विकिपीडिया hiwiki https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter मीडिया विशेष वार्ता सदस्य सदस्य वार्ता विकिपीडिया विकिपीडिया वार्ता चित्र चित्र वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता साँचा साँचा वार्ता सहायता सहायता वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता प्रवेशद्वार प्रवेशद्वार वार्ता TimedText TimedText talk मॉड्यूल मॉड्यूल वार्ता Event Event talk हिन्दू 0 76 6556081 6552027 2026-05-24T21:45:58Z ~2026-31122-99 926657 6556081 wikitext text/x-wiki 6556126 6556081 2026-05-25T02:56:37Z अजीत कुमार तिवारी 57025 [[Special:Contributions/~2026-31122-99|~2026-31122-99]] ([[User talk:~2026-31122-99|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6552027 wikitext text/x-wiki {{distinguish|हिन्दी}} {{ज्ञानसन्दूक धार्मिक समूह |group = हिन्दू |population = '''१.२ अरब''' जागतिक (२०२०)<ref name=JDB/><ref>{{cite web|url=http://www.pewforum.org/global-religious-landscape-hindu.aspx|title=The Global Religious Landscape – Hinduism|date=18 December 2012|work=A Report on the Size and Distribution of the World's Major Religious Groups as of 2010|publisher=Pew Research Foundation|accessdate=31 March 2013|archive-date=6 मई 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130506104814/http://www.pewforum.org/global-religious-landscape-hindu.aspx|url-status=dead}}</ref><ref name ="gordonconwell.edu">{{cite web|url=http://www.gordonconwell.edu/resources/documents/1IBMR2015.pdf|title=Christianity 2015: Religious Diversity and Personal Contact|website=gordonconwell.edu|date=January 2015|accessdate=2015-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141543/http://www.gordonconwell.edu/resources/documents/1IBMR2015.pdf|archive-date=25 May 2017|url-status=dead}}</ref> | image = [[File:A Hindu wedding ritual in progress b.jpg|270px]] | caption = हिन्दू शादी की रस्में [[भारत]] | region1 = {{flag|भारत}} | pop1 = १,१००,०००,००० | ref1 =<ref name=JDB/><ref>{{cite web |url=http://www.nepszamlalas.hu/eng/volumes/26/tables/load4_1_1.html |title=Központi Statisztikai Hivatal |publisher=Nepszamlalas.hu |accessdate=2013-10-02 |archive-date=7 जनवरी 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107065121/http://www.ksh.hu/nepszamlalas/|url-status=dead}}</ref> | ALIGN=center | [[South Asia]] | [[Hinduism in India|India]] | 1,320,000,000 | 79.8% ([[2011 Census of India|2011 Census]])<ref>{{cite web| url=http://indianexpress.com/article/india/india-others/indias-population-121-09-crores-hindus-79-8-pc-muslims-14-2-pc-census/| title= Census 2011: Muslims record decadal growth of 24.6 pc, Hindus 16.8 pc | author= Abantika Ghosh, Vijaita Singh | work=The Indian Express| date= 24 January 2015| accessdate= 2015-01-27}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/census-2011-data-on-population-by-religious-communities/article7579161.ece|title=Hindus 79.8%, Muslims 14.2% of population: census data|newspaper=The Hindu|date=25 August 2015|last1=S|first1=Rukmini|last2=Singh|first2=Vijaita}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/c-01.html |title=India Census 2011 |publisher=Censusindia.gov.in |accessdate=2015-08-25}}</ref> | region2 = {{flag|नेपाल}} | pop2 = 28,600,000 | ref2 =<ref name=JDB>{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2010/number/all/|title=The Future of World Religions: Population Growth Projections, 2010–2050|date=1 January 2020|publisher=Pew Research Center|access-date=22 February 2017|url-status=live|archiveurl=http://archive.wikiwix.com/cache/20170222214102/http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2010/number/all/|archivedate=22 February 2017|df=dmy-all}}</ref><ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html#People The World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229013308/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/np.html#People |date=29 दिसंबर 2010 }}, CIA United States (2013)</ref><ref>[https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71442.htm Nepal] US Department of State</ref> | region3 = {{flag|बांग्लादेश}} | pop3 = 13,790,000–17,000,000 | ref3 =<ref name="bbs"/><ref name=JDB/><ref name="HPEW">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2010/number/all/|title=The Future of World Religions: Population Growth Projections, 201=Pew Research Center|access-date=31 March 2017|date=2 April 2015|archive-date=24 दिसंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211326/http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2010/number/all/|url-status=dead}}</ref><ref>[https://2009-2017.state.gov/documents/organization/208636.pdf BANGLADESH 2012 INTERNATIONAL RELIGIOUS FREEDOM REPORT], US State Department (2012), page 2</ref> |region4={{flag|इंडोनेशिया}} |pop4=10,000,000 |ref4=<ref name="USStateDep">[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2010_5/168356.htm Indonesia: Religious Freedoms Report 2010], US State Department (2011), Quote: "The Ministry of Religious Affairs estimates that 10 million Hindus live in the country and account for approximately 90 percent of the population in Bali. Hindu minorities also reside in Central and East Kalimantan, the city of Medan (North Sumatra), South and Central Sulawesi, and Lombok (West Nusa Tenggara). Hindu groups such as Hare Krishna and followers of the Indian spiritual leader Sai Baba are present in small numbers. Some indigenous religious groups, including the "Naurus" on Seram Island in Maluku Province, incorporate Hindu and animist beliefs, and many have also adopted some Protestant teachings."</ref> |region5={{flag|पाकिस्तान}} |pop5=7,500,000- 9,000,000 |ref5=<ref>{{Cite web |last=Deeksha Teri |title=Pakistan Muslim League-Q objects to construction of Hindu temple in Islamabad |url=https://www.wionews.com/south-asia/pakistan-muslim-league-q-objects-to-construction-of-hindu-temple-in-islamabad-310269 |access-date=2026-01-16 |website=Wion |language=en}}</ref><ref>[http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf Population by religion] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060617205811/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |date=17 June 2006}}</ref> |region6={{flag|अमेरिका}} |pop6=3,230,000 |ref6=<ref name="religions.pewforum.org">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2015/05/12/americas-changing-religious-landscape/|title=2014 Religious Landscape Study – Pew Forum on Religion & Public Life|accessdate=15 May 2015|date=12 May 2015}}</ref> |region7={{flag|श्री लंका}} |pop7=3,090,000 |ref7=<ref name=JDB/><ref name="2011census">Department of Census and Statistics,[http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop43&gp=Activities&tpl=3 The Census of Population and Housing of Sri Lanka-2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107065148/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop43&gp=Activities&tpl=3 |date=7 जनवरी 2019 }}</ref> |region8={{flag|मलेशिया}} |pop8=1,949,850 |ref8=<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html|title=The World Factbook – Central Intelligence Agency|website=cia.gov|access-date=18 अक्तूबर 2020|archive-date=7 जनवरी 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107064957/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2777.htm|title=Malaysia}}</ref> |region9={{flag|संयुक्त अरब अमीरात}} |pop9=1,239,610 |ref9=<ref>{{cite book|url=https://www.pewforum.org/2012/12/18/table-religious-composition-by-country-in-numbers/|title=Table: Religious Composition by Country, in Numbers - Pew Research Center|date=18 December 2012|isbn=978-2024194347}}</ref> |region10={{flag|यूनाइटेड किंगडम}} |pop10=1,030,000 |ref10=<ref name=JDB/><ref name=census2011uk>{{cite web|last1=UK Government|title=Religion in England and Wales 2011|url=http://www.ons.gov.uk/ons/search/index.html?pageSize=50&sortBy=none&sortDirection=none&newquery=hindu|publisher=Office of National Statistics (11 December 2012)|accessdate=7 September 2014|date=27 March 2009|archive-date=24 सितंबर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924130324/http://www.ons.gov.uk/ons/search/index.html?pageSize=50&sortBy=none&sortDirection=none&newquery=hindu|url-status=dead}}</ref> |region11={{flag|मॉरीशस}} |pop11=600,327 |ref11=<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mp.html|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=18 अक्तूबर 2020|archive-date=24 दिसंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211252/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mp.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gov.mu/portal/goc/cso/file/2011VolIIPC.pdf |publisher=[[Statistics Mauritius]] |page=68 |title=Resident population by religion and sex |accessdate=1 November 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016141533/http://www.gov.mu/portal/goc/cso/file/2011VolIIPC.pdf |archivedate=16 October 2013 }}</ref> |region12={{flag|दक्षिण अफ्रीका}} |pop12=505,000 |ref12=<ref>{{cite web|url=http://features.pewforum.org/grl/population-number.php?sort=numberHindu|title=Table: Religious Composition by Country, in Numbers (2010)|date=18 December 2012|work=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|accessdate=14 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20130201224548/http://features.pewforum.org/grl/population-number.php?sort=numberHindu|archive-date=1 February 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |region13={{flag|कनाडा}} |pop13=497,965 |ref13=<ref name="Statistics Canada Religion">{{cite web|title=2011 National Household Survey|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=7&DETAIL=0&DIM=0&FL=R&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=0&PID=105399&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=0&VID=0&VNAMEE=Religion%20%28108%29&VNAMEF=Religion%20%28108%29|website=www12.statcan.gc.ca|publisher=Statistics Canada|accessdate=21 April 2016}}</ref> |region14={{flag|ऑस्ट्रेलिया}} |pop14=440,300 |ref14=<ref>{{cite web|url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features252016|title=2071.0 – Reflecting Australia – Stories from the Census, 2016|publisher=Abs.gov.au|accessdate=2013-10-02|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170709231248/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features252016|archivedate=9 July 2017|df=dmy-all}}</ref> |region15={{flag|सिंगापुर}} |pop15=280,000<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sn.html|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=18 अक्तूबर 2020|archive-date=28 दिसंबर 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228230816/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sn.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71357.htm|title=Singapore|publisher=}}</ref> |region16={{flag|फ़िजी}} |pop16=261,136 |ref16=<ref>{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1834.htm |title=Fiji |publisher=State.gov |date=2012-09-10 |accessdate=2020-07-02}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fj.html |title=The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=2020-07-02 |archive-date=7 जनवरी 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107065054/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fj.html%20 |url-status=dead }}</ref> |region17={{flag|म्यांमार}} |pop17=252,763 |ref17=<ref>{{cite web|url=https://myanmar.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/UNION_2-C_religion_EN_0.pdf|title=The 2014 Myanmar Population and Housing Census|publisher=Department of Population, Ministry of Labour, Immigration and Population, MYANMAR|accessdate=2 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180329011235/http://myanmar.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/UNION_2-C_religion_EN_0.pdf|archive-date=29 March 2018|url-status=dead}}</ref> |region18={{flag|त्रिनिदाद और टोबैगो}} |pop18=240,100 |ref18=<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/td.html|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=18 अक्तूबर 2020|archive-date=7 जनवरी 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107065157/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/td.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/35638.htm|title=Trinidad and Tobago|publisher=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71476.htm|title=Trinidad and Tobago|publisher=}}</ref> |region19={{flag|गुयाना}} |pop19=190,966 |ref19=<ref>{{cite web|url=http://www.statisticsguyana.gov.gy/download.php?file=93 |title=Religious Composition (Census of Guyana – 2012)|publisher =Bureau of Statistics – Guyana |date=July 2016 |accessdate=2017-12-16}}</ref> |region20={{flag|भूटान}} |pop20=185,700 |ref20=<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bt.html |title=CIA – The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=2012-03-05 |archive-date=28 दिसंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228202246/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bt.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/35839.htm |title=Bhutan |publisher=State.gov |date=2010-02-02 |accessdate=2012-03-05}}</ref> |region21={{flag|रूस}} |pop21=143,000 |ref21=<ref name="Are naAtlas">[http://sreda.org/en/arena Arena – Atlas of Religions and Nationalities in Russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171206100344/http://sreda.org/en/arena |date=6 दिसंबर 2017 }}. Sreda.org</ref> |region22={{flag|सूरीनाम}} |pop22=128,995 |ref22=<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ns.html|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=18 अक्तूबर 2020|archive-date=7 जनवरी 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107065133/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ns.html|url-status=dead}}</ref> | languages = {{Plainlist|* '''पवित्र भाषा:'''<br />{{Hlist|[[तमिल भाषा|तमिल]],[[संस्कृत|संस्कृत]]}}<ref name="Wiley-Blackwell1">{{cite book|last1 = Johnson|first1 = Todd M.|last2 = Grim|first2 = Brian J.|title = The World's Religions in Figures: An Introduction to International Religious Demography|url = http://media.johnwiley.com.au/product_data/excerpt/47/04706745/0470674547-196.pdf|accessdate = 24 November 2015|year = 2013|publisher = Wiley-Blackwell|location = Hoboken, NJ|pages = 10|url-status = dead|archiveurl = https://web.archive.org/web/20131020100448/http://media.johnwiley.com.au/product_data/excerpt/47/04706745/0470674547-196.pdf|archivedate = 20 October 2013}}</ref> }} '''प्रमुख बोली जाने वाली भाषाएँ:'''<br />{{Hlist|[[हिंदी]] और [[हिंदी भाषा|प्रकार]] , [[असमिया भाषा|अखोमिया]] , [[बंगाली भाषा|बंगाली]] , [[भीली भाषा|भीली]] , [[बोड़ो भाषा|बोडो]] , [[खोवार भाषा|चित्राली]] , [[डोगरी भाषा|डोगरी]] | [[गढ़वाली भाषा|गढ़वाली]] , [[गुजराती]] , [[कलश भाषा]] , [[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]] | [[कश्मीरी भाषा|कश्मीरी]] , [[कोक बोरोक भाषा|कोक बोरोक]] , [[कोंकणी भाषा|कोंकणी]] , [[कुमाऊँनी भाषा|कुमाऊँनी ]],[[कच्छी भाषा|कच्छी]],[[लद्दाखी भाषा|लद्दाखी]] , [[मैथिली भाषा|मैथिली]] , [[मलयालम भाषा|मलयालम]] , [[मणिपुरी भाषा|मणिपुरी]] , [[मराठी भाषा|मराठी]] , [[नेपाली भाषा|नेपाली]] , [[ओड़िया भाषा|ओड़िया]] , [[पश्तो]] , [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]] , [[संताली भाषा|संताली]] , [[सिंधी भाषा|सिंधी]] , [[तमिल भाषा|तमिल]] , [[तेलुगू भाषा|तेलगु]] , [[तुलु भाषा|तुलु]] , [[भारत की भाषाएँ| अन्य दक्षिण एशियाई भाषाऐं]] , [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] , [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]] , [[डच भाषा|डच]] , [[कैरेबियाई हिंदुस्तानी]] , [[कैरेबियाई अंग्रेजी]] , [[क्रियोल भाषा|मॉरीशस क्रियोल]] , [[मॉरिशस में हिन्दी|मॉरीशस भोजपुरी-हिंदुस्तानी]] , [[फ़ीजी हिन्दी]] , [[बाली भाषा|बाली]] , [[जावा भाषा|जावा]] , [[Tenggerese dialect|टेंगेरिस]] , [[ओसिंग भाषा|ओसिंग]] , [[चाम भाषा|चाम]] , [[रोमानी भाषा|रोमानी]] , [[इंडोनेशियाई भाषा|इंडोनेशियाई]] , [[मलय भाषा|मलय]] , [[जोंगखा]] | और अन्य}}<ref>{{Cite web |date=January 2012 |title=Chapter 1 Global Religious Populations |url=http://media.johnwiley.com.au/product_data/excerpt/47/04706745/0470674547-196.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020100448/http://media.johnwiley.com.au/product_data/excerpt/47/04706745/0470674547-196.pdf |archive-date=2013-10-20}}</ref><ref>Anjali Pandey, Re‐Englishing ‘flat‐world’ fiction, World Englishes, 10.1111/weng.12370, 38, 1-2, (200-218), (2019).</ref> | scriptures = [[वेद]], [[उपनिषद]], [[आरण्यक]], [[ब्राह्मण-ग्रन्थ]], [[संहिता]], [[आगम|आगम]], [[भगवद गीता]], [[पुराण]], [[इतिहास]], [[शास्त्र]], [[तंत्र]], [[दर्शन]], [[सूत्र]], [[स्तोत्र]]s, [[सुभाषित]] और [[हिन्दू धर्मग्रन्थ|अन्य]]<ref name=goodallix/><ref>RC Zaehner (1992), Hindu Scriptures, Penguin Random House, {{ISBN|978-0679410782}}, pages 1-11 and Preface</ref><ref>Ludo Rocher (1986), The Puranas, Otto Harrassowitz Verlag, {{ISBN|978-3-447-02522-5}}</ref><ref>{{cite book|author=Moriz Winternitz|authorlink=Moriz Winternitz|title=A History of Indian Literature|url=https://books.google.com/books?id=JRfuJFRV_O8C|year=1996|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0264-3|pages=xv–xvi}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hK1IAQAAIAAJ|title=Yajna, a Comprehensive Survey|work= Gyanshruti, Srividyananda|publisher=Yoga Publications Trust|page=338|year=2007|isbn=9788186336472}}</ref> | religions = [[हिंदू धर्म]]{{unbulleted list |६७.६% [[वैष्णव]]<ref>{{Cite web |date=January 2012|title=Chapter 1 Global Religious Populations |url=http://media.johnwiley.com.au/product_data/excerpt/47/04706745/0470674547-196.pdf|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020100448/http://media.johnwiley.com.au/product_data/excerpt/47/04706745/0470674547-196.pdf|archive-date=2013-10-20}}</ref><br>२६.६% [[शैव]]<ref>{{Cite web|date=January 2012|title=Chapter 1 Global Religious Populations |url=http://media.johnwiley.com.au/product_data/excerpt/47/04706745/0470674547-196.pdf|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020100448/http://media.johnwiley.com.au/product_data/excerpt/47/04706745/0470674547-196.pdf |archive-date=2013-10-20}}</ref><br>३.२% [[शक्ति]]<ref>{{Cite web|date=January 2012|title=Chapter 1 Global Religious Populations |url=http://media.johnwiley.com.au/product_data/excerpt/47/04706745/0470674547-196.pdf|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020100448/http://media.johnwiley.com.au/product_data/excerpt/47/04706745/0470674547-196.pdf|archive-date=2013-10-20}}</ref><br>|२.६% अन्य [[हिन्दू समुदाय]], |जैसे कि [[हिन्दू धर्मसुधार आन्दोलन|सुधारित हिंदू धर्म]]([[प्रार्थना समाज]], [[आर्य समाज]])}}<ref>{{Cite web|date=January 2012 |title=Chapter 1 Global Religious Populations |url=http://media.johnwiley.com.au/product_data/excerpt/47/04706745/0470674547-196.pdf|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020100448/http://media.johnwiley.com.au/product_data/excerpt/47/04706745/0470674547-196.pdf|archive-date=2013-10-20}}</ref>}}{{सन्दूक हिन्दू धर्म}} '''हिंदू''' ({{IPA-hns|ˈɦɪndu:|lang|hi-Hindu.ogg}}) वे लोग हैं जो धार्मिक रूप से [[हिन्दू धर्म|हिंदू धर्म]] का पालन करते हैं। <ref name="jefferylong2">[[जेफ़री डी. लांग|Jeffery D. Long]] (2007), A Vision for Hinduism, IB Tauris, {{ISBN|978-1-84511-273-8}}, pp. 35–37</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HFKBAgAAQBAJ|title=Major World Religions: From Their Origins to the Present|last=Lloyd Ridgeon|publisher=Routledge|year=2003|isbn=978-1-134-42935-6|pages=10–11}}</ref> ऐतिहासिक रूप से, इस शब्द का उपयोग [[भारतीय उपमहाद्वीप]] में रहने वाले लोगों के लिए भौगोलिक, सांस्कृतिक और बाद में धार्मिक पहचानकर्ता के रूप में भी किया गया है। <ref name="brian1112">{{Citation|last=Pennington|first=Brian K.|title=Was Hinduism Invented?: Britons, Indians, and the Colonial Construction of Religion|url=https://books.google.com/books?id=7drluePK-acC&pg=PA111|pages=111–118|year=2005|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-803729-3}}</ref> {{Sfn|Lorenzen|2006|pp=xx,&nbsp;2,&nbsp;13–26}} ''"हिन्दू"'' शब्द की उत्पत्ति पुरानी फ़ारसी से हुई है जिसने इन नामों को [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] नाम ''सिंधु'' , [[सिन्धु नदी|सिंधु नदी]] का जिक्र करते हुए। समान शब्दों के ग्रीक सजातीय शब्द " ''इंडस'' " (नदी के लिए) और " ''इंडिया'' " (नदी की भूमि के लिए) हैं। <ref name="Bose20062">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6gyAAgAAQBAJ&pg=PA1|title=The Magic of Indian Cricket: Cricket and Society in India|last=Mihir Bose|date=2006|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-24924-4|pages=1–3}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.etymonline.com/word/india|title=India|publisher=Online Etymology Dictionary}}</ref> {{Sfn|Flood|1996|p=6}} " ''हिंदू'' " शब्द का तात्पर्य [[सिन्धु नदी|सिंधु (सिंधु) नदी के]] आसपास या उससे परे भारतीय उपमहाद्वीप में रहने वाले लोगों के लिए एक भौगोलिक, जातीय या सांस्कृतिक पहचानकर्ता भी है। <ref name="hawleynarayanan2">{{Citation|last=Hawley|first=John Stratton|title=The Life of Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=9hairjdT-ekC&pg=PA10|pages=10–11|year=2006|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-24914-1|last2=Narayanan|first2=Vasudha}}</ref> 16वीं शताब्दी ईस्वी तक, यह शब्द उपमहाद्वीप के उन निवासियों को संदर्भित करने लगा जो [[तुर्क लोग|तुर्क]] या [[मुसलमान|मुस्लिम]] नहीं थे। <ref name="hawleynarayanan2" /> {{Efn|{{harvtxt|Flood|1996|p=6}} adds: "(...) 'Hindu', or 'Hindoo', was used towards the end of the eighteenth century by the British to refer to the people of 'Hindustan', the people of northwest India. Eventually 'Hindu' became virtually equivalent to an 'Indian' who was not a Muslim, Sikh, Jain or Christian, thereby encompassing a range of religious beliefs and practices. The '-ism' was added to Hindu in around 1830 to denote the culture and religion of the high-caste Brahmans in contrast to other religions, and the term was soon appropriated by Indians themselves in the context of building a national identity opposed to colonialism, though the term 'Hindu' was used in Sanskrit and Bengali hagiographic texts in contrast to 'Yavana' or Muslim as early as the sixteenth century".}} {{Efn|{{harvtxt|von Stietencron|2005|p=229}}: For more than 100 years the word Hindu (plural) continued to denote the Indians in general. But when, from AD 712 onwards, Muslims began to settle permanently in the Indus valley and to make converts among low-caste Hindus, Persian authors distinguished between Hindus and Muslims in India: Hindus were Indians other than Muslim. We know that Persian scholars were able to distinguish a number of religions among the Hindus. But when Europeans started to use the term Hindoo, they applied it to the non-Muslim masses of India without those scholarly differentiations.}} '''हिंदू''' एक पुरातन वर्तनी संस्करण है, जिसका उपयोग आज अपमानजनक माना जाता है। <ref>{{Citation|last=Herbst|first=Philip|title=The color of words: an encyclopaedic dictionary of ethnic bias in the United States|pages=106–107|year=1997|publisher=Intercultural Press|isbn=978-1-877864-97-1|quote="'''Hindu, Hindoo''' A term borrowed from the Persian word ''Hindu'' ... ''Hindu'' is used today for an adherent of Hinduism, the common religion of India. ... ''Hindoo'' is listed in dictionaries as a variant spelling, but it is one that may lend itself to derogatory use."}}</ref> <ref>{{Citation|last=Rosenblatt|first=Roger|title=Consuming desires: consumption, culture, and the pursuit of happiness|url=https://archive.org/details/consumingdesires00rose/page/81|page=[https://archive.org/details/consumingdesires00rose/page/81 81]|year=1999|publisher=Island Press|isbn=1-55963-535-5|quote="For example, even though the majority of these newcomers were, in fact, practicing Hindus, by the mid-1960s, anti-immigration agitators had dropped the use of ''Hindoo'' as choice slur."|author-link=Roger Rosenblatt}}; {{Citation|last=Bhatia|first=Sunil|title=Culture, hybridity, and the dialogical self: Cases of the South Asian diaspora|volume=11|issue=3|pages=224–240|year=2004|periodical=Mind, Culture, and Activity|doi=10.1207/s15327884mca1103_4|quote="Not being able to live up to the 'unattainable' images of 'Charlie's Angels' and the golden-girls of 'The Brady Bunch,' and facing 'repeated and constant' racial slurs at school such as 'nigger,' 'injun,' and 'hindoo,' combined with a lack of role models ..."|last2=Ram|first2=Anjali|issn=1074-9039}}</ref> धार्मिक या सांस्कृतिक अर्थ में, स्थानीय भारतीय आबादी के भीतर हिंदू आत्म-पहचान का ऐतिहासिक विकास अस्पष्ट है। <ref name="brian1113">{{Citation|last=Pennington|first=Brian K.|title=Was Hinduism Invented?: Britons, Indians, and the Colonial Construction of Religion|url=https://books.google.com/books?id=7drluePK-acC&pg=PA111|pages=111–118|year=2005|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-803729-3}}</ref> <ref name="lorenzenhidentity2">{{Harvnb|Lorenzen|2006}}</ref> प्रतिस्पर्धी सिद्धांतों में कहा गया है कि हिंदू पहचान [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश औपनिवेशिक युग]] में विकसित हुई, या यह [[भारतीय उपमहाद्वीप का इस्लामी इतिहास|मुस्लिम आक्रमणों]] और मध्ययुगीन हिंदू-मुस्लिम युद्धों के बाद 8वीं शताब्दी ईस्वी के बाद विकसित हुई होगी। <ref name="lorenzenhidentity2" /> <ref name="pollockdevagiri2">Sheldon Pollock (1993), [https://www.jstor.org/stable/2059648 Rāmāyaṇa and political imagination in India], Journal of Asian studies, Vol. 52, No. 2, pages 266–269</ref> <ref name="brajadulal2">Brajadulal Chattopadhyaya (1998), Representing the other?: Sanskrit sources and the Muslims (eighth to fourteenth century), Manohar Publications, {{ISBN|978-81-7304-252-2}}, pages 92–103, Chapter 1 and 2</ref> हिंदू पहचान की भावना और ''हिंदू'' शब्द 13वीं और 18वीं शताब्दी के बीच [[संस्कृत साहित्य|संस्कृत]] और [[बंगाली साहित्य|बंगाली]] के कुछ ग्रंथों में दिखाई देता है। <ref name="pollockdevagiri2" /> <ref name="OConnell19732">{{Cite journal|last=O'Connell, Joseph T.|date=July–September 1973|title=The Word 'Hindu' in Gauḍīya Vaiṣṇava Texts|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=93|issue=3|pages=340–344|doi=10.2307/599467|jstor=599467}}</ref> 14वीं और 18वीं सदी के भारतीय कवियों जैसे [[विद्यापति]], [[कबीर]], [[तुलसीदास]] और [[सन्त एकनाथ|एकनाथ]] ने ''हिंदू धर्म'' (हिंदू धर्म) वाक्यांश का इस्तेमाल किया और इसकी तुलना ''तुरक धर्म'' ( [[इस्लाम]] ) से की। <ref name="lorenzenhidentity2" /> {{Sfn|Lorenzen|2010|p=29}} [[ईसाई]] [[तपस्वी|भिक्षु]] सेबेस्टियाओ मैनरिक ने 1649 में एक धार्मिक संदर्भ में 'हिंदू' शब्द का इस्तेमाल किया था। {{Sfn|Lorenzen|2006|p=15}} 18वीं शताब्दी में, यूरोपीय व्यापारियों और उपनिवेशवादियों ने सामूहिक रूप से [[भारतीय धर्म|भारतीय धर्मों]] के अनुयायियों को ''हिंदू'' के रूप में संदर्भित करना शुरू कर दिया था। तुर्क, [[मुग़ल साम्राज्य|मुगल]] और [[अरब लोग|अरब]] जैसे समूहों के लिए ''मुसलमानों'' के विपरीत, जो इस्लाम के अनुयायी थे। <ref name="brian1113" /> <ref name="hawleynarayanan3">{{Citation|last=Hawley|first=John Stratton|title=The Life of Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=9hairjdT-ekC&pg=PA10|pages=10–11|year=2006|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-24914-1|last2=Narayanan|first2=Vasudha}}</ref> 19वीं सदी के मध्य तक, औपनिवेशिक प्राच्यवादी ग्रंथों ने हिंदुओं को [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]], [[सिख]] और [[जैन धर्म|जैन]] से अलग कर दिया, <ref name="brian1113" /> लेकिन औपनिवेशिक कानून लगभग 20वीं सदी के मध्य तक उन सभी को ''हिंदू'' शब्द के दायरे में मानते रहे। <ref name="rachel2">Rachel Sturman (2010), Hinduism and Law: An Introduction (Editors: Timothy Lubin et al), Cambridge University Press, {{ISBN|978-0-521-71626-0}}, pag 90</ref> विद्वानों का कहना है कि हिंदू, बौद्ध, जैन और सिखों के बीच अंतर करने की प्रथा एक आधुनिक घटना है। <ref name="lipner172">Julius J. Lipner (2009), Hindus: Their Religious Beliefs and Practices, 2nd Edition, Routledge, {{ISBN|978-0-415-45677-7}}, pages 17–18</ref> <ref name="leslie2">Leslie Orr (2014), Donors, Devotees, and Daughters of God, Oxford University Press, {{ISBN|978-0-19-535672-4}}, pages 25–26, 204</ref> {{Efn|हिंदू धर्म के अनुयायियों के लिए "हिंदू" शब्द के सामान्य उपयोग के बावजूद, यह शब्द एक सांस्कृतिक पहचान, भारत की सहस्राब्दी पुरानी सांस्कृतिक विरासत के स्वामित्व को भी निर्दिष्ट करता है। [[अरविंद शर्मा]] कहते हैं कि धर्म की विशिष्टतावादी अवधारणा भारत के लिए विदेशी थी, और भारतीयों ने सदियों के मुस्लिम शासन के दौरान नहीं, बल्कि केवल ब्रिटिश औपनिवेशिक शासन के तहत इसका पालन किया। विशिष्टतावादी अवधारणा के विरोध ने [[सावरकर]] के ''हिंदुत्व'' को जन्म दिया, जहां हिंदू धर्म को एक धर्म और एक संस्कृति दोनों के रूप में देखा गया। ''एक राष्ट्रीय हिंदूपन है, जिसके तहत एक हिंदू वह होता है जो भारत में पैदा होता है और एक हिंदू की तरह व्यवहार करता है।'' [[एम। एस. गोलवलकर]] ने "हिंदू मुस्लिम" की भी बात की, जिसका अर्थ है "संस्कृति से हिंदू, धर्म से मुस्लिम।"}} लगभग 1.2 पर&nbsp;अरब, <ref>[http://www.pewforum.org/2015/04/02/hindus/pf_15-04-02_projectionstables92/ Hindu Population projections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180829082838/http://www.pewforum.org/2015/04/02/hindus/pf_15-04-02_projectionstables92/ |date=29 अगस्त 2018 }} Pew Research (2015), Washington DC</ref> ईसाई और मुसलमानों के बाद हिंदू दुनिया का [[प्रमुख धार्मिक समूह|तीसरा सबसे बड़ा धार्मिक समूह]] हैं। 2011 की भारतीय जनगणना के अनुसार, हिंदुओं का विशाल बहुमत, लगभग 966 मिलियन (वैश्विक हिंदू आबादी का 94.3%) [[भारत में हिन्दू धर्म|भारत में रहता है]] । <ref>Rukmini S Vijaita Singh [http://www.thehindu.com/news/national/census-2011-data-on-population-by-religious-communities/article7579161.ece Muslim population growth slows] The Hindu, 25 August 2015; 79.8% of more than 121 crore Indians (as per 2011 census) are Hindus</ref> भारत के बाद, [[विश्व में हिन्दू धर्म|सबसे अधिक हिंदू आबादी वाले अगले नौ देश]] घटते क्रम में हैं: [[नेपाल में हिंदू धर्म|नेपाल]], [[बांग्लादेश में हिंदू धर्म|बांग्लादेश]], [[इण्डोनेशिया में हिन्दू धर्म|इंडोनेशिया]], [[पाकिस्तान में हिन्दू धर्म|पाकिस्तान]], [[श्रीलंका में हिंदू धर्म|श्रीलंका]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका में हिन्दू धर्म|संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[मलेशिया में हिंदू धर्म|मलेशिया]], [[संयुक्त अरब अमीरात]] और [[यूनाइटेड किंगडम]] । <ref name="pewforum.org2">[http://www.pewforum.org/2015/04/02/hindus/pf_15-04-02_projectionstables96/ 10 Countries With the Largest Hindu Populations, 2010 and 2050] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226143905/http://www.pewforum.org/2015/04/02/hindus/pf_15-04-02_projectionstables96/ |date=26 दिसंबर 2018 }} Pew Research Center (2015), Washington DC</ref> ये विश्व की 99% हिंदू आबादी के लिए जिम्मेदार हैं, और {{As of|2010|lc=y}} दुनिया के शेष देशों में कुल मिलाकर लगभग 6 मिलियन हिंदू थे । <ref name="pewforum.org2" /> ==हिंदू शब्द की उत्पत्ति== ''हिन्दू'' शब्द एक [[अंतःनाम और बहिःनाम​|पर्यायवाची शब्द]] है। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=L2sEL7Kj6lcC|title=Nietzsche, Power and Politics: Rethinking Nietzsche's Legacy for Political Thought|last=Herman Siemens, Vasti Roodt|publisher=Walter de Gruyter|year=2009|isbn=978-3-11-021733-9|page=546}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NRavAwAAQBAJ|title=The Anthropology of Eastern Religions: Ideas, Organizations, and Constituencies|last=Murray J. Leaf|publisher=Lexington Books|year=2014|isbn=978-0-7391-9241-2|page=36|author-link=Murray Leaf}}</ref> यह ''हिंदू'' शब्द [[हिन्द-आर्य भाषाएँ|इंडो-आर्यन]] {{Sfn|Flood|2008|p=3}} और [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] {{Sfn|Flood|2008|p=3}} {{Sfn|Flood|1996|p=6}} शब्द ''सिंधु'' से बना है, जिसका अर्थ है "पानी का एक बड़ा शरीर", जो "नदी, महासागर" को कवर करता है। <ref name="TakacsCline2015">{{Citation|last=Takacs|first=Sarolta Anna|title=The Ancient World|date=17 July 2015|url=https://books.google.com/books?id=SPcvCgAAQBAJ&pg=PA377|pages=377–|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-45839-5|last2=Cline|first2=Eric H.}}</ref> {{Efn|{{harvtxt|Flood|2008|p=3}}: The Indo-Aryan word ''Sindhu'' means "river", "ocean".}} इसका उपयोग [[सिन्धु नदी|सिंधु नदी]] के नाम के रूप में किया गया था और इसकी सहायक नदियों को भी संदर्भित किया गया था। गेविन फ्लड के अनुसार, वास्तविक शब्द ' hindu ' सबसे पहले आता है, "सिंधु (संस्कृत: ''सिंधु'' ) नदी के पार रहने वाले लोगों के लिए एक [[फ़ारसी भाषा|फ़ारसी]] भौगोलिक शब्द", {{Sfn|Flood|1996|p=6}} विशेष रूप से [[दारा प्रथम|डेरियस प्रथम]] के 6ठी शताब्दी ईसा पूर्व के शिलालेख में {{Sfn|Sharmaa|2002|p=2}} [[पंजाब क्षेत्र]], जिसे वेदों में [[सप्तसिंधु|सप्त सिंधु]] कहा जाता है, [[अवेस्ता|ज़ेंड अवेस्ता]] में ''हप्त हिंदू'' कहा जाता है। डेरियस प्रथम के 6वीं शताब्दी ईसा पूर्व के शिलालेख में उत्तर-पश्चिमी भारत का जिक्र करते हुए ''हि[एन]डुश'' प्रांत का उल्लेख है। {{Sfn|Sharmaa|2002|p=1-36}} {{Sfn|Thapar|2003|p=38}} {{Sfn|Jha|2009|p=15}} भारत के लोगों को ''हिंदूवान'' कहा जाता था और 8वीं शताब्दी के पाठ ''[[चचनामा]]'' में ''हिंदवी का'' इस्तेमाल भारतीय भाषा के लिए विशेषण के रूप में किया गया था। {{Sfn|Jha|2009|p=15}} [[डीएन झा]] के अनुसार, इन प्राचीन अभिलेखों में 'हिंदू' शब्द एक जातीय-भौगोलिक शब्द है और यह किसी धर्म का संदर्भ नहीं देता है। {{Sfn|Jha|2009|p=16}} धर्म के अर्थों के साथ 'हिंदू' के सबसे पहले ज्ञात अभिलेखों में बौद्ध विद्वान [[ह्वेन त्सांग|जुआनज़ैंग]] द्वारा लिखित 7वीं शताब्दी ई.पू. का चीनी पाठ ''<nowiki/>'रिकॉर्ड्स ऑन द वेस्टर्न रीजन्स''' शामिल हो सकता है। जुआनज़ैंग लिप्यंतरित शब्द ''इन-टू का'' उपयोग करता है जिसका [[अरविन्द शर्मा|अरविंद शर्मा]] के अनुसार "अर्थ धार्मिक में बहता है"। {{Sfn|Sharmaa|2002|p=3}} जबकि जुआनज़ैंग ने सुझाव दिया कि यह शब्द चंद्रमा के नाम पर रखे गए देश को संदर्भित करता है, एक अन्य बौद्ध विद्वान [[मैं-Tsing|इत्सिंग ने]] इस निष्कर्ष का खंडन करते हुए कहा कि ''इन-टू'' देश का सामान्य नाम नहीं है। {{Sfn|Jha|2009|p=14}} [[अल बेरुनी|अल-बिरूनी]] के 11वीं शताब्दी के ग्रंथ ''तारिख अल-हिंद'', और [[दिल्ली सल्तनत]] काल के ग्रंथों में 'हिंदू' शब्द का उपयोग किया गया है, जहां इसमें बौद्ध जैसे सभी गैर-इस्लामिक लोग शामिल हैं, और "एक क्षेत्र" होने की अस्पष्टता बरकरार रखी गई है। या एक धर्म"। {{Sfn|Sharmaa|2002|p=1-36}}  भारतीय इतिहासकार [[रोमिला थापर]] के अनुसार, 'हिंदू' समुदाय अदालत के इतिहास में मुस्लिम समुदाय के अनाकार 'अन्य' के रूप में आता है। <ref name="Thapar tyranny">{{Citation|last=Thapar|first=Romila|title=The Tyranny of Labels|date=September–October 1996|volume=24|issue=9/10|pages=3–23|periodical=Social Scientist|doi=10.2307/3520140|jstor=3520140|author-link=Romila Thapar}}</ref> तुलनात्मक धर्म विद्वान विल्फ्रेड केंटवेल स्मिथ कहते हैं कि 'हिंदू' शब्द ने शुरुआत में अपना भौगोलिक संदर्भ बरकरार रखा: 'भारतीय', 'स्वदेशी, स्थानीय', वस्तुतः 'मूल'। धीरे-धीरे, भारतीय समूहों ने खुद को और अपने "पारंपरिक तरीकों" को आक्रमणकारियों से अलग करते हुए, इस शब्द का उपयोग करना शुरू कर दिया। {{Sfn|Wilfred Cantwell Smith|1981|p=62}} 1192 ई. में [[मोहम्मद ग़ोरी|मुहम्मद गोरी]] के हाथों [[पृथ्वीराज चौहान]] की हार के बारे में [[चंदबरदाई|चंद बरदाई]] द्वारा लिखित ''[[पृथ्वीराज रासो|पृथ्वीराज रासो पाठ]]'' "हिंदुओं" और "तुर्कों" के संदर्भ से भरा है, और एक स्तर पर कहता है, "दोनों धर्मों ने अपनी घुमावदार तलवारें;" हालाँकि, इस पाठ की तारीख स्पष्ट नहीं है और अधिकांश विद्वान इसे नवीनतम मानते हैं। {{Sfn|Lorenzen|2006|p=33}} इस्लामी साहित्य में, 'अब्द अल-मलिक इसामी की फ़ारसी कृति, ''फ़ुतुहु-सलातीन'', जिसकी रचना 1350 में [[बहमनी सल्तनत|बहमनी शासन के तहत दक्कन]] में की गई थी, जातीय-भौगोलिक अर्थ में भारतीय के अर्थ में ''<nowiki/>' hindi '<nowiki/>'' शब्द का उपयोग करती है और यह शब्द ''<nowiki/>' hindu ''' का अर्थ हिन्दू धर्म के अनुयायी के अर्थ में 'हिन्दू' है। {{Sfn|Lorenzen|2006|p=33}} कवि [[विद्यापति]] की ''कृतिलता'' (1380) में ''हिन्दू'' शब्द का प्रयोग एक धर्म के अर्थ में किया गया है, यह हिंदुओं की संस्कृतियों के विपरीत है और एक शहर में तुर्क (मुसलमान) और निष्कर्ष निकाला कि "हिंदू और तुर्क एक साथ रहते हैं; प्रत्येक दूसरे के धर्म (''धम्मे'' ) का मज़ाक उड़ाता है।" {{Sfn|Lorenzen|2006|p=31}}<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZrqLAgAAQBAJ&dq=India%27s+communities+kirtilata&pg=PA29|title=Rethinking Religion in India: The Colonial Construction of Hinduism|publisher=Routledge|year=2009|isbn=9781135182793|editor-last=Esther Bloch, Marianne Keppens, Rajaram Hegde|page=29|quote=For his part, Vidyapati, in his Apabhransha text Kirtilata, makes use of the phrase 'Hindu and Turk dharmas' in a clearly religious sense and highlights the local conflicts between the two communities.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3UxuAAAAMAAJ&q=Kirtilata+composed+in|title=The Felt Community|last=Rajat Kanta Ray|publisher=Oxford University Press|year=2003|isbn=978-0-19-565863-7|page=189|quote=The Kirtilata is said to have been composed in 1380.}}</ref> जब कि [[इस्तांबुल|कुश्तुन्तुनिया]] शहरस्थित इंडियन स़ूफ़ी अभिवासन को [[उस्मानी साम्राज्य|अटोमॉन-रोमान]] शासन काल मेँ ''Hindular Tekkesi'' (हिन्दुलर टेक्कसी) बताया गया है।<ref> {{cite web |last=Chowdhury |first=Rishad |date=2014-02-27 |title="Hindis" in Istanbul: Field Notes on the Making of an Archival Subject |url=https://items.ssrc.org/from-our-fellows/hindis-in-istanbul-field-notes-on-the-making-of-an-archival-subject-2/ |url-status=live |archiveurl=https://archive.today/20250218062840/https://items.ssrc.org/from-our-fellows/hindis-in-istanbul-field-notes-on-the-making-of-an-archival-subject-2/ |archivedate=2025-02-18 |access-date=2025-02-22 |website=Items insight for social sciences |quote=Established soon after the fall of Byzantine Constantinople, the “Horhor” Sufi lodge was often refer to after the street on which it once stood. But usually, it was called the Indian tekke, that is, the ''Hindiler'' or ''Hindular Tekkesi'' in Ottoman Turkish.}}</ref><ref>{{cite web | title = HİNDULAR TEKKESİ ÇEŞMESİ - AKSARAY-FATİH-İSTANBUL | url = https://www.turkiyenintarihieserleri.com/?oku=3345 | date = 2025-02-23 | archiveurl = https://archive.today/20250223140745/https://www.turkiyenintarihieserleri.com/?oku=3345 | archivedate = 2025-02-23 }}</ref><ref>{{cite web | title = Hindular Tekkesi - İstanbul Fatih Kıztaşı | url = https://www.neredekal.com/hindular-tekkesi-gezilecek-yer-detay/ | date = 2025-02-24 | archiveurl = https://archive.today/20250224021412/https://www.neredekal.com/hindular-tekkesi-gezilecek-yer-detay/ | archivedate = 2025-02-24 }}</ref><ref>{{cite web | title = Indian Cultural Heritage in Turkey: Indians Lodge in Fatih, Istanbul | url = https://www.booksonturkey.com/indian-cultural-heritage-in-turkey-indians-lodge-in-fatih-istanbul/ | date = 2025-02-24 | archiveurl = https://archive.today/20250224021752/https://www.booksonturkey.com/indian-cultural-heritage-in-turkey-indians-lodge-in-fatih-istanbul/ | archivedate = 2025-02-24 | quote = XX. Ubeydullah es-Sindî Efendi, who was struggling to free India from British domination at the beginning of the century, resided in the Hindu Lodge when he took refuge in the Ottoman Empire. Riyâzeddin Babür Efendi, the last hider of the lodge, helped the Ottoman armies during the First World War when he was the sheikh of the Hindus Lodge in Jerusalem. }}</ref> यूरोपीय भाषा (स्पेनिश) में धार्मिक संदर्भ में 'हिंदू' शब्द का सबसे पहला उपयोग 1649 में सेबस्टियो मैनरिक द्वारा किया गया प्रकाशन था। {{Sfn|Lorenzen|2006|p=15}} भारतीय इतिहासकार [[डीएन झा]] के निबंध ''"लुकिंग फॉर ए हिंदू आइडेंटिटी"'' में वे लिखते हैं: "चौदहवीं शताब्दी से पहले किसी भी भारतीय ने खुद को हिंदू नहीं बताया" और "अंग्रेजों ने 'हिंदू' शब्द भारत से उधार लिया, दिया। इसने एक नया अर्थ और महत्व दिया, [और] इसे हिंदू धर्म नामक एक संशोधित घटना के रूप में भारत में पुनः लाया।" <ref name="amp.scroll.in">{{Cite web|url=http://scroll.in/article/801580/a-short-note-on-the-short-history-of-hinduism|title=A short note on the short history of Hinduism|last=Dube|first=Mukul|website=Scroll.in}}</ref> 18वीं शताब्दी में, यूरोपीय व्यापारियों और उपनिवेशवादियों ने भारतीय धर्मों के अनुयायियों को सामूहिक रूप से हिंदू कहना शुरू कर दिया। <ref name="amp.scroll.in" /> 'हिंदू' के अन्य प्रमुख उल्लेखों में 14वीं शताब्दी में मुस्लिम राजवंशों के सैन्य विस्तार से लड़ने वाले आंध्र प्रदेश राज्यों के अभिलेखीय शिलालेख शामिल हैं, जहां 'हिंदू' शब्द आंशिक रूप से 'तुर्क' या इस्लामी धार्मिक पहचान के विपरीत एक धार्मिक पहचान को दर्शाता है। {{Sfn|Lorenzen|2006|pp=32–33}} ''हिंदू'' शब्द का प्रयोग बाद में कभी-कभी कुछ संस्कृत ग्रंथों में किया गया, जैसे कश्मीर की बाद की [[राजतरंगिणी]] (हिंदूका, c. 1450 ) और 16वीं से 18वीं शताब्दी के कुछ [[बंगाली भाषा|बंगाली]] [[गौड़ीय वैष्णव संप्रदाय|गौड़ीय वैष्णव]] ग्रंथ, जिनमें ''[[चैतन्य चरितामृत]]'' और ''[[चैतन्य भागवत]]'' शामिल हैं। इन ग्रंथों में इसका उपयोग 16वीं शताब्दी के ''चैतन्य चरितामृत'' पाठ और 17वीं शताब्दी के ''भक्त माला'' पाठ में "हिंदू [[धर्म]] " वाक्यांश का उपयोग करते हुए मुसलमानों से हिंदुओं की तुलना करने के लिए किया गया, जिन्हें [[योना|यवन]] (विदेशी) या [[म्लेच्छ]] (बर्बर) कहा जाता है। <ref name="OConnell19733">{{Cite journal|last=O'Connell, Joseph T.|date=July–September 1973|title=The Word 'Hindu' in Gauḍīya Vaiṣṇava Texts|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=93|issue=3|pages=340–344|doi=10.2307/599467|jstor=599467}}</ref> == हिंदू धर्म का संस्थापक == हिंदू धर्म <ref>{{Cite news|url=https://www.gnttv.com/religion/story/who-are-hindu-why-is-hindu-being-discussed-now-what-is-the-meaning-of-this-religion-what-is-the-difference-between-sect-and-religion-rashtriya-swayamsevak-sangh-rss-mohan-bhagwat-rss-chief-says-hindu-1093996-2024-09-16|title=हिंदू धर्म का संस्थापक?|work=Good News Today}}</ref>का कोई एकल संस्थापक नहीं है, बल्कि यह विभिन्न परंपराओं, विश्वासों और विचारों का एक समुच्चय है, जो हजारों वर्षों में विकसित हुआ है। यह धर्म मुख्य रूप से [[वेद|वेदों]], [[उपनिषद्|उपनिषदों]], [[महाभारत]], [[रामायण]] और [[श्रीमद्भगवद्गीता|भगवद गीता]] जैसे ग्रंथों पर आधारित है। हिंदू धर्म को "[[सनातन धर्म]]" भी कहा जाता है, जिसका अर्थ "[[शाश्वत धर्म]]" है। <ref>{{Cite web|url=https://m-hindi.webdunia.com/sanatan-dharma-article/founder-of-hinduism-115010700060_1.html|title=हिन्दू धर्म के संस्थापक कौन? जानिए....|website=Webdunia|language=hi|access-date=2025-02-11}}</ref>भिन्न ऐतिहासिक और विद्वतापूर्ण अध्ययनों के अनुसार, हिंदू धर्म की उत्पत्ति वैदिक काल (लगभग 1500-500 ईसा पूर्व) में हुई मानी जाती है। यह धर्म समय के साथ कई विचारधाराओं, संप्रदायों और परंपराओं में विभाजित हुआ, जिनमें शैव, वैष्णव, और शाक्त परंपराएँ प्रमुख हैं। चूंकि हिंदू धर्म का विकास सदियों तक होता रहा, इसलिए इसे किसी एक व्यक्ति द्वारा स्थापित धर्म नहीं माना जाता। == हिंदू पहचान का इतिहास == [[शेल्डन पोलक]] कहते हैं, 10वीं शताब्दी के बाद और विशेष रूप से 12वीं शताब्दी के इस्लामी आक्रमण के बाद, राजनीतिक प्रतिक्रिया भारतीय धार्मिक संस्कृति और सिद्धांतों के साथ जुड़ गई। <ref name="pollockdevagiri3">Sheldon Pollock (1993), [https://www.jstor.org/stable/2059648 Rāmāyaṇa and political imagination in India], Journal of Asian studies, Vol. 52, No. 2, pages 266–269</ref> देवता [[राम]] को समर्पित मंदिर उत्तर से दक्षिण भारत तक बनाए गए, और पाठ्य अभिलेखों के साथ-साथ भौगोलिक शिलालेखों में [[रामायण]] के हिंदू महाकाव्य की तुलना क्षेत्रीय राजाओं और इस्लामी हमलों के प्रति उनकी प्रतिक्रिया से की जाने लगी। उदाहरण के लिए, पोलक के अनुसार, [[दौलताबाद दुर्ग|देवगिरि]] के ''[[देवगिरि का रामचन्द्र|रामचन्द्र]]'' नाम के [[देवगिरि के यादव|यादव]] राजा का वर्णन 13वीं शताब्दी के एक अभिलेख में इस प्रकार किया गया है, "इस राम का वर्णन कैसे किया जाए.. जिन्होंने [[वाराणसी|वाराणसी को]] ''म्लेच्छ'' (बर्बर, तुर्क मुस्लिम) गिरोह से मुक्त कराया और वहां निर्माण कराया।" सारंगधारा का एक स्वर्ण मंदिर"। <ref name="pollockdevagiri3" /> पोलक कहते हैं कि यादव राजा ''रामचन्द्र को'' देवता [[शिव]] (शैव) के भक्त के रूप में वर्णित किया गया है, फिर भी उनकी राजनीतिक उपलब्धियों और वाराणसी में मंदिर निर्माण प्रायोजन, दक्कन क्षेत्र में उनके राज्य के स्थान से दूर, का वर्णन वैष्णववाद के संदर्भ में ऐतिहासिक अभिलेखों में किया गया है। राम, एक देवता [[विष्णु]] अवतार। <ref name="pollockdevagiri3" /> पोलक ऐसे कई उदाहरण प्रस्तुत करते हैं और एक उभरती हुई हिंदू राजनीतिक पहचान का सुझाव देते हैं जो हिंदू धार्मिक ग्रंथ रामायण पर आधारित है, जो आधुनिक समय में भी जारी है, और सुझाव देते हैं कि यह ऐतिहासिक प्रक्रिया भारत में इस्लाम के आगमन के साथ शुरू हुई। <ref>Sheldon Pollock (1993), [https://www.jstor.org/stable/2059648 Rāmāyaṇa and political imagination in India], Journal of Asian studies, Vol. 52, No. 2, pages 261–297</ref> ब्रजदुलाल चट्टोपाध्याय ने पोलक सिद्धांत पर सवाल उठाया है और पाठ्य एवं अभिलेखीय साक्ष्य प्रस्तुत किये हैं। <ref name="brajadulal2004">Brajadulal Chattopadhyaya (2004), Other or the Others? in ''The World in the Year 1000'' (Editors: James Heitzman, Wolfgang Schenkluhn), University Press of America, {{ISBN|978-0-7618-2561-6}}, pages 303–323</ref> चट्टोपाध्याय के अनुसार, इस्लामी आक्रमण और युद्धों के प्रति हिंदू पहचान और धार्मिक प्रतिक्रिया विभिन्न राज्यों में विकसित हुई, जैसे इस्लामी सल्तनत और विजयनगर साम्राज्य के बीच युद्ध, और [[तमिल नाडु|तमिलनाडु]] में राज्यों पर इस्लामी हमले। चट्टोपाध्याय कहते हैं, इन युद्धों का वर्णन न केवल रामायण से राम की पौराणिक कहानी का उपयोग करके किया गया था, बल्कि मध्ययुगीन अभिलेखों में धार्मिक प्रतीकों और मिथकों की एक विस्तृत श्रृंखला का उपयोग किया गया था जिन्हें अब हिंदू साहित्य का हिस्सा माना जाता है। <ref name="brajadulal3">Brajadulal Chattopadhyaya (1998), Representing the other?: Sanskrit sources and the Muslims (eighth to fourteenth century), Manohar Publications, {{ISBN|978-81-7304-252-2}}, pages 92–103, Chapter 1 and 2</ref> <ref name="brajadulal2004" /> राजनीतिक शब्दावली के साथ धार्मिक का यह उद्भव आठवीं शताब्दी ईस्वी में सिंध पर पहले मुस्लिम आक्रमण के साथ शुरू हुआ और 13वीं शताब्दी के बाद तीव्र हुआ। उदाहरण के लिए, 14वीं शताब्दी का संस्कृत पाठ, ''मधुरविजयम'', विजयनगर राजकुमार की पत्नी ''गंगादेवी'' द्वारा लिखित एक संस्मरण, धार्मिक शब्दों का उपयोग करके युद्ध के परिणामों का वर्णन करता है, {{Quote|<poem> [[मदुरै|मधुरा]] में पेड़ों के साथ जो हुआ, उसके लिए मैं बहुत दुखी हूं। नारियल के सभी पेड़ काट दिए गए हैं और उनकी जगह देखने को मिल रही है, मानव खोपड़ियों के साथ लोहे की कीलों की पंक्तियाँ बिंदुओं पर लटक रही हैं, उन राजपथों पर जो कभी सुन्दर स्त्रियों की पायल की ध्वनि से मनमोहक थे, आजकल ब्राह्मणों को लोहे की बेड़ियों में बाँधकर घसीटे जाने की कानफोड़ू आवाजें सुनाई दे रही हैं। [[थमिराबरानी नदी|तांबरापर्णी]] का पानी, जो कभी चंदन के लेप से सफेद हुआ करता था, अब उपद्रवियों द्वारा वध की गई गायों के खून से लाल होकर बह रही हैं, पृथ्वी अब धन का उत्पादक नहीं रही, न ही [[इंद्र]] समय पर वर्षा करते हैं, [[यम|मृत्यु के देवता]] यदि यवनों [मुसलमानों] द्वारा नष्ट नहीं किए गए तो बचे हुए जीवन पर अपना अनुचित भार उठाते हैं,<ref>शब्द फारसी, ताजिक या अरब, और तुरुष्का या तुर्क थे, जैसा कि ब्रजदुलाल चट्टोपाध्याय (2004) कहते हैं ), अन्य या अन्य? ''द वर्ल्ड इन द ईयर 1000'' में (संपादक: जेम्स हेत्ज़मैन, वोल्फगैंग शेंक्लुह्न), यूनिवर्सिटी प्रेस ऑफ़ अमेरिका, {{ISBN|978-0-7618-2561-6}}, पृष्ठ 303-319</ref> कलि युग अब अपनी शक्ति के चरम पर होने के लिए हार्दिक बधाई का पात्र है, पवित्र विद्या लुप्त हो गई है, परिष्कार छिपा हुआ है, शांति [[धर्म]] की वाणी है। </poem>|''[[मदुर विजयम|मधुरविजयम]]''|ब्रजदुलाल चट्टोपाध्याय द्वारा अनुवादित<ref name=brajadulal306>Brajadulal Chattopadhyaya (2004), Other or the Others? in ''The World in the Year 1000'' (Editors: James Heitzman, Wolfgang Schenkluhn), University Press of America, {{ISBN|978-0-7618-2561-6}}, pages 306–307</ref>}} 13वीं और 14वीं शताब्दी के [[काकतीय वंश|काकतीय राजवंश]] काल के तेलुगु भाषा में ऐतिहासिक लेखन एक समान "विदेशी अन्य (तुर्क)" और "आत्म-पहचान (हिंदू)" विरोधाभास प्रस्तुत करते हैं। <ref>Cynthia Talbot (2000), Beyond Turk and Hindu: Rethinking Religious Identities in Islamicate South Asia (Editors: David Gilmartin, Bruce B. Lawrence), University Press of Florida, {{ISBN|978-0-8130-2487-5}}, pages 291–294</ref> चट्टोपाध्याय और अन्य विद्वान, <ref name="cynthiatalbot701">{{Cite journal|last=Talbot|first=Cynthia|date=October 1995|title=Inscribing the other, inscribing the self: Hindu-Muslim identities in pre-colonial India|url=https://archive.org/details/sim_comparative-studies-in-society-and-history_1995-10_37_4/page/701|journal=Comparative Studies in Society and History|volume=37|issue=4|pages=701–706|doi=10.1017/S0010417500019927|jstor=179206}}</ref> कहते हैं कि भारत के दक्कन प्रायद्वीप और उत्तर भारत में मध्ययुगीन युग के युद्धों के दौरान सैन्य और राजनीतिक अभियान, अब संप्रभुता की खोज नहीं थे, उन्होंने इसके खिलाफ एक राजनीतिक और धार्मिक शत्रुता का प्रतीक बना दिया था। "इस्लाम की अन्यता", और इससे हिंदू पहचान निर्माण की ऐतिहासिक प्रक्रिया शुरू हुई। <ref name="brajadulal4">Brajadulal Chattopadhyaya (1998), Representing the other?: Sanskrit sources and the Muslims (eighth to fourteenth century), Manohar Publications, {{ISBN|978-81-7304-252-2}}, pages 92–103, Chapter 1 and 2</ref> {{Efn|{{harvp|Lorenzen|2010|p=29}}: "When it comes to early sources written in Indian languages (and also Persian and Arabic), the word 'Hindu' is used in a clearly religious sense in a great number of texts at least as early as the sixteenth century. (...) Although al-Biruni's original Arabic text only uses a term equivalent to the religion of the people of India, his description of Hindu religion is in fact remarkably similar to those of nineteenth-century European orientalists. For his part Vidyapati, in his Apabhransha text Kirtilata, makes use of the phrase 'Hindu and Turk dharmas' in a clearly religious sense and highlights the local conflicts between the two communities. In the early sixteenth century texts attributed to Kabir, the references to 'Hindus' and to 'Turks' or 'Muslims' (musalamans) in a clearly religious context are numerous and unambiguous."}} एंड्रयू निकोलसन ने हिंदू पहचान के इतिहास पर विद्वता की अपनी समीक्षा में कहा है कि [[भक्ति आन्दोलन|भक्ति आंदोलन]] के 15वीं से 17वीं शताब्दी के संतों, जैसे [[कबीर]], अनंतदास, एकनाथ, विद्यापति का स्थानीय साहित्य बताता है कि हिंदुओं और तुर्कों (मुसलमानों) के बीच अलग-अलग धार्मिक पहचान हैं। ), इन शताब्दियों के दौरान गठित हुआ था। <ref name="andrewnicholson">Andrew Nicholson (2013), Unifying Hinduism: Philosophy and Identity in Indian Intellectual History, Columbia University Press, {{ISBN|978-0-231-14987-7}}, pages 198–199</ref> निकोलसन कहते हैं, इस काल की कविता हिंदू और इस्लामी पहचानों के बीच विरोधाभास है और साहित्य "हिंदू धार्मिक पहचान की विशिष्ट भावना" के साथ मुसलमानों की निंदा करता है। <ref name="andrewnicholson" /> === अन्य भारतीय धर्मों के बीच हिंदू पहचान === विद्वानों का कहना है कि हिंदू, बौद्ध और जैन पहचान पूर्वव्यापी रूप से प्रस्तुत आधुनिक निर्माण हैं। <ref name="leslie3">Leslie Orr (2014), Donors, Devotees, and Daughters of God, Oxford University Press, {{ISBN|978-0-19-535672-4}}, pages 25–26, 204</ref> दक्षिण भारत जैसे क्षेत्रों में 8वीं शताब्दी के बाद के शिलालेखीय साक्ष्य बताते हैं कि मध्ययुगीन युग के भारत में, कुलीन और लोक धार्मिक प्रथाओं दोनों स्तरों पर, संभवतः "साझा धार्मिक संस्कृति" थी, <ref name="leslie3" /> और उनकी सामूहिक पहचान "एकाधिक" थी। स्तरित और फजी"। <ref name="leslieorr">Leslie Orr (2014), Donors, Devotees, and Daughters of God, Oxford University Press, {{ISBN|978-0-19-535672-4}}, pages 42, 204</ref> यहां तक कि शैव और वैष्णव जैसे हिंदू संप्रदायों में भी, लेस्ली ऑर का कहना है कि हिंदू पहचान में "दृढ़ परिभाषाओं और स्पष्ट सीमाओं" का अभाव था। <ref name="leslieorr" /> जैन-हिंदू पहचानों में ओवरलैप में जैनियों द्वारा हिंदू देवताओं की पूजा करना, जैनियों और हिंदुओं के बीच अंतर्विवाह, और मध्ययुगीन युग के जैन मंदिरों में हिंदू धार्मिक प्रतीक और मूर्तिकला शामिल हैं। <ref>Paul Dundas (2002), The Jains, 2nd Edition, Routledge, {{ISBN|978-0-415-26605-5}}, pages 6–10</ref> <ref>K Reddy (2011), Indian History, Tata McGraw Hill, {{ISBN|978-0-07-132923-1}}, page 93</ref> <ref>Margaret Allen (1992), Ornament in Indian Architecture, University of Delaware Press, {{ISBN|978-0-87413-399-8}}, page 211</ref> भारत से परे, [[इंडोनेशिया]] के जावा द्वीप पर, ऐतिहासिक अभिलेख हिंदुओं और बौद्धों के बीच विवाह, मध्ययुगीन युग के मंदिर वास्तुकला और मूर्तियां जो एक साथ हिंदू और बौद्ध विषयों को शामिल करते हैं, की पुष्टि करते हैं, <ref>Trudy King et al. (1996), Historic Places: Asia and Oceania, Routledge, {{ISBN|978-1-884964-04-6}}, page 692</ref> जहां हिंदू धर्म और बौद्ध धर्म का विलय हुआ और "एक के भीतर दो अलग-अलग पथ" के रूप में कार्य किया गया। समग्र प्रणाली", ऐन केनी और अन्य विद्वानों के अनुसार। <ref>Ann Kenney et al (2003), Worshiping Siva and Buddha: The Temple Art of East Java, University of Hawaii Press, {{ISBN|978-0-8248-2779-3}}, pages 24–25</ref> इसी तरह, धार्मिक विचारों और उनके समुदायों दोनों में, सिखों का हिंदुओं के साथ एक जैविक संबंध है, और वस्तुतः सभी सिखों के पूर्वज हिंदू थे। <ref name="robertzaehner">Robert Zaehner (1997), Encyclopedia of the World's Religions, Barnes & Noble Publishing, {{ISBN|978-0-7607-0712-8}}, page 409</ref> सिखों और हिंदुओं के बीच, विशेषकर ''खत्रियों'' के बीच, विवाह अक्सर होते थे। <ref name="robertzaehner" /> कुछ हिंदू परिवारों ने अपने बेटे को एक सिख के रूप में पाला, और कुछ हिंदू सिख धर्म को हिंदू धर्म के भीतर एक परंपरा के रूप में देखते हैं, भले ही सिख आस्था एक अलग धर्म है। <ref name="robertzaehner" /> जूलियस लिपनर का कहना है कि हिंदू, बौद्ध, जैन और सिखों के बीच अंतर करने की प्रथा एक आधुनिक घटना है, लेकिन यह एक सुविधाजनक अमूर्तता है। <ref name="lipner173">Julius J. Lipner (2009), Hindus: Their Religious Beliefs and Practices, 2nd Edition, Routledge, {{ISBN|978-0-415-45677-7}}, pages 17–18</ref> लिपनर कहते हैं, भारतीय परंपराओं में अंतर करना एक हालिया अभ्यास है, और यह "न केवल सामान्य रूप से धर्म की प्रकृति और विशेष रूप से भारत में धर्म के बारे में पश्चिमी पूर्व धारणाओं का परिणाम है, बल्कि भारत में पैदा हुई राजनीतिक जागरूकता का भी परिणाम है"। इसके लोग और इसके औपनिवेशिक इतिहास के दौरान पश्चिमी प्रभाव का परिणाम है। <ref name="lipner173" /> === पवित्र भूगोल === फ्लेमिंग और एक जैसे विद्वानों का कहना है कि पहली सहस्राब्दी ईस्वी के बाद के महाकाव्य युग के साहित्य से यह स्पष्ट रूप से प्रदर्शित होता है कि एक पवित्र भूगोल के रूप में भारतीय उपमहाद्वीप की एक ऐतिहासिक अवधारणा थी, जहां पवित्रता धार्मिक विचारों का एक साझा समूह था। उदाहरण के लिए, शैव धर्म के बारह ''ज्योतिर्लिंग'' और शक्ति धर्म के इक्यावन ''शक्तिपीठों को'' प्रारंभिक मध्ययुगीन युग के पुराणों में एक विषय के आसपास तीर्थ स्थलों के रूप में वर्णित किया गया है। {{Sfn|Fleming|2009|pp=51–56}} <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Kn6_3oBFAqIC&pg=PA122|title=Pilgrimage in the Hindu Tradition: Salvific Space|last=Knut A. Jacobsen|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-59038-9|pages=122–129}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=odQZDgAAQBAJ|title=The Hindu Tantric World: An Overview|last=André Padoux|publisher=University of Chicago Press|year=2017|isbn=978-0-226-42412-5|pages=136–149}}</ref> यह पवित्र भूगोल और शैव मंदिर समान प्रतिमा विज्ञान, साझा विषयों, रूपांकनों और अंतर्निहित किंवदंतियों के साथ भारत भर में पाए जाते हैं, [[हिमालय]] से लेकर दक्षिण भारत की पहाड़ियों तक, [[एलोरा गुफाएं|एलोरा गुफाओं]] से लेकर [[वाराणसी]] तक लगभग मध्य तक। पहली सहस्राब्दी. {{Sfn|Fleming|2009|pp=51–56}} <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=YVYkrNhPMQkC|title=Pilgrimage: From the Ganges to Graceland; an Encyclopedia|last=Linda Kay Davidson|last2=David Martin Gitlitz|publisher=ABC-CLIO|year=2002|isbn=978-1-57607-004-8|pages=239–244}}</ref> कुछ सदियों बाद के शक्ति मंदिर पूरे उपमहाद्वीप में सत्यापन योग्य हैं। वाराणसी को एक पवित्र तीर्थ स्थल के रूप में ''[[स्कन्द पुराण|स्कंद पुराण]]'' के अंदर सन्निहित ''वाराणसीमहात्म्य'' पाठ में प्रलेखित किया गया है, और इस पाठ का सबसे पुराना संस्करण 6वीं से 8वीं शताब्दी ईस्वी पूर्व का है। {{Sfn|Fleming|2009|p=56}} <ref name="Eck2012p34">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rNlJOSf__xYC|title=India: A Sacred Geography|last=Diana L Eck|publisher=Harmony|year=2012|isbn=978-0-385-53191-7|pages=34–40, 55–58, 88|author-link=Diana L. Eck}}</ref> भारतीय उपमहाद्वीप में फैली शिव हिंदू परंपरा में बारह पवित्र स्थलों का विचार न केवल मध्ययुगीन युग के मंदिरों में, बल्कि विभिन्न स्थलों पर पाए गए तांबे के शिलालेखों और मंदिर की मुहरों में भी दिखाई देता है। {{Sfn|Fleming|2009|pp=57–58}} भारद्वाज के अनुसार, गैर-हिंदू ग्रंथ जैसे कि चीनी बौद्ध और फ़ारसी मुस्लिम यात्रियों के संस्मरण पहली सहस्राब्दी ईस्वी के उत्तरार्ध में हिंदुओं के बीच पवित्र भूगोल की तीर्थयात्रा के अस्तित्व और महत्व की पुष्टि करते हैं। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=D6XJFokSJzEC|title=Hindu Places of Pilgrimage in India: A Study in Cultural Geography|last=Surinder M. Bhardwaj|publisher=University of California Press|year=1983|isbn=978-0-520-04951-2|pages=75–79}}</ref> फ्लेमिंग के अनुसार, जो लोग सवाल करते हैं कि क्या हिंदू और हिंदू धर्म शब्द धार्मिक संदर्भ में एक आधुनिक रचना है, वे कुछ ग्रंथों के आधार पर अपने तर्क प्रस्तुत करते हैं जो आधुनिक युग में बचे हैं, या तो इस्लामी अदालतों के या पश्चिमी मिशनरियों या औपनिवेशिक द्वारा प्रकाशित साहित्य के। युगीन भारतविद् इतिहास के तर्कसंगत निर्माण का लक्ष्य रखते हैं। हालाँकि, हजारों किलोमीटर की दूरी पर स्थित गुफा मंदिरों जैसे गैर-पाठ्य साक्ष्य का अस्तित्व, साथ ही मध्ययुगीन युग के तीर्थ स्थलों की सूची, एक साझा पवित्र भूगोल और एक ऐसे समुदाय के अस्तित्व का प्रमाण है जो साझा धार्मिक परिसरों के बारे में स्वयं जागरूक था। और परिदृश्य. {{Sfn|Fleming|2009|pp=51–58}} <ref name="Eck2012p342">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rNlJOSf__xYC|title=India: A Sacred Geography|last=Diana L Eck|publisher=Harmony|year=2012|isbn=978-0-385-53191-7|pages=34–40, 55–58, 88|author-link=Diana L. Eck}}</ref> इसके अलावा, विकसित होती संस्कृतियों में यह एक आदर्श है कि एक धार्मिक परंपरा की "जीवित और ऐतिहासिक वास्तविकताओं" और संबंधित "पाठ्य प्राधिकारियों" के उद्भव के बीच एक अंतर है। {{Sfn|Fleming|2009|pp=57–58}} यह परंपरा और मंदिर संभवतः मध्यकालीन युग की हिंदू पांडुलिपियों के सामने आने से बहुत पहले अस्तित्व में थे, जो उनका और पवित्र भूगोल का वर्णन करते हैं। फ्लेमिंग कहते हैं, यह वास्तुकला और पवित्र स्थलों के परिष्कार के साथ-साथ पौराणिक साहित्य के संस्करणों में भिन्नता को देखते हुए स्पष्ट है। {{Sfn|Fleming|2009|pp=51–58}} <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=D6XJFokSJzEC|title=Hindu Places of Pilgrimage in India: A Study in Cultural Geography|last=Surinder M. Bhardwaj|publisher=University of California Press|year=1983|isbn=978-0-520-04951-2|pages=58–79}}</ref> [[डायना एल. एक]] और आंद्रे विंक जैसे अन्य भारतविदों के अनुसार, 11वीं शताब्दी तक मुस्लिम आक्रमणकारियों को मथुरा, उज्जैन और वाराणसी जैसे हिंदू पवित्र भूगोल के बारे में पता था। इसके बाद की शताब्दियों में ये स्थल उनके सिलसिलेवार हमलों का निशाना बने। <ref name="Eck2012p342" /> === हिंदू राष्ट्रवाद === क्रिस्टोफ़ जाफ़रलॉट का कहना है कि आधुनिक [[हिन्दू राष्ट्रवाद|हिंदू राष्ट्रवाद का]] जन्म 1920 के दशक में [[महाराष्ट्र]] में इस्लामिक [[ख़िलाफ़त आन्दोलन|खिलाफत आंदोलन]] की प्रतिक्रिया के रूप में हुआ था, जिसमें भारतीय मुसलमानों ने [[प्रथम विश्व युद्ध|दुनिया]] के अंत में सभी मुसलमानों के खलीफा के रूप में तुर्की ओटोमन सुल्तान का समर्थन किया था। [[प्रथम विश्व युद्ध|युद्ध I]] <ref name="chrisjaffrelot">Christophe Jaffrelot (2007), Hindu Nationalism: A Reader, Princeton University Press, {{ISBN|978-0-691-13098-9}}, pages 13–15</ref> <ref name="minault">Gail Minault (1982), The Khilafat Movement: Religious Symbolism and Political Mobilization in India, Columbia University Press, {{ISBN|978-0-231-05072-2}}, pages 1–11 and Preface section</ref> हिंदुओं ने इस विकास को भारतीय मुस्लिम आबादी की विभाजित वफादारी, पैन-इस्लामिक आधिपत्य के रूप में देखा, और सवाल किया कि क्या भारतीय मुस्लिम एक समावेशी उपनिवेशवाद-विरोधी भारतीय राष्ट्रवाद का हिस्सा थे। <ref name="minault" /> जेफरलॉट कहते हैं, हिंदू राष्ट्रवाद की जो विचारधारा उभरी, उसे सावरकर द्वारा संहिताबद्ध किया गया था, जब वह ब्रिटिश औपनिवेशिक अधिकारियों के राजनीतिक कैदी थे। <ref name="chrisjaffrelot" /> <ref>Amalendu Misra (2004), Identity and Religion, SAGE Publications, {{ISBN|978-0-7619-3226-0}}, pages 148–188</ref> क्रिस बेली हिंदू राष्ट्रवाद की जड़ें हिंदू पहचान और [[मराठा साम्राज्य|मराठा संघ]] द्वारा हासिल की गई राजनीतिक स्वतंत्रता में खोजते हैं, जिसने भारत के बड़े हिस्से में इस्लामी [[मुग़ल साम्राज्य|मुगल साम्राज्य को]] उखाड़ फेंका, जिससे हिंदुओं को अपने विविध धार्मिक विश्वासों को आगे बढ़ाने की आजादी मिली और हिंदू पवित्र स्थानों को बहाल किया गया। जैसे वाराणसी. <ref>CA Bayly (1985), The pre-history of communialism?