन का चित्र |Source = '''Original publication''': द हिन्दू <br/> '''Immediate source''': https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/tributes-pour-in-for-late-iravatham-mahadevan/article25595509.ece |Date = 26 नवंबर 2018 |Author = के. वी. पूर्णचंद्र कुमार |Article = ऐरावतम महादेवन |Purpose = व्यक्ति की दृश्य पहचान के लिए |Replaceability = कोई नहीं |Minimality = दृश्य पहचान |Commercial = दृश्य पहचान |Other information = इस चित्र में... 6555563 wikitext text/x-wiki == सारांश == {{Non-free use rationale 2 |Description = ऐरावतम महादेवन का चित्र |Source = '''Original publication''': द हिन्दू <br/> '''Immediate source''': https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/tributes-pour-in-for-late-iravatham-mahadevan/article25595509.ece |Date = 26 नवंबर 2018 |Author = के. वी. पूर्णचंद्र कुमार |Article = ऐरावतम महादेवन |Purpose = व्यक्ति की दृश्य पहचान के लिए |Replaceability = कोई नहीं |Minimality = दृश्य पहचान |Commercial = दृश्य पहचान |Other information = इस चित्र में प्रकट व्यक्ति की मृत्यु 26 नवंबर 2018 को हुई }} 3nsg8x2njre35oaolnt8luhuqex7quw 6555564 6555563 2026-05-23T12:47:32Z The Sorter 845290 6555564 wikitext text/x-wiki == सारांश == {{Non-free use rationale 2 |Description = ऐरावतम महादेवन का चित्र |Source = '''Original publication''': द हिन्दू <br/> '''Immediate source''': https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/tributes-pour-in-for-late-iravatham-mahadevan/article25595509.ece |Date = 26 नवंबर 2018 |Author = के. वी. पूर्णचंद्र कुमार |Article = ऐरावतम महादेवन |Purpose = व्यक्ति की दृश्य पहचान के लिए |Replaceability = कोई नहीं |Minimality = दृश्य पहचान |Commercial = दृश्य पहचान |Other information = इस चित्र में प्रकट व्यक्ति की मृत्यु 26 नवंबर 2018 को हुई }} ==लाइसेंस== {{Non-free biog-pic|ऐरावतम महादेवन}} d8eac1wsmdh666incsomkhasp7lqfbr मोतिहारी (विधानसभा क्षेत्र) 0 1612507 6555568 2026-05-23T13:11:44Z ~2026-30746-85 926348 Apne chetra ke badlaw purbi Champaran me gali gali sarak ho pani ki nikash ke liye nali ho bijli ki aachi wewashtha ho garibo ke liye pakke makan ki subidha ho 6555568 wikitext text/x-wiki navin Nirala officeal b416f3c3n6xckqij0wdg1ffdmg9gxp2 6555636 6555568 2026-05-23T17:07:13Z चाहर धर्मेंद्र 703114 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व2|शीह व2]]) 6555636 wikitext text/x-wiki {{db-test|help=off}} navin Nirala officeal cdjltsa5ofxr8y0aa7rbmc350hkxh25 वार्ता:हेले लिंग 1 1612509 6555582 2026-05-23T14:11:23Z Dsrprj 780832 /* */ वार्ता 6555582 wikitext text/x-wiki {{वार्ता}} rx4y4d1zqqpgtxe9j5l0nrs92zf5d03 वार्ता:मुकेश मिश्र 1 1612511 6555653 2026-05-23T17:56:18Z Karatebr 926009 /* शीघ्र हटाने पर चर्चा */ नया अनुभाग 6555653 wikitext text/x-wiki == शीघ्र हटाने पर चर्चा == इस लेख को साफ़ प्रचार होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि... (विषय के बारे में कई स्वतंत्र और विश्वसनीय समाचार स्रोतों में कवरेज उपलब्ध है। लेख में उपलब्ध जानकारी सत्यापन योग्य है और इसे तटस्थ शैली में बेहतर बनाया जा सकता है। यदि कहीं प्रचारात्मक भाषा है तो उसे हटाकर लेख को सुधारना उचित होगा, न कि सीधे हटाना।) --[[सदस्य:Karatebr|Karatebr]] ([[सदस्य वार्ता:Karatebr|वार्ता]]) 17:56, 23 मई 2026 (UTC) i57ccma77rkoy6xr236xhkqwcyal0s7 6555663 6555653 2026-05-23T18:35:57Z Karatebr 926009 /* शीघ्र हटाने पर चर्चा */ 6555663 wikitext text/x-wiki == शीघ्र हटाने पर चर्चा == नमस्ते, कृपया टैग लगाने से पहले लेख के संदर्भों को ध्यान से देखिए। दिए गए स्रोत विषय की जानकारी को सत्यापित करते हैं। यदि भाषा में सुधार की आवश्यकता हो तो उसे ठीक किया जा सकता है, परंतु सीधे “साफ़ प्रचार” कहना उचित नहीं लगता। धन्यवाद। [[सदस्य:Karatebr|Karatebr]] ([[सदस्य वार्ता:Karatebr|वार्ता]]) 18:35, 23 मई 2026 (UTC) 8iteclhclnagy8jhi7iqgf731g7rmiq बंगलामुख 0 1612512 6555658 2026-05-23T18:11:06Z ~2026-30893-47 926414 नया पृष्ठ: ये शिव के ही एक रूप और बंगलामुखी के पुरुष रूप यानी कि जीवन साथी हैं। 6555658 wikitext text/x-wiki ये शिव के ही एक रूप और बंगलामुखी के पुरुष रूप यानी कि जीवन साथी हैं। lrn1vtnhdpmuzy2c8kqgjnes8h5e6wf 6555670 6555658 2026-05-23T19:23:18Z Mnjkhan 900134 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व1|शीह व1]]) 6555670 wikitext text/x-wiki {{db-nonsense|help=off}} ये शिव के ही एक रूप और बंगलामुखी के पुरुष रूप यानी कि जीवन साथी हैं। hvq0kmh30imsauzp9u21jokl44yzyrw वाफी कैंपस कलिकावु 0 1612513 6555671 2026-05-23T19:31:07Z Shemmap 926423 "[[:en:Special:Redirect/revision/1355738663|Wafy Campus Kalikavu]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6555671 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{ज्ञानसन्दूक विश्वविद्यालय|name=वाफी कैंपस कलिकाव|native_name=Wafy Campus Kalikavu|image_name=|image_size=200px|caption=|type=निजी इस्लामी उच्च शिक्षा विश्वविद्यालय|affiliations=कोऑर्डिनेशन ऑफ इस्लामिक कॉलेजेस (संबद्धता संख्या 77)|established=2016|dean=अब्दुल जलील वाफ़ी|city=कलिकाव|state=केरल|country=भारत|campus=Rural|website={{URL|https://wafycic.com/}}|coor={{coord|11.169206|76.339321|display=inline,title}}|image=[[File:Coordination of Islamic Colleges, Wafy Campus, Kalikavu, Kerala, India (2018).jpg|200px]]|director=[[हकीम फ़ैज़ी अद्रिशेरी]]}} '''वाफ़ी कैंपस कलिकाव''' एक इस्लामिक हायर एजुकेशन इंस्टिट्यूशन है जो भारत के [[केरल]] के मलप्पुरम ज़िले में कलिकावु के पास अडक्काकुंडु में है। यह इंस्टिट्यूशन कोऑर्डिनेशन ऑफ़ इस्लामिक कॉलेजेज़ (CIC) के तहत काम करता है, जो एक एकेडमिक नेटवर्क है जो केरल में '''वाफ़ी''' इंटीग्रेटेड एजुकेशनल प्रोग्राम को मैनेज करता है।<ref name="cic">{{Cite web|url=https://wafycic.com/colleges|title=Affiliated Colleges List|website=Coordination of Islamic Colleges|access-date=23 May 2026}}</ref> इस परिसर की स्थापना 2016 में की गई थी।<ref name="islamonweb">{{Cite web|url=https://islamonweb.net/ml/6-58166|title=കാളികാവ് വാഫി കാമ്പസ്: കേരള മുസ്‌ലിം വിദ്യാഭ്യാസ രംഗത്തെ പുതിയ പ്രതീക്ഷകൾ|last=Media Desk|date=10 September 2016|website=Islamonweb|access-date=23 May 2026}}</ref> यह '''वाफी पाठ्यक्रम''' के तहत एकीकृत इस्लामी और धर्मनिरपेक्ष उच्च शिक्षा कार्यक्रम प्रदान करता है।<ref name="cic">{{Cite web|url=https://wafycic.com/colleges|title=Affiliated Colleges List|website=Coordination of Islamic Colleges|access-date=23 May 2026}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://wafycic.com/colleges "Affiliated Colleges List"]. ''Coordination of Islamic Colleges''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 May</span> 2026</span>.</cite></ref> 2020 में COVID-19 महामारी के दौरान, परिसर के हिस्से को अस्थायी रूप से स्थानीय अधिकारियों द्वारा COVID-19 फर्स्ट लाइन ट्रीटमेंट सेंटर (CFLTC) के रूप में उपयोग किया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.prd.kerala.gov.in/ml/node/89463|title=കാളികാവ് ബ്ലോക്ക് പരിധിയില്‍ ഏഴ് പഞ്ചായത്തുകളിലായി എട്ട് കോവിഡ് ഫസ്റ്റ് ലൈന്‍ ട്രീറ്റ്മെന്റ് സെന്ററുകള്‍|date=23 July 2020|website=Information & Public Relations Department, Government of Kerala|access-date=23 May 2026}}</ref> [[चित्र:Wafy_PG_campus.jpg|अंगूठाकार|200x200पिक्सेल|वाफी पीजी कैम्पस, कालिकावु, केरल]] == शिक्षाविद == संस्थान सीआईसी द्वारा प्रशासित एकीकृत वेफी प्रणाली के तहत विश्वविद्यालय द्वारा मान्यता प्राप्त धर्मनिरपेक्ष डिग्री पाठ्यक्रमों के साथ इस्लामी अध्ययन में कार्यक्रम आयोजित करता है।<ref name="islamonweb">{{Cite web|url=https://islamonweb.net/ml/6-58166|title=കാളികാവ് വാഫി കാമ്പസ്: കേരള മുസ്‌ലിം വിദ്യാഭ്യാസ രംഗത്തെ പുതിയ പ്രതീക്ഷകൾ|last=Media Desk|date=10 September 2016|website=Islamonweb|access-date=23 May 2026}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMedia_Desk2016">Media Desk (10 September 2016). [https://islamonweb.net/ml/6-58166 "കാളികാവ് വാഫി കാമ്പസ്: കേരള മുസ്‌ലിം വിദ്യാഭ്യാസ രംഗത്തെ പുതിയ പ്രതീക്ഷകൾ"]. ''Islamonweb''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 May</span> 2026</span>.</cite></ref> == यह भी देखें == * कोऑर्डिनेशन ऑफ़ इस्लामिक कॉलेजेज़ * [[हकीम फ़ैज़ी अद्रिशेरी|हकीम फैजी अद्रिसेरी]] * [[मलप्पुरम जिला]] == संदर्भ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == बाहरी लिंक == * [https://campusjournal.in/ कैम्पस जर्नल-आधिकारिक कॉलेज प्रकाशन] * [https://wafycic.com/college_details/wafycampus महाविद्यालय के बारे में-सी. आई. सी. अधिकारी] {{Education in Kerala}} [[श्रेणी:Education in kerala]] q10np50lsq54akl3rmfft5mn0qzp8fl 6555672 6555671 2026-05-23T19:33:37Z Shemmap 926423 Fix redlink 6555672 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{ज्ञानसन्दूक विश्वविद्यालय|name=वाफी कैंपस कलिकाव|native_name=Wafy Campus Kalikavu|image_name=|image_size=200px|caption=|type=निजी इस्लामी उच्च शिक्षा विश्वविद्यालय|affiliations=कोऑर्डिनेशन ऑफ इस्लामिक कॉलेजेस (संबद्धता संख्या 77)|established=2016|dean=अब्दुल जलील वाफ़ी|city=कलिकाव|state=केरल|country=भारत|campus=Rural|website={{URL|https://wafycic.com/}}|coor={{coord|11.169206|76.339321|display=inline,title}}|image=[[File:Coordination of Islamic Colleges, Wafy Campus, Kalikavu, Kerala, India (2018).jpg|200px]]|director=[[हकीम फ़ैज़ी अद्रिशेरी]]}} '''वाफ़ी कैंपस कलिकाव''' एक इस्लामिक हायर एजुकेशन इंस्टिट्यूशन है जो भारत के [[केरल]] के मलप्पुरम ज़िले में कलिकावु के पास अडक्काकुंडु में है। यह इंस्टिट्यूशन कोऑर्डिनेशन ऑफ़ इस्लामिक कॉलेजेज़ (CIC) के तहत काम करता है, जो एक एकेडमिक नेटवर्क है जो केरल में '''वाफ़ी''' इंटीग्रेटेड एजुकेशनल प्रोग्राम को मैनेज करता है।<ref name="cic">{{Cite web|url=https://wafycic.com/colleges|title=Affiliated Colleges List|website=Coordination of Islamic Colleges|access-date=23 May 2026}}</ref> इस परिसर की स्थापना 2016 में की गई थी।<ref>{{Cite web|url=https://islamonweb.net/ml/6-58166|title=കാളികാവ് വാഫി കാമ്പസ്: കേരള മുസ്‌ലിം വിദ്യാഭ്യാസ രംഗത്തെ പുതിയ പ്രതീക്ഷകൾ|last=Media Desk|date=10 September 2016|website=Islamonweb|access-date=23 May 2026}}</ref> यह '''वाफी पाठ्यक्रम''' के तहत एकीकृत इस्लामी और धर्मनिरपेक्ष उच्च शिक्षा कार्यक्रम प्रदान करता है।<ref>{{Cite web|url=https://wafycic.com/colleges|title=Affiliated Colleges List|website=Coordination of Islamic Colleges|access-date=23 May 2026}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://wafycic.com/colleges "Affiliated Colleges List"]. ''Coordination of Islamic Colleges''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 May</span> 2026</span>.</cite></ref> 2020 में COVID-19 महामारी के दौरान, परिसर के हिस्से को अस्थायी रूप से स्थानीय अधिकारियों द्वारा COVID-19 फर्स्ट लाइन ट्रीटमेंट सेंटर (CFLTC) के रूप में उपयोग किया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.prd.kerala.gov.in/ml/node/89463|title=കാളികാവ് ബ്ലോക്ക് പരിധിയില്‍ ഏഴ് പഞ്ചായത്തുകളിലായി എട്ട് കോവിഡ് ഫസ്റ്റ് ലൈന്‍ ട്രീറ്റ്മെന്റ് സെന്ററുകള്‍|date=23 July 2020|website=Information & Public Relations Department, Government of Kerala|access-date=23 May 2026}}</ref> [[चित्र:Wafy_PG_campus.jpg|अंगूठाकार|200x200पिक्सेल|वाफी पीजी कैम्पस, कालिकावु, केरल]] == शिक्षाविद == संस्थान सीआईसी द्वारा प्रशासित एकीकृत वेफी प्रणाली के तहत विश्वविद्यालय द्वारा मान्यता प्राप्त धर्मनिरपेक्ष डिग्री पाठ्यक्रमों के साथ इस्लामी अध्ययन में कार्यक्रम आयोजित करता है।