</ref> कुछ विद्वान हिंदू लामबंदी और परिणामी राष्ट्रवाद को 19वीं सदी में भारतीय राष्ट्रवादियों और [[नव-हिन्दू धर्म|नव-हिंदू धर्म]] गुरुओं द्वारा [[ब्रिटिश साम्राज्य|ब्रिटिश उपनिवेशवाद]] की प्रतिक्रिया के रूप में उभरा हुआ मानते हैं। <ref>Christophe Jaffrelot (2007), Hindu Nationalism: A Reader, Princeton University Press, {{ISBN|978-0-691-13098-9}}, pages 6–7</ref> <ref>[[एंटनी कोपले|Antony Copley]] (2000), Gurus and their followers: New religious reform movements in Colonial India, Oxford University Press, {{ISBN|978-0-19-564958-1}}, pages 4–5, 24–27, 163–164</ref> <ref name="Hardy">Hardy, F. "A radical assessment of the Vedic heritage" in ''Representing Hinduism: The Construction of Religious and National Identity'', Sage Publ., Delhi, 1995.</ref> जैफ़रलोट का कहना है कि ब्रिटिश औपनिवेशिक काल के दौरान ईसाई मिशनरियों और इस्लामी मतांतरणकर्ताओं के प्रयासों ने, जिनमें से प्रत्येक ने हिंदुओं को हीन और अंधविश्वासी होने की पहचान देकर रूढ़िवादी और कलंकित करके अपने धर्म में नए धर्मांतरण कराने की कोशिश की, ने हिंदुओं को फिर से संगठित करने में योगदान दिया। अपनी आध्यात्मिक विरासत पर जोर देते हुए और इस्लाम और ईसाई धर्म की प्रतिपरीक्षा करते हुए, ''हिंदू सभा'' (हिंदू संघ) जैसे संगठन बनाए और अंततः 1920 के दशक में हिंदू-पहचान से प्रेरित राष्ट्रवाद की स्थापना की। <ref name="chrisjaffrelot2">Christophe Jaffrelot (2007), Hindu Nationalism: A Reader, Princeton University Press, {{ISBN|978-0-691-13098-9}}, pages 13</ref> औपनिवेशिक युग का हिंदू पुनरुत्थानवाद और लामबंदी, हिंदू राष्ट्रवाद के साथ, पीटर वैन डेर वीर कहते हैं, मुख्य रूप से मुस्लिम अलगाववाद और मुस्लिम राष्ट्रवाद की प्रतिक्रिया और प्रतिस्पर्धा थी। <ref name="peterveer">Peter van der Veer (1994), Religious Nationalism: Hindus and Muslims in India, University of California Press, {{ISBN|978-0-520-08256-4}}, pages 11–14, 1–24</ref> प्रत्येक पक्ष की सफलताओं ने दूसरे पक्ष के भय को बढ़ावा दिया, जिससे भारतीय उपमहाद्वीप में हिंदू राष्ट्रवाद और मुस्लिम राष्ट्रवाद का विकास हुआ। <ref name="peterveer" /> वान डेर वीर कहते हैं, 20वीं सदी में, भारत में धार्मिक राष्ट्रवाद की भावना बढ़ी, लेकिन केवल मुस्लिम राष्ट्रवाद ही पश्चिमी और पूर्वी पाकिस्तान (बाद में पाकिस्तान और बांग्लादेश में विभाजित) के गठन के साथ सफल हुआ, जो आजादी के बाद "एक इस्लामी राज्य" के रूप में स्थापित हुआ। . <ref name="peterveer31">Peter van der Veer (1994), Religious Nationalism: Hindus and Muslims in India, University of California Press, {{ISBN|978-0-520-08256-4}}, pages 31, 99, 102</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0Mx5DQAAQBAJ|title=Faith-Based Violence and Deobandi Militancy in Pakistan|last=Jawad Syed|last2=Edwina Pio|last3=Tahir Kamran|publisher=Palgrave Macmillan|year=2016|isbn=978-1-349-94966-3|pages=49–50|display-authors=etal}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Jl7ODQAAQBAJ|title=Purifying the Land of the Pure: A History of Pakistan's Religious Minorities|last=Farahnaz Ispahani|publisher=Oxford University Press|year=2017|isbn=978-0-19-062167-4|pages=28–37}}</ref> धार्मिक दंगे और सामाजिक आघात के बाद लाखों हिंदू, जैन, बौद्ध और सिख नव निर्मित इस्लामिक राज्यों से बाहर चले गए और ब्रिटिश-बहुल भारत में फिर से बस गए। <ref name="peterveer53">Peter van der Veer (1994), Religious Nationalism: Hindus and Muslims in India, University of California Press, {{ISBN|978-0-520-08256-4}}, pages 26–32, 53–54</ref> 1947 में भारत और पाकिस्तान के अलग होने के बाद, हिंदू राष्ट्रवाद आंदोलन ने 20वीं सदी के उत्तरार्ध में [[हिन्दुत्व|हिंदुत्व]] की अवधारणा विकसित की। <ref name="RamPrasad">Ram-Prasad, C. "Contemporary political Hinduism" in ''Blackwell companion to Hinduism'', Blackwell Publishing, 2003. {{ISBN|0-631-21535-2}}</ref> [[हिन्दू राष्ट्रवाद|हिंदू राष्ट्रवाद]] आंदोलन ने भारतीय कानूनों में सुधार की मांग की है, आलोचकों का कहना है कि यह भारत के इस्लामी अल्पसंख्यकों पर हिंदू मूल्यों को थोपने का प्रयास है। उदाहरण के लिए, गेराल्ड लार्सन कहते हैं कि हिंदू राष्ट्रवादियों ने एक समान नागरिक संहिता की मांग की है, जहां सभी नागरिक समान कानूनों के अधीन हैं, सभी के पास समान नागरिक अधिकार हैं, और व्यक्तिगत अधिकार व्यक्ति के धर्म पर निर्भर नहीं होते हैं। <ref name="larson55">GJ Larson (2002), Religion and Personal Law in Secular India: A Call to Judgment, Indiana University Press, {{ISBN|978-0-253-21480-5}}, pages 55–56</ref> इसके विपरीत, हिंदू राष्ट्रवादियों के विरोधियों की टिप्पणी है कि भारत से धार्मिक कानून को खत्म करने से मुसलमानों की सांस्कृतिक पहचान और धार्मिक अधिकारों को खतरा है, और इस्लामी आस्था के लोगों को इस्लामी [[शरीयत|शरिया]] -आधारित व्यक्तिगत कानूनों का संवैधानिक अधिकार है। <ref name="larson55" /> <ref>John Mansfield (2005), The Personal Laws or a Uniform Civil Code?, in Religion and Law in Independent India (Editor: Robert Baird), Manohar, {{ISBN|978-81-7304-588-2}}, page 121-127, 135–136, 151–156</ref> एक विशिष्ट कानून, जो भारत में हिंदू राष्ट्रवादियों और उनके विरोधियों के बीच विवादास्पद है, लड़कियों की शादी की कानूनी उम्र से संबंधित है। <ref name="sylviavatuk">Sylvia Vatuk (2013), Adjudicating Family Law in Muslim Courts (Editor: Elisa Giunchi), Routledge, {{ISBN|978-0-415-81185-9}}, pages 52–53</ref> हिंदू राष्ट्रवादियों की मांग है कि विवाह की कानूनी उम्र अठारह वर्ष होनी चाहिए, जो सार्वभौमिक रूप से सभी लड़कियों पर लागू होती है, भले ही उनका धर्म कुछ भी हो और विवाह की आयु को सत्यापित करने के लिए विवाह को स्थानीय सरकार के साथ पंजीकृत किया जाए। मुस्लिम मौलवी इस प्रस्ताव को अस्वीकार्य मानते हैं क्योंकि शरिया-व्युत्पन्न व्यक्तिगत कानून के तहत, एक मुस्लिम लड़की की शादी उसके यौवन तक पहुंचने के बाद किसी भी उम्र में की जा सकती है। <ref name="sylviavatuk" /> कैथरीन एडेनी का कहना है कि भारत में हिंदू राष्ट्रवाद एक विवादास्पद राजनीतिक विषय है, सरकार के स्वरूप और अल्पसंख्यकों के धार्मिक अधिकारों के संदर्भ में इसका क्या अर्थ है या इसका क्या अर्थ है, इस पर कोई आम सहमति नहीं है। <ref>Katharine Adeney and Lawrence Saez (2005), Coalition Politics and Hindu Nationalism, Routledge, {{ISBN|978-0-415-35981-8}}, pages 98–114</ref> ==जनसांख्यिकी== [[प्यू रिसर्च सेंटर]] के अनुसार, दुनिया भर में 1.2 बिलियन से अधिक हिंदू (दुनिया की आबादी का 15%) हैं, जिनमें से 94.3% से अधिक भारत में केंद्रित हैं। [[ईसाई]] (31.5%), [[मुस्लिम]] (23.2%) और [[बौद्ध]] (7.1%) के साथ, हिंदू दुनिया के चार प्रमुख धार्मिक समूहों में से एक हैं। <ref name=prcwdc>Pew Research Center, Washington DC, [http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-tables.pdf Religious Composition by Country (December 2012)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180219024554/http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-tables.pdf |date=19 फ़रवरी 2018 }} (2012)</ref>]] अधिकांश हिंदू एशियाई देशों में पाए जाते हैं। सबसे अधिक हिंदू निवासियों और नागरिकों (घटते क्रम में) वाले शीर्ष पच्चीस देश भारत, नेपाल, बांग्लादेश, इंडोनेशिया, पाकिस्तान, श्रीलंका, संयुक्त राज्य अमेरिका, मलेशिया, म्यांमार, यूनाइटेड किंगडम, मॉरीशस, दक्षिण अफ्रीका, संयुक्त अरब अमीरात हैं। , कनाडा, ऑस्ट्रेलिया, [[सऊदी अरब]], [[त्रिनिदाद और टोबैगो]], [[सिंगापुर]], फिजी, [[कतर]], [[कुवैत]], गुयाना, भूटान, [[ओमान]] और [[यमन]]। हिंदुओं के उच्चतम प्रतिशत (घटते क्रम में) वाले शीर्ष पंद्रह देश नेपाल, भारत, मॉरीशस, फिजी, गुयाना, भूटान, सूरीनाम, त्रिनिदाद और टोबैगो, कतर, श्रीलंका, कुवैत, बांग्लादेश, रीयूनियन, मलेशिया और सिंगापुर हैं। <ref>{{Cite web|title=The World Factbook – The World Factbook|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/|access-date=2021-05-18|website=www.cia.gov|archive-date=4 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210104183935/https://www.cia.gov/the-world-factbook/|url-status=dead}}</ref> [[जन्म दर]], यानी प्रति महिला बच्चे, हिंदुओं के लिए 2.4 है, जो विश्व के औसत 2.5 से कम है। <ref>[http://www.pewforum.org/2015/04/02/hindus/pf_15-04-02_projectionstables97/ Total Fertility Rates of Hindus by Region, 2010–2050] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905133556/http://www.pewforum.org/2015/04/02/hindus/pf_15-04-02_projectionstables97/ |date=5 सितंबर 2018 }} Pew Research Center (2015), Washington DC</ref> प्यू रिसर्च का अनुमान है कि [[2050]] तक 1.4 अरब हिंदू होंगे।<ref>[http://www.pewforum.org/2015/04/02/hindus/pf_15-04-02_projectionstables92/ Projected Global Hindu Population, 2010–2050] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180829082838/http://www.pewforum.org/2015/04/02/hindus/pf_15-04-02_projectionstables92/ |date=29 अगस्त 2018 }} Pew Research Center (2015), Washington DC</ref> {| class="wikitable sortable" style="margin: 1em auto;" |+महाद्वीपों में हिंदुओं की जनसंख्या (2017–18) !महाद्वीप ! scope="col" |हिंदु जनसंख्या ! scope="col" | % हिंदु जनसंख्या ! scope="col" | % महाद्वीप जनसंख्या ! scope="col" |अनुयायी संख्या ! scope="col" |विश्व संख्या |- | align="center" |[[एशिया]] | align="center" |1,074,728,901 | align="center" |99.266 | align="center" |26.01 | align="center" |{{increase}} बढ़ोतरी | align="center" |{{increase}} बढ़ोतरी |- | align="center" |[[यूरोप]] | align="center" |2,030,904 | align="center" |0.214 | align="center" |0.278 | align="center" |{{increase}} बढ़ोतरी | align="center" |{{increase}} बढ़ोतरी |- | align="center" |[[अमेरिका]] | align="center" |2,806,344 | align="center" |0.263 | align="center" |0.281 | align="center" |{{increase}} बढ़ोतरी | align="center" |{{increase}} बढ़ोतरी |- | align="center" |[[अफ्रीका]] | align="center" |2,013,705 | align="center" |0.213 | align="center" |0.225 | align="center" |{{increase}} बढ़ोतरी | align="center" |{{increase}} बढ़ोतरी |- | align="center" |[[ओशिनिया]] | align="center" |791,615 | align="center" |0.071 | align="center" |2.053 | align="center" |{{increase}} बढ़ोतरी | align="center" |{{increase}} बढ़ोतरी |- !कुल !1,082,371,469 !100 !15.03 !{{increase}} बढ़ोतरी !{{increase}} बढ़ोतरी |} अधिक प्राचीन समय में, [[हिंदू साम्राज्यों]] ने दक्षिण पूर्व एशिया, विशेष रूप से [[थाईलैंड]], [[नेपाल]], [[बर्मा]], [[मलेशिया]], [[इंडोनेशिया]], [[कंबोडिया]], [[लाओस]], [[फिलीपींस]], और जो अब मध्य [[वियतनाम]] है, में धर्म और परंपराओं का उदय और प्रसार किया। . [[बाली]] इंडोनेशिया में 3 मिलियन से अधिक हिंदू पाए जाते हैं, एक ऐसी संस्कृति जिसका मूल [[तमिल]] हिंदू व्यापारियों द्वारा पहली सहस्राब्दी सीई में इंडोनेशियाई द्वीपों में लाए गए विचारों का पता लगाता है। उनके पवित्र ग्रंथ [[वेद]] और [[उपनिषद]] भी हैं। [[पुराण]] और [[इतिहास]] (मुख्य रूप से [[रामायण]] और [[महाभारत]]) इंडोनेशियाई हिंदुओं के बीच स्थायी परंपराएं हैं, जो सामुदायिक नृत्यों और छाया कठपुतली (वायंग) प्रदर्शनों में व्यक्त की जाती हैं। जैसा कि भारत में, इंडोनेशियाई हिंदू [[आध्यात्मिकता]] के चार रास्तों को पहचानते हैं, इसे कैटूर मार्ग कहते हैं। इसी तरह, भारत में हिंदुओं की तरह, बालिनी हिंदुओं का मानना ​​​​है कि मानव जीवन के चार उचित लक्ष्य हैं, इसे चतुर पुरुषार्थ कहते हैं - [[धर्म]] (नैतिक और नैतिक जीवन की खोज), [[अर्थ]] ([[धन]] और रचनात्मक गतिविधि की खोज), [[काम]] (खुशी की खोज) और प्रेम) और [[मोक्ष]] ([[आत्मज्ञान]] और [[मुक्ति]] की खोज) ==संस्कृति== [[हिंदू संस्कृ]]ति एक शब्द है जिसका इस्तेमाल ऐतिहासिक [[वैदिक]] लोगों सहित हिंदुओं और हिंदू धर्म की संस्कृति और पहचान का वर्णन करने के लिए किया जाता है। हिंदू संस्कृति को [[कला]], [[वास्तुकला]], [[इतिहास]], [[आहार]], [[वस्त्र]], [[ज्योतिष]] और अन्य रूपों के रूप में गहनता से देखा जा सकता है। भारत और हिंदू धर्म की संस्कृति एक दूसरे के साथ गहराई से प्रभावित और आत्मसात है। दक्षिण पूर्व एशिया और ग्रेटर इंडिया के भारतीयकरण के साथ, संस्कृति ने एक लंबे क्षेत्र और उस क्षेत्र के अन्य धर्मों के लोगों को भी प्रभावित किया है। [[ जैन धर्म]], [[सिख धर्म]] और [[बौद्ध धर्म]] सहित सभी भारतीय धर्म हिंदू धर्म से गहराई से प्रभावित और नरम हैं। == टिप्पणियाँ == {{notelist}} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== * [[हिन्दू धर्म|हिंदू धर्म]] *[[हिन्दुत्व|हिंदुत्व]] *[[हिंदुस्तान]] 5635s59m12g7edgdlc634e876ht1e5j गुजरात 0 824 6556076 6540983 2026-05-24T21:29:59Z ~2026-31122-99 926657 6556076 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = गुजरात madharchod hindu madharchod ram madharchod general OBC | type = [[भारत का राज्य|राज्य]] | anthem = [[जय जय गरवी गुजरात]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Rani ki vav 02.jpg | caption1 = [[रानी की वाव]] | image2 = Wankaner-palace.png | caption2 = [[वांकानेर]] | image3 = Dwarakadheesh Temple, 2014.jpg | caption3 = [[श्री द्वारकाधीश मंदिर]] | image4 = Garba playing.jpg | caption4 = [[नवरात्र]] | image5 = ShahAlamDargah 21393.jpg | caption5 = | image6 = Science Centre Patan.jpg | caption6 = [[पाटण, गुजरात|पाटण]] में एक विज्ञान केन्द्र | image7 = Safed Rann, Kutch.jpg | caption7 = [[कच्छ का रण]] | image8 = Mandvi Beach.jpg | caption8 = [[मांडवी, गुजरात|मांडवी]] | image9 = Sabarmati riverside.jpg | caption9 = [[साबरमती रिवरफ़्रंट]] | image_alt =}} | alt = a montage of images from Gujarat showing statues of Mahatma Gandhi and Sardar Vallabhbhai Patel, people, temples, a palace and a salt marsh | seal_alt = | image_map = IN-GJ.svg | map_alt = [[भारत]] में गुजरात | map_caption = भारत में गुजरात का स्थान | coordinates = {{coord|23|13|N|72|41|E|region:IN-GJ|format=dms|display=inline,title}} | coor_pinpoint = अहमदाबाद | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | established_title = गठन | established_date = 1 मई 1960<ref name="गुजरात दिवस">{{cite web |title=गुजरात दिवस |url=https://holidaytoday.in/hi/special-day/statehood/gujarat-day |website=Holiday Today |date=2025-04-29 |access-date=2025-04-29 |language=hi |archive-date=29 अप्रैल 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250429084326/https://holidaytoday.in/hi/special-day/statehood/gujarat-day |url-status=dead }}</ref> | seat_type = राजधानी | seat = [[गाँधीनगर]] | seat1_type = सबसे बड़ा शहर | seat1 = [[अहमदाबाद]] | parts_type = [[भारत के ज़िले|ज़िले]] | parts_style = para | p1 = [[गुजरात के ज़िले|33]] | government_footnotes = | governing_body = {{nowrap|[[गुजरात सरकार]]}} | leader_title = [[गुजरात के राज्यपालों की सूची|राज्यपाल]] | leader_name = [[आचार्य देवव्रत]] | leader_title1 = [[गुजरात के मुख्यमंत्रियों की सूची|मुख्यमंत्री]] | leader_name1 = [[भूपेंद्रभाई पटेल]] ([[भाजपा]]) | leader_title2 = [[गुजरात विधान सभा|विधानमण्डल]] | leader_name2 = [[एकसदनीय]]<br/> * [[गुजरात विधान सभा]] ([[गुजरात विधान सभा के निर्वाचन क्षेत्रों की सूची|182 सीटें]]) | leader_title3 = [[भारतीय संसद|संसदीय क्षेत्र]] | leader_name3 = [[राज्य सभा]] (11 सीटें)<br />[[लोक सभा]] (26 सीटें) | leader_title4 = [[भारत के उच्च न्यायालयों की सूची|उच्च न्यायालय]] | leader_name4 = [[गुजरात उच्च न्यायालय]] | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 196244 | area_rank = [[क्षेत्रफल के आधार पर भारत के राज्य और संघ क्षेत्र|5वां]] | population_total = 60439692 | population_as_of = 2011 | population_rank = [[जनसंख्या के आधार पर भारत के राज्य और संघ क्षेत्र|9वां (2011 की जनगणना रिपोर्ट के अनुसार 10वां)]] | population_density_km2 = 308 | registration_plate = GJ | timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-GJ]] | demographics_type1 = GSDP {{nobold|(2021-2022)}} | demographics1_footnotes = <ref name="PRS">{{Cite web |title=Gujarat Budget Analysis 2022-2023-PRS India |url=https://prsindia.org/files/budget/budget_state/gujarat/2022/Gujarat_State%20Budget%20Analysis%202022-23.pdf |website=PRS Legislative Research |accessdate=8 May 2022}}</ref><ref name="RBI">{{Cite web |title=Per Capita Net State Domestic Product - State-wise (At Current Prices) |url=https://www.rbi.org.in/Scripts/PublicationsView.aspx?id=20414 |website=[[Reserve Bank of India]] |accessdate=21 January 2022}}</ref> | demographics1_title1 = [[अर्थव्यवस्था के आकार के आधार पर भारत के राज्य|कुल]] | demographics1_info1 = {{INRConvert|19.44|t|lk=r}} | demographics1_title2 = [[:en:List of Indian states and union territories by GDP per capita|प्रति व्यक्ति]] | demographics1_info2 = {{INRConvert|243761|lk=r}} | demographics_type2 = भाषाएं | demographics2_title1 = राजभाषा | demographics2_info1 = [[गुजराती भाषा|गुजराती]]<ref name="langoff">{{Cite web |date=16 July 2014 |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=6 November 2016 |page=118}}</ref> | demographics2_title2 = अतिरिक्त आधिकारिक | demographics2_info2 = [[हिन्दी]]<ref name="Benedikter2009">{{Cite book |last=Benedikter |first=Thomas |url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India |publisher=LIT Verlag Münster |year=2009 |isbn=978-3-643-10231-7 |page=89 |access-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230812/https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89 |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> <!-- blank fields -->| blank_name_sec2 = [[मानव विकास सूचकांक]] {{nobold|(2019)}} | blank_info_sec2 = {{increase}}0.672<ref>{{Cite web |title=Human Development Indices (5.0) |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/IND/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&years=2019%2B2014%2B2009%2B2004%2B1999%2B1994%2B1990 |access-date=17 February 2022}}</ref> | blank1_name_sec2 = [[भारत में साक्षरता|साक्षरता]] {{nobold|(2017)}} | blank1_info_sec2 = 83.4% <ref>{{Cite web |title=Household Social Consumption on Education in India |url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/publication_reports/Report_585_75th_round_Education_final_1507_0.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201102082546/http://mospi.nic.in/sites/default/files/publication_reports/Report_585_75th_round_Education_final_1507_0.pdf |archive-date=2 November 2020 |access-date=17 February 2022}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[लिंगानुपात]] {{nobold|(2011)}} | blank2_info_sec2 = 919 [[महिला|♀]]/1000 [[नर|♂]]<ref name="pc-census2011">{{Cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |access-date=3 October 2018 |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India}}</ref> | footnotes = {{ref|cap|†}}बॉम्बे (पुनर्गठन) अधिनियम 1960 द्वारा बॉम्बे राज्य को दो राज्यों यानी महाराष्ट्र और गुजरात में विभाजित किया गया था। | motto = [[सत्यमेव जयते]] | subdivision_type1 = [[भारत के प्रशासनिक विभाग|क्षेत्र]] | subdivision_name1 = [[पश्चिम भारत]] | official_name = गुजरात राज्य | native_name = {{nobold|{{hlist|{{lang|gu|ગુજરાત}}|Gujarat}}}} | length_km = 590 | width_km = 500 | elevation_m = 137 | elevation_min_m = -1 | elevation_max_m = 1145 | image_blank_emblem = Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg | blank_emblem_type = [[भारत का राजकीय प्रतीक|प्रतीक]] }} '''गुजरात''' ([[गुजराती भाषा|गुजराती]]: ગુજરાત, [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: Gujarat) पश्चिमी [[भारत]] में स्थित एक [[राज्य]] है। इसकी उत्तरी-पश्चिमी सीमा जो अन्तर्राष्ट्रीय सीमा भी है, [[पाकिस्तान]] से लगी है। [[राजस्थान]] और [[मध्य प्रदेश]] इसके क्रमशः उत्तर एवं उत्तर-पूर्व में स्थित राज्य हैं। [[महाराष्ट्र]] इसके दक्षिण में है। [[अरब सागर]] इसकी पश्चिमी-दक्षिणी सीमा बनाता है। इसकी दक्षिणी सीमा पर दादर एवं नगर-हवेली हैं। इस राज्य की राजधानी [[गांधीनगर]] है। गांधीनगर, राज्य के प्रमुख व्यवसायिक केन्द्र [[अहमदाबाद]] के समीप स्थित है। गुजरात का क्षेत्रफल 1,96,024 किलोमीटर है। भूतकाल में इसे गुर्जरत्रा प्रदेश के नाम से जाना जाता था गुजरात, भारत का एक राज्य है। कच्छ, सौराष्ट्र, काठियावाड, हालार, पांचाल, गोहिलवाड, झालावाड और गुजरात उसके प्रादेशिक सांस्कृतिक अंग हैं। इनकी लोक संस्कृति और साहित्य का अनुबन्ध [[राजस्थान]], [[सिंध]] और [[पंजाब क्षेत्र|पंजाब]], [[महाराष्ट्र]] और [[मध्य प्रदेश]] के साथ है। विशाल सागर तट वाले इस राज्य में इतिहास युग के आरम्भ होने से पूर्व ही अनेक विदेशी जातियाँ थल और समुद्र मार्ग से आकर स्थायी रूप से बसी हुई हैं। इसके उपरांत गुजरात में अट्ठाइस आदिवासी जातियां हैं। जन-समाज के ऐसे वैविध्य के कारण इस प्रदेश को भाँति-भाँति की लोक संस्कृतियों का लाभ मिला है। == इतिहास == {{मुख्य|गुजरात का इतिहास}} गुजरात का इतिहास पाषाण युग के बस्तियों के साथ शुरू हुआ, इसके बाद चोलकोथिक और कांस्य युग के बस्तियों जैसे [[सिंधु घाटी सभ्यता]]।<ref>{{Cite web|url=https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/|title=Where does history begin?|date=19 अक्टूबर 2017|website=Condé Nast Traveller India|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20171027131256/https://www.cntraveller.in/story/india-via-gujarat/|archive-date=27 अक्तूबर 2017|url-status=dead}}</ref> गुजरात का इतिहास ईसवी पूर्व लगभग २,००० वर्ष पुराना है। माना जाता है कि [[श्रीकृष्ण|कृष्‍ण]] [[मथुरा]] छोड़कर [[सौराष्‍ट्र]] के पश्चिमी तट पर जा बसे, जो [[द्वारिका]] यानी प्रवेशद्वार कहलाया। बाद के वर्षो में मौर्य, गुप्त तथा अन्‍य अनेक राजवंशों ने इस प्रदेश पर राज किया। चालुक्य राजवंश का शासनकाल गुजरात में प्रगति और समृद्ध का युग था। == भूगोल == स्वतन्त्रता से पहले गुजरात का वर्तमान क्षेत्र मुख्‍य रूप से दो भागों में विभक्त था- एक ब्रिटिश क्षेत्र और दूसरा देसी रियासतें। राज्‍यों के पुनर्गठन के कारण सौराष्‍ट्र के राज्‍यों और कच्‍छ के केन्द्र शासित प्रदेश के साथ पूर्व ब्रिटिश गुजरात को मिलाकर द्विभाषी [[मुम्बई|बम्बई]] राज्‍य का गठन हुआ। १ मई सन १९६० ई को वर्तमान गुजरात<ref>{{Cite web|url=https://hindi.mapsofindia.com/gujarat/|title=गुजरात का नक्शा, इतिहास, भूगोल, जिले एवं गुजरात की अन्य जानकारी &#124; Gujarat Map in Hindi.|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190225223649/https://hindi.mapsofindia.com/gujarat/|archive-date=25 फ़रवरी सन 2019 ई |url-status=dead}}</ref> राज्‍य अस्तित्‍व में आया। गुजरात भारत के पश्चिमी तट पर स्थित है। इसके पश्चिम में अरब सागर, उत्तर में [[पाकिस्तान|पाकिस्‍तान]] तथा उत्तर-पूर्व में [[राजस्थान|राजस्‍थान]], दक्षिण-पूर्व में मध्‍यप्रदेश और दक्षिण में महाराष्‍ट्र है। राज्य का भौगोलिक क्षेत्रफल 1,96,024 वर्ग किमी है। ये भूगोल की तरह सोचे तो दो जगह पानी रखता हैं ==गुजरात के जिले== {| class="wikitable sortable" |जिला कोड |जिला नाम |मुख्यालय |क्षेत्रफल |- | AH || [[अहमदाबाद जिला|अहमदाबाद]] || [[अहमदाबाद]]|| ८,७०७ |- | AM || [[अमरेली जिला|अमरेली]] || [[अमरेली]] || ६,७६० |- | AN || [[आणंद जिला|आणंद]] || [[आणंद]] || २,९४२ |- | BK || [[बनासकांठा जिला|बनासकांठा]] || [[पालनपुर]] || १२,७०३ |- | BR || [[भरुच जिला|भरुच]] || [[भरुच]] || ६,५२४ |- | BV || [[भावनगर जिला|भावनगर]] || [[भावनगर]] || ११,१५५ |- | DA || [[दाहोद जिला|दाहोद]] || [[दाहोद]] || ३,६५२ |- | DG || [[डांग जिला|डांग]] || [[आहवा]] || १७६४ |- | GA || [[गांधीनगर जिला|गांधीनगर]] || [[गांधीनगर]] || ६४९ |- | JA || [[जामनगर जिला|जामनगर]] || [[जामनगर]] || १४,१२५ |- | JU || [[जूनागढ जिला|जूनागढ]] || [[जूनागढ]] || ,८८३९ |- | KA || [[कच्छ जिला|कच्छ]] || [[भुज]] || ४५,६५२ |- | KH || [[खेड़ा जिला|खेड़ा]] ||[[नडियाद]]|| ४,२१५ |- | MA || [[महेसाणा जिला|महेसाणा]] || [[महेसाणा]] || ४,३८६ |- | NR || [[नर्मदा जिला|नर्मदा]] ||[[राजपीपला|राजपीपला]]|| २,७४९ |- | NV || [[नवसारी जिला|नवसारी]] || [[नवसारी]] || २,२११ |- | PA || [[पाटण जिला|पाटण]] || [[पाटण]] || ५,७६८ |- | PM || [[पंचमहाल जिला|पंचमहाल]] || [[गोधरा]] || ५,२१९ |- | PO || [[पोरबंदर जिला|पोरबंदर]] || [[पोरबंदर]] || २,२९४ |- | RA || [[राजकोट जिला|राजकोट]] || [[राजकोट]] || ११,२०३ |- | SK || [[साबरकांठा जिला|साबरकांठा]] || [[हिंमतनगर]] || ७,३९० |- | SN || [[सुरेन्द्रनगर जिला|सुरेन्द्रनगर]] || [[सुरेन्द्रनगर]] || १०,४८९ |- | ST || [[सुरत जिला|सुरत]] || [[सुरत]] || ७,६५७ |- | TA || [[तापी जिला|तापी]] || [[व्यारा]] || ३,०४० |- | VD ||[[वडोदरा जिला|वडोदरा]]||[[वडोदरा]] || ७,७९४ |- | VL || [[वलसाड जिला|वलसाड]] || [[वलसाड]] || ३,०३४ |- | DD || [[देवभूमि द्वारका जिला|देवभूमि द्वारका]] || [[जामखंभालिया|जामखंभालिया]] || - |- | GS || [[गीर सोमनाथ जिला|गीर सोमनाथ]] || [[वेरावल|वेरावल]] || - |- | MR || [[मोरबी जिला|मोरबी]] || [[मोरबी]] || - |- | BT || [[बोटाद जिला|बोटाद]] || [[बोटाद]] || - |- | AR || [[अरवल्ली जिला|अरवल्ली]] ||[[मोडासा]]|| - |- | MS || [[महीसागर जिला|महीसागर]] || [[लुणावाडा]] || - |- | CU || [[छोटा उदेपुर जिला|छोटा उदेपुर]] ||[[छोटा उदयपुर जिला|छोटा उदेपुर]]|| - |- | || [[वाव–थराद जिला|वाव–थराद]] ||[[थराद]] || – |} == अर्थव्यवस्था == === कृषि === गुजरात [[कपास]], [[तम्बाकू]] और [[मूँगफली]] का उत्‍पादन करने वाला देश का प्रमुख राज्‍य है तथा यह कपड़ा, तेल और साबुन जैसे महत्‍वपूर्ण उद्योगों के लिए कच्‍चा माल उपलब्‍ध कराता है। यहाँ की अन्‍य महत्‍वपूर्ण नकदी फसलें हैं - इसबगोल, धान, गेहूँ और बाजरा। गुजरात के वनों में उपलबध वृक्षों की जातियाँ हैं-[[सागवान]], खैर, हलदरियो, सादाद और [[बाँस]]। === उद्योग === राज्‍य में औद्योगिक ढाँचे में धीरे-धीरे विविधता आती जा रही है और यहाँ रसायन, पेट्रो-रसायन, उर्वरक, इंजीनियरिंग, इलेक्‍ट्रॉनिक्‍स आदि उद्योगों का विकास हो रहा है। २००४ के अन्त में राज्‍य में पंजीकृत चालू फैक्‍टरियों की संख्‍या २१,५३६ (अस्‍थाई) थी जिनमें औसतन ९.२७ लाख दैनिक श्रमिकों को रोजगार मिला हुआ था। मार्च, २००५ तक राज्‍य में २.९९ लाख लघु औद्योगिक इकाइयों का पंजीकरण हो चुका था। गुजरात औद्योगिक विकास निगम को ढाँचागत सुविधाओ के साथ औद्योगिक सम्पदाओं के वि‍कास की भूमिका सौंपी गई है। दिसंबर, २००५ तक गुजरात औद्योगिक विकास निगम ने २३७ औद्योगिक सम्पदाएँ स्‍थापित की थी। === सिंचाई और बिजली === राज्‍य में भूतलीय जल तथा भूमिगत जल द्वारा कुल सिंचाई क्षमता ६४.४८ लाख हेक्‍टेयर आंकी गई है जिसमें सरदार सरोवर (नर्मदा) परियोजना की १७.९२ लाख हेक्‍टेयर क्षमता भी सम्मिलित है। राज्‍य में जून २००५ तक कुल सिंचाई क्षमता ४०.३४ लाख हेक्‍टेयर क्षमता भी सम्मिलित है। राज्‍य में जून २००७ तक कुल सिंचाई क्षमता ४२.२६ लाख हेक्‍टेयर तक पहुँच गई थी। जून २००७ तक अधिकतम उपयोग क्षमता ३७.३३ लाख हेक्‍टेयर आँकी गई। == परिवहन == ;सड़कें २००५-०६ के अन्त में राज्य में सड़कों की कुल लम्बाई (गैर योजना, सामुदायिक, नगरीय और परियोजना सड़कों के अतिरिक्त) लगभग ७४,०३८ किलोमीटर थी। ;उड्डयन राज्‍य के [[अहमदाबाद]] स्थित मुख्‍य हवाई अड्डे से [[मुम्बई]], [[दिल्‍ली]] और अन्‍य नगरों के लिए दैनिक विमान सेवा उपलब्‍ध है। अहमदाबाद हवाई अड्डे को अब अन्तरराष्‍ट्रीय हवाई अड्डे का दर्जा मिल गया हैं। अन्‍य हवाई अड्डे वड़ोदरा, भावनगर, भुज, सूरत, जामनगर, काण्डला, केशोद, पोरबन्दर और राजकोट में है। ;रेल गुजरात का सबसे व्यस्त रेलवे स्टेशन वडोदरा जंक्शन है। यहाँ से हर रोज १५० से भी ज्यादा ट्रेन पसर होती है और भारत के लगभग हर एक कोने में जाने के लिए यहाँ से ट्रेन उपलब्ध होती है। वडोदरा के अलावा गुजरात के बड़े स्टेशनों में अहमदाबाद, सूरत, राजकोट, भुज और भावनगर का समावेश होता है। गुजरात भारतीय रेल के पश्चिम रेलवे ज़ोन में पड़ता है। ;बन्दरगाह गुजरात में कुल ४० बन्दरगाह हैं। काण्डला राज्‍य का प्रमुख बन्दरगाह है। वर्ष २००४-०५ के दौरान गुजरात के मंझोले और छोटे बन्दरगाहों से कुल ९७१.२८ लाख टन माल ढोया गया जबकि काण्डला बन्दरगाह से ४१५.५१ लाख टन माल ढोया गया। == संस्कृति == === त्‍योहार === भाद्रपद्र (अगस्‍त-सितंबर) मास के शुक्‍ल पक्ष में चतुर्थी, पंचमी और षष्‍ठी के दिवस तरणेतर गांव में भगवान शिव की स्‍तुति में तरणेतर मेला लगता है। भगवान कृष्‍ण द्वारा रुक्‍मणी से विवाह के उपलक्ष्‍य में चैत्र (मार्च-अप्रैल) के शुक्‍ल पक्ष की नवमी को पोरबंदर के पास माधवपूर में माधावराय मेला लगता है। उत्तरी गुजरात के बनासकांठा जिले में हर वर्ष मां अंबा को समर्पित अंबा जी मेला आयेजित किया जाता हैं। राज्‍य का सबसे बड़ा वार्षिक मेला द्वारिका और डाकोर में भगवान कृष्‍ण के जन्‍मदिवस जन्‍माष्‍टमी के अवसर पर बड़े हर्षोल्‍लास से आयोजित होता है। इसके अलावा गुजरात में मकर सक्रांति, नवरात्रि, डांगी दरबार, शामलाजी मेले तथा भावनाथ मेले का भी आयोजन किया जाता हैं। == पर्यटन स्‍थल == राज्‍य में [[द्वारका]], [[सोमनाथ]], पालीताना, पावागढ़, अंबाजी भद्रेश्‍वर, शामलाजी,बगदाणा,वीरपुर,खेरालु (सूर्यमंदिर),मोढेरा (सूर्यमंदिर) तारंगा,निष्कलंक महादेव,राजपरा (भावनगर),बहुचराजी, और गिरनार जैसे धार्मिक स्‍थलों के अलावा महात्‍मा गांधी की जन्‍मभूमि पोरबंदर तथा पुरातत्‍व और वास्‍तुकला की दृष्टि से उल्‍लेखनीय पाटन, [[सिद्धपुर-सीला-२, यमकेश्वर तहसील|सिद्धपुर]], घुरनली, दभेई, बडनगर, मोधेरा, लोथल और अहमदाबाद जैसे स्‍थान भी हैं। अहमदपुर मांडवी, चारबाड़ उभारत और तीथल के सुंदर समुद्री तट, सतपुड़ा पर्वतीय स्‍थल, गिर वनों के शेरों का अभयारण्‍य और कच्‍छ में जंगली गधों का अभयारण्‍य भी पर्यटकों के आकर्षण का केद्र हैं। इसके अलावा गुजरात के स्थानीय व्यंजन के जायके भी गुजरात की खूबसूरती को और बढ़ाते है। गुजरात के पाटण में स्थित रानी की वाव [[यूनेस्को विश्व विरासत स्थल सूची]] में शामिल है। == प्रशासन == === सरकार === राष्ट्रपति द्वारा नियुक्त राज्यपाल गुजरात के प्रशासन का प्रमुख होता है। मुख्यमंत्री के नेतृत्व में मंत्रिमंडल राज्यपाल को उसके कामकाज में सहयोग और सलाह देता है। राज्य में एक निर्वाचित निकाय एकसदनात्मक विधानसभा है। उच्च न्यायालय राज्य की सर्वोपरि न्यायिक सत्ता है, जबकि नगर न्यायालय, ज़िला व सत्र न्यायाधीशों के न्यायालय और प्रत्येक ज़िले में दीवानी मामलों के न्यायाधीशों के न्यायालय हैं। राज्य को 34 प्रशासनिक ज़िलों में बांटा गया है। [[अहमदाबाद]], [[अमरेली]], [[बनासकांठा जिला|बनास कंठा]], [[भरूच जिला|भरूच]], [[भावनगर]], डेंग, [[गाँधीनगर]], [[खेड़ा]], [[महेसाणा जिला|महेसाणा]], [[पंचमहल लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|पंचमहल]], [[राजकोट]], [[साबरकंठा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|साबर कंठा]], [[सूरत]] [[सुरेन्द्रनगर|सुरेंद्रनगर]], [[बड़ोदरा|वडोदरा]], [[महीसागर]], [[वलसाड]], [[नवसारी जिला|नवसारी]], [[नर्मदा नदी|नर्मदा]], [[दोहद]], [[आनन्द|आनंद]], [[पाटन]], [[जामनगर]], [[पोरबन्दर|पोरबंदर]], [[जूनागढ़]] और [[कच्छ]], प्रत्येक ज़िले का राजस्व और सामान्य प्रशासन ज़िलाधीश की देखरेख में होता है, जो क़ानून और व्यवस्था भी बनाए रखता है। स्थानीय प्रशासन में आम लोगों को शामिल करने के लिए 1963 में पंचायत द्वारा प्रशासन की शुरुआत की गई। === स्वास्थ्य === स्वास्थ्य और चिकित्सा सेवाओं में [[मलेरिया]], तपेदिक, कुष्ठ और अन्य संक्रामक रोगों के उन्मूलन के साथ-साथ पेयजल की आपूर्ति में सुधार और खाद्य सामग्री में मिलावट को रोकने के कार्यक्रम शामिल हैं। प्राथमिक स्वास्थ्य केंद्रों, अस्पतालों और चिकित्सा महाविद्यालयों के विस्तार के लिए भी क़दम उठाए गए हैं। === जन-कल्याण === बच्चों, महिलाओं और विकलांगों, वृद्ध, असहाय, परित्यक्त के साथ-साथ अपराधी भिखारी, अनाथ और जेल से छुटे लोगों की कल्याण आवश्यकताओं की देखरेख विभिन्न राजकीय संस्थाएं करती हैं। राज्य में तथाकथित पिछड़े वर्ग के लोगों की शिक्षा, आर्थिक विकास, स्वास्थ्य और आवास की देखरेख के लिए एक अलग विभाग है। == जनजीवन == गुजराती जनसंख्या में विविध जातीय समूह का मोटे तौर पर इंडिक / भारतोद्भव (उत्तरी मूल) या द्रविड़ (दक्षिणी मूल) के रूप में वर्गीकरण किया जा सकता है। पहले वर्ग में नगर ब्राह्मण,राजपूत,दरबार,भरवाड़,आहिर,गढ़वी,रबारी, पाटीदारपटेल और कई जातियां (जबकि दक्षिणी मूल के लोगों में [[वाल्मीकि]], कोली, डबला, नायकदा व मच्छि-खरवा जनजातिया हैं। शेष जनसंख्या में आदिवासी भील मिश्रित विशेषताएं दर्शाते हैं। अनुसूचित जनजाति और आदिवासी जनजाति के सदस्य प्रदेश की जनसंख्या का लगभग पाँचवां हिस्सा हैं। यहाँ डांग ज़िला पूर्णत: आदिवासी युक्त ज़िला है। अहमदाबाद ज़िले में अनुसूचित जनजाति का अनुपात सर्वाधिक है। गुजरात में जनसंख्या का मुख्य संकेंद्रण अहमदाबाद, खेड़ा, वडोदरा, सूरत और वल्सर के मैदानी क्षेत्र में देखा जा सकता है। यह क्षेत्र कृषि के दृष्टिकोण से उर्वर है और अत्यधिक औद्योगीकृत है। जनसंख्या का एक अन्य संकेंद्रण मंगरोल से महुवा तक और राजकोट एवं जामनगर के आसपास के हिस्सों सहित सौराष्ट्र के दक्षिणी तटीय क्षेत्रों में देखा जा सकता है। जनसंख्या का वितरण उत्तर (कच्छ) और पूर्वी पर्वतीय क्षेत्रों की ओर क्रमश कम होता जाता है। जनसंख्या का औसत घनत्व 258 व्यक्ति प्रति वर्ग किमी (2001) है और दशकीय वृद्धि दर 2001 में 22.48 प्रतिशत पाई गई। == शिक्षा == 600 या इससे ज़्यादा जनसंख्या वाले लगभग सभी गाँवों में सात से ग्यारह वर्ष के सभी बच्चों के लिए प्राथमिक पाठशालाएँ खोली जा चुकी हैं। आदिवासी बच्चों को कला और शिल्प की शिक्षा देने के लिए विशेष विद्यालय चलाए जाते हैं। यहाँ अनेक माध्यमिक और उच्चतर विद्यालयों के साथ-साथ नौ विश्वविद्यालय और उच्च शिक्षा के लिए बड़ी संख्या में शिक्षण संस्थान हैं। अभियांत्रिकी महाविद्यालयों और तकनीकी विद्यालयों द्वारा तकनीकी शिक्षा उपलब्ध कराई जाती है। शोध संस्थानों में अहमदाबाद में फ़िज़िकल रिसर्च लेबोरेटरी अहमदाबाद टेक्सटाइल इंडस्ट्रीज़ रिसर्च एशोसिएशन, सेठ भोलाभाई जेसिंगभाई इंस्टिट्यूट ऑफ़ लर्निंग ऐंड रिसर्च, द इंडियन इंस्टिट्यूट ऑफ़ मैनेजमेंट, द नेशनल इंस्टिट्यूट ऑफ़ डिज़ाइन और द सरदार पटेल इंस्टिट्यूट ऑफ़ इकोनॉमिक ऐंड सोशल रिसर्च, वडोदरा में ओरिएंटल इंस्टिट्यूट तथा भावनगर में सेंट्रल साल्ट ऐंड मॅरीन केमिकल रिसर्च इंस्टिट्यूट एवम वङोदरा में देश की पहली रेलवे यूनिवर्सिटी शामिल हैं। == भाषा == [[गुजराती भाषा|गुजराती]] और [[हिन्दी]] राज्य की अधिकृत भाषाएं हैं। दोनों में गुजराती का ज़्यादा व्यापक इस्तेमाल होता है, जो संस्कृत के अलावा प्राचीन भारतीय मूल भाषा प्राकृत और 10 वीं शताब्दी के बीच उत्तरी और पश्चिमी भारत में बोली जाने वाली अपभ्रंश भाषा से व्युत्पन्न एक भारतीय-आर्य भाषा है। समुद्र मार्ग से गुजरात के विदेशों से संपर्क ने [[फ़ारसी भाषा|फ़ारसी]], [[अरबी]], [[तुर्की]], [[पुर्तगाली भाषा|पुर्तग़ाली]] और [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] शब्दों से इसका परिचय करवाया। गुजराती में [[महात्मा गांधी]] की विलक्षण रचनाएं अपनी सादगी और ऊर्जस्विता के लिए प्रसिद्ध हैं। इन रचनाओं ने आधुनिक गुजराती गद्य पर ज़बरदस्त प्रभाव डाला है। गुजरात में राजभाषा गुजराती भाषा के अतिरिक्त [[हिन्दी]], [[मराठी भाषा|मराठी]] और अंग्रेज़ी का प्रचलन है। गुजराती भाषा नवीन [[भारतीय आर्थिक सेवा|भारतीय–आर्य]] भाषाओं के दक्षिण–पश्चिमी समूह से सम्बन्धित है। [[इतालवी भाषा|इतालवी]] विद्वान तेस्सितोरी ने प्राचीन गुजराती को प्राचीन पश्चिमी राजस्थानी भी कहा, क्योंकि उनके काल में इस भाषा का उपयोग उस क्षेत्र में भी होता था, जिसे अब राजस्थान राज्य कहा जाता है। == धर्म == गुजरात में अधिकांश जनसंख्या [[हिन्दू धर्म]] को मानती है, जबकि कुछ संख्या [[इस्लाम]], [[जैन धर्म|जैन]] और [[पारसी धर्म]] मानने वालों की भी है। == संस्कृति == गुजरात की अधिकांश लोक [[संस्कृति]] और लोकगीत हिन्दू धार्मिक साहित्य पुराण में वर्णित भगवान [[कृष्ण]] से जुड़ी किंवदंतियों से प्रतिबिंबित होती है। [[कृष्ण]] के सम्मान में किया जाने वाला रासनृत्य और रासलीला प्रसिद्ध लोकनृत्य "गरबा" के रूप में अब भी प्रचलित है। यह नृत्य देवी दुर्गा के नवरात्री पर्व में किया जाता है। एक लोक नाट्य भवई भी अभी अस्तित्व में है। गुजरात में शैववाद के साथ-साथ वैष्णववाद भी लंबे समय से फलता-फूलता रहा है, जिनसे भक्ति मत का उद्भव हुआ। प्रमुख संतों, कवियों और संगीतज्ञों में 15वीं सदी में पदों के रचयिता नरसी मेहता, अपने महल को त्यागने वाली 16वीं सदी की राजपूत राजकुमारी व भजनों की रचनाकार मीराबाई, 18वीं सदी के कवि और लेखक प्रेमानंद और भक्ति मत को लोकप्रिय बनाने वाले गीतकार दयाराम शामिल हैं। भारत में अन्य जगहों की तुलना में अहिंसा और शाकाहार की विशिष्टता वाले जैन धर्म ने गुजरात में गहरी जड़े जमाई। ज़रथुस्त्र के अनुयायी पारसी 17वीं सदी के बाद किसी समय फ़ारस से भागकर सबसे पहले गुजरात के तट पर ही बसे थे। इस समुदाय के अधिकांश लोग बाद में [[मुम्बई|बंबई]] (वर्तमान मुंबई) चले गए। [[श्रीकृष्ण]], [[दयानन्द सरस्वती]], [[मोहनदास गांधी]], [[सरदार पटेल]] तथा सुप्रसिद्ध क्रिकेट खिलाड़ी रणजी जैसे व्यक्तित्व ने प्रदेश के समाज को गौरवांवित किया। गुजरात की संस्कृति में मुख्यत: शीशे का काम तथा 'गरबा' एवं 'रास' नृत्य पूरे भारत में प्रसिद्ध है। प्रदेश का सर्वप्रमुख लोक नृत्य गरबा तथा डांडिया है। गरबा नृत्य में स्त्रियाँ सिर पर छिद्रयुक्त पात्र लेकर नृत्य करती हैं, जिस के भीतर दीप जलता है। डांडिया में अक्सर पुरुष भाग लेते हैं परंतु कभी-कभी स्त्री-पुरुष दोनों मिलकर करते हैं। प्रदेश के रहन-सहन और पहनावे पर राजस्थान का प्रभाव देखा जा सकता है। प्रदेश का भवई लोकनाट्य लोकप्रिय है। स्थापत्य शिल्प की दृष्टि से प्रदेश समृद्ध है। इस दृष्टि से रुद्र महालय, सिद्धपुर, मातृमूर्ति पावागढ़, शिल्पगौरव गलतेश्वर, द्वारिकानाथ का मंदिर, शत्रुंजय पालीताना के जैन मंदिर, सीदी सैयद मस्जिद की जालियाँ, पाटन की काष्ठकला इत्यादि महत्त्वपूर्ण हैं। हिन्दी में जो स्थान सूरदास का है गुजराती में वही स्थान नरसी मेहता का है। === त्योहार और मेले === भारत के पश्चिमी भाग में बसा समृद्धशाली राज्य गुजरात अपने त्योहारों और सांस्कृतिक उत्सवों के लिये विश्व प्रसिद्ध है।<br />भाद्रपद्र (अगस्त-सितंबर) मास के शुक्ल पक्ष में चतुर्थी, पंचमी और षष्ठी के दिवस तरणेतर गांव में भगवान शिव की स्तुति में तरणेतर मेला लगता है।<br />भगवान कृष्ण द्वारा रुक्मणी से विवाह के उपलक्ष्य में चैत्र (मार्च-अप्रैल) के शुक्ल पक्ष की नवमी को पोरबंदर के पास माधवपुर में माधवराय मेला लगता है।<br />उत्तरी गुजरात के बांसकांठा ज़िले में हर वर्ष मां अंबा को समर्पित अंबा जी मेला आयोजित किया जाता हैं।<br />राज्य का सबसे बड़ा वार्षिक मेला द्वारका और डाकोर में भगवान कृष्ण के जन्मदिवस जन्माष्टमी के अवसर पर बड़े हर्षोल्लास से आयोजित होता है। इसके अतिरिक्त गुजरात में मकरसंक्राति,नवरात्री, डांगी दरबार, शामला जी मेले तथा भावनाथ मेले का भी आयोजन किया जाता हैं। == कला == गुजरात की वास्तुकला शैली अपनी पूर्णता और अलंकारिकता के लिए विख्यात है, जो [[सोमनाथ मन्दिर|सोमनाथ]], [[द्वारका]], [[मोधेरा]], थान, घुमली, [[गिरनार]] जैसे मंदिरों और स्मारकों में संरक्षित है। मुस्लिम शासन के दौरान एक अलग ही तरीक़े की भारतीय-इस्लामी शैली विकसित हुई। गुजरात अपनी कला व शिल्प की वस्तुओं के लिए भी प्रसिद्ध है। इनमें जामनगर की बांधनी (बंधाई और रंगाई की तकनीक), पाटन का उत्कृष्ट रेशमी वस्त्र पटोला, इदर के खिलौने, पालनपुर का इत्र कोनोदर का हस्तशिल्प का काम और अहमदाबाद व सूरत के लघु मंदिरों का काष्ठशिल्प तथा पौराणिक मूर्तियाँ शामिल हैं। राज्य के सर्वाधिक स्थायी और प्रभावशाली सांस्कृतिक संस्थानों में महाजन के रूप में प्रसिद्ध व्यापार और कला शिल्प संघ है। अक्सर जाति विशेष में अंतर्गठित और स्वायत्त इन संघों ने अतीत कई विवादों को सुलझाया है और लोकहित के माध्यम की भूमिका निभाते हुए कला व संस्कृति को प्रोत्साहन दिया है। === काष्ठ शिल्पकला === गुजरात राज्य में की जाने वाली वास्तु शिल्पीय नक़्क़ाशी कम से कम 15वीं शताब्दी से गुजरात भारत में लकड़ी की नक़्क़ाशी का मुख्य केंद्र रहा है। निर्माण सामग्री के रूप में जिस समय पत्थर का इस्तेमाल अधिक सुविधाजनक और विश्वसनीय था, इस समय भी गुजरात के लोगों ने मंदिरों के मंडप तथा आवासीय भवनों के अग्रभागों, द्वारों, स्तंभों, झरोखों, दीवारगीरों और जालीदार खिड़कियों के निर्माण में निर्माण में बेझिझक लकड़ी का प्रयोग जारी रखा। मुग़ल काल (1556-1707) के दौरान गुजरात की लकड़ी नक़्क़ाशी में देशी एवं मुग़ल शैलियों का सुंदर संयोजन दिखाई देता है। 16वीं सदी के उत्तरार्द्ध एवं 17वीं सदी के जैन काष्ठ मंडपों पर जैन पौराणिक कथाएँ एवं समकालीन जीवन के दृश्य तथा काल्पनिक बेल-बूटे, पशु-पक्षी एवं ज्यामितीय आकृतियाँ उत्कीर्ण की गई हैं; आकृति मूर्तिकला अत्यंत जीवंत एवं लयात्मक है। लकड़ी पर गाढ़े लाल रौग़न का प्रयोग आम था। 19वीं सदी के कई भव्य काष्ठ पुरोभाग संरक्षित हैं, लेकिन उनका अलंकरण पहले की निर्मितियों जैसा ललित और गत्यात्मक नहीं है। गुजरात (/ ˌɡʊdʒərɑːt / Gujrāt [ɡudʒ (ə) ɾaːt̪] (इस ध्वनि के बारे में सुनो) पश्चिमी भारत में एक राज्य है, इसका क्षेत्र 1,6,024 किमी 2 (75,685 वर्ग मील) है जिसमें 1,600 किलोमीटर (9 9 0 9 मील), जिनमें से अधिकांश काठियावाड़ प्रायद्वीप पर स्थित है, और 60 मिलियन से अधिक की आबादी है राज्य को [[राजस्थान]] से उत्तर की ओर, दक्षिण में [[महाराष्ट्र]], पूर्व में [[मध्य प्रदेश]], और [[अरब सागर]] और पश्चिम में सिंध के [[पाकिस्तानी]] प्रांत में सीमाएं हैं। इसकी राजधानी गांधीनगर है, जबकि इसका सबसे बड़ा नगर अहमदाबाद है। गुजरात भारत के [[गुजराती भाषा|गुजराती]] भाषण वाले लोगों का घर है। राज्य में प्राचीन [[सिंधु घाटी सभ्यता|सिंधु घाटी]] सभ्यता की कुछ साइटें शामिल हैं, जैसे लोथल और ढोलवीरा लोथल को दुनिया के पहले बंदरगाहों में से एक माना जाता है। गुजरात के तटीय नगरो, मुख्यतः भरूच और खंभात, मोरिया और गुप्त साम्राज्यों में बंदरगाहों और व्यापार केंद्रों के रूप में कार्य करते थे, और पश्चिमी सतराप काल से शाही शक राजवंशों के उत्तराधिकार के दौरान। गुजरात प्राचीन यूनानियों के लिए जाना जाता था, और यूरोपीय मध्य युग के अंत के माध्यम से सभ्यता के अन्य पश्चिमी केंद्रों में परिचित था। गुजरात के 2,000 साल के समुद्री इतिहास का सबसे पुराना लिखित रिकार्ड एक ग्रीक किताब में प्रकाशित किया गया है जिसका नाम पेरिप्लस ऑफ द इरिथ्रेअन सी: ट्रैवल एंड ट्रेड इन हिंद ओन्सन ऑफ द मर्चेंट ऑफ द फर्स्ट सेंचुरी है। प्राचीन लोथल की ढक्कन आज की तरह है ढोलवीरा में प्राचीन जल भंडार गुजरात सिंधु घाटी सभ्यता के मुख्य केंद्रों में से एक था। इसमें [[सिंधु घाटी सभ्यता|सिंधु घाटी]] से प्राचीन महानगरीय नगरो जैसे [[लोथल]], [[धोलावीरा|धौलावीरा]] और गोला धोरो शामिल हैं। [[लोथल]] प्राचीन नगर था जहां भारत का पहला बंदरगाह स्थापित किया गया था। प्राचीन नगर ढोलवीरा, सिंधु घाटी सभ्यता से संबंधित भारत की सबसे बड़ी और सबसे प्रमुख पुरातात्विक स्थलों में से एक है। सबसे हालिया खोज गोला धोरो थी। कुल मिलाकर, लगभग 50 सिंधु घाटी स्थितियों के खंडहर गुजरात में खोजे गये है। गुजरात के प्राचीन इतिहास को इसके निवासियों की वाणिज्यिक गतिविधियों से समृद्ध किया गया था। 1000 से 750 ईसा पूर्व के समय के दौरान [[फ़ारस|फारस]] की खाड़ी में [[मिस्र]], [[बहरीन]] और [[सुमेर]] के साथ व्यापार और वाणिज्य संबंधों का स्पष्ट ऐतिहासिक प्रमाण है। [[मौर्य राजवंश|मौर्या राजवंश]], पश्चिमी सतराप, [[सातवाहन|सातवाहन राजवंश]], [[गुप्त राजवंश|गुप्त साम्राज्य]], [[चालुक्य राजवंश|चालुक्य वंश]], [[राष्ट्रकूट राजवंश|राष्ट्रकूट साम्राज्य]], [[पाल साम्राज्य]] के साथ-साथ स्थानीय राजवंशों जैसे मैत्रकस और फिर हिंदू और [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] राज्यों का उत्तराधिकार था। गुजरात के शुरुआती इतिहास में [[चन्द्रगुप्त मौर्य|चंद्रगुप्त मौर्य]] की शाही भव्यता को दर्शाया गया है, जिसने पहले के कई राज्यों पर विजय प्राप्त की जो अब गुजरात है। पुष्यगुप्त, एक वैश्य, को मौर्य शासन द्वारा सौराष्ट्र के राज्यपाल नियुक्त किया गया था। उन्होंने गिरिंगर (आधुनिक दिवस जूनागढ़) (322 ईसा पूर्व से 2 9 4 ईसा पूर्व) पर शासन किया और [[सुदर्शन झील]] पर एक बांध बनाया। चंद्रगुप्त मौर्य के पोते [[अशोक|सम्राट अशोक]] ने केवल जूनागढ़ में चट्टान पर अपने पदों के उत्कीर्णन का आदेश नहीं दिया, बल्कि राज्यपाल टुशेरफा को झील से नहरों में कटौती करने के लिए कहा, जहां पहले मौर्य राज्यपाल ने बांध बांध दिया था। मौर्य शक्ति की कमी और [[उज्जैन]] के सम्प्रति मौर्यों के प्रभाव में सौराष्ट्र आने के बीच, डेमेट्रीयूस के नेतृत्व में गुजरात में एक इंडो-ग्रीक आक्रमण हुआ। 1 शताब्दी ईस्वी के पहले छमाही में, गुजरात गोंडफेयर के एक व्यापारी की कहानी है जो गुजरात में उत्तराधिकारी थॉमस के साथ उतरती है। शेर की हत्या कर रहे कप वाहक की घटना से संकेत हो सकता है कि बंदरगाह नगर का वर्णन गुजरात में है। 1 सदी ईस्वी की शुरुआत से लगभग 300 वर्षों तक, गुजरात शासकों ने गुजरात के इतिहास में एक प्रमुख भूमिका निभाई। जूनागढ़ में मौसम से पीटा हुआ चट्टान शाकाहारी रूद्राद्रमैन I (100 एडी) की सैकड़ों सैक्रापों की एक झलक देता है जिन्हें पश्चिमी सतराप, या क्षत्रप कहा जाता है। == जातियां == * *[[भील]] : भील भारत देश साथ साथ गुजरात की प्रमुख जनजातियों में से एक है। गुजरात के पूर्वा पट्टी के जिले में भील आदिवासी की संख्या अधिक मात्रा में है। गुजरात के बनासकांठा,साबरकांठा,अरवल्ली महिसागर,दाहोद,पंचमहाल,बड़ोदरा ग्रामीण,छोटाउदयपुर,नर्मदा,भरूच तापी,सूरत,नवसारी,डांग और वलसाड में भील की बस्ती है। * *[[कोली]] : कोली और भील जनजाति इतिहास के कई युद्ध में एक साथ देखी । *[[काठी दरबार]] : काठी दरबार गुजरात की प्रमुख जातियों में से एक है। *[[राजपूत]] :राजपूत जाति गुजरात में पाई जाने वाले जातियों में से एक है। *[[रबारी]] :रबारी समाज मूल मालधारी है ये भेस,बकरी, भेड़, उट, चराते है। रबारी समाज मूल राजस्थान है । == इन्हें भी देखें == {{प्रवेशद्वार}} * [[गुजरात के लोकसभा सदस्य]] * [[धोलावीरा]] * [[रन ऑफ कच्छ]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{विकियात्रा|गुजरात}} * [https://web.archive.org/web/20130313212855/http://www.gujaratindia.com/index-guj.htm गुजरात सरकार का जालस्थल] (गुजराती) * [https://web.archive.org/web/20130329015527/http://www.gujarattourism.com/showpage.aspx गुजरात पर्यटन का आधिकारिक जालस्थल] * [https://web.archive.org/web/20101209011007/http://www.jagranyatra.com/2010/05/nal-sarovar-gujarat-entertainmen/ गुजरात का नल सरोवर है प्रवासी पक्षियों का स्वर्ग] * [https://web.archive.org/web/20151122145636/http://interestingportal.com/these-citys-of-gujarat-famous-for-its-flavor-surat-ahemdabad-baroda-rajkot-ajab-gajab-news-in-hindi/ गुजरात के प्रमुख नगरो के व्यंजन] * [https://myawesomepost.com/khaman-dhokla-kaise-banate-hain/ गुजरात का प्रसिद्ध व्यंजन खमन ढोकला कैसे बनता हैं।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230711192835/https://myawesomepost.com/khaman-dhokla-kaise-banate-hain/ |date=11 जुलाई 2023 }} {{Geographic location |Centre = गुजरात |North = [[राजस्थान]] |Northeast = [[राजस्थान]] |East = [[मध्य प्रदेश]] |Southeast = [[दमन और दीव]]<br>[[दादरा एवं नगर हवेली]]<br>[[महाराष्ट्र]] |South = ''[[अरब सागर]]''<br>[[महाराष्ट्र]] |Southwest = ''[[अरब सागर]]'' |West = ''[[अरब सागर]]'' |Northwest = [[सिंध]], {{flag|पाकिस्तान}} }} {{गुजरात|state=autocollapsed}} {{भारत के प्रान्त और संघ राज्यक्षेत्र}} {{Authority control}} [[श्रेणी:गुजरात| ]] [[श्रेणी:भारत के राज्य]] 4hx2pezani3hebhxmq169kc4brtvme6 विकिपीडिया:चौपाल 4 1001 6555966 6555934 2026-05-24T12:36:04Z चाहर धर्मेंद्र 703114 /* भ्रष्ट वर्तनी वाला शीर्षक */ उत्तर 6555966 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Anthony Albanese के सही उच्चारण के संबंध में == विकिपीडिया के अंग्रेज़ी संस्कारण पर Albanese का उच्चारण "/ˌælbəˈniːzi/ ऐल-ब्अ-नी-ज़ी अथवा /ˈælbəniːz/ ऐल-ब्अ-नीज़" दिया गया है, अतः हिन्दी संस्करण पर भी उनका सही नाम का उच्चारण शामिल करें। स्रोत: https://en.wikipedia.org/wiki/Anthony_Albanese == Derbyshire के सही उच्चारण के संबंध में == Derbyshire का सही उच्चारण "डर्बीशायर" न होकर "ˈdɑː(ɹ).bɪ.ʃə(ɹ) {ड्आ (र्).बि.श्अ(र्)} = "डार्बिशर" प्रतीत हो रहा है। स्रोत: https://en.wiktionary.org/wiki/Derbyshire == Satyajit Rāy के सही वर्तनी == Satyajit Rāy को सत्यजित राय लिखा जाए। एक जगह पर "सत्यजीत" लिखा गया था, उसे "सत्यजित" लिखा जाए। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 13:59, 9 दिसम्बर 2025 (UTC) :यह कहाँ लिखा है? कृपया लिंक भेज दें ताकि एडमिन आपका मामला देख सकें। [[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:31, 9 दिसम्बर 2025 (UTC) ::[[सत्यजित राय|https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A4_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF]] ::वाक्य प्रयोग: सत्यजीत राय (२ मई १९२१–२३ अप्रैल १९९२) एक भारतीय फ़िल्म निर्देशक थे, जिन्हें २०वीं शताब्दी के सर्वोत्तम फ़िल्म निर्देशकों में गिना जाता है। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 02:53, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) :::yes [[विशेष:योगदान/&#126;2025-39710-56|&#126;2025-39710-56]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-39710-56|talk]]) 07:26, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) ::::तो तनिक इसे ठीक करें। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 07:36, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) :::::कर दिया। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:25, 15 दिसम्बर 2025 (UTC) == लिंक जोडें == मैने इस पृष्ठ https://simple.wikipedia.org/wiki/Minority_appeasement_in_India को हिन्दी में अनुवाद किया है और हिंदी वाला पृष्ठ [[भारत में अल्पसंख्यकों की तुष्टीकरण]] पर पढा जा सकता है, अब कोई उन दोनों को लिंक कीजिए [[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 16:38, 11 दिसम्बर 2025 (UTC) :मैने उसे स्वयं जोड दिया है -[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 20:41, 11 दिसम्बर 2025 (UTC) == विकिपीडिया का 25वें जन्मदिन समारोह, 15 जनवरी  == [[File:WP25 Anthem video - alternate cut.webm|300px|right|thumbtime=67]] नमस्ते विकिपीडिया के [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Wikipedia%2025%20Virtual%20Celebration 25वें जन्मदिन समारोह] में आपको आमंत्रित करना चाहता हूँ, जो [https://zonestamp.toolforge.org/1768492800 15 जनवरी को 16:00 UTC] पर हो रहा है। यह एक घंटे भर का वर्चुअल इवेंट होगा जिसमें ट्रिविया, पुरस्कार, संगीत प्रदर्शन, नाटक रीडिंग, संपादकों पर स्पॉटलाइट और विशेष अतिथि शामिल होंगे। इसे Eventyay और विकिपीडिया के यूट्यूब चैनल पर स्ट्रीम किया जाएगा। तारीख सेव करने और अपडेट पाने के लिए इवेंट के लिए रजिस्टर करें, और अगर आपके कोई सवाल हों तो मुझसे पूछें! –[[सदस्य:RASharma (WMF)|RASharma (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:RASharma (WMF)|वार्ता]]) 10:20, 12 दिसम्बर 2025 (UTC) == तुरन्त हस्तक्षेप अनुरोध == प्रिय साथी विकीमीडियन्स, मैं आप सभी से अत्यंत आग्रह और गंभीरता के साथ तत्काल सहायता की अपील कर रहा हूँ, ताकि विकीमीडिया ब्लॉग टीम द्वारा की गई एक लंबे समय से चली आ रही अन्यायपूर्ण स्थिति को सुधारा जा सके। 2014 से 2020 के बीच, विकीमीडिया के कुछ स्टाफ सदस्यों के प्रतिकूल और हतोत्साहित करने वाले रवैये के बावजूद, मैंने भारत ( [https://diff.wikimedia.org/2017/04/12/ashish-bhatnagar/ आशीष भटनागर जी] का ब्लॉग इंटरव्यू, [https://diff.wikimedia.org/2015/03/03/hindi-wiki-sammelan/ प्रथम हिन्दी विकि सम्मेलन की रिपोर्ट], आदि), म्यांमार, कोरिया, तुर्की, चेक गणराज्य आदि देशों की विकीमीडिया समुदायों और विकीमीडियन्स का परिचयात्मक दस्तावेज़ीकरण (प्रोफाइलिंग) करने का कार्य किया। मैंने स्वयं गहन शोध किया, प्रमुख और सक्रिय योगदानकर्ताओं की पहचान की, प्रश्नावलियाँ तैयार कीं, विस्तृत प्रोफाइल/साक्षात्कार लिखे और कुल मिलाकर 35 ब्लॉग पोस्ट तैयार कर प्रकाशित करवाईं। दुर्भाग्यवश, विकीमीडिया ब्लॉग टीम के कम से कम दो सदस्य जबरन और अनुचित रूप से लगभग 10 ब्लॉग पोस्टों की लेखकता (Authorship) अपने नाम से दर्शा रहे हैं, जबकि उन लेखों का संपूर्ण शोध, लेखन और सामग्री मेरी ओर से की गई थी। मैं आप सभी से विनम्र लेकिन सशक्त अनुरोध करता हूँ कि इस स्पष्ट अन्याय के विरुद्ध अपनी आवाज़ उठाएँ और यहाँ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Wikimedia_Blog#Credits मेरी अपील] के नीचे अपने विचार/टिप्पणियाँ दर्ज करें, ताकि सच्चाई सामने आ सके और वास्तविक लेखक को उसका उचित श्रेय मिल सके। आपका समर्थन न केवल मेरे लिए, बल्कि विकीमीडिया आंदोलन में पारदर्शिता, ईमानदारी और नैतिक मूल्यों की रक्षा के लिए भी अत्यंत आवश्यक है। आप सभी का अग्रिम धन्यवाद। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 07:27, 27 दिसम्बर 2025 (UTC) :बिना विश्वसनीय  स्रोत के, किसी भी विकिपीडिया पेज पर कोई वाक्य नहीं जोड़ा जा सकता, इसलिए कृपया मुझे बताएं कि आप किन पृष्ठों की बात कर रहे हैं?[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 08:03, 13 जनवरी 2026 (UTC) ::बांग्ला जी, आपका और हिन्दी विकिपीडिया समुदाय का धन्यवाद। वैसे कुछ अन्य विकिपीडिया के सज्जन पुरुषों के हस्तक्षेप के कारण [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Diff_(blog)#Blogpost_Credits समस्या सुलझ चुकी है] । [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 21:32, 16 जनवरी 2026 (UTC) == Istanbul का सही उच्चारण == "[[इस्तांबुल]]" लिखने से यह होगा कि इसका उच्चारण "इस्ताम्बुल" हो जाएगा, क्योंकि त के बाद में "ब" है, जिसके बाद "म" है (प, फ, ब, भ, म)। इसलिए "इस्तान्बुल" ही सही है। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 16:10, 28 दिसम्बर 2025 (UTC)Dimple323 :@[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] लेख के वार्ता पृष्ठ पर चर्चा करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 07:51, 7 जनवरी 2026 (UTC) == ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण का अनुरोध == नमस्ते, कृपया ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra की समीक्षा करें और यदि उपयुक्त हो तो इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित करें। ड्राफ्ट का लिंक: https://hi.wikipedia.org/wiki/ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra धन्यवाद। [[सदस्य:Supraconciencia|Supraconciencia]] ([[सदस्य वार्ता:Supraconciencia|वार्ता]]) 22:03, 8 जनवरी 2026 (UTC) == अनुरोध == मैं आप सभी से अनुरोध करता हूँ कि आप इस चर्चा में अपनी टिप्पणियाँ जोड़ें: <nowiki>https://hi.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया</nowiki>: पृष्ठ_हटाने_हेतु_चर्चा/लेख/ भारत में अल्पसंख्यकों का तुष्टिकरण# भारत में अल्पसंख्यकों का तुष्टिकरण ।-[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 03:58, 11 जनवरी 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप कार्यक्रम सूचना == सभी विकि साथियों को नववर्ष 2026 के लिए शुभकामनाएं। हम यूजर ग्रूप के जनवरी 2026 तक के कार्यों से संबंधित कुछ नए अपडेट साझा करना चाहते हैं: :अक्तूबर तथा नवंबर 2025 में आयोजित संपादनोत्सव के परिणाम घोषित हो चुके हैं: # [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्तूबर 2025|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्तूबर 2025]] - 2 अक्तूबर 2025 से 18 अक्तूबर 2025 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५|विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५]]- 1 नवंबर, 2025 से 14 नवंबर, 2025 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। :जनवरी में नई दिल्ली में दो ऑफ लाइन बैठक/कार्यशाला का आयोजन हो रहा है: # [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में अनुवाद और विकिपीडिया की भूमिका|विकिपीडिया:हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में अनुवाद और विकिपीडिया की भूमिका]] - 15 जनवरी 2026 को नई दिल्ली स्थित जवाहर लाल नेहरु विश्वविद्यालय में आयोजित सांस्थानिक प्रशिक्षण और भागिदारी कार्यशाला। # [[w:hi:विकिपीडिया:प्रबंधक बैठक/जनवरी 2026|प्रबंधक बैठक/जनवरी 2026]] - 16 जनवरी 2026 को नई दिल्ली में आयोजित प्रबंधक बैठक। : वर्ष 2026 के फरवरी तथा मार्च में दो गुणवत्ता बढ़ाने वाले संपादनोत्सव करने की योजना है: # [[w:hi:विकिपीडिया:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/फरवरी 2026|विकिपीडिया:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/फरवरी 2026]] – फरवरी 2026 में हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५]]- मार्च में हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव।:इन कार्यक्रमों में शामिल होने के लिए तथा इससे संबंधित कोई सुझाव देने के लिए सदस्यों का स्वागत है। : 15 जनवरी को जवाहरलाल नेहरु विश्वविद्यालय में आयोजित कार्यशाला में शामिल होने को इच्छुक दिल्ली तथा राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र के विकिपीडियनों का स्वागत हैं। आप आयोजन पृष्ठ पर अपना पंजीयन कराकर इस कार्यशाला में शामिल हो सकते हैं। :सादर- संपर्क सूत्र -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 18:49, 13 जनवरी 2026 (UTC) ==सहायता== मैं जब भी किसी लेख में संपादित करती करती हूँ तो स्रोत संपादित की जगह संपादित करें आता है जिस कारण मैं ठीक से आडिट नहीं कर पाती हूँ कृपया मेरी इस समस्या में सहायता करें। [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 06:14, 15 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] जी, आपको समस्या क्या आ रही है? वहाँ स्रोत सम्पादन और यथादृश्य समादिका (visual editor) के मध्य बदला जा सकता है। यदि आप स्रोत सम्पादन का उपयोग करना चाहें तो उचित बदलाव कर सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:19, 15 जनवरी 2026 (UTC) ::{{ping|संजीव कुमार}} लेकिन कहाँ और कैसे बदला जाएगा [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 06:21, 15 जनवरी 2026 (UTC) :::{{ping|संजीव कुमार}} जी कृपया मार्गदर्शन करें। 14:23, 16 जनवरी 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] जी वहाँ पर दाहिने ओर ऊपर एक पेन जैसा दिखने वाला बटन होता है जिसे क्लिक करके आप 'यथादृश्य' और 'स्रोत संपादक' में अदल बदल कर सकते हैं। आप कंप्यूटर पे हो तो। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:32, 16 जनवरी 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी हो गया, धन्यवाद [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 07:44, 17 जनवरी 2026 (UTC) == मसौदे की समीक्षा का अनुरोध == नमस्ते, मैंने हाल ही में एक जीवित व्यक्ति की जीवनी का मसौदा तैयार किया है, जो स्वतंत्र और विश्वसनीय स्रोतों पर आधारित है। मुख्य नामस्थान में स्थानांतरण का अनुरोध पहले ही किया जा चुका है। मसौदा यहाँ उपलब्ध है: https://hi.wikipedia.org/wiki/ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra यदि कोई अनुभवी संपादक इसकी समीक्षा कर सके, तो आभारी रहूँगा। धन्यवाद। [[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] ([[सदस्य वार्ता:Pi1918|वार्ता]]) 10:03, 15 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] मैंने इसे साफ़ प्रचार मानते हुए शीघ्र हटाने हेतु नामांकित किया है। वैसे भी हिंदी विकिपीडिया पर ड्राफ्ट जैसा कोई नामस्थान नहीं है। कृपया आगे से व्यक्तियों के प्रचारात्मक लेख बनाने से परहेज करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:45, 16 जनवरी 2026 (UTC) ::नमस्ते, :: जानकारी देने के लिए धन्यवाद। मेरा उद्देश्य किसी भी प्रकार का प्रचार करना नहीं था। मैं आपके निर्णय का सम्मान करता हूँ और आगे से हिंदी विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार ही योगदान करूँगा। :: धन्यवाद। [[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] ([[सदस्य वार्ता:Pi1918|वार्ता]]) 17:53, 16 जनवरी 2026 (UTC) == नये लेख [[Draft:_सम्राट_कुमार_गुप्ता]] की समीक्षा हेतु अनुरोध == नमस्ते संपादकों, मैंने सम्राट कुमार गुप्ता के बारे में एक लेख (Draft) तैयार किया है जिसमें 3 दशकों के पत्रकारिता और सामाजिक कार्यों के विश्वसनीय संदर्भ दिए गए हैं। कृपया इसकी समीक्षा करें और इसे मुख्य लेख के रूप में प्रकाशित करने में सहायता करें। लिंक: [[Draft:_सम्राट_कुमार_गुप्ता]] -- धन्यवाद [[सदस्य:Kumari Supriya|Kumari Supriya]] ([[सदस्य वार्ता:Kumari Supriya|वार्ता]]) 07:43, 16 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Kumari Supriya|Kumari Supriya]] मैंने इसे साफ़ प्रचार मानते हुए शीघ्र हटाने हेतु नामांकित किया है। वैसे भी हिंदी विकिपीडिया पर ड्राफ्ट जैसा कोई नामस्थान नहीं है। कृपया आगे से व्यक्तियों के प्रचारात्मक लेख बनाने से परहेज करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:46, 16 जनवरी 2026 (UTC) == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 16 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == स्वागत सन्देश में चित्र == पूर्व चर्चा: [[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख 63#स्वागत सन्देश में चित्र]] [[साँचा:सहायता|स्वागत संदेश]] में अंकित किया गया चित्र मशीन द्वारा निर्मित किया गया है। मशीन द्वारा बनाई गई सामग्री इस ज्ञानकोष में मान्य नहीं है। इसलिए अनुरोध है कि जिस सदस्य ने यह चित्र स्थापित किया है, वही इसे हटा भी दे। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 09:32, 18 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, यह चित्र आपको कैसा लगता है? मुझे तो यह पुराने चित्र जैसा ही लग रहा है। इसलिए यदि आप दोनों को यह ठीक लगे, तो हम इसे उपयोग में ले सकते हैं। :[[चित्र:Annapoorni (10641191125).jpg|120px|thumb|right|स्वागत!]] – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:13, 8 फ़रवरी 2026 (UTC) {{-}} :: [[चित्र:Tableau_noir_dans_le_désert_du_Thar_(Rajasthan).jpg|240px|thumb|center|हिन्दी विकिपीडिया में आपका हार्दिक स्वागत है। इस ज्ञानकोश के विकास और विस्तार में आपके सहयोग की हमें प्रतीक्षा है।]] <center>--[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 18:03, 8 फ़रवरी 2026 (UTC)</center> :::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, ये आपको कैसे लग रहा है कि एआई से जनित चित्र ज्ञानकोशीय नहीं हो सकता? आजकल एआई से ज्ञानकोशीय एनिमेशन बनाये जाते हैं। यह तो बनाने वाले पर निर्भर करता है। इसके अतिरिक्त उपरोक्त चित्र ज्ञानकोशीय होने के लिए नहीं बल्कि स्वागत के रूप में जोड़ा गया है। :::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मुझे आपके सुझाव से कोई समस्या नहीं है और आप चाहें तो इसे जोड़ सकते हैं। हालांकि पिछली बार @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी का सुझाव था कि चित्र को हटा दिया जाये, अतः मुझे उनका सुझाव भी उचित ही लगा। लेकिन मैंने परम्परा के तौर पर नया चित्र जोड़ा था क्योंकि स्वागत सन्देश में बहुत बदलावों की आवश्यकता है। :::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] जी, आपका सुझाव भी उचित है लेकिन इससे बेहतर चित्र हम कंप्यूटर पर निर्मित कर सकते हैं जो इससे बेहतर होंगे। इसके लिए चर्चा करना बेहतर होगा। स्वागत सन्देश बड़ा रखने के स्थान पर एक छोटी कड़ी दे सकते हैं जिसपर सभी सन्देशों को सूचीबद्ध किया जा सके। इससे उन सदस्यों को भी सुविधा रहेगी जो हिन्दी नहीं जानते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:34, 9 फ़रवरी 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]]@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]]@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] @[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] मेरा अब भी सुझाव है कि चित्र हटा दिया जाय। हालाँकि, अभी जो आपत्ति दर्ज़ की गई है, उसपे इतना ही कहूँगा कि यह चित्र 'ज्ञानकोश' का हिस्सा नहीं है। स्वागत संदेश में इस तरह के चित्र पर आपत्ति उचित नहीं प्रतीत हो रही। ::::संजीव जी जैसा कह रहे, पूरे स्वागत संदेश को पुनर्विचार एवं नये सिरे से बनाने की ज़रूरत है - लंबा काम है - मुझे कोई गुरेज़ नहीं इसमें भागीदारी करने में। ::::पर यह चित्र हटाने वाली बात चर्चा के योग्य भी नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:49, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) :::::{{ping|संजीव कुमार}}, एक महिला को हर किसी के समक्ष हाथ जोड़कर खड़े किया जाना महिलाओं के आत्मसम्मान के लिहाज से कहीं न कहीं गरिमापूर्ण प्रतीत नही हो रहा है। इसलिए भी इस चित्र को हटा देना या किसी उपयुक्त चित्र से बदल देना चाहिए। बहुत से ज्ञानकोषों में बिस्किट का प्रयोग किया जाता है क्योंकि संपादन के लिए ऊर्जा चाहिए होती है, जो बिस्किट से मिलती है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 08:23, 8 मार्च 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी के विचारों से सहमत होते हुए कि स्वागत संदेश को नए सिरे से बनाने की आवश्यकता है, और @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी की आपत्तियों (एआई और गरिमा) को ध्यान में रखते हुए, मेरा सुझाव है कि हम विवादित चित्र के स्थान पर प्राकृतिक फूलों के चित्र का उपयोग किया जाएं। फूल स्वागत का एक गरिमापूर्ण, मानवीय और तटस्थ प्रतीक हैं। ::::::मैंने विकिमीडिया कॉमन्स से कुछ प्राकृतिक और सुंदर चित्रों का चयन किया है। कृपया नीचे दी गई गैलरी में देखकर बताएँ कि इनमें से कौन सा चित्र नए स्वागत संदेश के लिए सबसे उपयुक्त रहेगा? ::::::File:Lotus 2013 sai.jpg|कमल '''यह चित्र मैने @[[सदस्य:SM7|SM7]] के सदस्य पृष्ठ पर देखा''' ::::::File:Red rose at Square of the Cathedral of Christ the Saviour.jpg|लाल गुलाब ::::::File:Combretum indicum(Rangoon creeper).jpg|मधुमालती (रंगून क्रीपर) '''यह मैने ही अपलोड किया''' ::::::File:(MHNT) Jasminum polyanthum – flowers and buds.jpg|चमेली ::::::File:Marigold 14.jpg|गेंदा ::::::File:Flower bouquet in Tarnowskie Góry, Silesian Voivodeship, Poland, December 2023.jpg|पुष्प गुच्छ ::::::File:Rose and carnation flower bouquet 01.jpg|गुलाब और कार्नेशन ::::::आप सभी वरिष्ठ साथियों की राय का स्वागत है। [[सदस्य :VIKRAM PRATAP7 | विक्रम प्रताप ]] 14:09, 9 मार्च 2026 (UTC) :::::::@[[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] जी, फूल लगवाने का कोई विशेष औचित्य? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:38, 9 मार्च 2026 (UTC) ::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, महोदय :::::::: फूल लगवाने का मुख्य औचित्य केवल एक तटस्थ, विवाद-रहित और मानवीय स्वागत-प्रतीक प्रस्तुत करना है। ::::::::महोदय, भारत में फूलों से स्वागत करना सबसे आत्मीय और सहज माना जाता है। ::::::::प्राकृतिक फूल होने के कारण यह AI और गरिमा से जुड़े उन सभी विवादों से पूरी तरह मुक्त है, जो वर्तमान चित्र को लेकर उठे हैं। ::::::::मेरा उद्देश्य सिर्फ एक सकारात्मक चित्र लगाना है। यदि समुदाय को फूल के स्थान पर @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी का 'बिस्किट' वाला सुझाव या विकिपीडिया का लोगो अधिक उपयुक्त लगता है, तो मेरी उसमें भी पूर्ण सहमति है। प्रमुख उद्देश्य स्वागत संदेश को बेहतर बनाना है। [[सदस्य :VIKRAM PRATAP7 | विक्रम प्रताप ]] 16:47, 9 मार्च 2026 (UTC) :::::::::भारत में हाथ जोड़कर स्वागत किया जाता है। फूलों से स्वागत देवताओं का किया जाता है और आजकल लोगों ने चाटुकारिता के लिए इसे मनुष्यों पर लागू करना आरम्भ कर दिया है। चित्रों में प्राकृतिक फूल कैसे हो सकते हैं? वर्तमान चित्र को लेकर मैंने कोई विवाद नहीं देखा, बल्कि चित्र को हटाकर संबंधित सन्देश को पुनः लिखने पर यह चर्चा है। वर्तमान चित्र में क्या नकारात्मक दिखाई दे रहा है? क्या वो भारतीय संस्कृति से संबंधित नहीं है? (हालांकि ऐसा आवश्यक नहीं है)। अभी चर्चा इसपर चाहिए कि चित्र की आवश्यकता ही क्या है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:43, 12 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी,महोदय ::::::::::मेरा उद्देश्य केवल उठे हुए विवाद के बीच एक विकल्प देना था। लेकिन मैं आपसे और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी से पूरी तरह सहमत हूँ कि असली मुद्दा यह है कि स्वागत सन्देश में किसी भी चित्र की आवश्यकता है ही नहीं। पर @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] महोदय ने बिस्किट के चित्र का उदाहरण दिया था, जिसके लिए मैं पुष्पों का विकल्प दिया था| ::::::::::मेरी ओर से चित्र वाले विषय पर चर्चा यहीं समाप्त है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:59, 12 मार्च 2026 (UTC) :::::::::::सभी सदस्यो से विनम्र निवेदन है, की कृपया इस [[:File:AI Chatgpt generated Woman in Welcome pose.png|चित्र]] देखने का कष्ट करे, इसको स्वागत सन्देश में लगने के लिए उपयुक्त हो सकता है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 16:06, 12 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] जी, चित्र को हटाने पर चर्चा चल रही है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:35, 14 मार्च 2026 (UTC). :::::::::::::::{{Ping|संजीव कुमार}} जी, नमस्ते! चित्र को उपयोग में लिया जा चुका है,पहले चित्र उपयोग में न होने के कारण हटाने हेतु चर्चा के लिए नामांकित किया गया है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 16:50, 14 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::{{ping|संजीव कुमार}}, आपकी बात सही है कि भारत में हाथ जोड़कर स्वागत किया जाता है। परंतु, क्योंकि आप और यहां के अधिकतर प्रबंधक पुरुष हैं, और स्वागत करते हुए व्यक्ति का ही चित्र लगाना है तो उचित होगा कि किसी पुरुष का हाथ जोड़कर स्वागत करता हुआ चित्र लगाया जाए। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:28, 20 मार्च 2026 (UTC) :{{od}} वर्तमान चर्चा के आधार पर चित्र हटा दिया गया है। भविष्य में चर्चा करके एक उपयुक्त चित्र जोड़ा जा सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:51, 18 मार्च 2026 (UTC) == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 13:21, 18 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा == <section begin="announcement-content" /> मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]। कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें। -- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])<section end="announcement-content" /> 21:01, 19 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == हिंदी विकि सम्मेलन 2026 समुदाय सहभागिता सर्वे == :हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप इस वर्ष जुलाई में हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 आयोजित करने की योजना बना रहा है। इससे संबंधित हिंदी विकिपीडियनों की रुचि तथा महत्वपूर्ण विषयों को समझने के लिए एक सर्वेक्षण किया जा रहा है। [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeWaqfyOlr9hS7Ef5eXg_Y4mPK8gj1cnzaIBAbQXbjM6KH4aw/viewform हिंदी विकि सम्मेलन 2026] भरकर हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 आयोजित करने में सहयोगी बनें। -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 09:07, 31 जनवरी 2026 (UTC) [[सदस्य:Vishal K Pandey|Vishal K Pandey]] ([[सदस्य वार्ता:Vishal K Pandey|वार्ता]]) 18:11, 26 जनवरी 2026 (UTC) ==गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड== विकिडेटा में गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड का लोगो Guinness World Records logo.svg नाम से उपलब्ध है। इसका हिन्दी में उपयोग करना संभव बनाएं। अधिकार संपन्न लोग ऐसा कर सकते हैं। '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 18:28, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) :[[गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स]] [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 20:00, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) ::समस्या सुलझाने के लिए आपका धन्यवाद - '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 08:59, 6 फ़रवरी 2026 (UTC) LimcaBookofRecords.jpg इस फाइल के बारे में भी विचार करें। धन्यवाद '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 18:35, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) :[[लिम्का बुक ऑफ़ रिकार्ड्स]] [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 20:02, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) ::आपको धन्यवाद- '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 08:59, 6 फ़रवरी 2026 (UTC) == शीर्षक परिवर्तन के लिए अनुरोध == Namaste, I would like the article title '''[[डी एन ए की नकल]]''' to be changed to '''डीएनए प्रतिकृति''', as this form is more accurate and is the one used in most scientific literature. Sorry for writing in English and if this is not the right place to make the request. I have been on a long break from Wikipedia and have forgotten the proper procedure for requesting a title change.<b>[[User talk:Dineshswamiin|<span style="color: Green">Dinesh</span>]]</b> ([[User talk:Dineshswamiin|talk]]) 15:32, 3 फ़रवरी 2026 (UTC) :नमस्ते, मैं चाहता हूँ कि लेख का शीर्षक [[डी एन ए की नकल]] बदलकर 'डीएनए प्रतिकृति' कर दिया जाए, क्योंकि यह रूप ज़्यादा सही है और ज़्यादातर वैज्ञानिक किताबों में इसी का इस्तेमाल होता है।-[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 18:54, 5 फ़रवरी 2026 (UTC) == ''कंप्यूटिंग'' या ''अभिकलन'' == हिन्दी में कंप्यूटिंग को [[अभिकलन]] भी कहा जाता है। परंतु इसके बाद भी कुछ पृष्ठ के नाम [[मोबाइल कम्प्यूटिंग]] या [[क्लाउड कम्प्यूटिंग]] है। प्रोग्रामिंग को [[क्रमानुदेशन]] कहा जाता है परंतु आधे से ज्यादा निबंध के शीर्षक में [[प्रोग्रामिंग भाषा]] लिखा गया है। हमें निबंध के शीर्षक एक समान रखने चाहिए। जैसे सारे निबंध के शीर्षक में प्रोगामिंग के जगह क्रमानुदेशन लिखा रहेगा। अन्य नाम हम निबंध के मुख्य भाग में लिख सकते है या redirect कर सकते है। जैसे- '''क्रमानुदेशन भाषा''', जिसे '''प्रोग्रामिंग भाषा''' भी कहते है..... [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 11:16, 7 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, नमस्ते! आप एक समाधान प्रस्तावित करें - उसपे चर्चा करके यह कार्य किया जा सकता है। आपका और सभी का स्वागत है इस एकरूपता लाने के प्रयास के लिए। सादर! --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:03, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) ::[[मोबाइल कम्प्यूटिंग]] का नाम बदलकर [[मोबाइल अभिकलन]] कर देना चाहिए। [[क्लाउड कम्प्यूटिंग]] का [[क्लाउड अभिकलन]] तथा [[प्रोग्रामिंग भाषा]] का नाम [[क्रमानुदेशन भाषा]] कर देना चाहिए। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:40, 8 मार्च 2026 (UTC) == हिन्दी विकिपीडिया से गायब हो चुके पुराने संपादक == तकरीबन 8 साल बाद मैं विगत कुछ दिनों से विकिपीडिया पर सक्रिय हूं। इस बीच देख रहा हूं कि यहां से वो तमाम लोग गायब हो चुके हैं जो एक समय में लगातार सक्रिय रहते थे। नए लेखों की गुणवत्ता स्तरीय थी। लेकिन इधर हिन्दी विकिपीडिया पर जो कुछ भी लिखा जा रहा है वो या तो आत्मप्रचार है या फिर नौसिखियों द्वारा लगातार किया जा रहा प्रयोग। आज मैंने लगभग 25 लोगों को अपनी ओर से दूरभाष पर संपर्क करने की कोशिश की जो एक जमाने में प्रबंधक रह चुके हैं और जिन्होंने विकिपीडिया पर काफी योगदान दिया है। लेकिन सबने यही कहा कि वो अब सक्रिय नहीं हैं। यह हिन्दी विकिपीडिया के लिए ठीक नहीं है। यद्यपि कि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) के युग में विकिपीडिया और खासतौर पर अंग्रेजी से इतर भाषाओं में इस ज्ञानकोश की अब पहले जैसी आवश्यकता रह नहीं गई है। क्योंकि अब अंग्रेजी की सामग्री एक क्लिक पर किसी भी दूसरी भाषा में उपलब्ध है। फिर भी हिन्दी में लिखे गए मूल लेखों का महत्व तो हमेशा बना रहेगा। इसलिए विकिपीडिया संपादक समुदाय को एक बार फिर अपना तुच्छ अहंकार छोड़कर दूर जा चुके लोगों को दोबारा सक्रिय करना चाहिए। --'''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 13:54, 8 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:कलमकार|कलमकार]] सर ! आठ साल (हुये तो नहीं!) बाद आप का स्वागत - हमारी ओर से। :कुछ उधार का अर्ज़ कर रहा (बुरा मत मानियेगा) :''"ऐसा नहीं कि उन से ''(मतलब विकि से)'' मोहब्बत नहीं रही :''जज़्बात में वो पहली सी शिद्दत नहीं रही'' :'' :''सर में वो इंतिज़ार का सौदा नहीं रहा'' :''दिल पर वो धड़कनों की हुकूमत नहीं रही''"'' :यह हमारी स्थिति है। :और जो चले गए उनकी स्थिति यह है कि :''चेहरे को झुर्रियों ने भयानक बना दिया'' :''आईना देखने की भी हिम्मत नहीं रही'' --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:00, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) :कलमकार जी, ज्ञानकोष में सक्रियता के प्रति आपकी चिंता वाजिब है। मैंने यहां पर देखा है कि बहुत से सदस्यों द्वारा महनत से बनाए गए पृष्ठ कोई न कोई पैमाना बताकर शीघ्र हटाने के लिए नामांकित कर दिए जाते हैं, फिर कोई अन्य सदस्य उन्हें हटा भी देता है। शायद इससे हताश होकर बहुत से संपादक ज्ञानकोष को छोड़कर चले गए। बहुत से संपादकों के तो सदस्य पृष्ठ भी हटा दिए गए हैं। सम्पादकों की सक्रियता में कमी की एक वजह यह भी हो सकती है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 22:21, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, क्या आप कुछ ऐसे सदस्य पृष्ठों के उदाहरण दे सकते हैं जिन्हें हटाया गया था, और कुछ ऐसे पृष्ठ भी जिन्हें किसी गलत मानदंड के तहत शीघ्र हटाने के लिए नामांकित किया गया और बाद में हटा दिया गया? यदि आपकी चिंता जायज़ होगी, तो अवश्य ही कोई समाधान खोजने की कोशिश करेंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 10:54, 26 फ़रवरी 2026 (UTC) :::DreamRimmer जी, हाल ही के कुछ उदाहरण इस प्रकार हैं, जहां प्रतीत होता है कि संपादकों द्वारा शिद्दत से बनाए गए कुछ पृष्ठों को हटा दिया गया: :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#why are you remove this article "सुमरत सिंह"]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#कृपया गोप्रेक्षेश्वर लेख की पुनः समीक्षा करें और कॉपीराइट उल्लंघन का टैग हटाने की कृपा करें]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#सहायता नोट]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#डॉ. विनोद कुमार पृष्ठ: शीघ्र हटाने नामांकन पर प्रतिक्रिया]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#अभिनव अरोड़ा के पृष्ठ हटाने के विषय में]] :::हटाए गए पृष्ठों की सामग्री देखे बगैर मापदंड की सटीकता पर टिप्पणी करना संभव नही है परंतु बहुत से ऐसे पृष्ठ भी हटाए गए हैं, जहां संपादक लेख में संशोधन करने के लिए तैयार थे। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 07:56, 8 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपको प्रचार सामग्री चाहिए या केवल विवाद खड़ा करना उद्देश्य रहा है? यदि आपको प्रचार सामग्री चाहिए तो बताइयेगा, ईमेल से भेज देता हूँ। बैठकर देखते और समझते रहियेगा। अन्यथा आपने मेरा वार्ता पृष्ठ यहाँ क्यों जोड़ा है पता नहीं। मैंने सभी सन्देशों का उत्तर भी दे रखा है। वर्तमान में भी [[विकिपीडिया:शीह|शीघ्र हटाने]] के लिए बहुत लेख नामांकित हैं। कृपया उनकी भी समीक्षा कर लेते समय रहते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:40, 18 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपने ऊपर जिन चर्चाओं का उल्लेख किया है, उनसे संबंधित लेख मुझे किसी भी प्रकार से गलत मानदंड के अंतर्गत हटाए गए नहीं लगते। उन विषयों की उल्लेखनीयता और उपलब्ध सामग्री के आधार पर संजीव जी द्वारा लिया गया निर्णय बिल्कुल उचित था, और ऐसी स्थिति में मेरा निर्णय भी यही होता। आपने यह भी कहा कि ऐसे पृष्ठ हटाए गए जहाँ संपादक लेख में सुधार करने के लिए तैयार थे, परंतु सभी जानते हैं कि कोई अनुल्लेखनीय लेख केवल बार-बार संपादन या सुधार करने से उल्लेखनीय नहीं बन जाता। किसी विषय की उल्लेखनीयता तभी स्थापित होती है जब उसे विश्वसनीय स्रोतों में पर्याप्त स्थान मिले, और इसमें स्वाभाविक रूप से समय लगता है। शीघ्र हटाने की नीति इस विषय में पूरी तरह स्पष्ट है; यदि किसी लेख पर सही मानदंड के अनुसार टैग लगाया गया है, तो प्रबंधक उसे किसी भी समय हटा सकता है। यदि लेखक कोई टिप्पणी जोड़ता है, तो भी प्रबंधक उस टिप्पणी से संतुष्ट न होने पर लेख को बनाए रखने के लिए बाध्य नहीं होता। आपने यह भी कहा था कि सदस्यों के सदस्य पृष्ठ भी हटा दिए गए, लेकिन इसके समर्थन में आपने कोई लिंक प्रस्तुत नहीं किया। मेरा मानना है कि किसी भी सदस्य के कार्य पर प्रश्न तभी उठाया जाना चाहिए जब पर्याप्त प्रमाण हों; अन्यथा यह बिना प्रमाण के व्यक्तिगत आक्षेप और निराधार आरोप की श्रेणी में आता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:20, 18 मार्च 2026 (UTC) :::::{{ping|संजीव कुमार}}, जो आपकी नज़र में प्रचार हो, वह संभवतः दूसरों के लिए जानकारी हो सकती है। :::::DreamRimmer जी, ऐसे भी बहुत से पृष्ठ देखें हैं, जहां अनेक विश्वसनीय स्रोत दिए गए थे, उन्हें भी अनुल्लेखनिय बता कर हटाया गया। उदाहरण के लिए: :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#सुमन कुमार घई]]। :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#राजेन्द्ररंजन चतुर्वेदी]]। :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/अप्रैल 2022#रचित यादव]]। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:41, 20 मार्च 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, समस्या यह ही है कि आप इसे मेरे या आपके नज़र से देख रहे हो। एकबार नज़र हटाकर देखियेगा। "सुमन कुमार घई" नामक लेख पर 15 वर्षों से बिना स्रोत की कुछ सामग्री लिखी थी और बाद में [[विशेष:योगदान/सुमन कुमार घई|इसी नाम के सदस्य]] ने सामग्री हटाकर साहित्य कुंज की कड़ी जोड़ दी। इसी तरह अन्य लेखों को भी या तो सम्बंधित व्यक्ति ने स्वयं (आपके अनुसार उनकी नज़रों में वो स्वयं बहुत उल्लेखनीय व्यक्ति हैं) ने बनाया या अपने किसी रिश्तेदार से बनवाया। यदि आप बिना किसी स्रोत के स्वयं को उल्लेखनीय मानने लग जाओ तो क्या वो उल्लेखनीय हो जायेगा? एकबार इंटरनेट पर उपरोक्त व्यक्तियों के बारे में खोजकर देखें कि इनकी उल्लेखनीयता क्या है? उनके प्रसिद्धि के क्षेत्र में उन्हें कौनसे पुरस्कार मिले हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:26, 25 मार्च 2026 (UTC) :::::::@[[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, उल्लेखनीयता का मापदंड इसलिए बनाया गया था, कि यदि एक ही विषय या नाम पर लेख बनाने के लिए एक से अधिक दावेदार आ जाते हैं, तो इस नाम से उस विषय या व्यक्ति का लेख बनेगा जो अधिक उल्लेखनीय होगा। आपकी जानकारी के लिए बता दूं कि विकिपीडिया के संदर्भ में एक phrase कई बार सामने आता है, जिसमें लिखा होता है, "sum of all knowledge""। कहने का तात्पर्य यह है कि उल्लेखनीयता के नाम पर तब तक कोई पृष्ठ नही हटाना चाहिए, जब तक उस विषय या नाम पर लेख बनाने के लिए एक से अधिक असंबंधित संभावनाएं न हों। उदाहरण के लिए यदि कोई व्यक्ति 'रमेश सिंह' के नाम से उद्धरण सहित लेख बना रहा है तो वह लेख रहने देना चाहिए, जब तक कि कोई उससे भी अधिक उल्लेखनीय 'रमेश सिंह' नाम के व्यक्ति पर उद्धरण सहित लेख बनाने का दावेदार नहीं आ जाता। -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:25, 31 मार्च 2026 (UTC) ::::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, बहुत अच्छा अर्थ निकाला है आपने। साथ में अपने तर्क के पक्ष में कोई स्रोत भी दे दीजियेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:39, 31 मार्च 2026 (UTC) :::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[:en:Wikipedia:Notability]] की भूमिका में लिखा है - ''Information on Wikipedia must be'' '''verifiable'''''... Wikipedia's'' '''concept of notability applies this basic standard''' ''to avoid indiscriminate inclusion of topics... Determining notability does not necessarily depend on things such as fame, importance, or popularity''. -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:53, 31 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपने इसके नीचे वाला भाग क्यों नहीं पढ़ा? यद्यपि वो उस विषय की स्वीकार्यता को बढ़ा सकते हैं जो नीचे बताए गए दिशानिर्देशों को पूरा करता हो। इसके बाद विस्तार से बहुत कुछ लिखा हुआ है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:04, 31 मार्च 2026 (UTC) :::::::::::उसके नीचे भी पढ़ा है, वहां लिखा है कि यदि कोई सामग्री एक नया लेख बनाने के लिए उल्लेखनीय नहीं है, तो उस सामग्री को किसी अन्य संबंधित पृष्ठ में विलय कर देना चाहिए। यह सही भी है यदि वह सामग्री स्रोत/संदर्भ युक्त है तो। ऐसा भी देखा गया है कि राष्ट्रपति इत्यादि से अनेक उल्लेखनीय पुरस्कार प्राप्त व्यक्ति पर बना लेख उल्लेखनीयता के नाम पर हटा दिया गया परन्तु उसमें दर्ज संदर्भित सामग्री कहीं और संजोई नहीं गई, न ही लेखक को उसे दर्ज करने के लिए किसी अन्य पृष्ठ की ओर निर्देशित किया गया। -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:16, 31 मार्च 2026 (UTC) {{od|10}}@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, राष्ट्रपति पुरस्कार मिलने से व्यक्ति उल्लेखनीय कैसे हो गया? विभिन्न विश्वविद्यालयों और अन्य संस्थानों में [[दीक्षान्त समारोह]] के समय डिग्री वितरण राष्ट्रपति या राज्यपाल के हाथों से करवाया जाता है। आपके अनुसार वो सभी लोग उल्लेखनीय हो गये? सम्बंधित लोगों के नामों की सूची सम्बंधित संस्थान के आधिकारिक जालस्थल पर मिल जायेगा जिसे आप विश्वसनीय स्रोत कह सकते हो। राष्ट्रपति के हाथों से मिला पुरस्कार इतना उल्लेखनीय होना चाहिए जो सम्बंधित व्यक्ति को किसी विशिष्ट कार्य के लिए मिला हो और उस कार्य के कारण व्यक्ति उल्लेखनीय हुआ हो, तो उसे उल्लेखनीय माना जाता है, न कि केवल राष्ट्रपति के हाथों पुरस्कार प्राप्त करने से। ऐसे समारोह राष्ट्रपति भवन में हमेशा होते हैं और उनके समाचार प्रतिदिन समाचार पत्रों में छपते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:08, 1 अप्रैल 2026 (UTC) : उदाहरण के लिए, क्या इस ([[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#राजेन्द्ररंजन चतुर्वेदी]]) पृष्ठ को हटाते समय, इसमें उपलब्ध संदर्भित जानकारी किसी अन्य पृष्ठ पर स्थानांतरित की गई? -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 01:49, 3 अप्रैल 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया लेखों में “स्थानांतरण (Move)” विकल्प दिखाई नहीं दे रहा == नमस्ते, मैं हिंदी विकिपीडिया पर लॉग-इन हूँ। मेरा खाता पुराना है और मैंने कई संपादन भी किए हैं, फिर भी मुझे किसी भी लेख में “स्थानांतरण (Move)” का विकल्प दिखाई नहीं दे रहा। मैंने डेस्कटॉप मोड और अलग ब्राउज़र से भी कोशिश की है। कृपया बताएं कि यह समस्या क्यों आ रही है और इसका समाधान क्या है। धन्यवाद। {{unsigned|ROLEXMEENA}} : अंग्रेजी ज्ञानकोष की तरह यहां भी 'Move' (पृष्ठ स्थानांतरण) का विकल्प होना चाहिए, ताकि संपादक अपने सदस्य स्थान में पृष्ठ बनाकर उसे मुख्य नाम स्थान में स्वयं स्थापित कर सकें। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 22:27, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) =="अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026" में भाग लें == हिंदी विकिमीडियन्स यूज़र ग्रुप द्वारा [[अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस]] के अवसर पर विकिपीडिया एवं विकिस्रोत पर संपादनोत्सव का आयोजन किया जा रहा है। # [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026|अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026]]—15 फ़रवरी 2026 से 21 फ़रवरी 2026 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑनलाइन सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव। # [[s:विकिस्रोत:मातृभाषा संवर्धन संपादनोत्सव/2026|अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026]]—21 फ़रवरी 2026 से 28 फ़रवरी 2026 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑनलाइन गुणवत्ता संवर्द्धन प्रतियोगिता। :इनमें भाग लेकर मुक्त हिंदी ई-सामग्री के विकास के अभियान में सहायक होने के लिए आपका स्वागत है। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 04:34, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) == प्रबंधक अधिकार हेतु निवेदन == मैंने [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन#DreamRimmer|यहाँ]] प्रबंधक व अन्तरफलक प्रबंधक अधिकार हेतु निवेदन किया है। आपकी टिप्पणियों का स्वागत है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 17:11, 15 फ़रवरी 2026 (UTC) :प्रबंधन अधिकार मिलने पर बहुत बधाई। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:33, 8 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक कैसे बदले == महोदय मुझे बताए कि शीर्षक बीजाणुउद्भिद को कैसे बदलकर बीजाणुद्भिद करे हृदय से धन्यवाद [[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] ([[सदस्य वार्ता:VIKRAM PRATAP7|वार्ता]]) 04:39, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) :प्रबंधकों को [[#हिंदी विकिपीडिया लेखों में “स्थानांतरण (Move)” विकल्प दिखाई नहीं दे रहा|कहा था]] कि 'पेज मूव' का ऑप्शन सभी के लिए चालू कर दिया जाए, परंतु अभी तक नहीं किया गया है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:31, 8 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, यह अधिकार प्रबन्धकों के पास नहीं है। बाकी आप तर्क एवं स्रोत के साथ लिखेंगे तो स्थानान्तरण कर दिया जाता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:42, 18 मार्च 2026 (UTC) :::परंतु यह विकल्प अंग्रेजी ज्ञानकोष पर कैसे उपलब्ध हुआ!? [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:45, 20 मार्च 2026 (UTC) == Reference Previews – experiment == Hi, I’m Johannes from [[m:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. Sorry for writing in English, please support us by providing a translation! Our team is currently working on [[:m:WMDE Technical Wishes/References|improvements to references]], e.g. [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]]. In 2021 we developed [[:m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Reference Previews]] in order to provide a MediaWiki feature to preview references when hovering over the footnote marker. Over the course of our current work we’ve noticed that using Reference Previews doesn’t seem to be intuitive for some readers and we would like to improve this. <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Problem === <div class="mw-collapsible-content"> In our usability tests, we repeatedly notice desktop readers – unaware of Reference Previews or how to use the feature – clicking on footnotes instead of hovering over them. Many are confused when they end up in the reference list and don’t know how to jump back to the text passage they were previously reading. Many readers seem unaware that both the ↑ arrow in the reference list and the <sup>a b</sup> (for re-used references) can be used to jump back. This makes jumping to the reference list rather unpleasant, especially in long articles. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Assumption === <div class="mw-collapsible-content"> We assume that most readers do not want to jump to the reference list, but rather want to click on the footnote to open Reference Previews, which provide them with the reference information for the text passage they have just read. At the same time, we believe that some readers – e.g. those who want to delve deeper into a topic rather than just quickly researching a piece of information – are still interested in conveniently accessing the reference list. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Idea === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to try adjustments to Reference Previews in order to best meet the needs of different readers. Specifically, we want to prevent readers from accidentally ending up in the individual reference list; jumping there should be a conscious decision. When clicking on a footnote marker, we want to display Reference Previews instead of jumping to the reference list. The pop-up remains permanently visible until clicking on the "x" or anywhere outside the preview to close it. In addition Reference Previews will provide a link to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – current version.png|Reference Previews – current version File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed version when '''clicking on a footnote marker''' </gallery> When hovering over a footnote marker without clicking on it, we want to display a simplified version of Reference Previews – without the settings icon and the resulting empty space. When moving the mouse pointer over the pop-up, a note will appear indicating that you can click for further options. This will open the persistent version of Reference Previews with a link to allow users to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – hover-state.png|Proposed version when '''hovering over the footnote marker''' File:Reference Previews mock-up – hover-state and options.png|Proposed version when '''hovering over the Reference Preview''' File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed (persistent) version when '''clicking on the hover preview''' </gallery> By improving the usability of Reference Previews, we also hope to mitigate the issue that reference lists with a large number of (reused) references (or [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-references]]) can be confusing for some readers. In addition, the proposed version when hovering over a footnote marker is more compact than the current version. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Experiment === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to test the proposed changes in an [[:en:A/B testing|A/B test]] on several wikis. We want to measure how many readers click on a footnote marker and then proceed to jump to the reference list using the proposed version of Reference Previews compared to readers who receive the current version of Reference Previews. In addition, we will measure how many readers in both groups access the reference list via the table of contents. This will give us data-based insights into how many clicks on the footnote unintentionally open the reference list and how many readers only want to use Reference Previews. We would like to run our experiment on the following Wikipedia language versions: de, pl, fr, sv, fa, hu, hi, my, tl, lv, fy, hr. 10% of readers will see our modified version of Reference Previews in order to obtain sufficient data. The experiment is expected to run for 1-2 weeks at the end of March. We'll restore the current version of Reference Previews for all readers until we have evaluated the experiment, discussed the results with the community, and decided on further steps. </div> </div> We look forward to your feedback [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|on our talk page]] – or just reply to this post! Once the experiment is ready to go, we will also provide a link that you can use to test the changes yourself. --[[सदस्य:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[सदस्य वार्ता:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]]) 12:22, 20 फ़रवरी 2026 (UTC) :As indicated on our project page [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/References/Reference_Previews&diff=prev&oldid=30215686], we will only test the proposed change when ''clicking'' on a footnote. Reference Previews will remain ''unchanged when hovering'' over a footnote marker. Reasons for this were concerns that the proposed transition from hover to persistent preview could be disruptive or at least feel unusual when interacting with reference content in the hover preview (e.g. when clicking on links). [[सदस्य:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[सदस्य वार्ता:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]]) 13:30, 9 मार्च 2026 (UTC) ==विकि लव्ज़ रमजान 2026== <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Wiki Loves Ramadan Logo Black hi.svg|Left|200px|frameless]] प्रिय विकी समुदाय, आपको [[विकिपीडिया:विकि लव्ज़ रमजान 2026|विकी लव्ज रमज़ान 2026]] में भाग लेने के लिए विनम्रतापूर्वक आमंत्रित किया जाता है, जो कि विभिन्न क्षेत्रों से इस्लामी इतिहास और इस्लामी सांस्कृतिक विरासत का दस्तावेजीकरण करने के लिए विकिपीडिया, विकिवॉयज पर आयोजित एक अंतर्राष्ट्रीय लेख लेखन प्रतियोगिता है। यह प्रतियोगिता 20 फरवरी से 20 अप्रैल 2025 तक आयोजित की जायेगी अभी भाग लें और पुरस्कार के विजेता बने है। धन्यवाद '''[[:m:Wiki Loves Ramadan 2026|विकी लव्स रमज़ान 2026 इंटरनेशनल टीम]]''' -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 15:51, 26 फ़रवरी 2026 (UTC) </div> == इस हफ्ते पेस्ट जाँच आ रही है == नमस्ते। [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste_check|पेस्ट जाँच]] एक प्रकार की [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|सम्पादन जाँच]] सुविधा है जो तब दिखाई देगी जब यथादृश्य सम्पादिका का प्रयोग कर रहा कोई नवागंतुक किसी लेख में लंबा पाठ पेस्ट करे, अगर प्रणाली द्वारा यह निर्धारित किया जाए कि वह सामग्री सम्पादक ने संभवतः स्वयं नहीं लिखी है। इस सुविधा का यहाँ पर पिछले वर्ष परीक्षण किया गया था, और शोध के [[mw:Edit check/Paste Check#A/B_Experiment|परिणाम]] सकारात्मक थे: इस जाँच का सामना करने वाले सम्पादकों के द्वारा किए गए सम्पादनों में से पूर्ववत किए गए सम्पादनों की संख्या में नियंत्रण समूह की तुलना में 18% घटाव आया। डिफ़ॉल्ट से पेस्ट जाँच उन सम्पादकों को दिखाई जाएगी जिन्होंने लोकल रूप से 100 या उससे कम सम्पादन किए हुए हों। यह [[{{#special:EditChecks}}]] के माध्यम से प्रबंधकों द्वारा बदला जा सकता है। जब इस आवश्यकता को पूरा करने वाला कोई सम्पादक कहीं और से कम-से-कम 50 कैरेक्टर्स लंबा पाठ पेस्ट करता है, पेस्ट जाँच उससे पूछेगी कि सामग्री उसने स्वयं लिखी है या फिर नहीं। [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|सम्पादनों को टैग किया जाएगा]] ताकि अनुभवी सदस्य उन सम्पादनों का पता लगा पाएँ जहाँ पर पेस्ट जाँच दिखाई गई थी। अंतिम सम्पादन में कोई भी पेस्ट किया हुआ पाठ न होने के बावजूद भी टैग दृश्य होगा। यह सुविधा इस हफ्ते के अंत तक ग्लोबल स्तर पर जारी की जाएगी। इसे परखने में सहायता करने के लिए आप सबका धन्यवाद। [[सदस्य:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:Quiddity (WMF)|वार्ता]]) 00:02, 3 मार्च 2026 (UTC) == अली ख़ामेनेई == <nowiki>[[अली ख़ामेनेई]]</nowiki> को हिंदी में <nowiki>[[अली ख़मीने]]</nowiki> लिखा जाना चाहिए, कृपया इसे बदलिए। -[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 13:28, 3 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Baangla|Baangla]] जी, यह चर्चा [[वार्ता:अली ख़ामेनेई]] पृष्ठ पर होनी चाहिए। यदि आपको लगता है कि वर्तमान नाम सही नहीं है, तो आप [[साँचा:नाम बदले]] का प्रयोग करते हुए पृष्ठ को स्थानांतरित करने का अनुरोध कर सकते हैं। मेरी व्यक्तिगत राय में वर्तमान नाम सही है, क्योंकि [https://www.bbc.com/hindi/articles/c747xp3pke8o BBC], [https://www.aajtak.in/trending/photo/iran-supreme-leader-ali-khamenei-death-reaction-celebration-mourning-tstf-2484137-2026-03-02 Aaj Tak], [https://hindi.news18.com/news/uttar-pradesh/bahraich-shia-community-ali-khamenei-death-mourning-ban-juloos-local18-10235065.html News18] और [https://ndtv.in/world-news/iran-us-tensions-live-updates-trump-ayotallah-khamenei-sanctions-military-buildup-explosions-nuclear-tensions-us-israel-iran-tension-live-11148367 NDTV] सहित कई मीडिया संस्थान भी “ख़ामेनेई” ही लिखते हैं और हिंदी उच्चारण के अनुसार भी यही नाम उचित प्रतीत होता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 13:49, 3 मार्च 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:Baangla|Baangla]] जी, फ़ारसी में नाम علی خامنه‌ای लिखा जाता है। इसी आधार पर देवनागरी में इसका निकटतम लिप्यंतरण अली ख़ामेनेई होगा। ::: यहाँ خ ध्वनि के लिए “ख़” का प्रयोग किया जाता है और अंतिम –ई ध्वनि को दर्शाने के लिए “ई” आता है। इसलिए अली ख़ामेनेई फ़ारसी उच्चारण के सबसे क़रीब माना जा सकता है। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 01:29, 9 मार्च 2026 (UTC) == Lua त्रुटि == जी, जब भी में [[मॉड्यूल:Designation/list]] नामक पृष्ठ को बनाने का प्रयास करता हूँ, मुझे यह संदेश मिलता है: Lua error पंक्ति 1 पर: unexpected symbol near '{'. मैं अंग्रेज़ी विकिपीडिया के स्रोत कोड का प्रयोग करता हूँ, फिर भी यह संदेश आता है। क्या इसका कोई उपाय है? [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 10:14, 12 मार्च 2026 (UTC) :{{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:16, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] धन्यवाद ^^ [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 15:45, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] मैंने स्वतः परीक्षित अधिकार के लिए निवेदन भेजा है। यदि आप चाहते हैं तो कृपया अपना मत दें। फिर से धन्यवाद! :3 [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 16:26, 18 मार्च 2026 (UTC) :::समय-समय पर मेरा ध्यान आपके संपादनों पर जाता रहता है। हालाँकि मैंने आपके बनाए लेखों को ठीक से नहीं देखा है, लेकिन नामांकन में दिए गए लेखों में से [[रोलिन' (एयर रेड व्हीकल)]] देखा तो वह मुझे लगभग पूरा मशीनी अनुवाद लगा। इसी तरह दूसरे उदाहरण, जैसे [[तलत जाफ़री]] आदि, भी मुझे मशीनी अनुवाद जैसे लगे। इसलिए मुझे नहीं लगता कि मैं इस विषय में आपकी कोई विशेष मदद कर पाऊँगा। बाकी अन्य सदस्य भी आपके नामांकन को देखकर अपने सुझाव दे सकते हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) == सदस्य पृष्ठ हटाने हेतु अनुरोध == नमस्ते प्रशासक महोदय, मैं 'Gahininath gutte' इस खाते का स्वामी हूँ। मैं अपना 'सदस्य वार्ता' पृष्ठ (User Talk Page) हटाना चाहता हूँ क्योंकि यह गूगल सर्च में मेरी निजी जानकारी दिखा रहा है। मैंने लॉगिन किया है, लेकिन सुरक्षा फ़िल्टर के कारण मैं स्वयं <nowiki>{{db-u1}}</nowiki> टैग नहीं लगा पा रहा हूँ। कृपया मेरी सहायता करें और इस पृष्ठ को हटा दें। धन्यवाद। [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 12:40, 12 मार्च 2026 (UTC) :{{Ping|Gahininath gutte}} नमस्ते! हिंदी विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार तभी हटाए जाते है, ज़ब उसपे अत्यधिक बर्बरता या निजी जानकारी और गाली गालोच हुआ हो, आमतौर पर सदस्य वार्ता नही हटाए जाते है,अगर आप सदस्य पृष्ठ की बात कर रहे है, तो आप 10 सकारात्मक संपादन करने के उपरांत सदस्य पृष्ठ को हटवाने ले लिए अनुरोध कर सकते है,या हटाने हेतु संबंधित साँचा लगा सकते है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 12:52, 12 मार्च 2026 (UTC) ::<blockquote>महोदय, जवाब के लिए धन्यवाद। मैं समझता हूँ कि वार्ता पृष्ठ हटाना नियमों के विरुद्ध है। लेकिन यह पृष्ठ गूगल सर्च में मेरा नाम और निजी संदर्भ दिखा रहा है, जिससे मुझे प्राइवेसी की समस्या हो रही है। अगर आप इसे हटा नहीं सकते, तो कृपया इस पृष्ठ पर '''<nowiki>__NOINDEX__</nowiki>''' टैग लगा दें ताकि यह गूगल सर्च इंजन में दिखाई न दे। साथ ही, कृपया इस पृष्ठ की पुरानी सामग्री (History) को भी छुपा दें। आपकी बहुत कृपा होगी।"</blockquote> ::[[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 13:03, 12 मार्च 2026 (UTC) ::"नमस्ते, मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। मैं विकिपीडिया पर अब सक्रिय नहीं रहना चाहता और अपनी निजता (Privacy) की सुरक्षा के लिए 'Right to Vanish' के तहत इस पृष्ठ को स्थायी रूप से (Permanently) हटाने का अनुरोध करता हूँ। इसमें मेरा वास्तविक नाम शामिल है जो गूगल सर्च में दिखाई दे रहा है और यह मेरी निजता का उल्लंघन है। मैं चाहता हूँ कि मेरे खाते से जुड़ी यह पहचान पूरी तरह से मिटा दी जाए। कृपया मेरी सहायता करें।" [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 13:06, 12 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] जी, मैंने आपके वार्ता पृष्ठ का एक अवतरण हटा दिया है, जिसमें आपकी व्यक्तिगत जानकारी थी। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:56, 18 मार्च 2026 (UTC) ::::अभि भी मेरा नाम गुगल सर्च मैं दिख रहा है मुझे Wikipedia पर रहना ही नहीं कृपया यहा पर मेरा जो अकाउंट है उसे हटा दे पुरी तरह सें... ::::धन्यवाद...! [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 15:14, 18 मार्च 2026 (UTC) :::::इसके लिए आप [[विशेष:GlobalVanishRequest]] पर उपलब्ध फ़ॉर्म भर सकते हैं। कृपया अनुरोध करने से पहले फ़ॉर्म पर दिए गए निर्देशों को अवश्य पढ़ लें। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:19, 18 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक अनुवाद में मदद == [[:en:Embarrasingly parallel]] का शीर्षक अनुवाद में क्या होना चाहिए- * [[एम्बैरसिंगली पैरेलल]] या * [[अति-समानांतरीय]] [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 13:13, 15 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, सम्भवतः आपके पास टाइपो हुआ है और आप [[:en:Embarrassingly_parallel|Embarrassingly parallel]] की बात कर रहे हो। parallel के लिए हिन्दी में समानांतर शब्द काम में लेते हैं और शब्दकोश नामक वेबसाइट पर इसका अनुवाद अव्यवस्थित समानांतर लिखा है। लेकिन मुझे तार्किक तौर पर कोई तुल्य शब्द याद नहीं आ रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:50, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, शब्दकोश नामक वेबसाइट पर एंबैरिसिंगली (Embarrassingly) का अनुवाद "शर्मनाक रूप से" लिखा है, लेकिन हम इसे कंप्यूटर विज्ञान या कोडिंग के संदर्भ में लिख रहे हैं तो क्या "सहज समानांतर" लिख सकते है? इसका मतलब यह है कि समानांतर करने में कोई विशेष दिमाग या मेहनत नहीं लगती। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:36, 19 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, इस स्थिति में अंग्रेज़ी वाले का ही देवनागरी में उच्चारण लिख दीजिएगा। लेख की शुरूआत में शब्दशः अनुवाद लिख सकते हैं और भविष्य में विश्वसनीय स्रोत मिलने पर उचित स्थानान्तरण कर दिया जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:29, 25 मार्च 2026 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]])</bdi> 11:15, 19 मार्च 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == मार्च गतिविधि अपडेट == :हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा मार्च 2026 में हुई गतिविधियाँ: * 'हिंदी विकि सम्मेलन 2026' पर फाउंडेशन के साथ प्राथमिक स्तर की चर्चा पूरी हुई। अप्रैल तक इसपर निर्णय आने की संभावना है। * गूगल के साथ साझेदारी संबंधी अपडेट फाउंडेशन तथा गूगल टीम के साथ पीपीटी बनाकर साझा किए गए। पिछले एक वर्ष के सभी कार्यक्रमों के (नए लेख, नए सदस्य, सांस्थानिक भागिदारी) आंकड़ों को संश्लिष्ट रूप में साझा किया गया। * फरवरी में विकिपीडिया पर आयोजित [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] के सभी लेखों की जाँच पूरी हुई तथा पुरस्कार विजेता घोषित किए गए। * फरवरी में विकिस्रोत पर आयोजित [[s:hi:विकिस्रोत:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/२०२६|विकिस्रोत:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/२०२६]] के सभी शोधित पृष्ठों की जाँच पूरी हुई तथा पुरस्कार विजेता घोषित किए गए। * राजस्थान विश्वविद्यालय के भौतिकि विभाग के साथ सांस्थानिक भागीदारी के प्रयास स्वरूप पहली प्रशिक्षण कार्यशाला 24 मार्च को आयोजित करना निश्चित हुआ। * आइआइटी, जोधपुर के साथ सांस्थानिक भागीदारी की संभावना परखने के लिए 21 मार्च को जोधपुर में सामुदायिक बैठक निश्चित की गई। जोधपुर के कोई भी हिंदी विकिपीडियन इस अनौपचारिक संवाद बैठक में शामिल हो सकते हैं। : हिंदी विकिपीडिया के अनुभवी सदस्यों द्वारा किसी भी स्थानीय या रास्ट्रीय स्तर के आयोजन प्रस्तावों का हम स्वागत करते हैं तथा सहयोग का भरोसा दिलाते हैं। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:49, 20 मार्च 2026 (UTC) == अंगिका और मैथिली विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" मे भाग ले == नमस्ते , विकिपीडियन ‎[https://anp.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_आरू_लोकगाथा_अंगिका_२०२६ अंगिका] और [https://mai.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_एवं_लोककथा_२०२६ मैथिली] विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" प्रतियोगिता चल रही है, और इनाम जीते। ‎तिथि: 23 मार्च - 31 मार्च 2026 (8 दिन शेष) [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:33, 23 मार्च 2026 (UTC) == Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki == [Please help translate this message] Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contact_Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[metawiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[metawiki:Talk:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|talk page]]. –– [[सदस्य:STei (WMF)|STei (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:STei (WMF)|वार्ता]]) 13:21, 25 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक अनुवाद में मदद == मैं [[:en:Perpetual calendar]] को अनुवाद कर रहा हूं। इसका शीर्षक क्या मुझे [[परपेचुअल पंचांग]] रखना चाहिए ? इसका तत्सम क्या हो सकता है क्योंकि मुझे इसका कही हिन्दी में प्रयोग नही मिला। [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 13:40, 25 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, आप की जानकारी के लिए कुछ सन्दर्भ [https://uptoword.com/en/perpetual-calendar-meaning-in-hindi?utm_source=chatgpt.com] [https://fj.voguetimebalfie.com/info/are-perpetual-calendar-watches-accurate-100990981.html] [https://www.google.co.th/books/edition/N%C4%ABh%C4%81rik%C4%81/t6hHAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/Bhajpa_Ka_Abhyuday_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE_%E0%A4%95/Cet5EAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&pg=RA1-PA1970&printsec=frontcover] दिए गए है, इन के हिसाब से सतत पंचांग या स्थायी पंचांग लिखा जा सकता है। बाकि जैसी सभी की राय हो। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:32, 28 मार्च 2026 (UTC) == विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ हेतु स्कॉलरशिप आवेदन अब प्रारम्भ हो चुके हैं == नमस्ते, विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ के लिए स्कॉलरशिप हेतु आवेदन अब प्रारम्भ हो चुके हैं । यह कॉन्फ्रेंस ४ से ६ सितंबर २०२६ तक कोच्चि, भारत में होगी । विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत), दक्षिण एशिया के साथ और भी विकिमीडियन्स, सामुदायिक आयोजकों और योगदानकर्ताओं को एक साथ लाता है। यह जुड़ने, सीखने, अनुभव बाँटने करने और निःशुल्क ज्ञान के आंदोलन को सशक्त करने हेतु मिलजुलकर करने का एक स्थान है । 🙂 अगर आप विकिमीडिया परियोजनाओं में सक्रिय योगदानकर्ता हैं अथवा सामुदायिक कार्यक्रमों में सम्मिलित हैं, तो आपको स्कॉलरशिप के लिए आवेदन हेतु प्रोत्साहित किया जाता है । [[diffblog:2026/03/19/namukku-othukoodam-scholarships-now-open-for-wikiconference-india-2026/|विस्तृत घोषणा]] यहाँ है । आवेदन की अंतिम तिथि: १५ अप्रैल २०२६ रात ११:५९ बजे IST आवेदन की लिंक: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform आवेदन की लिंक] अधिक जानकारी: [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|मेटा पेज लिंक]] कृपया इस घोषणा को अपने समुदाय में अन्य सदस्यों के साथ भी बाँटें । धन्यवाद ! विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ की आयोजन टीम -[[User:Gnoeee|<span style="color:#990000">❙❚❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span><span style="color:#000"> जिनोय </span><span style="color:#006699">❚❙❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span>]] [[User talk:Gnoeee|✉]] 21:00, 28 मार्च 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 17:12, 3 अप्रैल 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Wikimedia Foundation की वार्षिक योजना की चर्चाओं में शामिल होने का आमंत्रण == नमस्ते, मैं आप सभी को '''साउथ एशिया ओपन कम्युनिटी कॉल''' के अप्रैल एडिशन में इनवाइट करना चाहता हूँ, जो विकिमीडिया फाउंडेशन की लीडरशिप के साथ उनके [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia%20Foundation%20Annual%20Plan/2026-2027 एनुअल प्लान (2026-2027)] पर चर्चा करेगा। फ़ाउंडेशन की [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia%20Foundation%20Annual%20Plan वार्षिक योजना] एक उच्च-स्तरीय रोडमैप है, जिसमें यह बताया गया है कि संगठन आने वाले वर्ष में क्या हासिल करना चाहता है। इसमें न केवल फाउंडेशन के लक्ष्य, प्रगति और योजना शामिल है, बल्कि वैश्विक रुझानों का सारांश भी शामिल है जो हमारे मूवमेंट के वर्तमान और भविष्य को प्रभावित करते हैं। इसलिए, अगला '[https://meta.wikimedia.org/wiki/South%20Asia%20Open%20Community%20Call साउथ एशिया ओपन कम्युनिटी कॉल]' नीचे दी गई तारीखों/समय पर आयोजित कि जाएगी। कृपया इसे अपने कैलेंडर में नोट कर लें और [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:South%20Asia%20Open%20Community%20Call,%20April%202026 यहाँ साइन अप करें।] Platform: Google Meet Date: 17th April, 2026 Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:South%20Asia%20Open%20Community%20Call,%20April%202026 Registration Link] '''नोट:''' सिर्फ़ रजिस्टर्ड लोगों को ही जॉइनिंग लिंक मिलेगा। कॉल पर आपसे मिलने का इंतज़ार रहेगा, --[[सदस्य:RASharma (WMF)|RASharma (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:RASharma (WMF)|वार्ता]]) 12:49, 6 अप्रैल 2026 (UTC) == पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) अधिकार और नए सुरक्षा स्तर पर पुनर्विचार हेतु प्रस्ताव == सभी सदस्य महोदय, मैं समुदाय का ध्यान पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) से जुड़ी [[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख_48#केवल_स्वतः_परीक्षित_सदस्यों_द्वारा_स्थानांतरण|2017 की एक पुरानी चर्चा (पुरालेख 48)]] और नीति की ओर आकर्षित करना चाहता हूँ। उस समय अनुचित स्थानांतरणों को रोकने के लिए यह निर्णय लिया गया था कि केवल 'स्वतः परीक्षित' (Autopatrolled), रोलबैकर या प्रबंधक स्तर के सदस्य ही पृष्ठों का स्थानांतरण कर सकेंगे। उस समय की चर्चा में और फैब्रिकेटर (Phabricator) पर एक अन्य विकल्प (विकल्प 2) का भी सुझाव दिया गया था, जिसका उल्लेख आदरणीय @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी ने किया था: '''"एक नया सुरक्षा स्तर बना कर बर्बरता के शिकार पन्नों को इस स्तर पर सुरक्षित करने का।"''' मेरा प्रस्ताव है कि वर्तमान परिस्थितियों को देखते हुए हमें अब इस विकल्प (नया स्थानांतरण सुरक्षा स्तर) को लागू करना चाहिए। मेरी रूपरेखा कुछ इस प्रकार है: # '''सुरक्षित पृष्ठ:''' जिन पृष्ठों को अर्ध-सुरक्षा (Semi-protection) या पूर्ण सुरक्षा (Full protection) प्राप्त है या जो बर्बरता के प्रति अति-संवेदनशील हैं, उन्हें स्थानांतरित करने का अधिकार केवल 'स्वतः परीक्षित', रोलबैकर, पुनरीक्षक, प्रशासक या प्रबंधक स्तर के सदस्यों तक ही सीमित रहे। # '''सामान्य पृष्ठ:''' जो पृष्ठ पूरी तरह से असुरक्षित और सामान्य हैं, उनका स्थानांतरण (नाम परिवर्तन) करने का अधिकार 'स्वतः स्थापित' (Autoconfirmed) सदस्यों को वापस दे दिया जाए (जैसा कि अंग्रेजी व अन्य विकिपीडिया परियोजनाओं पर होता है)। '''इस बदलाव की आवश्यकता क्यों है (ठोस आँकड़े)?''' सक्रिय अधिकार-प्राप्त सदस्यों की भारी कमी के कारण, छोटे-छोटे और स्पष्ट स्थानांतरण कार्यों (जैसे वर्तनी सुधार) के लिए भी सक्रिय 'स्वतः स्थापित' सदस्यों को <code><nowiki>{{नाम बदलें}}</nowiki></code> का अनुरोध करना पड़ता है। इससे काम की गति धीमी होती है और प्रबंधकों पर भी अनावश्यक अनुरोधों का बोझ पड़ता है। हाल ही में मैंने Quarry टूल के माध्यम से हिंदी विकिपीडिया के डेटाबेस का विश्लेषण किया (क्वेरी लिंक: [https://quarry.wmcloud.org/query/104224 Quarry Query: 104224])। इस रिपोर्ट से यह स्पष्ट होता है कि वर्तमान में दर्जनों ऐसे अधिकार-प्राप्त सदस्य हैं, जिन्होंने पिछले कई महीनों या वर्षों से हिंदी विकिपीडिया पर एक भी संपादन नहीं किया है। आप नीचे दी गई तालिका का विस्तार करके स्वयं देख सकते हैं: {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; width:80%;" |+ अधिकार प्राप्त सदस्यों के अंतिम संपादन की सूची ! अधिकार (Group) !! सदस्य का नाम !! आखिरी संपादन (दिनांक) |- | autopatrolled || Naziah rizvi || 20-10-2016 |- | autopatrolled || Somesh Tripathi || 05-10-2017 |- | autopatrolled || Jeeteshvaishya || 22-10-2017 |- | autopatrolled || रोहित रावत || 02-09-2018 |- | autopatrolled || Salma Mahmoud || 23-10-2018 |- | rollbacker || FR30799386 || 02-10-2019 |- | autopatrolled || SGill (WMF) || 03-03-2020 |- | autopatrolled || RacIndian || 21-08-2020 |- | autopatrolled || Jaswant Singh4 || 25-09-2020 |- | autopatrolled || Teacher1943 || 28-08-2021 |- | autopatrolled || Navinsingh133 || 23-12-2021 |- | rollbacker || Navinsingh133 || 23-12-2021 |- | autopatrolled || Mala chaubey || 29-12-2021 |- | autopatrolled || Navodian || 20-01-2022 |- | autopatrolled || AbhiSuryawanshi || 08-06-2022 |- | autopatrolled || Innocentbunny || 21-09-2022 |- | autopatrolled || Biplab Anand || 22-10-2022 |- | autopatrolled || सुनील मलेठिया || 08-01-2023 |- | autopatrolled || Sushilmishra || 20-04-2023 |- | autopatrolled || Gaurav561 || 01-05-2023 |- | autopatrolled || Ahmed Nisar || 02-07-2023 |- | autopatrolled || JamesJohn82 || 20-08-2023 |- | autopatrolled || जैन || 02-11-2023 |- | autopatrolled || Samee || 13-01-2024 |- | autopatrolled || Dinesh smita || 15-04-2024 |- | autopatrolled || सीमा1 || 15-04-2024 |- | rollbacker || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024 |- | autopatrolled || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024 |- | autopatrolled || निधिलता तिवारी || 23-10-2024 |- | rollbacker || निधिलता तिवारी || 23-10-2024 |- | autopatrolled || Anamdas || 07-11-2024 |- | autopatrolled || चक्रपाणी || 02-12-2024 |- | autopatrolled || Charan Gill || 14-12-2024 |- | autopatrolled || Satdeep Gill || 10-02-2025 |- | autopatrolled || MKar || 23-03-2025 |- | autopatrolled || ArmouredCyborg || 15-05-2025 |- | rollbacker || ArmouredCyborg || 15-05-2025 |- | rollbacker || स || 20-05-2025 |- | autopatrolled || स || 20-05-2025 |- | rollbacker || Stang || 26-05-2025 |- | autopatrolled || AshokChakra || 29-05-2025 |- | rollbacker || AshokChakra || 29-05-2025 |- | rollbacker || PQR01 || 12-06-2025 |- | autopatrolled || WhisperToMe || 26-06-2025 |- | autopatrolled || Hunnjazal || 03-07-2025 |- | autopatrolled || MGA73 || 13-07-2025 |- | autopatrolled || Jayprakash12345 || 19-07-2025 |- | rollbacker || Nilesh shukla || 21-07-2025 |- | autopatrolled || Nilesh shukla || 21-07-2025 |- | autopatrolled || Raju Babu || 03-08-2025 |- | autopatrolled || Trikutdas || 06-10-2025 |- | autopatrolled || Surenders25 || 29-10-2025 |- | rollbacker || राजकुमार || 01-11-2025 |- | rollbacker || Nadzik || 22-11-2025 |- | autopatrolled || Srajaltiwari || 15-12-2025 |- | autopatrolled || Buddhdeo Vibhakar || 22-12-2025 |- | autopatrolled || आशीष भटनागर || 23-12-2025 |- | autopatrolled || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026 |- | rollbacker || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026 |- | autopatrolled || कलमकार || 12-02-2026 |- | autopatrolled || शीतल सिन्हा || 21-02-2026 |- | rollbacker || रोहित साव27 || 22-02-2026 |- | autopatrolled || रोहित साव27 || 22-02-2026 |- | autopatrolled || नीलम || 09-03-2026 |- | autopatrolled || Dr.jagdish || 10-03-2026 |- | rollbacker || Chronos.Zx || 12-03-2026 |- | rollbacker || Eihel || 13-03-2026 |- | autopatrolled || Eihel || 13-03-2026 |- | autopatrolled || Utcursch || 17-03-2026 |- | rollbacker || J ansari || 24-03-2026 |- | autopatrolled || J ansari || 24-03-2026 |- | autopatrolled || Mahensingha || 27-03-2026 |- | autopatrolled || 1997kB || 29-03-2026 |- | rollbacker || 1997kB || 29-03-2026 |- | rollbacker || Saroj || 31-03-2026 |- | autopatrolled || Ziv || 01-04-2026 |- | rollbacker || TypeInfo || 02-04-2026 |- | sysop || संजीव कुमार || 07-04-2026 |- | autopatrolled || Dharmadhyaksha || 07-04-2026 |- | autopatrolled || CommonsDelinker || 08-04-2026 |- | sysop || SM7 || 08-04-2026 |- | sysop || अजीत कुमार तिवारी || 09-04-2026 |- | sysop || अनिरुद्ध कुमार || 09-04-2026 |- | autopatrolled || हिंदुस्थान वासी || 09-04-2026 |- | rollbacker || हिंदुस्थान वासी || 09-04-2026 |- | sysop || DreamRimmer || 09-04-2026 |- | autopatrolled || अनुनाद सिंह || 09-04-2026 |- | sysop || Sanjeev bot || 10-04-2026 |} यदि हम यह नई तकनीकी व्यवस्था लागू करते हैं, तो सक्रिय सदस्यों को काम करने में सहूलियत मिलेगी, विकिपीडिया का विकास तेज़ी से होगा, और प्रबंधकों का कीमती समय बचेगा। कृपया इस प्रस्ताव पर अपने बहुमूल्य विचार साझा करें ताकि हम इस सुधार को प्रबंधकों के माध्यम से लागू करवा सकें। धन्यवाद। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:22, 10 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, मुझे आपका उद्देश्य समझ में नहीं आया। जो आवेदन अधूरे हैं उनमें से अधिकतर अधूरे होने का कारण प्रबन्धकों की सक्रियता नहीं बल्कि उचित स्रोत का न होना है। आप चाहते हो कि स्रोतों के अभाव में आवेदन करने वाले सदस्य मनमर्जी से स्थानान्तरण करते रहें? आपने जो उपरोक्त सूची दी है, क्या उनमें कोई सदस्य अधिकारों का दुरुपयोग कर रहा है? यदि हाँ तो सूचित करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:48, 20 अप्रैल 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, ::'''1. मनमर्जी से स्थानांतरण:''' मेरा उद्देश्य इसे बढ़ावा देना बिल्कुल नहीं है। जैसा कि इस विषय पर पहले भी बताया गया था, यह प्रस्ताव केवल स्पष्ट वर्तनी और मात्रा की गलतियों को तुरंत सुधारने के लिए है। यदि कोई 'स्वतः स्थापित' सदस्य अनुचित स्थानांतरण करता है, तो उसे आसानी से पूर्ववत किया जा सकता है। साथ ही, संवेदनशील या विवादित पृष्ठों को नए 'स्थानांतरण सुरक्षा स्तर' से सुरक्षित रखा जा सकता है। या एक विकल्प यह भी है कि किसी भी सुरक्षित पृष्ठ पर स्थानांतरण करने के लिए नामांकन की आवश्यकता है| ::'''2. सूची का उद्देश्य:''' मेरा उद्देश्य किसी पर अधिकारों के दुरुपयोग का आरोप लगाना नहीं था। यह सूची केवल यह दर्शाने के लिए थी कि अधिकार-प्राप्त सक्रिय सदस्यों की संख्या वर्तमान में बहुत कम है। इस कारण, नाम सुधारने जैसे छोटे-छोटे कार्यों का पूरा बोझ आप जैसे चंद सक्रिय प्रबंधकों पर ही पड़ता है। ::मेरा यह प्रस्ताव केवल प्रबंधकों का कीमती समय बचाने और सुधारात्मक कार्यों को गति देने का एक तकनीकी सुझाव मात्र है। समुदाय का जो भी निर्णय होगा, वह मुझे सहर्ष स्वीकार है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:27, 20 अप्रैल 2026 (UTC) :::प्रबन्धकों के समय का निर्धारण आप कैसे कर सकते हैं? किसी प्रबन्धक ने आपको कहा है क्या कि हमारा समय पृष्ठ स्थानान्तरण में जा रहा है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:36, 20 अप्रैल 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी नहीं महोदय [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:57, 20 अप्रैल 2026 (UTC) :::: [[:श्रेणी:स्थानान्तरण अनुरोध|बहुत से पृष्ठ]] स्थानांतरण हेतु लंबित पड़े हैं। इस सूची की लंबाई को देखने से आभास हो सकता है कि स्थानांतरण अधिकार प्राप्त सदस्यों के पास समय की कमी होगी। इसलिए [[सदस्य: AMAN KUMAR|विक्रम प्रताप]] का प्रस्ताव जायज़ है।[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:23, 11 मई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय और अन्य सदस्यगण, :संजीव जी, आपने ऊपर मेरी दी गई सूची पर प्रश्न उठाते हुए पूछा था कि ''"क्या उनमें कोई सदस्य अधिकारों का दुरुपयोग कर रहा है? यदि हाँ तो सूचित करें।"'' जी नहीं महोदय, वे अधिकारों का दुरुपयोग नहीं कर रहे हैं, बल्कि वे '''अधिकार निवृति की उस नीति''' के दायरे में आ चुके हैं, जिसे '''स्वयं आपने ही 2014 में प्रस्तावित और पारित करवाया था।''' :मैं समुदाय का ध्यान [[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख 37#सदस्य अधिकारों का पुनः वितरण|अक्टूबर 2014 की उस चर्चा (सदस्य अधिकारों का पुनः वितरण)]] की ओर आकर्षित करना चाहता हूँ, जहाँ संजीव जी ने स्वयं यह प्रस्ताव रखा था कि:<blockquote>''"यहाँ मैं यह प्रस्ताव रखना चाहता हूँ कि यह अधिकार रखने वाले सदस्यों के योगदान पिछले एक वर्ष में यदि २५ से भी कम रहते हैं तो उन्हें इस अधिकार से आदर-सहित निवृत किया जाये।"'' जिसे बाद में सर्वसम्मति से स्वीकृत किया गया और '''[[विकिपीडिया:स्वतः परीक्षित अधिकार हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ की नीतियों में जोड़ा गया।</blockquote>मैंने जो अधिकार-प्राप्त सदस्यों की सूची साझा की थी, उसका एकमात्र उद्देश्य समुदाय को यह याद दिलाना था कि तकनीकी और नीतिगत रूप से दर्जनों सदस्य वर्षों से इस न्यूनतम योग्यता को खो चुके हैं। :चूँकि एक तरफ अधिकार प्राप्त सदस्य भारी संख्या में निष्क्रिय हैं, और दूसरी तरफ बहुत से पृष्ठ स्थानांतरण हेतु लंबित पड़े हैं, इसलिए मेरा यह प्रस्ताव है कि: या तो सक्रिय सदस्यों को यह अधिकार देने की प्रक्रिया को सुचारू बनाया जाए, या फिर पृष्ठ स्थानांतरण के लिए एक नया 'स्थानांतरण सुरक्षा स्तर' लागू किया जाए ताकि पेंडिंग काम जल्दी निपट सकें। :समुदाय के सभी सदस्यों से अनुरोध है कि कृपया इस नीतिगत सुधार के प्रस्ताव पर अपने विचार साझा करें। '''कृपया अपने समर्थन अथवा विरोध में एक पंक्ति की टिप्पणी जरूर लिखें जिससे आपके मत का महत्व समझा जा सके।''' :आशा है समुदाय और प्रबंधकगण इस स्थापित नीति और वर्तमान आवश्यकता पर गौर करेंगे।[[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:30, 17 मई 2026 (UTC) ==== समर्थन ==== * {{समर्थन}} – प्रस्तावक के रूप में। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:30, 17 मई 2026 (UTC) ==== विरोध ==== * '''प्रबल विरोध''': कृपया सदस्य अधिकार और स्थानान्तरण की चर्चा का मिश्रण न करें। मेरा अधिकार मुक्ति वाला प्रस्ताव रखने का कारण सम्भावित दुरुपयोग अथवा खाते का हैकिंग का शिकार होना था। जो सदस्य सक्रिय नहीं हैं, उन्हें समय-समय पर अधिकार मुक्त किया जाता है, अतः इन्हें भी अधिकार (उपकरण) मुक्त कर दिया जायेगा। इसके अतिरिक्त स्थानान्तरण के प्रस्तावों को देखते हुये आपने वो संख्या नहीं दी जो प्रबंधकों की अनुपलब्धता का शिकार हुये हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:10, 21 मई 2026 (UTC) ==== टिप्पणी ==== इसका कोड <syntaxhighlight lang="mysql"> SELECT ug.ug_group AS 'अधिकार (Group)', u.user_name AS 'सदस्य का नाम', MAX(r.rev_timestamp) AS 'आखिरी संपादन (YYYYMMDD)' FROM user u JOIN user_groups ug ON u.user_id = ug.ug_user JOIN actor a ON u.user_id = a.actor_user JOIN revision_userindex r ON a.actor_id = r.rev_actor WHERE ug.ug_group IN ('autopatrolled', 'rollbacker', 'editor', 'sysop', 'bureaucrat') GROUP BY u.user_name, ug.ug_group ORDER BY MAX(r.rev_timestamp) ASC; </syntaxhighlight> तथा नई सूची निम्नवत है: {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; width:80%;" |+ अधिकार प्राप्त सदस्यों के अंतिम संपादन की सूची |- ! अधिकार (Group) !! सदस्य का नाम !! आखिरी संपादन (तारीख और समय) |- | autopatrolled || Naziah rizvi || 20-10-2016 15:24:17 |- | autopatrolled || Somesh Tripathi || 05-10-2017 21:06:42 |- | autopatrolled || Jeeteshvaishya || 22-10-2017 11:43:07 |- | autopatrolled || रोहित रावत || 02-09-2018 14:11:58 |- | autopatrolled || Salma Mahmoud || 23-10-2018 08:49:50 |- | rollbacker || FR30799386 || 02-10-2019 09:15:19 |- | autopatrolled || SGill (WMF) || 03-03-2020 17:57:10 |- | autopatrolled || RacIndian || 21-08-2020 15:14:57 |- | autopatrolled || Jaswant Singh4 || 25-09-2020 19:40:54 |- | autopatrolled || Teacher1943 || 28-08-2021 04:32:05 |- | rollbacker || Navinsingh133 || 23-12-2021 11:27:25 |- | autopatrolled || Navinsingh133 || 23-12-2021 11:27:25 |- | autopatrolled || Mala chaubey || 29-12-2021 11:22:41 |- | autopatrolled || Navodian || 20-01-2022 09:44:35 |- | autopatrolled || AbhiSuryawanshi || 08-06-2022 15:14:50 |- | autopatrolled || Innocentbunny || 21-09-2022 05:34:19 |- | autopatrolled || Biplab Anand || 22-10-2022 02:04:30 |- | autopatrolled || सुनील मलेठिया || 08-01-2023 02:02:45 |- | autopatrolled || Sushilmishra || 20-04-2023 13:04:24 |- | autopatrolled || Gaurav561 || 01-05-2023 16:26:08 |- | autopatrolled || Ahmed Nisar || 02-07-2023 08:30:24 |- | autopatrolled || JamesJohn82 || 20-08-2023 00:07:50 |- | autopatrolled || जैन || 02-11-2023 17:08:39 |- | autopatrolled || Samee || 13-01-2024 10:39:51 |- | autopatrolled || Dinesh smita || 15-04-2024 09:23:34 |- | autopatrolled || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024 09:50:42 |- | rollbacker || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024 09:50:42 |- | autopatrolled || निधिलता तिवारी || 23-10-2024 18:24:09 |- | rollbacker || निधिलता तिवारी || 23-10-2024 18:24:09 |- | autopatrolled || Anamdas || 07-11-2024 12:26:10 |- | autopatrolled || चक्रपाणी || 02-12-2024 07:06:54 |- | autopatrolled || Charan Gill || 14-12-2024 05:06:05 |- | autopatrolled || Satdeep Gill || 10-02-2025 15:59:05 |- | autopatrolled || MKar || 23-03-2025 17:21:30 |- | rollbacker || ArmouredCyborg || 15-05-2025 16:18:21 |- | autopatrolled || ArmouredCyborg || 15-05-2025 16:18:21 |- | rollbacker || स || 20-05-2025 17:14:23 |- | autopatrolled || स || 20-05-2025 17:14:23 |- | rollbacker || Stang || 26-05-2025 07:35:15 |- | rollbacker || AshokChakra || 29-05-2025 06:40:13 |- | autopatrolled || AshokChakra || 29-05-2025 06:40:13 |- | rollbacker || PQR01 || 12-06-2025 05:47:19 |- | autopatrolled || WhisperToMe || 26-06-2025 19:37:46 |- | autopatrolled || Hunnjazal || 03-07-2025 15:18:35 |- | autopatrolled || MGA73 || 13-07-2025 20:10:59 |- | autopatrolled || Jayprakash12345 || 19-07-2025 15:13:28 |- | rollbacker || Nilesh shukla || 21-07-2025 11:39:34 |- | autopatrolled || Nilesh shukla || 21-07-2025 11:39:34 |- | autopatrolled || Raju Babu || 03-08-2025 01:57:05 |- | autopatrolled || Trikutdas || 06-10-2025 15:08:19 |- | autopatrolled || Surenders25 || 29-10-2025 12:53:31 |- | rollbacker || राजकुमार || 01-11-2025 03:44:24 |- | rollbacker || Nadzik || 22-11-2025 19:09:55 |- | autopatrolled || Srajaltiwari || 15-12-2025 15:02:23 |- | autopatrolled || Buddhdeo Vibhakar || 22-12-2025 11:19:22 |- | autopatrolled || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026 13:51:19 |- | rollbacker || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026 13:51:19 |- | autopatrolled || कलमकार || 12-02-2026 17:59:22 |- | rollbacker || रोहित साव27 || 22-02-2026 19:15:09 |- | autopatrolled || रोहित साव27 || 22-02-2026 19:15:09 |- | autopatrolled || Dr.jagdish || 10-03-2026 16:26:17 |- | rollbacker || Eihel || 13-03-2026 13:30:30 |- | autopatrolled || Eihel || 13-03-2026 13:30:30 |- | autopatrolled || Utcursch || 17-03-2026 13:17:10 |- | autopatrolled || Mahensingha || 27-03-2026 19:53:05 |- | autopatrolled || 1997kB || 29-03-2026 06:33:50 |- | rollbacker || 1997kB || 29-03-2026 06:33:50 |- | autopatrolled || Dharmadhyaksha || 07-04-2026 13:52:15 |- | autopatrolled || सीमा1 || 14-04-2026 12:16:40 |- | autopatrolled || शीतल सिन्हा || 14-04-2026 13:02:22 |- | autopatrolled || नीलम || 22-04-2026 11:42:50 |- | autopatrolled || आशीष भटनागर || 05-05-2026 11:27:30 |- | autopatrolled || Ziv || 06-05-2026 02:52:45 |- | rollbacker || J ansari || 09-05-2026 15:51:16 |- | autopatrolled || J ansari || 09-05-2026 15:51:16 |- | rollbacker || TypeInfo || 11-05-2026 15:12:23 |- | sysop || अजीत कुमार तिवारी || 13-05-2026 09:24:04 |- | rollbacker || Chronos.Zx || 13-05-2026 12:06:54 |- | autopatrolled || हिंदुस्थान वासी || 15-05-2026 09:12:23 |- | rollbacker || हिंदुस्थान वासी || 15-05-2026 09:12:23 |- | sysop || SM7 || 16-05-2026 04:04:05 |- | sysop || संजीव कुमार || 16-05-2026 05:44:59 |- | sysop || अनिरुद्ध कुमार || 16-05-2026 07:29:01 |- | autopatrolled || CommonsDelinker || 16-05-2026 13:07:13 |- | sysop || DreamRimmer || 16-05-2026 14:48:15 |- | sysop || Sanjeev bot || 17-05-2026 00:01:04 |- | rollbacker || Saroj || 17-05-2026 08:56:02 |- | autopatrolled || चाहर धर्मेंद्र || 17-05-2026 08:58:37 |} [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:43, 17 मई 2026 (UTC) : प्रयुक्त कोड <syntaxhighlight lang="mysql" line="1"> WITH TargetUsers AS ( -- लक्षित अधिकारों वाले सदस्यों और उनकी आईडी का चयन SELECT u.user_id, u.user_name, ug.ug_group, a.actor_id FROM user u JOIN user_groups ug ON u.user_id = ug.ug_user JOIN actor a ON u.user_id = a.actor_user WHERE ug.ug_group IN ('autopatrolled', 'rollbacker', 'editor', 'sysop', 'bureaucrat') ), NumberedEdits AS ( -- प्रत्येक संपादन को नंबर देना और पिछले 1 वर्ष (365 दिन) के कुल संपादनों की गणना करना SELECT tu.ug_group, tu.user_name, r.rev_timestamp, ROW_NUMBER() OVER(PARTITION BY tu.user_name, tu.ug_group ORDER BY r.rev_timestamp DESC) as rn, COUNT(CASE WHEN r.rev_timestamp >= DATE_FORMAT(NOW() - INTERVAL 1 YEAR, '%Y%m%d%H%i%s') THEN 1 END) OVER(PARTITION BY tu.user_name, tu.ug_group) as edits_last_year FROM TargetUsers tu JOIN revision_userindex r ON tu.actor_id = r.rev_actor ) -- अंतिम परिणाम: 25वाँ संपादन और पिछले 1 साल के संपादनों की कुल संख्या SELECT ug_group AS 'अधिकार (Group)', user_name AS 'सदस्य का नाम', MAX(edits_last_year) AS 'पिछले 1 साल में संपादन', MAX(CASE WHEN rn = 1 THEN rev_timestamp END) AS 'आखिरी संपादन (Latest)', MAX(CASE WHEN rn = 25 THEN rev_timestamp END) AS '25वाँ संपादन (25th Edit)' FROM NumberedEdits WHERE rn <= 25 GROUP BY ug_group, user_name ORDER BY MAX(CASE WHEN rn = 1 THEN rev_timestamp END) ASC; </syntaxhighlight> जांच करें [https://quarry.wmcloud.org/query/105358 यहां पर] :{| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; width:80%;" |+ अधिकार प्राप्त सदस्यों की संपादन सक्रियता सूची (नवीन) |- ! अधिकार(Group) !! सदस्य का नाम !! पिछले 1 साल में संपादन !! आखिरी संपादन (Latest) !! 