<ref>{{Cite web|url=https://islamonweb.net/ml/6-58166|title=കാളികാവ് വാഫി കാമ്പസ്: കേരള മുസ്‌ലിം വിദ്യാഭ്യാസ രംഗത്തെ പുതിയ പ്രതീക്ഷകൾ|last=Media Desk|date=10 September 2016|website=Islamonweb|access-date=23 May 2026}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMedia_Desk2016">Media Desk (10 September 2016). [https://islamonweb.net/ml/6-58166 "കാളികാവ് വാഫി കാമ്പസ്: കേരള മുസ്‌ലിം വിദ്യാഭ്യാസ രംഗത്തെ പുതിയ പ്രതീക്ഷകൾ"]. ''Islamonweb''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 May</span> 2026</span>.</cite></ref> == यह भी देखें == * कोऑर्डिनेशन ऑफ़ इस्लामिक कॉलेजेज़ * [[हकीम फ़ैज़ी अद्रिशेरी|हकीम फैजी अद्रिसेरी]] * [[मलप्पुरम जिला]] == बाहरी लिंक == * [https://campusjournal.in/ कैम्पस जर्नल-आधिकारिक कॉलेज प्रकाशन] * [https://wafycic.com/college_details/wafycampus महाविद्यालय के बारे में-सी. आई. सी. अधिकारी] == संदर्भ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} agzrclod1ugmzeanwbzier1min5bzfo सदस्य वार्ता:Gopal Kumar pandey 3 1612514 6555697 2026-05-24T00:00:53Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6555697 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Gopal Kumar pandey}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 24 मई 2026 (UTC) 6a4mx4ff9od8p0u97n2vh76d7w8jxc2 सदस्य वार्ता:Utkarsh choudhari 3 1612515 6555698 2026-05-24T00:01:03Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6555698 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Utkarsh choudhari}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:01, 24 मई 2026 (UTC) mwdrhti3gnwjtst39u7hadtorasvc6s सदस्य वार्ता:All Izz Well India 3 1612516 6555699 2026-05-24T00:01:13Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6555699 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=All Izz Well India}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:01, 24 मई 2026 (UTC) 417xloms88fcbzztc0818764r7u9hq7 सदस्य वार्ता:҆ 3 1612517 6555700 2026-05-24T00:01:23Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6555700 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=҆}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:01, 24 मई 2026 (UTC) hwofopf04xoqenqdzjg60sd5z0y2apo सदस्य वार्ता:Lagma Saurabh 3 1612518 6555701 2026-05-24T00:01:33Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6555701 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Lagma Saurabh}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:01, 24 मई 2026 (UTC) ng0pii5ohnxb2r02flsc0bl970p080z सदस्य वार्ता:Asheesh Anjani Singh 3 1612519 6555702 2026-05-24T00:01:43Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6555702 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Asheesh Anjani Singh}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:01, 24 मई 2026 (UTC) 7xs7ulye4dwybwbpln1g6rdlg25dczs सदस्य वार्ता:Shemmap 3 1612520 6555703 2026-05-24T00:01:53Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6555703 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Shemmap}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:01, 24 मई 2026 (UTC) 25iuys6sufhuck69rjb1x4vyq8asahy इमामज़ादेह सैयद मोहम्मद 0 1612521 6555731 2026-05-24T04:15:54Z Mnjkhan 900134 नया पृष्ठ: '''इमामज़ादेह सईद मोहम्मद''' जिन्हें इमामज़ादेह मुहम्मद (इस्फ़हान) (फ़ारसी: امامزاده سید محمد (اصفهان); अरबी: امامزاده سید محمد (اصفهان)) के नाम से भी जाना जाता है, [[ईरान]] के [[इस्फ़हान प्रांत]] में खोमेन... 6555731 wikitext text/x-wiki '''इमामज़ादेह सईद मोहम्मद''' जिन्हें इमामज़ादेह मुहम्मद (इस्फ़हान) (फ़ारसी: امامزاده سید محمد (اصفهان); अरबी: امامزاده سید محمد (اصفهان)) के नाम से भी जाना जाता है, [[ईरान]] के [[इस्फ़हान प्रांत]] में खोमेनी शाहर काउंटी में स्थित एक ट्वेल्वर शिया इमामज़ादेह और मस्जिद है। यह दरगाह इल्ख़ानात काल के दौरान बनकर तैयार हुई थी। इसमें ज़ैद इब्न अली के बेटे इमामज़ादेह सईद मोहम्मद की कब्र है। इस कॉम्प्लेक्स को 24 जून 1970 को ईरान नेशनल हेरिटेज लिस्ट में जोड़ा गया था, जिसे ईरान का कल्चरल हेरिटेज, हैंडीक्राफ्ट्स और टूरिज्म ऑर्गनाइज़ेशन मैनेज करता है। c8ddl16ifpkoutmcd7v0hehqsnp5w1w 6555732 6555731 2026-05-24T04:20:02Z Mnjkhan 900134 6555732 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = Imamzadeh Seyed Mohammad | native_name = {{lang|fa|امامزاده سید محمد (اصفهان)}} | native_name_lang = fa | image = امامزاده سید محمد خمینی شهر اصفهان.jpg | image_upright = 1.4 | alt = | caption = The shrine at night, in 2017 | religious_affiliation = [[Islam]] | tradition = [[Shia Islam|Shia (Twelver)]] | sect = | deity = | rite = | festival = <!-- or |festivals= --> | organisational_status = {{ubl|[[Imamzadeh]]|[[Mosque]]}}<!-- or |organizational_status= --> | ownership = | governing_body = | leadership = | bhattaraka = | patron = | consecration_year = | functional_status = Active | religious_features_label = | religious_features = | location = [[Khomeyni Shahr County]], [[Isfahan Province]], Iran | country = [[Iran]] | map_type = Iran | map_size = 250 | map_alt = | map_relief = 1 | map_caption = Location of the shrine in [[Iran]] | mapframe = yes<!-- see below for more mapframe parameters --> | grid_name = | grid_position = | sector = | territory = | administration = | coordinates = {{coord|32|43|28|N|51|32|52|E|type:landmark_region:IR|display=it}} | coordinates_footnotes = | heritage_designation = | architect = | architecture_type = {{nowrap|[[Islamic architecture]]}} | architecture_style = {{ubl|[[Ilkhanate]]|[[Safavid art|Safavid]]|[[Qajar art|Qajar]]}} | founded_by = | creator = | funded_by = | general_contractor = | established = | groundbreaking = | year_completed = | construction_cost = | date_demolished = <!-- or |date_destroyed= --> | facade_direction = | capacity = | length = | width = | width_nave = | interior_area = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | site_area = | temple_quantity = | monument_quantity = | shrine_quantity = | inscriptions = | materials = | elevation_m = <!-- or |elevation_ft= --> | elevation_footnotes = | nrhp = | designated = | added = | refnum = | delisted1_date = | website = | module = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = INHL | designation1_offname = Imamzadeh Muhammad | designation1_type = Built | designation1_date = 24 June 1970 | designation1_number = 896 | designation1_free1name = Conservation organization | designation1_free1value = [[Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization of Iran]] }}<!-- for embedding other infobox templates --> | footnotes = }} '''इमामज़ादेह सईद मोहम्मद''' जिन्हें इमामज़ादेह मुहम्मद (इस्फ़हान) (फ़ारसी: امامزاده سید محمد (اصفهان); अरबी: امامزاده سید محمد (اصفهان)) के नाम से भी जाना जाता है, [[ईरान]] के [[इस्फ़हान प्रांत]] में खोमेनी शाहर काउंटी में स्थित एक ट्वेल्वर शिया इमामज़ादेह और मस्जिद है। यह दरगाह इल्ख़ानात काल के दौरान बनकर तैयार हुई थी। इसमें ज़ैद इब्न अली के बेटे इमामज़ादेह सईद मोहम्मद की कब्र है। इस कॉम्प्लेक्स को 24 जून 1970 को ईरान नेशनल हेरिटेज लिस्ट में जोड़ा गया था, जिसे ईरान का कल्चरल हेरिटेज, हैंडीक्राफ्ट्स और टूरिज्म ऑर्गनाइज़ेशन मैनेज करता है। dgncogh28qvuyeidq1ve1vpaucejymc 6555733 6555732 2026-05-24T04:20:58Z Mnjkhan 900134 6555733 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = इमामज़ादेह सैयद मोहम्मद<br>Imamzadeh Seyed Mohammad | native_name = {{lang|fa|امامزاده سید محمد (اصفهان)}} | native_name_lang = fa | image = امامزاده سید محمد خمینی شهر اصفهان.jpg | image_upright = 1.4 | alt = | caption = The shrine at night, in 2017 | religious_affiliation = [[Islam]] | tradition = [[Shia Islam|Shia (Twelver)]] | sect = | deity = | rite = | festival = <!-- or |festivals= --> | organisational_status = {{ubl|[[Imamzadeh]]|[[Mosque]]}}<!-- or |organizational_status= --> | ownership = | governing_body = | leadership = | bhattaraka = | patron = | consecration_year = | functional_status = Active | religious_features_label = | religious_features = | location = [[Khomeyni Shahr County]], [[Isfahan Province]], Iran | country = [[Iran]] | map_type = Iran | map_size = 250 | map_alt = | map_relief = 1 | map_caption = Location of the shrine in [[Iran]] | mapframe = yes<!-- see below for more mapframe parameters --> | grid_name = | grid_position = | sector = | territory = | administration = | coordinates = {{coord|32|43|28|N|51|32|52|E|type:landmark_region:IR|display=it}} | coordinates_footnotes = | heritage_designation = | architect = | architecture_type = {{nowrap|[[Islamic architecture]]}} | architecture_style = {{ubl|[[Ilkhanate]]|[[Safavid art|Safavid]]|[[Qajar art|Qajar]]}} | founded_by = | creator = | funded_by = | general_contractor = | established = | groundbreaking = | year_completed = | construction_cost = | date_demolished = <!-- or |date_destroyed= --> | facade_direction = | capacity = | length = | width = | width_nave = | interior_area = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | site_area = | temple_quantity = | monument_quantity = | shrine_quantity = | inscriptions = | materials = | elevation_m = <!-- or |elevation_ft= --> | elevation_footnotes = | nrhp = | designated = | added = | refnum = | delisted1_date = | website = | module = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = INHL | designation1_offname = Imamzadeh Muhammad | designation1_type = Built | designation1_date = 24 June 1970 | designation1_number = 896 | designation1_free1name = Conservation organization | designation1_free1value = [[Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization of Iran]] }}<!-- for embedding other infobox templates --> | footnotes = }} '''इमामज़ादेह सईद मोहम्मद''' जिन्हें इमामज़ादेह मुहम्मद (इस्फ़हान) (फ़ारसी: امامزاده سید محمد (اصفهان); अरबी: امامزاده سید محمد (اصفهان)) के नाम से भी जाना जाता है, [[ईरान]] के [[इस्फ़हान प्रांत]] में खोमेनी शाहर काउंटी में स्थित एक ट्वेल्वर शिया इमामज़ादेह और मस्जिद है। यह दरगाह इल्ख़ानात काल के दौरान बनकर तैयार हुई थी। इसमें ज़ैद इब्न अली के बेटे इमामज़ादेह सईद मोहम्मद की कब्र है। इस कॉम्प्लेक्स को 24 जून 1970 को ईरान नेशनल हेरिटेज लिस्ट में जोड़ा गया था, जिसे ईरान का कल्चरल हेरिटेज, हैंडीक्राफ्ट्स और टूरिज्म ऑर्गनाइज़ेशन मैनेज करता है। k2xlw4nmfrslxza3ds4sgn5rmvzgfd2 6555737 6555733 2026-05-24T04:34:12Z Mnjkhan 900134 6555737 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = इमामज़ादेह सैयद मोहम्मद<br>Imamzadeh Seyed Mohammad | native_name = {{lang|fa|امامزاده سید محمد (اصفهان)}} | native_name_lang = fa | image = امامزاده سید محمد خمینی شهر اصفهان.jpg | image_upright = 1.4 | alt = | caption = 2017 में रात में मकबरा | religious_affiliation = [[Islam]] | tradition = [[शिया इस्लाम]] | sect = | deity = | rite = | festival = <!-- or |festivals= --> | organisational_status = {{ubl|[[Imamzadeh]]|[[Mosque]]}}<!-- or |organizational_status= --> | ownership = | governing_body = | leadership = | bhattaraka = | patron = | consecration_year = | functional_status = सक्रिय | religious_features_label = | religious_features = | location = खोमेनी शाहर काउंटी, [[इस्फ़हान प्रांत]], ईरान | country = [[ईरान]] | map_type = Iran | map_size = 250 | map_alt = | map_relief = 1 | map_caption = Location of the shrine in [[Iran]] | mapframe = yes<!-- see below for more mapframe parameters --> | grid_name = | grid_position = | sector = | territory = | administration = | coordinates = {{coord|32|43|28|N|51|32|52|E|type:landmark_region:IR|display=it}} | coordinates_footnotes = | heritage_designation = | architect = | architecture_type = {{nowrap|[[इस्लामी वास्तुकला]]}} | architecture_style = {{ubl|इलखानाते|[[सफ़वी कला|सफ़वी]]|कजर}} | founded_by = | creator = | funded_by = | general_contractor = | established = | groundbreaking = | year_completed = | construction_cost = | date_demolished = <!-- or |date_destroyed= --> | facade_direction = | capacity = | length = | width = | width_nave = | interior_area = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | site_area = | temple_quantity = | monument_quantity = | shrine_quantity = | inscriptions = | materials = | elevation_m = <!-- or |elevation_ft= --> | elevation_footnotes = | nrhp = | designated = | added = | refnum = | delisted1_date = | website = | module = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = INHL | designation1_offname = इमामज़ादेह मुहम्मद | designation1_type = बनाना | designation1_date = 24 जून 1970 | designation1_number = 896 | designation1_free1name = संरक्षण संगठन | designation1_free1value = [[Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization of Iran]] }}<!-- for embedding other infobox templates --> | footnotes = }} '''इमामज़ादेह सईद मोहम्मद''' जिन्हें इमामज़ादेह मुहम्मद (इस्फ़हान) (फ़ारसी: امامزاده سید محمد (اصفهان); अरबी: امامزاده سید محمد (اصفهان)) के नाम से भी जाना जाता है, [[ईरान]] के [[इस्फ़हान प्रांत]] में खोमेनी शाहर काउंटी में स्थित एक ट्वेल्वर शिया इमामज़ादेह और मस्जिद है। यह दरगाह इल्ख़ानात काल के दौरान बनकर तैयार हुई थी। इसमें ज़ैद इब्न अली के बेटे इमामज़ादेह सईद मोहम्मद की कब्र है। इस कॉम्प्लेक्स को 24 जून 1970 को ईरान नेशनल हेरिटेज लिस्ट में जोड़ा गया था, जिसे ईरान का कल्चरल हेरिटेज, हैंडीक्राफ्ट्स और टूरिज्म ऑर्गनाइज़ेशन मैनेज करता है। qsjub83jowyadcov1iefz5m5s5ci2py 6555738 6555737 2026-05-24T04:35:58Z Mnjkhan 900134 6555738 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = इमामज़ादेह सैयद मोहम्मद<br>Imamzadeh Seyed Mohammad | native_name = {{lang|fa|امامزاده سید محمد (اصفهان)}} | native_name_lang = fa | image = امامزاده سید محمد خمینی شهر اصفهان.jpg | image_upright = 1.4 | alt = | caption = 2017 में रात में मकबरा | religious_affiliation = [[इस्लाम]] | tradition = [[शिया इस्लाम]] | sect = | deity = | rite = | festival = <!-- or |festivals= --> | organisational_status = {{ubl|[[Imamzadeh]]|[[Mosque]]}}<!-- or |organizational_status= --> | ownership = | governing_body = | leadership = | bhattaraka = | patron = | consecration_year = | functional_status = सक्रिय | religious_features_label = | religious_features = | location = खोमेनी शाहर काउंटी, [[इस्फ़हान प्रांत]], ईरान | country = [[ईरान]] | map_type = Iran | map_size = 250 | map_alt = | map_relief = 1 | map_caption = [[ईरान]] में दरगाह का स्थान | mapframe = yes<!-- see below for more mapframe parameters --> | grid_name = | grid_position = | sector = | territory = | administration = | coordinates = {{coord|32|43|28|N|51|32|52|E|type:landmark_region:IR|display=it}} | coordinates_footnotes = | heritage_designation = | architect = | architecture_type = {{nowrap|[[इस्लामी वास्तुकला]]}} | architecture_style = {{ubl|इलखानाते|[[सफ़वी कला|सफ़वी]]|कजर}} | founded_by = | creator = | funded_by = | general_contractor = | established = | groundbreaking = | year_completed = | construction_cost = | date_demolished = <!-- or |date_destroyed= --> | facade_direction = | capacity = | length = | width = | width_nave = | interior_area = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | site_area = | temple_quantity = | monument_quantity = | shrine_quantity = | inscriptions = | materials = | elevation_m = <!-- or |elevation_ft= --> | elevation_footnotes = | nrhp = | designated = | added = | refnum = | delisted1_date = | website = | module = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = INHL | designation1_offname = इमामज़ादेह मुहम्मद | designation1_type = बनाना | designation1_date = 24 जून 1970 | designation1_number = 896 | designation1_free1name = संरक्षण संगठन | designation1_free1value = [[ईरान का सांस्कृतिक विरासत, हस्तशिल्प और पर्यटन संगठन]] }}<!-- for embedding other infobox templates --> | footnotes = }} '''इमामज़ादेह सईद मोहम्मद''' जिन्हें इमामज़ादेह मुहम्मद (इस्फ़हान) (फ़ारसी: امامزاده سید محمد (اصفهان); अरबी: امامزاده سید محمد (اصفهان)) के नाम से भी जाना जाता है, [[ईरान]] के [[इस्फ़हान प्रांत]] में खोमेनी शाहर काउंटी में स्थित एक ट्वेल्वर शिया इमामज़ादेह और मस्जिद है। यह दरगाह इल्ख़ानात काल के दौरान बनकर तैयार हुई थी। इसमें ज़ैद इब्न अली के बेटे इमामज़ादेह सईद मोहम्मद की कब्र है। इस कॉम्प्लेक्स को 24 जून 1970 को ईरान नेशनल हेरिटेज लिस्ट में जोड़ा गया था, जिसे ईरान का कल्चरल हेरिटेज, हैंडीक्राफ्ट्स और टूरिज्म ऑर्गनाइज़ेशन मैनेज करता है। aao3v9edtz8i4jg14wpy481cpsc2ucv 6555739 6555738 2026-05-24T04:37:09Z Mnjkhan 900134 6555739 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = इमामज़ादेह सैयद मोहम्मद<br>Imamzadeh Seyed Mohammad | native_name = {{lang|fa|امامزاده سید محمد (اصفهان)}} | native_name_lang = fa | image = امامزاده سید محمد خمینی شهر اصفهان.jpg | image_upright = 1.4 | alt = | caption = 2017 में रात में मकबरा | religious_affiliation = [[इस्लाम]] | tradition = [[शिया इस्लाम]] | sect = | deity = | rite = | festival = <!-- or |festivals= --> | organisational_status = {{ubl|[[Imamzadeh]]|[[Mosque]]}}<!-- or |organizational_status= --> | ownership = | governing_body = | leadership = | bhattaraka = | patron = | consecration_year = | functional_status = सक्रिय | religious_features_label = | religious_features = | location = खोमेनी शाहर काउंटी, [[इस्फ़हान प्रांत]], ईरान | country = [[ईरान]] | map_type = Iran | map_size = 250 | map_alt = | map_relief = 1 | map_caption = [[ईरान]] में दरगाह का स्थान | mapframe = yes<!-- see below for more mapframe parameters --> | grid_name = | grid_position = | sector = | territory = | administration = | coordinates = {{coord|32|43|28|N|51|32|52|E|type:landmark_region:IR|display=it}} | coordinates_footnotes = | heritage_designation = | architect = | architecture_type = {{nowrap|[[इस्लामी वास्तुकला]]}} | architecture_style = {{ubl|इलखानाते|[[सफ़वी कला|सफ़वी]]|कजर}} | founded_by = | creator = | funded_by = | general_contractor = | established = | groundbreaking = | year_completed = | construction_cost = | date_demolished = <!-- or |date_destroyed= --> | facade_direction = | capacity = | length = | width = | width_nave = | interior_area = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | site_area = | temple_quantity = | monument_quantity = | shrine_quantity = | inscriptions = | materials = | elevation_m = <!-- or |elevation_ft= --> | elevation_footnotes = | nrhp = | designated = | added = | refnum = | delisted1_date = | website = | module = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = INHL | designation1_offname = इमामज़ादेह मुहम्मद | designation1_type = बनाना | designation1_date = 24 जून 1970 | designation1_number = 896 | designation1_free1name = संरक्षण संगठन | designation1_free1value = [[ईरान का सांस्कृतिक विरासत, हस्तशिल्प और पर्यटन संगठन]] }}<!-- for embedding other infobox templates --> | footnotes = }} '''इमामज़ादेह सईद मोहम्मद''' जिन्हें इमामज़ादेह मुहम्मद (इस्फ़हान) (फ़ारसी: امامزاده سید محمد (اصفهان); अरबी: امامزاده سید محمد (اصفهان)) के नाम से भी जाना जाता है, [[ईरान]] के [[इस्फ़हान प्रांत]] में खोमेनी शाहर काउंटी में स्थित एक ट्वेल्वर शिया इमामज़ादेह और मस्जिद है।<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20150406043613/http://iranshahrpedia.ir/docs/Asar-e%20Sabti%20(Up%20to%2026666)%20(Version%2090%2008%2029).zip |title=Encyclopaedia of the Iranian Architectural History |date=19 May 2011 |publisher=Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization of Iran |archive-url=http://iranshahrpedia.com/en/static/view/page/iranshahr |archive-date=6 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=https://esfahan.oghaf.ir/news/view-135859.aspx |script-title=fa:بارگاه امامزاده سید محمد شهرستان خمینی شهر استان اصفهان |work=esfahan.oghaf.ir |lang=fa |date= |access-date=10 August 2019 |archive-date=15 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191215103554/https://esfahan.oghaf.ir/news/view-135859.aspx |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.irna.ir/news/83248305/%D8%A8%D9%88%D9%85-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D9%86%DA%AF-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%D9%8A-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%B2%D9%8A%D8%A8%D8%A7-%D9%88-%D9%BE%D8%B1%D8%B4%D9%83%D9%88%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%82%D9%84%D9%87-%D8%AA%D8%A7-%D9%83%D9%88%D9%8A%D8%B1 |script-title=fa:بوم هزار رنگ گردشگري اصفهان |lang=fa |work=[[Islamic Republic News Agency]] |date=19 March 2019 |access-date=5 August 2019}}</ref> यह दरगाह इल्ख़ानात काल के दौरान बनकर तैयार हुई थी। इसमें ज़ैद इब्न अली के बेटे इमामज़ादेह सईद मोहम्मद की कब्र है। इस कॉम्प्लेक्स को 24 जून 1970 को ईरान नेशनल हेरिटेज लिस्ट में जोड़ा गया था, जिसे ईरान का कल्चरल हेरिटेज, हैंडीक्राफ्ट्स और टूरिज्म ऑर्गनाइज़ेशन मैनेज करता है। dldicpg9whi9dvb6l01ayixiri1a57w 6555740 6555739 2026-05-24T04:44:31Z Mnjkhan 900134 6555740 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = इमामज़ादेह सैयद मोहम्मद<br>Imamzadeh Seyed Mohammad | native_name = {{lang|fa|امامزاده سید محمد (اصفهان)}} | native_name_lang = fa | image = امامزاده سید محمد خمینی شهر اصفهان.jpg | image_upright = 1.4 | alt = | caption = 2017 में रात में मकबरा | religious_affiliation = [[इस्लाम]] | tradition = [[शिया इस्लाम]] | sect = | deity = | rite = | festival = <!-- or |festivals= --> | organisational_status = {{ubl|इमामज़ादेह|[[मस्जिद]]}}<!-- or |organizational_status= --> | ownership = | governing_body = | leadership = | bhattaraka = | patron = | consecration_year = | functional_status = सक्रिय | religious_features_label = | religious_features = | location = खोमेनी शाहर काउंटी, [[इस्फ़हान प्रांत]], ईरान | country = [[ईरान]] | map_type = Iran | map_size = 250 | map_alt = | map_relief = 1 | map_caption = [[ईरान]] में दरगाह का स्थान | mapframe = yes<!