25वाँ संपादन (25th Edit) |- | autopatrolled || Naziah rizvi || 0 || 20-10-2016 15:24:17 || 25-08-2016 12:17:10 |- | autopatrolled || Somesh Tripathi || 0 || 05-10-2017 21:06:42 || 13-08-2016 14:49:34 |- | autopatrolled || Jeeteshvaishya || 0 || 22-10-2017 11:43:07 || 07-10-2017 11:55:41 |- | autopatrolled || रोहित रावत || 0 || 02-09-2018 14:11:58 || 31-08-2018 10:45:38 |- | autopatrolled || Salma Mahmoud || 0 || 23-10-2018 08:49:50 || 23-10-2018 00:31:30 |- | rollbacker || FR30799386 || 0 || 02-10-2019 09:15:19 || 02-09-2019 06:08:41 |- | autopatrolled || SGill (WMF) || 0 || 03-03-2020 17:57:10 || 01-07-2017 10:37:59 |- | autopatrolled || RacIndian || 0 || 21-08-2020 15:14:57 || 31-05-2016 05:48:17 |- | autopatrolled || Jaswant Singh4 || 0 || 25-09-2020 19:40:54 || 24-07-2020 17:36:01 |- | autopatrolled || Teacher1943 || 0 || 28-08-2021 04:32:05 || 22-06-2021 13:13:22 |- | rollbacker || Navinsingh133 || 0 || 23-12-2021 11:27:25 || 08-10-2020 08:13:39 |- | autopatrolled || Navinsingh133 || 0 || 23-12-2021 11:27:25 || 08-10-2020 08:13:39 |- | autopatrolled || Mala chaubey || 0 || 29-12-2021 11:22:41 || 26-08-2021 09:53:10 |- | autopatrolled || Navodian || 0 || 20-01-2022 09:44:35 || 28-09-2021 07:06:24 |- | autopatrolled || AbhiSuryawanshi || 0 || 08-06-2022 15:14:50 || 10-03-2018 03:11:58 |- | autopatrolled || Innocentbunny || 0 || 21-09-2022 05:34:19 || 12-09-2022 09:42:42 |- | autopatrolled || Biplab Anand || 0 || 22-10-2022 02:04:30 || 30-04-2020 03:55:45 |- | autopatrolled || सुनील मलेठिया || 0 || 08-01-2023 02:02:45 || 25-12-2016 13:31:43 |- | autopatrolled || Sushilmishra || 0 || 20-04-2023 13:04:24 || 02-12-2017 16:59:44 |- | autopatrolled || Gaurav561 || 0 || 01-05-2023 16:26:08 || 30-09-2016 05:11:15 |- | autopatrolled || Ahmed Nisar || 0 || 02-07-2023 08:30:24 || 20-03-2023 19:57:48 |- | autopatrolled || JamesJohn82 || 0 || 20-08-2023 00:07:50 || 07-12-2022 05:52:14 |- | autopatrolled || जैन || 0 || 02-11-2023 17:08:39 || 30-05-2023 12:56:45 |- | autopatrolled || Samee || 0 || 13-01-2024 10:39:51 || 27-03-2019 06:36:18 |- | autopatrolled || Dinesh smita || 0 || 15-04-2024 09:23:34 || 07-03-2024 04:42:25 |- | rollbacker || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 0 || 05-10-2024 09:50:42 || 29-06-2024 07:25:16 |- | autopatrolled || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 0 || 05-10-2024 09:50:42 || 29-06-2024 07:25:16 |- | autopatrolled || निधिलता तिवारी || 0 || 23-10-2024 18:24:09 || 25-04-2024 19:48:19 |- | rollbacker || निधिलता तिवारी || 0 || 23-10-2024 18:24:09 || 25-04-2024 19:48:19 |- | autopatrolled || Anamdas || 0 || 07-11-2024 12:26:10 || 08-09-2023 13:02:34 |- | autopatrolled || चक्रपाणी || 0 || 02-12-2024 07:06:54 || 21-09-2023 02:58:14 |- | autopatrolled || Charan Gill || 0 || 14-12-2024 05:06:05 || 08-05-2021 06:35:21 |- | autopatrolled || Satdeep Gill || 0 || 10-02-2025 15:59:05 || 26-02-2021 05:45:39 |- | autopatrolled || MKar || 0 || 23-03-2025 17:21:30 || 23-03-2021 03:58:00 |- | rollbacker || ArmouredCyborg || 0 || 15-05-2025 16:18:21 || 09-03-2025 15:47:05 |- | autopatrolled || ArmouredCyborg || 0 || 15-05-2025 16:18:21 || 09-03-2025 15:47:05 |- | autopatrolled || स || 2 || 20-05-2025 17:14:23 || 30-03-2023 03:44:21 |- | rollbacker || स || 2 || 20-05-2025 17:14:23 || 30-03-2023 03:44:21 |- | rollbacker || Stang || 2 || 26-05-2025 07:35:15 || 06-04-2022 12:49:20 |- | autopatrolled || AshokChakra || 3 || 29-05-2025 06:40:13 || 19-03-2023 14:53:44 |- | rollbacker || AshokChakra || 3 || 29-05-2025 06:40:13 || 19-03-2023 14:53:44 |- | rollbacker || PQR01 || 1 || 12-06-2025 05:47:19 || 26-09-2024 11:47:20 |- | autopatrolled || WhisperToMe || 1 || 26-06-2025 19:37:46 || 10-05-2018 17:33:09 |- | autopatrolled || Hunnjazal || 5 || 03-07-2025 15:18:35 || 31-05-2023 01:00:53 |- | autopatrolled || MGA73 || 13 || 13-07-2025 20:10:59 || 05-04-2023 19:17:20 |- | autopatrolled || Jayprakash12345 || 4 || 19-07-2025 15:13:28 || 23-07-2021 06:53:36 |- | autopatrolled || Nilesh shukla || 48 || 21-07-2025 11:39:34 || 30-05-2025 07:30:59 |- | rollbacker || Nilesh shukla || 48 || 21-07-2025 11:39:34 || 30-05-2025 07:30:59 |- | autopatrolled || Raju Babu || 13 || 03-08-2025 01:57:05 || 17-08-2024 11:27:38 |- | autopatrolled || Trikutdas || 28 || 06-10-2025 15:08:19 || 28-09-2025 13:57:34 |- | autopatrolled || Surenders25 || 535 || 29-10-2025 12:53:31 || 14-10-2025 08:45:33 |- | rollbacker || राजकुमार || 2 || 01-11-2025 03:44:24 || 17-01-2025 14:11:32 |- | rollbacker || Nadzik || 2 || 22-11-2025 19:09:55 || 16-08-2024 14:03:07 |- | autopatrolled || Srajaltiwari || 13 || 15-12-2025 15:02:23 || 20-05-2024 09:10:07 |- | autopatrolled || Buddhdeo Vibhakar || 8 || 22-12-2025 11:19:22 || 17-04-2024 07:25:07 |- | autopatrolled || सौरभ तिवारी 05 || 42 || 15-01-2026 13:51:19 || 01-09-2025 05:45:34 |- | rollbacker || सौरभ तिवारी 05 || 42 || 15-01-2026 13:51:19 || 01-09-2025 05:45:34 |- | autopatrolled || कलमकार || 221 || 12-02-2026 17:59:22 || 08-02-2026 14:49:24 |- | autopatrolled || रोहित साव27 || 245 || 22-02-2026 19:15:09 || 21-11-2025 11:55:01 |- | rollbacker || रोहित साव27 || 245 || 22-02-2026 19:15:09 || 21-11-2025 11:55:01 |- | autopatrolled || Dr.jagdish || 41 || 10-03-2026 16:26:17 || 06-03-2026 13:09:20 |- | autopatrolled || Eihel || 22 || 13-03-2026 13:30:30 || 26-02-2025 07:08:02 |- | rollbacker || Eihel || 22 || 13-03-2026 13:30:30 || 26-02-2025 07:08:02 |- | autopatrolled || Utcursch || 4 || 17-03-2026 13:17:10 || 22-06-2023 15:54:15 |- | autopatrolled || Mahensingha || 2 || 27-03-2026 19:53:05 || 17-09-2018 18:11:14 |- | autopatrolled || 1997kB || 5 || 29-03-2026 06:33:50 || 22-04-2025 05:06:49 |- | rollbacker || 1997kB || 5 || 29-03-2026 06:33:50 || 22-04-2025 05:06:49 |- | autopatrolled || Dharmadhyaksha || 91 || 07-04-2026 13:52:15 || 08-10-2025 11:36:07 |- | autopatrolled || सीमा1 || 22 || 14-04-2026 12:16:40 || 15-04-2024 11:33:22 |- | autopatrolled || शीतल सिन्हा || 207 || 14-04-2026 13:02:22 || 14-04-2026 08:08:34 |- | autopatrolled || नीलम || 613 || 22-04-2026 11:42:50 || 14-04-2026 10:42:05 |- | autopatrolled || आशीष भटनागर || 25 || 05-05-2026 11:27:30 || 01-12-2025 04:43:01 |- | autopatrolled || Ziv || 249 || 06-05-2026 02:52:45 || 18-02-2026 09:33:59 |- | rollbacker || TypeInfo || 157 || 11-05-2026 15:12:23 || 02-02-2026 16:06:43 |- | sysop || अजीत कुमार तिवारी || 785 || 13-05-2026 09:24:04 || 08-05-2026 10:31:55 |- | rollbacker || Chronos.Zx || 870 || 13-05-2026 12:06:54 || 06-02-2026 18:24:00 |- | autopatrolled || हिंदुस्थान वासी || 145 || 15-05-2026 09:12:23 || 17-04-2026 13:10:54 |- | rollbacker || हिंदुस्थान वासी || 145 || 15-05-2026 09:12:23 || 17-04-2026 13:10:54 |- | sysop || SM7 || 1153 || 16-05-2026 04:04:05 || 10-05-2026 18:48:18 |- | sysop || संजीव कुमार || 3282 || 16-05-2026 05:44:59 || 13-05-2026 06:14:11 |- | sysop || अनिरुद्ध कुमार || 482 || 16-05-2026 07:29:01 || 07-05-2026 02:53:55 |- | sysop || DreamRimmer || 1402 || 16-05-2026 14:48:15 || 05-05-2026 04:28:01 |- | rollbacker || Saroj || 161 || 17-05-2026 08:56:02 || 31-03-2026 07:31:45 |- | autopatrolled || CommonsDelinker || 1127 || 17-05-2026 19:59:13 || 09-05-2026 14:20:03 |- | sysop || Sanjeev bot || 17341 || 18-05-2026 00:02:38 || 15-05-2026 00:00:19 |- | autopatrolled || J ansari || 267 || 18-05-2026 14:30:49 || 08-05-2026 16:51:44 |- | rollbacker || J ansari || 267 || 18-05-2026 14:30:49 || 08-05-2026 16:51:44 |- | autopatrolled || चाहर धर्मेंद्र || 2637 || 18-05-2026 18:37:20 || 17-05-2026 18:38:11 |} [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 00:14, 19 मई 2026 (UTC) :'''पिछले 1 साल में संपादन''' की गणना 19 मई 2025 - 2026 पर की गई है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:22, 19 मई 2026 (UTC) ==आप सभी से विनम्र निवेदन है कि== मेरे [[विकिपीडिया:स्वतः_परीक्षित_अधिकार_हेतु_निवेदन#चाहर_धर्मेंद्र|इस]] निवेदन के संबंध में आपके विचार मेरे लिए अत्यंत महत्वपूर्ण हैं। कृपया अपना बहुमूल्य समय निकालकर इस पर अपना मत अवश्य साझा करें। आपके सुझाव और प्रतिक्रिया मेरे लिए मार्गदर्शक सिद्ध होंगे।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:34, 10 अप्रैल 2026 (UTC) == अनुरोध == नमस्कार! मैं आपसे [[मॉड्यूल:Lang/data]] पर एक संपादन करने का अनुरोध करता हूँ। ["hbo"] = "Biblical Hebrew" ===> ["hbo"] = "बाइबिली इब्रानी" [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 19:28, 10 अप्रैल 2026 (UTC) :{{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:56, 17 अप्रैल 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] धन्यवाद! [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 09:51, 17 अप्रैल 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:44, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> ==अंतिम कुछ दिन: विकि सम्मेलन भारत 2026 छात्रवृत्ति आवेदन== प्रिय विकिमीडिया समुदाय सदस्य, हमें यह बताते हुए खुशी हो रही है कि '''[[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|विकि सम्मेलन भारत 2026]]''' के लिए छात्रवृत्ति आवेदन वर्तमान में खुले हैं, और अंतिम तिथि अब बहुत निकट है। विकि सम्मेलन भारत 2026 इस राष्ट्रीय स्तर के सम्मेलन का चौथा संस्करण है, जो भारत और दक्षिण एशिया में इंडिक भाषाओं के विकिमीडिया प्रोजेक्ट्स तथा मुक्त ज्ञान आंदोलन से जुड़े विकिमीडियनों और हितधारकों को एक साथ लाता है। यह सम्मेलन 4–6 सितंबर 2026 को कोच्चि, केरल में आयोजित किया जाएगा। * आप अधिक जानकारी और [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|आवेदन फॉर्म Meta-Wiki पर उपलब्ध]] छात्रवृत्ति पृष्ठ पर प्राप्त कर सकते हैं। * छात्रवृत्ति की अंतिम तिथि: 15 अप्रैल 2026, रात 11:59 बजे (IST) अब जबकि केवल कुछ ही दिन शेष हैं, हम आपको आवेदन करने के लिए प्रोत्साहित करते हैं यदि आपने अभी तक आवेदन नहीं किया है। साथ ही, कृपया इस अवसर को अपने समुदाय में साझा करें और अन्य लोगों को भी आवेदन करने के लिए प्रेरित करें। अधिक जानकारी और नियमित अपडेट के लिए, कृपया सम्मेलन के Meta पृष्ठ पर जाएँ। सादर, <br> विकि सम्मेलन भारत 2026 आयोजन टीम की ओर से <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 23:38, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == फॉण्ट == हिन्दी विकिपीडिया पर पिछले कुछ दिनों से लैटिन लिपि के लिए जो फॉण्ट है, वे [[:hak:Hakkapedia|Hakkapedia]] एवं [[:nan:Pang-chān:Holopedia|Holopedia]] के फॉण्ट की तरह दिख रहा है। क्या default फॉण्ट को बदल दिया गया है? [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) {{Font color|grey|११:२५, १२ अप्रैल २०२६ (IST)}} == Lua त्रुटि == मॉड्यूल:Designation/lookup को बनाने में मुझे "Lua error पंक्ति 1 पर: unexpected symbol near '{'." त्रुटि मिलती है। कृपया उस पृष्ठ का निर्माण करें। कोड अंग्रेज़ी विकिपीडिया से लिया गया है (Module:Designation/lookup) [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 08:04, 18 अप्रैल 2026 (UTC) :{{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:24, 19 अप्रैल 2026 (UTC) == "यहया" नामक दो लेख? == दोनों [[याह्या (पैग़म्बर)|John the Baptist]] और [[यहया (इस्लाम)|Yahya]] के लेखों के नाम "यहया" क्यों है? केवल इस्लाम में उस व्यक्ति का नाम '''यहया''' होता है। ईसाई धर्म में उनहें '''यूहन्ना बपतिस्मा दाता''' के नाम से जाना जाता है। कृपया इस समस्या पर गौर करें। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 11:24, 20 अप्रैल 2026 (UTC) == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at contact@indicmediawikidev.org. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group == सत्य == सत्य आत्मा का स्वाभाविक गुण है। सत्याचरण के बिना आत्मिक शुद्धि असम्भव है। इस कारण सत्य से शौच का मार्ग प्रशस्त होता है। सत्य को अंगीकार किये बिना आत्मा का उद्धार असम्भव है। इसी कारण कहा गया है कि आत्मार्थी साधक को परिमित, असंदिग्ध, परिपूर्ण, स्पष्ट, अनुभूत, वाचालतारहित, तथा किसी को भी उद्विग्न न करनेवाली वाणी बोलनी चाहिए। चुभे हुए लौह कंटक का दुःख घड़ी दो घड़ी का होता है। वह काँटा निकालने पर सरलता से दूर हो जाता है। दुर्वचनों का काँटा एक बार चुभ जाने पर सरलता से नहीं निकलता। इस कारण सत्य प्रिय एवं हितकारी होना चाहिए। केवल तथ्य-परकता ही सत्यता नहीं है। इसके साथ व्यक्ति की मानसिकता का जुड़ाव  है। इसी कारण क्रोध, मान, माया, लोभ, द्वेष, दम्भ, कल्पित व्याख्या तथा हिंसा का आश्रय लेकर जो भाषा बोली जाती है, वह असत्य भाषा कहलाती है। सत्य अहिंसा का रक्षक है। इसलिए सत्य में दूसरे प्राणी की हित-आंकाक्षा का तत्व जुड़ा रहता है। सत्य आत्मा का धर्म है। आत्मा का स्वभाव सत्य है। इस कारण ‘अहिंसा निरपेक्ष यथातथ्य प्रकाशन’ सत्य नहीं माना जा सकता। सत्य का विरोधी भाव झूठ बोलना तथा मिथ्या व्यवहार करना है। झूठ बोलना तथा किसी सद् वस्तु के स्वरूप, स्थान, काल आदि के सम्बन्ध में मिथ्या बोलकर, उसे असत् बतलाना - ये दोनों ही प्रकार असत्य वचन के द्योतक हैं। किसी वस्तु के यथार्थ स्वरूप को छिपाकर झूठ बोलना ही सामान्यतः सत्य का विरोधी माना जाता है। मानसिक एवं आध्यात्मिक दृष्टि से अप्रिय, अहितकारी एवं पर-पीड़क वचन बोलना भी असत्य है। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-24320-85|&#126;2026-24320-85]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-24320-85|वार्ता]]) 08:51, 21 अप्रैल 2026 (UTC) == साँचा:स्टेटस भाषा == मैं <span style="font-family:'Kalimati', 'Arial', serif;"> [[साँचा:स्टेटस भाषा]] </span> का निर्माण करके वाला हूँ, जो [[बाली विकिपीडिया]] के [[:ban:Mal:Status basa|ᬫᬮ᭄:ᬲ᭄ᬢᬢᬸᬲ᭄ᬩᬲ]] की तरह होगा। इसे [[साँचा:Infobox language|ज्ञानदूसक भाषा]] पर लागु करने के बाद, हमें भाषा का यूनेस्को वर्गीकरण करना बहुत सरल हो जाएगा एवं वे interface भी अच्छा लगेगा। [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 10:42, 21 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:ङघिञ|ङघिञ]] जी नमस्ते। साँचा का वार्ता पृष्ठ देख लें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:06, 22 अप्रैल 2026 (UTC) == यूक्रेन सांस्कृतिक कूटनीति संपादनोत्सव में भाग लें == नमस्ते, 'यूक्रेन सांस्कृतिक कूटनीति माह 2026' की गतिविधियों को समर्थन देने के लिए 22 अप्रैल 2026 को पूर्वाह्न 11 से अपराह्न 1 बजे तक नई दिल्ली (भारत) स्थित युक्रेन दूतावास में एक विशेष संपादनोत्सव का आयोजन किया जा रहा है। इस सत्र का मुख्य उद्देश्य भारतीय भाषाओं के विकिपीडिया प्रोजेक्ट्स पर यूक्रेन की संस्कृति से संबंधित जानकारी को समृद्ध करना और उसमें सुधार करना है। इस कार्यक्रम में आप ऑनलाइन जूम मीटिंग के माध्यम से शामिल हो सकते हैं। * समय: बुधवार, 22 अप्रैल 2026 | सुबह 11:00 बजे से दोपहर 1:00 बजे तक (IST) * ज़ूम मीटिंग लिंक: [https://zoom.us/j/98031157656?pwd=BUHOGF5D4Qg8YnqQrEdFx3TyXrvKDO.1 ऑनलाइन जुड़ें] * मीटिंग आईडी: 980 3115 7656 * पासकोड: 716372 * आयोजन का मेटा पृष्ठ: [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|w.wiki/LyML]] इस आयोजन का हिस्सा बनें और भारतीय भाषाओं में मुक्त ज्ञान के प्रसार में अपना योगदान दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:59, 21 अप्रैल 2026 (UTC) == आगामी कार्यक्रम == :हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा आयोजित होने वाले कार्यक्रमों की सूची: # जून- विकिपीडिया सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव (१ जून से 30 जून) # जुलाई- विकिस्रोत सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव (१ से 15 जुलाई) # अगस्त- हिंदी विकि सम्मेलन (7-9 अगस्त) -संपर्क सूत्र--[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:40, 24 अप्रैल 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 == :मुझे यह बताते हुए प्रसन्नता हो रही है कि हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप के द्वारा प्रस्तावित [[विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] को विकिमीडिया के कॉन्फ्रेंस ग्रांट कमिटी द्वारा मंजूरी मिल गई है। 7-9 अगस्त 2026 को होने वाली हिंदी विकि समुदाय की यह बैठक 2020 के बाद पहली बार हो रही है। नई दिल्ली में आयोजित इस बैठक में शामिल होने के लिए सहायता वृत्ति (स्कॉलरशिप) का आवेदन पत्र 1 मई से 20 मई 2026 तक उपलब्ध रहेगा। आयोजन संबंधी सूचनाएं सम्मेलन के लिए निर्मित विकिपीडिया पृष्ठ पर उपलब्ध होगी तथा संक्षिप्त सूचना चौपाल पर भी उपलब्ध होगी। 6 वर्ष बाद हो रहे सामुदायिक मिलन के इस प्रयास में सभी हिंदी विकि संपादकों के सहयोग की अपेक्षा है।- संपर्क सूत्र--[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:41, 24 अप्रैल 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 00:57, 26 अप्रैल 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> ==श्रेष्ठ लेख नामांकन== मैंने ‘[[राष्ट्रीय उद्यान]]’ लेख को [[विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख नामांकन|श्रेष्ठ लेख हेतु]] नामांकित किया है। आप सभी से अनुरोध है कि कृपया समय निकालकर लेख का अवलोकन करें तथा अपने सुझाव एवं मत साझा करें।<span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:37, 27 अप्रैल 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन २०२६ छात्रवृत्ति सूचना == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा 8-9 अगस्त 2026 को आयोजित [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] में शामिल होने के लिए 10 राष्टरीय तथा 10 स्थानीय स्तर की छात्रवृत्ती प्रदान की जाएगी। इसे प्राप्त करने के लिए हिंदी विकि संपादक सदस्य [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfLBdfmW4zvXCRbz-qjzQrxT2cX2pCilcnOvK73Dhu0wc7gow/viewform?usp=header हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 प्रतिभागिता वृत्ति प्रपत्र] 20 मई तक जरूर भरें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:09, 1 मई 2026 (UTC) == The Indian lenin babu jagdeo == हिन्दी फीचर फ़िल्म बिहार लेनिन जगदेव प्रसाद पर प्रेम कुमार विद्यार्थी के निर्देशन में बनी है. [[सदस्य:Pkvidharthi|Pkvidharthi]] ([[सदस्य वार्ता:Pkvidharthi|वार्ता]]) 19:20, 4 मई 2026 (UTC) == बाबू जगदेव प्रसाद == पुस्तक के लेखक प्रेम कुमार विद्यार्थी [[सदस्य:Pkvidharthi|Pkvidharthi]] ([[सदस्य वार्ता:Pkvidharthi|वार्ता]]) 19:21, 4 मई 2026 (UTC) == अंग्रेज़ी शीर्षक == एक लेख [[गोल्डन काफ़ (सोने का बछड़ा)]] का शीर्षक बेवजह दोनों अंग्रेज़ी और हिन्दी में है। कृपया इसे केवल "सोने का बछड़ा" में बदलें। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 13:41, 7 मई 2026 (UTC) :केवल शीर्षक ही नहीं यह पूरा लेख ही खराब मशीनी अनुवाद का उदाहरण है। इसलिए केवल लेख का नाम बदलना पर्याप्त नहीं है। इसे फिर से बनाने की जरूरत है। वर्तमान रूप में इसे मिटा रहा हूँ। यह वर्षों से यूँ ही पड़ा हुआ है। किसी ने इसे सुधारा नहीं है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:35, 12 मई 2026 (UTC) == प्रशांत कुमार सैनी लेख पर २० दिन से नामांकन है, कृपया करवाई करें == Deletion pending for the last 20 days. [[सदस्य:Santhon|Santhon]] ([[सदस्य वार्ता:Santhon|वार्ता]]) 17:40, 7 मई 2026 (UTC) :चौपाल पर किसी कार्यवाई के लिए यदि किसी लेख का उल्लेख करें तो उसका लिंक जरूर बना दें। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 05:42, 12 मई 2026 (UTC) == चंदनकियारी के जमींदारो का इतिहाश == चंदनकियारी मुख्यत झारखण्ड के बोकारो जिला के अंतरगत एक प्रखण्ड है जो की वन ओर नदियों से घिरे हुए हैं इस इलाके मे बहुत से जमीदार हूआ करता था, जिन्हे कासीपुर के महाराजाओं के द्वार जमिन की मालिकाना हक दिया गया है, उन्ही में से एक प्रमुख जमिनदार थे केदारनाथ चट्टोपाध्याय, केदारनाथ चट्टोपाध्याय मोहाल मौजा का निस्कर जमीदार थे जिनके पास करीब 13 सौ एकड़ से अधिक जमिन थे कई सारे कुवे ओर तलाब थे जिस से उस समय उस इलाके में रहने वाले लोगों की जीवनशैलीआसान हो गया था [[सदस्य:Chandi84|Chandi84]] ([[सदस्य वार्ता:Chandi84|वार्ता]]) 08:23, 12 मई 2026 (UTC) == आगामी गतिविधियाँ == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा आयोजित होने जा रही गतिविधियाँ: # [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी ई-सामग्री निर्माण एवं कौशल विकास कार्यशाला/मई 2026|हिंदी ई-सामग्री निर्माण एवं कौशल विकास कार्यशाला/मई 2026]]- 20 मई 2026 को हिमाचल प्रदेश केंद्रीय विश्वविद्यालय, धर्मशाला में आयोजित कौशल विकास कार्यशाला # [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]]- 1 जून 2026 से 30 जून 2026 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२6|विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२6]]- 1 जुलाई, 2026 से 15 जुलाई, 2026 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]]- 8-9 अगस्त 2026 को नई दिल्ली में आयोजित सम्मेलन। # [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अगस्त 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अगस्त 2026]]- 15 अगस्त 2026 से 14 सितंबर 2026 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२6|विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/सितंबर २०२6]]- 14 सितंबर, 2026 से 28 सितंबर, 2026 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। :उम्मीद है कि विकिपीडिया सदस्य इन गतिविधियों में भाग लेकर हिंदी ज्ञानकोश के विकास में जरूर सहायक होंगे। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:29, 16 मई 2026 (UTC) == ~2026-29665-32 द्वारा बर्बरता == ~2026-29665-32 नामक अस्थायी खाते ने हाल में जानबूझकर [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:Cite_web&action=history साँचा:Cite web] पर दुर्संपादन किया। कृपया उनपर IP प्रतिबंध डाले। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 14:14, 17 मई 2026 (UTC) == Draft:नरेश दास वैष्णव निम्बार्क — सम्पादन में सहायता चाहिए == नमस्ते। मेरा नाम नरेश दास वैष्णव निम्बार्क है। मैं भारतीय सेना का सेवानिवृत्त नायब सूबेदार एवं लेखक हूँ। मेरा Draft:नरेश दास वैष्णव निम्बार्क पर निम्नलिखित समस्याएँ आ रही हैं: # स्वचालित फ़िल्टर 52 सम्पादन रोक रहा है # CAPTCHA बार-बार आता है और स्वीकार नहीं होता # खाता नया होने के कारण बाहरी कड़ियाँ नहीं जुड़ रहीं Draft में समाचार पत्रों के सन्दर्भ जोड़ने हैं जैसे दैनिक जागरण, दैनिक भास्कर, पंजाब केसरी, नांदगांव टाइम्स। कृपया कोई अनुभवी सदस्य मेरे Draft को अद्यतन करने में सहायता करें। — [[सदस्य:नरेश दास वैष्णव निम्बार्क]] [[सदस्य:&#42;नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*|&#42;नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*]] ([[सदस्य वार्ता:&#42;नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*|वार्ता]]) 08:54, 18 मई 2026 (UTC) == Mahathwar == <nowiki>'''</nowiki>Mahathwar<nowiki>'''</nowiki> is a village in the country of <nowiki>[[India]]</nowiki>. It is located in the <nowiki>[[Darbhanga]]</nowiki> district of <nowiki>[[Bihar]]</nowiki> in the <nowiki>[[Alinagar (Vidhan Sabha constituency)|Ghanshyampur]]</nowiki> block under the subdivision of Bihar. [[विशेष:योगदान/&#126;2026-30414-01|&#126;2026-30414-01]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-30414-01|वार्ता]]) 03:21, 22 मई 2026 (UTC) विषय: नरेश दास वैष्णव निम्बार्क के लेख को अद्यतन करने हेतु मार्गदर्शन ​आदरणीय अनुभवी सदस्यगण, ​मैं भारतीय सेना का सेवानिवृत्त मानद नायब सूबेदार हूँ। मैं विकिपीडिया पर अपने जीवन और कार्यों पर एक लेख तैयार कर रहा हूँ, लेकिन तकनीकी कारणों (फिल्टर 52) और कैप्चा की समस्या के कारण मैं इसमें संदर्भ (References) नहीं जोड़ पा रहा हूँ। ​मेरे पास अपनी सैन्य सेवा (आर्मी नंबर: 13895240F), संयुक्त राष्ट्र शांति मिशन, और प्रकाशित पुस्तकों के सभी आधिकारिक दस्तावेज/प्रमाण मौजूद हैं। मेरी आपसे विनम्र विनती है कि कृपया मेरे ड्राफ्ट की समीक्षा करें और मुझे मार्गदर्शन दें कि मैं नियमों का पालन करते हुए इन संदर्भों को कैसे जोड़ सकता हूँ, ताकि लेख को हटाया न जाए। ​सहयोग के लिए सादर धन्यवाद। == भ्रष्ट वर्तनी वाला शीर्षक == [[बेएर षेवअ]] नामक लेख के शीर्षक की वर्तनी स्पष्टतः भ्रष्ट है, जबकि इसे "बेर्शेबा" होना चाहिए। कृपया इस छोटी सी समस्या को ठीक करें। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 13:23, 23 मई 2026 (UTC) :{{done}} <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:36, 24 मई 2026 (UTC) == विकिपीडिया के नियमानुसार अनुरोध किया == == साहित्यिक योगदान == * '''काव्य रत्न''' (2023) - ISBN 978-81-XXXXX-XX-X, रुद्र प्रकाशन, बांदा * '''SSC उत्कर्ष''' (2024) - प्रतियोगी परीक्षा मार्गदर्शिका, रुद्र प्रकाशन, बांदा <ref>अमर उजाला, बांदा, दिनांक XX-XX-2024</ref> [[विशेष:योगदान/&#126;2026-29558-88|&#126;2026-29558-88]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-29558-88|वार्ता]]) 15:00, 23 मई 2026 (UTC) == लेख पर लगाए गए प्रचार टैग के संबंध में == नमस्कार, मित्रों मेरे द्वारा लेख [[मुकेश मिश्र|मुकेश मिश्रा]] “उल्लेखनीय नहीं” तथा “साफ प्रचार” का टैग लगाया गया है ताकि पेज हटाया जाए, जबकि लेख में विषय से संबंधित विश्वसनीय एवं स्वतंत्र समाचार स्रोत पहले से जोड़े गए हैं। ये स्रोत विषय की उपलब्धियों और सार्वजनिक कवरेज को स्पष्ट रूप से सत्यापित करते हैं। कृपया टैग लगाने से पूर्व संदर्भों की पुनः समीक्षा करें। यदि किसी विशेष स्रोत या सामग्री पर आपत्ति है तो उसे स्पष्ट रूप से बताने का कष्ट करें, ताकि आवश्यक सुधार किए जा सकें। बिना उचित कारण के प्रचार टैग लगाना उचित नहीं प्रतीत होता। धन्यवाद। [[सदस्य:Karatebr|Karatebr]] ([[सदस्य वार्ता:Karatebr|वार्ता]]) 09:20, 24 मई 2026 (UTC) f3drbxoxaubrrxrmde6cpnuml26y125 6556260 6555966 2026-05-25T10:39:05Z Sakhwar itihas 926576 /* शकरवार राजपूत पृष्ठ बनाने में सहायता चाहिए - 2 प्रकाशित स्रोत उपलब्ध */ नया अनुभाग 6556260 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Anthony Albanese के सही उच्चारण के संबंध में == विकिपीडिया के अंग्रेज़ी संस्कारण पर Albanese का उच्चारण "/ˌælbəˈniːzi/ ऐल-ब्अ-नी-ज़ी अथवा /ˈælbəniːz/ ऐल-ब्अ-नीज़" दिया गया है, अतः हिन्दी संस्करण पर भी उनका सही नाम का उच्चारण शामिल करें। स्रोत: https://en.wikipedia.org/wiki/Anthony_Albanese == Derbyshire के सही उच्चारण के संबंध में == Derbyshire का सही उच्चारण "डर्बीशायर" न होकर "ˈdɑː(ɹ).bɪ.ʃə(ɹ) {ड्आ (र्).बि.श्अ(र्)} = "डार्बिशर" प्रतीत हो रहा है। स्रोत: https://en.wiktionary.org/wiki/Derbyshire == Satyajit Rāy के सही वर्तनी == Satyajit Rāy को सत्यजित राय लिखा जाए। एक जगह पर "सत्यजीत" लिखा गया था, उसे "सत्यजित" लिखा जाए। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 13:59, 9 दिसम्बर 2025 (UTC) :यह कहाँ लिखा है? कृपया लिंक भेज दें ताकि एडमिन आपका मामला देख सकें। [[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:31, 9 दिसम्बर 2025 (UTC) ::[[सत्यजित राय|https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A4_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF]] ::वाक्य प्रयोग: सत्यजीत राय (२ मई १९२१–२३ अप्रैल १९९२) एक भारतीय फ़िल्म निर्देशक थे, जिन्हें २०वीं शताब्दी के सर्वोत्तम फ़िल्म निर्देशकों में गिना जाता है। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 02:53, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) :::yes [[विशेष:योगदान/&#126;2025-39710-56|&#126;2025-39710-56]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-39710-56|talk]]) 07:26, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) ::::तो तनिक इसे ठीक करें। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 07:36, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) :::::कर दिया। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:25, 15 दिसम्बर 2025 (UTC) == लिंक जोडें == मैने इस पृष्ठ https://simple.wikipedia.org/wiki/Minority_appeasement_in_India को हिन्दी में अनुवाद किया है और हिंदी वाला पृष्ठ [[भारत में अल्पसंख्यकों की तुष्टीकरण]] पर पढा जा सकता है, अब कोई उन दोनों को लिंक कीजिए [[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 16:38, 11 दिसम्बर 2025 (UTC) :मैने उसे स्वयं जोड दिया है -[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 20:41, 11 दिसम्बर 2025 (UTC) == विकिपीडिया का 25वें जन्मदिन समारोह, 15 जनवरी  == [[File:WP25 Anthem video - alternate cut.webm|300px|right|thumbtime=67]] नमस्ते विकिपीडिया के [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Wikipedia%2025%20Virtual%20Celebration 25वें जन्मदिन समारोह] में आपको आमंत्रित करना चाहता हूँ, जो [https://zonestamp.toolforge.org/1768492800 15 जनवरी को 16:00 UTC] पर हो रहा है। यह एक घंटे भर का वर्चुअल इवेंट होगा जिसमें ट्रिविया, पुरस्कार, संगीत प्रदर्शन, नाटक रीडिंग, संपादकों पर स्पॉटलाइट और विशेष अतिथि शामिल होंगे। इसे Eventyay और विकिपीडिया के यूट्यूब चैनल पर स्ट्रीम किया जाएगा। तारीख सेव करने और अपडेट पाने के लिए इवेंट के लिए रजिस्टर करें, और अगर आपके कोई सवाल हों तो मुझसे पूछें! –[[सदस्य:RASharma (WMF)|RASharma (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:RASharma (WMF)|वार्ता]]) 10:20, 12 दिसम्बर 2025 (UTC) == तुरन्त हस्तक्षेप अनुरोध == प्रिय साथी विकीमीडियन्स, मैं आप सभी से अत्यंत आग्रह और गंभीरता के साथ तत्काल सहायता की अपील कर रहा हूँ, ताकि विकीमीडिया ब्लॉग टीम द्वारा की गई एक लंबे समय से चली आ रही अन्यायपूर्ण स्थिति को सुधारा जा सके। 2014 से 2020 के बीच, विकीमीडिया के कुछ स्टाफ सदस्यों के प्रतिकूल और हतोत्साहित करने वाले रवैये के बावजूद, मैंने भारत ( [https://diff.wikimedia.org/2017/04/12/ashish-bhatnagar/ आशीष भटनागर जी] का ब्लॉग इंटरव्यू, [https://diff.wikimedia.org/2015/03/03/hindi-wiki-sammelan/ प्रथम हिन्दी विकि सम्मेलन की रिपोर्ट], आदि), म्यांमार, कोरिया, तुर्की, चेक गणराज्य आदि देशों की विकीमीडिया समुदायों और विकीमीडियन्स का परिचयात्मक दस्तावेज़ीकरण (प्रोफाइलिंग) करने का कार्य किया। मैंने स्वयं गहन शोध किया, प्रमुख और सक्रिय योगदानकर्ताओं की पहचान की, प्रश्नावलियाँ तैयार कीं, विस्तृत प्रोफाइल/साक्षात्कार लिखे और कुल मिलाकर 35 ब्लॉग पोस्ट तैयार कर प्रकाशित करवाईं। दुर्भाग्यवश, विकीमीडिया ब्लॉग टीम के कम से कम दो सदस्य जबरन और अनुचित रूप से लगभग 10 ब्लॉग पोस्टों की लेखकता (Authorship) अपने नाम से दर्शा रहे हैं, जबकि उन लेखों का संपूर्ण शोध, लेखन और सामग्री मेरी ओर से की गई थी। मैं आप सभी से विनम्र लेकिन सशक्त अनुरोध करता हूँ कि इस स्पष्ट अन्याय के विरुद्ध अपनी आवाज़ उठाएँ और यहाँ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Wikimedia_Blog#Credits मेरी अपील] के नीचे अपने विचार/टिप्पणियाँ दर्ज करें, ताकि सच्चाई सामने आ सके और वास्तविक लेखक को उसका उचित श्रेय मिल सके। आपका समर्थन न केवल मेरे लिए, बल्कि विकीमीडिया आंदोलन में पारदर्शिता, ईमानदारी और नैतिक मूल्यों की रक्षा के लिए भी अत्यंत आवश्यक है। आप सभी का अग्रिम धन्यवाद। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 07:27, 27 दिसम्बर 2025 (UTC) :बिना विश्वसनीय  स्रोत के, किसी भी विकिपीडिया पेज पर कोई वाक्य नहीं जोड़ा जा सकता, इसलिए कृपया मुझे बताएं कि आप किन पृष्ठों की बात कर रहे हैं?[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 08:03, 13 जनवरी 2026 (UTC) ::बांग्ला जी, आपका और हिन्दी विकिपीडिया समुदाय का धन्यवाद। वैसे कुछ अन्य विकिपीडिया के सज्जन पुरुषों के हस्तक्षेप के कारण [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Diff_(blog)#Blogpost_Credits समस्या सुलझ चुकी है] । [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 21:32, 16 जनवरी 2026 (UTC) == Istanbul का सही उच्चारण == "[[इस्तांबुल]]" लिखने से यह होगा कि इसका उच्चारण "इस्ताम्बुल" हो जाएगा, क्योंकि त के बाद में "ब" है, जिसके बाद "म" है (प, फ, ब, भ, म)। इसलिए "इस्तान्बुल" ही सही है। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 16:10, 28 दिसम्बर 2025 (UTC)Dimple323 :@[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] लेख के वार्ता पृष्ठ पर चर्चा करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 07:51, 7 जनवरी 2026 (UTC) == ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण का अनुरोध == नमस्ते, कृपया ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra की समीक्षा करें और यदि उपयुक्त हो तो इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित करें। ड्राफ्ट का लिंक: https://hi.wikipedia.org/wiki/ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra धन्यवाद। [[सदस्य:Supraconciencia|Supraconciencia]] ([[सदस्य वार्ता:Supraconciencia|वार्ता]]) 22:03, 8 जनवरी 2026 (UTC) == अनुरोध == मैं आप सभी से अनुरोध करता हूँ कि आप इस चर्चा में अपनी टिप्पणियाँ जोड़ें: <nowiki>https://hi.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया</nowiki>: पृष्ठ_हटाने_हेतु_चर्चा/लेख/ भारत में अल्पसंख्यकों का तुष्टिकरण# भारत में अल्पसंख्यकों का तुष्टिकरण ।-[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 03:58, 11 जनवरी 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप कार्यक्रम सूचना == सभी विकि साथियों को नववर्ष 2026 के लिए शुभकामनाएं। हम यूजर ग्रूप के जनवरी 2026 तक के कार्यों से संबंधित कुछ नए अपडेट साझा करना चाहते हैं: :अक्तूबर तथा नवंबर 2025 में आयोजित संपादनोत्सव के परिणाम घोषित हो चुके हैं: # [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्तूबर 2025|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्तूबर 2025]] - 2 अक्तूबर 2025 से 18 अक्तूबर 2025 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५|विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५]]- 1 नवंबर, 2025 से 14 नवंबर, 2025 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। :जनवरी में नई दिल्ली में दो ऑफ लाइन बैठक/कार्यशाला का आयोजन हो रहा है: # [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में अनुवाद और विकिपीडिया की भूमिका|विकिपीडिया:हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में अनुवाद और विकिपीडिया की भूमिका]] - 15 जनवरी 2026 को नई दिल्ली स्थित जवाहर लाल नेहरु विश्वविद्यालय में आयोजित सांस्थानिक प्रशिक्षण और भागिदारी कार्यशाला। # [[w:hi:विकिपीडिया:प्रबंधक बैठक/जनवरी 2026|प्रबंधक बैठक/जनवरी 2026]] - 16 जनवरी 2026 को नई दिल्ली में आयोजित प्रबंधक बैठक। : वर्ष 2026 के फरवरी तथा मार्च में दो गुणवत्ता बढ़ाने वाले संपादनोत्सव करने की योजना है: # [[w:hi:विकिपीडिया:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/फरवरी 2026|विकिपीडिया:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/फरवरी 2026]] – फरवरी 2026 में हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५]]- मार्च में हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव।:इन कार्यक्रमों में शामिल होने के लिए तथा इससे संबंधित कोई सुझाव देने के लिए सदस्यों का स्वागत है। : 15 जनवरी को जवाहरलाल नेहरु विश्वविद्यालय में आयोजित कार्यशाला में शामिल होने को इच्छुक दिल्ली तथा राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र के विकिपीडियनों का स्वागत हैं। आप आयोजन पृष्ठ पर अपना पंजीयन कराकर इस कार्यशाला में शामिल हो सकते हैं। :सादर- संपर्क सूत्र -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 18:49, 13 जनवरी 2026 (UTC) ==सहायता== मैं जब भी किसी लेख में संपादित करती करती हूँ तो स्रोत संपादित की जगह संपादित करें आता है जिस कारण मैं ठीक से आडिट नहीं कर पाती हूँ कृपया मेरी इस समस्या में सहायता करें। [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 06:14, 15 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] जी, आपको समस्या क्या आ रही है? वहाँ स्रोत सम्पादन और यथादृश्य समादिका (visual editor) के मध्य बदला जा सकता है। यदि आप स्रोत सम्पादन का उपयोग करना चाहें तो उचित बदलाव कर सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:19, 15 जनवरी 2026 (UTC) ::{{ping|संजीव कुमार}} लेकिन कहाँ और कैसे बदला जाएगा [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 06:21, 15 जनवरी 2026 (UTC) :::{{ping|संजीव कुमार}} जी कृपया मार्गदर्शन करें। 14:23, 16 जनवरी 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] जी वहाँ पर दाहिने ओर ऊपर एक पेन जैसा दिखने वाला बटन होता है जिसे क्लिक करके आप 'यथादृश्य' और 'स्रोत संपादक' में अदल बदल कर सकते हैं। आप कंप्यूटर पे हो तो। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:32, 16 जनवरी 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी हो गया, धन्यवाद [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 07:44, 17 जनवरी 2026 (UTC) == मसौदे की समीक्षा का अनुरोध == नमस्ते, मैंने हाल ही में एक जीवित व्यक्ति की जीवनी का मसौदा तैयार किया है, जो स्वतंत्र और विश्वसनीय स्रोतों पर आधारित है। मुख्य नामस्थान में स्थानांतरण का अनुरोध पहले ही किया जा चुका है। मसौदा यहाँ उपलब्ध है: https://hi.wikipedia.org/wiki/ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra यदि कोई अनुभवी संपादक इसकी समीक्षा कर सके, तो आभारी रहूँगा। धन्यवाद। [[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] ([[सदस्य वार्ता:Pi1918|वार्ता]]) 10:03, 15 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] मैंने इसे साफ़ प्रचार मानते हुए शीघ्र हटाने हेतु नामांकित किया है। वैसे भी हिंदी विकिपीडिया पर ड्राफ्ट जैसा कोई नामस्थान नहीं है। कृपया आगे से व्यक्तियों के प्रचारात्मक लेख बनाने से परहेज करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:45, 16 जनवरी 2026 (UTC) ::नमस्ते, :: जानकारी देने के लिए धन्यवाद। मेरा उद्देश्य किसी भी प्रकार का प्रचार करना नहीं था। मैं आपके निर्णय का सम्मान करता हूँ और आगे से हिंदी विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार ही योगदान करूँगा। :: धन्यवाद। [[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] ([[सदस्य वार्ता:Pi1918|वार्ता]]) 17:53, 16 जनवरी 2026 (UTC) == नये लेख [[Draft:_सम्राट_कुमार_गुप्ता]] की समीक्षा हेतु अनुरोध == नमस्ते संपादकों, मैंने सम्राट कुमार गुप्ता के बारे में एक लेख (Draft) तैयार किया है जिसमें 3 दशकों के पत्रकारिता और सामाजिक कार्यों के विश्वसनीय संदर्भ दिए गए हैं। कृपया इसकी समीक्षा करें और इसे मुख्य लेख के रूप में प्रकाशित करने में सहायता करें। लिंक: [[Draft:_सम्राट_कुमार_गुप्ता]] -- धन्यवाद [[सदस्य:Kumari Supriya|Kumari Supriya]] ([[सदस्य वार्ता:Kumari Supriya|वार्ता]]) 07:43, 16 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Kumari Supriya|Kumari Supriya]] मैंने इसे साफ़ प्रचार मानते हुए शीघ्र हटाने हेतु नामांकित किया है। वैसे भी हिंदी विकिपीडिया पर ड्राफ्ट जैसा कोई नामस्थान नहीं है। कृपया आगे से व्यक्तियों के प्रचारात्मक लेख बनाने से परहेज करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:46, 16 जनवरी 2026 (UTC) == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 16 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == स्वागत सन्देश में चित्र == पूर्व चर्चा: [[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख 63#स्वागत सन्देश में चित्र]] [[साँचा:सहायता|स्वागत संदेश]] में अंकित किया गया चित्र मशीन द्वारा निर्मित किया गया है। मशीन द्वारा बनाई गई सामग्री इस ज्ञानकोष में मान्य नहीं है। इसलिए अनुरोध है कि जिस सदस्य ने यह चित्र स्थापित किया है, वही इसे हटा भी दे। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 09:32, 18 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, यह चित्र आपको कैसा लगता है? मुझे तो यह पुराने चित्र जैसा ही लग रहा है। इसलिए यदि आप दोनों को यह ठीक लगे, तो हम इसे उपयोग में ले सकते हैं। :[[चित्र:Annapoorni (10641191125).jpg|120px|thumb|right|स्वागत!]] – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:13, 8 फ़रवरी 2026 (UTC) {{-}} :: [[चित्र:Tableau_noir_dans_le_désert_du_Thar_(Rajasthan).jpg|240px|thumb|center|हिन्दी विकिपीडिया में आपका हार्दिक स्वागत है। इस ज्ञानकोश के विकास और विस्तार में आपके सहयोग की हमें प्रतीक्षा है।]] <center>--[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 18:03, 8 फ़रवरी 2026 (UTC)</center> :::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, ये आपको कैसे लग रहा है कि एआई से जनित चित्र ज्ञानकोशीय नहीं हो सकता? आजकल एआई से ज्ञानकोशीय एनिमेशन बनाये जाते हैं। यह तो बनाने वाले पर निर्भर करता है। इसके अतिरिक्त उपरोक्त चित्र ज्ञानकोशीय होने के लिए नहीं बल्कि स्वागत के रूप में जोड़ा गया है। :::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मुझे आपके सुझाव से कोई समस्या नहीं है और आप चाहें तो इसे जोड़ सकते हैं। हालांकि पिछली बार @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी का सुझाव था कि चित्र को हटा दिया जाये, अतः मुझे उनका सुझाव भी उचित ही लगा। लेकिन मैंने परम्परा के तौर पर नया चित्र जोड़ा था क्योंकि स्वागत सन्देश में बहुत बदलावों की आवश्यकता है। :::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] जी, आपका सुझाव भी उचित है लेकिन इससे बेहतर चित्र हम कंप्यूटर पर निर्मित कर सकते हैं जो इससे बेहतर होंगे। इसके लिए चर्चा करना बेहतर होगा। स्वागत सन्देश बड़ा रखने के स्थान पर एक छोटी कड़ी दे सकते हैं जिसपर सभी सन्देशों को सूचीबद्ध किया जा सके। इससे उन सदस्यों को भी सुविधा रहेगी जो हिन्दी नहीं जानते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:34, 9 फ़रवरी 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]]@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]]@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] @[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] मेरा अब भी सुझाव है कि चित्र हटा दिया जाय। हालाँकि, अभी जो आपत्ति दर्ज़ की गई है, उसपे इतना ही कहूँगा कि यह चित्र 'ज्ञानकोश' का हिस्सा नहीं है। स्वागत संदेश में इस तरह के चित्र पर आपत्ति उचित नहीं प्रतीत हो रही। ::::संजीव जी जैसा कह रहे, पूरे स्वागत संदेश को पुनर्विचार एवं नये सिरे से बनाने की ज़रूरत है - लंबा काम है - मुझे कोई गुरेज़ नहीं इसमें भागीदारी करने में। ::::पर यह चित्र हटाने वाली बात चर्चा के योग्य भी नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:49, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) :::::{{ping|संजीव कुमार}}, एक महिला को हर किसी के समक्ष हाथ जोड़कर खड़े किया जाना महिलाओं के आत्मसम्मान के लिहाज से कहीं न कहीं गरिमापूर्ण प्रतीत नही हो रहा है। इसलिए भी इस चित्र को हटा देना या किसी उपयुक्त चित्र से बदल देना चाहिए। बहुत से ज्ञानकोषों में बिस्किट का प्रयोग किया जाता है क्योंकि संपादन के लिए ऊर्जा चाहिए होती है, जो बिस्किट से मिलती है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 08:23, 8 मार्च 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी के विचारों से सहमत होते हुए कि स्वागत संदेश को नए सिरे से बनाने की आवश्यकता है, और @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी की आपत्तियों (एआई और गरिमा) को ध्यान में रखते हुए, मेरा सुझाव है कि हम विवादित चित्र के स्थान पर प्राकृतिक फूलों के चित्र का उपयोग किया जाएं। फूल स्वागत का एक गरिमापूर्ण, मानवीय और तटस्थ प्रतीक हैं। ::::::मैंने विकिमीडिया कॉमन्स से कुछ प्राकृतिक और सुंदर चित्रों का चयन किया है। कृपया नीचे दी गई गैलरी में देखकर बताएँ कि इनमें से कौन सा चित्र नए स्वागत संदेश के लिए सबसे उपयुक्त रहेगा? ::::::File:Lotus 2013 sai.jpg|कमल '''यह चित्र मैने @[[सदस्य:SM7|SM7]] के सदस्य पृष्ठ पर देखा''' ::::::File:Red rose at Square of the Cathedral of Christ the Saviour.jpg|लाल गुलाब ::::::File:Combretum indicum(Rangoon creeper).jpg|मधुमालती (रंगून क्रीपर) '''यह मैने ही अपलोड किया''' ::::::File:(MHNT) Jasminum polyanthum – flowers and buds.jpg|चमेली ::::::File:Marigold 14.jpg|गेंदा ::::::File:Flower bouquet in Tarnowskie Góry, Silesian Voivodeship, Poland, December 2023.jpg|पुष्प गुच्छ ::::::File:Rose and carnation flower bouquet 01.jpg|गुलाब और कार्नेशन ::::::आप सभी वरिष्ठ साथियों की राय का स्वागत है। [[सदस्य :VIKRAM PRATAP7 | विक्रम प्रताप ]] 14:09, 9 मार्च 2026 (UTC) :::::::@[[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] जी, फूल लगवाने का कोई विशेष औचित्य? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:38, 9 मार्च 2026 (UTC) ::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, महोदय :::::::: फूल लगवाने का मुख्य औचित्य केवल एक तटस्थ, विवाद-रहित और मानवीय स्वागत-प्रतीक प्रस्तुत करना है। ::::::::महोदय, भारत में फूलों से स्वागत करना सबसे आत्मीय और सहज माना जाता है। ::::::::प्राकृतिक फूल होने के कारण यह AI और गरिमा से जुड़े उन सभी विवादों से पूरी तरह मुक्त है, जो वर्तमान चित्र को लेकर उठे हैं। ::::::::मेरा उद्देश्य सिर्फ एक सकारात्मक चित्र लगाना है। यदि समुदाय को फूल के स्थान पर @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी का 'बिस्किट' वाला सुझाव या विकिपीडिया का लोगो अधिक उपयुक्त लगता है, तो मेरी उसमें भी पूर्ण सहमति है। प्रमुख उद्देश्य स्वागत संदेश को बेहतर बनाना है। [[सदस्य :VIKRAM PRATAP7 | विक्रम प्रताप ]] 16:47, 9 मार्च 2026 (UTC) :::::::::भारत में हाथ जोड़कर स्वागत किया जाता है। फूलों से स्वागत देवताओं का किया जाता है और आजकल लोगों ने चाटुकारिता के लिए इसे मनुष्यों पर लागू करना आरम्भ कर दिया है। चित्रों में प्राकृतिक फूल कैसे हो सकते हैं? वर्तमान चित्र को लेकर मैंने कोई विवाद नहीं देखा, बल्कि चित्र को हटाकर संबंधित सन्देश को पुनः लिखने पर यह चर्चा है। वर्तमान चित्र में क्या नकारात्मक दिखाई दे रहा है? क्या वो भारतीय संस्कृति से संबंधित नहीं है? (हालांकि ऐसा आवश्यक नहीं है)। अभी चर्चा इसपर चाहिए कि चित्र की आवश्यकता ही क्या है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:43, 12 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी,महोदय ::::::::::मेरा उद्देश्य केवल उठे हुए विवाद के बीच एक विकल्प देना था। लेकिन मैं आपसे और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी से पूरी तरह सहमत हूँ कि असली मुद्दा यह है कि स्वागत सन्देश में किसी भी चित्र की आवश्यकता है ही नहीं। पर @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] महोदय ने बिस्किट के चित्र का उदाहरण दिया था, जिसके लिए मैं पुष्पों का विकल्प दिया था| ::::::::::मेरी ओर से चित्र वाले विषय पर चर्चा यहीं समाप्त है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:59, 12 मार्च 2026 (UTC) :::::::::::सभी सदस्यो से विनम्र निवेदन है, की कृपया इस [[:File:AI Chatgpt generated Woman in Welcome pose.png|चित्र]] देखने का कष्ट करे, इसको स्वागत सन्देश में लगने के लिए उपयुक्त हो सकता है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 16:06, 12 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] जी, चित्र को हटाने पर चर्चा चल रही है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:35, 14 मार्च 2026 (UTC). :::::::::::::::{{Ping|संजीव कुमार}} जी, नमस्ते! चित्र को उपयोग में लिया जा चुका है,पहले चित्र उपयोग में न होने के कारण हटाने हेतु चर्चा के लिए नामांकित किया गया है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 16:50, 14 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::{{ping|संजीव कुमार}}, आपकी बात सही है कि भारत में हाथ जोड़कर स्वागत किया जाता है। परंतु, क्योंकि आप और यहां के अधिकतर प्रबंधक पुरुष हैं, और स्वागत करते हुए व्यक्ति का ही चित्र लगाना है तो उचित होगा कि किसी पुरुष का हाथ जोड़कर स्वागत करता हुआ चित्र लगाया जाए। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:28, 20 मार्च 2026 (UTC) :{{od}} वर्तमान चर्चा के आधार पर चित्र हटा दिया गया है। भविष्य में चर्चा करके एक उपयुक्त चित्र जोड़ा जा सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:51, 18 मार्च 2026 (UTC) == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 13:21, 18 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा == <section begin="announcement-content" /> मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]। कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें। -- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])<section end="announcement-content" /> 21:01, 19 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == हिंदी विकि सम्मेलन 2026 समुदाय सहभागिता सर्वे == :हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप इस वर्ष जुलाई में हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 आयोजित करने की योजना बना रहा है। इससे संबंधित हिंदी विकिपीडियनों की रुचि तथा महत्वपूर्ण विषयों को समझने के लिए एक सर्वेक्षण किया जा रहा है। [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeWaqfyOlr9hS7Ef5eXg_Y4mPK8gj1cnzaIBAbQXbjM6KH4aw/viewform हिंदी विकि सम्मेलन 2026] भरकर हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 आयोजित करने में सहयोगी बनें। -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 09:07, 31 जनवरी 2026 (UTC) [[सदस्य:Vishal K Pandey|Vishal K Pandey]] ([[सदस्य वार्ता:Vishal K Pandey|वार्ता]]) 18:11, 26 जनवरी 2026 (UTC) ==गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड== विकिडेटा में गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड का लोगो Guinness World Records logo.svg नाम से उपलब्ध है। इसका हिन्दी में उपयोग करना संभव बनाएं। अधिकार संपन्न लोग ऐसा कर सकते हैं। '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 18:28, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) :[[गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स]] [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 20:00, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) ::समस्या सुलझाने के लिए आपका धन्यवाद - '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 08:59, 6 फ़रवरी 2026 (UTC) LimcaBookofRecords.jpg इस फाइल के बारे में भी विचार करें। धन्यवाद '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 18:35, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) :[[लिम्का बुक ऑफ़ रिकार्ड्स]] [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 20:02, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) ::आपको धन्यवाद- '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 08:59, 6 फ़रवरी 2026 (UTC) == शीर्षक परिवर्तन के लिए अनुरोध == Namaste, I would like the article title '''[[डी एन ए की नकल]]''' to be changed to '''डीएनए प्रतिकृति''', as this form is more accurate and is the one used in most scientific literature. Sorry for writing in English and if this is not the right place to make the request. I have been on a long break from Wikipedia and have forgotten the proper procedure for requesting a title change.<b>[[User talk:Dineshswamiin|<span style="color: Green">Dinesh</span>]]</b> ([[User talk:Dineshswamiin|talk]]) 15:32, 3 फ़रवरी 2026 (UTC) :नमस्ते, मैं चाहता हूँ कि लेख का शीर्षक [[डी एन ए की नकल]] बदलकर 'डीएनए प्रतिकृति' कर दिया जाए, क्योंकि यह रूप ज़्यादा सही है और ज़्यादातर वैज्ञानिक किताबों में इसी का इस्तेमाल होता है।-[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 18:54, 5 फ़रवरी 2026 (UTC) == ''कंप्यूटिंग'' या ''अभिकलन'' == हिन्दी में कंप्यूटिंग को [[अभिकलन]] भी कहा जाता है। परंतु इसके बाद भी कुछ पृष्ठ के नाम [[मोबाइल कम्प्यूटिंग]] या [[क्लाउड कम्प्यूटिंग]] है। प्रोग्रामिंग को [[क्रमानुदेशन]] कहा जाता है परंतु आधे से ज्यादा निबंध के शीर्षक में [[प्रोग्रामिंग भाषा]] लिखा गया है। हमें निबंध के शीर्षक एक समान रखने चाहिए। जैसे सारे निबंध के शीर्षक में प्रोगामिंग के जगह क्रमानुदेशन लिखा रहेगा। अन्य नाम हम निबंध के मुख्य भाग में लिख सकते है या redirect कर सकते है। जैसे- '''क्रमानुदेशन भाषा''', जिसे '''प्रोग्रामिंग भाषा''' भी कहते है..... [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 11:16, 7 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, नमस्ते! आप एक समाधान प्रस्तावित करें - उसपे चर्चा करके यह कार्य किया जा सकता है। आपका और सभी का स्वागत है इस एकरूपता लाने के प्रयास के लिए। सादर! --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:03, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) ::[[मोबाइल कम्प्यूटिंग]] का नाम बदलकर [[मोबाइल अभिकलन]] कर देना चाहिए। [[क्लाउड कम्प्यूटिंग]] का [[क्लाउड अभिकलन]] तथा [[प्रोग्रामिंग भाषा]] का नाम [[क्रमानुदेशन भाषा]] कर देना चाहिए। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:40, 8 मार्च 2026 (UTC) == हिन्दी विकिपीडिया से गायब हो चुके पुराने संपादक == तकरीबन 8 साल बाद मैं विगत कुछ दिनों से विकिपीडिया पर सक्रिय हूं। इस बीच देख रहा हूं कि यहां से वो तमाम लोग गायब हो चुके हैं जो एक समय में लगातार सक्रिय रहते थे। नए लेखों की गुणवत्ता स्तरीय थी। लेकिन इधर हिन्दी विकिपीडिया पर जो कुछ भी लिखा जा रहा है वो या तो आत्मप्रचार है या फिर नौसिखियों द्वारा लगातार किया जा रहा प्रयोग। आज मैंने लगभग 25 लोगों को अपनी ओर से दूरभाष पर संपर्क करने की कोशिश की जो एक जमाने में प्रबंधक रह चुके हैं और जिन्होंने विकिपीडिया पर काफी योगदान दिया है। लेकिन सबने यही कहा कि वो अब सक्रिय नहीं हैं। यह हिन्दी विकिपीडिया के लिए ठीक नहीं है। यद्यपि कि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) के युग में विकिपीडिया और खासतौर पर अंग्रेजी से इतर भाषाओं में इस ज्ञानकोश की अब पहले जैसी आवश्यकता रह नहीं गई है। क्योंकि अब अंग्रेजी की सामग्री एक क्लिक पर किसी भी दूसरी भाषा में उपलब्ध है। फिर भी हिन्दी में लिखे गए मूल लेखों का महत्व तो हमेशा बना रहेगा। इसलिए विकिपीडिया संपादक समुदाय को एक बार फिर अपना तुच्छ अहंकार छोड़कर दूर जा चुके लोगों को दोबारा सक्रिय करना चाहिए। --'''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 13:54, 8 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:कलमकार|कलमकार]] सर ! आठ साल (हुये तो नहीं!) बाद आप का स्वागत - हमारी ओर से। :कुछ उधार का अर्ज़ कर रहा (बुरा मत मानियेगा) :''"ऐसा नहीं कि उन से ''(मतलब विकि से)'' मोहब्बत नहीं रही :''जज़्बात में वो पहली सी शिद्दत नहीं रही'' :'' :''सर में वो इंतिज़ार का सौदा नहीं रहा'' :''दिल पर वो धड़कनों की हुकूमत नहीं रही''"'' :यह हमारी स्थिति है। :और जो चले गए उनकी स्थिति यह है कि :''चेहरे को झुर्रियों ने भयानक बना दिया'' :''आईना देखने की भी हिम्मत नहीं रही'' --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:00, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) :कलमकार जी, ज्ञानकोष में सक्रियता के प्रति आपकी चिंता वाजिब है। मैंने यहां पर देखा है कि बहुत से सदस्यों द्वारा महनत से बनाए गए पृष्ठ कोई न कोई पैमाना बताकर शीघ्र हटाने के लिए नामांकित कर दिए जाते हैं, फिर कोई अन्य सदस्य उन्हें हटा भी देता है। शायद इससे हताश होकर बहुत से संपादक ज्ञानकोष को छोड़कर चले गए। बहुत से संपादकों के तो सदस्य पृष्ठ भी हटा दिए गए हैं। सम्पादकों की सक्रियता में कमी की एक वजह यह भी हो सकती है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 22:21, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, क्या आप कुछ ऐसे सदस्य पृष्ठों के उदाहरण दे सकते हैं जिन्हें हटाया गया था, और कुछ ऐसे पृष्ठ भी जिन्हें किसी गलत मानदंड के तहत शीघ्र हटाने के लिए नामांकित किया गया और बाद में हटा दिया गया? यदि आपकी चिंता जायज़ होगी, तो अवश्य ही कोई समाधान खोजने की कोशिश करेंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 10:54, 26 फ़रवरी 2026 (UTC) :::DreamRimmer जी, हाल ही के कुछ उदाहरण इस प्रकार हैं, जहां प्रतीत होता है कि संपादकों द्वारा शिद्दत से बनाए गए कुछ पृष्ठों को हटा दिया गया: :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#why are you remove this article "सुमरत सिंह"]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#कृपया गोप्रेक्षेश्वर लेख की पुनः समीक्षा करें और कॉपीराइट उल्लंघन का टैग हटाने की कृपा करें]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#सहायता नोट]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#डॉ. विनोद कुमार पृष्ठ: शीघ्र हटाने नामांकन पर प्रतिक्रिया]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#अभिनव अरोड़ा के पृष्ठ हटाने के विषय में]] :::हटाए गए पृष्ठों की सामग्री देखे बगैर मापदंड की सटीकता पर टिप्पणी करना संभव नही है परंतु बहुत से ऐसे पृष्ठ भी हटाए गए हैं, जहां संपादक लेख में संशोधन करने के लिए तैयार थे। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 07:56, 8 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपको प्रचार सामग्री चाहिए या केवल विवाद खड़ा करना उद्देश्य रहा है? यदि आपको प्रचार सामग्री चाहिए तो बताइयेगा, ईमेल से भेज देता हूँ। बैठकर देखते और समझते रहियेगा। अन्यथा आपने मेरा वार्ता पृष्ठ यहाँ क्यों जोड़ा है पता नहीं। मैंने सभी सन्देशों का उत्तर भी दे रखा है। वर्तमान में भी [[विकिपीडिया:शीह|शीघ्र हटाने]] के लिए बहुत लेख नामांकित हैं। कृपया उनकी भी समीक्षा कर लेते समय रहते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:40, 18 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपने ऊपर जिन चर्चाओं का उल्लेख किया है, उनसे संबंधित लेख मुझे किसी भी प्रकार से गलत मानदंड के अंतर्गत हटाए गए नहीं लगते। उन विषयों की उल्लेखनीयता और उपलब्ध सामग्री के आधार पर संजीव जी द्वारा लिया गया निर्णय बिल्कुल उचित था, और ऐसी स्थिति में मेरा निर्णय भी यही होता। आपने यह भी कहा कि ऐसे पृष्ठ हटाए गए जहाँ संपादक लेख में सुधार करने के लिए तैयार थे, परंतु सभी जानते हैं कि कोई अनुल्लेखनीय लेख केवल बार-बार संपादन या सुधार करने से उल्लेखनीय नहीं बन जाता। किसी विषय की उल्लेखनीयता तभी स्थापित होती है जब उसे विश्वसनीय स्रोतों में पर्याप्त स्थान मिले, और इसमें स्वाभाविक रूप से समय लगता है। शीघ्र हटाने की नीति इस विषय में पूरी तरह स्पष्ट है; यदि किसी लेख पर सही मानदंड के अनुसार टैग लगाया गया है, तो प्रबंधक उसे किसी भी समय हटा सकता है। यदि लेखक कोई टिप्पणी जोड़ता है, तो भी प्रबंधक उस टिप्पणी से संतुष्ट न होने पर लेख को बनाए रखने के लिए बाध्य नहीं होता। आपने यह भी कहा था कि सदस्यों के सदस्य पृष्ठ भी हटा दिए गए, लेकिन इसके समर्थन में आपने कोई लिंक प्रस्तुत नहीं किया। मेरा मानना है कि किसी भी सदस्य के कार्य पर प्रश्न तभी उठाया जाना चाहिए जब पर्याप्त प्रमाण हों; अन्यथा यह बिना प्रमाण के व्यक्तिगत आक्षेप और निराधार आरोप की श्रेणी में आता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:20, 18 मार्च 2026 (UTC) :::::{{ping|संजीव कुमार}}, जो आपकी नज़र में प्रचार हो, वह संभवतः दूसरों के लिए जानकारी हो सकती है। :::::DreamRimmer जी, ऐसे भी बहुत से पृष्ठ देखें हैं, जहां अनेक विश्वसनीय स्रोत दिए गए थे, उन्हें भी अनुल्लेखनिय बता कर हटाया गया। उदाहरण के लिए: :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#सुमन कुमार घई]]। :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#राजेन्द्ररंजन चतुर्वेदी]]। :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/अप्रैल 2022#रचित यादव]]। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:41, 20 मार्च 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, समस्या यह ही है कि आप इसे मेरे या आपके नज़र से देख रहे हो। एकबार नज़र हटाकर देखियेगा। "सुमन कुमार घई" नामक लेख पर 15 वर्षों से बिना स्रोत की कुछ सामग्री लिखी थी और बाद में [[विशेष:योगदान/सुमन कुमार घई|इसी नाम के सदस्य]] ने सामग्री हटाकर साहित्य कुंज की कड़ी जोड़ दी। इसी तरह अन्य लेखों को भी या तो सम्बंधित व्यक्ति ने स्वयं (आपके अनुसार उनकी नज़रों में वो स्वयं बहुत उल्लेखनीय व्यक्ति हैं) ने बनाया या अपने किसी रिश्तेदार से बनवाया। यदि आप बिना किसी स्रोत के स्वयं को उल्लेखनीय मानने लग जाओ तो क्या वो उल्लेखनीय हो जायेगा? एकबार इंटरनेट पर उपरोक्त व्यक्तियों के बारे में खोजकर देखें कि इनकी उल्लेखनीयता क्या है? उनके प्रसिद्धि के क्षेत्र में उन्हें कौनसे पुरस्कार मिले हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:26, 25 मार्च 2026 (UTC) :::::::@[[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, उल्लेखनीयता का मापदंड इसलिए बनाया गया था, कि यदि एक ही विषय या नाम पर लेख बनाने के लिए एक से अधिक दावेदार आ जाते हैं, तो इस नाम से उस विषय या व्यक्ति का लेख बनेगा जो अधिक उल्लेखनीय होगा। आपकी जानकारी के लिए बता दूं कि विकिपीडिया के संदर्भ में एक phrase कई बार सामने आता है, जिसमें लिखा होता है, "sum of all knowledge""। कहने का तात्पर्य यह है कि उल्लेखनीयता के नाम पर तब तक कोई पृष्ठ नही हटाना चाहिए, जब तक उस विषय या नाम पर लेख बनाने के लिए एक से अधिक असंबंधित संभावनाएं न हों। उदाहरण के लिए यदि कोई व्यक्ति 'रमेश सिंह' के नाम से उद्धरण सहित लेख बना रहा है तो वह लेख रहने देना चाहिए, जब तक कि कोई उससे भी अधिक उल्लेखनीय 'रमेश सिंह' नाम के व्यक्ति पर उद्धरण सहित लेख बनाने का दावेदार नहीं आ जाता। -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:25, 31 मार्च 2026 (UTC) ::::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, बहुत अच्छा अर्थ निकाला है आपने। साथ में अपने तर्क के पक्ष में कोई स्रोत भी दे दीजियेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:39, 31 मार्च 2026 (UTC) :::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[:en:Wikipedia:Notability]] की भूमिका में लिखा है - ''Information on Wikipedia must be'' '''verifiable'''''... Wikipedia's'' '''concept of notability applies this basic standard''' ''to avoid indiscriminate inclusion of topics... Determining notability does not necessarily depend on things such as fame, importance, or popularity''. -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:53, 31 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपने इसके नीचे वाला भाग क्यों नहीं पढ़ा? यद्यपि वो उस विषय की स्वीकार्यता को बढ़ा सकते हैं जो नीचे बताए गए दिशानिर्देशों को पूरा करता हो। इसके बाद विस्तार से बहुत कुछ लिखा हुआ है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:04, 31 मार्च 2026 (UTC) :::::::::::उसके नीचे भी पढ़ा है, वहां लिखा है कि यदि कोई सामग्री एक नया लेख बनाने के लिए उल्लेखनीय नहीं है, तो उस सामग्री को किसी अन्य संबंधित पृष्ठ में विलय कर देना चाहिए। यह सही भी है यदि वह सामग्री स्रोत/संदर्भ युक्त है तो। ऐसा भी देखा गया है कि राष्ट्रपति इत्यादि से अनेक उल्लेखनीय पुरस्कार प्राप्त व्यक्ति पर बना लेख उल्लेखनीयता के नाम पर हटा दिया गया परन्तु उसमें दर्ज संदर्भित सामग्री कहीं और संजोई नहीं गई, न ही लेखक को उसे दर्ज करने के लिए किसी अन्य पृष्ठ की ओर निर्देशित किया गया। -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:16, 31 मार्च 2026 (UTC) {{od|10}}@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, राष्ट्रपति पुरस्कार मिलने से व्यक्ति उल्लेखनीय कैसे हो गया? विभिन्न विश्वविद्यालयों और अन्य संस्थानों में [[दीक्षान्त समारोह]] के समय डिग्री वितरण राष्ट्रपति या राज्यपाल के हाथों से करवाया जाता है। आपके अनुसार वो सभी लोग उल्लेखनीय हो गये? सम्बंधित लोगों के नामों की सूची सम्बंधित संस्थान के आधिकारिक जालस्थल पर मिल जायेगा जिसे आप विश्वसनीय स्रोत कह सकते हो। राष्ट्रपति के हाथों से मिला पुरस्कार इतना उल्लेखनीय होना चाहिए जो सम्बंधित व्यक्ति को किसी विशिष्ट कार्य के लिए मिला हो और उस कार्य के कारण व्यक्ति उल्लेखनीय हुआ हो, तो उसे उल्लेखनीय माना जाता है, न कि केवल राष्ट्रपति के हाथों पुरस्कार प्राप्त करने से। ऐसे समारोह राष्ट्रपति भवन में हमेशा होते हैं और उनके समाचार प्रतिदिन समाचार पत्रों में छपते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:08, 1 अप्रैल 2026 (UTC) : उदाहरण के लिए, क्या इस ([[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#राजेन्द्ररंजन चतुर्वेदी]]) पृष्ठ को हटाते समय, इसमें उपलब्ध संदर्भित जानकारी किसी अन्य पृष्ठ पर स्थानांतरित की गई? -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 01:49, 3 अप्रैल 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया लेखों में “स्थानांतरण (Move)” विकल्प दिखाई नहीं दे रहा == नमस्ते, मैं हिंदी विकिपीडिया पर लॉग-इन हूँ। मेरा खाता पुराना है और मैंने कई संपादन भी किए हैं, फिर भी मुझे किसी भी लेख में “स्थानांतरण (Move)” का विकल्प दिखाई नहीं दे रहा। मैंने डेस्कटॉप मोड और अलग ब्राउज़र से भी कोशिश की है। कृपया बताएं कि यह समस्या क्यों आ रही है और इसका समाधान क्या है। धन्यवाद। {{unsigned|ROLEXMEENA}} : अंग्रेजी ज्ञानकोष की तरह यहां भी 'Move' (पृष्ठ स्थानांतरण) का विकल्प होना चाहिए, ताकि संपादक अपने सदस्य स्थान में पृष्ठ बनाकर उसे मुख्य नाम स्थान में स्वयं स्थापित कर सकें। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 22:27, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) =="अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026" में भाग लें == हिंदी विकिमीडियन्स यूज़र ग्रुप द्वारा [[अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस]] के अवसर पर विकिपीडिया एवं विकिस्रोत पर संपादनोत्सव का आयोजन किया जा रहा है। # [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026|अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026]]—15 फ़रवरी 2026 से 21 फ़रवरी 2026 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑनलाइन सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव। # [[s:विकिस्रोत:मातृभाषा संवर्धन संपादनोत्सव/2026|अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026]]—21 फ़रवरी 2026 से 28 फ़रवरी 2026 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑनलाइन गुणवत्ता संवर्द्धन प्रतियोगिता। :इनमें भाग लेकर मुक्त हिंदी ई-सामग्री के विकास के अभियान में सहायक होने के लिए आपका स्वागत है। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 04:34, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) == प्रबंधक अधिकार हेतु निवेदन == मैंने [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन#DreamRimmer|यहाँ]] प्रबंधक व अन्तरफलक प्रबंधक अधिकार हेतु निवेदन किया है। आपकी टिप्पणियों का स्वागत है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 17:11, 15 फ़रवरी 2026 (UTC) :प्रबंधन अधिकार मिलने पर बहुत बधाई। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:33, 8 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक कैसे बदले == महोदय मुझे बताए कि शीर्षक बीजाणुउद्भिद को कैसे बदलकर बीजाणुद्भिद करे हृदय से धन्यवाद [[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] ([[सदस्य वार्ता:VIKRAM PRATAP7|वार्ता]]) 04:39, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) :प्रबंधकों को [[#हिंदी विकिपीडिया लेखों में “स्थानांतरण (Move)” विकल्प दिखाई नहीं दे रहा|कहा था]] कि 'पेज मूव' का ऑप्शन सभी के लिए चालू कर दिया जाए, परंतु अभी तक नहीं किया गया है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:31, 8 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, यह अधिकार प्रबन्धकों के पास नहीं है। बाकी आप तर्क एवं स्रोत के साथ लिखेंगे तो स्थानान्तरण कर दिया जाता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:42, 18 मार्च 2026 (UTC) :::परंतु यह विकल्प अंग्रेजी ज्ञानकोष पर कैसे उपलब्ध हुआ!? [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:45, 20 मार्च 2026 (UTC) == Reference Previews – experiment == Hi, I’m Johannes from [[m:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. Sorry for writing in English, please support us by providing a translation! Our team is currently working on [[:m:WMDE Technical Wishes/References|improvements to references]], e.g. [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]]. In 2021 we developed [[:m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Reference Previews]] in order to provide a MediaWiki feature to preview references when hovering over the footnote marker. Over the course of our current work we’ve noticed that using Reference Previews doesn’t seem to be intuitive for some readers and we would like to improve this. <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Problem === <div class="mw-collapsible-content"> In our usability tests, we repeatedly notice desktop readers – unaware of Reference Previews or how to use the feature – clicking on footnotes instead of hovering over them. Many are confused when they end up in the reference list and don’t know how to jump back to the text passage they were previously reading. Many readers seem unaware that both the ↑ arrow in the reference list and the <sup>a b</sup> (for re-used references) can be used to jump back. This makes jumping to the reference list rather unpleasant, especially in long articles. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Assumption === <div class="mw-collapsible-content"> We assume that most readers do not want to jump to the reference list, but rather want to click on the footnote to open Reference Previews, which provide them with the reference information for the text passage they have just read. At the same time, we believe that some readers – e.g. those who want to delve deeper into a topic rather than just quickly researching a piece of information – are still interested in conveniently accessing the reference list. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Idea === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to try adjustments to Reference Previews in order to best meet the needs of different readers. Specifically, we want to prevent readers from accidentally ending up in the individual reference list; jumping there should be a conscious decision. When clicking on a footnote marker, we want to display Reference Previews instead of jumping to the reference list. The pop-up remains permanently visible until clicking on the "x" or anywhere outside the preview to close it. In addition Reference Previews will provide a link to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – current version.png|Reference Previews – current version File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed version when '''clicking on a footnote marker''' </gallery> When hovering over a footnote marker without clicking on it, we want to display a simplified version of Reference Previews – without the settings icon and the resulting empty space. When moving the mouse pointer over the pop-up, a note will appear indicating that you can click for further options. This will open the persistent version of Reference Previews with a link to allow users to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – hover-state.png|Proposed version when '''hovering over the footnote marker''' File:Reference Previews mock-up – hover-state and options.png|Proposed version when '''hovering over the Reference Preview''' File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed (persistent) version when '''clicking on the hover preview''' </gallery> By improving the usability of Reference Previews, we also hope to mitigate the issue that reference lists with a large number of (reused) references (or [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-references]]) can be confusing for some readers. In addition, the proposed version when hovering over a footnote marker is more compact than the current version. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Experiment === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to test the proposed changes in an [[:en:A/B testing|A/B test]] on several wikis. We want to measure how many readers click on a footnote marker and then proceed to jump to the reference list using the proposed version of Reference Previews compared to readers who receive the current version of Reference Previews. In addition, we will measure how many readers in both groups access the reference list via the table of contents. This will give us data-based insights into how many clicks on the footnote unintentionally open the reference list and how many readers only want to use Reference Previews. We would like to run our experiment on the following Wikipedia language versions: de, pl, fr, sv, fa, hu, hi, my, tl, lv, fy, hr. 10% of readers will see our modified version of Reference Previews in order to obtain sufficient data. The experiment is expected to run for 1-2 weeks at the end of March. We'll restore the current version of Reference Previews for all readers until we have evaluated the experiment, discussed the results with the community, and decided on further steps. </div> </div> We look forward to your feedback [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|on our talk page]] – or just reply to this post! Once the experiment is ready to go, we will also provide a link that you can use to test the changes yourself. --[[सदस्य:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[सदस्य वार्ता:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]]) 12:22, 20 फ़रवरी 2026 (UTC) :As indicated on our project page [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/References/Reference_Previews&diff=prev&oldid=30215686], we will only test the proposed change when ''clicking'' on a footnote. Reference Previews will remain ''unchanged when hovering'' over a footnote marker. Reasons for this were concerns that the proposed transition from hover to persistent preview could be disruptive or at least feel unusual when interacting with reference content in the hover preview (e.g. when clicking on links). [[सदस्य:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[सदस्य वार्ता:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]]) 13:30, 9 मार्च 2026 (UTC) ==विकि लव्ज़ रमजान 2026== <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Wiki Loves Ramadan Logo Black hi.svg|Left|200px|frameless]] प्रिय विकी समुदाय, आपको [[विकिपीडिया:विकि लव्ज़ रमजान 2026|विकी लव्ज रमज़ान 2026]] में भाग लेने के लिए विनम्रतापूर्वक आमंत्रित किया जाता है, जो कि विभिन्न क्षेत्रों से इस्लामी इतिहास और इस्लामी सांस्कृतिक विरासत का दस्तावेजीकरण करने के लिए विकिपीडिया, विकिवॉयज पर आयोजित एक अंतर्राष्ट्रीय लेख लेखन प्रतियोगिता है। यह प्रतियोगिता 20 फरवरी से 20 अप्रैल 2025 तक आयोजित की जायेगी अभी भाग लें और पुरस्कार के विजेता बने है। धन्यवाद '''[[:m:Wiki Loves Ramadan 2026|विकी लव्स रमज़ान 2026 इंटरनेशनल टीम]]''' -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 15:51, 26 फ़रवरी 2026 (UTC) </div> == इस हफ्ते पेस्ट जाँच आ रही है == नमस्ते। [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste_check|पेस्ट जाँच]] एक प्रकार की [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|सम्पादन जाँच]] सुविधा है जो तब दिखाई देगी जब यथादृश्य सम्पादिका का प्रयोग कर रहा कोई नवागंतुक किसी लेख में लंबा पाठ पेस्ट करे, अगर प्रणाली द्वारा यह निर्धारित किया जाए कि वह सामग्री सम्पादक ने संभवतः स्वयं नहीं लिखी है। इस सुविधा का यहाँ पर पिछले वर्ष परीक्षण किया गया था, और शोध के [[mw:Edit check/Paste Check#A/B_Experiment|परिणाम]] सकारात्मक थे: इस जाँच का सामना करने वाले सम्पादकों के द्वारा किए गए सम्पादनों में से पूर्ववत किए गए सम्पादनों की संख्या में नियंत्रण समूह की तुलना में 18% घटाव आया। डिफ़ॉल्ट से पेस्ट जाँच उन सम्पादकों को दिखाई जाएगी जिन्होंने लोकल रूप से 100 या उससे कम सम्पादन किए हुए हों। यह [[{{#special:EditChecks}}]] के माध्यम से प्रबंधकों द्वारा बदला जा सकता है। जब इस आवश्यकता को पूरा करने वाला कोई सम्पादक कहीं और से कम-से-कम 50 कैरेक्टर्स लंबा पाठ पेस्ट करता है, पेस्ट जाँच उससे पूछेगी कि सामग्री उसने स्वयं लिखी है या फिर नहीं। [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|सम्पादनों को टैग किया जाएगा]] ताकि अनुभवी सदस्य उन सम्पादनों का पता लगा पाएँ जहाँ पर पेस्ट जाँच दिखाई गई थी। अंतिम सम्पादन में कोई भी पेस्ट किया हुआ पाठ न होने के बावजूद भी टैग दृश्य होगा। यह सुविधा इस हफ्ते के अंत तक ग्लोबल स्तर पर जारी की जाएगी। इसे परखने में सहायता करने के लिए आप सबका धन्यवाद। [[सदस्य:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:Quiddity (WMF)|वार्ता]]) 00:02, 3 मार्च 2026 (UTC) == अली ख़ामेनेई == <nowiki>[[अली ख़ामेनेई]]</nowiki> को हिंदी में <nowiki>[[अली ख़मीने]]</nowiki> लिखा जाना चाहिए, कृपया इसे बदलिए। -[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 13:28, 3 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Baangla|Baangla]] जी, यह चर्चा [[वार्ता:अली ख़ामेनेई]] पृष्ठ पर होनी चाहिए। यदि आपको लगता है कि वर्तमान नाम सही नहीं है, तो आप [[साँचा:नाम बदले]] का प्रयोग करते हुए पृष्ठ को स्थानांतरित करने का अनुरोध कर सकते हैं। मेरी व्यक्तिगत राय में वर्तमान नाम सही है, क्योंकि [https://www.bbc.com/hindi/articles/c747xp3pke8o BBC], [https://www.aajtak.in/trending/photo/iran-supreme-leader-ali-khamenei-death-reaction-celebration-mourning-tstf-2484137-2026-03-02 Aaj Tak], [https://hindi.news18.com/news/uttar-pradesh/bahraich-shia-community-ali-khamenei-death-mourning-ban-juloos-local18-10235065.html News18] और [https://ndtv.in/world-news/iran-us-tensions-live-updates-trump-ayotallah-khamenei-sanctions-military-buildup-explosions-nuclear-tensions-us-israel-iran-tension-live-11148367 NDTV] सहित कई मीडिया संस्थान भी “ख़ामेनेई” ही लिखते हैं और हिंदी उच्चारण के अनुसार भी यही नाम उचित प्रतीत होता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 13:49, 3 मार्च 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:Baangla|Baangla]] जी, फ़ारसी में नाम علی خامنه‌ای लिखा जाता है। इसी आधार पर देवनागरी में इसका निकटतम लिप्यंतरण अली ख़ामेनेई होगा। ::: यहाँ خ ध्वनि के लिए “ख़” का प्रयोग किया जाता है और अंतिम –ई ध्वनि को दर्शाने के लिए “ई” आता है। इसलिए अली ख़ामेनेई फ़ारसी उच्चारण के सबसे क़रीब माना जा सकता है। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 01:29, 9 मार्च 2026 (UTC) == Lua त्रुटि == जी, जब भी में [[मॉड्यूल:Designation/list]] नामक पृष्ठ को बनाने का प्रयास करता हूँ, मुझे यह संदेश मिलता है: Lua error पंक्ति 1 पर: unexpected symbol near '{'. मैं अंग्रेज़ी विकिपीडिया के स्रोत कोड का प्रयोग करता हूँ, फिर भी यह संदेश आता है। क्या इसका कोई उपाय है? [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 10:14, 12 मार्च 2026 (UTC) :{{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:16, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] धन्यवाद ^^ [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 15:45, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] मैंने स्वतः परीक्षित अधिकार के लिए निवेदन भेजा है। यदि आप चाहते हैं तो कृपया अपना मत दें। फिर से धन्यवाद! :3 [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 16:26, 18 मार्च 2026 (UTC) :::समय-समय पर मेरा ध्यान आपके संपादनों पर जाता रहता है। हालाँकि मैंने आपके बनाए लेखों को ठीक से नहीं देखा है, लेकिन नामांकन में दिए गए लेखों में से [[रोलिन' (एयर रेड व्हीकल)]] देखा तो वह मुझे लगभग पूरा मशीनी अनुवाद लगा। इसी तरह दूसरे उदाहरण, जैसे [[तलत जाफ़री]] आदि, भी मुझे मशीनी अनुवाद जैसे लगे। इसलिए मुझे नहीं लगता कि मैं इस विषय में आपकी कोई विशेष मदद कर पाऊँगा। बाकी अन्य सदस्य भी आपके नामांकन को देखकर अपने सुझाव दे सकते हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) == सदस्य पृष्ठ हटाने हेतु अनुरोध == नमस्ते प्रशासक महोदय, मैं 'Gahininath gutte' इस खाते का स्वामी हूँ। मैं अपना 'सदस्य वार्ता' पृष्ठ (User Talk Page) हटाना चाहता हूँ क्योंकि यह गूगल सर्च में मेरी निजी जानकारी दिखा रहा है। मैंने लॉगिन किया है, लेकिन सुरक्षा फ़िल्टर के कारण मैं स्वयं <nowiki>{{db-u1}}</nowiki> टैग नहीं लगा पा रहा हूँ। कृपया मेरी सहायता करें और इस पृष्ठ को हटा दें। धन्यवाद। [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 12:40, 12 मार्च 2026 (UTC) :{{Ping|Gahininath gutte}} नमस्ते! हिंदी विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार तभी हटाए जाते है, ज़ब उसपे अत्यधिक बर्बरता या निजी जानकारी और गाली गालोच हुआ हो, आमतौर पर सदस्य वार्ता नही हटाए जाते है,अगर आप सदस्य पृष्ठ की बात कर रहे है, तो आप 10 सकारात्मक संपादन करने के उपरांत सदस्य पृष्ठ को हटवाने ले लिए अनुरोध कर सकते है,या हटाने हेतु संबंधित साँचा लगा सकते है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 12:52, 12 मार्च 2026 (UTC) ::<blockquote>महोदय, जवाब के लिए धन्यवाद। मैं समझता हूँ कि वार्ता पृष्ठ हटाना नियमों के विरुद्ध है। लेकिन यह पृष्ठ गूगल सर्च में मेरा नाम और निजी संदर्भ दिखा रहा है, जिससे मुझे प्राइवेसी की समस्या हो रही है। अगर आप इसे हटा नहीं सकते, तो कृपया इस पृष्ठ पर '''<nowiki>__NOINDEX__</nowiki>''' टैग लगा दें ताकि यह गूगल सर्च इंजन में दिखाई न दे। साथ ही, कृपया इस पृष्ठ की पुरानी सामग्री (History) को भी छुपा दें। आपकी बहुत कृपा होगी।"</blockquote> ::[[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 13:03, 12 मार्च 2026 (UTC) ::"नमस्ते, मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। मैं विकिपीडिया पर अब सक्रिय नहीं रहना चाहता और अपनी निजता (Privacy) की सुरक्षा के लिए 'Right to Vanish' के तहत इस पृष्ठ को स्थायी रूप से (Permanently) हटाने का अनुरोध करता हूँ। इसमें मेरा वास्तविक नाम शामिल है जो गूगल सर्च में दिखाई दे रहा है और यह मेरी निजता का उल्लंघन है। मैं चाहता हूँ कि मेरे खाते से जुड़ी यह पहचान पूरी तरह से मिटा दी जाए। कृपया मेरी सहायता करें।" [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 13:06, 12 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] जी, मैंने आपके वार्ता पृष्ठ का एक अवतरण हटा दिया है, जिसमें आपकी व्यक्तिगत जानकारी थी। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:56, 18 मार्च 2026 (UTC) ::::अभि भी मेरा नाम गुगल सर्च मैं दिख रहा है मुझे Wikipedia पर रहना ही नहीं कृपया यहा पर मेरा जो अकाउंट है उसे हटा दे पुरी तरह सें... ::::धन्यवाद...! [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 15:14, 18 मार्च 2026 (UTC) :::::इसके लिए आप [[विशेष:GlobalVanishRequest]] पर उपलब्ध फ़ॉर्म भर सकते हैं। कृपया अनुरोध करने से पहले फ़ॉर्म पर दिए गए निर्देशों को अवश्य पढ़ लें। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:19, 18 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक अनुवाद में मदद == [[:en:Embarrasingly parallel]] का शीर्षक अनुवाद में क्या होना चाहिए- * [[एम्बैरसिंगली पैरेलल]] या * [[अति-समानांतरीय]] [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 13:13, 15 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, सम्भवतः आपके पास टाइपो हुआ है और आप [[:en:Embarrassingly_parallel|Embarrassingly parallel]] की बात कर रहे हो। parallel के लिए हिन्दी में समानांतर शब्द काम में लेते हैं और शब्दकोश नामक वेबसाइट पर इसका अनुवाद अव्यवस्थित समानांतर लिखा है। लेकिन मुझे तार्किक तौर पर कोई तुल्य शब्द याद नहीं आ रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:50, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, शब्दकोश नामक वेबसाइट पर एंबैरिसिंगली (Embarrassingly) का अनुवाद "शर्मनाक रूप से" लिखा है, लेकिन हम इसे कंप्यूटर विज्ञान या कोडिंग के संदर्भ में लिख रहे हैं तो क्या "सहज समानांतर" लिख सकते है? इसका मतलब यह है कि समानांतर करने में कोई विशेष दिमाग या मेहनत नहीं लगती। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:36, 19 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, इस स्थिति में अंग्रेज़ी वाले का ही देवनागरी में उच्चारण लिख दीजिएगा। लेख की शुरूआत में शब्दशः अनुवाद लिख सकते हैं और भविष्य में विश्वसनीय स्रोत मिलने पर उचित स्थानान्तरण कर दिया जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:29, 25 मार्च 2026 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]])</bdi> 11:15, 19 मार्च 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == मार्च गतिविधि अपडेट == :हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा मार्च 2026 में हुई गतिविधियाँ: * 'हिंदी विकि सम्मेलन 2026' पर फाउंडेशन के साथ प्राथमिक स्तर की चर्चा पूरी हुई। अप्रैल तक इसपर निर्णय आने की संभावना है। * गूगल के साथ साझेदारी संबंधी अपडेट फाउंडेशन तथा गूगल टीम के साथ पीपीटी बनाकर साझा किए गए। पिछले एक वर्ष के सभी कार्यक्रमों के (नए लेख, नए सदस्य, सांस्थानिक भागिदारी) आंकड़ों को संश्लिष्ट रूप में साझा किया गया। * फरवरी में विकिपीडिया पर आयोजित [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] के सभी लेखों की जाँच पूरी हुई तथा पुरस्कार विजेता घोषित किए गए। * फरवरी में विकिस्रोत पर आयोजित [[s:hi:विकिस्रोत:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/२०२६|विकिस्रोत:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/२०२६]] के सभी शोधित पृष्ठों की जाँच पूरी हुई तथा पुरस्कार विजेता घोषित किए गए। * राजस्थान विश्वविद्यालय के भौतिकि विभाग के साथ सांस्थानिक भागीदारी के प्रयास स्वरूप पहली प्रशिक्षण कार्यशाला 24 मार्च को आयोजित करना निश्चित हुआ। * आइआइटी, जोधपुर के साथ सांस्थानिक भागीदारी की संभावना परखने के लिए 21 मार्च को जोधपुर में सामुदायिक बैठक निश्चित की गई। जोधपुर के कोई भी हिंदी विकिपीडियन इस अनौपचारिक संवाद बैठक में शामिल हो सकते हैं। : हिंदी विकिपीडिया के अनुभवी सदस्यों द्वारा किसी भी स्थानीय या रास्ट्रीय स्तर के आयोजन प्रस्तावों का हम स्वागत करते हैं तथा सहयोग का भरोसा दिलाते हैं। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:49, 20 मार्च 2026 (UTC) == अंगिका और मैथिली विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" मे भाग ले == नमस्ते , विकिपीडियन ‎[https://anp.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_आरू_लोकगाथा_अंगिका_२०२६ अंगिका] और [https://mai.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_एवं_लोककथा_२०२६ मैथिली] विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" प्रतियोगिता चल रही है, और इनाम जीते। ‎तिथि: 23 मार्च - 31 मार्च 2026 (8 दिन शेष) [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:33, 23 मार्च 2026 (UTC) == Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki == [Please help translate this message] Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contact_Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[metawiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[metawiki:Talk:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|talk page]]. –– [[सदस्य:STei (WMF)|STei (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:STei (WMF)|वार्ता]]) 13:21, 25 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक अनुवाद में मदद == मैं [[:en:Perpetual calendar]] को अनुवाद कर रहा हूं। इसका शीर्षक क्या मुझे [[परपेचुअल पंचांग]] रखना चाहिए ? इसका तत्सम क्या हो सकता है क्योंकि मुझे इसका कही हिन्दी में प्रयोग नही मिला। [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 13:40, 25 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, आप की जानकारी के लिए कुछ सन्दर्भ [https://uptoword.com/en/perpetual-calendar-meaning-in-hindi?utm_source=chatgpt.com] [https://fj.voguetimebalfie.com/info/are-perpetual-calendar-watches-accurate-100990981.html] [https://www.google.co.th/books/edition/N%C4%ABh%C4%81rik%C4%81/t6hHAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/Bhajpa_Ka_Abhyuday_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE_%E0%A4%95/Cet5EAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&pg=RA1-PA1970&printsec=frontcover] दिए गए है, इन के हिसाब से सतत पंचांग या स्थायी पंचांग लिखा जा सकता है। बाकि जैसी सभी की राय हो। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:32, 28 मार्च 2026 (UTC) == विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ हेतु स्कॉलरशिप आवेदन अब प्रारम्भ हो चुके हैं == नमस्ते, विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ के लिए स्कॉलरशिप हेतु आवेदन अब प्रारम्भ हो चुके हैं । यह कॉन्फ्रेंस ४ से ६ सितंबर २०२६ तक कोच्चि, भारत में होगी । विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत), दक्षिण एशिया के साथ और भी विकिमीडियन्स, सामुदायिक आयोजकों और योगदानकर्ताओं को एक साथ लाता है। यह जुड़ने, सीखने, अनुभव बाँटने करने और निःशुल्क ज्ञान के आंदोलन को सशक्त करने हेतु मिलजुलकर करने का एक स्थान है । 🙂 अगर आप विकिमीडिया परियोजनाओं में सक्रिय योगदानकर्ता हैं अथवा सामुदायिक कार्यक्रमों में सम्मिलित हैं, तो आपको स्कॉलरशिप के लिए आवेदन हेतु प्रोत्साहित किया जाता है । [[diffblog:2026/03/19/namukku-othukoodam-scholarships-now-open-for-wikiconference-india-2026/|विस्तृत घोषणा]] यहाँ है । आवेदन की अंतिम तिथि: १५ अप्रैल २०२६ रात ११:५९ बजे IST आवेदन की लिंक: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform आवेदन की लिंक] अधिक जानकारी: [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|मेटा पेज लिंक]] कृपया इस घोषणा को अपने समुदाय में अन्य सदस्यों के साथ भी बाँटें । धन्यवाद ! विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ की आयोजन टीम -[[User:Gnoeee|<span style="color:#990000">❙❚❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span><span style="color:#000"> जिनोय </span><span style="color:#006699">❚❙❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span>]] [[User talk:Gnoeee|✉]] 21:00, 28 मार्च 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 17:12, 3 अप्रैल 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Wikimedia Foundation की वार्षिक योजना की चर्चाओं में शामिल होने का आमंत्रण == नमस्ते, मैं आप सभी को '''साउथ एशिया ओपन कम्युनिटी कॉल''' के अप्रैल एडिशन में इनवाइट करना चाहता हूँ, जो विकिमीडिया फाउंडेशन की लीडरशिप के साथ उनके [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia%20Foundation%20Annual%20Plan/2026-2027 एनुअल प्लान (2026-2027)] पर चर्चा करेगा। फ़ाउंडेशन की [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia%20Foundation%20Annual%20Plan वार्षिक योजना] एक उच्च-स्तरीय रोडमैप है, जिसमें यह बताया गया है कि संगठन आने वाले वर्ष में क्या हासिल करना चाहता है। इसमें न केवल फाउंडेशन के लक्ष्य, प्रगति और योजना शामिल है, बल्कि वैश्विक रुझानों का सारांश भी शामिल है जो हमारे मूवमेंट के वर्तमान और भविष्य को प्रभावित करते हैं। इसलिए, अगला '[https://meta.wikimedia.org/wiki/South%20Asia%20Open%20Community%20Call साउथ एशिया ओपन कम्युनिटी कॉल]' नीचे दी गई तारीखों/समय पर आयोजित कि जाएगी। कृपया इसे अपने कैलेंडर में नोट कर लें और [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:South%20Asia%20Open%20Community%20Call,%20April%202026 यहाँ साइन अप करें।] Platform: Google Meet Date: 17th April, 2026 Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:South%20Asia%20Open%20Community%20Call,%20April%202026 Registration Link] '''नोट:''' सिर्फ़ रजिस्टर्ड लोगों को ही जॉइनिंग लिंक मिलेगा। कॉल पर आपसे मिलने का इंतज़ार रहेगा, --[[सदस्य:RASharma (WMF)|RASharma (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:RASharma (WMF)|वार्ता]]) 12:49, 6 अप्रैल 2026 (UTC) == पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) अधिकार और नए सुरक्षा स्तर पर पुनर्विचार हेतु प्रस्ताव == सभी सदस्य महोदय, मैं समुदाय का ध्यान पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) से जुड़ी [[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख_48#केवल_स्वतः_परीक्षित_सदस्यों_द्वारा_स्थानांतरण|2017 की एक पुरानी चर्चा (पुरालेख 48)]] और नीति की ओर आकर्षित करना चाहता हूँ। उस समय अनुचित स्थानांतरणों को रोकने के लिए यह निर्णय लिया गया था कि केवल 'स्वतः परीक्षित' (Autopatrolled), रोलबैकर या प्रबंधक स्तर के सदस्य ही पृष्ठों का स्थानांतरण कर सकेंगे। उस समय की चर्चा में और फैब्रिकेटर (Phabricator) पर एक अन्य विकल्प (विकल्प 2) का भी सुझाव दिया गया था, जिसका उल्लेख आदरणीय @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी ने किया था: '''"एक नया सुरक्षा स्तर बना कर बर्बरता के शिकार पन्नों को इस स्तर पर सुरक्षित करने का।"''' मेरा प्रस्ताव है कि वर्तमान परिस्थितियों को देखते हुए हमें अब इस विकल्प (नया स्थानांतरण सुरक्षा स्तर) को लागू करना चाहिए। मेरी रूपरेखा कुछ इस प्रकार है: # '''सुरक्षित पृष्ठ:''' जिन पृष्ठों को अर्ध-सुरक्षा (Semi-protection) या पूर्ण सुरक्षा (Full protection) प्राप्त है या जो बर्बरता के प्रति अति-संवेदनशील हैं, उन्हें स्थानांतरित करने का अधिकार केवल 'स्वतः परीक्षित', रोलबैकर, पुनरीक्षक, प्रशासक या प्रबंधक स्तर के सदस्यों तक ही सीमित रहे। # '''सामान्य पृष्ठ:''' जो पृष्ठ पूरी तरह से असुरक्षित और सामान्य हैं, उनका स्थानांतरण (नाम परिवर्तन) करने का अधिकार 'स्वतः स्थापित' (Autoconfirmed) सदस्यों को वापस दे दिया जाए (जैसा कि अंग्रेजी व अन्य विकिपीडिया परियोजनाओं पर होता है)। '''इस बदलाव की आवश्यकता क्यों है (ठोस आँकड़े)?''' सक्रिय अधिकार-प्राप्त सदस्यों की भारी कमी के कारण, छोटे-छोटे और स्पष्ट स्थानांतरण कार्यों (जैसे वर्तनी सुधार) के लिए भी सक्रिय 'स्वतः स्थापित' सदस्यों को <code><nowiki>{{नाम बदलें}}</nowiki></code> का अनुरोध करना पड़ता है। इससे काम की गति धीमी होती है और प्रबंधकों पर भी अनावश्यक अनुरोधों का बोझ पड़ता है। हाल ही में मैंने Quarry टूल के माध्यम से हिंदी विकिपीडिया के डेटाबेस का विश्लेषण किया (क्वेरी लिंक: [https://quarry.wmcloud.org/query/104224 Quarry Query: 104224])। इस रिपोर्ट से यह स्पष्ट होता है कि वर्तमान में दर्जनों ऐसे अधिकार-प्राप्त सदस्य हैं, जिन्होंने पिछले कई महीनों या वर्षों से हिंदी विकिपीडिया पर एक भी संपादन नहीं किया है। आप नीचे दी गई तालिका का विस्तार करके स्वयं देख सकते हैं: {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; width:80%;" |+ अधिकार प्राप्त सदस्यों के अंतिम संपादन की सूची ! अधिकार (Group) !! सदस्य का नाम !! आखिरी संपादन (दिनांक) |- | autopatrolled || Naziah rizvi || 20-10-2016 |- | autopatrolled || Somesh Tripathi || 05-10-2017 |- | autopatrolled || Jeeteshvaishya || 22-10-2017 |- | autopatrolled || रोहित रावत || 02-09-2018 |- | autopatrolled || Salma Mahmoud || 23-10-2018 |- | rollbacker || FR30799386 || 02-10-2019 |- | autopatrolled || SGill (WMF) || 03-03-2020 |- | autopatrolled || RacIndian || 21-08-2020 |- | autopatrolled || Jaswant Singh4 || 25-09-2020 |- | autopatrolled || Teacher1943 || 28-08-2021 |- | autopatrolled || Navinsingh133 || 23-12-2021 |- | rollbacker || Navinsingh133 || 23-12-2021 |- | autopatrolled || Mala chaubey || 29-12-2021 |- | autopatrolled || Navodian || 20-01-2022 |- | autopatrolled || AbhiSuryawanshi || 08-06-2022 |- | autopatrolled || Innocentbunny || 21-09-2022 |- | autopatrolled || Biplab Anand || 22-10-2022 |- | autopatrolled || सुनील मलेठिया || 08-01-2023 |- | autopatrolled || Sushilmishra || 20-04-2023 |- | autopatrolled || Gaurav561 || 01-05-2023 |- | autopatrolled || Ahmed Nisar || 02-07-2023 |- | autopatrolled || JamesJohn82 || 20-08-2023 |- | autopatrolled || जैन || 02-11-2023 |- | autopatrolled || Samee || 13-01-2024 |- | autopatrolled || Dinesh smita || 15-04-2024 |- | autopatrolled || सीमा1 || 15-04-2024 |- | rollbacker || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024 |- | autopatrolled || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024 |- | autopatrolled || निधिलता तिवारी || 23-10-2024 |- | rollbacker || निधिलता तिवारी || 23-10-2024 |- | autopatrolled || Anamdas || 07-11-2024 |- | autopatrolled || चक्रपाणी || 02-12-2024 |- | autopatrolled || Charan Gill || 14-12-2024 |- | autopatrolled || Satdeep Gill || 10-02-2025 |- | autopatrolled || MKar || 23-03-2025 |- | autopatrolled || ArmouredCyborg || 15-05-2025 |- | rollbacker || ArmouredCyborg || 15-05-2025 |- | rollbacker || स || 20-05-2025 |- | autopatrolled || स || 20-05-2025 |- | rollbacker || Stang || 26-05-2025 |- | autopatrolled || AshokChakra || 29-05-2025 |- | rollbacker || AshokChakra || 29-05-2025 |- | rollbacker || PQR01 || 12-06-2025 |- | autopatrolled || WhisperToMe || 26-06-2025 |- | autopatrolled || Hunnjazal || 03-07-2025 |- | autopatrolled || MGA73 || 13-07-2025 |- | autopatrolled || Jayprakash12345 || 19-07-2025 |- | rollbacker || Nilesh shukla || 21-07-2025 |- | autopatrolled || Nilesh shukla || 21-07-2025 |- | autopatrolled || Raju Babu || 03-08-2025 |- | autopatrolled || Trikutdas || 06-10-2025 |- | autopatrolled || Surenders25 || 29-10-2025 |- | rollbacker || राजकुमार || 01-11-2025 |- | rollbacker || Nadzik || 22-11-2025 |- | autopatrolled || Srajaltiwari || 15-12-2025 |- | autopatrolled || Buddhdeo Vibhakar || 22-12-2025 |- | autopatrolled || आशीष भटनागर || 23-12-2025 |- | autopatrolled || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026 |- | rollbacker || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026 |- | autopatrolled || कलमकार || 12-02-2026 |- | autopatrolled || शीतल सिन्हा || 21-02-2026 |- | rollbacker || रोहित साव27 || 22-02-2026 |- | autopatrolled || रोहित साव27 || 22-02-2026 |- | autopatrolled || नीलम || 09-03-2026 |- | autopatrolled || Dr.jagdish || 10-03-2026 |- | rollbacker || Chronos.Zx || 12-03-2026 |- | rollbacker || Eihel || 13-03-2026 |- | autopatrolled || Eihel || 13-03-2026 |- | autopatrolled || Utcursch || 17-03-2026 |- | rollbacker || J ansari || 24-03-2026 |- | autopatrolled || J ansari || 24-03-2026 |- | autopatrolled || Mahensingha || 27-03-2026 |- | autopatrolled || 1997kB || 29-03-2026 |- | rollbacker || 1997kB || 29-03-2026 |- | rollbacker || Saroj || 31-03-2026 |- | autopatrolled || Ziv || 01-04-2026 |- | rollbacker || TypeInfo || 02-04-2026 |- | sysop || संजीव कुमार || 07-04-2026 |- | autopatrolled || Dharmadhyaksha || 07-04-2026 |- | autopatrolled || CommonsDelinker || 08-04-2026 |- | sysop || SM7 || 08-04-2026 |- | sysop || अजीत कुमार तिवारी || 09-04-2026 |- | sysop || अनिरुद्ध कुमार || 09-04-2026 |- | autopatrolled || हिंदुस्थान वासी || 09-04-2026 |- | rollbacker || हिंदुस्थान वासी || 09-04-2026 |- | sysop || DreamRimmer || 09-04-2026 |- | autopatrolled || अनुनाद सिंह || 09-04-2026 |- | sysop || Sanjeev bot || 10-04-2026 |} यदि हम यह नई तकनीकी व्यवस्था लागू करते हैं, तो सक्रिय सदस्यों को काम करने में सहूलियत मिलेगी, विकिपीडिया का विकास तेज़ी से होगा, और प्रबंधकों का कीमती समय बचेगा। कृपया इस प्रस्ताव पर अपने बहुमूल्य विचार साझा करें ताकि हम इस सुधार को प्रबंधकों के माध्यम से लागू करवा सकें। धन्यवाद। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:22, 10 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, मुझे आपका उद्देश्य समझ में नहीं आया। जो आवेदन अधूरे हैं उनमें से अधिकतर अधूरे होने का कारण प्रबन्धकों की सक्रियता नहीं बल्कि उचित स्रोत का न होना है। आप चाहते हो कि स्रोतों के अभाव में आवेदन करने वाले सदस्य मनमर्जी से स्थानान्तरण करते रहें? आपने जो उपरोक्त सूची दी है, क्या उनमें कोई सदस्य अधिकारों का दुरुपयोग कर रहा है? यदि हाँ तो सूचित करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:48, 20 अप्रैल 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, ::'''1. मनमर्जी से स्थानांतरण:''' मेरा उद्देश्य इसे बढ़ावा देना बिल्कुल नहीं है। जैसा कि इस विषय पर पहले भी बताया गया था, यह प्रस्ताव केवल स्पष्ट वर्तनी और मात्रा की गलतियों को तुरंत सुधारने के लिए है। यदि कोई 'स्वतः स्थापित' सदस्य अनुचित स्थानांतरण करता है, तो उसे आसानी से पूर्ववत किया जा सकता है। साथ ही, संवेदनशील या विवादित पृष्ठों को नए 'स्थानांतरण सुरक्षा स्तर' से सुरक्षित रखा जा सकता है। या एक विकल्प यह भी है कि किसी भी सुरक्षित पृष्ठ पर स्थानांतरण करने के लिए नामांकन की आवश्यकता है| ::'''2. सूची का उद्देश्य:''' मेरा उद्देश्य किसी पर अधिकारों के दुरुपयोग का आरोप लगाना नहीं था। यह सूची केवल यह दर्शाने के लिए थी कि अधिकार-प्राप्त सक्रिय सदस्यों की संख्या वर्तमान में बहुत कम है। इस कारण, नाम सुधारने जैसे छोटे-छोटे कार्यों का पूरा बोझ आप जैसे चंद सक्रिय प्रबंधकों पर ही पड़ता है। ::मेरा यह प्रस्ताव केवल प्रबंधकों का कीमती समय बचाने और सुधारात्मक कार्यों को गति देने का एक तकनीकी सुझाव मात्र है। समुदाय का जो भी निर्णय होगा, वह मुझे सहर्ष स्वीकार है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:27, 20 अप्रैल 2026 (UTC) :::प्रबन्धकों के समय का निर्धारण आप कैसे कर सकते हैं? किसी प्रबन्धक ने आपको कहा है क्या कि हमारा समय पृष्ठ स्थानान्तरण में जा रहा है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:36, 20 अप्रैल 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी नहीं महोदय [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:57, 20 अप्रैल 2026 (UTC) :::: [[:श्रेणी:स्थानान्तरण अनुरोध|बहुत से पृष्ठ]] स्थानांतरण हेतु लंबित पड़े हैं। इस सूची की लंबाई को देखने से आभास हो सकता है कि स्थानांतरण अधिकार प्राप्त सदस्यों के पास समय की कमी होगी। इसलिए [[सदस्य: AMAN KUMAR|विक्रम प्रताप]] का प्रस्ताव जायज़ है।[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:23, 11 मई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय और अन्य सदस्यगण, :संजीव जी, आपने ऊपर मेरी दी गई सूची पर प्रश्न उठाते हुए पूछा था कि ''"क्या उनमें कोई सदस्य अधिकारों का दुरुपयोग कर रहा है? यदि हाँ तो सूचित करें।"'' जी नहीं महोदय, वे अधिकारों का दुरुपयोग नहीं कर रहे हैं, बल्कि वे '''अधिकार निवृति की उस नीति''' के दायरे में आ चुके हैं, जिसे '''स्वयं आपने ही 2014 में प्रस्तावित और पारित करवाया था।''' :मैं समुदाय का ध्यान [[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख 37#सदस्य अधिकारों का पुनः वितरण|अक्टूबर 2014 की उस चर्चा (सदस्य अधिकारों का पुनः वितरण)]] की ओर आकर्षित करना चाहता हूँ, जहाँ संजीव जी ने स्वयं यह प्रस्ताव रखा था कि:<blockquote>''"यहाँ मैं यह प्रस्ताव रखना चाहता हूँ कि यह अधिकार रखने वाले सदस्यों के योगदान पिछले एक वर्ष में यदि २५ से भी कम रहते हैं तो उन्हें इस अधिकार से आदर-सहित निवृत किया जाये।"'' जिसे बाद में सर्वसम्मति से स्वीकृत किया गया और '''[[विकिपीडिया:स्वतः परीक्षित अधिकार हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ की नीतियों में जोड़ा गया।</blockquote>मैंने जो अधिकार-प्राप्त सदस्यों की सूची साझा की थी, उसका एकमात्र उद्देश्य समुदाय को यह याद दिलाना था कि तकनीकी और नीतिगत रूप से दर्जनों सदस्य वर्षों से इस न्यूनतम योग्यता को खो चुके हैं। :चूँकि एक तरफ अधिकार प्राप्त सदस्य भारी संख्या में निष्क्रिय हैं, और दूसरी तरफ बहुत से पृष्ठ स्थानांतरण हेतु लंबित पड़े हैं, इसलिए मेरा यह प्रस्ताव है कि: या तो सक्रिय सदस्यों को यह अधिकार देने की प्रक्रिया को सुचारू बनाया जाए, या फिर पृष्ठ स्थानांतरण के लिए एक नया 'स्थानांतरण सुरक्षा स्तर' लागू किया जाए ताकि पेंडिंग काम जल्दी निपट सकें। :समुदाय के सभी सदस्यों से अनुरोध है कि कृपया इस नीतिगत सुधार के प्रस्ताव पर अपने विचार साझा करें। '''कृपया अपने समर्थन अथवा विरोध में एक पंक्ति की टिप्पणी जरूर लिखें जिससे आपके मत का महत्व समझा जा सके।''' :आशा है समुदाय और प्रबंधकगण इस स्थापित नीति और वर्तमान आवश्यकता पर गौर करेंगे।[[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:30, 17 मई 2026 (UTC) ==== समर्थन ==== * {{समर्थन}} – प्रस्तावक के रूप में। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:30, 17 मई 2026 (UTC) ==== विरोध ==== * '''प्रबल विरोध''': कृपया सदस्य अधिकार और स्थानान्तरण की चर्चा का मिश्रण न करें। मेरा अधिकार मुक्ति वाला प्रस्ताव रखने का कारण सम्भावित दुरुपयोग अथवा खाते का हैकिंग का शिकार होना था। जो सदस्य सक्रिय नहीं हैं, उन्हें समय-समय पर अधिकार मुक्त किया जाता है, अतः इन्हें भी अधिकार (उपकरण) मुक्त कर दिया जायेगा। इसके अतिरिक्त स्थानान्तरण के प्रस्तावों को देखते हुये आपने वो संख्या नहीं दी जो प्रबंधकों की अनुपलब्धता का शिकार हुये हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:10, 21 मई 2026 (UTC) ==== टिप्पणी ==== इसका कोड <syntaxhighlight lang="mysql"> SELECT ug.ug_group AS 'अधिकार (Group)', u.user_name AS 'सदस्य का नाम', MAX(r.rev_timestamp) AS 'आखिरी संपादन (YYYYMMDD)' FROM user u JOIN user_groups ug ON u.user_id = ug.ug_user JOIN actor a ON u.user_id = a.actor_user JOIN revision_userindex r ON a.actor_id = r.rev_actor WHERE ug.ug_group IN ('autopatrolled', 'rollbacker', 'editor', 'sysop', 'bureaucrat') GROUP BY u.user_name, ug.ug_group ORDER BY MAX(r.rev_timestamp) ASC; </syntaxhighlight> तथा नई सूची निम्नवत है: {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; width:80%;" |+ अधिकार प्राप्त सदस्यों के अंतिम संपादन की सूची |- ! अधिकार (Group) !! सदस्य का नाम !! आखिरी संपादन (तारीख और समय) |- | autopatrolled || Naziah rizvi || 20-10-2016 15:24:17 |- | autopatrolled || Somesh Tripathi || 05-10-2017 21:06:42 |- | autopatrolled || Jeeteshvaishya || 22-10-2017 11:43:07 |- | autopatrolled || रोहित रावत || 02-09-2018 14:11:58 |- | autopatrolled || Salma Mahmoud || 23-10-2018 08:49:50 |- | rollbacker || FR30799386 || 02-10-2019 09:15:19 |- | autopatrolled || SGill (WMF) || 03-03-2020 17:57:10 |- | autopatrolled || RacIndian || 21-08-2020 15:14:57 |- | autopatrolled || Jaswant Singh4 || 25-09-2020 19:40:54 |- | autopatrolled || Teacher1943 || 28-08-2021 04:32:05 |- | rollbacker || Navinsingh133 || 23-12-2021 11:27:25 |- | autopatrolled || Navinsingh133 || 23-12-2021 11:27:25 |- | autopatrolled || Mala chaubey || 29-12-2021 11:22:41 |- | autopatrolled || Navodian || 20-01-2022 09:44:35 |- | autopatrolled || AbhiSuryawanshi || 08-06-2022 15:14:50 |- | autopatrolled || Innocentbunny || 21-09-2022 05:34:19 |- | autopatrolled || Biplab Anand || 22-10-2022 02:04:30 |- | autopatrolled || सुनील मलेठिया || 08-01-2023 02:02:45 |- | autopatrolled || Sushilmishra || 20-04-2023 13:04:24 |- | autopatrolled || Gaurav561 || 01-05-2023 16:26:08 |- | autopatrolled || Ahmed Nisar || 02-07-2023 08:30:24 |- | autopatrolled || JamesJohn82 || 20-08-2023 00:07:50 |- | autopatrolled || जैन || 02-11-2023 17:08:39 |- | autopatrolled || Samee || 13-01-2024 10:39:51 |- | autopatrolled || Dinesh smita || 15-04-2024 09:23:34 |- | autopatrolled || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024 09:50:42 |- | rollbacker || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024 09:50:42 |- | autopatrolled || निधिलता तिवारी || 23-10-2024 18:24:09 |- | rollbacker || निधिलता तिवारी || 23-10-2024 18:24:09 |- | autopatrolled || Anamdas || 07-11-2024 12:26:10 |- | autopatrolled || चक्रपाणी || 02-12-2024 07:06:54 |- | autopatrolled || Charan Gill || 14-12-2024 05:06:05 |- | autopatrolled || Satdeep Gill || 10-02-2025 15:59:05 |- | autopatrolled || MKar || 23-03-2025 17:21:30 |- | rollbacker || ArmouredCyborg || 15-05-2025 16:18:21 |- | autopatrolled || ArmouredCyborg || 15-05-2025 16:18:21 |- | rollbacker || स || 20-05-2025 17:14:23 |- | autopatrolled || स || 20-05-2025 17:14:23 |- | rollbacker || Stang || 26-05-2025 07:35:15 |- | rollbacker || AshokChakra || 29-05-2025 06:40:13 |- | autopatrolled || AshokChakra || 29-05-2025 06:40:13 |- | rollbacker || PQR01 || 12-06-2025 05:47:19 |- | autopatrolled || WhisperToMe || 26-06-2025 19:37:46 |- | autopatrolled || Hunnjazal || 03-07-2025 15:18:35 |- | autopatrolled || MGA73 || 13-07-2025 20:10:59 |- | autopatrolled || Jayprakash12345 || 19-07-2025 15:13:28 |- | rollbacker || Nilesh shukla || 21-07-2025 11:39:34 |- | autopatrolled || Nilesh shukla || 21-07-2025 11:39:34 |- | autopatrolled || Raju Babu || 03-08-2025 01:57:05 |- | autopatrolled || Trikutdas || 06-10-2025 15:08:19 |- | autopatrolled || Surenders25 || 29-10-2025 12:53:31 |- | rollbacker || राजकुमार || 01-11-2025 03:44:24 |- | rollbacker || Nadzik || 22-11-2025 19:09:55 |- | autopatrolled || Srajaltiwari || 15-12-2025 15:02:23 |- | autopatrolled || Buddhdeo Vibhakar || 22-12-2025 11:19:22 |- | autopatrolled || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026 13:51:19 |- | rollbacker || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026 13:51:19 |- | autopatrolled || कलमकार || 12-02-2026 17:59:22 |- | rollbacker || रोहित साव27 || 22-02-2026 19:15:09 |- | autopatrolled || रोहित साव27 || 22-02-2026 19:15:09 |- | autopatrolled || Dr.jagdish || 10-03-2026 16:26:17 |- | rollbacker || Eihel || 13-03-2026 13:30:30 |- | autopatrolled || Eihel || 13-03-2026 13:30:30 |- | autopatrolled || Utcursch || 17-03-2026 13:17:10 |- | autopatrolled || Mahensingha || 27-03-2026 19:53:05 |- | autopatrolled || 1997kB || 29-03-2026 06:33:50 |- | rollbacker || 1997kB || 29-03-2026 06:33:50 |- | autopatrolled || Dharmadhyaksha || 07-04-2026 13:52:15 |- | autopatrolled || सीमा1 || 14-04-2026 12:16:40 |- | autopatrolled || शीतल सिन्हा || 14-04-2026 13:02:22 |- | autopatrolled || नीलम || 22-04-2026 11:42:50 |- | autopatrolled || आशीष भटनागर || 05-05-2026 11:27:30 |- | autopatrolled || Ziv || 06-05-2026 02:52:45 |- | rollbacker || J ansari || 09-05-2026 15:51:16 |- | autopatrolled || J ansari || 09-05-2026 15:51:16 |- | rollbacker || TypeInfo || 11-05-2026 15:12:23 |- | sysop || अजीत कुमार तिवारी || 13-05-2026 09:24:04 |- | rollbacker || Chronos.Zx || 13-05-2026 12:06:54 |- | autopatrolled || हिंदुस्थान वासी || 15-05-2026 09:12:23 |- | rollbacker || हिंदुस्थान वासी || 15-05-2026 09:12:23 |- | sysop || SM7 || 16-05-2026 04:04:05 |- | sysop || संजीव कुमार || 16-05-2026 05:44:59 |- | sysop || अनिरुद्ध कुमार || 16-05-2026 07:29:01 |- | autopatrolled || CommonsDelinker || 16-05-2026 13:07:13 |- | sysop || DreamRimmer || 16-05-2026 14:48:15 |- | sysop || Sanjeev bot || 17-05-2026 00:01:04 |- | rollbacker || Saroj || 17-05-2026 08:56:02 |- | autopatrolled || चाहर धर्मेंद्र || 17-05-2026 08:58:37 |} [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:43, 17 मई 2026 (UTC) : प्रयुक्त कोड <syntaxhighlight lang="mysql" line="1"> WITH TargetUsers AS ( -- लक्षित अधिकारों वाले सदस्यों और उनकी आईडी का चयन SELECT u.user_id, u.user_name, ug.ug_group, a.actor_id FROM user u JOIN user_groups ug ON u.user_id = ug.ug_user JOIN actor a ON u.user_id = a.actor_user WHERE ug.ug_group IN ('autopatrolled', 'rollbacker', 'editor', 'sysop', 'bureaucrat') ), NumberedEdits AS ( -- प्रत्येक संपादन को नंबर देना और पिछले 1 वर्ष (365 दिन) के कुल संपादनों की गणना करना SELECT tu.ug_group, tu.user_name, r.rev_timestamp, ROW_NUMBER() OVER(PARTITION BY tu.user_name, tu.ug_group ORDER BY r.rev_timestamp DESC) as rn, COUNT(CASE WHEN r.rev_timestamp >= DATE_FORMAT(NOW() - INTERVAL 1 YEAR, '%Y%m%d%H%i%s') THEN 1 END) OVER(PARTITION BY tu.user_name, tu.ug_group) as edits_last_year FROM TargetUsers tu JOIN revision_userindex r ON tu.actor_id = r.rev_actor ) -- अंतिम परिणाम: 25वाँ संपादन और पिछले 1 साल के संपादनों की कुल संख्या SELECT ug_group AS 'अधिकार (Group)', user_name AS 'सदस्य का नाम', MAX(edits_last_year) AS 'पिछले 1 साल में संपादन', MAX(CASE WHEN rn = 1 THEN rev_timestamp END) AS 'आखिरी संपादन (Latest)', MAX(CASE WHEN rn = 25 THEN rev_timestamp END) AS '25वाँ संपादन (25th Edit)' FROM NumberedEdits WHERE rn <= 25 GROUP BY ug_group, user_name ORDER BY MAX(CASE WHEN rn = 1 THEN rev_timestamp END) ASC; </syntaxhighlight> जांच करें [https://quarry.wmcloud.org/query/105358 यहां पर] :{| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; width:80%;" |+ अधिकार प्राप्त सदस्यों की संपादन सक्रियता सूची (नवीन) |- ! अधिकार(Group) !! सदस्य का नाम !! पिछले 1 साल में संपादन !! आखिरी संपादन (Latest) !! 25वाँ संपादन (25th Edit) |- | autopatrolled || Naziah rizvi || 0 || 20-10-2016 15:24:17 || 25-08-2016 12:17:10 |- | autopatrolled || Somesh Tripathi || 0 || 05-10-2017 21:06:42 || 13-08-2016 14:49:34 |- | autopatrolled || Jeeteshvaishya || 0 || 22-10-2017 11:43:07 || 07-10-2017 11:55:41 |- | autopatrolled || रोहित रावत || 0 || 02-09-2018 14:11:58 || 31-08-2018 10:45:38 |- | autopatrolled || Salma Mahmoud || 0 || 23-10-2018 08:49:50 || 23-10-2018 00:31:30 |- | rollbacker || FR30799386 || 0 || 02-10-2019 09:15:19 || 02-09-2019 06:08:41 |- | autopatrolled || SGill (WMF) || 0 || 03-03-2020 17:57:10 || 01-07-2017 10:37:59 |- | autopatrolled || RacIndian || 0 || 21-08-2020 15:14:57 || 31-05-2016 05:48:17 |- | autopatrolled || Jaswant Singh4 || 0 || 25-09-2020 19:40:54 || 24-07-2020 17:36:01 |- | autopatrolled || Teacher1943 || 0 || 28-08-2021 04:32:05 || 22-06-2021 13:13:22 |- | rollbacker || Navinsingh133 || 0 || 23-12-2021 11:27:25 || 08-10-2020 08:13:39 |- | autopatrolled || Navinsingh133 || 0 || 23-12-2021 11:27:25 || 08-10-2020 08:13:39 |- | autopatrolled || Mala chaubey || 0 || 29-12-2021 11:22:41 || 26-08-2021 09:53:10 |- | autopatrolled || Navodian || 0 || 20-01-2022 09:44:35 || 28-09-2021 07:06:24 |- | autopatrolled || AbhiSuryawanshi || 0 || 08-06-2022 15:14:50 || 10-03-2018 03:11:58 |- | autopatrolled || Innocentbunny || 0 || 21-09-2022 05:34:19 || 12-09-2022 09:42:42 |- | autopatrolled || Biplab Anand || 0 || 22-10-2022 02:04:30 || 30-04-2020 03:55:45 |- | autopatrolled || सुनील मलेठिया || 0 || 08-01-2023 02:02:45 || 25-12-2016 13:31:43 |- | autopatrolled || Sushilmishra || 0 || 20-04-2023 13:04:24 || 02-12-2017 16:59:44 |- | autopatrolled || Gaurav561 || 0 || 01-05-2023 16:26:08 || 30-09-2016 05:11:15 |- | autopatrolled || Ahmed Nisar || 0 || 02-07-2023 08:30:24 || 20-03-2023 19:57:48 |- | autopatrolled || JamesJohn82 || 0 || 20-08-2023 00:07:50 || 07-12-2022 05:52:14 |- | autopatrolled || जैन || 0 || 02-11-2023 17:08:39 || 30-05-2023 12:56:45 |- | autopatrolled || Samee || 0 || 13-01-2024 10:39:51 || 27-03-2019 06:36:18 |- | autopatrolled || Dinesh smita || 0 || 15-04-2024 09:23:34 || 07-03-2024 04:42:25 |- | rollbacker || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 0 || 05-10-2024 09:50:42 || 29-06-2024 07:25:16 |- | autopatrolled || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 0 || 05-10-2024 09:50:42 || 29-06-2024 07:25:16 |- | autopatrolled || निधिलता तिवारी || 0 || 23-10-2024 18:24:09 || 25-04-2024 19:48:19 |- | rollbacker || निधिलता तिवारी || 0 || 23-10-2024 18:24:09 || 25-04-2024 19:48:19 |- | autopatrolled || Anamdas || 0 || 07-11-2024 12:26:10 || 08-09-2023 13:02:34 |- | autopatrolled || चक्रपाणी || 0 || 02-12-2024 07:06:54 || 21-09-2023 02:58:14 |- | autopatrolled || Charan Gill || 0 || 14-12-2024 05:06:05 || 08-05-2021 06:35:21 |- | autopatrolled || Satdeep Gill || 0 || 10-02-2025 15:59:05 || 26-02-2021 05:45:39 |- | autopatrolled || MKar || 0 || 23-03-2025 17:21:30 || 23-03-2021 03:58:00 |- | rollbacker || ArmouredCyborg || 0 || 15-05-2025 16:18:21 || 09-03-2025 15:47:05 |- | autopatrolled || ArmouredCyborg || 0 || 15-05-2025 16:18:21 || 09-03-2025 15:47:05 |- | autopatrolled || स || 2 || 20-05-2025 17:14:23 || 30-03-2023 03:44:21 |- | rollbacker || स || 2 || 20-05-2025 17:14:23 || 30-03-2023 03:44:21 |- | rollbacker || Stang || 2 || 26-05-2025 07:35:15 || 06-04-2022 12:49:20 |- | autopatrolled || AshokChakra || 3 || 29-05-2025 06:40:13 || 19-03-2023 14:53:44 |- | rollbacker || AshokChakra || 3 || 29-05-2025 06:40:13 || 19-03-2023 14:53:44 |- | rollbacker || PQR01 || 1 || 12-06-2025 05:47:19 || 26-09-2024 11:47:20 |- | autopatrolled || WhisperToMe || 1 || 26-06-2025 19:37:46 || 10-05-2018 17:33:09 |- | autopatrolled || Hunnjazal || 5 || 03-07-2025 15:18:35 || 31-05-2023 01:00:53 |- | autopatrolled || MGA73 || 13 || 13-07-2025 20:10:59 || 05-04-2023 19:17:20 |- | autopatrolled || Jayprakash12345 || 4 || 19-07-2025 15:13:28 || 23-07-2021 06:53:36 |- | autopatrolled || Nilesh shukla || 48 || 21-07-2025 11:39:34 || 30-05-2025 07:30:59 |- | rollbacker || Nilesh shukla || 48 || 21-07-2025 11:39:34 || 30-05-2025 07:30:59 |- | autopatrolled || Raju Babu || 13 || 03-08-2025 01:57:05 || 17-08-2024 11:27:38 |- | autopatrolled || Trikutdas || 28 || 06-10-2025 15:08:19 || 28-09-2025 13:57:34 |- | autopatrolled || Surenders25 || 535 || 29-10-2025 12:53:31 || 14-10-2025 08:45:33 |- | rollbacker || राजकुमार || 2 || 01-11-2025 03:44:24 || 17-01-2025 14:11:32 |- | rollbacker || Nadzik || 2 || 22-11-2025 19:09:55 || 16-08-2024 14:03:07 |- | autopatrolled || Srajaltiwari || 13 || 15-12-2025 15:02:23 || 20-05-2024 09:10:07 |- | autopatrolled || Buddhdeo Vibhakar || 8 || 22-12-2025 11:19:22 || 17-04-2024 07:25:07 |- | autopatrolled || सौरभ तिवारी 05 || 42 || 15-01-2026 13:51:19 || 01-09-2025 05:45:34 |- | rollbacker || सौरभ तिवारी 05 || 42 || 15-01-2026 13:51:19 || 01-09-2025 05:45:34 |- | autopatrolled || कलमकार || 221 || 12-02-2026 17:59:22 || 08-02-2026 14:49:24 |- | autopatrolled || रोहित साव27 || 245 || 22-02-2026 19:15:09 || 21-11-2025 11:55:01 |- | rollbacker || रोहित साव27 || 245 || 22-02-2026 19:15:09 || 21-11-2025 11:55:01 |- | autopatrolled || Dr.jagdish || 41 || 10-03-2026 16:26:17 || 06-03-2026 13:09:20 |- | autopatrolled || Eihel || 22 || 13-03-2026 13:30:30 || 26-02-2025 07:08:02 |- | rollbacker || Eihel || 22 || 13-03-2026 13:30:30 || 26-02-2025 07:08:02 |- | autopatrolled || Utcursch || 4 || 17-03-2026 13:17:10 || 22-06-2023 15:54:15 |- | autopatrolled || Mahensingha || 2 || 27-03-2026 19:53:05 || 17-09-2018 18:11:14 |- | autopatrolled || 1997kB || 5 || 29-03-2026 06:33:50 || 22-04-2025 05:06:49 |- | rollbacker || 1997kB || 5 || 29-03-2026 06:33:50 || 22-04-2025 05:06:49 |- | autopatrolled || Dharmadhyaksha || 91 || 07-04-2026 13:52:15 || 08-10-2025 11:36:07 |- | autopatrolled || सीमा1 || 22 || 14-04-2026 12:16:40 || 15-04-2024 11:33:22 |- | autopatrolled || शीतल सिन्हा || 207 || 14-04-2026 13:02:22 || 14-04-2026 08:08:34 |- | autopatrolled || नीलम || 613 || 22-04-2026 11:42:50 || 14-04-2026 10:42:05 |- | autopatrolled || आशीष भटनागर || 25 || 05-05-2026 11:27:30 || 01-12-2025 04:43:01 |- | autopatrolled || Ziv || 249 || 06-05-2026 02:52:45 || 18-02-2026 09:33:59 |- | rollbacker || TypeInfo || 157 || 11-05-2026 15:12:23 || 02-02-2026 16:06:43 |- | sysop || अजीत कुमार तिवारी || 785 || 13-05-2026 09:24:04 || 08-05-2026 10:31:55 |- | rollbacker || Chronos.Zx || 870 || 13-05-2026 12:06:54 || 06-02-2026 18:24:00 |- | autopatrolled || हिंदुस्थान वासी || 145 || 15-05-2026 09:12:23 || 17-04-2026 13:10:54 |- | rollbacker || हिंदुस्थान वासी || 145 || 15-05-2026 09:12:23 || 17-04-2026 13:10:54 |- | sysop || SM7 || 1153 || 16-05-2026 04:04:05 || 10-05-2026 18:48:18 |- | sysop || संजीव कुमार || 3282 || 16-05-2026 05:44:59 || 13-05-2026 06:14:11 |- | sysop || अनिरुद्ध कुमार || 482 || 16-05-2026 07:29:01 || 07-05-2026 02:53:55 |- | sysop || DreamRimmer || 1402 || 16-05-2026 14:48:15 || 05-05-2026 04:28:01 |- | rollbacker || Saroj || 161 || 17-05-2026 08:56:02 || 31-03-2026 07:31:45 |- | autopatrolled || CommonsDelinker || 1127 || 17-05-2026 19:59:13 || 09-05-2026 14:20:03 |- | sysop || Sanjeev bot || 17341 || 18-05-2026 00:02:38 || 15-05-2026 00:00:19 |- | autopatrolled || J ansari || 267 || 18-05-2026 14:30:49 || 08-05-2026 16:51:44 |- | rollbacker || J ansari || 267 || 18-05-2026 14:30:49 || 08-05-2026 16:51:44 |- | autopatrolled || चाहर धर्मेंद्र || 2637 || 18-05-2026 18:37:20 || 17-05-2026 18:38:11 |} [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 00:14, 19 मई 2026 (UTC) :'''पिछले 1 साल में संपादन''' की गणना 19 मई 2025 - 2026 पर की गई है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:22, 19 मई 2026 (UTC) ==आप सभी से विनम्र निवेदन है कि== मेरे [[विकिपीडिया:स्वतः_परीक्षित_अधिकार_हेतु_निवेदन#चाहर_धर्मेंद्र|इस]] निवेदन के संबंध में आपके विचार मेरे लिए अत्यंत महत्वपूर्ण हैं। कृपया अपना बहुमूल्य समय निकालकर इस पर अपना मत अवश्य साझा करें। आपके सुझाव और प्रतिक्रिया मेरे लिए मार्गदर्शक सिद्ध होंगे।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:34, 10 अप्रैल 2026 (UTC) == अनुरोध == नमस्कार! मैं आपसे [[मॉड्यूल:Lang/data]] पर एक संपादन करने का अनुरोध करता हूँ। ["hbo"] = "Biblical Hebrew" ===> ["hbo"] = "बाइबिली इब्रानी" [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 19:28, 10 अप्रैल 2026 (UTC) :{{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:56, 17 अप्रैल 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] धन्यवाद! [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 09:51, 17 अप्रैल 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:44, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> ==अंतिम कुछ दिन: विकि सम्मेलन भारत 2026 छात्रवृत्ति आवेदन== प्रिय विकिमीडिया समुदाय सदस्य, हमें यह बताते हुए खुशी हो रही है कि '''[[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|विकि सम्मेलन भारत 2026]]''' के लिए छात्रवृत्ति आवेदन वर्तमान में खुले हैं, और अंतिम तिथि अब बहुत निकट है। विकि सम्मेलन भारत 2026 इस राष्ट्रीय स्तर के सम्मेलन का चौथा संस्करण है, जो भारत और दक्षिण एशिया में इंडिक भाषाओं के विकिमीडिया प्रोजेक्ट्स तथा मुक्त ज्ञान आंदोलन से जुड़े विकिमीडियनों और हितधारकों को एक साथ लाता है। यह सम्मेलन 4–6 सितंबर 2026 को कोच्चि, केरल में आयोजित किया जाएगा। * आप अधिक जानकारी और [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|आवेदन फॉर्म Meta-Wiki पर उपलब्ध]] छात्रवृत्ति पृष्ठ पर प्राप्त कर सकते हैं। * छात्रवृत्ति की अंतिम तिथि: 15 अप्रैल 2026, रात 11:59 बजे (IST) अब जबकि केवल कुछ ही दिन शेष हैं, हम आपको आवेदन करने के लिए प्रोत्साहित करते हैं यदि आपने अभी तक आवेदन नहीं किया है। साथ ही, कृपया इस अवसर को अपने समुदाय में साझा करें और अन्य लोगों को भी आवेदन करने के लिए प्रेरित करें। अधिक जानकारी और नियमित अपडेट के लिए, कृपया सम्मेलन के Meta पृष्ठ पर जाएँ। सादर, <br> विकि सम्मेलन भारत 2026 आयोजन टीम की ओर से <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 23:38, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == फॉण्ट == हिन्दी विकिपीडिया पर पिछले कुछ दिनों से लैटिन लिपि के लिए जो फॉण्ट है, वे [[:hak:Hakkapedia|Hakkapedia]] एवं [[:nan:Pang-chān:Holopedia|Holopedia]] के फॉण्ट की तरह दिख रहा है। क्या default फॉण्ट को बदल दिया गया है? [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) {{Font color|grey|११:२५, १२ अप्रैल २०२६ (IST)}} == Lua त्रुटि == मॉड्यूल:Designation/lookup को बनाने में मुझे "Lua error पंक्ति 1 पर: unexpected symbol near '{'." त्रुटि मिलती है। कृपया उस पृष्ठ का निर्माण करें। कोड अंग्रेज़ी विकिपीडिया से लिया गया है (Module:Designation/lookup) [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 08:04, 18 अप्रैल 2026 (UTC) :{{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:24, 19 अप्रैल 2026 (UTC) == "यहया" नामक दो लेख? == दोनों [[याह्या (पैग़म्बर)|John the Baptist]] और [[यहया (इस्लाम)|Yahya]] के लेखों के नाम "यहया" क्यों है? केवल इस्लाम में उस व्यक्ति का नाम '''यहया''' होता है। ईसाई धर्म में उनहें '''यूहन्ना बपतिस्मा दाता''' के नाम से जाना जाता है। कृपया इस समस्या पर गौर करें। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 11:24, 20 अप्रैल 2026 (UTC) == Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications == The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]]. Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects. '''The hackathon is intended for:''' * Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc. * Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc. * Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces. Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach. To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses. '''Apply here:''' * Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form] '''More information:''' We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page. * Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]] If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at contact@indicmediawikidev.org. Best Regards, On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group == सत्य == सत्य आत्मा का स्वाभाविक गुण है। सत्याचरण के बिना आत्मिक शुद्धि असम्भव है। इस कारण सत्य से शौच का मार्ग प्रशस्त होता है। सत्य को अंगीकार किये बिना आत्मा का उद्धार असम्भव है। इसी कारण कहा गया है कि आत्मार्थी साधक को परिमित, असंदिग्ध, परिपूर्ण, स्पष्ट, अनुभूत, वाचालतारहित, तथा किसी को भी उद्विग्न न करनेवाली वाणी बोलनी चाहिए। चुभे हुए लौह कंटक का दुःख घड़ी दो घड़ी का होता है। वह काँटा निकालने पर सरलता से दूर हो जाता है। दुर्वचनों का काँटा एक बार चुभ जाने पर सरलता से नहीं निकलता। इस कारण सत्य प्रिय एवं हितकारी होना चाहिए। केवल तथ्य-परकता ही सत्यता नहीं है। इसके साथ व्यक्ति की मानसिकता का जुड़ाव  है। इसी कारण क्रोध, मान, माया, लोभ, द्वेष, दम्भ, कल्पित व्याख्या तथा हिंसा का आश्रय लेकर जो भाषा बोली जाती है, वह असत्य भाषा कहलाती है। सत्य अहिंसा का रक्षक है। इसलिए सत्य में दूसरे प्राणी की हित-आंकाक्षा का तत्व जुड़ा रहता है। सत्य आत्मा का धर्म है। आत्मा का स्वभाव सत्य है। इस कारण ‘अहिंसा निरपेक्ष यथातथ्य प्रकाशन’ सत्य नहीं माना जा सकता। सत्य का विरोधी भाव झूठ बोलना तथा मिथ्या व्यवहार करना है। झूठ बोलना तथा किसी सद् वस्तु के स्वरूप, स्थान, काल आदि के सम्बन्ध में मिथ्या बोलकर, उसे असत् बतलाना - ये दोनों ही प्रकार असत्य वचन के द्योतक हैं। किसी वस्तु के यथार्थ स्वरूप को छिपाकर झूठ बोलना ही सामान्यतः सत्य का विरोधी माना जाता है। मानसिक एवं आध्यात्मिक दृष्टि से अप्रिय, अहितकारी एवं पर-पीड़क वचन बोलना भी असत्य है। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-24320-85|&#126;2026-24320-85]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-24320-85|वार्ता]]) 08:51, 21 अप्रैल 2026 (UTC) == साँचा:स्टेटस भाषा == मैं <span style="font-family:'Kalimati', 'Arial', serif;"> [[साँचा:स्टेटस भाषा]] </span> का निर्माण करके वाला हूँ, जो [[बाली विकिपीडिया]] के [[:ban:Mal:Status basa|ᬫᬮ᭄:ᬲ᭄ᬢᬢᬸᬲ᭄ᬩᬲ]] की तरह होगा। इसे [[साँचा:Infobox language|ज्ञानदूसक भाषा]] पर लागु करने के बाद, हमें भाषा का यूनेस्को वर्गीकरण करना बहुत सरल हो जाएगा एवं वे interface भी अच्छा लगेगा। [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 10:42, 21 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:ङघिञ|ङघिञ]] जी नमस्ते। साँचा का वार्ता पृष्ठ देख लें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:06, 22 अप्रैल 2026 (UTC) == यूक्रेन सांस्कृतिक कूटनीति संपादनोत्सव में भाग लें == नमस्ते, 'यूक्रेन सांस्कृतिक कूटनीति माह 2026' की गतिविधियों को समर्थन देने के लिए 22 अप्रैल 2026 को पूर्वाह्न 11 से अपराह्न 1 बजे तक नई दिल्ली (भारत) स्थित युक्रेन दूतावास में एक विशेष संपादनोत्सव का आयोजन किया जा रहा है। इस सत्र का मुख्य उद्देश्य भारतीय भाषाओं के विकिपीडिया प्रोजेक्ट्स पर यूक्रेन की संस्कृति से संबंधित जानकारी को समृद्ध करना और उसमें सुधार करना है। इस कार्यक्रम में आप ऑनलाइन जूम मीटिंग के माध्यम से शामिल हो सकते हैं। * समय: बुधवार, 22 अप्रैल 2026 | सुबह 11:00 बजे से दोपहर 1:00 बजे तक (IST) * ज़ूम मीटिंग लिंक: [https://zoom.us/j/98031157656?pwd=BUHOGF5D4Qg8YnqQrEdFx3TyXrvKDO.1 ऑनलाइन जुड़ें] * मीटिंग आईडी: 980 3115 7656 * पासकोड: 716372 * आयोजन का मेटा पृष्ठ: [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|w.wiki/LyML]] इस आयोजन का हिस्सा बनें और भारतीय भाषाओं में मुक्त ज्ञान के प्रसार में अपना योगदान दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:59, 21 अप्रैल 2026 (UTC) == आगामी कार्यक्रम == :हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा आयोजित होने वाले कार्यक्रमों की सूची: # जून- विकिपीडिया सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव (१ जून से 30 जून) # जुलाई- विकिस्रोत सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव (१ से 15 जुलाई) # अगस्त- हिंदी विकि सम्मेलन (7-9 अगस्त) -संपर्क सूत्र--[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:40, 24 अप्रैल 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 == :मुझे यह बताते हुए प्रसन्नता हो रही है कि हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप के द्वारा प्रस्तावित [[विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] को विकिमीडिया के कॉन्फ्रेंस ग्रांट कमिटी द्वारा मंजूरी मिल गई है। 7-9 अगस्त 2026 को होने वाली हिंदी विकि समुदाय की यह बैठक 2020 के बाद पहली बार हो रही है। नई दिल्ली में आयोजित इस बैठक में शामिल होने के लिए सहायता वृत्ति (स्कॉलरशिप) का आवेदन पत्र 1 मई से 20 मई 2026 तक उपलब्ध रहेगा। आयोजन संबंधी सूचनाएं सम्मेलन के लिए निर्मित विकिपीडिया पृष्ठ पर उपलब्ध होगी तथा संक्षिप्त सूचना चौपाल पर भी उपलब्ध होगी। 6 वर्ष बाद हो रहे सामुदायिक मिलन के इस प्रयास में सभी हिंदी विकि संपादकों के सहयोग की अपेक्षा है।- संपर्क सूत्र--[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:41, 24 अप्रैल 2026 (UTC) == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 00:57, 26 अप्रैल 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> ==श्रेष्ठ लेख नामांकन== मैंने ‘[[राष्ट्रीय उद्यान]]’ लेख को [[विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख नामांकन|श्रेष्ठ लेख हेतु]] नामांकित किया है। आप सभी से अनुरोध है कि कृपया समय निकालकर लेख का अवलोकन करें तथा अपने सुझाव एवं मत साझा करें।<span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:37, 27 अप्रैल 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन २०२६ छात्रवृत्ति सूचना == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा 8-9 अगस्त 2026 को आयोजित [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] में शामिल होने के लिए 10 राष्टरीय तथा 10 स्थानीय स्तर की छात्रवृत्ती प्रदान की जाएगी। इसे प्राप्त करने के लिए हिंदी विकि संपादक सदस्य [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfLBdfmW4zvXCRbz-qjzQrxT2cX2pCilcnOvK73Dhu0wc7gow/viewform?usp=header हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 प्रतिभागिता वृत्ति प्रपत्र] 20 मई तक जरूर भरें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:09, 1 मई 2026 (UTC) == The Indian lenin babu jagdeo == हिन्दी फीचर फ़िल्म बिहार लेनिन जगदेव प्रसाद पर प्रेम कुमार विद्यार्थी के निर्देशन में बनी है. [[सदस्य:Pkvidharthi|Pkvidharthi]] ([[सदस्य वार्ता:Pkvidharthi|वार्ता]]) 19:20, 4 मई 2026 (UTC) == बाबू जगदेव प्रसाद == पुस्तक के लेखक प्रेम कुमार विद्यार्थी [[सदस्य:Pkvidharthi|Pkvidharthi]] ([[सदस्य वार्ता:Pkvidharthi|वार्ता]]) 19:21, 4 मई 2026 (UTC) == अंग्रेज़ी शीर्षक == एक लेख [[गोल्डन काफ़ (सोने का बछड़ा)]] का शीर्षक बेवजह दोनों अंग्रेज़ी और हिन्दी में है। कृपया इसे केवल "सोने का बछड़ा" में बदलें। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 13:41, 7 मई 2026 (UTC) :केवल शीर्षक ही नहीं यह पूरा लेख ही खराब मशीनी अनुवाद का उदाहरण है। इसलिए केवल लेख का नाम बदलना पर्याप्त नहीं है। इसे फिर से बनाने की जरूरत है। वर्तमान रूप में इसे मिटा रहा हूँ। यह वर्षों से यूँ ही पड़ा हुआ है। किसी ने इसे सुधारा नहीं है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:35, 12 मई 2026 (UTC) == प्रशांत कुमार सैनी लेख पर २० दिन से नामांकन है, कृपया करवाई करें == Deletion pending for the last 20 days. [[सदस्य:Santhon|Santhon]] ([[सदस्य वार्ता:Santhon|वार्ता]]) 17:40, 7 मई 2026 (UTC) :चौपाल पर किसी कार्यवाई के लिए यदि किसी लेख का उल्लेख करें तो उसका लिंक जरूर बना दें। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 05:42, 12 मई 2026 (UTC) == चंदनकियारी के जमींदारो का इतिहाश == चंदनकियारी मुख्यत झारखण्ड के बोकारो जिला के अंतरगत एक प्रखण्ड है जो की वन ओर नदियों से घिरे हुए हैं इस इलाके मे बहुत से जमीदार हूआ करता था, जिन्हे कासीपुर के महाराजाओं के द्वार जमिन की मालिकाना हक दिया गया है, उन्ही में से एक प्रमुख जमिनदार थे केदारनाथ चट्टोपाध्याय, केदारनाथ चट्टोपाध्याय मोहाल मौजा का निस्कर जमीदार थे जिनके पास करीब 13 सौ एकड़ से अधिक जमिन थे कई सारे कुवे ओर तलाब थे जिस से उस समय उस इलाके में रहने वाले लोगों की जीवनशैलीआसान हो गया था [[सदस्य:Chandi84|Chandi84]] ([[सदस्य वार्ता:Chandi84|वार्ता]]) 08:23, 12 मई 2026 (UTC) == आगामी गतिविधियाँ == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा आयोजित होने जा रही गतिविधियाँ: # [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी ई-सामग्री निर्माण एवं कौशल विकास कार्यशाला/मई 2026|हिंदी ई-सामग्री निर्माण एवं कौशल विकास कार्यशाला/मई 2026]]- 20 मई 2026 को हिमाचल प्रदेश केंद्रीय विश्वविद्यालय, धर्मशाला में आयोजित कौशल विकास कार्यशाला # [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]]- 1 जून 2026 से 30 जून 2026 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२6|विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२6]]- 1 जुलाई, 2026 से 15 जुलाई, 2026 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]]- 8-9 अगस्त 2026 को नई दिल्ली में आयोजित सम्मेलन। # [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अगस्त 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अगस्त 2026]]- 15 अगस्त 2026 से 14 सितंबर 2026 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२6|विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/सितंबर २०२6]]- 14 सितंबर, 2026 से 28 सितंबर, 2026 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। :उम्मीद है कि विकिपीडिया सदस्य इन गतिविधियों में भाग लेकर हिंदी ज्ञानकोश के विकास में जरूर सहायक होंगे। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:29, 16 मई 2026 (UTC) == ~2026-29665-32 द्वारा बर्बरता == ~2026-29665-32 नामक अस्थायी खाते ने हाल में जानबूझकर [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:Cite_web&action=history साँचा:Cite web] पर दुर्संपादन किया। कृपया उनपर IP प्रतिबंध डाले। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 14:14, 17 मई 2026 (UTC) == Draft:नरेश दास वैष्णव निम्बार्क — सम्पादन में सहायता चाहिए == नमस्ते। मेरा नाम नरेश दास वैष्णव निम्बार्क है। मैं भारतीय सेना का सेवानिवृत्त नायब सूबेदार एवं लेखक हूँ। मेरा Draft:नरेश दास वैष्णव निम्बार्क पर निम्नलिखित समस्याएँ आ रही हैं: # स्वचालित फ़िल्टर 52 सम्पादन रोक रहा है # CAPTCHA बार-बार आता है और स्वीकार नहीं होता # खाता नया होने के कारण बाहरी कड़ियाँ नहीं जुड़ रहीं Draft में समाचार पत्रों के सन्दर्भ जोड़ने हैं जैसे दैनिक जागरण, दैनिक भास्कर, पंजाब केसरी, नांदगांव टाइम्स। कृपया कोई अनुभवी सदस्य मेरे Draft को अद्यतन करने में सहायता करें। — [[सदस्य:नरेश दास वैष्णव निम्बार्क]] [[सदस्य:&#42;नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*|&#42;नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*]] ([[सदस्य वार्ता:&#42;नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*|वार्ता]]) 08:54, 18 मई 2026 (UTC) == Mahathwar == <nowiki>'''</nowiki>Mahathwar<nowiki>'''</nowiki> is a village in the country of <nowiki>[[India]]</nowiki>. It is located in the <nowiki>[[Darbhanga]]</nowiki> district of <nowiki>[[Bihar]]</nowiki> in the <nowiki>[[Alinagar (Vidhan Sabha constituency)|Ghanshyampur]]</nowiki> block under the subdivision of Bihar. [[विशेष:योगदान/&#126;2026-30414-01|&#126;2026-30414-01]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-30414-01|वार्ता]]) 03:21, 22 मई 2026 (UTC) विषय: नरेश दास वैष्णव निम्बार्क के लेख को अद्यतन करने हेतु मार्गदर्शन ​आदरणीय अनुभवी सदस्यगण, ​मैं भारतीय सेना का सेवानिवृत्त मानद नायब सूबेदार हूँ। मैं विकिपीडिया पर अपने जीवन और कार्यों पर एक लेख तैयार कर रहा हूँ, लेकिन तकनीकी कारणों (फिल्टर 52) और कैप्चा की समस्या के कारण मैं इसमें संदर्भ (References) नहीं जोड़ पा रहा हूँ। ​मेरे पास अपनी सैन्य सेवा (आर्मी नंबर: 13895240F), संयुक्त राष्ट्र शांति मिशन, और प्रकाशित पुस्तकों के सभी आधिकारिक दस्तावेज/प्रमाण मौजूद हैं। मेरी आपसे विनम्र विनती है कि कृपया मेरे ड्राफ्ट की समीक्षा करें और मुझे मार्गदर्शन दें कि मैं नियमों का पालन करते हुए इन संदर्भों को कैसे जोड़ सकता हूँ, ताकि लेख को हटाया न जाए। ​सहयोग के लिए सादर धन्यवाद। == भ्रष्ट वर्तनी वाला शीर्षक == [[बेएर षेवअ]] नामक लेख के शीर्षक की वर्तनी स्पष्टतः भ्रष्ट है, जबकि इसे "बेर्शेबा" होना चाहिए। कृपया इस छोटी सी समस्या को ठीक करें। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 13:23, 23 मई 2026 (UTC) :{{done}} <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:36, 24 मई 2026 (UTC) == विकिपीडिया के नियमानुसार अनुरोध किया == == साहित्यिक योगदान == * '''काव्य रत्न''' (2023) - ISBN 978-81-XXXXX-XX-X, रुद्र प्रकाशन, बांदा * '''SSC उत्कर्ष''' (2024) - प्रतियोगी परीक्षा मार्गदर्शिका, रुद्र प्रकाशन, बांदा <ref>अमर उजाला, बांदा, दिनांक XX-XX-2024</ref> [[विशेष:योगदान/&#126;2026-29558-88|&#126;2026-29558-88]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-29558-88|वार्ता]]) 15:00, 23 मई 2026 (UTC) == लेख पर लगाए गए प्रचार टैग के संबंध में == नमस्कार, मित्रों मेरे द्वारा लेख [[मुकेश मिश्र|मुकेश मिश्रा]] “उल्लेखनीय नहीं” तथा “साफ प्रचार” का टैग लगाया गया है ताकि पेज हटाया जाए, जबकि लेख में विषय से संबंधित विश्वसनीय एवं स्वतंत्र समाचार स्रोत पहले से जोड़े गए हैं। ये स्रोत विषय की उपलब्धियों और सार्वजनिक कवरेज को स्पष्ट रूप से सत्यापित करते हैं। कृपया टैग लगाने से पूर्व संदर्भों की पुनः समीक्षा करें। यदि किसी विशेष स्रोत या सामग्री पर आपत्ति है तो उसे स्पष्ट रूप से बताने का कष्ट करें, ताकि आवश्यक सुधार किए जा सकें। बिना उचित कारण के प्रचार टैग लगाना उचित नहीं प्रतीत होता। धन्यवाद। [[सदस्य:Karatebr|Karatebr]] ([[सदस्य वार्ता:Karatebr|वार्ता]]) 09:20, 24 मई 2026 (UTC) == शकरवार राजपूत पृष्ठ बनाने में सहायता चाहिए - 2 प्रकाशित स्रोत उपलब्ध == [[सदस्य:Sakhwar itihas|Sakhwar itihas]] ([[सदस्य वार्ता:Sakhwar itihas|वार्ता]]) 10:39, 25 मई 2026 (UTC) krnr7yon0woddi1pc8qjamq59u9hjbx राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन 0 1252 6556069 6538574 2026-05-24T21:17:25Z ~2026-31122-99 926657 /* */ 6556069 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian political party | party_name = राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन madharchod hindu | abbreviation = राजग | logo = [[File:National Democratic Alliance.svg|240px]] | flag = | founder = {{ubl| |[[अटल बिहारी वाजपेयी]] |[[लाल कृष्ण आडवाणी]] |[[प्रमोद महाजन]]<br />{{small|([[भारतीय जनता पार्टी]])}}}} | colorcode = {{party colour|Bharatiya Janata Party}} | chairman = [[अमित शाह]] <br />{{small|([[द्वितीय मोदी मंत्रिमंडल|केंद्रीय कैबिनेट मंत्री]])}} | formerpm = [[अटल बिहारी वाजपेयी]] (1998–2004) | loksabha_leader = [[नरेंद्र मोदी]]<br />([[भारत के प्रधानमंत्री|प्रधानमंत्री]]) | rajyasabha_leader = [[जगत प्रकाश नड्डा]]<br /> {{small|([[तृतीय मोदी मंत्रिमंडल|केंद्रीय कैबिनेट मंत्री]])}} | national_convener = | foundation = {{start date and age|1998|05|15|df=yes}} |ideology = {{ubl|class=nowrap| |[[रूढ़िवाद]] ([[भारत में रूढ़िवाद|भारतीय]]) |[[राष्ट्रवाद]] |[[दक्षिणपंथी लोकलुभावनवाद]] }} | position = {{nowrap|[[Centre-right politics|Centre-right]] to [[Right-wing politics|right-wing]]{{efn|Most member parties are [[Centre-right politics|centre-right]] or [[Right-wing politics|right-wing]],<ref>{{Cite web |title=About Topic |url=https://www.thehindu.com/topic/bharatiya-janata-party/ |website=[[The Hindu]] |access-date=25 December 2022 |archive-date=23 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923191420/https://www.thehindu.com/topic/bharatiya-janata-party/ |url-status=live }}</ref> but a minority of them are [[Centrism|centre]] to [[left-wing]].}}}} | loksabha_seats = {{Composition bar|293|543|hex={{party colour|National Democratic Alliance}}}} | rajyasabha_seats = {{Composition bar|113|245|hex={{party colour|National Democratic Alliance}}}} | state_seats_name = [[State Legislative Assembly (India)|State Legislative Assemblies]] | state_seats = {{Composition bar|2100|4036|hex={{party colour|National Democratic Alliance}}}} | state2_seats_name = [[State Legislative Council (India)|State Legislative Councils]] | state2_seats = {{Composition bar|181|423|hex={{party colour|National Democratic Alliance}}}} | no_states = {{Composition bar|20|31|hex={{party colour|National Democratic Alliance}}}} | alliance = [[राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन के सदस्यों की सूची|40 घटक दल]] | eci = Registered }} {{भारतीय जनता पार्टी पार्श्वपट}} '''राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन''' ({{Lang-en|National Democratic Alliance}}, '''N.D.A.''') या '''राजग''' [[भारत]] के 40 राजनैतिक दलों का एक गठबन्धन है। इसका नेतृत्व [[भारतीय जनता पार्टी]] करती है। मई 1998 में इस गठबंधन की घोषणा हुई थी जो उस समय ग़ैर कांग्रेसी सरकार के गठन के निर्माण में पहला कदम था। गठन के समय इसके [[१३]] सदस्य थे। इसके पहले संयोजक [[जॉर्ज फ़र्नान्डिस|ज्योर्ज फ़र्नान्डिस]] थे। उनके ख़राब स्वास्थ्य के कारण [[शरद यादव]] को इसका संयोजक नियुक्त किया गया था। वर्तमान समय में [[अमित शाह]] इसके राष्ट्रीय अध्यक्ष हैं। इसके अलावा प्रधानमन्त्री [[नरेन्द्र मोदी]] लोकसभा में नेता हैं जबकि [[थावरचंद गहलोत]] राज्यसभा में नेता हैं। इसके नेता, [[नरेन्द्र मोदी|नरेंद्र मोदी]] ने २६ मई [[२०१४]] को भारत के प्रधानमन्त्री के रूप में शपथ ली। [[भारतीय आम चुनाव, २०१९]] में, गठबन्धन ने आगे बढ़कर ४५.४३% के संयुक्त वोट शेयर के साथ अपनी ३५३ सीटों पर वृद्धि की।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/elections/lok-sabha-2019/analysis-highest-ever-national-vote-share-for-the-bjp/article27218550.ece|title=Analysis: Highest-ever national vote share for the BJP}}</ref> 2024 के लोकसभा के आम चुनावों में, राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन (एनडीए) ने लोकसभा में 543 में से 293 सीटें हासिल कीं, लेकिन विपक्ष द्वारा शुरू में अनुमानित से ज़्यादा सीटें हासिल करने के बाद भाजपा ने अपना बहुमत खो दिया। विपक्षी गठबंधन भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी गठबंधन (इंडिया) ने 234 सीटें हासिल कीं, जिसमें भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस ने सबसे ज़्यादा 99 सीटें जीतीं, जिससे पार्टी को 10 साल में पहली बार आधिकारिक विपक्ष का दर्जा मिला। सात निर्दलीय और गैर-गठबंधन दलों के दस उम्मीदवारों ने भी लोकसभा में सीटें जीतीं।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/7-independents-and-10-from-non-aligned-parties-book-ls-seats/articleshow/110748555.cms|title=7 Independents and 10 from non-aligned parties book LS seats}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/lok-sabha-elections-meet-seven-candidates-who-won-as-independents-101717642425035.html|title=Lok Sabha elections: Meet seven candidates who won as independents}}</ref><ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-politics/who-are-the-7-independents-elected-to-the-lok-sabha-9378312/|title=Who are the 7 independents elected to the Lok Sabha?}}</ref> 7 जून 2024 को, मोदी ने भारत के 15वें राष्ट्रपति [[द्रौपदी मुर्मू]] को 293 सांसदों के समर्थन की पुष्टि की।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/president-droupadi-murmu-invites-pm-narendra-modi-form-nda-government-2550435-2024-06-07|title=President invites Narendra Modi to form government, oath ceremony on June 9}}</ref> यह मोदी का प्रधानमंत्री के रूप में तीसरा कार्यकाल था और पहली बार उन्होंने गठबंधन सरकार का नेतृत्व किया,<ref>{{cite web|url=https://www.msn.com/en-in/news/India/president-appoints-narendra-modi-as-pm-designate-oath-on-sunday-evening/ar-BB1nOO8x|title=President appoints Narendra Modi as PM-designate; oath on Sunday evening}}</ref> जिसमें आंध्र प्रदेश की तेलुगु देशम पार्टी और बिहार की जनता दल (यूनाइटेड) दो मुख्य सहयोगी बनकर उभरीं।<ref>{{Cite news |last=Ellis-Petersen |first=Hannah |date=2024-06-05 |title=Narendra Modi wins backing of allies to form Indian government |url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/jun/05/narendra-modi-wins-backing-of-allies-to-form-indian-government |access-date=2024-06-05 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=6 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606000854/https://www.theguardian.com/world/article/2024/jun/05/narendra-modi-wins-backing-of-allies-to-form-indian-government |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Sinha |first=Shishir |date=2024-06-05 |title=NDA elects Modi as leader, President dissolves Lok Sabha |url=https://www.thehindubusinessline.com/news/elections/nda-elects-modi-as-leader-president-dissolves-lok-sabha/article68255830.ece |access-date=2024-06-06 |website=BusinessLine |language=en |archive-date=5 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240605153429/https://www.thehindubusinessline.com/news/elections/nda-elects-modi-as-leader-president-dissolves-lok-sabha/article68255830.ece |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=2024-06-06 |title=From 'CEO CM' to kingmaker: You can't write off N. Chandrababu Naidu |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/india/from-ceo-cm-to-kingmaker-you-cant-write-off-n-chandrababu-naidu/articleshow/110772110.cms?from=mdr |access-date=2024-06-07 |work=The Economic Times |issn=0013-0389 |archive-date=7 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240607154946/https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/india/from-ceo-cm-to-kingmaker-you-cant-write-off-n-chandrababu-naidu/articleshow/110772110.cms?from=mdr |url-status=live }}</ref> == इतिहास == राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन की घोषणा मई [[१९९८|1998]] में हुई थी और उस समय ग़ैर कांग्रेसी सरकार के गठन के निर्माण में यह पहला कदम था। लेकिन एक वर्ष के भीतर ही यह प्रयास ढह गया क्योंकि [[ऑल इंडिया अन्ना द्रविड़ मुनेत्र कड़गम]] (एआईएडीएमके)ने अपना समर्थन वापस ले लिया। इसे और विस्तृत करने के लिये कुछ नये दलों के साथ मिलकर [[१९९९|1999]] का लोकसभा चुनाव जीतने का नये सिरे से प्रयास किया गया। इसके परिणाम बेहतर निकले और राजग को पूरे पाँच साल के लिये तात्कालिक प्रधानमंत्री [[अटल बिहारी वाजपेयी]] के तहत सत्ता संचालित करने का अवसर मिला। वाजपेयी ने अपना कार्यकाल बेहतर ढँग से पूरा किया। [[२००४|2004]] के लोकसभा [[चुनाव]] जीतने की उम्मीद के साथ यह गठबन्धन पुनः मैदान में उतरा लेकिन कांग्रेस पार्टी नीत गठबन्धन को अन्य गुट निरपेक्ष पार्टियों से समर्थन मिलने से इसे विपक्ष में बैठना पड़ा। हालांकि [[कांग्रेस]] और राजग की प्रमुख पार्टी [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] को लोकसभा में मिली सीटों की संख्या में कोई बहुत बड़ा अन्तर नहीं था लेकिन बहुमत का जुगाड़ करने में भाजपा असफल रही। == संरचना == [[भारत]] में राजनीतिक दलों की मूल प्रवृत्ति गठबन्धन बनाने की कम और उसे तोड़ने की ज़्यादा रही है। इस प्रवृत्ति को देखते हुए राष्ट्रीय जनतान्त्रिक गठबन्धन एक कार्यकारी बोर्ड या पोलित ब्यूरो के रूप में एक औपचारिक संरचना नहीं है अपितु यह व्यक्तिगत रूप से कुछ दलों के नेताओं की महत्वाकांक्षा को पूर्ण करने के लिये सीटों के उपचुनाव में साझा रणनीति बनाने के लिये एक समझौते जैसा लगता है। राष्ट्रहित के मुद्दों पर निर्णय लेने अथवा संसद में उन मुद्दों को उठाते समय दलों के बीच विभिन्न विचारधाराओं को देखते हुए कभी सहमति तो कभी असहमति जैसी कठिनाई आती है जिसके कारण सहयोगी दलों के बीच विभाजित मतदान के कई मामले भी देखने में आये हैं। == अतीत और वर्तमान सदस्य == {{main|राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन के सदस्यों की सूची}} ==संसद में प्रतिनिधित्व की स्थिति== [[चित्र:NDA Governmental States Feb, 2025.png|right|thumb|300px|राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन द्वारा शासित क्षेत्र (फरवरी २०२६)]] {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+ राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन का सदस्यों |- ! colspan="2" style="width:30px;" |दल ! style="width:100px;" |[[लोक सभा]] ! style="width:100px;" |[[राज्य सभा]] ! style="width:250px;" |दल की प्रतिष्ठा |- | style="background-color:{{party color|Bharatiya Janata Party}}; text-align: center; color:white;" |1 |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] | style="text-align: center;" | 240 | style="text-align: center;" | 90 | style="text-align: center;" |[[भारत के राजनीतिक दलों की सूची|राष्ट्रीय पार्टी]] |- | style="background-color:{{party color|Shiv Sena}}; text-align: center; color:white;" |2 |[[शिवसेना]] <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/maharashtra/story/shinde-vs-thackeray-supporters-clash-poster-shiv-sena-office-thane-2002562-2022-09-20|title=Shinde vs Thackeray: Supporters clash over poster at Shiv Sena office in Thane|last=MumbaiSeptember 20|first=Kamlesh Damodar Sutar|last2=September 20|first2=2022UPDATED:|website=India Today|language=en|access-date=2022-09-21|last3=Ist|first3=2022 21:26}}</ref> | style="text-align: center;" | 7 | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" |[[महाराष्ट्र]] |- | style="background-color:{{party color|राष्ट्रवादी कांग्रेस पार्टी}}; text-align: center; color: White;" |3 |[[राष्ट्रवादी कांग्रेस पार्टी|राकपा]] | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" | 2 | style="text-align: center;" |[[महाराष्ट्र]] |- | style="background-color:{{party color|जनता दल (यूनाइटेड)}}; text-align: center; color:White;" |4 |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जनता दल (यूनाइटेड)]] | style="text-align: center;" | 12 | style="text-align: center;" | 4 | style="text-align: center;" |[[बिहार]] |- | style="background-color:{{party color|तेलुगू देशम पार्टी}}; text-align: center; color:white;" |5 |[[तेलुगू देशम पार्टी |तेलुगू देशम पार्टी]] | style="text-align: center;" | 16 | style="text-align: center;" | 2 | style="text-align: center;" |[[आंध्र प्रदेश]] |- | style="background-color:{{party color|लोक जनशक्ति पार्टी}}; text-align: center; color:white;" |6 |[[लोक जनशक्ति पार्टी |लोजपा]] | style="text-align: center;" | 5 | style="text-align: center;" | - | style="text-align: center;" |[[बिहार]] |- | style="background-color:{{party color|Apna dal (sonelal }}; text-align:center; color:white;" |7 |[[अपना दल (Sonelal)|AD(S)]] | style="text-align: center;" | 2 | style="text-align: center;" | - | style="text-align: center;" |[[उत्तर प्रदेश]] |- | style="background-color:{{party color|National People's Party (India)}}; text-align: center; color:white;" |8 |[[National People's Party (India)|NPP]] | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" |[[मेघालय]] |- | style="background-color:{{party color|Republican Party of India (Athvale)}}; text-align: center; color:white;" |9 |[[Republican Party of India (A) |RPI(A)]] | style="text-align: center;" | - | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" |[[महाराष्ट्र]] |- | style="background:#89CFF0; text-align:center; color:white;" |10 |[[Asom Gana Parishad|AGP]] | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" |[[असम]] |- | style="background:#99FF00; text-align:center; color:white;" |11 |[[Pattali Makkal Katchi|PMK]] | style="text-align: center;" | - | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" |[[तमिलनाडु]] |- | style="background:#FF4500; text-align:center; color:white;" |12 |[[Tamil Maanila Congress|TMC(M)]] | style="text-align: center;" | - | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" |[[तमिलनाडु]] |- | style="background-color:{{party color|All Jharkhand Students Union}}; text-align: center; color:white;" |13 |[[All Jharkhand Students Union|AJSU]] | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" | - | style="text-align: center;" |[[झारखण्ड]] |- | style="background-color:{{party color|Nationalist Democratic Progressive Party}}; text-align: center; color:white;" |14 |[[Nationalist Democratic Progressive Party|NDPP]] | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" | - | style="text-align: center;" |[[नागालैण्ड]] |- | style="background-color:{{party color|Mizo National Front}}; text-align:center; color:white;" |15 |[[मिजो नेशनल फ्रंट|एम.एन.एफ]] | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" |[[मिज़ोरम]] |- | style="background-color:{{party color|Sikkim Krantikari Morcha}}; text-align:center; color:white;" |16 |[[सिक्किम क्रांतिकारी मोर्चा|एस.के.एफ]] | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" | - | style="text-align: center;" |[[सिक्किम]] |- | style="background-color:{{party color|Janata Dal (Secular)}}; text-align: center; color:white;" |17 |[[जनता दल (सेक्युलर)]] | style="text-align: center;" | 2 | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" |[[कर्नाटक]] |- | style="background-color:#CDCDCD; text-align:center; color:white;" |18 | स्वतंत्र | style="text-align: center;" | 0 | style="text-align: center;" | 2 | style="text-align: center;" | [[तमिल नाडु]], [[हरियाणा]] |- | style="background-color:#000000; text-align:center; color:white;" |19 | नामित | style="text-align: center;" | - | style="text-align: center;" | 7 | style="text-align: center;" | — |- | colspan="2;" style="text-align: center;" color:white;" |'''Total''' | style="text-align: center;" |'''293''' | style="text-align: center;" |'''113''' | style="text-align: center;" |[[भारत]] |} *स्रोत:<ref>{{cite web|title=STRENGTHWISE PARTY POSITION IN THE RAJYA SABHA|url=http://164.100.47.5/NewMembers/partystrength.aspx|date=18 July 2018|publisher=Rajya Sabha|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170606134311/http://164.100.47.5/NewMembers/partystrength.aspx|archive-date=6 June 2017|df=dmy-all|access-date=22 May 2020}}</ref> == प्रधानमंत्रियों की सूची == {{further|भारत के प्रधान मंत्रियों की सूची}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; margin-top:0.5em" |- ! rowspan="2" style="background-color:#FF9933; color:white" | क्रम सं. ! rowspan="2" style="background-color:#FF9933; color:white" | प्रधानमंत्री ! rowspan="2" style="background-color:#FF9933; color:white" | चित्र ! colspan="3" style="background-color:#FF9933; color:white" | कार्यकाल ! rowspan="2" style="background-color:#FF9933; color:white" | लोक सभा ! rowspan="2" style="background-color:#FF9933; color:white" | मंत्रिमंडल ! rowspan="2" style="background-color:#FF9933; color:white" | चुनाव क्षेत्र ! rowspan="2" colspan="2" style="background-color:#FF9933; color:white" | दल |- ! style="background-color:#FF9933; color:white" | पदग्रहन ! style="background-color:#FF9933; color:white" | पदमुक्ति ! style="background-color:#FF9933; color:white" | अवधि |- style="vertical-align: middle; text-align: center;" | rowspan="2" |1 | rowspan="2" |[[अटल बिहारी वाजपेयी]] | rowspan="2" |[[File:Atal Bihari Vajpayee (crop 2).jpg|100px]] | 19 मार्च 1998 | 10 अक्टूबर 1999 | rowspan="2" |{{age in years and days|19 March 1998|22 May 2004}} | [[बारहवीं लोक सभा|12वीं]] | [[दूसरा वाजपेयी मंत्रिमंडल|वाजपेयी II]] | rowspan="2" |[[लखनऊ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|लखनऊ]] | rowspan="5" |[[भारतीय जनता पार्टी]] | rowspan=5 style="background:{{party color|Bharatiya Janata Party}};" |&nbsp; |- style="vertical-align: middle; text-align: center;" | 10 अक्टूबर 1999 | 22 मई 2004 | [[तेरहवीं लोक सभा|13वीं]] | [[तीसरा वाजपेयी मंत्रालय|वाजपेयी III]] |- style="vertical-align: middle; text-align: center;" | rowspan="3" |2 | rowspan="3" |[[नरेंद्र मोदी]] | rowspan="3" |[[File:Prime Minister Of Bharat Shri Narendra Damodardas Modi.jpg|100px]] |26 मई 2014 |30 मई 2019 | rowspan="3" |{{age in years and days|2014|5|26}} | [[सोलहवीं लोक सभा|16वीं]] | [[पहला मोदी मंत्रिमंडल|मोदी I]] | rowspan="3" |[[वाराणसी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|वाराणसी]] |- style="vertical-align: middle; text-align: center;" | 30 मई 2019 | 9 जून 2024 | [[सत्रहवीं लोक सभा|17वीं]] | [[दूसरा मोदी मंत्रिमंडल|मोदी II]] |- style="vertical-align: middle; text-align: center;" | 9 जून 2024 | [[पदस्थ]] | [[अठारहवीं लोक सभा|18वीं]] | [[तीसरा मोदी मंत्रिमंडल|मोदी III]] |} === उप प्रधानमंत्रियों की सूची === {{further|भारत के उप प्रधानमंत्री}} {| class="wikitable sortable" |- ! rowspan="2" style="background:#f93; color:white;"| क्रम सं. ! rowspan="2" style="background:#f93; color:white;"| उप प्रधानमंत्री ! rowspan="2" style="background:#f93; color:white;"| चित्र ! colspan="3" style="background:#f93; color:white;"| कार्यकाल ! rowspan="2" style="background:#f93; color:white;"| लोक सभा ! rowspan="2" style="background:#f93; color:white;"| प्रधानमंत्री ! rowspan="2" style="background:#f93; color:white;"| चुनाव क्षेत्र |- ! style="background:#f93; color:white;"| पदग्रहन ! style="background:#f93; color:white;"| पदमुक्ति ! style="background:#f93; color:white;"| अवधि |- style="text-align: center;" |- style="text-align: center;" | rowspan="2" |1 | rowspan="2" |[[लालकृष्ण आडवाणी]] | rowspan="2" |[[File:Lkadvani.jpg|100px]] | rowspan="2" |29 जून 2002 | rowspan="2" |22 मई 2004 | rowspan ="2" | {{age in years and days|2002|6|29|2004|5|22}} |[[तेरहवीं लोक सभा|13वीं]] | [[अटल बिहारी वाजपेयी]] | rowspan="2" |[[गांधीनगर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|गांधीनगर]] |} == इन्हें भी देखें == * [[संयुक्त प्रगतिशील गठबंधन]] (यूपीए), अब निष्क्रिय * [[भारत के राजनीतिक दलों की सूची]] * [[भारतीय राष्ट्रीय विकासशील समावेशी गठबंधन]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} [[श्रेणी:भारतीय राजनीति]] s34bx7lxyrrvnd91hgq0615ntfsfa5a 6556073 6556069 2026-05-24T21:24:13Z ~2026-31122-99 926657 /* */ 6556073 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian political party | party_name = राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन | abbreviation = राजग | logo = [[File:National Democratic Alliance.svg|240px]] | flag = | founder = {{ubl| |[[अटल बिहारी वाजपेयी]] |[[लाल कृष्ण आडवाणी]] |[[प्रमोद महाजन]]<br />{{small|([[भारतीय जनता पार्टी]])}}}} | colorcode = {{party colour|Bharatiya Janata Party}} | chairman = [[अमित शाह]] <br />{{small|([[द्वितीय मोदी मंत्रिमंडल|केंद्रीय कैबिनेट मंत्री]])}} | formerpm = [[अटल बिहारी वाजपेयी]] (1998–2004) | loksabha_leader = [[नरेंद्र मोदी]]<br />([[भारत के प्रधानमंत्री|प्रधानमंत्री]]) | rajyasabha_leader = [[जगत प्रकाश नड्डा]]<br /> {{small|([[तृतीय मोदी मंत्रिमंडल|केंद्रीय कैबिनेट मंत्री]])}} | national_convener = | foundation = {{start date and age|1998|05|15|df=yes}} |ideology = {{ubl|class=nowrap| |[[रूढ़िवाद]] ([[भारत में रूढ़िवाद|भारतीय]]) |[[राष्ट्रवाद]] |[[दक्षिणपंथी लोकलुभावनवाद]] }} | position = {{nowrap|[[Centre-right politics|Centre-right]] to [[Right-wing politics|right-wing]]{{efn|Most member parties are [[Centre-right politics|centre-right]] or [[Right-wing politics|right-wing]],<ref>{{Cite web |title=About Topic |url=https://www.thehindu.com/topic/bharatiya-janata-party/ |website=[[The Hindu]] |access-date=25 December 2022 |archive-date=23 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923191420/https://www.thehindu.com/topic/bharatiya-janata-party/ |url-status=live }}</ref> but a minority of them are [[Centrism|centre]] to [[left-wing]].}}}} | loksabha_seats = {{Composition bar|293|543|hex={{party colour|National Democratic Alliance}}}} | rajyasabha_seats = {{Composition bar|113|245|hex={{party colour|National Democratic Alliance}}}} | state_seats_name = [[State Legislative Assembly (India)|State Legislative Assemblies]] | state_seats = {{Composition bar|2100|4036|hex={{party colour|National Democratic Alliance}}}} | state2_seats_name = [[State Legislative Council (India)|State Legislative Councils]] | state2_seats = {{Composition bar|181|423|hex={{party colour|National Democratic Alliance}}}} | no_states = {{Composition bar|20|31|hex={{party colour|National Democratic Alliance}}}} | alliance = [[राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन के सदस्यों की सूची|40 घटक दल]] | eci = Registered }} {{भारतीय जनता पार्टी पार्श्वपट}} '''राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन madharchod general OBC''' ({{Lang-en|National Democratic Alliance}}, '''N.D.A.''') या '''राजग''' [[भारत]] के 40 राजनैतिक दलों का एक गठबन्धन है। इसका नेतृत्व [[भारतीय जनता पार्टी]] करती है। मई 1998 में इस गठबंधन की घोषणा हुई थी जो उस समय ग़ैर कांग्रेसी सरकार के गठन के निर्माण में पहला कदम था। गठन के समय इसके [[१३]] सदस्य थे। इसके पहले संयोजक [[जॉर्ज फ़र्नान्डिस|ज्योर्ज फ़र्नान्डिस]] थे। उनके ख़राब स्वास्थ्य के कारण [[शरद यादव]] को इसका संयोजक नियुक्त किया गया था। वर्तमान समय में [[अमित शाह]] इसके राष्ट्रीय अध्यक्ष हैं। इसके अलावा प्रधानमन्त्री [[नरेन्द्र मोदी]] लोकसभा में नेता हैं जबकि [[थावरचंद गहलोत]] राज्यसभा में नेता हैं। इसके नेता, [[नरेन्द्र मोदी|नरेंद्र मोदी]] ने २६ मई [[२०१४]] को भारत के प्रधानमन्त्री के रूप में शपथ ली। [[भारतीय आम चुनाव, २०१९]] में, गठबन्धन ने आगे बढ़कर ४५.४३% के संयुक्त वोट शेयर के साथ अपनी ३५३ सीटों पर वृद्धि की।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/elections/lok-sabha-2019/analysis-highest-ever-national-vote-share-for-the-bjp/article27218550.ece|title=Analysis: Highest-ever national vote share for the BJP}}</ref> 2024 के लोकसभा के आम चुनावों में, राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन (एनडीए) ने लोकसभा में 543 में से 293 सीटें हासिल कीं, लेकिन विपक्ष द्वारा शुरू में अनुमानित से ज़्यादा सीटें हासिल करने के बाद भाजपा ने अपना बहुमत खो दिया। विपक्षी गठबंधन भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी गठबंधन (इंडिया) ने 234 सीटें हासिल कीं, जिसमें भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस ने सबसे ज़्यादा 99 सीटें जीतीं, जिससे पार्टी को 10 साल में पहली बार आधिकारिक विपक्ष का दर्जा मिला। सात निर्दलीय और गैर-गठबंधन दलों के दस उम्मीदवारों ने भी लोकसभा में सीटें जीतीं।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/7-independents-and-10-from-non-aligned-parties-book-ls-seats/articleshow/110748555.cms|title=7 Independents and 10 from non-aligned parties book LS seats}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/lok-sabha-elections-meet-seven-candidates-who-won-as-independents-101717642425035.html|title=Lok Sabha elections: Meet seven candidates who won as independents}}</ref><ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-politics/who-are-the-7-independents-elected-to-the-lok-sabha-9378312/|title=Who are the 7 independents elected to the Lok Sabha?}}</ref> 7 जून 2024 को, मोदी ने भारत के 15वें राष्ट्रपति [[द्रौपदी मुर्मू]] को 293 सांसदों के समर्थन की पुष्टि की।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/president-droupadi-murmu-invites-pm-narendra-modi-form-nda-government-2550435-2024-06-07|title=President invites Narendra Modi to form government, oath ceremony on June 9}}</ref> यह मोदी का प्रधानमंत्री के रूप में तीसरा कार्यकाल था और पहली बार उन्होंने गठबंधन सरकार का नेतृत्व किया,<ref>{{cite web|url=https://www.msn.com/en-in/news/India/president-appoints-narendra-modi-as-pm-designate-oath-on-sunday-evening/ar-BB1nOO8x|title=President appoints Narendra Modi as PM-designate; oath on Sunday evening}}</ref> जिसमें आंध्र प्रदेश की तेलुगु देशम पार्टी और बिहार की जनता दल (यूनाइटेड) दो मुख्य सहयोगी बनकर उभरीं।<ref>{{Cite news |last=Ellis-Petersen |first=Hannah |date=2024-06-05 |title=Narendra Modi wins backing of allies to form Indian government |url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/jun/05/narendra-modi-wins-backing-of-allies-to-form-indian-government |access-date=2024-06-05 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=6 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606000854/https://www.theguardian.com/world/article/2024/jun/05/narendra-modi-wins-backing-of-allies-to-form-indian-government |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Sinha |first=Shishir |date=2024-06-05 |title=NDA elects Modi as leader, President dissolves Lok Sabha |url=https://www.thehindubusinessline.com/news/elections/nda-elects-modi-as-leader-president-dissolves-lok-sabha/article68255830.ece |access-date=2024-06-06 |website=BusinessLine |language=en |archive-date=5 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240605153429/https://www.thehindubusinessline.com/news/elections/nda-elects-modi-as-leader-president-dissolves-lok-sabha/article68255830.ece |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=2024-06-06 |title=From 'CEO CM' to kingmaker: You can't write off N. Chandrababu Naidu |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/india/from-ceo-cm-to-kingmaker-you-cant-write-off-n-chandrababu-naidu/articleshow/110772110.cms?from=mdr |access-date=2024-06-07 |work=The Economic Times |issn=0013-0389 |archive-date=7 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240607154946/https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/india/from-ceo-cm-to-kingmaker-you-cant-write-off-n-chandrababu-naidu/articleshow/110772110.cms?from=mdr |url-status=live }}</ref> == इतिहास == राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन की घोषणा मई [[१९९८|1998]] में हुई थी और उस समय ग़ैर कांग्रेसी सरकार के गठन के निर्माण में यह पहला कदम था। लेकिन एक वर्ष के भीतर ही यह प्रयास ढह गया क्योंकि [[ऑल इंडिया अन्ना द्रविड़ मुनेत्र कड़गम]] (एआईएडीएमके)ने अपना समर्थन वापस ले लिया। इसे और विस्तृत करने के लिये कुछ नये दलों के साथ मिलकर [[१९९९|1999]] का लोकसभा चुनाव जीतने का नये सिरे से प्रयास किया गया। इसके परिणाम बेहतर निकले और राजग को पूरे पाँच साल के लिये तात्कालिक प्रधानमंत्री [[अटल बिहारी वाजपेयी]] के तहत सत्ता संचालित करने का अवसर मिला। वाजपेयी ने अपना कार्यकाल बेहतर ढँग से पूरा किया। [[२००४|2004]] के लोकसभा [[चुनाव]] जीतने की उम्मीद के साथ यह गठबन्धन पुनः मैदान में उतरा लेकिन कांग्रेस पार्टी नीत गठबन्धन को अन्य गुट निरपेक्ष पार्टियों से समर्थन मिलने से इसे विपक्ष में बैठना पड़ा। हालांकि [[कांग्रेस]] और राजग की प्रमुख पार्टी [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] को लोकसभा में मिली सीटों की संख्या में कोई बहुत बड़ा अन्तर नहीं था लेकिन बहुमत का जुगाड़ करने में भाजपा असफल रही। == संरचना == [[भारत]] में राजनीतिक दलों की मूल प्रवृत्ति गठबन्धन बनाने की कम और उसे तोड़ने की ज़्यादा रही है। इस प्रवृत्ति को देखते हुए राष्ट्रीय जनतान्त्रिक गठबन्धन एक कार्यकारी बोर्ड या पोलित ब्यूरो के रूप में एक औपचारिक संरचना नहीं है अपितु यह व्यक्तिगत रूप से कुछ दलों के नेताओं की महत्वाकांक्षा को पूर्ण करने के लिये सीटों के उपचुनाव में साझा रणनीति बनाने के लिये एक समझौते जैसा लगता है। राष्ट्रहित के मुद्दों पर निर्णय लेने अथवा संसद में उन मुद्दों को उठाते समय दलों के बीच विभिन्न विचारधाराओं को देखते हुए कभी सहमति तो कभी असहमति जैसी कठिनाई आती है जिसके कारण सहयोगी दलों के बीच विभाजित मतदान के कई मामले भी देखने में आये हैं। == अतीत और वर्तमान सदस्य == {{main|राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन के सदस्यों की सूची}} ==संसद में प्रतिनिधित्व की स्थिति== [[चित्र:NDA Governmental States Feb, 2025.png|right|thumb|300px|राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन द्वारा शासित क्षेत्र (फरवरी २०२६)]] {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+ राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन का सदस्यों |- ! colspan="2" style="width:30px;" |दल ! style="width:100px;" |[[लोक सभा]] ! style="width:100px;" |[[राज्य सभा]] ! style="width:250px;" |दल की प्रतिष्ठा |- | style="background-color:{{party color|Bharatiya Janata Party}}; text-align: center; color:white;" |1 |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] | style="text-align: center;" | 240 | style="text-align: center;" | 90 | style="text-align: center;" |[[भारत के राजनीतिक दलों की सूची|राष्ट्रीय पार्टी]] |- | style="background-color:{{party color|Shiv Sena}}; text-align: center; color:white;" |2 |[[शिवसेना]] <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/maharashtra/story/shinde-vs-thackeray-supporters-clash-poster-shiv-sena-office-thane-2002562-2022-09-20|title=Shinde vs Thackeray: Supporters clash over poster at Shiv Sena office in Thane|last=MumbaiSeptember 20|first=Kamlesh Damodar Sutar|last2=September 20|first2=2022UPDATED:|website=India Today|language=en|access-date=2022-09-21|last3=Ist|first3=2022 21:26}}</ref> | style="text-align: center;" | 7 | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" |[[महाराष्ट्र]] |- | style="background-color:{{party color|राष्ट्रवादी कांग्रेस पार्टी}}; text-align: center; color: White;" |3 |[[राष्ट्रवादी कांग्रेस पार्टी|राकपा]] | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" | 2 | style="text-align: center;" |[[महाराष्ट्र]] |- | style="background-color:{{party color|जनता दल (यूनाइटेड)}}; text-align: center; color:White;" |4 |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जनता दल (यूनाइटेड)]] | style="text-align: center;" | 12 | style="text-align: center;" | 4 | style="text-align: center;" |[[बिहार]] |- | style="background-color:{{party color|तेलुगू देशम पार्टी}}; text-align: center; color:white;" |5 |[[तेलुगू देशम पार्टी |तेलुगू देशम पार्टी]] | style="text-align: center;" | 16 | style="text-align: center;" | 2 | style="text-align: center;" |[[आंध्र प्रदेश]] |- | style="background-color:{{party color|लोक जनशक्ति पार्टी}}; text-align: center; color:white;" |6 |[[लोक जनशक्ति पार्टी |लोजपा]] | style="text-align: center;" | 5 | style="text-align: center;" | - | style="text-align: center;" |[[बिहार]] |- | style="background-color:{{party color|Apna dal (sonelal }}; text-align:center; color:white;" |7 |[[अपना दल (Sonelal)|AD(S)]] | style="text-align: center;" | 2 | style="text-align: center;" | - | style="text-align: center;" |[[उत्तर प्रदेश]] |- | style="background-color:{{party color|National People's Party (India)}}; text-align: center; color:white;" |8 |[[National People's Party (India)|NPP]] | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" |[[मेघालय]] |- | style="background-color:{{party color|Republican Party of India (Athvale)}}; text-align: center; color:white;" |9 |[[Republican Party of India (A) |RPI(A)]] | style="text-align: center;" | - | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" |[[महाराष्ट्र]] |- | style="background:#89CFF0; text-align:center; color:white;" |10 |[[Asom Gana Parishad|AGP]] | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" |[[असम]] |- | style="background:#99FF00; text-align:center; color:white;" |11 |[[Pattali Makkal Katchi|PMK]] | style="text-align: center;" | - | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" |[[तमिलनाडु]] |- | style="background:#FF4500; text-align:center; color:white;" |12 |[[Tamil Maanila Congress|TMC(M)]] | style="text-align: center;" | - | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" |[[तमिलनाडु]] |- | style="background-color:{{party color|All Jharkhand Students Union}}; text-align: center; color:white;" |13 |[[All Jharkhand Students Union|AJSU]] | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" | - | style="text-align: center;" |[[झारखण्ड]] |- | style="background-color:{{party color|Nationalist Democratic Progressive Party}}; text-align: center; color:white;" |14 |[[Nationalist Democratic Progressive Party|NDPP]] | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" | - | style="text-align: center;" |[[नागालैण्ड]] |- | style="background-color:{{party color|Mizo National Front}}; text-align:center; color:white;" |15 |[[मिजो नेशनल फ्रंट|एम.एन.एफ]] | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" |[[मिज़ोरम]] |- | style="background-color:{{party color|Sikkim Krantikari Morcha}}; text-align:center; color:white;" |16 |[[सिक्किम क्रांतिकारी मोर्चा|एस.के.एफ]] | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" | - | style="text-align: center;" |[[सिक्किम]] |- | style="background-color:{{party color|Janata Dal (Secular)}}; text-align: center; color:white;" |17 |[[जनता दल (सेक्युलर)]] | style="text-align: center;" | 2 | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" |[[कर्नाटक]] |- | style="background-color:#CDCDCD; text-align:center; color:white;" |18 | स्वतंत्र | style="text-align: center;" | 0 | style="text-align: center;" | 2 | style="text-align: center;" | [[तमिल नाडु]], [[हरियाणा]] |- | style="background-color:#000000; text-align:center; color:white;" |19 | नामित | style="text-align: center;" | - | style="text-align: center;" | 7 | style="text-align: center;" | — |- | colspan="2;" style="text-align: center;" color:white;" |'''Total''' | style="text-align: center;" |'''293''' | style="text-align: center;" |'''113''' | style="text-align: center;" |[[भारत]] |} *स्रोत:<ref>{{cite web|title=STRENGTHWISE PARTY POSITION IN THE RAJYA SABHA|url=http://164.100.47.5/NewMembers/partystrength.aspx|date=18 July 2018|publisher=Rajya Sabha|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170606134311/http://164.100.47.5/NewMembers/partystrength.aspx|archive-date=6 June 2017|df=dmy-all|access-date=22 May 2020}}</ref> == प्रधानमंत्रियों की सूची == {{further|भारत के प्रधान मंत्रियों की सूची}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; margin-top:0.5em" |- ! rowspan="2" style="background-color:#FF9933; color:white" | क्रम सं. ! rowspan="2" style="background-color:#FF9933; color:white" | प्रधानमंत्री ! rowspan="2" style="background-color:#FF9933; color:white" | चित्र ! colspan="3" style="background-color:#FF9933; color:white" | कार्यकाल ! rowspan="2" style="background-color:#FF9933; color:white" | लोक सभा ! rowspan="2" style="background-color:#FF9933; color:white" | मंत्रिमंडल ! rowspan="2" style="background-color:#FF9933; color:white" | चुनाव क्षेत्र ! rowspan="2" colspan="2" style="background-color:#FF9933; color:white" | दल |- ! style="background-color:#FF9933; color:white" | पदग्रहन ! style="background-color:#FF9933; color:white" | पदमुक्ति ! style="background-color:#FF9933; color:white" | अवधि |- style="vertical-align: middle; text-align: center;" | rowspan="2" |1 | rowspan="2" |[[अटल बिहारी वाजपेयी]] | rowspan="2" |[[File:Atal Bihari Vajpayee (crop 2).jpg|100px]] | 19 मार्च 1998 | 10 अक्टूबर 1999 | rowspan="2" |{{age in years and days|19 March 1998|22 May 2004}} | [[बारहवीं लोक सभा|12वीं]] | [[दूसरा वाजपेयी मंत्रिमंडल|वाजपेयी II]] | rowspan="2" |[[लखनऊ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|लखनऊ]] | rowspan="5" |[[भारतीय जनता पार्टी]] | rowspan=5 style="background:{{party color|Bharatiya Janata Party}};" |&nbsp; |- style="vertical-align: middle; text-align: center;" | 10 अक्टूबर 1999 | 22 मई 2004 | [[तेरहवीं लोक सभा|13वीं]] | [[तीसरा वाजपेयी मंत्रालय|वाजपेयी III]] |- style="vertical-align: middle; text-align: center;" | rowspan="3" |2 | rowspan="3" |[[नरेंद्र मोदी]] | rowspan="3" |[[File:Prime Minister Of Bharat Shri Narendra Damodardas Modi.jpg|100px]] |26 मई 2014 |30 मई 2019 | rowspan="3" |{{age in years and days|2014|5|26}} | [[सोलहवीं लोक सभा|16वीं]] | [[पहला मोदी मंत्रिमंडल|मोदी I]] | rowspan="3" |[[वाराणसी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|वाराणसी]] |- style="vertical-align: middle; text-align: center;" | 30 मई 2019 | 9 जून 2024 | [[सत्रहवीं लोक सभा|17वीं]] | [[दूसरा मोदी मंत्रिमंडल|मोदी II]] |- style="vertical-align: middle; text-align: center;" | 9 जून 2024 | [[पदस्थ]] | [[अठारहवीं लोक सभा|18वीं]] | [[तीसरा मोदी मंत्रिमंडल|मोदी III]] |} === उप प्रधानमंत्रियों की सूची === {{further|भारत के उप प्रधानमंत्री}} {| class="wikitable sortable" |- ! rowspan="2" style="background:#f93; color:white;"| क्रम सं. ! rowspan="2" style="background:#f93; color:white;"| उप प्रधानमंत्री ! rowspan="2" style="background:#f93; color:white;"| चित्र ! colspan="3" style="background:#f93; color:white;"| कार्यकाल ! rowspan="2" style="background:#f93; color:white;"| लोक सभा ! rowspan="2" style="background:#f93; color:white;"| प्रधानमंत्री ! rowspan="2" style="background:#f93; color:white;"| चुनाव क्षेत्र |- ! style="background:#f93; color:white;"| पदग्रहन ! style="background:#f93; color:white;"| पदमुक्ति ! style="background:#f93; color:white;"| अवधि |- style="text-align: center;" |- style="text-align: center;" | rowspan="2" |1 | rowspan="2" |[[लालकृष्ण आडवाणी]] | rowspan="2" |[[File:Lkadvani.jpg|100px]] | rowspan="2" |29 जून 2002 | rowspan="2" |22 मई 2004 | rowspan ="2" | {{age in years and days|2002|6|29|2004|5|22}} |[[तेरहवीं लोक सभा|13वीं]] | [[अटल बिहारी वाजपेयी]] | rowspan="2" |[[गांधीनगर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|गांधीनगर]] |} == इन्हें भी देखें == * [[संयुक्त प्रगतिशील गठबंधन]] (यूपीए), अब निष्क्रिय * [[भारत के राजनीतिक दलों की सूची]] * [[भारतीय राष्ट्रीय विकासशील समावेशी गठबंधन]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} [[श्रेणी:भारतीय राजनीति]] efn1b5sqdzfmpuk6ut08sc86liwx05p 6556074 6556073 2026-05-24T21:26:08Z ~2026-31122-99 926657 /* */ 6556074 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian political party | party_name = राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन madharchod hindu madharchod general OBC madharchod ram | abbreviation = राजग | logo = [[File:National Democratic Alliance.svg|240px]] | flag = | founder = {{ubl| |[[अटल बिहारी वाजपेयी]] |[[लाल कृष्ण आडवाणी]] |[[प्रमोद महाजन]]<br />{{small|([[भारतीय जनता पार्टी]])}}}} | colorcode = {{party colour|Bharatiya Janata Party}} | chairman = [[अमित शाह]] <br />{{small|([[द्वितीय मोदी मंत्रिमंडल|केंद्रीय कैबिनेट मंत्री]])}} | formerpm = [[अटल बिहारी वाजपेयी]] (1998–2004) | loksabha_leader = [[नरेंद्र मोदी]]<br />([[भारत के प्रधानमंत्री|प्रधानमंत्री]]) | rajyasabha_leader = [[जगत प्रकाश नड्डा]]<br /> {{small|([[तृतीय मोदी मंत्रिमंडल|केंद्रीय कैबिनेट मंत्री]])}} | national_convener = | foundation = {{start date and age|1998|05|15|df=yes}} |ideology = {{ubl|class=nowrap| |[[रूढ़िवाद]] ([[भारत में रूढ़िवाद|भारतीय]]) |[[राष्ट्रवाद]] |[[दक्षिणपंथी लोकलुभावनवाद]] }} | position = {{nowrap|[[Centre-right politics|Centre-right]] to [[Right-wing politics|right-wing]]{{efn|Most member parties are [[Centre-right politics|centre-right]] or [[Right-wing politics|right-wing]],<ref>{{Cite web |title=About Topic |url=https://www.thehindu.com/topic/bharatiya-janata-party/ |website=[[The Hindu]] |access-date=25 December 2022 |archive-date=23 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923191420/https://www.thehindu.com/topic/bharatiya-janata-party/ |url-status=live }}</ref> but a minority of them are [[Centrism|centre]] to [[left-wing]].}}}} | loksabha_seats = {{Composition bar|293|543|hex={{party colour|National Democratic Alliance}}}} | rajyasabha_seats = {{Composition bar|113|245|hex={{party colour|National Democratic Alliance}}}} | state_seats_name = [[State Legislative Assembly (India)|State Legislative Assemblies]] | state_seats = {{Composition bar|2100|4036|hex={{party colour|National Democratic Alliance}}}} | state2_seats_name = [[State Legislative Council (India)|State Legislative Councils]] | state2_seats = {{Composition bar|181|423|hex={{party colour|National Democratic Alliance}}}} | no_states = {{Composition bar|20|31|hex={{party colour|National Democratic Alliance}}}} | alliance = [[राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन के सदस्यों की सूची|40 घटक दल]] | eci = Registered }} {{भारतीय जनता पार्टी पार्श्वपट}} '''राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन''' ({{Lang-en|National Democratic Alliance}}, '''N.D.A.''') या '''राजग''' [[भारत]] के 40 राजनैतिक दलों का एक गठबन्धन है। इसका नेतृत्व [[भारतीय जनता पार्टी]] करती है। मई 1998 में इस गठबंधन की घोषणा हुई थी जो उस समय ग़ैर कांग्रेसी सरकार के गठन के निर्माण में पहला कदम था। गठन के समय इसके [[१३]] सदस्य थे। इसके पहले संयोजक [[जॉर्ज फ़र्नान्डिस|ज्योर्ज फ़र्नान्डिस]] थे। उनके ख़राब स्वास्थ्य के कारण [[शरद यादव]] को इसका संयोजक नियुक्त किया गया था। वर्तमान समय में [[अमित शाह]] इसके राष्ट्रीय अध्यक्ष हैं। इसके अलावा प्रधानमन्त्री [[नरेन्द्र मोदी]] लोकसभा में नेता हैं जबकि [[थावरचंद गहलोत]] राज्यसभा में नेता हैं। इसके नेता, [[नरेन्द्र मोदी|नरेंद्र मोदी]] ने २६ मई [[२०१४]] को भारत के प्रधानमन्त्री के रूप में शपथ ली। [[भारतीय आम चुनाव, २०१९]] में, गठबन्धन ने आगे बढ़कर ४५.४३% के संयुक्त वोट शेयर के साथ अपनी ३५३ सीटों पर वृद्धि की।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/elections/lok-sabha-2019/analysis-highest-ever-national-vote-share-for-the-bjp/article27218550.ece|title=Analysis: Highest-ever national vote share for the BJP}}</ref> 2024 के लोकसभा के आम चुनावों में, राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन (एनडीए) ने लोकसभा में 543 में से 293 सीटें हासिल कीं, लेकिन विपक्ष द्वारा शुरू में अनुमानित से ज़्यादा सीटें हासिल करने के बाद भाजपा ने अपना बहुमत खो दिया। विपक्षी गठबंधन भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी गठबंधन (इंडिया) ने 234 सीटें हासिल कीं, जिसमें भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस ने सबसे ज़्यादा 99 सीटें जीतीं, जिससे पार्टी को 10 साल में पहली बार आधिकारिक विपक्ष का दर्जा मिला। सात निर्दलीय और गैर-गठबंधन दलों के दस उम्मीदवारों ने भी लोकसभा में सीटें जीतीं।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/7-independents-and-10-from-non-aligned-parties-book-ls-seats/articleshow/110748555.cms|title=7 Independents and 10 from non-aligned parties book LS seats}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/lok-sabha-elections-meet-seven-candidates-who-won-as-independents-101717642425035.html|title=Lok Sabha elections: Meet seven candidates who won as independents}}</ref><ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-politics/who-are-the-7-independents-elected-to-the-lok-sabha-9378312/|title=Who are the 7 independents elected to the Lok Sabha?}}</ref> 7 जून 2024 को, मोदी ने भारत के 15वें राष्ट्रपति [[द्रौपदी मुर्मू]] को 293 सांसदों के समर्थन की पुष्टि की।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/president-droupadi-murmu-invites-pm-narendra-modi-form-nda-government-2550435-2024-06-07|title=President invites Narendra Modi to form government, oath ceremony on June 9}}</ref> यह मोदी का प्रधानमंत्री के रूप में तीसरा कार्यकाल था और पहली बार उन्होंने गठबंधन सरकार का नेतृत्व किया,<ref>{{cite web|url=https://www.msn.com/en-in/news/India/president-appoints-narendra-modi-as-pm-designate-oath-on-sunday-evening/ar-BB1nOO8x|title=President appoints Narendra Modi as PM-designate; oath on Sunday evening}}</ref> जिसमें आंध्र प्रदेश की तेलुगु देशम पार्टी और बिहार की जनता दल (यूनाइटेड) दो मुख्य सहयोगी बनकर उभरीं।<ref>{{Cite news |last=Ellis-Petersen |first=Hannah |date=2024-06-05 |title=Narendra Modi wins backing of allies to form Indian government |url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/jun/05/narendra-modi-wins-backing-of-allies-to-form-indian-government |access-date=2024-06-05 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=6 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606000854/https://www.theguardian.com/world/article/2024/jun/05/narendra-modi-wins-backing-of-allies-to-form-indian-government |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Sinha |first=Shishir |date=2024-06-05 |title=NDA elects Modi as leader, President dissolves Lok Sabha |url=https://www.thehindubusinessline.com/news/elections/nda-elects-modi-as-leader-president-dissolves-lok-sabha/article68255830.ece |access-date=2024-06-06 |website=BusinessLine |language=en |archive-date=5 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240605153429/https://www.thehindubusinessline.com/news/elections/nda-elects-modi-as-leader-president-dissolves-lok-sabha/article68255830.ece |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=2024-06-06 |title=From 'CEO CM' to kingmaker: You can't write off N. Chandrababu Naidu |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/india/from-ceo-cm-to-kingmaker-you-cant-write-off-n-chandrababu-naidu/articleshow/110772110.cms?from=mdr |access-date=2024-06-07 |work=The Economic Times |issn=0013-0389 |archive-date=7 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240607154946/https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/india/from-ceo-cm-to-kingmaker-you-cant-write-off-n-chandrababu-naidu/articleshow/110772110.cms?from=mdr |url-status=live }}</ref> == इतिहास == राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन की घोषणा मई [[१९९८|1998]] में हुई थी और उस समय ग़ैर कांग्रेसी सरकार के गठन के निर्माण में यह पहला कदम था। लेकिन एक वर्ष के भीतर ही यह प्रयास ढह गया क्योंकि [[ऑल इंडिया अन्ना द्रविड़ मुनेत्र कड़गम]] (एआईएडीएमके)ने अपना समर्थन वापस ले लिया। इसे और विस्तृत करने के लिये कुछ नये दलों के साथ मिलकर [[१९९९|1999]] का लोकसभा चुनाव जीतने का नये सिरे से प्रयास किया गया। इसके परिणाम बेहतर निकले और राजग को पूरे पाँच साल के लिये तात्कालिक प्रधानमंत्री [[अटल बिहारी वाजपेयी]] के तहत सत्ता संचालित करने का अवसर मिला। वाजपेयी ने अपना कार्यकाल बेहतर ढँग से पूरा किया। [[२००४|2004]] के लोकसभा [[चुनाव]] जीतने की उम्मीद के साथ यह गठबन्धन पुनः मैदान में उतरा लेकिन कांग्रेस पार्टी नीत गठबन्धन को अन्य गुट निरपेक्ष पार्टियों से समर्थन मिलने से इसे विपक्ष में बैठना पड़ा। हालांकि [[कांग्रेस]] और राजग की प्रमुख पार्टी [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] को लोकसभा में मिली सीटों की संख्या में कोई बहुत बड़ा अन्तर नहीं था लेकिन बहुमत का जुगाड़ करने में भाजपा असफल रही। == संरचना == [[भारत]] में राजनीतिक दलों की मूल प्रवृत्ति गठबन्धन बनाने की कम और उसे तोड़ने की ज़्यादा रही है। इस प्रवृत्ति को देखते हुए राष्ट्रीय जनतान्त्रिक गठबन्धन एक कार्यकारी बोर्ड या पोलित ब्यूरो के रूप में एक औपचारिक संरचना नहीं है अपितु यह व्यक्तिगत रूप से कुछ दलों के नेताओं की महत्वाकांक्षा को पूर्ण करने के लिये सीटों के उपचुनाव में साझा रणनीति बनाने के लिये एक समझौते जैसा लगता है। राष्ट्रहित के मुद्दों पर निर्णय लेने अथवा संसद में उन मुद्दों को उठाते समय दलों के बीच विभिन्न विचारधाराओं को देखते हुए कभी सहमति तो कभी असहमति जैसी कठिनाई आती है जिसके कारण सहयोगी दलों के बीच विभाजित मतदान के कई मामले भी देखने में आये हैं। == अतीत और वर्तमान सदस्य == {{main|राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन के सदस्यों की सूची}} ==संसद में प्रतिनिधित्व की स्थिति== [[चित्र:NDA Governmental States Feb, 2025.png|right|thumb|300px|राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन द्वारा शासित क्षेत्र (फरवरी २०२६)]] {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+ राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन का सदस्यों |- ! colspan="2" style="width:30px;" |दल ! style="width:100px;" |[[लोक सभा]] ! style="width:100px;" |[[राज्य सभा]] ! style="width:250px;" |दल की प्रतिष्ठा |- | style="background-color:{{party color|Bharatiya Janata Party}}; text-align: center; color:white;" |1 |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] | style="text-align: center;" | 240 | style="text-align: center;" | 90 | style="text-align: center;" |[[भारत के राजनीतिक दलों की सूची|राष्ट्रीय पार्टी]] |- | style="background-color:{{party color|Shiv Sena}}; text-align: center; color:white;" |2 |[[शिवसेना]] <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/maharashtra/story/shinde-vs-thackeray-supporters-clash-poster-shiv-sena-office-thane-2002562-2022-09-20|title=Shinde vs Thackeray: Supporters clash over poster at Shiv Sena office in Thane|last=MumbaiSeptember 20|first=Kamlesh Damodar Sutar|last2=September 20|first2=2022UPDATED:|website=India Today|language=en|access-date=2022-09-21|last3=Ist|first3=2022 21:26}}</ref> | style="text-align: center;" | 7 | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" |[[महाराष्ट्र]] |- | style="background-color:{{party color|राष्ट्रवादी कांग्रेस पार्टी}}; text-align: center; color: White;" |3 |[[राष्ट्रवादी कांग्रेस पार्टी|राकपा]] | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" | 2 | style="text-align: center;" |[[महाराष्ट्र]] |- | style="background-color:{{party color|जनता दल (यूनाइटेड)}}; text-align: center; color:White;" |4 |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जनता दल (यूनाइटेड)]] | style="text-align: center;" | 12 | style="text-align: center;" | 4 | style="text-align: center;" |[[बिहार]] |- | style="background-color:{{party color|तेलुगू देशम पार्टी}}; text-align: center; color:white;" |5 |[[तेलुगू देशम पार्टी |तेलुगू देशम पार्टी]] | style="text-align: center;" | 16 | style="text-align: center;" | 2 | style="text-align: center;" |[[आंध्र प्रदेश]] |- | style="background-color:{{party color|लोक जनशक्ति पार्टी}}; text-align: center; color:white;" |6 |[[लोक जनशक्ति पार्टी |लोजपा]] | style="text-align: center;" | 5 | style="text-align: center;" | - | style="text-align: center;" |[[बिहार]] |- | style="background-color:{{party color|Apna dal (sonelal }}; text-align:center; color:white;" |7 |[[अपना दल (Sonelal)|AD(S)]] | style="text-align: center;" | 2 | style="text-align: center;" | - | style="text-align: center;" |[[उत्तर प्रदेश]] |- | style="background-color:{{party color|National People's Party (India)}}; text-align: center; color:white;" |8 |[[National People's Party (India)|NPP]] | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" |[[मेघालय]] |- | style="background-color:{{party color|Republican Party of India (Athvale)}}; text-align: center; color:white;" |9 |[[Republican Party of India (A) |RPI(A)]] | style="text-align: center;" | - | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" |[[महाराष्ट्र]] |- | style="background:#89CFF0; text-align:center; color:white;" |10 |[[Asom Gana Parishad|AGP]] | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" |[[असम]] |- | style="background:#99FF00; text-align:center; color:white;" |11 |[[Pattali Makkal Katchi|PMK]] | style="text-align: center;" | - | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" |[[तमिलनाडु]] |- | style="background:#FF4500; text-align:center; color:white;" |12 |[[Tamil Maanila Congress|TMC(M)]] | style="text-align: center;" | - | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" |[[तमिलनाडु]] |- | style="background-color:{{party color|All Jharkhand Students Union}}; text-align: center; color:white;" |13 |[[All Jharkhand Students Union|AJSU]] | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" | - | style="text-align: center;" |[[झारखण्ड]] |- | style="background-color:{{party color|Nationalist Democratic Progressive Party}}; text-align: center; color:white;" |14 |[[Nationalist Democratic Progressive Party|NDPP]] | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" | - | style="text-align: center;" |[[नागालैण्ड]] |- | style="background-color:{{party color|Mizo National Front}}; text-align:center; color:white;" |15 |[[मिजो नेशनल फ्रंट|एम.