-- see below for more mapframe parameters --> | grid_name = | grid_position = | sector = | territory = | administration = | coordinates = {{coord|32|43|28|N|51|32|52|E|type:landmark_region:IR|display=it}} | coordinates_footnotes = | heritage_designation = | architect = | architecture_type = {{nowrap|[[इस्लामी वास्तुकला]]}} | architecture_style = {{ubl|इलखानाते|[[सफ़वी कला|सफ़वी]]|कजर}} | founded_by = | creator = | funded_by = | general_contractor = | established = | groundbreaking = | year_completed = | construction_cost = | date_demolished = <!-- or |date_destroyed= --> | facade_direction = | capacity = | length = | width = | width_nave = | interior_area = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | site_area = | temple_quantity = | monument_quantity = | shrine_quantity = | inscriptions = | materials = | elevation_m = <!-- or |elevation_ft= --> | elevation_footnotes = | nrhp = | designated = | added = | refnum = | delisted1_date = | website = | module = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = INHL | designation1_offname = इमामज़ादेह मुहम्मद | designation1_type = बनाना | designation1_date = 24 जून 1970 | designation1_number = 896 | designation1_free1name = संरक्षण संगठन | designation1_free1value = [[ईरान का सांस्कृतिक विरासत, हस्तशिल्प और पर्यटन संगठन]] }}<!-- for embedding other infobox templates --> | footnotes = }} '''इमामज़ादेह सईद मोहम्मद''' जिन्हें इमामज़ादेह मुहम्मद (इस्फ़हान) (फ़ारसी: امامزاده سید محمد (اصفهان); अरबी: امامزاده سید محمد (اصفهان)) के नाम से भी जाना जाता है, [[ईरान]] के [[इस्फ़हान प्रांत]] में खोमेनी शाहर काउंटी में स्थित एक ट्वेल्वर शिया इमामज़ादेह और मस्जिद है।<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20150406043613/http://iranshahrpedia.ir/docs/Asar-e%20Sabti%20(Up%20to%2026666)%20(Version%2090%2008%2029).zip |title=Encyclopaedia of the Iranian Architectural History |date=19 May 2011 |publisher=Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization of Iran |archive-url=http://iranshahrpedia.com/en/static/view/page/iranshahr |archive-date=6 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=https://esfahan.oghaf.ir/news/view-135859.aspx |script-title=fa:بارگاه امامزاده سید محمد شهرستان خمینی شهر استان اصفهان |work=esfahan.oghaf.ir |lang=fa |date= |access-date=10 August 2019 |archive-date=15 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191215103554/https://esfahan.oghaf.ir/news/view-135859.aspx |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.irna.ir/news/83248305/%D8%A8%D9%88%D9%85-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D9%86%DA%AF-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%D9%8A-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%B2%D9%8A%D8%A8%D8%A7-%D9%88-%D9%BE%D8%B1%D8%B4%D9%83%D9%88%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%82%D9%84%D9%87-%D8%AA%D8%A7-%D9%83%D9%88%D9%8A%D8%B1 |script-title=fa:بوم هزار رنگ گردشگري اصفهان |lang=fa |work=[[Islamic Republic News Agency]] |date=19 March 2019 |access-date=5 August 2019}}</ref> यह दरगाह इल्ख़ानात काल के दौरान बनकर तैयार हुई थी। इसमें ज़ैद इब्न अली के बेटे इमामज़ादेह सईद मोहम्मद की कब्र है। इस कॉम्प्लेक्स को 24 जून 1970 को ईरान नेशनल हेरिटेज लिस्ट में जोड़ा गया था, जिसे ईरान का कल्चरल हेरिटेज, हैंडीक्राफ्ट्स और टूरिज्म ऑर्गनाइज़ेशन मैनेज करता है। njfxrzypwkiz1rm63ivaq3e15gj999b बेश क़र्दश 0 1612522 6555741 2026-05-24T04:48:39Z Mnjkhan 900134 नया पृष्ठ: बेश क़र्दश या बेश ग़र्दश (फ़ारसी: بش قارداش) ईरान के उत्तरी खोरासान प्रांत में बोजनोर्ड के पास स्थित एक मकबरा परिसर है। इस मकबरे को 1 जनवरी 2002 को ईरान की राष्ट्रीय विरासत सूची में जोड़ा... 6555741 wikitext text/x-wiki बेश क़र्दश या बेश ग़र्दश (फ़ारसी: بش قارداش) ईरान के उत्तरी खोरासान प्रांत में बोजनोर्ड के पास स्थित एक मकबरा परिसर है। इस मकबरे को 1 जनवरी 2002 को ईरान की राष्ट्रीय विरासत सूची में जोड़ा गया था और इसे ईरान के सांस्कृतिक विरासत, हस्तशिल्प और पर्यटन संगठन द्वारा प्रशासित किया जाता है। यह परिसर एक मनोरंजन और पर्यटन आकर्षण है, जो बोजनोर्ड-एस्फ़रायन सड़क पर बोजनोर्ड से लगभग 7 किलोमीटर (4.3 मील) दूर स्थित है। nri58zy0oekf3r56m40o8ceqwntpn6b 6555743 6555741 2026-05-24T04:58:08Z Mnjkhan 900134 6555743 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = Beth Qardash | native_name = {{lang|fa|بش قارداش}} | native_name_lang = fa | image = Beshghardash park Bojnord,Iran m 17.jpg | image_upright = 1.4 | alt = | caption = 2013 में मकबरा | religious_affiliation = [[इस्लाम]] | tradition = | sect = | district = | prefecture = | province = | region = | deity = | rite = | festival = <!-- or |festivals= --> | organisational_status = [[मकबरा]] <!-- or |organizational_status= --> | ownership = | governing_body = | leadership = | bhattaraka = | patron = | consecration_year = | functional_status = Active | religious_features_label = | religious_features = | location = near [[Bojnord]], [[North Khorasan province]] | locale = | municipality = | cercle = | state = | country = [[Iran]] | map_type = Iran | map_size = 250 | map_alt = | map_relief = 1 | map_caption = Location of the complex in [[Iran]] | mapframe = yes<!-- see below for more mapframe parameters --> | grid_name = | grid_position = | sector = | territory = | administration = | coordinates = {{coord|37|24|N|57|17|E|type:landmark_region:IR-28|display=it}} | coordinates_footnotes = | heritage_designation = | architect = | architecture_type = | architecture_style = {{ubl|[[Qajar art|Qajar]]|[[Pahlavi dynasty|Pahlavi]]}} | founded_by = | creator = | funded_by = | general_contractor = | established = | groundbreaking = | year_completed = | construction_cost = | date_demolished = <!-- or |date_destroyed= --> | facade_direction = | capacity = | length = | width = | width_nave = | interior_area = | height_max = | dome_quantity = One | dome_height_outer = {{cvt|12|m}} | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = Four | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | site_area = {{cvt|380|ha}} | temple_quantity = | monument_quantity = {{nowrap|One: Sardar Mofakham}} | shrine_quantity = | inscriptions = | materials = Bricks; tiles | elevation_m = 1189<!-- or |elevation_ft= --> | elevation_footnotes = | nrhp = | designated = | added = | refnum = | delisted1_date = | website = | module = {{Infobox historic site | embed = yes | image = Beshghardash old photo iran,Bojnord 3.jpg | image_size = 250px | caption = Besh Qardash in [[Qajar dynasty|Qajar]] era | designation1 = INHL | designation1_offname = Besh Qardash | designation1_type = Built | designation1_date = 1 January 2002 | designation1_number = 4575 | designation1_free1name = Conservation organization | designation1_free1value = [[Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization of Iran]] }}<!-- for embedding other infobox templates --> | footnotes = }} बेश क़र्दश या बेश ग़र्दश (फ़ारसी: بش قارداش) ईरान के उत्तरी खोरासान प्रांत में बोजनोर्ड के पास स्थित एक मकबरा परिसर है। इस मकबरे को 1 जनवरी 2002 को ईरान की राष्ट्रीय विरासत सूची में जोड़ा गया था और इसे ईरान के सांस्कृतिक विरासत, हस्तशिल्प और पर्यटन संगठन द्वारा प्रशासित किया जाता है। यह परिसर एक मनोरंजन और पर्यटन आकर्षण है, जो बोजनोर्ड-एस्फ़रायन सड़क पर बोजनोर्ड से लगभग 7 किलोमीटर (4.3 मील) दूर स्थित है। r2oytbna25ytatqcrl4jddx2kjtdcjl वार्ता:कॉकरोच जनता पार्टी 1 1612523 6555746 2026-05-24T05:29:15Z Sathaliya vijaybhai 926491 /* Desh ka kliyan hona logo ka kliyan hona */ नया अनुभाग 6555746 wikitext text/x-wiki == Desh ka kliyan hona logo ka kliyan hona == Mera aehi kahnahe desme bhastasar ko khatam kare hmare pure desme pelese bohot badlav aayahe 10 salke aandar lekn ab bat bigadti jarahihe ispe ab rok lgani sahiye modi ji bolrahethe aapko pka ghar milega muje aajtak nahi mila 2 bar form fayl hogya rijekt hogya desme aadhe logoko ghar mile he aadhe logoko nahi mile kheduto ko 2000 deneka vadakiya ab mehgay kitni badgay log petrol dejel me layan me he kahne ke liye bohot kus he lekin kiya kare ab to koy dusri palti aaye tohi desh ka kus hosktahe [[सदस्य:Sathaliya vijaybhai|Sathaliya vijaybhai]] ([[सदस्य वार्ता:Sathaliya vijaybhai|वार्ता]]) 05:29, 24 मई 2026 (UTC) mti7c386ggtjbr1vj6eidh5xu303r79 6555748 6555746 2026-05-24T05:32:27Z Sathaliya vijaybhai 926491 /* Desh ka kliyan hona logo ka kliyan hona */ उत्तर 6555748 wikitext text/x-wiki == Desh ka kliyan hona logo ka kliyan hona == Mera aehi kahnahe desme bhastasar ko khatam kare hmare pure desme pelese bohot badlav aayahe 10 salke aandar lekn ab bat bigadti jarahihe ispe ab rok lgani sahiye modi ji bolrahethe aapko pka ghar milega muje aajtak nahi mila 2 bar form fayl hogya rijekt hogya desme aadhe logoko ghar mile he aadhe logoko nahi mile kheduto ko 2000 deneka vadakiya ab mehgay kitni badgay log petrol dejel me layan me he kahne ke liye bohot kus he lekin kiya kare ab to koy dusri palti aaye tohi desh ka kus hosktahe [[सदस्य:Sathaliya vijaybhai|Sathaliya vijaybhai]] ([[सदस्य वार्ता:Sathaliya vijaybhai|वार्ता]]) 05:29, 24 मई 2026 (UTC) :mera mesaj jobhi pade muje jarur mesej kare my gmail. vilasbhay@gmail.com [[सदस्य:Sathaliya vijaybhai|Sathaliya vijaybhai]] ([[सदस्य वार्ता:Sathaliya vijaybhai|वार्ता]]) 05:32, 24 मई 2026 (UTC) 9gt66klpdh2fwamkms4lo28rcep7kqa पंडित कुबेर नाथ मिश्र विचित्र 0 1612524 6555775 2026-05-24T06:54:46Z Amit suryanshi 926495 नया पृष्ठ: पंडित कुबेर नाथ मिश्र 'विचित्र' (भोजपुरी साहित्यकार)<ref>{{Cite news|title=हमेशा के लिए सो गया सबको हँसाने वाला}}</ref> पंडित कुबेर नाथ मिश्र "विचित्र" भोजपुरी के विद्वान कवि व सुप्रसिद्ध हास्यव्यं... 6555775 wikitext text/x-wiki पंडित कुबेर नाथ मिश्र 'विचित्र' (भोजपुरी साहित्यकार)<ref>{{Cite news|title=हमेशा के लिए सो गया सबको हँसाने वाला}}</ref> पंडित कुबेर नाथ मिश्र "विचित्र" भोजपुरी के विद्वान कवि व सुप्रसिद्ध हास्यव्यंग्यकार हैं।          इनका जन्म देवरिया उत्तर प्रदेश में 21जून 1935 को हुआ है। भिण्डा मिश्र भाटपाररानी के साधारण परिवेश में जन्मे इस कवि ने अपनी प्रतिभा व आशुकविता करने की अद्भुत क्षमता से सात दशकों तक भोजपुरी के श्रोता समाज का मनोरंजन मंच, आकाशवाणी व दूरदर्शन के माध्यम से किया है। 1956 में इनका पहला भोजपुरी कविता संग्रह 'भिनसहरा'प्रकाशित हुआ है जिसमें तत्कालीन समाजिक परिवेश व चेतना देखने को मिलती है। दुपहरिया', 'तिजहरिया', 'चित्र -विचित्र',कुबेर -कविताई, जनवासा','अब मेहररुए राज चलइहें',इनकी प्रसिद्ध पुस्तकें हैं। इन्होंने सत्यनारायण ब्रत कथा का भोजपुरी पद्यानुवाद भी किया है जो 'लीलावती-कलावती'के नाम से प्रसिद्ध है। 'भागवत-रसायन'भागवत महापुराण के प्रसिद्ध श्लोकों का भोजपुरी काव्यमय अनुवाद है।ये हिंदी के कुशल अध्यापक रहे हैं । भोजपुरी साहित्य को समृद्ध करने में आपने सराहनीय योगदान दिया है। सत्ता की नाकामी, जनता की पीड़ा और दुःख को अपनी कविताओं में हास्य व व्यंग्य के माध्यम से आप उठाते रहे हैं। आपकी कविता की कुंडली लेकर चलते थे। सादा और विचित्र जीवन शैली से आप अपने श्रोताओं के मन मस्तिष्क पर सदैव अंकित रहते थे। कविवर विचित्र जी का देहावसान 25 फरवरी 2019 को हो गया था। t5nj5t1al3kf0p52k7mfhhic596w3wp 6555782 6555775 2026-05-24T07:08:13Z Amit suryanshi 926495 6555782 wikitext text/x-wiki पंडित कुबेर नाथ मिश्र 'विचित्र' (भोजपुरी साहित्यकार)<ref>{{Cite news|title=हमेशा के लिए सो गया सबको हँसाने वाला|work=दैनिक जागरण}}</ref> पंडित कुबेर नाथ मिश्र "विचित्र" भोजपुरी के विद्वान कवि व सुप्रसिद्ध हास्यव्यंग्यकार हैं।          इनका जन्म देवरिया उत्तर प्रदेश में 21जून 1935 को हुआ है। भिण्डा मिश्र भाटपाररानी के साधारण परिवेश में जन्मे इस कवि ने अपनी प्रतिभा व आशुकविता करने की अद्भुत क्षमता से सात दशकों तक भोजपुरी के श्रोता समाज का मनोरंजन मंच, आकाशवाणी व दूरदर्शन के माध्यम से किया है। 1956 में इनका पहला भोजपुरी कविता संग्रह 'भिनसहरा'प्रकाशित हुआ है जिसमें तत्कालीन समाजिक परिवेश व चेतना देखने को मिलती है। दुपहरिया', 'तिजहरिया', 'चित्र -विचित्र',कुबेर -कविताई, जनवासा','अब मेहररुए राज चलइहें',इनकी प्रसिद्ध पुस्तकें हैं। इन्होंने सत्यनारायण ब्रत कथा का भोजपुरी पद्यानुवाद भी किया है जो 'लीलावती-कलावती'के नाम से प्रसिद्ध है। 'भागवत-रसायन'भागवत महापुराण के प्रसिद्ध श्लोकों का भोजपुरी काव्यमय अनुवाद है।ये हिंदी के कुशल अध्यापक रहे हैं । भोजपुरी साहित्य को समृद्ध करने में आपने सराहनीय योगदान दिया है। सत्ता की नाकामी, जनता की पीड़ा और दुःख को अपनी कविताओं में हास्य व व्यंग्य के माध्यम से आप उठाते रहे हैं। आपकी कविता की कुंडली लेकर चलते थे। सादा और विचित्र जीवन शैली से आप अपने श्रोताओं के मन मस्तिष्क पर सदैव अंकित रहते थे। कविवर विचित्र जी का देहावसान 25 फरवरी 2019 को हो गया था। <references group="कविता कोश" responsive="" /> 86t77d9fqh5kueyqb87y7t9kcbfed96 6555792 6555782 2026-05-24T07:18:10Z Amit suryanshi 926495 6555792 wikitext text/x-wiki पंडित कुबेर नाथ मिश्र 'विचित्र' (भोजपुरी साहित्यकार ,जन्म-21 जून 1935 ,देहावसान -25 फरवरी 2019) <ref>{{Cite news|title=हमेशा के लिए सो गया सबको हँसाने वाला|work=दैनिक जागरण}}</ref> पंडित कुबेर नाथ मिश्र "विचित्र" भोजपुरी के विद्वान कवि व सुप्रसिद्ध हास्यव्यंग्यकार हैं।          इनका जन्म देवरिया उत्तर प्रदेश में 21जून 1935 को हुआ है। भिण्डा मिश्र भाटपाररानी के साधारण परिवेश में जन्मे इस कवि ने अपनी प्रतिभा व आशुकविता करने की अद्भुत क्षमता से सात दशकों तक भोजपुरी के श्रोता समाज का मनोरंजन मंच, आकाशवाणी व दूरदर्शन के माध्यम से किया है। 1956 में इनका पहला भोजपुरी कविता संग्रह 'भिनसहरा'प्रकाशित हुआ है जिसमें तत्कालीन समाजिक परिवेश व चेतना देखने को मिलती है। दुपहरिया', 'तिजहरिया', 'चित्र -विचित्र',कुबेर -कविताई, जनवासा','अब मेहररुए राज चलइहें',इनकी प्रसिद्ध पुस्तकें हैं। इन्होंने सत्यनारायण ब्रत कथा का भोजपुरी पद्यानुवाद भी किया है जो 'लीलावती-कलावती'के नाम से प्रसिद्ध है। 'भागवत-रसायन'भागवत महापुराण के प्रसिद्ध श्लोकों का भोजपुरी काव्यमय अनुवाद है।ये हिंदी के कुशल अध्यापक रहे हैं । भोजपुरी साहित्य को समृद्ध करने में आपने सराहनीय योगदान दिया है। सत्ता की नाकामी, जनता की पीड़ा और दुःख को अपनी कविताओं में हास्य व व्यंग्य के माध्यम से आप उठाते रहे हैं। आपकी कविता की कुंडली लेकर चलते थे। सादा और विचित्र जीवन शैली से आप अपने श्रोताओं के मन मस्तिष्क पर सदैव अंकित रहते थे। कविवर विचित्र जी का देहावसान 25 फरवरी 2019 को हो गया था। <references /> hr4btyilz9hnmht56h6lpi5linu72ye 6555805 6555792 2026-05-24T07:47:54Z Amit suryanshi 926495 6555805 wikitext text/x-wiki [[चित्र:पंडित कुबेर नाथ मिश्र 'विचित्र कवि'.jpg|अंगूठाकार|' कवि विचित्र ']] पंडित कुबेर नाथ मिश्र 'विचित्र' (भोजपुरी साहित्यकार ,जन्म-21 जून 1935 ,देहावसान -25 फरवरी 2019) <ref>{{Cite news|title=हमेशा के लिए सो गया सबको हँसाने वाला|work=दैनिक जागरण}}</ref> पंडित कुबेर नाथ मिश्र "विचित्र" भोजपुरी के विद्वान कवि व सुप्रसिद्ध हास्यव्यंग्यकार हैं।          इनका जन्म देवरिया उत्तर प्रदेश में 21जून 1935 को हुआ है। भिण्डा मिश्र भाटपाररानी के साधारण परिवेश में जन्मे इस कवि ने अपनी प्रतिभा व आशुकविता करने की अद्भुत क्षमता से सात दशकों तक भोजपुरी के श्रोता समाज का मनोरंजन मंच, आकाशवाणी व दूरदर्शन के माध्यम से किया है। 1956 में इनका पहला भोजपुरी कविता संग्रह 'भिनसहरा'प्रकाशित हुआ है जिसमें तत्कालीन समाजिक परिवेश व चेतना देखने को मिलती है। दुपहरिया', 'तिजहरिया', 'चित्र -विचित्र',कुबेर -कविताई, जनवासा','अब मेहररुए राज चलइहें',इनकी प्रसिद्ध पुस्तकें हैं। इन्होंने सत्यनारायण ब्रत कथा का भोजपुरी पद्यानुवाद भी किया है जो 'लीलावती-कलावती'के नाम से प्रसिद्ध है। 'भागवत-रसायन'भागवत महापुराण के प्रसिद्ध श्लोकों का भोजपुरी काव्यमय अनुवाद है।ये हिंदी के कुशल अध्यापक रहे हैं । भोजपुरी साहित्य को समृद्ध करने में आपने सराहनीय योगदान दिया है। सत्ता की नाकामी, जनता की पीड़ा और दुःख को अपनी कविताओं में हास्य व व्यंग्य के माध्यम से आप उठाते रहे हैं। आपकी कविता की कुंडली लेकर चलते थे। सादा और विचित्र जीवन शैली से आप अपने श्रोताओं के मन मस्तिष्क पर सदैव अंकित रहते थे। कविवर विचित्र जी का देहावसान 25 फरवरी 2019 को हो गया था। <references /> p64xgttekjbxvjmbe9hdsoqc2g0ecv0 6555812 6555805 2026-05-24T08:09:43Z Amit suryanshi 926495 6555812 wikitext text/x-wiki [[चित्र:पंडित कुबेर नाथ मिश्र 'विचित्र कवि'.jpg|अंगूठाकार|चित्र - कवि कुबेर नाथ मिश्र विचित्रजन्म- 21 जून 1935देहावसान- 25 फरवरी 2019 स्थान भिण्डा मिश्र भाटपार रानी,देवरिया उ.प्र.शिक्षा - हिंदी से परास्नातक व बीएड पेशा- अध्यापकजीवन संगिनी- श्यामा देवी]] पंडित कुबेर नाथ मिश्र 'विचित्र' (भोजपुरी साहित्यकार ,जन्म-21 जून 1935 ,देहावसान -25 फरवरी 2019) <ref>{{Cite news|title=हमेशा के लिए सो गया सबको हँसाने वाला|work=दैनिक जागरण}}</ref> पंडित कुबेर नाथ मिश्र "विचित्र" भोजपुरी के विद्वान कवि व सुप्रसिद्ध हास्यव्यंग्यकार हैं।          इनका जन्म देवरिया उत्तर प्रदेश में 21जून 1935 को हुआ है। भिण्डा मिश्र भाटपाररानी के साधारण परिवेश में जन्मे इस कवि ने अपनी प्रतिभा व आशुकविता करने की अद्भुत क्षमता से सात दशकों तक भोजपुरी के श्रोता समाज का मनोरंजन मंच, आकाशवाणी व दूरदर्शन के माध्यम से किया है। 1956 में इनका पहला भोजपुरी कविता संग्रह 'भिनसहरा'प्रकाशित हुआ है जिसमें तत्कालीन समाजिक परिवेश व चेतना देखने को मिलती है। दुपहरिया', 'तिजहरिया', 'चित्र -विचित्र',कुबेर -कविताई, जनवासा','अब मेहररुए राज चलइहें',इनकी प्रसिद्ध पुस्तकें हैं। इन्होंने सत्यनारायण ब्रत कथा का भोजपुरी पद्यानुवाद भी किया है जो 'लीलावती-कलावती'के नाम से प्रसिद्ध है। 'भागवत-रसायन'भागवत महापुराण के प्रसिद्ध श्लोकों का भोजपुरी काव्यमय अनुवाद है।ये हिंदी के कुशल अध्यापक रहे हैं । भोजपुरी साहित्य को समृद्ध करने में आपने सराहनीय योगदान दिया है। सत्ता की नाकामी, जनता की पीड़ा और दुःख को अपनी कविताओं में हास्य व व्यंग्य के माध्यम से आप उठाते रहे हैं। आपकी कविता की कुंडली लेकर चलते थे। सादा और विचित्र जीवन शैली से आप अपने श्रोताओं के मन मस्तिष्क पर सदैव अंकित रहते थे। कविवर विचित्र जी का देहावसान 25 फरवरी 2019 को हो गया था। <references /> ke8ipads2vzddy8ulfsqp0qe8oect0j 6555935 6555812 2026-05-24T11:45:51Z DreamRimmer 651050 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#ल2|शीह ल2]]) 6555935 wikitext text/x-wiki {{db-promo}} [[चित्र:पंडित कुबेर नाथ मिश्र 'विचित्र कवि'.jpg|अंगूठाकार|चित्र - कवि कुबेर नाथ मिश्र विचित्रजन्म- 21 जून 1935देहावसान- 25 फरवरी 2019 स्थान भिण्डा मिश्र भाटपार रानी,देवरिया उ.प्र.शिक्षा - हिंदी से परास्नातक व बीएड पेशा- अध्यापकजीवन संगिनी- श्यामा देवी]] पंडित कुबेर नाथ मिश्र 'विचित्र' (भोजपुरी साहित्यकार ,जन्म-21 जून 1935 ,देहावसान -25 फरवरी 2019) <ref>{{Cite news|title=हमेशा के लिए सो गया सबको हँसाने वाला|work=दैनिक जागरण}}</ref> पंडित कुबेर नाथ मिश्र "विचित्र" भोजपुरी के विद्वान कवि व सुप्रसिद्ध हास्यव्यंग्यकार हैं।          इनका जन्म देवरिया उत्तर प्रदेश में 21जून 1935 को हुआ है। भिण्डा मिश्र भाटपाररानी के साधारण परिवेश में जन्मे इस कवि ने अपनी प्रतिभा व आशुकविता करने की अद्भुत क्षमता से सात दशकों तक भोजपुरी के श्रोता समाज का मनोरंजन मंच, आकाशवाणी व दूरदर्शन के माध्यम से किया है। 1956 में इनका पहला भोजपुरी कविता संग्रह 'भिनसहरा'प्रकाशित हुआ है जिसमें तत्कालीन समाजिक परिवेश व चेतना देखने को मिलती है। दुपहरिया', 'तिजहरिया', 'चित्र -विचित्र',कुबेर -कविताई, जनवासा','अब मेहररुए राज चलइहें',इनकी प्रसिद्ध पुस्तकें हैं। इन्होंने सत्यनारायण ब्रत कथा का भोजपुरी पद्यानुवाद भी किया है जो 'लीलावती-कलावती'के नाम से प्रसिद्ध है। 'भागवत-रसायन'भागवत महापुराण के प्रसिद्ध श्लोकों का भोजपुरी काव्यमय अनुवाद है।ये हिंदी के कुशल अध्यापक रहे हैं । भोजपुरी साहित्य को समृद्ध करने में आपने सराहनीय योगदान दिया है। सत्ता की नाकामी, जनता की पीड़ा और दुःख को अपनी कविताओं में हास्य व व्यंग्य के माध्यम से आप उठाते रहे हैं। आपकी कविता की कुंडली लेकर चलते थे। सादा और विचित्र जीवन शैली से आप अपने श्रोताओं के मन मस्तिष्क पर सदैव अंकित रहते थे। कविवर विचित्र जी का देहावसान 25 फरवरी 2019 को हो गया था। <references /> jvu1837nhdcmxrztyzsweruylxi3c2f चेरौकी लिपि 0 1612525 6555854 2026-05-24T09:12:08Z ङघिञ 872516 "[[:en:Special:Redirect/revision/1354760325|Cherokee syllabary]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6555854 wikitext text/x-wiki {{Infobox writing system|name=चेरौकी लिपि|type=Syllabary (शब्दांशमाला)|sample=Cherokee sample.svg|caption=''त्सालागी'' चेरौकी शब्दांशमाला में लिखा गया ("चेरौकी")|time=१८२० के दशक{{sfn|Sturtevant|Fogelson|2004|p=337}} – वर्तमान<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/109503/Cherokee-language |title=चेरौकी भाषा |publisher=[[एनसाइक्लोपीडिया ब्रिटानिका]] |access-date=२२ मई २०१४ |archive-date=२ मई २०१५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150502190615/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/109503/Cherokee-language |url-status=live }}</ref>|languages=[[चेरौकी भाषा]]|unicode={{ublist|class=nowrap | [https://www.unicode.org/charts/PDF/U13A0.pdf U+13A0–U+13FF] {{smaller|चेरौकी}} | [https://www.unicode.org/charts/PDF/UAB70.pdf U+AB70–U+ABBF] {{smaller|चेरौकी परिशिष्ट}}}}|iso15924=Cher}}{{SpecialChars|Cherokee}}'''चेरौकी शब्दांश''' ({{langx|chr|ᏣᎳᎩ ᏗᎪᏪᎶᏙᏗ|Tsalagi Digohwelodohdi|links=no|label=चेरौकी}}) एक शब्दांश है जिसका आविष्कार १८१० के दशक के अंत और १८२० के दशक की शुरुआत में [[चेरौकी भाषा|चेरोकी भाषा]] लिखने के लिए सेकोयाह द्वारा किया गया था। पाठ्यक्रम की उनकी रचना विशेष रूप से उल्लेखनीय है क्योंकि वे इसके निर्माण तक [[साक्षरता|अनपढ़]] थे।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/gunsgermssteelfa00diam|title=Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies|last=Diamond|first=Jared|date=1999|publisher=Norton|isbn=0393317552|location=New York|page=228|url-access=registration}}</ref> उन्होंने पहले लॉगोग्राम के साथ प्रयोग किया, लेकिन बाद में उनकी प्रणाली पाठ्यक्रम में विकसित हुई। उनकी प्रणाली में, प्रत्येक प्रतीक एक एकल [[स्वनिम|ध्वनि]] के बजाय एक शब्दांश का प्रतिनिधित्व करता है-८५ (मूल रूप से ८६) अक्षर चेरोकी लिखने के लिए एक उपयुक्त विधि प्रदान करते हैं।{{Sfn|Sturtevant|Fogelson|2004|p=337}} ये अक्षर अन्य लिपियों जैसे [[रोमन लिपि|लैटिन]], [[यूनानी वर्णमाला|ग्रीक]], [[सीरिलिक लिपि|सिरिलिक]] और ग्लागोलिटिक के अक्षरों से मिलते-जुलते हैं, लेकिन समान ध्वनियों का प्रतिनिधित्व करने के लिए इनका उपयोग नहीं किया जाता है। {| class="wikitable" | colspan="12" style="font-size: smaller" |नीचे दिया गया चार्ट चेरोकी ब्लॉक के [[यूनिकोड]] वर्णों का उपयोग करता है। छवि विकल्प के लिए, देखें [[:चित्र:Cherokee Syllabary.svg]]। |- !व्यञ्जन ! colspan="4" |a ! colspan="2" |e ! colspan="2" |i !o !u !v {{अ-ध्व-लि|[ə̃]}} |- !∅ | colspan="4" |{{Lang|chr|Ꭰ|size=115%}}<br /><br />a {{अ-ध्व-लि|[a]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꭱ|size=115%}}<br /><br />e {{अ-ध्व-लि|[e]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꭲ|size=115%}}<br /><br />i {{अ-ध्व-लि|[i]}} |{{Lang|chr|Ꭳ|size=115%}}<br /><br />o {{अ-ध्व-लि|[o]}} |{{Lang|chr|Ꭴ|size=115%}}<br /><br />u {{अ-ध्व-लि|[u̜]}} |{{Lang|chr|Ꭵ|size=115%}}<br /><br />v {{अ-ध्व-लि|[ə̃]}} |- !g / k | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꭶ|size=115%}}<br /><br />ga {{अ-ध्व-लि|[ka]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꭷ|size=115%}}<br /><br />ka {{अ-ध्व-लि|[kʰa]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꭸ|size=115%}}<br /><br />ge {{अ-ध्व-लि|[ke]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꭹ|size=115%}}<br /><br />gi {{अ-ध्व-लि|[ki]}} |{{Lang|chr|Ꭺ|size=115%}}<br /><br />go {{अ-ध्व-लि|[ko]}} |{{Lang|chr|Ꭻ|size=115%}}<br /><br />gu {{अ-ध्व-लि|[ku̜]}} |{{Lang|chr|Ꭼ|size=115%}}<br /><br />gv {{अ-ध्व-लि|[kə̃]}} |- !h | colspan="4" |{{Lang|chr|Ꭽ|size=115%}}<br /><br />ha {{अ-ध्व-लि|[ha]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꭾ|size=115%}}<br /><br />he {{अ-ध्व-लि|[he]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꭿ|size=115%}}<br /><br />hi {{अ-ध्व-लि|[hi]}} |{{Lang|chr|Ꮀ|size=115%}}<br /><br />ho {{अ-ध्व-लि|[ho]}} |{{Lang|chr|Ꮁ|size=115%}}<br /><br />hu {{अ-ध्व-लि|[hu̜]}} |{{Lang|chr|Ꮂ|size=115%}}<br /><br />hv {{अ-ध्व-लि|[hə̃]}} |- !l | colspan="4" |{{Lang|chr|Ꮃ|size=115%}}<br /><br />la {{अ-ध्व-लि|[la]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮄ|size=115%}}<br /><br />le {{अ-ध्व-लि|[le]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮅ|size=115%}}<br /><br />li {{अ-ध्व-लि|[li]}} |{{Lang|chr|Ꮆ|size=115%}}<br /><br />lo {{अ-ध्व-लि|[lo]}} |{{Lang|chr|Ꮇ|size=115%}}<br /><br />lu {{अ-ध्व-लि|[lu̜]}} |{{Lang|chr|Ꮈ|size=115%}}<br /><br />lv {{अ-ध्व-लि|[lə̃]}} |- !m | colspan="4" |{{Lang|chr|Ꮉ|size=115%}}<br /><br />ma {{अ-ध्व-लि|[ma]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮊ|size=115%}}<br /><br />me {{अ-ध्व-लि|[me]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮋ|size=115%}}<br /><br />mi {{अ-ध्व-लि|[mi]}} |{{Lang|chr|Ꮌ|size=115%}}<br /><br />mo {{अ-ध्व-लि|[mo]}} |{{Lang|chr|Ꮍ|size=115%}}<br /><br />mu {{अ-ध्व-लि|[mu̜]}} |{{Lang|chr|Ᏽ{{Efn|अक्षर {{lang|chr|Ᏽ}} का उपयोग पहले शब्दांश {{Transliteration|chr|mv}} को दर्शाने के लिए किया जाता था, लेकिन अब इसका उपयोग नहीं किया जाता है।{{efn|name=mv|Most sources, including materials produced by the Cherokee Nation, state that this character represented the {{Transliteration|chr|mv}} syllable.<ref>{{cite web|url=http://cherokee.org/Portals/0/Documents/Language/syllabary%20chart.pdf?ver=2017-08-04-145035-983 |title=Syllabary Chart |publisher=Cherokee Nation |archive-url=https://web.archive.org/web/20180115184717/https://cherokee.org/Portals/0/Documents/Language/syllabary%20chart.pdf?ver=2017-08-04-145035-983 |archive-date=15 January 2018 |access-date=22 December 2020}}</ref><ref>Cushman 2013, p. 93.</ref><ref>{{cite web|title=Cherokee: Range: 13A0–13FF|url=https://www.unicode.org/charts/PDF/U13A0.pdf|website=The Unicode Standard, Version 9.0|access-date=10 June 2017|archive-date=September 30, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230930221144/http://www.unicode.org/charts/PDF/U13A0.pdf|url-status=live}}</ref> However, Worcester wrote that it represented a syllable similar to {{Transliteration|chr|hv}}, but with {{Transliteration|chr|hv}} more open.{{sfn|Walker| Sarbaugh|1993|pp=77, 89–90}}}}}}|size=115%}}<br /><br />mv {{अ-ध्व-लि|[mə̃]}} |- !n / hn |{{Lang|chr|Ꮎ|size=115%}}<br /><br />na {{अ-ध्व-लि|[na]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮏ|size=115%}}<br /><br />hna {{अ-ध्व-लि|[n̥a]}} |{{Lang|chr|Ꮐ|size=115%}}<br /><br />nah {{अ-ध्व-लि|[nah]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮑ|size=115%}}<br /><br />ne {{अ-ध्व-लि|[ne]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮒ|size=115%}}<br /><br />ni {{अ-ध्व-लि|[ni]}} |{{Lang|chr|Ꮓ|size=115%}}<br /><br />no {{अ-ध्व-लि|[no]}} |{{Lang|chr|Ꮔ|size=115%}}<br /><br />nu {{अ-ध्व-लि|[nu̜]}} |{{Lang|chr|Ꮕ|size=115%}}<br /><br />nv {{अ-ध्व-लि|[nə̃]}} |- !qu<br /><br />{{अ-ध्व-लि|[kʷ]}} | colspan="4" |{{Lang|chr|Ꮖ|size=115%}}<br /><br />qua {{अ-ध्व-लि|[kʷa]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮗ|size=115%}}<br /><br />que {{अ-ध्व-लि|[kʷe]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮘ|size=115%}}<br /><br />qui {{अ-ध्व-लि|[kʷi]}} |{{Lang|chr|Ꮙ|size=115%}}<br /><br />quo {{अ-ध्व-लि|[kʷo]}} |{{Lang|chr|Ꮚ|size=115%}}<br /><br />quu {{अ-ध्व-लि|[kʷu̜]}} |{{Lang|chr|Ꮛ|size=115%}}<br /><br />quv {{अ-ध्व-लि|[kʷə̃]}} |- !s | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮝ|size=115%}}<br /><br />s {{अ-ध्व-लि|[s]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮜ|size=115%}}<br /><br />sa {{अ-ध्व-लि|[sa]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮞ|size=115%}}<br /><br />se {{अ-ध्व-लि|[se]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮟ|size=115%}}<br /><br />si {{अ-ध्व-लि|[si]}} |{{Lang|chr|Ꮠ|size=115%}}<br /><br />so {{अ-ध्व-लि|[so]}} |{{Lang|chr|Ꮡ|size=115%}}<br /><br />su {{अ-ध्व-लि|[su̜]}} |{{Lang|chr|Ꮢ|size=115%}}<br /><br />sv {{अ-ध्व-लि|[sə̃]}} |- !d / t | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮣ|size=115%}}<br /><br />da {{अ-ध्व-लि|[ta]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮤ|size=115%}}<br /><br />ta {{अ-ध्व-लि|[tʰa]}} |{{Lang|chr|Ꮥ|size=115%}}<br /><br />de {{अ-ध्व-लि|[te]}} |{{Lang|chr|Ꮦ|size=115%}}<br /><br />te {{अ-ध्व-लि|[tʰe]}} |{{Lang|chr|Ꮧ|size=115%}}<br /><br />di {{अ-ध्व-लि|[ti]}} |{{Lang|chr|Ꮨ|size=115%}}<br /><br />ti {{अ-ध्व-लि|[tʰi]}} |{{Lang|chr|Ꮩ|size=115%}}<br /><br />do {{अ-ध्व-लि|[to]}} |{{Lang|chr|Ꮪ|size=115%}}<br /><br />du {{अ-ध्व-लि|[tu̜]}} |{{Lang|chr|Ꮫ|size=115%}}<br /><br />dv {{अ-ध्व-लि|[tə̃]}} |- !dl / tl<br /><br />{{अ-ध्व-लि|[d͡ɮ]}} / {{अ-ध्व-लि|[t͡ɬ]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮬ|size=115%}}<br /><br />dla {{अ-ध्व-लि|[d͡ɮa]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮭ|size=115%}}<br /><br />tla {{अ-ध्व-लि|[t͡ɬa]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮮ|size=115%}}<br /><br />tle {{अ-ध्व-लि|[t͡ɬe]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮯ|size=115%}}<br /><br />tli {{अ-ध्व-लि|[t͡ɬi]}} |{{Lang|chr|Ꮰ|size=115%}}<br /><br />tlo {{अ-ध्व-लि|[t͡ɬo]}} |{{Lang|chr|Ꮱ|size=115%}}<br /><br />tlu {{अ-ध्व-लि|[t͡ɬu̜]}} |{{Lang|chr|Ꮲ|size=115%}}<br /><br />tlv {{अ-ध्व-लि|[t͡ɬə̃]}} |- !ts<br /><br />{{अ-ध्व-लि|[t͡s]}}~{{अ-ध्व-लि|[d͡ʒ]}} | colspan="4" |{{Lang|chr|Ꮳ|size=115%}}<br /><br />tsa {{अ-ध्व-लि|[d͡ʒa]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮴ|size=115%}}<br /><br />tse {{अ-ध्व-लि|[d͡ʒe]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮵ|size=115%}}<br /><br />tsi {{अ-ध्व-लि|[d͡ʒi]}} |{{Lang|chr|Ꮶ|size=115%}}<br /><br />tso {{अ-ध्व-लि|[d͡ʒo]}} |{{Lang|chr|Ꮷ|size=115%}}<br /><br />tsu {{अ-ध्व-लि|[d͡ʒu̜]}} |{{Lang|chr|Ꮸ|size=115%}}<br /><br />tsv {{अ-ध्व-लि|[d͡ʒə̃]}} |- !w<br /><br />{{अ-ध्व-लि|[ɰ]}} | colspan="4" |{{Lang|chr|Ꮹ|size=115%}}<br /><br />wa {{अ-ध्व-लि|[ɰa]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮺ|size=115%}}<br /><br />we {{अ-ध्व-लि|[ɰe]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮻ|size=115%}}<br /><br />wi {{अ-ध्व-लि|[ɰi]}} |{{Lang|chr|Ꮼ|size=115%}}<br /><br />wo {{अ-ध्व-लि|[ɰo]}} |{{Lang|chr|Ꮽ|size=115%}}<br /><br />wu {{अ-ध्व-लि|[ɰu̜]}} |{{Lang|chr|Ꮾ|size=115%}}<br /><br />wv {{अ-ध्व-लि|[ɰə̃]}} |- !y<br /><br />{{अ-ध्व-लि|[j]}} | colspan="4" |{{Lang|chr|Ꮿ|size=115%}}<br /><br />ya {{अ-ध्व-लि|[ja]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ᏸ|size=115%}}<br /><br />ye {{अ-ध्व-लि|[je]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ᏹ|size=115%}}<br /><br />yi {{अ-ध्व-लि|[ji]}} |{{Lang|chr|Ᏺ|size=115%}}<br /><br />yo {{अ-ध्व-लि|[jo]}} |{{Lang|chr|Ᏻ|size=115%}}<br /><br />yu {{अ-ध्व-लि|[ju̜]}} |{{Lang|chr|Ᏼ|size=115%}}<br /><br />yv {{अ-ध्व-लि|[jə̃]}} |} '''टिप्पणियाँः''' {{notelist-lr}} चेरोकी चरित्र का पुराने दस्तावेजों में एक अलग अभिविन्यास है, एक उल्टा अक्षर V, आधुनिक दस्तावेजों की तुलना में फ़्लिप किया गया है। {{Efn|{{Transliteration|chr|do}} के पुराने रूप (Λ-जैसा) और {{Transliteration|chr|do}} के आधुनिक रूप (V-जैसा) में अंतर है। मानक Digohweli फ़ॉन्ट आधुनिक रूप को प्रदर्शित करता है। Old Do Digohweli और Code2000 फ़ॉन्ट, दोनों ही पुराने रूप को प्रदर्शित करते हैं।|name=old-do}} पाठ्यक्रम का एक हस्तलिखित वक्र रूप भी है, विशेष रूप से, हस्तलिखित ग्लिफ मुद्रित रूपों से बहुत कम समानता रखते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.omniglot.com/writing/cherokee.htm|title=Cherokee language, writing system and pronunciation|website=[[Omniglot]]|at=sec. "Hand-written Cherokee syllabary"|archive-url=https://web.archive.org/web/20181002104016/http://omniglot.com/writing/cherokee.htm|archive-date=October 2, 2018|access-date=August 19, 2019}}</ref> == यूनिकोड == चेरोकी के लिए पहला यूनिकोड ब्लॉक <code>U + 13A0-U + 13FF</code> है। इसमें छह छोटे अक्षरों के साथ सभी ८६ बड़े अक्षर शामिल हैंः- {{यूनिकोड चार्ट चेरौकी}} == नोट्स == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Notelist}} == सन्दर्भ == <references /> == बाहरी कड़ियाँ == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>{{कॉमन्स श्रेणी}} * {{Citation|title=चेरौकी|url=http://www.translitteration.com/transliteration/en/cherokee/sequoyah/|type=ऑनलाइन रूपांतरण उपकरण|contribution=सेक्वॉया|publisher=लिप्यंतरण}} di4zhqjix1oqil3u27060co9418nxbb 6555862 6555854 2026-05-24T09:20:19Z ङघिञ 872516 6555862 wikitext text/x-wiki {{Infobox writing system|name=चेरौकी लिपि|type=Syllabary|sample=Cherokee sample.svg|caption=''त्सालागी'' चेरौकी शब्दांशमाला में लिखा गया ("चेरौकी")|time=१८२० के दशक{{sfn|Sturtevant|Fogelson|2004|p=337}} – वर्तमान<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/109503/Cherokee-language |title=चेरौकी भाषा |publisher=[[एनसाइक्लोपीडिया ब्रिटानिका]] |access-date=२२ मई २०१४ |archive-date=२ मई २०१५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150502190615/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/109503/Cherokee-language |url-status=live }}</ref>|languages=[[चेरौकी भाषा]]|unicode={{ublist|class=nowrap | [https://www.unicode.org/charts/PDF/U13A0.pdf U+13A0–U+13FF] {{smaller|चेरौकी}} | [https://www.unicode.org/charts/PDF/UAB70.pdf U+AB70–U+ABBF] {{smaller|चेरौकी परिशिष्ट}}}}|iso15924=Cher}}{{SpecialChars|Cherokee}}'''चेरौकी शब्दांश''' ({{langx|chr|ᏣᎳᎩ ᏗᎪᏪᎶᏙᏗ|Tsalagi Digohwelodohdi|links=no|label=चेरौकी}}) एक शब्दांश है जिसका आविष्कार १८१० के दशक के अंत और १८२० के दशक की शुरुआत में [[चेरौकी भाषा|चेरोकी भाषा]] लिखने के लिए सेकोयाह द्वारा किया गया था। पाठ्यक्रम की उनकी रचना विशेष रूप से उल्लेखनीय है क्योंकि वे इसके निर्माण तक [[साक्षरता|अनपढ़]] थे।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/gunsgermssteelfa00diam|title=Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies|last=Diamond|first=Jared|date=1999|publisher=Norton|isbn=0393317552|location=New York|page=228|url-access=registration}}</ref> उन्होंने पहले लॉगोग्राम के साथ प्रयोग किया, लेकिन बाद में उनकी प्रणाली पाठ्यक्रम में विकसित हुई। उनकी प्रणाली में, प्रत्येक प्रतीक एक एकल [[स्वनिम|ध्वनि]] के बजाय एक शब्दांश का प्रतिनिधित्व करता है-८५ (मूल रूप से ८६) अक्षर चेरोकी लिखने के लिए एक उपयुक्त विधि प्रदान करते हैं।{{Sfn|Sturtevant|Fogelson|2004|p=337}} ये अक्षर अन्य लिपियों जैसे [[रोमन लिपि|लैटिन]], [[यूनानी वर्णमाला|ग्रीक]], [[सीरिलिक लिपि|सिरिलिक]] और ग्लागोलिटिक के अक्षरों से मिलते-जुलते हैं, लेकिन समान ध्वनियों का प्रतिनिधित्व करने के लिए इनका उपयोग नहीं किया जाता है। {| class="wikitable" | colspan="12" style="font-size: smaller" |नीचे दिया गया चार्ट चेरोकी ब्लॉक के [[यूनिकोड]] वर्णों का उपयोग करता है। छवि विकल्प के लिए, देखें [[:चित्र:Cherokee Syllabary.svg]]। |- !व्यञ्जन ! colspan="4" |a ! colspan="2" |e ! colspan="2" |i !o !u !v {{अ-ध्व-लि|[ə̃]}} |- !∅ | colspan="4" |{{Lang|chr|Ꭰ|size=115%}}<br /><br />a {{अ-ध्व-लि|[a]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꭱ|size=115%}}<br /><br />e {{अ-ध्व-लि|[e]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꭲ|size=115%}}<br /><br />i {{अ-ध्व-लि|[i]}} |{{Lang|chr|Ꭳ|size=115%}}<br /><br />o {{अ-ध्व-लि|[o]}} |{{Lang|chr|Ꭴ|size=115%}}<br /><br />u {{अ-ध्व-लि|[u̜]}} |{{Lang|chr|Ꭵ|size=115%}}<br /><br />v {{अ-ध्व-लि|[ə̃]}} |- !g / k | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꭶ|size=115%}}<br /><br />ga {{अ-ध्व-लि|[ka]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꭷ|size=115%}}<br /><br />ka {{अ-ध्व-लि|[kʰa]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꭸ|size=115%}}<br /><br />ge {{अ-ध्व-लि|[ke]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꭹ|size=115%}}<br /><br />gi {{अ-ध्व-लि|[ki]}} |{{Lang|chr|Ꭺ|size=115%}}<br /><br />go {{अ-ध्व-लि|[ko]}} |{{Lang|chr|Ꭻ|size=115%}}<br /><br />gu {{अ-ध्व-लि|[ku̜]}} |{{Lang|chr|Ꭼ|size=115%}}<br /><br />gv {{अ-ध्व-लि|[kə̃]}} |- !h | colspan="4" |{{Lang|chr|Ꭽ|size=115%}}<br /><br />ha {{अ-ध्व-लि|[ha]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꭾ|size=115%}}<br /><br />he {{अ-ध्व-लि|[he]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꭿ|size=115%}}<br /><br />hi {{अ-ध्व-लि|[hi]}} |{{Lang|chr|Ꮀ|size=115%}}<br /><br />ho {{अ-ध्व-लि|[ho]}} |{{Lang|chr|Ꮁ|size=115%}}<br /><br />hu {{अ-ध्व-लि|[hu̜]}} |{{Lang|chr|Ꮂ|size=115%}}<br /><br />hv {{अ-ध्व-लि|[hə̃]}} |- !l | colspan="4" |{{Lang|chr|Ꮃ|size=115%}}<br /><br />la {{अ-ध्व-लि|[la]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮄ|size=115%}}<br /><br />le {{अ-ध्व-लि|[le]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮅ|size=115%}}<br /><br />li {{अ-ध्व-लि|[li]}} |{{Lang|chr|Ꮆ|size=115%}}<br /><br />lo {{अ-ध्व-लि|[lo]}} |{{Lang|chr|Ꮇ|size=115%}}<br /><br />lu {{अ-ध्व-लि|[lu̜]}} |{{Lang|chr|Ꮈ|size=115%}}<br /><br />lv {{अ-ध्व-लि|[lə̃]}} |- !m | colspan="4" |{{Lang|chr|Ꮉ|size=115%}}<br /><br />ma {{अ-ध्व-लि|[ma]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮊ|size=115%}}<br /><br />me {{अ-ध्व-लि|[me]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮋ|size=115%}}<br /><br />mi {{अ-ध्व-लि|[mi]}} |{{Lang|chr|Ꮌ|size=115%}}<br /><br />mo {{अ-ध्व-लि|[mo]}} |{{Lang|chr|Ꮍ|size=115%}}<br /><br />mu {{अ-ध्व-लि|[mu̜]}} |{{Lang|chr|Ᏽ{{Efn|अक्षर {{lang|chr|Ᏽ}} का उपयोग पहले शब्दांश {{Transliteration|chr|mv}} को दर्शाने के लिए किया जाता था, लेकिन अब इसका उपयोग नहीं किया जाता है।{{efn|name=mv|Most sources, including materials produced by the Cherokee Nation, state that this character represented the {{Transliteration|chr|mv}} syllable.<ref>{{cite web|url=http://cherokee.org/Portals/0/Documents/Language/syllabary%20chart.pdf?ver=2017-08-04-145035-983 |title=Syllabary Chart |publisher=Cherokee Nation |archive-url=https://web.archive.org/web/20180115184717/https://cherokee.org/Portals/0/Documents/Language/syllabary%20chart.pdf?ver=2017-08-04-145035-983 |archive-date=15 January 2018 |access-date=22 December 2020}}</ref><ref>Cushman 2013, p. 93.</ref><ref>{{cite web|title=Cherokee: Range: 13A0–13FF|url=https://www.unicode.org/charts/PDF/U13A0.pdf|website=The Unicode Standard, Version 9.0|access-date=10 June 2017|archive-date=September 30, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230930221144/http://www.unicode.org/charts/PDF/U13A0.pdf|url-status=live}}</ref> However, Worcester wrote that it represented a syllable similar to {{Transliteration|chr|hv}}, but with {{Transliteration|chr|hv}} more open.{{sfn|Walker| Sarbaugh|1993|pp=77, 89–90}}}}}}|size=115%}}<br /><br />mv {{अ-ध्व-लि|[mə̃]}} |- !n / hn |{{Lang|chr|Ꮎ|size=115%}}<br /><br />na {{अ-ध्व-लि|[na]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮏ|size=115%}}<br /><br />hna {{अ-ध्व-लि|[n̥a]}} |{{Lang|chr|Ꮐ|size=115%}}<br /><br />nah {{अ-ध्व-लि|[nah]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮑ|size=115%}}<br /><br />ne {{अ-ध्व-लि|[ne]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮒ|size=115%}}<br /><br />ni {{अ-ध्व-लि|[ni]}} |{{Lang|chr|Ꮓ|size=115%}}<br /><br />no {{अ-ध्व-लि|[no]}} |{{Lang|chr|Ꮔ|size=115%}}<br /><br />nu {{अ-ध्व-लि|[nu̜]}} |{{Lang|chr|Ꮕ|size=115%}}<br /><br />nv {{अ-ध्व-लि|[nə̃]}} |- !qu<br /><br />{{अ-ध्व-लि|[kʷ]}} | colspan="4" |{{Lang|chr|Ꮖ|size=115%}}<br /><br />qua {{अ-ध्व-लि|[kʷa]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮗ|size=115%}}<br /><br />que {{अ-ध्व-लि|[kʷe]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮘ|size=115%}}<br /><br />qui {{अ-ध्व-लि|[kʷi]}} |{{Lang|chr|Ꮙ|size=115%}}<br /><br />quo {{अ-ध्व-लि|[kʷo]}} |{{Lang|chr|Ꮚ|size=115%}}<br /><br />quu {{अ-ध्व-लि|[kʷu̜]}} |{{Lang|chr|Ꮛ|size=115%}}<br /><br />quv {{अ-ध्व-लि|[kʷə̃]}} |- !s | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮝ|size=115%}}<br /><br />s {{अ-ध्व-लि|[s]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮜ|size=115%}}<br /><br />sa {{अ-ध्व-लि|[sa]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮞ|size=115%}}<br /><br />se {{अ-ध्व-लि|[se]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮟ|size=115%}}<br /><br />si {{अ-ध्व-लि|[si]}} |{{Lang|chr|Ꮠ|size=115%}}<br /><br />so {{अ-ध्व-लि|[so]}} |{{Lang|chr|Ꮡ|size=115%}}<br /><br />su {{अ-ध्व-लि|[su̜]}} |{{Lang|chr|Ꮢ|size=115%}}<br /><br />sv {{अ-ध्व-लि|[sə̃]}} |- !d / t | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮣ|size=115%}}<br /><br />da {{अ-ध्व-लि|[ta]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮤ|size=115%}}<br /><br />ta {{अ-ध्व-लि|[tʰa]}} |{{Lang|chr|Ꮥ|size=115%}}<br /><br />de {{अ-ध्व-लि|[te]}} |{{Lang|chr|Ꮦ|size=115%}}<br /><br />te {{अ-ध्व-लि|[tʰe]}} |{{Lang|chr|Ꮧ|size=115%}}<br /><br />di {{अ-ध्व-लि|[ti]}} |{{Lang|chr|Ꮨ|size=115%}}<br /><br />ti {{अ-ध्व-लि|[tʰi]}} |{{Lang|chr|Ꮩ|size=115%}}<br /><br />do {{अ-ध्व-लि|[to]}} |{{Lang|chr|Ꮪ|size=115%}}<br /><br />du {{अ-ध्व-लि|[tu̜]}} |{{Lang|chr|Ꮫ|size=115%}}<br /><br />dv {{अ-ध्व-लि|[tə̃]}} |- !dl / tl<br /><br />{{अ-ध्व-लि|[d͡ɮ]}} / {{अ-ध्व-लि|[t͡ɬ]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮬ|size=115%}}<br /><br />dla {{अ-ध्व-लि|[d͡ɮa]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮭ|size=115%}}<br /><br />tla {{अ-ध्व-लि|[t͡ɬa]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮮ|size=115%}}<br /><br />tle {{अ-ध्व-लि|[t͡ɬe]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮯ|size=115%}}<br /><br />tli {{अ-ध्व-लि|[t͡ɬi]}} |{{Lang|chr|Ꮰ|size=115%}}<br /><br />tlo {{अ-ध्व-लि|[t͡ɬo]}} |{{Lang|chr|Ꮱ|size=115%}}<br /><br />tlu {{अ-ध्व-लि|[t͡ɬu̜]}} |{{Lang|chr|Ꮲ|size=115%}}<br /><br />tlv {{अ-ध्व-लि|[t͡ɬə̃]}} |- !ts<br /><br />{{अ-ध्व-लि|[t͡s]}}~{{अ-ध्व-लि|[d͡ʒ]}} | colspan="4" |{{Lang|chr|Ꮳ|size=115%}}<br /><br />tsa {{अ-ध्व-लि|[d͡ʒa]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮴ|size=115%}}<br /><br />tse {{अ-ध्व-लि|[d͡ʒe]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮵ|size=115%}}<br /><br />tsi {{अ-ध्व-लि|[d͡ʒi]}} |{{Lang|chr|Ꮶ|size=115%}}<br /><br />tso {{अ-ध्व-लि|[d͡ʒo]}} |{{Lang|chr|Ꮷ|size=115%}}<br /><br />tsu {{अ-ध्व-लि|[d͡ʒu̜]}} |{{Lang|chr|Ꮸ|size=115%}}<br /><br />tsv {{अ-ध्व-लि|[d͡ʒə̃]}} |- !w<br /><br />{{अ-ध्व-लि|[ɰ]}} | colspan="4" |{{Lang|chr|Ꮹ|size=115%}}<br /><br />wa {{अ-ध्व-लि|[ɰa]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮺ|size=115%}}<br /><br />we {{अ-ध्व-लि|[ɰe]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ꮻ|size=115%}}<br /><br />wi {{अ-ध्व-लि|[ɰi]}} |{{Lang|chr|Ꮼ|size=115%}}<br /><br />wo {{अ-ध्व-लि|[ɰo]}} |{{Lang|chr|Ꮽ|size=115%}}<br /><br />wu {{अ-ध्व-लि|[ɰu̜]}} |{{Lang|chr|Ꮾ|size=115%}}<br /><br />wv {{अ-ध्व-लि|[ɰə̃]}} |- !y<br /><br />{{अ-ध्व-लि|[j]}} | colspan="4" |{{Lang|chr|Ꮿ|size=115%}}<br /><br />ya {{अ-ध्व-लि|[ja]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ᏸ|size=115%}}<br /><br />ye {{अ-ध्व-लि|[je]}} | colspan="2" |{{Lang|chr|Ᏹ|size=115%}}<br /><br />yi {{अ-ध्व-लि|[ji]}} |{{Lang|chr|Ᏺ|size=115%}}<br /><br />yo {{अ-ध्व-लि|[jo]}} |{{Lang|chr|Ᏻ|size=115%}}<br /><br />yu {{अ-ध्व-लि|[ju̜]}} |{{Lang|chr|Ᏼ|size=115%}}<br /><br />yv {{अ-ध्व-लि|[jə̃]}} |} '''टिप्पणियाँः''' {{notelist-lr}} चेरोकी चरित्र का पुराने दस्तावेजों में एक अलग अभिविन्यास है, एक उल्टा अक्षर V, आधुनिक दस्तावेजों की तुलना में फ़्लिप किया गया है। {{Efn|{{Transliteration|chr|do}} के पुराने रूप (Λ-जैसा) और {{Transliteration|chr|do}} के आधुनिक रूप (V-जैसा) में अंतर है। मानक Digohweli फ़ॉन्ट आधुनिक रूप को प्रदर्शित करता है। Old Do Digohweli और Code2000 फ़ॉन्ट, दोनों ही पुराने रूप को प्रदर्शित करते हैं।|name=old-do}} पाठ्यक्रम का एक हस्तलिखित वक्र रूप भी है, विशेष रूप से, हस्तलिखित ग्लिफ मुद्रित रूपों से बहुत कम समानता रखते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.omniglot.com/writing/cherokee.htm|title=Cherokee language, writing system and pronunciation|website=[[Omniglot]]|at=sec. "Hand-written Cherokee syllabary"|archive-url=https://web.archive.org/web/20181002104016/http://omniglot.com/writing/cherokee.htm|archive-date=October 2, 2018|access-date=August 19, 2019}}</ref> == यूनिकोड == चेरोकी के लिए पहला यूनिकोड ब्लॉक <code>U + 13A0-U + 13FF</code> है। इसमें छह छोटे अक्षरों के साथ सभी ८६ बड़े अक्षर शामिल हैंः- {{यूनिकोड चार्ट चेरौकी}} == नोट्स == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Notelist}} == सन्दर्भ == <references /> == बाहरी कड़ियाँ == {{कॉमन्स श्रेणी}} * {{Citation|title=चेरौकी|url=http://www.translitteration.com/transliteration/en/cherokee/sequoyah/|type=ऑनलाइन रूपांतरण उपकरण|contribution=सेक्वॉया|publisher=लिप्यंतरण}} sns1dpntx3f8x0xi6xuotv3b3esf1xv साँचा:यूनिकोड चार्ट चेरौकी 10 1612526 6555869 2026-05-24T09:24:03Z ङघिञ 872516 नया पृष्ठ: {| class="wikitable nounderlines" style="border-collapse:collapse;background:var(--background-color-base,#fff);color:inherit;font-size:large;text-align:center" | colspan="17" style="background:var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa);color:inherit;font-size:small" | '''[[चेरौकी लिपि|चेरौकी]]'''{{ref label|U13A0_as_of_Unicode_version|1}}{{ref label|U13A0_grey|2}}<br />[https://www.unicode.org/charts/PDF/U13A0.pdf आधिक... 6555869 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable nounderlines" style="border-collapse:collapse;background:var(--background-color-base,#fff);color:inherit;font-size:large;text-align:center" | colspan="17" style="background:var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa);color:inherit;font-size:small" | '''[[चेरौकी लिपि|चेरौकी]]'''{{ref label|U13A0_as_of_Unicode_version|1}}{{ref label|U13A0_grey|2}}<br />[https://www.unicode.org/charts/PDF/U13A0.pdf आधिकारिक यूनिकोड कंसोर्टियम कोड चार्ट] (PDF) |- style="background:var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa);color:inherit;font-size:small" | style="width:45pt" | &nbsp; || style="width:20pt" | 0 || style="width:20pt" | 1 || style="width:20pt" | 2 || style="width:20pt" | 3 || style="width:20pt" | 4 || style="width:20pt" | 5 || style="width:20pt" | 6 || style="width:20pt" | 7 || style="width:20pt" | 8 || style="width:20pt" | 9 || style="width:20pt" | A || style="width:20pt" | B || style="width:20pt" | C || style="width:20pt" | D || style="width:20pt" | E || style="width:20pt" | F |- | style="background:var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa);color:inherit;font-size:small" | U+13Ax | title="U+13A0: CHEROKEE LETTER A" | Ꭰ | title="U+13A1: CHEROKEE LETTER E" | Ꭱ | title="U+13A2: CHEROKEE LETTER I" | Ꭲ | title="U+13A3: CHEROKEE LETTER O" | Ꭳ | title="U+13A4: CHEROKEE LETTER U" | Ꭴ | title="U+13A5: CHEROKEE LETTER V" | Ꭵ | title="U+13A6: CHEROKEE LETTER GA" | Ꭶ | title="U+13A7: CHEROKEE LETTER KA" | Ꭷ | title="U+13A8: CHEROKEE LETTER GE" | Ꭸ | title="U+13A9: CHEROKEE LETTER GI" | Ꭹ | title="U+13AA: CHEROKEE LETTER GO" | Ꭺ | title="U+13AB: CHEROKEE LETTER GU" | Ꭻ | title="U+13AC: CHEROKEE LETTER GV" | Ꭼ | title="U+13AD: CHEROKEE LETTER HA" | Ꭽ | title="U+13AE: CHEROKEE LETTER HE" | Ꭾ | title="U+13AF: CHEROKEE LETTER HI" | Ꭿ |- | style="background:var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa);color:inherit;font-size:small" | U+13Bx | title="U+13B0: CHEROKEE LETTER HO" | Ꮀ | title="U+13B1: CHEROKEE LETTER HU" | Ꮁ | title="U+13B2: CHEROKEE LETTER HV" | Ꮂ | title="U+13B3: CHEROKEE LETTER LA" | Ꮃ | title="U+13B4: CHEROKEE LETTER LE" | Ꮄ | title="U+13B5: CHEROKEE LETTER LI" | Ꮅ | title="U+13B6: CHEROKEE LETTER LO" | Ꮆ | title="U+13B7: CHEROKEE LETTER LU" | Ꮇ | title="U+13B8: CHEROKEE LETTER LV" | Ꮈ | title="U+13B9: CHEROKEE LETTER MA" | Ꮉ | title="U+13BA: CHEROKEE LETTER ME" | Ꮊ | title="U+13BB: CHEROKEE LETTER MI" | Ꮋ | title="U+13BC: CHEROKEE LETTER MO" | Ꮌ | title="U+13BD: CHEROKEE LETTER MU" | Ꮍ | title="U+13BE: CHEROKEE LETTER NA" | Ꮎ | title="U+13BF: CHEROKEE LETTER HNA" | Ꮏ |- | style="background:var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa);color:inherit;font-size:small" | U+13Cx | title="U+13C0: CHEROKEE LETTER NAH" | Ꮐ | title="U+13C1: CHEROKEE LETTER NE" | Ꮑ | title="U+13C2: CHEROKEE LETTER NI" | Ꮒ | title="U+13C3: CHEROKEE LETTER NO" | Ꮓ | title="U+13C4: CHEROKEE LETTER NU" | Ꮔ | title="U+13C5: CHEROKEE LETTER NV" | Ꮕ | title="U+13C6: CHEROKEE LETTER QUA" | Ꮖ | title="U+13C7: CHEROKEE LETTER QUE" | Ꮗ | title="U+13C8: CHEROKEE LETTER QUI" | Ꮘ | title="U+13C9: CHEROKEE LETTER QUO" | Ꮙ | title="U+13CA: CHEROKEE LETTER QUU" | Ꮚ | title="U+13CB: CHEROKEE LETTER QUV" | Ꮛ | title="U+13CC: CHEROKEE LETTER SA" | Ꮜ | title="U+13CD: CHEROKEE LETTER S" | Ꮝ | title="U+13CE: CHEROKEE LETTER SE" | Ꮞ | title="U+13CF: CHEROKEE LETTER SI" | Ꮟ |- | style="background:var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa);color:inherit;font-size:small" | U+13Dx | title="U+13D0: CHEROKEE LETTER SO" | Ꮠ | title="U+13D1: CHEROKEE LETTER SU" | Ꮡ | title="U+13D2: CHEROKEE LETTER SV" | Ꮢ | title="U+13D3: CHEROKEE LETTER DA" | Ꮣ | title="U+13D4: CHEROKEE LETTER TA" | Ꮤ | title="U+13D5: CHEROKEE LETTER DE" | Ꮥ | title="U+13D6: CHEROKEE LETTER TE" | Ꮦ | title="U+13D7: CHEROKEE LETTER DI" | Ꮧ | title="U+13D8: CHEROKEE LETTER TI" | Ꮨ | title="U+13D9: CHEROKEE LETTER DO" | Ꮩ | title="U+13DA: CHEROKEE LETTER DU" | Ꮪ | title="U+13DB: CHEROKEE LETTER DV" | Ꮫ | title="U+13DC: CHEROKEE LETTER DLA" | Ꮬ | title="U+13DD: CHEROKEE LETTER TLA" | Ꮭ | title="U+13DE: CHEROKEE LETTER TLE" | Ꮮ | title="U+13DF: CHEROKEE LETTER TLI" | Ꮯ |- | style="background:var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa);color:inherit;font-size:small" | U+13Ex | title="U+13E0: CHEROKEE LETTER TLO" | Ꮰ | title="U+13E1: CHEROKEE LETTER TLU" | Ꮱ | title="U+13E2: CHEROKEE LETTER TLV" | Ꮲ | title="U+13E3: CHEROKEE LETTER TSA" | Ꮳ | title="U+13E4: CHEROKEE LETTER TSE" | Ꮴ | title="U+13E5: CHEROKEE LETTER TSI" | Ꮵ | title="U+13E6: CHEROKEE LETTER TSO" | Ꮶ | title="U+13E7: CHEROKEE LETTER TSU" | Ꮷ | title="U+13E8: CHEROKEE LETTER TSV" | Ꮸ | title="U+13E9: CHEROKEE LETTER WA" | Ꮹ | title="U+13EA: CHEROKEE LETTER WE" | Ꮺ | title="U+13EB: CHEROKEE LETTER WI" | Ꮻ | title="U+13EC: CHEROKEE LETTER WO" | Ꮼ | title="U+13ED: CHEROKEE LETTER WU" | Ꮽ | title="U+13EE: CHEROKEE LETTER WV" | Ꮾ | title="U+13EF: CHEROKEE LETTER YA" | Ꮿ |- | style="background:var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa);color:inherit;font-size:small" | U+13Fx | title="U+13F0: CHEROKEE LETTER YE" | Ᏸ | title="U+13F1: CHEROKEE LETTER YI" | Ᏹ | title="U+13F2: CHEROKEE LETTER YO" | Ᏺ | title="U+13F3: CHEROKEE LETTER YU" | Ᏻ | title="U+13F4: CHEROKEE LETTER YV" | Ᏼ | title="U+13F5: CHEROKEE LETTER MV" | Ᏽ | title="Reserved" style="background-color:var(--background-color-disabled,#c8ccd1);color:inherit;" | | title="Reserved" style="background-color:var(--background-color-disabled,#c8ccd1);color:inherit;" | | title="U+13F8: CHEROKEE SMALL LETTER YE" | ᏸ | title="U+13F9: CHEROKEE SMALL LETTER YI" | ᏹ | title="U+13FA: CHEROKEE SMALL LETTER YO" | ᏺ | title="U+13FB: CHEROKEE SMALL LETTER YU" | ᏻ | title="U+13FC: CHEROKEE SMALL LETTER YV" | ᏼ | title="U+13FD: CHEROKEE SMALL LETTER MV" | ᏽ | title="Reserved" style="background-color:var(--background-color-disabled,#c8ccd1);color:inherit;" | | title="Reserved" style="background-color:var(--background-color-disabled,#c8ccd1);color:inherit;" | |- | colspan="17" style="background:var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa);color:inherit;font-size:small;text-align:left" | '''Notes''' :1.{{note|U13A0_as_of_Unicode_version}}यूनिकोड संस्करण १७.० :2.{{note|U13A0_grey}}धूसर क्षेत्र उन कोड बिंदुओं को दर्शाते हैं जो असाइन नहीं किए गए हैं। |}<noinclude> {{documentation|template:Unicode chart/block documentation}} </noinclude> ik7574vp4k0tx3dpvfpvasbp80keaya सद्गुरु तारक ब्रह्म 0 1612527 6555894 2026-05-24T10:38:06Z Shivay Yadav 926528 जीवनी और संस्थापन 6555894 wikitext text/x-wiki === सद्गुरु तारक ब्रम्ह === '''जन्म''' 10/05/1965 '''जन्म स्थान''' - कोल्हुआ टाडा गोरखपुर उत्तर प्रदेश भारत '''पिता -''' स्व० धनुषधारी '''माता -''' स्व० पन्ना देवी '''वैवाहिक स्थिति -''' विवाहित '''निवास स्थान -''' मातेश्वरी शक्ति पीठ बड़हलगंज गोरखपुर उत्तर प्रदेश भारत '''शैक्षिक योग्यता''' - '''B.A.M.S''' '''आध्यात्मिक योग्यता -''' सद्गुरु तारक ब्रह्म , अंतर्राष्ट्रीय प्रवचन कर्ता , योग गुरु '''कर्म क्षेत्र -''' सम्पूर्ण विश्व ब्रह्मांड '''संस्थापक -''' अन्तर्राष्ट्रीय मातेश्वरी महाधाम mvg3yb08noidp6tpb88ua1tjykx790j 6555895 6555894 2026-05-24T10:40:42Z Shivay Yadav 926528 /* सद्गुरु तारक ब्रम्ह */ 6555895 wikitext text/x-wiki === सद्गुरु तारक ब्रम्ह === '''जन्म''' 10/05/1965 '''जन्म स्थान''' - कोल्हुआ टाडा गोरखपुर उत्तर प्रदेश भारत '''पिता -''' स्व० धनुषधारी '''माता -''' स्व० पन्ना देवी '''वैवाहिक स्थिति -''' विवाहित '''निवास स्थान -''' मातेश्वरी शक्ति पीठ बड़हलगंज गोरखपुर उत्तर प्रदेश भारत '''शैक्षिक योग्यता''' - '''B.A.M.S''' '''आध्यात्मिक योग्यता -''' सद्गुरु तारक ब्रह्म , अंतर्राष्ट्रीय प्रवचन कर्ता , योग गुरु '''कर्म क्षेत्र -''' सम्पूर्ण विश्व ब्रह्मांड '''संस्थापक -''' अन्तर्राष्ट्रीय मातेश्वरी महाधाम दोहरीघाट मऊ उत्तर प्रदेश भारत पिन कोड - 275303 cepuqcf44wbedhew97v8l46zxh5gng9 6555907 6555895 2026-05-24T11:06:23Z Shivay Yadav 926528 /* सद्गुरु तारक ब्रम्ह */ 6555907 wikitext text/x-wiki === सद्गुरु तारक ब्रम्ह === [[चित्र:Sadguru_Tarak_Bramh.png|अंगूठाकार|319x319पिक्सेल|sadguru Tarak Bramh meditation pose]] '''जन्म''' 10/05/1965 '''जन्म स्थान''' - कोल्हुआ टाडा गोरखपुर उत्तर प्रदेश भारत '''पिता -''' स्व० धनुषधारी '''माता -''' स्व० पन्ना देवी '''वैवाहिक स्थिति -''' विवाहित '''निवास स्थान -''' मातेश्वरी शक्ति पीठ बड़हलगंज गोरखपुर उत्तर प्रदेश भारत '''शैक्षिक योग्यता''' - '''B.A.M.S''' '''आध्यात्मिक योग्यता -''' सद्गुरु तारक ब्रह्म , अंतर्राष्ट्रीय प्रवचन कर्ता , योग गुरु '''कर्म क्षेत्र -''' सम्पूर्ण विश्व ब्रह्मांड '''संस्थापक -''' अन्तर्राष्ट्रीय मातेश्वरी महाधाम दोहरीघाट मऊ उत्तर प्रदेश भारत पिन कोड - 275303 rvhm1tqcwgxe038ahauffq9r6i32q56 6555919 6555907 2026-05-24T11:32:02Z DreamRimmer 651050 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#ल2|शीह ल2]]) 6555919 wikitext text/x-wiki {{db-promo}} === सद्गुरु तारक ब्रम्ह === [[चित्र:Sadguru_Tarak_Bramh.png|अंगूठाकार|319x319पिक्सेल|sadguru Tarak Bramh meditation pose]] '''जन्म''' 10/05/1965 '''जन्म स्थान''' - कोल्हुआ टाडा गोरखपुर उत्तर प्रदेश भारत '''पिता -''' स्व० धनुषधारी '''माता -''' स्व० पन्ना देवी '''वैवाहिक स्थिति -''' विवाहित '''निवास स्थान -''' मातेश्वरी शक्ति पीठ बड़हलगंज गोरखपुर उत्तर प्रदेश भारत '''शैक्षिक योग्यता''' - '''B.A.M.S''' '''आध्यात्मिक योग्यता -''' सद्गुरु तारक ब्रह्म , अंतर्राष्ट्रीय प्रवचन कर्ता , योग गुरु '''कर्म क्षेत्र -''' सम्पूर्ण विश्व ब्रह्मांड '''संस्थापक -''' अन्तर्राष्ट्रीय मातेश्वरी महाधाम दोहरीघाट मऊ उत्तर प्रदेश भारत पिन कोड - 275303 jpn3fgcz510ei1a5d3llxlnztlyfobm वार्ता:Draft:श्रव्य-दृश्य अनुवाद 1 1612528 6555906 2026-05-24T11:04:19Z ~2026-31004-83 926550 /* शीघ्र हटाने पर चर्चा */ नया अनुभाग 6555906 wikitext text/x-wiki == शीघ्र हटाने पर चर्चा == इस पृष्ठ को परीक्षण पृष्ठ होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि... (यहाँ अपना कारण बताएँ) --[[विशेष:योगदान/&#126;2026-31004-83|&#126;2026-31004-83]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-31004-83|वार्ता]]) 11:04, 24 मई 2026 (UTC) यह अनुवाद से संबंधित एक महत्‍वपूर्ण विषय पर जरूरी लेख है। चूंकि लेखक नया उपयोगकर्ता है, इसलिए लेख हटाने के बजाय इसे सुधारने में उपयोगकर्ता की मदद कीजिए। 7uw2dk85f6r9cpx95y7h6ov3ay9xn9q सदस्य वार्ता:Suman Prajapati 11 3 1612529 6555940 2026-05-24T11:56:57Z Suman Prajapati 11 926540 यूज़र पेज बनाया: RJS अभ्यर्थी 6555940 wikitext text/x-wiki नमस्ते, मैं RJS अभ्यर्थी हूं। 8fai8zfidy0y459c1nezqsfejrdf3sk