एन.एफ]] | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" |[[मिज़ोरम]] |- | style="background-color:{{party color|Sikkim Krantikari Morcha}}; text-align:center; color:white;" |16 |[[सिक्किम क्रांतिकारी मोर्चा|एस.के.एफ]] | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" | - | style="text-align: center;" |[[सिक्किम]] |- | style="background-color:{{party color|Janata Dal (Secular)}}; text-align: center; color:white;" |17 |[[जनता दल (सेक्युलर)]] | style="text-align: center;" | 2 | style="text-align: center;" | 1 | style="text-align: center;" |[[कर्नाटक]] |- | style="background-color:#CDCDCD; text-align:center; color:white;" |18 | स्वतंत्र | style="text-align: center;" | 0 | style="text-align: center;" | 2 | style="text-align: center;" | [[तमिल नाडु]], [[हरियाणा]] |- | style="background-color:#000000; text-align:center; color:white;" |19 | नामित | style="text-align: center;" | - | style="text-align: center;" | 7 | style="text-align: center;" | — |- | colspan="2;" style="text-align: center;" color:white;" |'''Total''' | style="text-align: center;" |'''293''' | style="text-align: center;" |'''113''' | style="text-align: center;" |[[भारत]] |} *स्रोत:<ref>{{cite web|title=STRENGTHWISE PARTY POSITION IN THE RAJYA SABHA|url=http://164.100.47.5/NewMembers/partystrength.aspx|date=18 July 2018|publisher=Rajya Sabha|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170606134311/http://164.100.47.5/NewMembers/partystrength.aspx|archive-date=6 June 2017|df=dmy-all|access-date=22 May 2020}}</ref> == प्रधानमंत्रियों की सूची == {{further|भारत के प्रधान मंत्रियों की सूची}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; margin-top:0.5em" |- ! rowspan="2" style="background-color:#FF9933; color:white" | क्रम सं. ! rowspan="2" style="background-color:#FF9933; color:white" | प्रधानमंत्री ! rowspan="2" style="background-color:#FF9933; color:white" | चित्र ! colspan="3" style="background-color:#FF9933; color:white" | कार्यकाल ! rowspan="2" style="background-color:#FF9933; color:white" | लोक सभा ! rowspan="2" style="background-color:#FF9933; color:white" | मंत्रिमंडल ! rowspan="2" style="background-color:#FF9933; color:white" | चुनाव क्षेत्र ! rowspan="2" colspan="2" style="background-color:#FF9933; color:white" | दल |- ! style="background-color:#FF9933; color:white" | पदग्रहन ! style="background-color:#FF9933; color:white" | पदमुक्ति ! style="background-color:#FF9933; color:white" | अवधि |- style="vertical-align: middle; text-align: center;" | rowspan="2" |1 | rowspan="2" |[[अटल बिहारी वाजपेयी]] | rowspan="2" |[[File:Atal Bihari Vajpayee (crop 2).jpg|100px]] | 19 मार्च 1998 | 10 अक्टूबर 1999 | rowspan="2" |{{age in years and days|19 March 1998|22 May 2004}} | [[बारहवीं लोक सभा|12वीं]] | [[दूसरा वाजपेयी मंत्रिमंडल|वाजपेयी II]] | rowspan="2" |[[लखनऊ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|लखनऊ]] | rowspan="5" |[[भारतीय जनता पार्टी]] | rowspan=5 style="background:{{party color|Bharatiya Janata Party}};" |&nbsp; |- style="vertical-align: middle; text-align: center;" | 10 अक्टूबर 1999 | 22 मई 2004 | [[तेरहवीं लोक सभा|13वीं]] | [[तीसरा वाजपेयी मंत्रालय|वाजपेयी III]] |- style="vertical-align: middle; text-align: center;" | rowspan="3" |2 | rowspan="3" |[[नरेंद्र मोदी]] | rowspan="3" |[[File:Prime Minister Of Bharat Shri Narendra Damodardas Modi.jpg|100px]] |26 मई 2014 |30 मई 2019 | rowspan="3" |{{age in years and days|2014|5|26}} | [[सोलहवीं लोक सभा|16वीं]] | [[पहला मोदी मंत्रिमंडल|मोदी I]] | rowspan="3" |[[वाराणसी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|वाराणसी]] |- style="vertical-align: middle; text-align: center;" | 30 मई 2019 | 9 जून 2024 | [[सत्रहवीं लोक सभा|17वीं]] | [[दूसरा मोदी मंत्रिमंडल|मोदी II]] |- style="vertical-align: middle; text-align: center;" | 9 जून 2024 | [[पदस्थ]] | [[अठारहवीं लोक सभा|18वीं]] | [[तीसरा मोदी मंत्रिमंडल|मोदी III]] |} === उप प्रधानमंत्रियों की सूची === {{further|भारत के उप प्रधानमंत्री}} {| class="wikitable sortable" |- ! rowspan="2" style="background:#f93; color:white;"| क्रम सं. ! rowspan="2" style="background:#f93; color:white;"| उप प्रधानमंत्री ! rowspan="2" style="background:#f93; color:white;"| चित्र ! colspan="3" style="background:#f93; color:white;"| कार्यकाल ! rowspan="2" style="background:#f93; color:white;"| लोक सभा ! rowspan="2" style="background:#f93; color:white;"| प्रधानमंत्री ! rowspan="2" style="background:#f93; color:white;"| चुनाव क्षेत्र |- ! style="background:#f93; color:white;"| पदग्रहन ! style="background:#f93; color:white;"| पदमुक्ति ! style="background:#f93; color:white;"| अवधि |- style="text-align: center;" |- style="text-align: center;" | rowspan="2" |1 | rowspan="2" |[[लालकृष्ण आडवाणी]] | rowspan="2" |[[File:Lkadvani.jpg|100px]] | rowspan="2" |29 जून 2002 | rowspan="2" |22 मई 2004 | rowspan ="2" | {{age in years and days|2002|6|29|2004|5|22}} |[[तेरहवीं लोक सभा|13वीं]] | [[अटल बिहारी वाजपेयी]] | rowspan="2" |[[गांधीनगर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|गांधीनगर]] |} == इन्हें भी देखें == * [[संयुक्त प्रगतिशील गठबंधन]] (यूपीए), अब निष्क्रिय * [[भारत के राजनीतिक दलों की सूची]] * [[भारतीय राष्ट्रीय विकासशील समावेशी गठबंधन]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} [[श्रेणी:भारतीय राजनीति]] afjg6lvnjvs5zb6g7xixuzwgh6yws8q महाराष्ट्र 0 1595 6556080 6527025 2026-05-24T21:42:19Z ~2026-31122-99 926657 6556080 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = महाराष्ट्र | native_name = {{nobold|Maharashtra madharchod hindu ram madharchod general OBC}} | native_name_lang = en | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Cave 26, Ajanta.jpg | caption1 = [[अजंता गुफाएं]] | image2 = Ellora Caves, India, Religious shrines in Kailash-Kailasa Temple.jpg | caption2 = [[कैलाश मन्दिर, एलोरा|कैलास मंदिर]] | image3 = Gateway of India -Mumbai.jpg | caption3 = [[गेटवे ऑफ़ इन्डिया]] | image4 = Shivaji Maharaj Raigad2.jpg | caption4 = [[रायगढ़ दुर्ग]] में [[शिवाजी]] की मूर्ति | image5 = Shaniwar wada (pune).jpg | caption5 = [[शनिवार वाड़ा]] | image6 = Hazur Sahib, Nanded, Maharashtra, September 2012.jpg | caption6 = [[हजूर साहिब|हज़ूर साहिब]] | image7 = Chatrapati Shivaji Maharaj terminus. Mumbai. Maharashtra.jpg | caption7 = [[छत्रपति शिवाजी टर्मिनस]] | image8 = Mahabaleshwar Pratapgad 023.jpg | caption8 = [[प्रतापगढ़ दुर्ग]] }} | motto = प्रतिपच्चंद्रलेखेव वर्धिष्णुर्विश्व वंदिता महाराष्ट्रस्य राज्यस्य मुद्रा भद्राय राजते | image_map = IN-MH.svg | map_alt = | map_caption = भारत में महाराष्ट्र की स्थित | image_map1 = | map_caption1 = | coordinates = {{coord|18.97|72.820|region:IN-MH_type:adm1st}} | coor_pinpoint = मुंबई | coordinates_footnotes = | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | established_title = गठन | state_anthem = | established_date = 1 मई 1960{{ref|cap|^}} {{nowrap|([[महाराष्ट्र दिवस]])}} | seat_type = राजधानियाँ | seat = [[मुंबई]]<br />[[नागपुर]] (शीत कालीन)<ref>{{Cite web |url=https://www.dailypioneer.com/nation/monsoon-session--to-start-in-mahas-winter-capital-nagpur-from-july-4.html |title=Monsoon session to start in Maha's winter Capital Nagpur from July 4 |access-date=1 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180802011411/https://www.dailypioneer.com/nation/monsoon-session--to-start-in-mahas-winter-capital-nagpur-from-july-4.html |archive-date=2 अगस्त 2018 |url-status=dead }}</ref> | parts_type = [[भारत के ज़िले|ज़िले]] | parts_style = para | p1 = [[महाराष्ट्र के जिले|कुल 36]] | government_footnotes = | governing_body = [[महाराष्ट्र सरकार]] | leader_title = [[महाराष्ट्र के राज्यपालों की सूची|राज्यपाल]] | leader_name = [[आचार्य देवव्रत]] | leader_title1 = {{nowrap|[[महाराष्ट्र के मुख्यमंत्रियों की सूची|मुख्यमंत्री]]}} | leader_name1 = [[देवेन्द्र फडणवीस]] | leader_title2 = [[महाराष्ट्र के उप मुख्यमंत्रियों की सूची|उपमुख्यमंत्री]] | leader_name2 = [[एकनाथ शिंदे]]<br>[[अजित पवार]] | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_total_km2 = 307713 | area_rank = [[क्षेत्रफल के आधार पर भारत के राज्य और संघ क्षेत्र|तृतीय]] | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 100 | population_total = 11,23,74,333 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref name="GOI_2011">{{cite web|title=census of india |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products.html/ |website=भारत की वर्ष 2011 की जनगणना |publisher=[[भारत सरकार]] |date=31 मार्च 2011 |accessdate=6 April 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110403034618/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products.html |archivedate=3 अप्रैल 2011 }}</ref> | population_density_km2 = 365 | population_rank = [[जनसंख्या के आधार पर भारत के राज्य और संघ क्षेत्र|द्वितीय]] | population_demonym = महाराष्ट्रीय मराठी<!-- 'Please do not change this to 'Marathi', since that is an ethnicity. Other Maharashtrian ethnicities include Konkani people, Gondi people, Khandeshi people, etc.'--> | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | area_code = | area_code_type = [[UN/LOCODE]] | iso_code = [[आइएसओ 3166-2:आइएन|IN-MH]] | demographics_type1 = सकल घरेलू उत्पाद (GDP) {{nobold|(2017–18)}} | demographics1_footnotes = <ref name="MOSPI">{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_wise_SDP_01_08_2019_for_uploading.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 अगस्त 2019|website=[[सांख्यिकी एवं कार्यक्रम क्रियान्वयन मंत्रालय, भारत सरकार|सांख्यिकी एवं कार्यक्रम क्रियान्वयन मंत्रालय]], [[भारत सरकार]]|access-date=16 September 2019}}</ref> | demographics1_title1 = [[अर्थव्यवस्था के आकार के आधार पर भारत के राज्य|कुल]] | demographics1_info1 = {{INRConvert|24.11|lc}} | demographics1_title2 = [[प्रति व्यक्ति जीडीपी के अधार पर भारतीय राज्यों और केंद्र शासित प्रदेशों की सूची|प्रति व्यक्ति]] | demographics1_info2 = {{INRConvert|176102}} | registration_plate = [[भारत में क्षेत्रीय परिवहन कार्यालय जिलों की सूची|MH]] | blank_name_sec1 = [[राजभाषा]] | blank_info_sec1 = [[मराठी भाषा|मराठी]]<ref name="auto">{{Cite web|url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf|title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015|date=|website=lawsofindia.org|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf|archive-date=15 नवंबर 2017|url-status=dead}}</ref><ref name=nclmanurep2010>{{cite web |url = http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title = Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages = 34–35 |publisher = Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, भारत सरकार |accessdate = 16 February 2016 |df = dmy-all |archiveurl = https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate = 28 December 2017}}</ref> | blank_name_sec2 = [[मानव विकास सूचकांक|मानव विकास सूचकांक(HDI)]] {{nobold|(2017)}} | blank_info_sec2 = {{increase}} 0.695<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=13 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|archive-date=23 सितंबर 2018|url-status=dead}}</ref> ({{color|#fc0|मध्यम}}) · [[मानव विकास सूचकांक के अनुसार भारतीय राज्यों की सूची|नौवां]] | blank1_name_sec2 = [[भारत में साक्षरता|साक्षरता]] {{nobold|(2011)}} | blank1_info_sec2 = 82.34%<ref name="pc-census2011">{{cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, भारत सरकार |accessdate=3 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 जनवरी 2018 |url-status=dead }}</ref> | blank2_name_sec2 = [[लिंगानुपात]] {{nobold|(2011)}} | blank2_info_sec2 = 929 [[स्त्री|♀]]/1000 [[पुरुष|♂]]<ref name="pc-census2011" /> | website = [http://www.maharashtra.gov.in/ Maharashtra.gov.in] | footnotes = {{ref|cap|†}}"बॉम्बे पुनर्गठन अधिनियम 1960" द्वारा [[बॉम्बे राज्य]] को विभाजित कर महाराष्ट्र और गुजरात नामक दो राज्यों का गठन किया गया था।<ref>{{cite book|title=The Bombay Reorganisation Act 1960|url=https://books.google.com/books/about/The_Bombay_Reorganisation_Act_1960_11_of.html?id=3U_VAAAAMAAJ|access-date=23 मई 2015|last1=विधि मंत्रालय, भारत सरकार|year=1960|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books/about/The_Bombay_Reorganisation_Act_1960_11_of.html?id=3U_VAAAAMAAJ|archive-date=1 जनवरी 2016|url-status=live}}</ref><br />{{ref|cap|††}} उभय-निष्ठ उच्च न्यायालय | type = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] | leader_title3 = [[विधायिका]] | leader_name3 = [[द्विसदनपद्धति|द्विसदनात्मक]]<br /> [[महाराष्ट्र विधान परिषद|विधान परिषद]] 78 <br /> [[महाराष्ट्र विधान सभा|विधान सभा]] 288 | official_name = महाराष्ट्र राज्य | image_blank_emblem = Seal of Maharashtra.svg | blank_emblem_type = [[महाराष्ट्र का प्रतीक|प्रतीक]] | blank_emblem_size = 100px | subdivision_type1 = [[भारत के प्रशासनिक विभाग|क्षेत्र]] | subdivision_name1 = [[पश्चिम भारत]] | anthem = [[जय जय महाराष्ट्र माझा]] <br><small>("जय जय मेरा महाराष्ट्र") | length_km = 870 | width_km = 605 | elevation_min_m = -1 | elevation_max_m = 1646 }} '''महाराष्ट्र''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: Maharashtra) [[भारत]] का एक [[राज्य]] है जो भारत के पश्चिमी प्रायद्वीपीय क्षेत्र में स्थित है। इसकी गिनती भारत के सबसे धनी एवं समृद्ध राज्यों में की जाती है। महाराष्ट्र शब्द [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] का है जो दो शब्दों द्वारा मिलकर बना है महा तथा राष्ट्र इसका अर्थ होता है महान देश। यह नाम यहाँ के संतों की देन है। इसकी राजधानी [[मुंबई]] है जो भारत का सबसे बड़ा शहर और देश की आर्थिक राजधानी के रूप में भी जानी जाती है। और यहाँ का [[पुणे]] शहर भी भारत के बड़े महानगरों में गिना जाता है। यहाँ का पुणे शहर भारत का छठवाँ सबसे बड़ा शहर है। महाराष्ट्र की जनसंख्या सन [[२०११]] में ११,२३,७२,९७२ थी, विश्व में सिर्फ़ ग्यारह ऐसे [[देश]] हैं जिनकी जनसंख्या महाराष्ट्र से ज़्यादा है। इस राज्य का निर्माण [[१ मई]], [[१९६०]] को [[मराठी]] भाषी लोगों की माँग पर की गयी थी। यहां [[मराठी भाषा|मराठी]] भाषा ज्यादा बोली जाती है। [[मुंबई]], [[अहमदनगर]], [[पुणे]], [[ औरंगाबाद]], [[भोकरदन]],[[सांगली]],[[कोल्हापूर]], [[नाशिक]], [[नागपुर]], [[ठाणे]], [[शिरडी|शिर्डी]], [[अहमदनगर|मालेगांव]], [[सोलापुर]], [[अकोला]], [[लातुर]], [[ उस्मानाबाद]], [[अमरावती]] और [[नांदेड]] महाराष्ट्र के अन्य मुख्य शहर हैं! == इतिहास(प्राचीन- मध्ययुगीन) == ऐसा माना जाता है कि सन १००० ईसा पूर्व से पहले महाराष्ट्र में खेती होती थी लेकिन उस समय मौसम में अचानक परिवर्तन आया और कृषि रुक गई थी। सन् ५०० इसापूर्व के आसपास बम्बई (प्राचीन नाम ''शुर्पारक'', ''सोपर'') एक महत्वपूर्ण पत्तन बनकर उभरा था। यह सोपर ओल्ड टेस्टामेंट का ''ओफिर'' था या नहीं इस पर विद्वानों में विवाद है। प्राचीन १६ महाजनपद, महाजनपदों में [[अश्मक]] या अस्सक का स्थान आधुनिक [[अहमदनगर]] के आसपास है। सम्राट [[अशोक]] के शिलालेख भी मुम्बई के निकट पाए गए हैं। मौर्यों के पतन के बाद यहाँ बघेल (गडेरिया) का उदय वर्ष 230 में हुआ। वकटकों के समय अजन्ता गुफाओं का निर्माण हुआ। [[चालुक्य|चालुक्यों]] का शासन पहले सन् 550-760 तथा पुनः 973-1180 रहा। इसके बीच [[राष्ट्रकूट|राष्ट्रकूटों]] का शासन आया था। [[ सुलतान अलाउद्दीन खिलजी]] वे पहले मुस्लिम शासक थे जिन्होने अपना साम्राज्य दक्षिण में [[मदुरै]] तक फैला दिया था। उनके बाद [[ सुलतान मुहम्मद बिन तुगलक]] (१३२५) ने अपनी राजधानी [[दिल्ली]] से हटाकर [[दौलताबाद]] कर ली। यह स्थान पहले देवगिरि नाम से प्रसिद्ध था और औरंगाबाद के निकट स्थित है। [[बहमनी सल्तनत]] के टूटने पर यह प्रदेश [[गोलकुण्डा]] के आशसन में आया और उसके बाद बादशाह औरंगजेब का विशाल साम्राज्य इसके बाद [[मराठा|मराठों]] की उत्तरोत्तर वुद्धि हुई और अठारहवीं सदी के अन्त तक मराठे लगभग पूरे महाराष्ट्र पर तो फैल ही चुके थे और उनका साम्राज्य दक्षिण में कर्नाटक के दक्षिणी सिरे तक पहुँच गया था। १८२० तक आते आते अंग्रेजों ने [[पेशवा|पेशवाओं]] को पूर्णतः हरा दिया था और यह प्रदेश भी अंग्रेजी साम्राज्य का अंग बन चुका था। देश को आजादी के उपरान्त मध्य भारत के सभी मराठी इलाकों का संमीलीकरण करके एक राज्य बनाने की मांग को लेकर बड़ा आंदोलन चला। आखिर १ मई १९६० से [[कोकण]], [[मराठवाडा]], पश्चिमी महाराष्ट्र, दक्षिण महाराष्ट्र, उत्तर महाराष्ट्र (खानदेश) तथा [[विदर्भ]], संभागों को एकजुट करके महाराष्ट्र की स्थापना की गई। राज्य के दक्षिण सरहद से लगे कर्नाटक के बेलगांव शहर और आसपास के गावों को महाराष्ट्र में शामील करने के लिए एक आंदोलन चल रहा है। [[File:Statue of Chatrapathi Shivaji at Bheemili beach.jpg|thumb|भीमली बीच पर महामहिं छत्रपती शिवाजी महाराज की प्रतिमा]] [[नासिक]] गजट २४६ ईसा पूर्व में महाराष्ट्र में मौर्य सम्राट अशोक एक दूतावास भेजा जो करने के लिए स्थानों में से एक के रूप में उल्लेख किया है जो बताता है और यह तीन प्रांतों और ९९,००० गांवों सहित के रूप में ५८० आम था की एक चालुक्यों शिलालेख में दर्ज की गई है। नाम राजवंश, पश्चिमी क्षत्रपों, गुप्त साम्राज्य, गुर्जर, प्रतिहार, वकातका, कदाम्बस्, चालुक्य साम्राज्य, राष्ट्रकूट राजवंश और बघेल के शासन से पहले पश्चिमी [[चालुक्य]] का शासन था। चालुक्य वंश ८ वीं सदी के लिए ६ वीं शताब्दी से महाराष्ट्र पर राज किया और दो प्रमुख शासकों ८ वीं सदी में अरब आक्रमणकारियों को हराया जो उत्तर भारतीय सम्राट हर्ष और विक्रमादित्य द्वितीय, पराजित जो फुलकेशि द्वितीय, थे। राष्ट्रकूट राजवंश १० वीं सदी के लिए ८ से महाराष्ट्र शासन किया। सुलेमान "दुनिया की ४ महान राजाओं में से एक के रूप में" राष्ट्रकूट राजवंश (अमोघावर्ह) के शासक कहा जाता है। १२ वीं सदी में जल्दी ११ वीं सदी से अरब यात्री दक्कन के पठार के पश्चिमी चालुक्य साम्राज्य और प्रभुत्व था चोल राजवंश.कई लड़ाइयों पश्चिमी चालुक्य साम्राज्य और राजा राजा चोल, राजेंद्र चोल, जयसिम्ह द्वितीय, सोमेश्वरा मैं और विक्रमादित्य षष्ठ के राजा के दौरान दक्कन के पठार में चोल राजवंश के बीच लड़ा गया था। जल्दी १४ वीं सदी में आज महाराष्ट्र के सबसे खारिज कर दिया जो बघेल वंश, दिल्ली सल्तनत के शासक सुलतान अलाउद्दीन खलजी द्वारा परास्त किया गया था। बाद में, सुलतान मुहम्मद बिन तुगलक डेक्कन के कुछ हिस्सों पर विजय प्राप्त की और अस्थायी रूप से महाराष्ट्र में बघेल रियासत देवगीरी किसी दौलताबाद के लिए दिल्ली से अपनी राजधानी स्थानांतरित कर दिया। १३४७ में तुगलक के पतन के बाद, गुलबर्गा के स्थानीय बहमनी सल्तनत अगले १५० वर्षों के लिए इस क्षेत्र गवर्निंग, पदभार संभाल लिया है। बहमनी सल्तनत के अलग होने के बाद, १५१८ में, महाराष्ट्र में विभाजित है और पांच डेक्कन सल्तनत का शासन था। अहमदनगर अर्थात् निज़ामशाही, बीजापुर के आदिलशाह, गोलकुंडा की कुतुबशाही, बिदर की बरीदशाही, एलिचपूर ( अचलपूर ) या बेरार ( विदर्भ ) की इमादशाही। इन राज्यों में अक्सर एक दूसरे के बीच लड़ा। संयुक्त, वे निर्णायक १५६५ में दक्षिण के विजयनगर साम्राज्य को हरा दिया।महाराष्ट्र में चंद्रपुर,नागपुर नगर गोंड राजा बख्त बुलंद शाह द्वारा बसाया गया और कई वर्षो तक सफल शासन किया।यहां गोंड राजाओं द्वारा निर्मित कई भव्य ऐतिहासिक इमारतें उस दौर की याद दिलाती है। इसके अलावा मुंबई के वर्तमान क्षेत्र १५३५ में पुर्तगाल से कब्जा करने से पहले गुजरात की सल्तनत का शासन और फारुखि वंश मुग़ल विलय से पहले १३८२ और १६०१ के बीच खानदेश क्षेत्र पर शासन किया था। मलिक अंबर १६०७-१६२६ अहमदनगर के निजामशाही राजवंश के रीजेंट थे। इस अवधि के दौरान उन्होंने मुर्तजा निजाम शाह की ताकत और शक्ति में वृद्धि हुई है और एक बड़ी फौज खड़ी। मलिक अंबर डेक्कन क्षेत्र में छापामार युद्ध के जनक प्रस्तावक से एक होने के लिए कहा है। मलिक अंबर सिंहासन पर उसके दामाद कानून के बैठने की महत्त्वाकांक्षा थी जो उसकी सौतेली माँ, नूरजहाँ, से दिल्ली में शाहजहां कुश्ती शक्ति की सहायता की। १७ वीं सदी तक, शाहजी भोसले, मुगलों और बीजापुर के आदिल शाह की सेवा में एक महत्वाकांक्षी स्थानीय सामान्य, उसकी स्वतंत्र शासन स्थापित करने का प्रयास किया। उनके पुत्र शिवाजीराजे भोसले ने मराठा साम्राज्य की नींव डाल दी और एक साम्राज्य खडा किया। उनके पश्चात मराठा रियासत के सरदार बड़ौदा के गायकवाड़, इंदौर के होळकर, ग्वालियर के शिंदे और पेशवाओं (प्रधानमंत्रियों) द्वारा विस्तार किया गया था। उन्होंने मुगलोंको परास्त किया और भारतीय उपमहाद्वीप के उत्तरी और मध्य भागों में बड़े प्रदेशों पर विजय प्राप्त की। १७६१ में पानीपत की तीसरी लड़ाई में हार के बाद मराठा उनकी सर्वोच्चता बहाल और अठारहवीं सदी के अंत तक नई दिल्ली सहित मध्य और उत्तर भारत पर शासन किया। तीसरे एंग्लो मराठा युद्ध (१८१७-१८१८) १८१९ में देश पर शासन मराठा साम्राज्य और ईस्ट इंडिया कंपनी का अंत करने के लिए नेतृत्व किया। ब्रिटिश उत्तरी डेक्कन को पाकिस्तान में कराची से एक क्षेत्र में फैला है जो मुंबई प्रेसीडेंसी के हिस्से के रूप में इस क्षेत्र शासित. मराठा राज्यों की संख्या में ब्रिटिश आधिपत्य को स्वीकार करने के लिए बदले में स्वायत्तता को बनाए रखना है, रियासतों के रूप में कायम है। वर्तमान में महाराष्ट्र के क्षेत्र में सबसे बड़ी रियासतों नागपुर, सातारा और कोल्हापुर थे, सातारा १८४८ में बॉम्बे प्रेसीडेंसी को कब्जे में लिया गया था और नागपुर प्रांत, मध्य प्रांतों के बाद के हिस्से बनने के लिए १८५३ में कब्जा कर लिया था। हैदराबाद के राज्य के निजाम का हिस्सा है, १८५३ में अंग्रेजों ने कब्जा कर लिया और १९०३में मध्य प्रांत को कब्जे में लिया गया था किया गया था जो बरार। हालांकि, मराठवाड़ा प्रदेश वर्तमान में महाराष्ट्र का एक बड़ा हिस्सा है, ब्रिटिश काल के दौरान निजाम हैदराबाद राज्य का हिस्सा बना रहा। ब्रिटिश शासन के कारण उनके भेदभावपूर्ण नीतियों के सामाजिक सुधारों और बुनियादी सुविधाओं के साथ ही विद्रोह में सुधार के द्वारा चिह्नित किया गया था। २० वीं सदी की शुरुआत में, आजादी के लिए संघर्ष बाल गंगाधर टिलक और विनायक दामोदर सावरकर जैसे चरमपंथियों और जस्टिस महादेव गोविंद रानडे, गोपाल कृष्ण गोखले, फिरोजशाह मेहता और दादाभाई नौरोजी जैसे नरमपंथियों के नेतृत्व में आकार ले लिया। १९४२ में भारत छोड़ो आंदोलन के क्षेत्र में एक अहिंसक सविनय अवज्ञा आंदोलन और हमलों द्वारा चिह्नित किया गया था जो गांधी द्वारा बुलाया गया था। 'भारत छोड़ो' के लिए अंग्रेजों को अल्टीमेटम मुंबई में दी गई और सत्ता के हस्तांतरण और १९४७ में भारत की आजादी में हुआ था। बी जी खेर त्रिकोणीय बहुभाषी मुंबई प्रेसीडेंसी के पहले मुख्यमंत्री थे। भारत की स्वतंत्रता के बाद, कोल्हापुर सहित डेक्कन राज्य अमेरिका, १९५० में पूर्व मुंबई प्रेसीडेंसी से बनाया गया था जो बम्बई राज्य में एकीकृत कर रहे थे। १९५६ में, राज्य पुनर्गठन अधिनियम भाषायी तर्ज पर भारतीय राज्यों को पुनर्गठित किया और मुंबई प्रेसीडेंसी राज्य मध्य प्रांत और बरार से तत्कालीन हैदराबाद राज्य और विदर्भ क्षेत्र से मराठवाड़ा (औरंगाबाद डिवीजन) के मुख्य रूप से मराठी भाषी क्षेत्रों के अलावा द्वारा बढ़ा दिया गया है। इसके अलावा, मुंबई राज्य के दक्षिणी भाग मैसूर एक को सौंप दिया गया था। १९५४-१९५५ से महाराष्ट्र के लोगों को दृढ़ता से द्विभाषी मुंबई राज्य के खिलाफ विरोध और डॉ॰ गोपालराव खेडकर के नेतृत्व में [[संयुक्त महाराष्ट्र समिति]] का गठन किया गया था। महागुजराथ् आंदोलन भी अलग गुजरात राज्य के लिए शुरू किया गया था। गोपालराव खेडकर, एस.एम. जोशी, एस.ए. डांगे, पी.के. अत्रे और अन्य नेताओं को अपनी राजधानी के रूप में मुंबई के साथ महाराष्ट्र का एक अलग राज्य के लिए लड़ाई लड़ी। १ मई १९६० को, बड़े पैमाने पर विरोध प्रदर्शन और १०५, मानव का बलिदान निम्नलिखित अलग मराठी बोलने वाले राज्य महाराष्ट्र और गुजरात के नए राज्यों में पहले मुंबई राज्य को विभाजित करके बनाई गई थी रहती है। मराठी के कुछ विलय के स्थानीय लोगों की मांग अर्थात् बेलगाम, कारवार और नीपानी अभी भी प्रलंबीत है। यह कुल मिलाकर ८४० गाँव है जो कर्नाटक छोडकर महाराष्ट्र में शामिल होना चाहते हैं। == भूगोल और जलवायु == महाराष्ट्र का अधिकतम भाग बेसाल्ट खडकों का बना हुआ है। इसके पश्चिमी सीमा से अरब सागर है। इसके पड़ोसी राज्य गोवा, कर्नाटक, तेलंगना, छत्तीसगढ़, मध्य प्रदेश, गुजरात है। महाराष्ट्र भारत देश के कुल क्षेत्रफल का ९.36 % क्षेत्रफल में फैला हुआ है। और महाराष्ट्र की सबसे उच्ची चोटी कलसुबाई शिखर है। जो अहमदनगर जिले में है जिसकी उच्चाई 1646 मीटर (5400 फिट) है। महाराष्ट्र की राजधानी मुंबई है और नागपूर इसकी उपराजधानी है। == क्षेत्र, संभाग और ज़िले == [[File:Maharashtra Divisions Eng.svg|thumb|Left|alt=refer caption|महाराष्ट्र के विभाग और उनके क्रमशः ज़िले (सिवाय २०११ में निर्मित [[पालघर ज़िला]])]] {{Main|महाराष्ट्र के जिले}} महाराष्ट्र में छः प्रशासनिक विभाग (संभाग) हैं:<ref>[https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts "ज़िले"], maha.gov.in</ref> # [[अमरावती]] # [[ छत्रपती संभाजीनगर विभाग]] # [[कोंकण विभाग|कोंकण]] # [[नागपुर]] # [[नाशिक विभाग|नाशिक]] # [[पुणे]] राज्य के छः विभाग आगे और [[महाराष्ट्र के ज़िलों की सूची|३६]] ज़िलों, १०९ उपविभागों, और [[महाराष्ट्र के तालुके]] - 358=355+3 (मुंबई उपनगर जिल्हेमे अंधेरी,कुर्ला,बोरिवली ये तीन तालुके प्रशासकीय सोय के लिये बनाये गये है।) मुख्य 355 तालुकाओं में विभाजित हैं। ; महाराष्ट्र में ३६ जिले हैं - * [[अकोला जिला]] * [[अमरावती जिला]] * [[अहमदनगर जिला]] * [[छत्रपति संभाजीनगर जिला]] * [[वांद्रे उपनगर जिला|मुंबई उपनगर जिला]] (सबअर्बन) * [[बीड जिला]] * [[भंडारा जिला]] * [[बुलढाणा जिला]] * [[चन्द्रपूर जिला]] * [[धुले जिला]] * [[गडचिरोली जिला]] * [[गोंदिया जिला]] * [[हिंगोली जिला]] * [[जळगाव जिला]] * [[जालना जिला]] * [[कोल्हापुर जिला]] * [[लातूर जिला]] * [[मुंबई जिला]] * [[नागपूर जिला]] * [[नांदेड जिला]] * [[नंदुरबार जिला]] * [[नाशिक जिला]] * [[उस्मानाबाद जिला]] * [[परभणी जिला]] * [[पुणे जिला]] * [[रायगड जिला]] * [[रत्नागिरी जिला]] * [[सातारा जिला]] * [[सांगली जिला]] * [[सिंधुदुर्ग जिला]] * [[सोलापूर जिला]] * [[ठाणे जिला]] * [[वर्धा जिला]] * [[वाशीम जिला]] * [[यवतमाळ जिला]] * [[पालघर]] == इन्हें भी देखें == * [[मराठी]] * [[महाराष्ट्र के लोकसभा सदस्य]] * [[महाराष्ट्र में धर्म]] == सन्दर्भ == {{सन्दर्भ}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://hindustanheadline24.com/5-beautiful-winter-destinations-in-maharashtra-complete-guide/ सर्दियों में घूमने के लिए महाराष्ट्र की ये 5 खूबसूरत जगहें, जानें पूरी डिटेल] {{commons|Maharashtra|महाराष्ट्र}} * [http://www.maharashtra.gov.in/महाराष्ट्र सरकार का आधिकारिक जालस्थल] * [https://www.mahaonline.gov.in/Molweb/Site/Home/Index.aspx महाराष्ट्र राज्य का ई-सेवा पोर्टल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150704173149/https://www.mahaonline.gov.in/Molweb/Site/Home/Index.aspx |date=4 जुलाई 2015 }} * [http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/Default.aspx?strpage=gethistory.html महाराष्ट्र का इतिहास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060825150118/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/Default.aspx?strpage=gethistory.html |date=25 अगस्त 2006 }} * [http://www.maharashtraprime.com/ महाराष्ट्र प्राईम जालस्थल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719122352/http://maharashtraprime.com/ |date=19 जुलाई 2008 }} * [http://www.mumbainet.com/cityinfo/histmaha.htm मुंबईनेट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040927075428/http://www.mumbainet.com/cityinfo/histmaha.htm |date=27 सितंबर 2004 }} * [http://goidirectory.nic.in/state_departments.php?ou=MH महाराष्ट्र से संबंधित सरकारी जालस्थलों की सूची] * [http://www.maharashtratourism.gov.in/ महाराष्ट्र पर्यटन का आधिकारिक जालस्थल] * [http://www.ideasnext.com/marathimusic/index.htm मराठी संगीत का जालस्थल] {{Subject bar |voy=yes}} {{भारत के प्रान्त और संघ राज्यक्षेत्र}} [[श्रेणी:भारत के राज्य]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र]] [[श्रेणी:१९६० स्थापनाएँ भारत में]] [[श्रेणी:१९६० में स्थापित राज्य और क्षेत्र]] 5paczjet08dxxzp7ihlp8pbhzt84iuj अहमदाबाद 0 1633 6556077 6515501 2026-05-24T21:33:26Z ~2026-31122-99 926657 /* */ 6556077 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = अहमदाबाद madharchod hindu ram behanchod general OBC | native_name = {{hlist|અમદાવાદ|Ahmedabad}} | native_name_lang = | other_name = कर्णावती, अशावल | settlement_type = [[महानगर]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 290 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1 | image1 = SG Highway Skyline.jpg | caption1 = [[सरखेज–गाँधीनगर राजमार्ग]] | image2= Sheth Hutheesinh Temple.jpg | caption2 = [[हठीसिंह मंदिर]] | image3 = Atal Pedestrian Bridge at Night.jpg | caption3 = [[अटल ब्रिज|अटल सेतु]] | image4 = Sabarmati riverside.jpg | caption4 = [[साबरमती रिवरफ़्रंट]] | image5 = Ahemdabad Skyline.jpg | caption5 = वायवीय दृश्य | image6 = Ahmedabad BRTS.jpg | caption6 = [[जनमार्ग]] | image7 = Narendra_Modi_Stadium_view_from_the_gallery.jpg | caption7 = [[नरेन्द्र मोदी स्टेडियम]] | image8 = Jama Masjid, Ahmedabad 01.jpg | caption8 = जमा मस्जिद }} | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{coord|23|01|21|N|72|34|17|E|display=inline}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] | subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name1 = [[गुजरात]] | subdivision_name2 = [[अहमदाबाद ज़िला|अहमदाबाद]] | established_title = स्थापना | established_date = 11वीं शताब्दी | named_for = [[अहमद शाह प्रथम]] | founder = | government_type = [[महापौर-परिषद सरकार|महापौर-परिषद]] | governing_body = [[अहमदाबाद नगर निगम]] | leader_title = महापौर | leader_name = प्रतिभा जैन<ref name="dc">{{Cite web |last=PTI |title=BJP corporator Pratibha Jain elected as mayor of Ahmedabad; Vadodara too gets new mayor |url=https://www.deccanherald.com/india/gujarat/bjp-corporator-pratibha-jain-elected-as-mayor-of-ahmedabad-vadodara-too-gets-new-mayor-2681357 |access-date=2023-10-10 |website=Deccan Herald |language=en |archive-date=20 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240120063654/https://www.deccanherald.com/india/gujarat/bjp-corporator-pratibha-jain-elected-as-mayor-of-ahmedabad-vadodara-too-gets-new-mayor-2681357 |url-status=live }}</ref> | leader_title2 = उपमहापौर | leader_name2 = जतिन पटेल<ref name="dc" /> | leader_title3 = नगर आयुक्त | leader_name3 = म. थेन्नारासन<ref>{{Cite news |date=12 October 2022 |title=Gujarat government transport 23 IAS officers; AMC GMC get new commissioners |work=DeshGujarat |url=https://www.deshgujarat.com/2022/10/12/gujarat-government-transfers-23-ias-officers-amc-gmc-get-new-commissioners/ |access-date=12 October 2022 |archive-date=12 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012101712/https://www.deshgujarat.com/2022/10/12/gujarat-government-transfers-23-ias-officers-amc-gmc-get-new-commissioners/ |url-status=live }}</ref> | leader_title4 = पुलिस आयुक्त | leader_name4 = ज्ञानेन्द्र सिंघ मालिक<ref>{{Cite web |url=https://www.ahmedabadmirror.com/70-ips-officers-transferred/81860906.html |title=City police gets new M(a)alik |access-date=23 May 2024 |archive-date=23 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240523192854/https://www.ahmedabadmirror.com/70-ips-officers-transferred/81860906.html |url-status=live }}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://www.auda.org.in/Content/about-us-42|title=About Us |work=[[Ahmedabad Urban Development Authority]] |access-date=8 April 2023 |archive-date=20 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200220004611/http://www.auda.org.in/Content/about-us-42|url-status=live}}</ref> | area_urban_km2 = 1060.95 | area_urban_footnotes = <ref name="censusindia.gov.in">{{Cite web |title=India - A-04 (I): Towns and urban agglomerations classified by population size class in 2011 with variation between 1901 and 2011 - Class I (population of 100,000 and above) |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42876/download/46544/CLASS_I.xlsx |archive-url=https://web.archive.org/web/20250202014059/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42876 |archive-date=2 फ़रवरी 2025 |access-date=2026-01-17 |website=censusindia.gov.in |format=xlsx |url-status=live }}</ref> | area_metro_km2 = 1866 | area_rank = 8वाँ (भारत)<br>प्रथम (गुजरात) | area_blank1_title = शहरी <ref>{{Cite web |url=https://ahmedabadcity.gov.in/SP/AboutAhmedabad |title="Ahmedabad Municipal Corporation" |access-date=1 मार्च 2025 |archive-date=1 मार्च 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250301085638/https://ahmedabadcity.gov.in/SP/AboutAhmedabad |url-status=dead }}</ref> | area_blank1_km2 = 466 | elevation_footnotes = <ref name="citypopulation.de">{{cite web |url=http://www.citypopulation.de/India-Gujarat.html |title=Gujarāt (India): State, Major Agglomerations & Cities – Population Statistics in Maps and Charts |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160430115558/http://www.citypopulation.de/India-Gujarat.html |work=citypopulation.de |archive-date=30 April 2016}}</ref> | area_note = | elevation_m = 69.65 | population_as_of = 2011 | population_est = 8854440 | pop_est_as_of = 2024 | pop_est_footnotes = <ref>{{Cite web |date=2026-01-09 |title=Ahmedabad Population |url=https://worldpopulationreview.com/cities/india/ahmedabad |access-date=2026-01-17 |website=World Population Review |language=en}}</ref> | population_urban = 6357693 | population_urban_footnotes = <ref name="censusindia.gov.in" /> | population_density_urban_km2 = auto | population_blank1_title = शहरी | population_blank1 = 5577940 | population_density_blank1_km2 = auto | population_demonym = अहमदाबादी | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|PIN]] | postal_code = 3800xx | area_code = +9179xxxxxxxx | registration_plate = GJ-01 (पश्चिम), GJ-27 (पूर्व), GJ-38 Bavla (देहात)<ref>{{Cite web|last1=Kaushik|first1=Himanshu|date=3 January 2019|first2=Niyati|last2=Parikh |title=GJ-01 series registers 12% drop in one year |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/gj-01-series-registers-12-drop-in-one-year/articleshow/67356737.cms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808104137/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/gj-01-series-registers-12-drop-in-one-year/articleshow/67356737.cms|archive-date=8 August 2020|access-date=8 August 2020|website=The Times of India}}</ref> | blank_name_sec1 = [[मानव विकास सूचकांक|HDI]] {{nobold|(2016)}} | blank_info_sec1 = 0.867<ref>{{Cite web |title=District Human Development Reports United Nations Development Programme |url=https://www.undp.org/india/publications/district-human-development-reports |access-date=2023-03-07 |website=UNDP |language=en |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307163242/https://www.undp.org/india/publications/district-human-development-reports |url-status=live }}</ref> | blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] | blank1_info_sec1 = 1.11<ref>{{cite web|title=Distribution of Population, Decadal Growth Rate, Sex-Ratio and Population Density|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/gujarat/table-1.xls|work=[[2011 census of India]]|publisher=[[Government of India]]|access-date=21 March 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111113182831/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/gujarat/table-1.xls|archive-date=13 November 2011}}</ref> [[male|♂]]/[[female|♀]] | blank2_name = [[साक्षरता]] | blank2_info = 85.3%<ref>{{Cite news |date=2022-12-08 |title=Gujarat elections 2022: Seats with high literacy rates record low voting numbers |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/gujarat-elections-2022-seats-with-high-literacy-rates-record-low-voting-numbers/articleshow/96044854.cms |access-date=2023-03-07 |issn=0971-8257 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307161739/https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/gujarat-elections-2022-seats-with-high-literacy-rates-record-low-voting-numbers/articleshow/96044854.cms |url-status=live }}</ref> | footnotes = | blank_name_sec2 = [[सकल घरेलू उत्पाद]] (PPP) (2022-23) | blank_info_sec2 = $1.361 खरब <ref>|C40 Cities| https://www.c40.org/cities/ahmedabad/</ref> | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[गुजराती भाषा|गुजराती]] | demographics1_title2 = अतिरिक्त&nbsp;आधिकारिक | demographics1_info2 = [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] | website = {{URL|ahmedabadcity.gov.in/}} | module = {{Infobox UNESCO World Heritage Site | child = yes | criteria = {{UNESCO WHS type|(ii), (v)}}(ii), (v) | ID = 1551 | year = 2017 | area = {{convert|535.7|ha|sqmi|abbr=on}} | buffer_zone = {{convert|395|ha|sqmi|abbr=on}} }} | leader_party = [[भारतीय जनता पार्टी|BJP]] | pushpin_map = India Gujarat#India }} '''अहमदाबाद '''({{Langx|gu|અમદાવાદ}}, {{Langx|en|Ahmedabad|italic=no}}) [[भारत]] के [[गुजरात]] राज्य का सबसे बड़ा नगर है। यह [[अहमदाबाद ज़िले]] का मुख्यालय भी है। भारतवर्ष में यह नगर का सातवें स्थान पर है। इक्क्यावन लाख की जनसंख्या वाला ये नगर, [[साबरमती नदी]] के किनारे बसा हुआ है। 1970 में [[गाँधीनगर|गांधीनगर]] में राजधानी स्थानांतरित होने से पूर्व अहमदाबाद ही गुजरात की राजधानी हुआ करता था। प्रारम्भ में अहमदाबाद को अशावल कहा जाता था। इस नगर की नींव सन 1411 में डाली गयी थी। नगर का नाम सुलतान अहमद शाह पर पड़ा था।<ref>"[https://books.google.com/books?id=IWrTs5yt1DkC Gujarat, Part 3]," People of India: State series, Rajendra Behari Lal, Anthropological Survey of India, Popular Prakashan, 2003, ISBN 9788179911068</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=OLQqxReqtlAC Dynamics of Development in Gujarat]," Indira Hirway, S. P. Kashyap, Amita Shah, Centre for Development Alternatives, Concept Publishing Company, 2002, ISBN 9788170229681</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=gZRLGZNZEoEC India Guide Gujarat]," Anjali H. Desai, Vivek Khadpekar, India Guide Publications, 2007, ISBN 9780978951702</ref> == इतिहास == अहमदाबाद को "भारत का [[मैन्चेस्टर|मेनचेस्टर]]" भी कहा जाता है। वर्तमान समय में, अहमदाबाद को भारत के गुजरात राज्य के एक प्रमुख औद्योगिक नगर के रूप में जाना जाता है। अहमदाबाद का इतिहास [[भील]] राजाओं से प्रारंभ होता है। [[देवेन्द्र पटेल]] जी की श्रंखला "[[पटेल]] महाजाती" में भील [[राजा आशा भील]] जी को पटेलो का कड़वा पूर्वज बताया गया है। अंतिम भील राजा आशा भील थे। राजा आशा भील के समय अहमदाबाद साम्राज्य या अशावाल साम्राज्य स्थापित हुआ, जो [[साबरमती नदी|साबरमती]] से लेकर [[कच्छ]] तक फैला हुआ था। कई इतिहासकारों ने [[कर्णदेव]] और [[अहमदशाह]] को भील राजा से संघर्ष करते हुए दिखाया है और फिर अहमदाबाद पर इन तीनों राजाओं का शासन इतिहास में बताया है। ऐतिहासिक तौर पर, भारतीय स्वतंत्रता संघर्ष के दौरान अहमदाबाद प्रमुख शिविर आधार रहा है। इसी नगर में [[महात्मा गांधी]] ने [[साबरमती आश्रम ]]<nowiki/>की स्थापना की और स्‍वतंत्रता संघर्ष से जुड़ें अनेक आन्‍दोलन की शुरुआत भी यही से हुई थी। अहमदाबाद [[ऊन]] की [[बुनाई]] के लिए भी काफ़ी प्रसिद्ध है। इसके साथ ही यह नगर [[व्यापार]] और [[वाणिज्य]] केन्द्र के रूप में बहुत अधिक विकसित हो रहा है। [[अंग्रेज़ी]] हुकूमत के दौरान, इस जगह को सैन्य उद्देश्यों के लिए उपयोग किया जाता था। अहमदाबाद इस प्रदेश का सबसे प्रमुख नगर है। वर्तमान समय में अहमदाबाद को भारत के [[गुजरात]] प्रांत की राजधानी होने के साथ साथ अहमदाबाद को एक प्रमुख औद्योगिक नगर के रूप में जाना जाता है। == भूगोल == पश्चिम भारत में बसा ये नगर, समुद्र से १७४ फ़ुट की ऊंचाई पर स्थित है। नगर में दो झीलें हैं - [[कांकरीया झील|कांकरीया]] और [[वस्त्रापुर झील|वस्त्रापुर]]। [[साबरमती नदी]] नगर को दो भागों में बांटती है – पूर्वी और पश्चिम अहमदाबाद। पूर्वी अहमदाबाद में अहमदाबाद का पुराना नगर स्थित है जिसकी विशेषता खचाखच भरे बाज़ारों, पोल प्रणाली और कई पूजा स्थल हैं। पोल एक आवास समूह है जिसमें एक विशेष समूह के कई परिवार शामिल होते हैं, जो जाति, पेशे या धर्म से जुड़े होते हैं। अंग्रेज़ी शाषण काल में साबरमती के पश्चिम तट पर नगर का विस्तार हुआ। १८७२ में साबरमती पर प्रथम पुल, एलिस पुल, बनाया गया था। आज पश्चिम अहमदाबाद में कई शैक्षिक संस्थान, आधुनिक भवन, आवासीय क्षेत्र, शॉपिंग मॉल, मल्टीप्लेक्स और नए व्यावसायिक जिले हैं। 2024 में अहमदाबाद शहर की वर्तमान अनुमानित जनसंख्या 7,922,000 है, जबकि अहमदाबाद मेट्रो की जनसंख्या 9,035,000 होने का अनुमान है।<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/314-ahmedabad.html|title=Ahmedabad City Population 2024 {{!}} Literacy and Hindu Muslim Population|website=www.census2011.co.in|access-date=2024-07-18}}</ref> {{wide image|Ahmedabad Panorama 1.jpg|800px|साबरमती नदी पर ९ पुले हैं जो नगर के पूर्वी और पश्चिम भागों को जोड़ती हैं|align-cap=center}} ===जलवायु=== वर्षा ऋतु के अलावा पूरे साल गर्मी का माहौल रहता है। सबसे उच्च तापमान ४७ डिग्री तक पहुँचता है और न्यूनतम ५ डिग्री तक ठंड के समय। २० मई २०१६ को उच्च तापमान ४८ डिग्री अंकित किया गया था। == प्रशासन == [[अहमदाबाद नगर निगम]] इस नगर के देख रेख का काम सम्भालता है और कुछ भाग औडा सम्भालता है। == पर्यटन == [[चित्र:Aerial shot of Ahmedabad city, the Sabarmati river, and bridges.jpg|अंगूठाकार|अहमदाबाद शहर और साबरमती नदी का विहंग दृश्य]] === काँकरिया झील === इस झील का निर्माण कुतुब-उद्-दीन ने 1451 ईसवी में करवाया था। आज के समय में अहमदाबाद के निवासियों के बीच यह जगह सबसे अधिक प्रसिद्ध है। इस झील के चारों ओर बहुत ही खूबसूरत बगीचा है। झील के मघ्य में बहुत ही सुंदर द्वीप महल है। जहां मुगल काल के दौरान नूरजहां और जहांगीर अक्सर घूमने जाया करते थे। आज कांकरिया झील अहमदाबाद में घुमने लायक महत्वपूर्ण जगह है। जो आज कांकरिया लेकफ़्रंट के नाम से प्रसिध है । === हठीसिंह जैन मंदिर === सजावट के साथ जटिल नक्काशी इस मंदिर की प्रमुख विशेषता है। इस मंदिर का निर्माण सफेद संगमरमर पर किया गया है। हाथीसिंह जैन मंदिर अहमदाबाद के प्रमुख जैन मंदिरों में से एक है। इस मंदिर का निर्माण 19 वीं शताब्दी में रिचजन मर्चेंट ने किया था। इस मंदिर को उन्होंने जैनों के 15 वें trithanker धर्मनाथ bhagwaan को समर्पित किया था। === जामा मस्जिद === जामा मस्जिद का निर्माण 1423 ईसवी में किया गया। पश्चिम भारत में स्थित यह बेहद ही खूबसूरत मस्जिद है। यह मस्जिद बेहतरीन कारीगरी का अच्छा उदाहरण प्रस्तुत करता है। === रानी सिपरी मस्जिद === एक अन्य खूबसूरत मस्जिद जो रानी सिपरी के नाम से जानी जाती है। इसका निर्माण महमूद शाह बेगड़ा की रानी ने 1514 ईसवी में करवाया था। रानी की मृत्यु होने के पश्चात उनके शव को यहीं दफनाया गया था। === साबरमती आश्रम === इस आश्रम की स्थापना महात्मा गांधी ने 1915 ईसवी में की थी। यहीं से गांधी जी ने दांडी यात्रा की शुरुआत की थी। इसके अलावा यहां प्रमुख भारतीय स्वतंत्रता आंदोलनों की नींव भी रखी गई। आज साबरमती आश्रम साबरमती रिवरफ़्रंट पार्क के सामने है । === केलिको संग्रहालय === इस संग्रहालय में पुराने और आधुनिक ढंग की बुनाई की कारीगरी प्रदर्शित की गई है। इसके अलावा यहां कुछ पुरानी बुनाई मशीन भी रखी गई है। इस संग्रहालय में संग्रहित सामान 17वीं शताब्दी से भी पूर्व के हैं। इसके अतिरिक्त यहां बुनाई से सम्बन्धित एक पुस्तकालय भी मौजूद है। == आवागमन == यहां जाने के लिए सबसे उत्तम समय अक्टूबर से फरबरी तक का है। इसके अलावा नौ दिनों तक चलने वाले [[नवरात्रि]] उत्सव (अक्टूबर-नवम्बर) में भी जाया जा सकता है। ===वायु मार्ग=== [[सरदार वल्लभभाई पटेल अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र|सरदार वल्लभभाई पटेल विमानक्षेत्र]] अहमदाबाद और [[गाँधीनगर]] को आंतरिक और अंतरराष्ट्रीय विमान सेवाएँ प्रदान करता है। यह गुजरात का सबसे व्यस्त तथा भारत का सातवां सबसे व्यस्त विमानक्षेत्र है। यह प्रमुख भारतीय नगरों के साथ साथ विदेशों जैसे, कोलंबो, मशकट, लंदन और न्यूयार्क को भी जोड़ता है। ===रेल मार्ग=== अहमदाबाद [[पश्चिम रेलवे (भारत)|पश्चिम रेलवे]] के अहमदाबाद मंडल में आता है। इसका मुख्य स्टेशन पूर्वी अहमदाबाद के कालूपुर इलाके में स्थित [[अहमदाबाद जंक्शन रेलवे स्टेशन]] है, जो देश के लगभग सभी प्रमुख स्‍टेशनों से सीधे तौर पर जुडा हुआ है। इसके अलावा नगर में कई और स्टेशन हैं। ;अहमदाबाद मेट्रो [[अहमदाबाद मेट्रो]] अहमदाबाद तथा गाँधीनगर में विस्तृत एक भूमिगत रेल प्रणाली है। इसके प्रथम चरण का उद्घाटन ४ मार्च २०१९ को प्रधानमंत्री [[नरेंद्र मोदी]] द्वारा किया गया था। इसके विस्तार का काम ज़ारी है। ===सड़क मार्ग=== अहमदाबाद [[राष्ट्रीय राजमार्ग ४८ (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग ४८]] के द्वारा मुम्‍बई (लगभग ५४५ किलोमीटर दूर) तथा दिल्‍ली (लगभग ८७३ किलोमीटर दूर) से जुड़ा हुआ है। [[राष्ट्रीय राजमार्ग १४७ (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग १४७]] इसे गाँधीनगर से जोड़ती है। यह [[वडोदरा]] से राष्ट्रीय द्रुतमार्ग १ से जुड़ा हुआ है। ;बस अहमदाबाद बीआरटीएस या जनमार्ग नगर की बस तेज़ आवागमन प्रणाली है तथा एऐमटीएस नगर निगम द्वारा संचालित बस प्रणाली है। == व्यापार और उद्योग == अहमदाबाद की लगभग आधी आबादी सूती वस्त्र उद्योग तथा अन्य लघु उद्यमों पर आश्रित है। == शिक्षण संस्थान == अहमदाबाद का साक्षरता दर ८६.९२ है – पुरुषों में ९३.९६ और महिलाओं में ८४.८१। अहमदबाद में कई विश्वविद्यालय है जिनमें से [[गुजरात विश्वविद्यालय]] और [[गुजरात विद्यापीठ]] सबसे पुराने हैं। लालभाई दलपतभाई भारत विद्या शोध संस्थान, गुजरात टेक्नोलॉजिकल यूनिवर्सिटी, सेप्ट यूनिवर्सिटी, निरमा विश्वविद्यालय तथा अहमदाबाद यूनिवर्सिटी कुछ अन्य अहमदाबाद-स्थित विश्वविद्यालय हैं। [[भारतीय प्रबंध संस्थान, अहमदाबाद|भारतीय प्रबंधन संस्थान]] भारत का प्रमुख प्रबन्धन विद्यालय है। चार दशकों में यह भारत के प्रमुख प्रबंधन संस्थान से एक उल्लेखनीय अंतरराष्ट्रीय प्रबंधन स्कूल के रूप में विकसित हुआ है। [[भौतिक अनुसंधान प्रयोगशाला]] भारत सरकार के अंतरिक्ष विभाग के अन्तर्गत एक अनुसंधान संस्थान है। यहाँ अंतरिक्ष एवं इससे सम्बन्धित विज्ञानों पर अनुसंधान किया जाता है। == पर्यटन स्थल === अहमदाबाद में घूमने लायक कई स्थल हैं। इनमें से कुछ आधुनिक हैं तथा कुछ पौराणिक भी हैं। * [[साबरमती आश्रम|गाँधी आश्रम, साबरमती]] * [[सिद्दी सैयद जाली, खानपुर]] * [[सरखेज रोज़ा, सरखेज]] * [[कांकरीया झील]] * [[वस्त्रापुर झील]] * [[गुजरात साइंस सिटी|गुजरात साइंस सीटी]] * [[अक्षरधाम मंदिर, गांधीनगर]] * [[आई मेक्स थिएटर (चलचित्रघर)]] * [[लॉ गार्डन]] * [[वैष्णोदेवी मंदिर]] * [[श्रीभागवत विद्यापीठ (सोला)]] * [[अडालज वाव]] * [[मानेक चौक, अहमदाबाद|मानेक चौक]] == इन्हें भी देखें == * [[साबरमती नदी]] * [[अहमदाबाद ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{Subject bar|voy=yes}} {{भारत के मिलियन+ नगर}} {{गुजरात}} [[श्रेणी:गुजरात के शहर]] [[श्रेणी:अहमदाबाद ज़िला]] [[श्रेणी:अहमदाबाद ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:अहमदाबाद|*]] t79xzd49muvz8iy5dantbannm26lxuq लोक जनशक्ति पार्टी 0 1858 6556099 6555583 2026-05-25T01:29:07Z AMAN KUMAR 911487 [[विशेष:योगदान/~2026-30853-67|~2026-30853-67]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-30853-67|वार्ता]]) द्वारा किया गया1 संपादन प्रत्यावर्तित किया गया: अपमानजनक शब्द हटाए 6556099 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian political party |party_name = लोक जनशक्ति पार्टी |party_logo = [[File:Lok Janshakti Party Flag.svg|200px]] |colorcode = {{party color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |abbreviation = लोजपा |president = [[चिराग पासवान]] |chairman = [[चिराग पासवान]] |secretary = हुलास पाण्डेय |ppchairman = वीणा देवी |loksabha_leader = [[पशुपति कुमार पारस]] |rajyasabha_leader = [[रामविलास पासवान]] |foundation = {{Start date and years ago|df=yes|p=y|2000|11|28}} |founder = [[राम विलास पासवान]] |split = [[जनता दल]] |alliance = राष्ट्रीय जनतान्त्रिक गठबंधन {{small|(2000—2003, 2014-2021)}} |ideology = |dissolution = {{Start date and years ago|df=yes|p=y|2021|10|5}} |successor = {{bulleted list|[[लोक जनशक्ति पार्टी (राम विलास)]]|[[राष्ट्रीय लोक जनशक्ति पार्टी]]}} |position = |symbol = [[File:Indian Election Symbol Bungalow.png|150px|बंगला]] |predecessor = |colours = {{Color box|#0093DD|border=darkgray}}{{Color box|#DA231B|border=darkgray}}{{Color box|#3F9C35|border=darkgray}} [[Shades of blue|नीला]], [[Shades of red|लाल]] और [[Shades of green|हरा]] |eci = राज्य दल |headquarters=12, [[जनपथ]], [[नई दिल्ली]], [[भारत]] – 110011}} '''लोक जनशक्ति पार्टी''' मान्यता प्राप्त राजनैतिक दल था, जो मुख्य रूप से भारत के [[बिहार]] राज्य की राजनीति में सक्रिय थी। पार्टी का गठन 2000 में हुआ जब '''[[रामविलास पासवान]]''' [[जनता दल]] से अलग हो गए। 2021 में पार्टी दो पार्टियों '''[[लोक जनशक्ति पार्टी (रामविलास)]]''' और '''[[राष्ट्रीय लोक जनशक्ति पार्टी]]''' में बंट गई। ==स्थापना== '''लोक जनशक्ति पार्टी''' अथवा '''लोजपा''' की स्थापना '''[[रामविलास पासवान]]''' ने की थी। ==नेतृत्व== * '''राष्ट्रीय अध्यक्ष- [[चिराग पासवान]], [[सांसद]] * '''बिहार प्रदेशाध्यक्ष- [[प्रिंस राज]], [[सांसद]] ===लोकसभा=== {|class="wikitable" border="4" cellpadding="6" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! rowspan=2| क्रम ! rowspan=2| राज्य ! rowspan=2| निर्वाचन क्षेत्र ! colspan=2| निर्वाचित सांसद |- ! १७वीं लोकसभा ! १६वीं लोकसभा |- ! १ ! rowspan=8| [[बिहार]] | [[वैशाली लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|वैशाली]] | [[वीणा देवी]] | [[राम किशोर सिंह]] |- ! २ | [[हाजीपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|हाजीपुर]] | पशुपति पारस | [[रामविलास पासवान]] |- ! rowspan=2| ३ | rowspan=2| [[समस्तीपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|समस्तीपुर]] | [[रामचन्द्र पासवान|रामचंद्र पासवान]] |rowspan=2| [[रामचन्द्र पासवान|रामचंद्र पासवान]] |- | [[प्रिंस राज]] |- ! ४ | [[खगड़िया लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|खगड़िया]] | [[चौधरी महबूब अली कैसर|महबूब अली कैसर]] | [[चौधरी महबूब अली कैसर|महबूब अली कैसर]] |- ! ५ | [[मुंगेर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मुंगेर]] ! - | [[वीणा देवी]] |- ! ६ | [[नवादा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|नवादा]] | चंदन सिंह ! - |- ! ७ | [[जमुई लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|जमुई]] | [[चिराग पासवान]] | [[चिराग पासवान]] |- |} ==चुनावी राजनीति== ===लोकसभा चुनाव 2009=== '''[[भारतीय आम चुनाव, २००९|लोकसभा चुनाव 2009]]''' में '''[[रामविलास पासवान]]''' ने [[समाजवादी पार्टी|सपा]] अध्यक्ष '''[[मुलायम सिंह यादव]]''' और [[राष्ट्रीय जनता दल|राजद]] अध्यक्ष '''[[लालू प्रसाद यादव]]''' के साथ [[उत्तर प्रदेश]] एवं [[बिहार]] की सभी 120 लोकसभा सीटों पर चुनाव लड़ने के लिए ऐतिहासिक गठबन्धन करते हुए '''चौथा मोर्चा''' बनाने का प्रयास किया। उस समय इस मोर्चे के पास लोकसभा में 64 सांसदों की संख्या थी। इस गठबन्धन के तहत उत्तर प्रदेश की सभी 80 सीटों पर '''सपा''' एवं बिहार की 40 सीटों में से 28 पर '''राजद''' तथा शेष 12 सीटों पर लोजपा ने उम्मीदवार उतारे। <p>आशा के विपरीत यह मोर्चा अपेक्षाकृत प्रदर्शन करने में विफल रहा तथा 120 में से केवल 28 पर ही जीत सका। लोक जनशक्ति पार्टी को एक भी सीट पर जीत नहीं मिली।</p> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! क्रम ! colspan=2| दल ! सीटें लड़ीं ! जीतीं ! +/- |- ! 1 | bgcolor=red| | align=left|'''[[समाजवादी पार्टी]] | 80 | 24 | {{decrease}}12 |- ! 2 | bgcolor=#008000| | align=left|'''[[राष्ट्रीय जनता दल]] | 28 | 4 | {{decrease}}20 |- ! 3 | bgcolor=blue| | align=left|'''लोक जनशक्ति पार्टी | 12 | 0 | {{decrease}}4 |- ! कुल ! colspan=2| चौथा मोर्चा ! 120 ! 28 ! {{decrease}}36 |- |} ===लोकसभा चुनाव 2014=== '''[[भारतीय आम चुनाव, २०१४|लोकसभा चुनाव 2014]]''' में लोजपा ने '''[[भाजपा]]''' के नेतृत्व वाले '''[[राजग]]''' के साथ चुनाव में भाग लिया था जिसके अनुसार '''भाजपा [[३०|30]], [[राष्ट्रीय लोक समता पार्टी|रालोसपा]] [[३|3]] एवं लोजपा''' के हिस्से में '''[[७|7]]''' सीटें आई थीं। लोजपा ने अपने खाते की सात में से छः सीटों पर जीत दर्ज की तथा पूरे गठबन्धन को बिहार की 40 में से [[३१|31]] सीटों पर जीत मिली। {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! क्रम ! colspan=2| दल ! लड़ीं ! जीतीं ! +/- |- ! १ | bgcolor={{party color|भारतीय जनता पार्टी}}| |align=left|'''[[भारतीय जनता पार्टी]] | ३० | २२ | {{increase}}१० |- ! २ | bgcolor=blue| |align=left|'''लोक जनशक्ति पार्टी | ७ | ६ | {{increase}}६ |- ! ३ | bgcolor=#999966| |align=left|'''[[राष्ट्रीय लोक समता पार्टी]] | ३ | ३ | {{increase}}३ |- ! कुल ! colspan=2| राजग ! ४० ! ३१ ! {{increase}}१९ |- |} ===लोकसभा चुनाव २०१९=== '''[[भारतीय आम चुनाव, 2019|लोकसभा चुनाव २०१९]]''' में लोजपा ने एक बार पुनः '''भाजपा''' के नेतृत्व वाले '''[[राजग]]''' के साथ चुनाव में भाग लिया था जिसके अनुसार बिहार की ४० सीटों में से '''भाजपा १७, [[जदयू]] १७''' एवं '''लोजपा''' के हिस्से में '''६''' सीटें आईं, तथा साथ ही साथ '''एक राज्यसभा''' की सीट भी लोजपा के खाते में आई। लोजपा ने सभी छः स्थानों पर जीत हासिल की। इन चुनावों में पार्टी अध्यक्ष रामविलास पासवान ने स्वास्थ्य कारणोंवश भाग नहीं लिया तथा राज्यसभा के माध्यम से सांसद बने।<ref>[https://navbharattimes-indiatimes-com.cdn.ampproject.org/v/s/navbharattimes.indiatimes.com/india/nda-seat-sharing-deal-in-bihar-announced-bjp-17-jdu-17-and-ljp-will-fight-over-6-seat/amp_articleshow/67215048.cms?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQFKAGwASA%3D बिहार एनडीए में सीट बंटवारा फाइनल] ''नवभारत टाइम्स</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! क्रम ! colspan=2| दल ! सीटें लड़ीं ! जीतीं ! +/- |- ! [[१|1]] | bgcolor={{party color|भारतीय जनता पार्टी}}| | '''[[भारतीय जनता पार्टी]] | [[१७|17]] | [[१७|17]] | {{decrease}}५ |- ! [[२|2]] | bgcolor=#009900| | '''[[जनता दल (यूनाइटेड)]] | [[१७|17]] | [[१६|16]] | {{increase}}१४ |- ! [[३|3]] | bgcolor=blue| | '''लोक जनशक्ति पार्टी | [[६|6]] | [[६|6]] | {{nochange}} |- ! कुल ! colspan=2| राजग ! 40 ! [[३९|39]] ! {{increase}} |- |} ===बिहार विधानसभा चुनाव 2020=== [[बिहार विधानसभा चुनाव, 2020]] में लोजपा अध्यक्ष [[चिराग पासवान]] ने बिना किसी गठबन्धन के अकेले दम पर ही चुनाव लड़ने की घोषणा की। पार्टी पूरे राज्य की [[१४३|143]] सीटों पर चुनाव लड़ी। चिराग पासवान ने चुनाव के बाद भाजपा के नेतृत्व में राजग की सरकार बनाने के लिए समर्थन करने की बात कही। <p>[[१०|10]] नवम्बर [[२०२०|2020]] को आए नतीजों में लोजपा को केवल एक सीट पर ही जीत हासिल हुई। पार्टी को पूरे राज्य में कुल [[२३,८३,४५७|23,83,457]] मत हासिल हुए जो कि कुल पड़े वैध मतों का [[५.६६|5.66]]% रहा।</p> <p>एकमात्र बेगूसराय ज़िले की मटिहानी विधानसभा सीट पर लोजपा के '''राज कुमार सिंह''' ने विजय प्राप्त की, उन्होंने निकट प्रतिद्वन्द्वी जदयू के नरेन्द्र कुमार सिंह उर्फ बोगो सिंह एवं भाकपा (माले) के राजेन्द्र प्रसाद सिंह को कड़े मुकाबले में क्रमशः [[३३३|333]] एवं [[७६५|765]] मतों के मामूली अन्तर से हराया।</p> ==चुनावी प्रदर्शन== ===लोकसभा=== {|class="wikitable" cellpadding="5" style="text-align:center;" |- style="background:#00f;" !rowspan=2| लोकसभा सत्र !rowspan=2| चुनाव वर्ष !colspan=2| सीटें !colspan=2| प्राप्त मत !rowspan=2| राज्य (सीटें) !rowspan=2| संदर्भ |- ! लड़ीं ! जीतीं ! # ! % |- | [[चौदहवीं लोकसभा]] | [[भारतीय आम चुनाव, २००४|२००४]] | | ४ | | | बिहार (४) | |- | [[पंद्रहवीं लोकसभा]] | [[भारतीय आम चुनाव, २००९|२००९]] | १२ | ० | | ०.४५ | {{dash}} | |- | [[सोलहवीं लोकसभा]] | [[भारतीय आम चुनाव, २०१४|२०१४]] | ७ | ६ | २२,९५,९२९ | ०.४१ | बिहार (६) | |- | [[सत्रहवीं लोकसभा]] | [[भारतीय आम चुनाव, 2019|२०१९]] | ६ | ६ | ३२,०६,९७९ | ०.५२ | बिहार (६) | |- |} ===बिहार विधानसभा=== {| class="wikitable sortable" cellpadding="5" style="text-align:center;" |- style="background:#00f;" !rowspan=2| विधानसभा सत्र !rowspan=2| चुनाव वर्ष !colspan=2| सीटें !colspan=2| प्राप्त मत !rowspan=2| संदर्भ |- ! लड़ीं ! जीतीं ! # ! % |- | चौदहवीं विधानसभा | २००५ | | | | | |- | पंद्रहवीं विधानसभा | २०१० | | | | | |- | सोलहवीं विधानसभा | [[बिहार विधान सभा चुनाव, २०१५|२०१५]] | ४२ | २ | | | |- | सत्रहवीं विधानसभा | [[बिहार विधानसभा चुनाव, 2020|२०२०]] | १३७ | १ | २३,८३,४५७ | ५.६६ | <ref>[https://results.eci.gov.in/ACTRENDS2020/hi/partywiseresult-S04.htm बिहार विधानसभा चुनाव परिणाम २०२०- दलवार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201116012720/https://results.eci.gov.in/ACTRENDS2020/hi/partywiseresult-S04.htm |date=16 नवंबर 2020 }} ''eciresults हिन्दी ११ नवंबर २०२०</ref> |- |} ==इन्हें भी देखें== * [[राष्ट्रीय जनता दल]] * [[जनता दल (यूनाइटेड)]] * [[जनता दल]] == सन्दर्भ == [https://www.prabhasakshi.com/national/ram-vilas-paswan-left-police-job-and-entered-politics-made-world-record-hajipur पुलिस की नौकरी छोड़ राजनीति में आए थे रामविलास पासवान, हाजीपुर से जीत का बनाया था वर्ल्ड रिकॉर्ड] [[श्रेणी:भारत के राजनीतिक दल]] [[श्रेणी:बिहार के राजनीतिक दल]] 62xiusdg1dwnpyj05bot5vd4iyppb8j ज्योतिन्द्र नाथ दीक्षित 0 2246 6555995 4217473 2026-05-24T15:04:08Z Sequencesolved 173771 एक चित्र जोड़ा। 6555995 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = ज्योतिन्द्र नाथ दीक्षित |image = The Executive Vice Foreign Minister of China and Special Representative Mr. Dai Bingguo with the National Security Advisor Shri J..N. Dixit in New Delhi on July 26, 2004 (cropped).jpg |caption = |office = [[भारत के राष्ट्रीय सुरक्षा सलाहकार]] |predecessor = [[बृजेश मिश्रा]] |successor = [[एम के नारायणन]] |term = 26 मई 2004 से 3 जनवरी 2005 |office1 = [[पाकिस्तान में भारत के उच्चायुक्त]] |predecessor1 = |successor1 = |term1 = |office2 = [[श्रीलंका में भारत के उच्चायुक्त]] |predecessor2 = |successor2 = |term2 = |office3 = [[बांग्लादेश में भारत के उच्चायुक्त|बांग्लादेश में भारत के पहले उच्चायुक्त]] |predecessor3 = कोई नहीं |successor3 = |term3 = 1971 से ____ |office4 = [[भारत के विदेश सचिव]] |predecessor4 = |successor4 = |term4 = |birth_place = |birth_date = 1936 |death_date = 3 जनवरी 2005 |alma_mater = |nationality = भारतीय |religion = }} श्री '''ज्योतिन्द्र नाथ दीक्षित''' (१९३६-२००५), जिन्हें '''जे एन दीक्षित''' नाम से अधिक जाना जाता है, एक अनुभवी राजनयिक थे जो कि [[भारत]] के विदेश सचिव भी रहे। 1971 में [[बांग्लादेश]] बनने के बाद वे वहाँ भारत के पहले उच्चायुक्त थे। वे [[पाकिस्तान]] और [[श्रीलंका]] में भी भारत के उच्चायुक्त रहे। 1936 में [[मद्रास]] में जन्मे जेएन दीक्षित 1958 में [[भारतीय विदेश सेवा]] में आए और उन्होंने दुनिया के कई देशों में भारत की नुमाइंदगी की। 1994 में सेवानिवृत होने के बाद से वो लगातार देश-विदेश में पढ़ाने के अलावा अख़बारों में लिखते रहे। वे हल, [[मैंचेस्टर]], [[ऑक्सफ़ोर्ड]],[[मेलबर्न]], [[लंदन]] सहित कई अन्य पश्चिमी विश्वविद्यालयों में भी अकसर लेक्चर देने जाया करते थे। दीक्षित [[काँग्रेस पार्टी]] में विदेश मामलों की इकाई के उपाध्यक्ष रहे। २००४ के आमचुनाव से पहले विदेश, सुरक्षा और रक्षा मामलों पर उन्होंने काँग्रेस का एजेंडा या घोषणा-पत्र तैयार करने में अहम भूमिका निभाई थी। वे 26 मई 2004<ref>PIB Release-1803 (English), Dated-26-May-2004</ref> से 3 जनवरी 2005 (निधन)<ref>PIB Release-6219 (English), Dated-3-Jan-2005</ref> तक [[भारत के राष्ट्रीय सुरक्षा सलाहकार]] भी रहे। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारत के राष्ट्रीय सुरक्षा सलाहकार]] [[श्रेणी:पाकिस्तान में भारत के उच्चायुक्त]] [[श्रेणी:श्रीलंका में भारत के उच्चायुक्त]] [[श्रेणी:बांग्लादेश में भारत के उच्चायुक्त]] [[श्रेणी:भारत के विदेश सचिव]] [[श्रेणी:2005 में निधन]] [[श्रेणी:1936 में जन्मे लोग]] fthb2t91iw71llihr8bybc2myx36vuy उदयपुर 0 2304 6556039 6553325 2026-05-24T19:14:02Z Sakhwar itihas 926576 व्याकरण सुधार 6556039 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = उदयपुर |other_name = Udaipur |image = {{Photomontage | photo1a = Evening view, City Palace, Udaipur.jpg | photo2a = 20191207 City Palace, Udaipur 1701 7325.jpg | photo2b = Monsoon Palace, Udaipur.jpg | photo3a = Taj Lake Palace Udaipur from City Palace.jpg | photo3b = View of Udaipur from City Palace.jpg | photo4a = Jag Mandir Palace, Udaipur.jpg | photo4b = Pgk udaipur.jpg | photo5a = Udaipur at Sundown (5580915131).jpg | size=270 | border = black | color = white | space = 4 }} |image_caption = ऊपर से नीचे: सांयकालीन दृश्य, [[सिटी पैलेस, उदयपुर|सिटी पैलेस]], [[मानसून भवन, उदयपुर|मानसून भवन]], उदयपुर दृश्य, [[जग मंदिर]], [[प्रताप गौरव केंद्र]], रात्रि में [[पिछोला झील]] |pushpin_label = उदयपुर |pushpin_map = India Rajasthan |coordinates = {{coord|24.58|73.69|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = राजस्थान में स्थिति |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}} |subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name1 = [[राजस्थान]] |subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[उदयपुर ज़िला]] |area_total_km2 = 64 |elevation_m = 423 |population_total = 451100 |population_metro = 474531 |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषा |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[हिन्दी]], [[मेवाड़ी भाषा|मेवाड़ी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामस]] |utc_offset1 = +5:30 |postal_code_type = [[पिनकोड]] |postal_code = 313001- 313024 |area_code_type = दूरभाष कोड |area_code = +91-294 |registration_plate = RJ-27 |website = {{URL|www.udaipur.rajasthan.gov.in}} }} '''उदयपुर''' (Udaipur) [[भारत]] के [[राजस्थान]] राज्य के [[उदयपुर ज़िले]] में स्थित एक नगर है। यह राजस्थान का एक प्रमुख पर्यटन स्थल है, जो अपने इतिहास, संस्कृति और अपने आकर्षक स्थलों के लिये प्रसिद्ध है। इसे "पूर्व के वेनिस" के नाम से भी जाना जाता है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=0LU7DwAAQBAJ Lonely Planet Rajasthan, Delhi & Agra]," Michael Benanav, Abigail Blasi, Lindsay Brown, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012332</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=9TuZDwAAQBAJ Berlitz Pocket Guide Rajasthan]," Insight Guides, Apa Publications (UK) Limited, 2019, ISBN 9781785731990</ref> == विवरण == उदयपुर में [[रेबारी]], [[डाँगी]], [[ब्राह्मण]], [[ राजपूत]] , [[ भील ]], [[मीणा]] के साथ अन्य कई जातियाँ निवास करती हैं। उदयपुर का प्रारंभिक इतिहास सिसोदिया राजवंश से जुड़ा है। एक मत के अनुसार सन् 1558 में महाराणा उदय सिंह - सिसोदिया राजपूत वंश - ने स्थापित किया था। अपनी झीलों के कारण यह शहर झीलों की नगरी के नाम से भी जाना जाता है। उदयपुर शहर [[सिसोदिया (राजपूत)|सिसोदिया राजवंश]] द्वारा ‌शासित [[मेवाड़]] की [[राजधानी]] रहा है। राजस्थान का यह सुन्दर शहर देश विदेश से आने वाले पर्यटकों के लिए एक सपना सा लगता है। यह शहर ऐतिहासिक और सांस्कृतिक दृष्टि से अनुपम है।<ref>{{Cite web|url=http://www.tourism.rajasthan.gov.in/hi/udaipur.html|title=Welcome to Rajasthan - Official Website of Department of Tourism, Government of Rajasthan|website=www.tourism.rajasthan.gov.in|language=en-IN|access-date=2021-05-30}}</ref> किसी समय विलायती प्रशासक जेम्स टोड ने उदयपुर पूरे भारतीय उपमहाद्वीप पर "सबसे रुमानी" शहर कहा था <ref> [https://www.lonelyplanet.com/india/rajasthan/udaipur लोनली प्लैनेट]</ref> == इतिहास == [[मेवाड़]] की राजधानी उदयपुर की स्थापना 1559 में महाराणा उदयसिंह ने की। किन्तु तिथि को लेकर इतिहासकारों के अलग-अलग मत हैं। कुछ इतिहासकार हिन्दू कैलेंडर के अनुसार उदयपुर की स्थापना आखातीज के दिन मानते हैं तो कुछ का कहना है कि उदयपुर की स्थापना पंद्रह अप्रैल 1553 में ही हो गई थी। जिसके प्रमाण उदयपुर(राजस्थान) के मोतीमहल में मिलते हैं। जिसे उदयपुर का पहला महल माना जाता है जो अब खंडहर में तब्दील हो चुका है, जिसकी सुरक्षा मोतीमगरी ट्रस्ट कर रहा है। महाराणा उदय सिंह द्वितीय, जो महाराणा प्रताप के पिता थे, चित्तौडग़ढ़ दुर्ग से मेवाड़ का संचालन करते थे। उस समय चित्तौडग़ढ़ निरन्तर मुगलों के आक्रमण से घिरा हुआ था। इसी दौरान महाराणा उदयसिंह अपने पौत्र अमरसिंह के जन्म के उपलक्ष्य में मेवाड़ के शासक भगवान एकलिंगजी के दर्शन करने कैलाशपुरी आए थे। उन्होंने यहाँ आयड़ नदी के किनारे शिकार के लिए डेरे डलवाए थे। तब उनके दिमाग में चित्तौडग़ढ़ पर मुगल आतताइयों के आक्रमण को लेकर सुरक्षित जगह राजधानी बनाए जाने का मंथन चल रहा था। इसी दौरान उन्होंने एक शाम अपने सामंतों के समक्ष उदयपुर नगर बसाने का विचार रखा। जिसका सभी सामंत तथा मंत्रियों ने समर्थन किया। उदयपुर की स्थापना के लिए वह जगह तलाशने पहुँचे तब उन्होंने यहाँ पहला महल बनवाया, जिसका नाम मोती महल दिया, जो वर्तमान मोती मगरी पर खंडहर के रूप में मौजूद है। जिसको लेकर कई इतिहासकारों का मानना है कि मोतीमहल उदयपुर का पहला महल है और एक तरह से इस के निर्माण के साथ ही उदयपुर नगर की स्थापना शुरू हुई। स्थापना का दिन पंद्रह अप्रेल 1553 था और उस दिन आखातीज थी। बाकी इतिहासकार भी यह मानते हैं कि उदयपुर की स्थापना आखातीज के दिन हुई है, लेकिन यह तिथि पंद्रह अप्रैल 1553 है इसको लेकर कोई शिलालेख या प्रमाण मौजूद नहीं हैं। इतिहासकारों की मानें तो एक बार महाराणा उदयसिंह मोतीमहल में निवास कर रहे थे, तभी वह शिकार की भावना से खरगोश का पीछा करते हुए उस जगह पहुँचे जहाँ राजमहल मौजूद हैं। तब उदयुपर में फतहसागर नहीं था और वह एक सहायक नदी के रूप में था। वहाँ एक योगी साधू धूणी रमाए बैठे थे। साधू जगतगिरी से उनकी मुलाकात हुई और महाराणा के दिल का हाल जानकार साधू ने धूणी की जगह पर राज्य बसाने का सुझाव दिया, जिसे महाराणा ने मान लिया। यह बात सन 1559 की थी। जिस पहाड़ी की चोटी पर महल का निर्माण कराया गया, वह समूचे शहर से दिखाई देता है। जहाँ अलग-अलग काल में महाराणाओं ने राजमहल का निर्माण कराया। बाद में सरदार, राव, उमराव और ठिकानों के लोग भी राजमहल के पास बसाए गए। जिनकी हवेलियाँ भी राजमहल के इर्द-गिर्द मौजूद हैं। इतिहासकार जोगेंद्र राजपुरोहित बताते हैं कि पंद्रह अप्रेल को इस तरह उदयपुर शहर की स्थापना हुई।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/rajasthan/jaipur-interesting-story-of-establishing-udaipur-19137747.html|title=इस तरह बसा उदयपुर, बाबाजी की धूणी पर बना राजमहल- उदयपुर के स्थापना की रोचक कहानी|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2021-05-31}}</ref> === पांच हज़ार साल पुरानी सभ्यता === उदयपुर की स्थापना से पांच हजार साल पहले आयड़ नदी के किनारे सभ्यता मौजूद थी। विभिन्न उत्खनन के स्तरों से पता चलता है कि प्रारंभिक बसावट से लेकर अठारहवीं सदी तक यहाँ कई बार बस्तियाँ बसी और उजड़ी। आहड़ के आस-पास तांबे की उपलब्धता के चलते यहाँ के निवासी इस धातु के उपकरण बनाते थे। इसी की वजह से यह [[तांबावती नगरी]] के नाम से जाना जाता था। इसी तरह पिछोली गांव भी महाराणा लाखा (सन 1382-1421 )के काल का है। जब कुछ बंजारे यहाँ से गुजर रहे थे। छीतर नाम के बंजारे की बैलगाड़ी नमी वाली जगह धँस गई और वहाँ पानी का स्रोत जानकर खुदाई की और पिछोला झील का निर्माण हुआ था। तब यहाँ चारों तरफ पहाड़ी इलाके हुआ करते थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/rajasthan/jaipur-interesting-story-of-establishing-udaipur-19137747.html|title=इस तरह बसा उदयपुर, बाबाजी की धूणी पर बना राजमहल- उदयपुर के स्थापना की रोचक कहानी|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2021-05-31}}</ref> == मेवाड़ == 8वीं से 16वीं सदी तक बप्पा रावल के वंशजो ने अजेय शासन किया और तभी से यह राज्य [[मेवाड़|मेवाड]] के नाम से जाना जाता है। बुद्धि तथा सुन्दरता के लिये विख्यात [[पद्मिनी|महारानी पद्मिनी]] भी यहीं की थी। कहा जाता है कि उनकी एक झलक पाने के लिये सल्तनत दिल्ली के सुल्तान [[अलाउद्दीन खिलजी|अल्लाउदीन खिलजी]] ने इस किले पर आक्रमण किया। रानी ने अपने चेहरे की परछाई को लोटस कुण्ड में दिखाया। इसके बाद उसकी इच्छा रानी को ले जाने की हुई। पर यह संभव न हो सका। क्योंकि महारानी सभी रानियों और सभी महिलाओं सहित एक-एक कर जलती हुयी आग जिसे विख्यात [[जौहर]] के नाम से जानते हैं, में कूद गयी और अल्लाउदीन खिलजी की इच्छा पूरी न हो सकी। मुख्य शासकों में [[बप्पा रावल]] (1433-68), [[राणा सांगा]] (1509-27) जिनके शरीर पर 80 घाव होने, एक टांग न (अपंग) होने, एक हाथ न होने के बावजूद भी शासन सामान्य रूप से चलाते थे बल्कि [[बाबर]] के खिलाफ लडाई में भी भाग लिया। और सबसे प्रमुख [[महाराणा प्रताप]] (1572-92) हुए जिन्होने [[अकबर]] की अधीनता नहीं स्वीकार की और राजधाने के बिना राज्य किया। == दर्शनीय स्थल (शहर में) == {{main|उदयपुर के पर्यटन स्थल}} ;[[पिछोला झील]] ऐतिहासिक दृष्टि से इस झील के बारे में कहा जाता है कि महाराणा लाखा के काल में इस झील का निर्माण एक बंजारे द्वारा करवाया गया इस झील के बीचों बीच एक नटनी का चबूतरा बना हुआ है महाराणा उदय सिंह द्वितीय ने इस शहर की खोज के बाद इस झील का विस्तार कराया था। झील में दो द्वीप हैं और दोनों पर महल बने हुए हैं। एक है जग निवास, जो अब लेक पैलेस होटल बन चुका है और दूसरा है जग मंदिर। दोनों ही महल राजस्थानी शिल्पकला के बेहतरीन उदाहरण हैं, बोट द्वारा जाकर इन्हें देखा जा सकता है।<ref>{{Cite web|url=http://rajasthansamvad.blogspot.com/2017/10/blog-post_59.html|title=Rajasthan general knowledge: पिछोला झील|date=2017-10-28|website=Rajasthan general knowledge|access-date=2021-05-31}}</ref> ;[[जग निवास द्वीप, उदयपुर]] पिछोला झील पर बने द्वीप पैलेस में से एक यह महल, जो अब एक सुविधाजनक होटल का रूप ले चुका है। कोर्टयार्ड, कमल के तालाब और आम के पेड़ों की छाँव में बना स्विमिंग-पूल मौज-मस्ती करने वालों के लिए एक आदर्श स्थान है। आप यहाँ आएं और यहाँ रहने तथा खाने का आनंद लें किंतु आप इसके भीतरी हिस्सों में नहीं जा सकते<ref>{{Cite web|url=https://hi.unionpedia.org/%E0%A4%9C%E0%A4%97_%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8_%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%AA,_%E0%A4%89%E0%A4%A6%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0|title=जग निवास द्वीप, उदयपुर - यूनियनपीडिया, अर्थ वेब विश्वकोश|website=hi.unionpedia.org|language=hi|access-date=2021-05-31|archive-date=2 जून 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602214227/https://hi.unionpedia.org/%E0%A4%9C%E0%A4%97_%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8_%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%AA,_%E0%A4%89%E0%A4%A6%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0|url-status=dead}}</ref>। ;[[जग मन्दिर, उदयपुर|जग मंदिर, उदयपुर]] पिछोला झील पर बना एक अन्य द्वीप पैलेस। यह महल महाराजा [[करण सिंह द्वितीय|करण सिंह]] द्वारा बनवाया गया था, किंतु महाराजा [[जगत सिंह]] ने इसका विस्तार कराया। महल से बहुत शानदार दृश्य दिखाई देते हैं, गोल्डन महल की सुंदरता दुर्लभ और भव्य है।<ref>{{Cite web|url=https://m.bharatdiscovery.org/india/%E0%A4%9C%E0%A4%97_%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0_%E0%A4%89%E0%A4%A6%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0|title=जग मंदिर उदयपुर {{!}} भारतकोश|website=m.bharatdiscovery.org|language=hi|access-date=2021-05-31}}</ref> ;[[सिटी पैलेस, उदयपुर]] प्रसिद्ध और शानदार [[सिटी पैलेस, उदयपुर|सिटी पैलेस]] उदयपुर के जीवन का अभिन्न अंग है। यह राजस्थान का सबसे बड़ा महल है। इस महल का निर्माण शहर के संस्थापक महाराणा उदय सिंह-द्वितीय ने करवाया था। उनके बाद आने वाले राजाओं ने इसमें विस्तार कार्य किए। तो भी इसके निर्माण में आश्चर्यजनक समानताएं हैं। महल में जाने के लिए उत्तरी ओर से बड़ीपोल से और त्रिपोलिया द्वार से प्रवेश किया जा सकता है।<ref>{{Cite web|url=https://m.bharatdiscovery.org/india/%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%9F%E0%A5%80_%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%B8_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF_%E0%A4%89%E0%A4%A6%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0|title=सिटी पैलेस संग्रहालय उदयपुर {{!}} भारतकोश|website=m.bharatdiscovery.org|language=hi|access-date=2021-05-31}}</ref> [[चित्र:Evening view, City Palace, Udaipur.jpg|center|550px|thumb|नगर महल (सिटी पैलेस) का सायंकाल का दृश्य]] ;[[शिल्पग्राम, उदयपुर]] यह एक शिल्पग्राम है जहाँ गोवा, गुजरात, राजस्थान और महाराष्ट्र के पारंपरिक घरों को दिखाया गया है। यहाँ इन राज्यों के [[शास्त्रीय संगीत]] और नृत्य भी प्रदर्शित किए जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://m-patrika-com.cdn.ampproject.org/v/s/m.patrika.com/amp-news/topic/shilpgram-udaipur-news/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQFUAKwASA=#amp_ct=1622451565142&referrer=https://www.google.com&amp_tf=From%20%251$s&ampshare=https://www.patrika.com/topic/shilpgram-udaipur-news/|title=Shilpgram in Udaipur: Photos, Videos, History in Hindi, Visit Timings, Entry Fee|website=m-patrika-com.cdn.ampproject.org|access-date=2021-05-31|archive-date=2 जून 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213925/https://m-patrika-com.cdn.ampproject.org/v/s/m.patrika.com/amp-news/topic/shilpgram-udaipur-news/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQFUAKwASA=#amp_ct=1622451565142&referrer=https://www.google.com&amp_tf=From%20%251$s&ampshare=https://www.patrika.com/topic/shilpgram-udaipur-news/|url-status=dead}}</ref> ;[[मानसून भवन, उदयपुर|सज्‍जनगढ़]] (मानसून पैलेस) उदयपुर शहर के दक्षिण में अरावली पर्वतमाला के एक पहाड़ का निर्माण महाराजा सज्जन सिंह ने करवाया था। यहाँ गर्मियों में भी अच्‍छी ठंडी हवा चलती है। सज्‍जनगढ़ से उदयपुर शहर और इसकी झीलों का सुंदर नज़ारा दिखता है। पहाड़ की तलहटी में अभयारण्‍य है। सायंकाल में यह महल रोशनी से जगमगा उठता है, जो देखने में बहुत सुंदर दिखाई पड़ता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/rajasthan/jaipur/news/360-view-image-of-sajjangarh-fort-or-mansoon-palace-at-udaipur-rajasthan-01400883.html|title=उदयपुर का सबसे ऊंचा मानसून पैलेस, 132 साल पहले बादलों को देखने के लिए बनवाया था|website=Dainik Bhaskar|language=hi|access-date=2021-05-31}}</ref> ;[[फतेह सागर]] महाराणा जय सिंह द्वारा निर्मित यह झील बाढ़ के कारण नष्ट हो गई थी, बाद में महाराणा फतेह सिंह ने इसका पुनर्निर्माण करवाया। झील के बीचों-बीच एक बगीचा नेहरु गार्डन, स्थित है। आप बोट अथवा ऑटो द्वारा झील तक पहुँच सकते हैं। ;[[मोती मगरी]] यहाँ सिसोदिया राजपूत वंश के विश्व प्रसिद्ध महाप्रतापी राजा [[महाराणा प्रताप]] की मूर्ति है। मोती मगरी फतेहसागर के पास की पहाड़ी पर स्थित है। मूर्ति तक जाने वाले रास्तों के आसपास सुंदर बगीचे हैं, विशेषकर जापानी रॉक गार्डन दर्शनीय हैं। ;बाहुबली हिल्स, उदयपुर बाहुबली हिल्स उदयपुर से १४ किलोमीटर दूर बड़ी तालाब के समीप की पहाड़ी पर स्थित है ये जगह युवाओ में लोकप्रिय है और उनका पसंदीदा स्थान बन चुकी है। [[File:Bahubali hill.jpg|Bahubali_hill|thumb|बाहुबली हिल्स का दृश्य ]]'''[[एकलिंगजी|एकलिंगजी मंदिर]]'''<ref>{{Cite web|url=https://www.sightseechannel.com/2023/05/top-10-places-to-visit-in-udaipur.html|title=उदयपुर में घूमने की जगह - Top 10 Places To Visit In Udaipur|website=Sightsee - Best India Travel Blog and Vlogger On YouTube|language=en|access-date=2023-06-12}}</ref> एकलिंगजी मंदिर राजस्थान के सबसे लोकप्रिय मंदिरों में से एक है और उदयपुर के उत्तर में 22 किमी की दूरी पर स्थित है। एकलिंगजी मंदिर हिंदू धर्म के भगवान शिव को समर्पित है और इसकी शानदार वास्तुकला हर साल यहाँ कई पर्यटकों को आकर्षित करती है। इसकी ऊंचाई लगभग 50 फीट है और इसके चार चेहरे भगवान शिव के चार रूपों को दर्शाते है। चाँदी के साँप की माला पहना हुआ शिवलिंग एक प्रमुख पर्यटक आकर्षण है। ;[[सहेलियों की बाड़ी]] सहेलियों की बाड़ी / दासियों के सम्मान में बना बाग एक सजा-धजा बाग है। इसमें कमल के तालाब, फव्वारे, संगमरमर के हाथी और कियोस्क बने हुए हैं। == दर्शनीय स्थल (आसपास) == * [[नाथद्वारा]] ४८ किलोमीटर दूर है उदयपुर से * [[कुम्भलगढ़ दुर्ग|कुंभलगढ]] ८० किलोमीटर * [[कांकरोली]] ७० किलोमीटर * [[ऋषभदेव तहसील|ऋषभदेव]] यह केसरिया जी के नाम से भी प्रसिद्ध है। *[[एकलिंगजी]] १३ किलोमीटर *[[हल्दीघाटी]] २६ मील की दूरी पर स्थित *[[जयसमंद]] झील *[[सांवरिया जी मंदिर|सांवरियाजी का मंदिर]] 80किलोमीटर *[[रणकपुर]] *[[चित्तौड़गढ़ दुर्ग|चित्तौडगढ]] *जगत निवास * मेनार ५२ किलोमीटर दूर हैंं उदयपुर से == यातायात == उदयपुर के सार्वजनिक यातायात के साधन मुख्यतः बस, ऑटोरिक्शा और रेल सेवा हैं। ;हवाई मार्ग सबसे नजदीकी हवाई अड्डा [[महाराणा प्रताप विमानक्षेत्र|उदयपुर हवाई अड्डा]] है। यह हवाई अड्डा उदयपुर से २० कि॰मी॰ दूर डबोक में है। [[जयपुर]], [[जोधपुर]], [[औरंगाबाद]], [[दिल्ली]] तथा [[मुम्बई|मुंबई]] से यहाँ नियमित उड़ानें उपलब्ध हैं। ;रेल मार्ग यहाँ [[उदयपुर सिटी रेलवे स्टेशन]] नामक रेलवे स्टेशन है। यह स्टे‍शन देश के अन्य शहरों से जुड़ा हुआ है। ;सड़क मार्ग यह शहर राष्ट्रीय राजमार्ग संख्या 8 पर स्थित है। यह सड़क मार्ग से जयपुर से 9 घण्टे, दिल्ली से 14 घण्टे तथा मुंबई से 17 घण्टे की दूरी पर स्थित है। == समाचार पत्र == * [[दैनिक भास्कर]] * [[राजस्थान पत्रिका]] * अपराह्न टाइम्स ==इन्हें भी देखें== * [[मेवाड़]] * [[जयपुर]] * [[जोधपुर]] * [[भरतपुर]] ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://bharatiyavisit.blogspot.com/2023/08/visit-lake-city-udaipur-low-budget.html?m=1 उदयपुर के दर्शनीय स्थल] * [https://web.archive.org/web/20170515153840/http://ignca.nic.in/coilnet/rj066.htm मेवाद़ के दर्शनीय स्थल: उदयपुर] ==सन्दर्भ== {{Reflist}} {{उदयपुर}} [[श्रेणी:राजस्थान के शहर]] [[श्रेणी:उदयपुर ज़िला]] [[श्रेणी:उदयपुर ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:उदयपुर|*]] 4ctjxqemb0pjdeh0al323qx12gbtrxi आशा भोसले 0 2503 6556252 6539600 2026-05-25T10:06:19Z हिंदुस्थान वासी 89741 /* */ हाल में निधन साँचा हटाया 6556252 wikitext text/x-wiki {{unreferenced|date=मार्च 2012}} {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = आशा भोंसले | image = Ashaji.jpg | image_size = | caption = 2015 में भोंसले | native_name = | native_name_lang = hindi | birth_name = आशालता दीनानाथ मंगेशकर | birth_date = {{Birth date|1933|09|08|df=y}} | birth_place = गोर, [[सांगली रियासत]], [[ब्रिटिश राज|ब्रितानी भारत]] (वर्तमान [[महाराष्ट्र]], भारत) | death_date = {{Death date and age|2026|04|12|1933|09|08|df=y}} | death_place = [[मुंबई]], महाराष्ट्र, भारत | occupation = {{flatlist| [[पार्श्वगायक|पार्श्वगायिका]] उद्यमी अभिनेत्री टेलीविजन हस्ती }} | years_active = 1943–2026 | mother = शेवन्ती मंगेशकर | father = [[दीनानाथ मंगेशकर]] | spouse = गणपतराव भोंसले (वि. 1949; निधन 1966) [[आर. डी. बर्मन]] (वि. 1980; निधन 1994) | children = 3 (वर्षा भोंसले सहित) | family = [[मंगेशकर परिवार]] | relatives = [[लता मंगेशकर]] (बहन), [[मीना खाडीकर]] (बहन), [[ऊषा मंगेशकर]] (बहन), [[हृदयनाथ मंगेशकर]] (भाई) | works = [[List of songs recorded by Asha Bhosle|गानों की सूची]] | awards = {{plainlist| [[राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार|राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार]] [[फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार|फिल्मफेयर आजीवन लब्धि पुरस्कार]] [[दादासाहेब फाल्के पुरस्कार]] (2000) [[पद्मविभूषण]] (2008) [[बंगा विभूषण]] (2018) [[महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार]] (2021) }} }} '''आशा गणपतराव भोसले''' (जन्म: 8 सितम्बर 1933 - 12 अप्रैल 2026) फ़िल्मों की मशहूर [[पार्श्वगायक|पार्श्वगायिका]] थीं। [[लता मंगेशकर]] की छोटी बहन और [[दीनानाथ मंगेशकर|दिनानाथ मंगेशकर]] की पुत्री आशा ने फिल्मी और गैर फिल्मी लगभग 15-16 हजार गाने गाये हैं और इनकी आवाज़ के प्रशंसक पूरी दुनिया में फैले हुए हैं। हिंदी के अलावा उन्होंने [[मराठी]], [[बंगाली]], [[गुजराती]], [[पंजाबी]], [[भोजपुरी]], [[तमिल]], [[मलयालम]], [[अंग्रेजी]] और [[रूसी]] भाषा के भी अनेक गीत गाए हैं। आशा भोंसले ने अपना पहला गीत वर्ष 1948 में [[सावन आया]] फिल्म [[चुनरिया]] में गाया। <ref>{{cite web|title=आशा भोंसले का जन्मदिन है आज|url=http://www.patrika.com/news/happy-birthday-asha-bhosle/1027962|work=पत्रिका समाचार समूह|date=8 सितंम्बर 2014|accessdate=8 सितंम्बर 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140908111803/http://www.patrika.com/news/happy-birthday-asha-bhosle/1027962|archive-date=8 सितंबर 2014|url-status=live}}</ref> आशा की विशेषता है कि इन्होंने [[शास्त्रीय संगीत]], [[गजल]] और [[पॉप संगीत]] हर क्षेत्र में अपनी आवाज़ का जादू बिखेरा है और एक समान सफलता पाई है। उन्होने [[आर॰ डी॰ बर्मन]] से [[विवाह|दूसरा विवाह]] किया था। == जीवनी == आशा भोसले का जन्म 08 सितम्बर 1933 को [[महाराष्ट्र]] के ‘[[सांगली]]’ जिले एक मराठी परिवार में हुआ। इनके पिता दीनानाथ मंगेशकर प्रसिद्ध गायक एवं नायक थे जिन्होंने काफी छोटी उम्र में ही आशा जी को शास्त्रीय संगीत की शिक्षा दी। आशा जी जब केवल 9 वर्ष की थीं, इनके पिता का स्वर्गवास हो गया । पिता के मरणोपरांत, इनका परिवार [[पुणे]] से [[कोल्हापुर]] और उसके बाद [[मुंबई]] आ गया। परिवार की सहायता के लिए आशा और इनकी बड़ी बहन [[लता मंगेशकर]] ने गाना और फिल्मों में अभिनय शुरू कर दिया। 1943 में इन्होंने अपनी पहली मराठी फिल्म ‘[[माझा बाळ]]’ में गीत गाया। यह गीत ‘चला चला नव बाळा...’ दत्ता डावजेकर के द्वारा संगीतबद्ध किया गया था। 1948 में हिन्दी फिल्म ‘चुनरिया’ का गीत ‘सावन आया....’ [[हंसराज बहल]] के लिए गाया। दक्षिण एशिया की प्रसिद्ध गायिका के रूप में आशा जी ने गीत गाए। फिल्म संगीत, पॉप, गज़ल, भजन, भारतीय शास्त्रीय संगीत, क्षेत्रीय गीत, कव्वाली, रवीन्द्र संगीत और नजरूल गीत इनके गीतों में सम्मिलित है। इन्होंने 14 से ज्यादा भाषाओं में गीत गाए यथा– मराठी, आसामी, हिन्दी, उर्दू, तेलगू, मराठी, बंगाली, गुजराती, पंजाबी, भोजपुरी, तमिल, अंग्रेजी, रशियन, जाइच, नेपाली, मलय और मलयालम। 12000 से अधिक गीतों को आशा जी ने आवाज दी।महान गायक किशोर कुमार आशा जी के सबसे मनपसंद गायक थे। === विवाह एवं व्यक्तिगत जीवन === 16 वर्ष की उम्र में अपने 31 वर्षीय प्रेमी ‘गणपतराव भोसले’ (1916-1966) के साथ घर से पलायन कर पारिवारिक इच्छा के विरुद्ध विवाह किया। इस कारण उनके सम्बन्धों में दरार आई ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/music/when-asha-bhosle-said-she-wanted-to-quit-singing-become-a-housewife-after-first-marriage-he-forced-me-to-continue-101631096388321.html|title=When Asha said she wanted to quit singing, become housewife after first marriage|date=2021-09-08|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2025-08-03}}</ref> गणपत राव, लता जी के निजी सचिव थे। यह विवाह असफल रहा। पति एवं उनके भाइयों के बुरे वर्ताव के कारण इस विवाह का दु:खान्त हो गया। 1960 के आसपास विवाह विच्छेद के बाद आशा जी अपनी माँ के घर दो बच्चों और तीसरे गर्भस्थ शिशु (आनन्द) के साथ लौट आईं। 1980 ई. में आशा जी ने [[सचिन देव बर्मन]] के बेटे ‘[[राहुल देव बर्मन]]’ (पंचम) से विवाह किया। यह विवाह आशा जी ने राहुल देव वर्मन के अंतिम सांसो तक सफलतापूर्वक निभाया। आशा जी का घर दक्षिण मुम्बई, पेडर रोड क्षेत्र में प्रभुकुंज अपार्टमेंट में स्थित है। इनके तीन बच्चे हैं। साथ ही पाँच पौत्र भी है। इनका सबसे बड़ा लड़का हेमंत भोसले है। हेमंत ने पायलट के रूप में अधिकांश समय बिताया। आशाजी की बेटी जो हेमंत से छोटी है “वर्षा”। वर्षा ने ‘द सनडे ऑबजरवर’ और ‘रेडिफ’ के लिए कॉलम लिखने का काम किया। आशाजी का सबसे छोटा पुत्र आनन्द भोसले है। आनन्द ने बिजनेस और फिल्म निर्देशन की पढाई की। आनन्द भोसले ही आशा के करियर की इन दिनों देखभाल कर रहे हैं। हेमंत भोसले के सबसे बड़े पुत्र चैतन्या (चिंटु) “बॉय बैण्ड” के सफल सदस्य के रूप में विश्व संगीत से जुड़े हुए है। अनिका भोसले (हेमंत भोसले की पुत्री) सफल फोटोग्राफर के रूप में कार्य कर रही है। आशा जी की बहनें लता मंगेसकर और उषा मंगेसकर गायिका है। इनकी अन्य दो सहोदर बहन मीना मंगेसकर और भाई हृदयनाथ मंगेसकर संगीत निर्देशक है। आशाजी गायिका के अलावा बहुत अच्छी कुक (रसोईया) है। कुकिंग इनका पसंदीदा शौक है। [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] के बहुत सारे लोग आशा जी के हाथों से बनें ‘कढाई गोस्त’ एवं ‘बिरयानी’ के लिए अनुरोध करते हैं। आशा जी भी इनकार नहीं करती है। बॉलीवुड के ‘कपुर’ खानदान में आशा जी द्वारा बनाए गये ‘पाया करी’, ‘गोझन फिश करी’ और ‘दाल’ काफी प्रसिद्ध है। एक बार जब ‘द टाइम्स ऑफ इंडिया’ के एक साक्षात्कार में पुछा गया कि यदि आप गायिका न होती तो क्या करती? आशा जी ने जबाब दिया कि मैं एक अच्छी रसोईया (कुक) बनती। आशा जी एक सफल रेस्तरॉ संचालिका है। इनके रेस्तरॉ दुबई और कुवैत में आशा नाम से प्रसिद्ध है।‘वाफी ग्रुप’ द्वारा संचालित रेस्तरॉ में आशा जी के 20% भागीदारी है। वाफी सीटी दुबई और दो रेस्तरॉ कुवैत में पारम्परिक उत्तर भारतीय व्यंजन के लिए प्रसिद्ध है। आशा जी ने ‘कैफ्स’ को स्वंय 6 महीनो का ट्रेंनिग दिया है। दिसम्बर 2004 ‘मेनु मैगजीन’ के रिपोर्ट के अनुसार ‘रसेल स्कॉट’ जो ‘हैरी रामसदेन’ के प्रमुख है आने वाले पाँच सालो में आशा जी के ब्रैण्ड के अंतर्गत 40 रेस्तरॉ पूरे यू॰के॰ के अन्दर खोलने की घोषणा की है। इसी क्रम में आशा जी की की रेस्तरॉ ‘बरमिंगम’ यू॰के॰ में खोला गया है। आशा जी की फैशन और पहनावे में सफेद साड़ी चमकदार किनारो वाली, गले में मोतियों के हार और हीरा प्रसिद्ध है। आशा जी एक अच्छी ‘मिमिक्री’ अदाकारा भी है। === गायिकी के क्षेत्र में संघर्ष === एक समय जब प्रसिद्ध गायिका यथा- [[गीता दत्त]], [[शमशाद बेगम]] और [[लता मंगेशकर]] का जमाना था। चारों ओर इन्ही का प्रभुत्व था। आशा जी गाना चाहती थी पर इन्हे गाने का मौका तक नहीं दिया जाता था। आशा जी सिर्फ दुसरे दर्जे की फिल्मों के लिए ही गा पाती थी। 1950 के दशक में बॉलीवुड के अन्य गायिकाओं की तुलना में आशा जी ने कम बजट की ‘बी’ और ‘सी’ ग्रेड फिल्मों के लिए बहुत से गीत गाए। इनके गीतो के संगीतकार ए. आर. कुरैशी (अल्ला रख्खा खान), सज्जाद हुसैन और गुलाम मोहम्मद थे। जो काफी असफल रहे। 1952 ई. में [[दिलीप कुमार]] अभिनीत फिल्म ‘संगदिल’ जिसके संगीतकार सज्जाद हुसैन थे, ने प्रसिद्धि दिलाई। परिणाम स्वरूप [[बिमल राय]] ने एक मौका आशा जी को अपनी फिल्म ‘परिणीता’ (1953) के लिए दिया। [[राज कपूर]] ने गीत ‘नन्हे मुन्ने बच्चे।...’ के लिए [[मोहम्मद रफी]] के साथ फिल्म ‘बुट पॉलिश्’(1954) के लिए अनुबंधित किया जिसने काफी प्रसिद्धि आशा जी को दिलाई। ओ.पी. नैयर ने आशा जी को बहुत बड़ा अवसर ‘सी. आई. डी.’(1956) के गीत गाने के लिए दिया। इस प्रकार 1957 की फिल्म ‘नया दौर’ बी आर. चोपड़ा ने नैयर साहब के संगीतकार रूप में आशा जी को बी. आर. चोपड़ा से पहली सफलता प्राप्त हुई। इस साझेदारी ने कई प्रसिद्ध गीतो को जनमानस के बीच लाने में महत्वपूर्ण योगदान दिया। फिर [[सचिन देव बर्मन]] और [[रवि (संगीत निर्देशक)|रवि]] जैसे संगीतकारो ने भी आशा जी को मौका दिया। 1966 ई. में संगीतकार आर. डी. वर्मन की सफलतम फिल्म ‘तीसरी मंजिल’ में आशा जी ने आर. डी. वर्मन के साथ काफी प्रसिद्धि बटोरी। 1960 से 1970 के बीच प्रसिद्ध डॉसर हेलन की आवाज बनी। ऐसा कहा जाता है कि जब भी आशा जी गाती थी तो हेलन रिकाडिंग के समय मौजुद रहती थी ताकि गाने को अच्छी तरह समझ सके और अच्छी तरह नृत्य उस गाने पर कर सके। आशा जी और हेलन के प्रसिद्ध गीतों में ‘पिया तु अब तो आजा...’(कारवॉ), ‘ ओ हसीना जुल्फो वाली...’(तीसरी मंजिल) और ‘ये मेरा दिल...(डॉन) शामिल है। 1981 में उमराव जान और इजाजत (1987) में पारम्परिक गज़ल गाकर आशा जी ने आलोचकों को करारा जबाब दिया। अपनी गायन प्रतिभा का लोहा मनवाया। इन्ही दिनो इन्हे उपर्युक्त दोनों फिल्म के लिए राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार ‘बेस्ट फिमेल प्लेबैक सिंगर’ मिला। आशा जी 1990 तक लगातार गाती रही। 1995 की हिट फिल्म ‘रंगीला’ से एक बार पुन: अपनी दुसरी पारी का आरंभ किया। 2005 में 72 वर्षीय आशा जी ने तमिल फिल्म ‘चन्द्रमुखी’ और पॉप संगीत ‘लक्की लिप्स...’ सलमान खान अभिनित के लिए गाया जो चार्ट बस्टर में प्रसिद्ध रहा। अक्टूबर 2004,’द वेरी बेस्ट ऑफ आशा भोसले’, ‘द क्वीन ऑफ बॉलीवुड’ आशा जी के द्वारा गाए गीतो का एलबम (1966-2003) रिलिज किया गया। === फिल्म जो मिल का पत्थर साबित हुई === आशा भोसले जी के गायिकी के कैरियर में चार फिल्मे मिल का पत्थर, साबित हुई— नया दौर (1957), तीसरी मंजिल (1966), उमरॉव जान (1981) और रंगीला (1995)। नया दौर (1957):— आशा भोसले जी की पहली बड़ी सफल फिल्म बी. आर. चोपड़ा की ‘नया दौर’(1957) थी। मो. रफी के साथ गाए उनके गीत यथा ‘माँग के हाथ तुम्हारा....’, ‘साथी हाथ बढ़ाना...’ और ‘उड़े जब जब जुल्फे तेरी...’ शाहिओ. पी. नैयर द्वरा संगीतबद्ध एक खास पहचान दी। आशा जी ने ओ.पी. नैयर के साथ पहले भी काम किया था पर यह पहली फिल्म थी जिसके सारे गीत आशा जी प्रमुख अभिनेत्री के लिए गाई थी। प्रोड्यूसर बी. आर. चोपडा ने नया दौर में उनकी प्रतिभा की पहचान कर आने वाली बाद की फिल्मों में पुन: मौका दिया। उनमे प्रमुख फिल्म— वक्त, गुमराह, हमराज, आदमी और इंसान और धुंध आदि है। तीसरी मंजिल (1966):- आशा भोसले ने राहुल देव वर्मन की ‘तीसरी मंजिल’(1966) से काफी प्रसिद्ध हुई। जब पहले उन्होने गाने की धुन सुनी तो गीत ‘आजा आजा...’ इस गीत को गाने से इनकार कर दिया था, जो वेस्टर्न डांस नम्बर पर आधारित थी। तब आर. डी. वर्मन ने संगीत को बदलने का प्रस्ताव आशा जी को दिया किंतु आशा जी ने यह चैलेंज स्वीकार करते हुए गीत गाए। 10 दिन के अभ्यास के बाद जब अंतिम तौर पर यह खास गीत आशा जी ने गाए तो खुशी के कायल आर. डी. वर्मन ने 100 रूपये के नोट आशा जी के हाथ में रख दिए। आजा आजा.... और इस फिल्म के अन्य गीत – ओ हसीना जुल्फो वाली... और ओ मेरे सोना रे.... ये सभी गीत रफी जी के साथ तहलका मचा दिया। शम्मी कपूर इस फिल्म के नायक ने एक बार कहा था “यदि में पास मो. रफी इस फिल्म के गीतो को गाने के लिए नहीं होते तो मै आशा भोसले को यह कार्य देता”। उमराव जान (1981):- रेखा अभिनित ‘उमराव जान’(1981) आशा जी ने गज़ल गाया यथा- दिल चीज क्या है।..., इन आँखों की मस्ती के..., ये क्या जगह है दोस्तों... और जुस्त जु जिसकी थी।..। इन गज़लों के संगीतकार खय्याम थे जिन्होने आशा जी से सफलतापूर्वक गज़लो को गाने के लिए स्वरों के उतार चढाव को समझाया। आशा जी स्वयं आश्चर्यचकित थी कि वह इन गज़लो को सफलतापूर्वक गाई है। इन गज़लों ने आशा जी को प्रथम राष्ट्रीय पुरस्कार दिलाया और उनकी बहुमुखी प्रतिभा साबित हुई। रंगीला (1995):- सन 1995 में 62 वर्षीय आशा जी ने युवा अभिनेत्री [[उर्मिला मातोंडकर]] के लिए फिल्म रंगीला में गाई। इन्होंने फिर अपने चाहनेवालों को आश्चर्यचकित कर दिया। सुपर हिट गीत यथा- तन्हा तन्हा... और रंगीला रे... गीत ए. आर. रहमान के संगीत निर्देशन में गाई जो काफी प्रसिद्ध हुआ। बाद में कई अन्य गीतों को ए. आर. रहमान के निर्देशन में गाई। तन्हा तन्हा... गीत काफी प्रसिद्ध हुआ और आज भी लोग गुनगुनाते हैं। == संगीत निर्देशको के साथ साझेदारी == === ओ.पी. नय्यर === संगीतकार ओ.पी. नैयर की साझेदारी ने आशा भोसले जी को एक खास पहचान दिलाया। कई लोगों ने इनकी आपसी संबंध को प्रेम संबंध मान लिया। नैयर जी पहली बार 1952 में आशा जी से एक गीत छम क्षमा छम... के संगीत रिकार्डिग के समय मिलें। पहली बार इन्होंने फिल्म ‘माँगू’ (1954) के लिए आशा जी को बुलाया। फिर इन्होंने एक बहुत बड़ा मौका फिल्म सी.आई.डी. (1956) में आशा जी को दिया। इस प्रकार नया दौर (1957) की सफलता ने इन दोनों की प्रसिद्धी को बढ़ाया। 1959 के बाद भावानात्मक और व्यावसायिक तौर पर आशा जी नैयर जी के साथ जुड़ी रहीं। ओ.पी.नैयर और आशा भोसले की यादगार फिल्मे यथा- मधुबाला पर फिल्मांकित गीत ‘आईये मेहरबाँ...’ (हावड़ा ब्रिज-1958) और मुमताज पर फिल्मांकित गीत ‘ये है रेशमी जुल्फो का अंधेरा...(मेरे सनम-1965) आदि है। ओ.पी. नैयर ने कई हिट गीतों को आशा जी के साथ रिकार्ड किया यथा- नया दौर (1957), तुमसा नहीं देखा (1957), हावड़ा ब्रिज (1958), एक मुसाफिर एक हसीना (1962), कशमीर की कली (1964) आदि। इनकी साझेदारी की कुछ प्रसिद्ध गीत- आओ हुजुर तुमको...(किस्मत), जाईये आप कहाँ जाएगे...(मेरे सनम) आदि है। ओ.पी.नैयर की मो. रफी एवं आशा जी के साथ युगल गीत काफी प्रसिद्ध हुए। इनके द्वारा गाए कुछ प्रमुख युगल गीत ‘उडे जब जब जुल्फे तेरी...(नया दौर), मै प्यार का राही हूँ...(एक मुसाफिर एक हसीना), दीवाना हुआ बादल..., इशारो इशारो मे...(काश्मीर की कली) आदि। 5 अगस्त 1972 को दोनों में अलगाव हो गया। यह स्पष्ट नहीं हो पाया कि किन कारणो से दोनों में अलगाव हुआ। === खय्याम === दूसरे संगीतकार जिन्होने आशा जी के प्रतिभा को पहचाना और इनकी साझेदारी में आशा जी ने इनकी पहली फिल्म बीबी (1948) के लिए गाई। 1950 में खय्याम ने कई अच्छे अनुबंध आशा जी के साथ किए यथा—फिल्म- दर्द, फिर सुबह होगी आदि। किंतु उन दोनों की साझेदारी की सबसे यादगार फिल्म- उमराव जान के गीत रहे। रवि:— संगीत निर्देशक रवि, आशा भोसले जी को अपनी पसंदीदा गायिका में एक मानते थे। आशा जी इनकी पहली फिल्म वचन (1955) में गीत गाई। चन्दा मामा दूर के.... गीत रातो रात भारतीय माँ के बीच प्रसिद्ध हो गया। जब अधिकांश संगीतकार आशा जी को बी-ग्रेड गीत गाने के लिए जानते थे उन दिनो रवि ने आशा जी से भजन गाने को कहा जिनमें ‘घराना’, ‘गृहस्थी’ ‘काजल’ और ‘फुल और पत्थर’ फिल्में प्रमुख है। रवि और आशा जी ने कई प्रसिद्ध गीतो का रिकार्ड किया जिनमे किशोर कुमार के साथ गाए उनके मजेदार गीत ‘सी ए टी..कैट माने बिल्ली...(दिल्ली का ठग) आदि है। रवि द्वारा संगीतबद्ध आशा जी के प्रसिद्ध भजन ‘तोरा मन दर्पण कहलाए...’(काजल) आदि है। इनकी साझेदारी में कई प्रसिद्ध फिल्मों के गीत रिकार्ड हुए यथा- वक्त, चौदहवी का चाँद, गुमराह, बहु-बेटी, चायना टाउन, आदमी और इंसान, धुंध, हमराज और काजल आदि है। चौदहवीं के चाँद में रवि गीता दत्त (प्रोड्यूसर गुरु दत्त की पत्नी) से गीत गवाना चाहते थे किंतु गुरु दत के जिद के कारण आशा जी ने गीत गाए जो काफी प्रसिद्ध हुए। === सचिन देव बर्मन === प्रसिद्ध संगीत निर्देशक सचिन देव वर्मन की पसंदीदा गायिका लता मंगेस्कर से 1957 से 1962 के बीच अच्छे संबंध नहीं थे। उन दिनो सचिन देव वर्मन ने आशा भोसले जी का उपयोग किया। इन दोनों की साझेदारी ने कई हिट गीत दिए यथा— फिल्म काला पानी, काला बाजार, इंसान जाग उठा, लाजवंति, सुजाता और तीन देविया (1965) आदि है। 1962 के बाद भी दोनों ने कई गीतों को रिकार्ड किया। मो. रफी और किशोर कुमार के साथ गाए युगल गीत आशा जी के काफी प्रसिद्ध रहे। अब के बरस... गीत बिमल राय की फिल्म बंदनी (1963) ने आशा जी को प्रमुख गायिका के रूप में स्थापित किया। अभिनेत्री तनुजा पर फिल्मांकित गीत रात अकेली है।..(ज्वेल थीफ,1967) काफी प्रसिद्ध हुआ। === राहुल देव बर्मन === आशा भोसले राहुल देव वर्मन जी से उस समय पहली बार मिली जब वह दो बच्चों की माँ थी और संगीतकार राहुल देव वर्मन (पंचम) की साझेदारी में फिल्म तीसरी मंजिल (1966) में पहली बार लोगों का ध्यान आकर्षित कर पाई। आशा जी ने आर. डी. वर्मन के साथ कैबरे, रॉक, डिस्को, गज़ल, भारतीय शास्त्रीय संगीत और भी बहुत गीत गाए। 1970 में आशा भोसले जी ने पंचम के साथ कई युवा गीत गाए यथा- पिया तू अब तो आ जा.....(कारवॉ-1971) हेलन पर फिल्मांकित, दम मारो दम...(हरे रामा हरे कृष्णा-1971), दुनिया में...(अपना देश-1972) चुरा लिया है तुमने...(यादों की बारात-1973) आदि है। इसके आलावा पंचम के संगीत निर्देशन में आशा जी ने किशोर कुमार के साथ कए प्रसिद्ध युगल गीत गाए यथा— जाने जाँ ढूंढ़ता फिर रहा। ..(जवानी दीवानी), भली भली-सी एक सूरत...(बुढा मिल गया) आदि। 1980 में पंचम और आशा जी कई प्रसिद्ध गीतो को रिकार्ड किया। फिल्म इजाजत (1987)- मेरा कुछ सामान..., खाली हाथ शाम आयी है।.., कतरा कतरा... आदि प्रसिद्ध प्रमुख प्रसिद्ध गीतो को रिकार्ड किया। ओ मारिया...(सागर) के गीतो को भी रिकार्ड किया। गुलजार की इजाजत को आर. डी. वर्मन के संगीत निर्देशन में आशा जी को राष्ट्रीय पुरस्कार ‘बेस्ट सिंगर’ प्राप्त हुआ। आर. डी. वर्मन जी ने कई हिन्दी प्रसिद्ध गीतो को बंगाली भाषा में आशा जी के आवाज को रिकार्ड किया यथा— ‘मोहुए झुमेछे आज माऊ गो, चोखे चोखे कोथा बोले चोखे नामे बृष्टि (बंगाली रूपांतरण गीत जाने क्या बात है।..) बंसी सुने की घोरे टाका जाए, संध्या बेले तुमी आमी..., आज गुन गुन जे आमर (बंगाली रूपांतरण गीत प्यार दीवाना होता है) आदि। यह प्रसिद्ध साझेदारी विवाह में परिणीत हुई। पंचम जी के अंतिम सांसो तक यह साझेदारी चली। === जय देव === संगीत निर्देशक जयदेव, एस. डी. वर्मन के सहायक के तौर पर पहले काम करते थे बाद में इन्होंने स्वतंत्र रूप से संगीत निर्देशन करना शुरू किया। संगीतकार जयदेव ने आशा जी के साथ कई फिल्मों के गीत रिकार्ड किए, यथा- हम दोनों (1961), मुझे जीने दो (1963), दो बुँद पानी (1971) आदि। जयदेव और आशा जी ने फिल्मी गीतों के अलावा 8 गीतों का एक खास संग्रह जिनमे गज़ल एवं कुछ अन्य गीत शामिल थे को “एन अनफॉर्गेटेबल ट्रिट” के नाम से निकला। आशा जी, जयदेव की अच्छी मित्र मानी जाती थी। 1987 में जयदेव जी के मरणोपरांत आशा जी ने कम प्रसिद्ध गीत जो जयदेव के द्वारा संगीतबद्ध था,’सुरांजली’ नाम से निकाला। === शंकर जयकिशन === शंकर जयकिशन ने आशा जी के साथ कम काम किया, फिर भी कुछ हिट गीत रिकार्ड किए यथा— परदे में रहने दो। ..(शिखर—1968) इस गीत के लिए आशा जी को द्वितीय फिल्म फेयर अवार्ड मिला। आशा जी ने एक प्रसिद्ध गीत शंकर जयकिशन के लिए गाए जो किशोर कुमार के आवाज में ज्यादा प्रसिद्ध था यथा— जिन्दगी का सफर है सुहाना...(अंदाज)। जब राज कपुर का लता मंगेसकर के साथ बातचीत बंद था, तब आशा जी ने शंकर जयकिशन के संगीत निर्देशन में फिल्म मेरा नाम जोकर (1970) के गीत गाए। === इलैयाराजा === दक्षिण भारतीय संगीत निर्देशक इलैयाराजा 1980 के दौरान आशा जी के आवाज को रिकार्ड करना शुरू किया। इन दोनों की साझेदारी में फिल्म ‘मुन्दरम पइराई (1982)(या सदमा, इसकी हिन्दी रीमेक 1983में) बनी। 1980 से 1990 के बीच इन दोनों की साझेदारी बनी रही। इस खास साझेदारी की प्रसिद्ध गीत ‘सीनबागमाइ’(इनगा ओरू पट्टुकारन—1987, तमिल फिल्म) आदि है। 2000 ई. में आशा जी ने इलैयाराजा के संगीतनिर्देशन में कमल हसन की फिल्म ‘हे राम’ के मूल गीत गाई। जन्मों की ज्वाला....(या अपर्णा की थीम गीत) को गज़ल गायक हरिहरन के साथ युगल गीत गाई। === अनु मलिक === अनु मलिक और आशा जी ने कई हिट गीत रिकार्ड किए। जिनमे इनकी संगीतबद्ध पहली फिल्म ‘सोनीमहीवाल’(1984) शामिल है। अनु मलिक के संगीत निर्देशन में बहुत प्रसिद्ध गीतो में ‘फिलहाल...(फिलहाल), किताबें बहुत से...(बाजीगर) आदि शामिल है। अनु मलिक के संगीत निर्देशन में आशा जी ने चार पंक्ति ‘जब दिल मिले...(यादें) सुखबिन्दर सिह, उदित नारायण और सुनिधि चौहान के साथ गाए। आशा जी ने अनु मलिक के पिता ‘सरदार मलिक’ के लिए 1950 ई. से 1960 ई. में गाई जिनमे प्रसिद्ध फिल्म सारंगा (1960) शामिल है। === ए. आर. रहमान === 1995 फिल्म ‘रंगीला’ से आशा जी ने ए. आर. रहमान संगीत निर्देशक के साथ अपनी दुसरी पारी के शुरुआत की। इसका श्रेय ए. आर. रहमान को जाता है। चार्टबस्टर के हिट गीत तन्हा तन्हा... और रंगीला रे... से आशा जी को पुन: प्रसिद्धि मिली। रहमान और आशा जी की साझेदारी में कई गीत रिकार्ड हुए जिनमे हिट गीत ‘मुझे रंग दे...(त्क्षक)’, राधा कैसे न जले...(लगान, युगल गीत उदित नारायण के साथ), कही आग लगे। ..(ताल), ओ भवरें...(दौड, युगल गीत के.जे.यशुदास), वीनीला वीनीला...(अरूवर-1999) प्रमुख है। रहमान ने एक बार कहा-“मै सोचता हूँ आशा और लता जी के कद में जो संगीत फिट बैठ्ता है वैसा मैने तैयार किया।” === अन्य संगीत निर्देशक === मदन मोहन ने ‘झुमका गिरा रे...(मेरा साया—1966) के प्रसिद्ध गीत को आशा जी की आवाज में रिकार्ड किया। सलिल चौधरी ने फिल्म छोटी सी बात (1975) में जानेमन जानेमन... युगल गीत के.जे.यशुदास के साथ रिकार्ड किया। सलिल चौधरी की फिल्म जागते रहो (1956) गीत ‘ठंडी ठंडी सावन की फुहार...’ आशा जी की आवाज में रिकार्ड किया। संगीतकार संदीप चौटा के साथ आशा जी ने ‘कमबख्त इश्क ..(एक युगल गीत सोनू निगम के साथ) फिल्म प्यार तुने क्या किया (2001) के लिए गाई जो युवाओं में काफी लोकप्रिय हुआ। आशा जी ने लक्षमीकांत-प्यारेलाल, नौशाद, रवीन्द्र् जैन, एन. दता, हेमंत कुमार के लिए गाए और साथ काम किया। बॉलीवुड के अन्य प्रसिद्ध संगीतकार के साथ भी आशा जी ने काम किया जिनमे जतिन ललित, बप्पी लाहिरी, कल्याण जी आन्नद जी, उषा खन्ना, चित्रगुप्त एवं रौशन शामिल है। == मराठी संगीत == लता मंगेसकर के साथ आशा जी [[मराठी]] संगीत की सिरमौर रही है (क्योंकि मराठी उनकी मातृभाषा है)। आशा जी मराठी भाषा की अनेको गीत गा चुकी है जिनमे प्रसिद्ध कविओं की कविता है, जो भाव गीत के रूप में प्रसिद्ध है। यथा प्रसिद्ध एलबन ‘रूतु हिरावा’(‘ग्रीन सीजन’) जो श्रीधर पाडके द्वारा रचित है। अपने भाई हृदयनाथ मंगेसकर द्वारा संगीतबद्ध आशा जी के कई प्रसिद्ध गीत है। आशा जी द्वारा गाए मराठी भजन काफी प्रचलित और प्रसिद्ध है। == निजी एलबम == 8 सितम्बर 1987 आशा जी के जन्म दिवस पर “दिल पड़ोसी है” नामक एलबम, गुलजार द्वारा रचित और आर.डी.वर्मन द्वारा संगीतबद्ध जारी किया गया। आशा जी उस्ताद अली अकबर खान से 1995 में विशेष रूप से मिली, बाद में आशा जी ने उस्ताद अली अकबर खान के साथ ग्यारह बंदिसे रिकार्ड की ’कैलीफिर्निया मे’। जो ग्रेमी अवार्ड के लिए नामांकित हुआ। 1990 में आर.डी.वर्मन द्वारा संगीतबद्ध गीतो को आशा जी ने ‘रिमिक्स’ कर प्रयोगात्मक अनुभव किया जो कई लोगों द्वारा आलोचना का विषय बना। संगीतकार खय्याम ने भी इसकी आलोचना की। किंतु ‘राहुल और मै’ नामक एलबम काफी प्रसिद्ध रही। इंडोपॉप एलबम ‘जानम समझा करो’ लेस्ली लुईस के साथ काफी प्रसिद्ध रहा। कई पुरस्कारो सहित 1997 एम.टी.वी. एवार्ड इस खास एलबम को मिला। 2002 ई. में अपनी एलबम ‘आप की आशा’ जो आठ गीतों वाला वीडियो एलबम था, खुद आशा जी ने संगीत तैयार किया। इसके गीत मुजरूह सुल्तांनपुरी द्वारा रचित (अंतिम रचना सुलतान पुरी द्वारा) था। 21 मई 2001 को सचिन तेन्दुलकर द्वारा मुम्बई में एक खास पार्टी में यह एलबम जारी किया गया। जब [[पाकिस्तान|पाकिस्तानी]] गायक अदनान सामी सिर्फ 10 वर्ष के थे तब आशा जी ने उनकी प्रतिभा को पहचाना। आशा जी ने अदनान सामी को गायन प्रतिभा विकसित कर आगे बढने के लिए प्रेरित किया। जब अदनान बड़े हुए तब आशा जी के साथ’कभी तो नज़र मिलाओ’ एलबम में गीत गाए जो काफी प्रसिद्ध रहा। फिर ‘बरसे बादल’ नामक एलबम में भी अदनान सामी के साथ गाई। आशा जी ने कई एलबमों के लिए गज़ल गाई यथा-मीराज-ए-गज़ल, अबशहर-ए-गज़ल और कशीश। 2005 में आशा जी ने एलबम ‘आशा’ जो चार गज़ल गायको को समर्पित था- मेंहदी हसन, गुलाम अली, फरीदा खानम और जगजीत सिंह जारी किया। इस एलबम में आशा जी के आठ पसंदीदा गजल यथा- फरीदा खानम की ‘आज जाने की जिद ना करो..., गुलाम अली की ‘चुपके चुपके...’, ‘आवारगी...’ और ‘दिल में एक लहर...’ जगजीत सिह की ‘आहिस्ता आहिस्ता...’, मेहदी हसन की ‘रंजीश है सही...’,’रफ्ता रफ्ता...’ और ‘मुझे तुम नज़र से...’ शामिल था। इसके संगीतकार पंडित सोमेश माथुर थे जिन्होने युवाओ के ध्यान में रखते हुए संगीत दिए। आशाजी के 60वें जन्मदिवस पर इ.एम.आई. इंडिया ने तीन कैसेट जारी किए- ‘बाबा मै बैरागन होंगी (भक्ति गीत)’, ‘द गोलडेन कलैक्सन-गज़ल (संगीतकार गुलाम अली, आर.डी.वर्मन और नज़र हुसैन)’ और ‘द गोलडेन कलेक्शन- द एवर भरसाटाइल आशा भोसले’ जो 44 प्रसिद्ध गीतो का संग्रह था। 2006 में आशा जी ने ‘आशा एण्ड फ्रैण्डस’ नामक एलबम रिकार्ड किया जिनमे युगल गीत संजय दत्त और उर्मिला मातोंडकर के साथ गाए साथ ही प्रसिद्ध क्रिकेटर ब्रेट ली के साथ आशा जी ने ‘यू आर द वन फॉर मी (हाँ मै तुम्हारी हूँ)’ गीत गाए। इन गीतो के संगीतकार समीर टण्डन थे। इसका विडियो निर्माण एस. रामचन्द्रन ने किया (जो पत्रकार से निर्देशक् बने थे)। == पुरस्कार और सम्मान == [[चित्र:Asha Bhosle at 18th Annual Colors Screen Awards 2012.jpg|right|thumb|300px|१८वें कल स्क्रीन अवार्ड्स के अवसर पर आशा भोसले (२०१२)]] === फिल्म फेयर बेस्ट फिमेल प्लेबैक अवार्ड === * 1968-“गरीबो की सुनो...”(''[[दस लाख (1966 फ़िल्म)|दस लाख]]'' - 1966) * 1969-“परदे में रहने दो...”(''[[शिकार (1968 फ़िल्म)|शिकार]]'' - 1968) * 1972- “पिया तु अब तो आजा...”(''[[कारवाँ (1971 फ़िल्म)|कारवाँ]]'' - 1971) * 1973-“दम मारो दम...”(''[[हरे रामा हरे कृष्णा (1971 फ़िल्म)|हरे रामा हरे कृष्णा]]'' - 1972) * 1974-“होने लगी है रात...”(''नैना'' - 1973) * 1975-“चैन से हमको कभी...”(''[[प्राण जाये पर वचन ना जाये (1974 फ़िल्म)|प्राण जाये पर वचन ना जाये]]'' - 1974) * 1979-”ये मेरा दिल...”(''[[डॉन (1978 फ़िल्म)|डॉन]]'' - 1978) === अन्य पुरस्कार === * 1996-स्पेशल अवार्ड (रंगीला-* 1995) * 2001-फिल्म फेयर लाइफटाइम एचीवमेंट अवार्ड ;राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार * 1981- “दिल चीज क्या है।..”(उमरॉव जान) * 1986 “मेरा कुछ सामान...”(इजाजत) ;अन्य यादगार पुरस्कार * 1987- नाइटीनेंगल ऑफ एशिया अवार्ड (इंडो पाक एशोशिएशन यु.के.) * 1989- लता मंगेस्कर अवार्ड (मध्य प्रदेश सरकार) * 1997- स्क्रीन वीडियोकॉन अवार्ड (जानम समझा करो- एलबम के लिए) * 1997- एम.टी.वी. अवार्ड (जानम समझा करो- एलबम के लिए) * 1997- चैनल वी अवार्ड (जानम समझा करो- एलबम के लिए) * 1998- दयावती मोदी अवार्ड * 1999- लता मंगेस्कर अवार्ड (महाराष्ट्र सरकार) * 2000- सिंगर ऑफ द मिलेनियम (दुबई) 2000- जी गोल्ड बॉलीवुड अवार्ड (मुझे रंग दे- फिल्म तक्षक के लिए) * 2001- एम.टी.वी. अवार्ड (कमबख्त इशक – के लिए) 2002- बी.बी.सी. लाइफटाइम एचीवमेंट अवार्ड (यू॰के॰ प्रधानमंत्री टोनी ब्लेयर के द्वारा प्रदत) 2002- जी सीने अवार्ड फॉर बेस्ट प्लेबैक सिंगर - फिमेल (राधा कैसे न जले..-फिल्म लगान के लिए) * 2002- जी सीने स्पेशल अवार्ड फॉर हॉल ऑफ फेम 2002- स्क्रीन वीडियोकॉन अवार्ड (राधा कैसे न जले..-फिल्म लगान के लिए) * 2002-सैनसुई मुवी अवार्ड (राधा कैसे न जले..-फिल्म लगान के लिए) * 2003- सवराल्या येशुदास अवार्ड (भारतीय संगीत में उत्कृष्ट योगदान के लिए) 2004- लाईविग लीजेंड अवार्ड (फेडरेशन ऑफ इंडियन चेम्बर ऑग कामर्स एण्ड इंडस्ट्रीज के द्वारा) * 2005- एम.टी.वी. ईमीज, बेस्ट फीमेल पॉप ऐक्ट (आज जाने की जिद न करो। .) 2005- मोस्ट स्टाइलिश पीपुल इन म्यूजिक == सम्मान एवं विशेष पहचान == * 1997 मई आशा जी पहली भारतीय गायिका बनी जो ‘ग्रेमी अवार्ड के लिए नामांकित की गई (उस्ताद अली अकबर खान के साथ एक विशेष एलबम के लिए) * आशा जी “सत्तरहवी महाराष्ट्र स्टेट अवार्ड” प्राप्त की। * भारतीय सिनेमा में उत्कृष्ट योगदान के लिए सन 2000 में “दादा साहेब फाल्के अवार्ड” से सम्मानित की गई। * आशा जी को साहित्य में डॉक्टरेट की उपाधि से अमरावती विश्वविद्यालय एवं जलगाँव विश्वविद्यालय द्वारा सम्मानित किया गया। * “द फ्रिडी मरकरी अवार्ड” कला के क्षेत्र में उत्कृष्ट उपलब्धियों के लिए आशा जी को इस खास पुरस्कार से सममानित किया गया। * नवम्बर 2002 में आशा जी को “बर्मिंघम फिल्म फेस्टिवल” विशेष रूप से समर्पित किया गया। * “[[पद्मविभूषण]]” के द्वारा राष्टपति प्रतिभा देवी सिंह पाटिल ने 5 मई 2008 को आशा जी को सम्मानित किया। यह सम्मान भारत सरकार के महत्वपूर्ण सम्मानो में है। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20051212140406/http://geetmanjusha.com/hindi/singer/2.html आशा भोसलेजी के गाए हुए हिन्दी गीत] * [https://web.archive.org/web/20051231215921/http://geetmanjusha.com/marathi/singer/2.html आशा भोसलेजी के गाए हुए मराठी गीत] * [https://web.archive.org/web/20070714223507/http://www.nagarnews.com/freehindimusic/Asha%20Bhosle%20Hits/index.htm आशा भोसले ने गाए हुए हिन्दी गाने ] * [https://web.archive.org/web/20080622113449/http://www.mazafm.com/marathimusic/categories.php?cat_id=24 आशा भोसलेजी के कुछ मराठी गीत ] ==[https://www.makeinmeezon.com/2021/07/ashabhosale.html सन्दर्भ]== {{टिप्पणीसूची}} {{दादासाहेब फाल्के पुरस्कार}} {{फ़िल्मफ़ेयर लाइफ़ टाइम अचीवमेंट पुरस्कार}} {{फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ पार्श्व गायिका पुरस्कार}} {{Authority control}} [[श्रेणी:1933 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:२०२६ में निधन]] [[श्रेणी:मराठी लोग]] o1javuuqa21om5dnxq8u12vozhtabsr सौराष्ट्र 0 2847 6556219 6555838 2026-05-25T08:13:37Z AMAN KUMAR 911487 [[विशेष:योगदान/रोहित साव27|रोहित साव27]] ([[सदस्य वार्ता:रोहित साव27|वार्ता]]) के अवतरण 5675466 पर पुनर्स्थापित : संदर्भ हीन जानकारी 6556219 wikitext text/x-wiki {{Refimprove|date= जुलाई 2018}} [[File:Map GujDist Saurastra.png|thumb|गुजरात के सौराष्ट्र के अन्तर्गत आने वाले जिले रंगीन दिखाये गये हैं।]] '''सौराष्ट्र''' [[भारत]] के [[गुजरात]] [[प्रांत|प्रान्त]] का एक उपक्षेत्र है जो ज्यादातर अर्धमरुस्थलीय है। सौराष्ट्र, वर्तमान काठियावाड़-प्रदेश, जो प्रायद्वीपीय क्षेत्र है। [[महाभारत]] के समय [[द्वारिकापुरी]] इसी क्षेत्र में स्थित थी। सुराष्ट्र या सौराष्ट्र को [[सहदेव]] ने अपनी दिग्विजय यात्रा के प्रसंग में विजित किया था। [[विष्णु पुराण|विष्णुपुराण]] में अपरान्त के साथ सौराष्ट्र का उल्लेख है। विष्णुपुराण में सौराष्ट्र में [[शूद्र|शूद्रों]] का राज्य बताया गया है, 'सौराष्ट्र विषयांश्च शूद्राद्याभोक्ष्यन्ति'। == इतिहास == इतिहास प्रसिद्ध [[सोमनाथ मन्दिर|सोमनाथ का मन्दिर]] सौराष्ट्र ही की विभूति था। रैवतकपर्वत गिरनार पर्वतमाला का ही एक भाग था। अशोक, रुद्रदामन तथा गुप्त सम्राट स्कन्दगुप्त के समय के महत्त्वपूर्ण अभिलेख [[जूनागढ़]] के निकट एक चट्टान पर अंकित हैं, जिससे प्राचीन काल में इस प्रदेश के महत्त्व पर प्रकाश पड़ता है। [[रुद्रदामन]] के [[अभिलेख]] में सुराष्ट्र पर शक क्षत्रपों का प्रभुत्व बताया गया है। जान पड़ता है कि अलक्षेन्द्र के पंजाब पर आक्रमण के समय वहाँ निवास करने वाली जाति 'कठ' जिसने यवन सम्राट के दाँत खट्टे कर दिए थे, कालान्तर में पंजाब छोड़कर दक्षिण की ओर आ गई और सौराष्ट्र में बस गई, जिससे इस देश का नाम काठियावाड़ भी हो गया। इतिहास के अधिकांश काल में सौराष्ट्र पर गुजरात नरेशों का अधिकार रहा और गुजरात के इतिहास के साथ ही इसका भाग्य बंधा रहा। == दर्शनीय स्थल == ;* गिर का जंगल और सिंहदर्शन ;* सोमनाथ ज्योतिर्लिंग ;* द्वारिकापुरी ;* पोरबंदर (सुदामा मन्दिर और महात्मा गांधी जी का जन्मस्थान) ;* प्रभास (भगवान श्रीकृष्ण का देहत्याग स्थल) == पुरास्थल == गुजरात के काठियावाड़ प्रायद्वीप में [[भादर नदी]] के समीप स्थित [[रंगपुर]] की खुदाई 1953-1954 ई. में [[ए. रंगनाथ राव]] द्वारा की गई। यहाँ पर पूर्व हड़प्पा कालीन संस्कृति के अवशेष मिले हैं। यहाँ मिले कच्ची ईंटों के दुर्ग, नालियां, मृदभांड, बांट, पत्थर के फलक आदि महत्त्वपूर्ण हैं। यहाँ धान की भूसी के ढेर मिले हैं। यहाँ उत्तरवर्ती [[सिंधु घाटी सभ्यता|हड़प्पा संस्कृति]] के भी साक्ष्य पर्याप्त मात्रा में मिलते हैं। == सौराष्ट्र के नाम == सौराष्ट्र के कई भागों के नाम हमें इतिहास में मिलते हैं। हालार (उत्तर-पश्चिमी भाग), सोरठ-काठियावाड़ (पश्चिमी भाग), गोहिलवाड़ (दक्षिण-पूर्वी भाग) आदि। == सौराष्ट्र के उपक्षेत्र == हालार, गोहिलवाड, घेड, बरडा, गिर, प्रभास, सोरठ, झालावाड इत्यादि उपक्षेत्र सौराष्ट्र में कुछ खास विस्तार के स्थानीय नाम है। == अधिक == इसी क्षेत्र में [[बब्बर शेर]] या सिंह पाया जाता है। सौराष्ट्र के बारे में एक प्राचीन कहावत प्रसिद्ध है–'सौराष्ट्र पंचरत्नानि नदीनारीतुरंगमाः चतुर्थः सोमनाथश्च पंचमम् हरिदर्शनम्'; इस श्लोक में सौराष्ट्र की मनोहर नदियों–जैसे चन्द्रभागा, भद्रावती, प्राची-सरस्वती, शशिमती, वेत्रवती, पलाशिनी और सुवर्णसिकता; घोघा आदि प्रदेशों की लोक-कथाओं में वर्णित सुन्दर नारियों, सुन्दर अरबी जाति के तेज़ घोड़ों और सोमनाथ और कृष्ण की पुण्यनगरी द्वारिका के मन्दिरों को सौराष्ट्र के रत्न बताया गया है। {{गुजरात}} {{भारत के पारंपरिक क्षेत्र}} [[श्रेणी:भारत के पारंपरिक क्षेत्र]] [[श्रेणी:गुजरात के क्षेत्र]] [[श्रेणी:सौराष्ट्र|*]] e78qlo430oy0vdjxm9tbvm1dy8v9u5v वैदिक काल 0 2909 6556238 6457529 2026-05-25T09:08:51Z ~2026-31272-57 926752 /* अथर्ववेद */ 6556238 wikitext text/x-wiki {{wikify}} '''वैदिक काल''' प्राचीन [[भारतीय संस्कृति]] का एक काल खंड है, जब वेदों की रचना हुई थी। [[हड़प्पा संस्कृति]] के पतन के बाद भारत में एक नई सभ्यता का आविर्भाव हुआ। इस सभ्यता की जानकारी के स्रोत [[वेद|वेदों]] के आधार पर इसे वैदिक सभ्यता का नाम दिया गया। वैदिक काल को दो भागों ऋग्वैदिक काल (1500- 1000 ई. पू.) तथा उत्तर वैदिक काल (1000 - 600 ई. पू.) में बांटा गया जाता है। == भौगोलिक क्षेत्र == ऋग्वैदिक काल में [[आर्य]] सप्त सिन्धु क्षेत्र में रहते थे। यह क्षेत्र वर्तमान में [[पंजाब]] एवं [[हरियाणा]] के कुछ भागों में पड़ता है। [[ऋग्वेद]] में 40 नदियों, [[हिमालय]] (हिमवंत) त्रिकोता पर्वत, मूंजवत (हिंदु-कुश पर्वत) का उल्लेख है। [[गंगा नदी]] की चर्चा एक बार, यमुना का तीन बार उल्लेख है। विंध्यपर्वतमाला की चर्चा नहीं हुई है। रावी नदी के तट पर 'दाशराज्ञ युद्ध' (सुदास एवं दिवोदास) के बीच हुआ था। == वैदिक साहित्य == * वैदिक साहित्य में चार वेद एवं उनकी संहिताओं, ब्राह्मण, आरण्यक, उपनिषदों एवं वेदांगों को शामिल किया जाता है। * वेदों की संख्या चार है- ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद और अथर्ववेद। * ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद और अथर्ववेद विश्व के प्रथम प्रामाणिक ग्रन्थ है। * वेदों को अपौरुषेय कहा गया है। गुरु द्वारा शिष्यों को मौखिक रूप से कंठस्त कराने के कारण वेदों को "श्रुति" की संज्ञा दी गई है। === ऋग्वेद === * ऋग्वेद देवताओं की स्तुति से सम्बंधित रचनाओं का संग्रह है। * यह 10 मंडलों में विभक्त है। इसमे 2 से 7 तक के मंडल प्राचीनतम माने जाते हैं। प्रथम एवं दशम मंडल बाद में जोड़े गए हैं। इसमें 1028 सूक्त हैं। * इसकी भाषा पद्यात्मक है। * ऋग्वेद में 33 देवो (दिव्य गुणो से युक्त पदार्थो) का उल्लेख मिलता है। * प्रसिद्ध गायत्री मंत्र जो सूर्य से सम्बंधित देवी सावित्री को संबोधित है, ऋग्वेद में सर्वप्रथम प्राप्त होता है। * ' असतो मा सद्गमय ' वाक्य ऋग्वेद से लिया गया है। * ऋग्वेद में मंत्र को कंठस्त करने में स्त्रियों के नाम भी मिलते हैं, जिनमें प्रमुख हैं- लोपामुद्रा, घोषा, शाची, पौलोमी एवं काक्षावृती आदि * इसके पुरोहित क नाम होत्री है। === यजुर्वेद === * यजु का अर्थ होता है यज्ञ। * यजुर्वेद वेद में यज्ञ की विधियों का वर्णन किया गया है। * इसमे मंत्रों का संकलन आनुष्ठानिक यज्ञ के समय सस्तर पाठ करने के उद्देश्य से किया गया है। * इसमे मंत्रों के साथ साथ धार्मिक अनुष्ठानों का भी विवरण है जिसे मंत्रोच्चारण के साथ संपादित किए जाने का विधान सुझाया गया है। * यजुर्वेद की भाषा पद्यात्मक एवं गद्यात्मक दोनों है। * यजुर्वेद की दो शाखाएं हैं- कृष्ण यजुर्वेद तथा शुक्ल यजुर्वेद। * कृष्ण यजुर्वेद की चार शाखाएं हैं- तैत्तिरीय संहिता, मैत्रायणी संहिता, काठक संहिता तथा कठ कपिष्ठल संहिता। शुक्ल यजुर्वेद की दो शाखाएं हैं- मध्यान्दीन तथा कण्व संहिता। * यह 40 अध्याय में विभाजित है। * इसी ग्रन्थ में पहली बार राजसूय तथा वाजपेय जैसे दो राजकीय समारोह का उल्लेख है। === सामवेद === सामवेद की रचना ऋग्वेद में दिए गए मंत्रों को गाने योग्य बनाने हेतु की गयी थी। * इसमे 1810 छंद हैं जिनमें 75 को छोड़कर शेष सभी ऋग्वेद में उल्लेखित हैं। * सामवेद तीन शाखाओं में विभक्त है- कौथुम, राणायनीय और जैमनीय। * सामवेद को भारत की प्रथम संगीतात्मक पुस्तक होने का गौरव प्राप्त है। === अथर्ववेद === * इसमें प्राक्-ऐतिहासिक युग की मूलभूत मान्यताओं, परम्पराओं का चित्रण है। अथर्ववेद 20 अध्यायों में संगठित है। इसमें 731 सूक्त एवं 6000 के लगभग मंत्र हैं। * इसमें रोग तथा उसके निवारण के साधन के रूप में जानकारी दी गयी है। * अथर्ववेद की दो शाखाएं हैं- शौनक और पिप्लाद। * इसे अनार्यों की कृति माना जाता है. * अथर्ववेद में क्षेत्र पत्नी का वर्णन किया गया है * अथर्ववेद → खेती, भूमि, लोकजीवन, जादू-टोना, उपचार आदि से जुड़े विशेष शब्द और अनुष्ठान देता है। === ब्राह्मण === वैदिक मन्त्रों तथा संहिताओं की गद्य टीकाओं को ब्राह्मण कहा जाता है। पुरातन ब्राह्मण में ऐतरेय, शतपथ, पंचविश, तैतरीय आदि विशेष महत्वपूर्ण हैं। ब्राह्मण ग्रंथों की रचना संहिताओं के कर्मकांड की व्याख्या करने के लिए की गई थी। * यह मुख्यतः गद्य शैली में लिखित है। * ब्राह्मण ग्रंथों से हमें बिम्बिसार के पूर्व की घटना का ज्ञान प्राप्त होता है। * [[ऐतरेय ब्राह्मण]] में आठ मंडल हैं और पाँच अध्याय हैं। इसे पञ्जिका भी कहा जाता है। * ऐतरेय ब्राह्मण में राज्याभिषेक के नियम प्राप्त होते हैं। * [[शतपथ ब्राह्मण]] में गंधार, शल्य, कैकय, कुरु, पांचाल, कोसल, विदेह आदि का उल्लेख होता है। * शतपथ ब्राह्मण ऐतिहासिक दृष्टी से सर्वाधिक महत्वपूर्ण ब्राह्मण है। * सर्वाधिक परवर्ती ब्राह्मण [[गोपथ ब्राह्मण|गोपथ]] है। === आरण्यक === आरण्यक की रचना जंगल में ऋषियों द्वारा की गई थी। * इसका प्रमुख प्रतिपाद्य विषय रहस्यवाद, प्रतीकवाद, यज्ञ और पुरोहित दर्शन है। * वर्तमान में सात अरण्यक उपलब्ध हैं। === उपनिषद === उपनिषद प्राचीनतम दार्शनिक विचारों का संग्रह है। उपनिषदों में ‘[[वृहदारण्यक]]’ तथा ‘[[छान्दोन्य]]’, सर्वाधिक प्रसिद्ध हैं। इन ग्रन्थों से बिम्बिसार के पूर्व के भारत की अवस्था जानी जा सकती है। परीक्षित, उनके पुत्र जनमेजय तथा पश्चातकालीन राजाओं का उल्लेख इन्हीं उपनिषदों में किया गया है। इन्हीं उपनिषदों से यह स्पष्ट होता है कि आर्यों का दर्शन विश्व के अन्य सभ्य देशों के दर्शन से सर्वोत्तम तथा अधिक आगे था। आर्यों के आध्यात्मिक विकास, प्राचीनतम धार्मिक अवस्था और चिन्तन के जीते-जागते जीवन्त उदाहरण इन्हीं उपनिषदों में मिलते हैं। * कुल उपनिषदों की संख्या 108 है। * मुख्य रूप से शास्वत आत्मा, ब्रह्म, आत्मा-परमात्मा के बीच सम्बन्ध तथा विश्व की उत्पत्ति से सम्बंधित रहस्यवादी सिधान्तों का विवरणदिया गया है। * "सत्यमेव जयते" [[मुण्डकोपनिषद]] से लिया गया है। * [[मैत्रायणी उपनिषद]] में त्रिमूर्ति और चार्तुआश्रम सिद्धांत का उल्लेख है। === वेदांग === युगान्तर में वैदिक अध्ययन के लिए छः विधाओं (शाखाओं) का जन्म हुआ जिन्हें ‘वेदांग’ कहते हैं। वेदांग का शाब्दिक अर्थ है वेदों का अंग, तथापि इस साहित्य के पौरूषेय होने के कारण श्रुति साहित्य से पृथक ही गिना जाता है। वेदांग को [[स्मृति]] भी कहा जाता है, क्योंकि यह मनुष्यों की कृति मानी जाती है। वेदांग सूत्र के रूप में हैं इसमें कम शब्दों में अधिक तथ्य रखने का प्रयास किया गया है। वेदांग की संख्या 6 है * '''शिक्षा'''- स्वर ज्ञान * '''कल्प'''- धार्मिक रीति एवं पद्धति * '''निरुक्त'''- शब्द व्युत्पत्ति शास्त्र * '''व्याकरण'''- व्याकरण * '''छंद'''- छंद शास्त्र * '''ज्योतिष'''- खगोल विज्ञान === सूत्र साहित्य === सूत्र साहित्य वैदिक साहित्य का अंग न होने के बावजूद उसे समझने में सहायक है। '''कल्प सूत्र'''- ऐतिहासिक दृष्टी से सर्वाधिक महत्वपूर्ण। '''श्रोत सूत्र'''- महायज्ञ से सम्बंधित विस्तृत विधि- विधानों की व्याख्या। '''शुल्क सूत्र'''- यज्ञ स्थल तथा अग्निवेदी के निर्माण तथा माप से सम्बंधित नियम इसमें हैं। इसमें भारतीय ज्यामितीय का प्रारम्भ रूप दिखाई देता है। '''धर्म सूत्र'''- इसमें सामाजिक धार्मिक कानून तथा आचार संहिता है। '''ग्रह सूत्र'''- परुवारिक संस्कारों, उत्सवों तथा वैयक्तिक यज्ञों से सम्बंधित विधि-विधानों की चर्चा है। == राजनीतिक स्थिति == ऋग्वैदिक काल मुख्यतः एक कबीलाई व्यवस्था वाला शासन था जिसमें सैनिक भावना प्रमुख थी। राजा को गोमत भी कहा जाता था। * वैदिक काल में राजतंत्रात्मक प्रणाली प्रचलित थी। इसमें शासन का प्रमुख राजा होता था। * राजा वंशानुगत तो होता था परन्तु जनता उसे हटा सकती थी। वह क्षेत्र विशेष का नहीं बल्कि जन विशेष का प्रधान होता था। * राजा युद्ध का नेतृत्वकर्ता था। उसे कर वसूलने का अधिकार नही था। जनता द्वारा स्वेच्छा से दिए गए भाग एवं से उसका खर्च चलता था। * सभा, समिति तथा विदथ नामक प्रशासनिक संस्थाएं थीं। * अथर्ववेद में सभा एवं समिति को प्रजापति की दो पुत्रियाँ कहा गया है। समिति का महत्वपूर्ण कार्य राजा का चुनाव करना था। समिति का प्रधान ईशान या पति कहलाता था। विदथ में स्त्री एवं पुरूष दोनों सम्मलित होते थे। नववधुओं का स्वागत, धार्मिक अनुष्ठान आदि सामाजिक कार्य विदथ में होते थे। * सभा श्रेष्ठ लोंगो की संस्था थी, समिति आम जनप्रतिनिधि सभा थी एवं विदथ सबसे प्राचीन संस्था थी। ऋग्वेद में सबसे ज्यादा बार उल्लेख विदथ का 122 बार हुआ है। * सैन्य संचालन वरात, गण व सर्ध नामक कबीलाई संगठन करते थे। * शतपथ ब्रह्मण के अनुसार अभिषेक होने पर राजा महँ बन जाता था। राजसूय यज्ञ करने वाले की उपाधि राजा तथा वाजपेय यज्ञ करने वाले की उपाधि सम्राट थी। * स्पर्श, गुप्तचरों को और पुरूप, दुर्गापति को कहा जाता था। * राजा का प्रशासनिक सहयोग पुरोहित एवं सेनानी आदि 12 रत्निन करते थे। चारागाह के प्रधान को वाज्रपति एवं लड़ाकू दलों के प्रधान को ग्रामिणी कहा जाता था। ;12 रत्निन पुरोहित- राजा का प्रमुख परामर्शदाता, सेनानी- सेना का प्रमुख, ग्रामीण- ग्राम का सैनिक पदाधिकारी, महिषी- राजा की पत्नी, सूत- राजा का सारथी, क्षत्रि- प्रतिहार, संग्रहित- कोषाध्यक्ष, भागदुध- कर एकत्र करने वाला अधिकारी, अक्षवाप- लेखाधिकारी, गोविकृत- वन का अधिकारी, पालागल- राजा का मित्र। == विविध क्षेत्रों के विशेषज्ञ == '''होत्र'''- ऋग्वेद का पाठ करने वाला। '''उदगाता''- सामवेद की रिचाओं का गान करने वाला। '''अध्वर्यु'''- यजुर्वेद का पाठ करने वाला। '''ब्रह्मा'''- संपूर्ण यज्ञों की देख रेख करने वाला। == सामजिक स्थिति == * ऋग्वेद के दसवें मंडल में चार वर्णों का उल्लेख मिलता है। वर्ण व्यवस्था कर्म आधारित थी। दसवें मंडल को परवर्ती काल माना जाता है। * समाज पितृसत्तात्मक था। संयुक्त परिवार प्रथा प्रचलित थी। * परिवार का मुखिया 'कुलप' कहलाता था। परिवार कुल कहलाता था। कई कुल मिलकर ग्राम, कई ग्राम मिलकर विश, कई विश मिलकर जन एवं कई जन मिलकर जनपद बनते थे। अतिथि सत्कार की परम्परा का सबसे ज्यादा महत्व था। * एक और वर्ग ' पणियों ' का था जो धनि थे और व्यापार करते थे। * भिखारियों और कृषि दासों का अस्तित्व नहीं था। संपत्ति की इकाई गाय थी जो विनिमय का माध्यम भी थी। सारथी और बढई समुदाय को विशेष सम्मान प्राप्त था। * अस्प्रश्यता, सती प्रथा, परदा प्रथा, बाल विवाह, का प्रचलन नहीं था। * शिक्षा एवं वर चुनने का अधिकार महिलाओं को था। विधवा विवाह, महिलाओं का उपनयन संस्कार, नियोग गन्धर्व एवं अंतर्जातीय विवाह प्रचलित था। * वस्त्राभूषण स्त्री एवं पुरूष दोनों को प्रिया थे। जौ (यव) मुख्य अनाज था। शाकाहार का प्रचालन था। सोम रस (अम्रित जैसा) का प्रचलन था। * नृत्य संगीत, पासा, घुड़दौड़, मल्लयुद्ध, शुइकर आदि मनोरंजन के प्रमुख साधन थे। * अपाला, घोष, मैत्रयी, विश्ववारा, गार्गी आदि विदुषी महिलाएं थीं। * ऋग्वेद में अनार्यों (मुर्ख या दस्यु) को मृद्धवाय (अस्पष्ट बोलने वाला), अवृत (नियमों- व्रतों का पालन निहीं करने वाला), बताया गया है। * सर्वप्रथम 'जाबालोपनिषद ' में चारों आश्रम ब्रम्हचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ तथा संन्यास आश्रम का उल्लेख मिलता है। == आर्थिक स्थिति == * अर्थव्यवस्था का प्रमुख आधार पशुपालन एवं कृषि था। * ज्यादा पाल्तुपशु रखने वाले गोमत कहलाते थे। चारागाह के लिए ' उत्यति ' या ' गव्य ' शब्द काप्रयोग हुआ है। दूरी को ' गवयुती ', पुत्री को दुहिता (गाय दुहने वाली) तथा युद्धों के लिए ' गविष्टि ' का प्रयोग होता था। * राजा को जनता स्वेच्छा से भाग नजराना देती थी। * आवास घास-फूस एवं काष्ठ निर्मित होते थे। * ऋण लेने एवं देने की प्रथा प्रचलित थी जिसे ' कुसीद ' कहा जाता था। * बैलगाड़ी, रथ एवं नाव यातायात के प्रमुख साधन थे। === कृषि === * सर्वप्रथम शतपथ ब्राम्हण में कृषि की समस्त प्रक्रियाओं का उल्लेख मिलता है। [[ऋग्वेद]] के प्रथम और दसम मंडलों में बुआई, जुताई, फसल की गहाई आदि का वर्णन है। ऋग्वेद में केवल यव (जौ) नामक अनाज का उल्लेख मिलता है। ऋग्वेद के चौथे मंडल में कृषि का वर्णन है। * परवर्ती वैदिक साहित्यों में ही अन्य अनाजों जैसे गेहूं (गोधूम), ब्रीही (चावल) आदि की चर्चा की गई है। काठक संहिता में 24 बैलों द्वारा हल खींचे जाने का, [[अथर्ववेद]] में वर्षा, कूप एवं नाहर का तथा [[यजुर्वेद]] में हल का ' सीर ' के नाम से उल्लेख है। उस काल में कृत्रिम सिंचाई की व्यवस्था भी थी। === पशुपालन === पशुओं का चारण ही उनकी आजीविका का प्रमुख साधन था। गाय ही विनिमय का प्रमुख साधन थी। ऋग्वैदिक काल में भूमिदान या व्यक्तिगत भू-स्वामित्व की धारणा विकसित नही हुई थी। === व्यापार === आरम्भ में अत्यन्त सीमित व्यापार प्रथा का प्रचालन था। व्यापार विनिमय पद्धति पर आधारित था। समाज का एक वर्ग 'पाणी' व्यापार किया करते थे। राजा को नियमित कर देने या भू-राजस्व देने की प्रथा नहीं थी। राजा को स्वेच्छा से भाग या नजराना दिया जाता था। पराजित कबीला भी विजयी राजा को भेंट देता था। अपने धन को राजा अपने अन्य साथियों के बीच बांटता था। '''धातु एवं सिक्के''' : ऋग्वेद में उल्लेखित धातुओं में सर्वप्रथम धातू, अयस (ताँबा या कांसा) था। वे सोना (हिरव्य या स्वर्ण) एवं चांदी से भी परिचित थे। लेकिन ऋग्वेद में लोहे का उल्लेख नहीं है। ' निष्क ' संभवतः सोने का आभूषण या मुद्रा था जो विनिमय के काम में भी आता था। '''उद्योग''' : ऋग्वैदिक काल के उद्योग घरेलु जरूरतों के पूर्ति हेतु थे। बढ़ई एवं धूकर का कार्य अत्यन्त महत्वपूर्व था। अन्य प्रमुख उद्योग वस्त्र, बर्तन, लकड़ी एवं चर्म कार्य था। स्त्रियाँ भी चटाई बनने का कार्य करतीं थीं। == धार्मिक स्थिति == * आर्य एकेश्वरवाद में विश्वास करते थे। * यहाँ प्राकृतिक मानव के हित के लिये हो ईश्वर से कामना की जाती थी। वे मुख्या रूप से केवळ बर्ह्मान्ड के धारण करने वाळे एकमात्र परमपिता परमेश्वर के पूजक थे। वैदिक धर्म पुरूष प्रधान धर्म था। आरम्भ में स्वर्ग या अमरत्व की परिकल्पना नहीं थी। * वैदिक धर्म पुरोहितों से नियंत्रित धर्म था। पुरोहित ईश्वर एवं मानव के बीच मध्यस्थ था। * वैदिक देवताओं का स्वरुप महिमामंडित मानवों का है। ऋग्वेद में 33 देवो (दिव्य गुणो से युक्त पदार्थो) का उल्लेख है। [[श्रेणी:वैदिक काल| ]] qj1qnlokr0a7yv9zvp37z5birgoj81n 6556247 6556238 2026-05-25T09:26:18Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[Special:Contributions/~2026-31272-57|~2026-31272-57]] ([[User talk:~2026-31272-57|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6556238|6556238]] को पूर्ववत किया 6556247 wikitext text/x-wiki {{wikify}} '''वैदिक काल''' प्राचीन [[भारतीय संस्कृति]] का एक काल खंड है, जब वेदों की रचना हुई थी। [[हड़प्पा संस्कृति]] के पतन के बाद भारत में एक नई सभ्यता का आविर्भाव हुआ। इस सभ्यता की जानकारी के स्रोत [[वेद|वेदों]] के आधार पर इसे वैदिक सभ्यता का नाम दिया गया। वैदिक काल को दो भागों ऋग्वैदिक काल (1500- 1000 ई. पू.) तथा उत्तर वैदिक काल (1000 - 600 ई. पू.) में बांटा गया जाता है। == भौगोलिक क्षेत्र == ऋग्वैदिक काल में [[आर्य]] सप्त सिन्धु क्षेत्र में रहते थे। यह क्षेत्र वर्तमान में [[पंजाब]] एवं [[हरियाणा]] के कुछ भागों में पड़ता है। [[ऋग्वेद]] में 40 नदियों, [[हिमालय]] (हिमवंत) त्रिकोता पर्वत, मूंजवत (हिंदु-कुश पर्वत) का उल्लेख है। [[गंगा नदी]] की चर्चा एक बार, यमुना का तीन बार उल्लेख है। विंध्यपर्वतमाला की चर्चा नहीं हुई है। रावी नदी के तट पर 'दाशराज्ञ युद्ध' (सुदास एवं दिवोदास) के बीच हुआ था। == वैदिक साहित्य == * वैदिक साहित्य में चार वेद एवं उनकी संहिताओं, ब्राह्मण, आरण्यक, उपनिषदों एवं वेदांगों को शामिल किया जाता है। * वेदों की संख्या चार है- ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद और अथर्ववेद। * ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद और अथर्ववेद विश्व के प्रथम प्रामाणिक ग्रन्थ है। * वेदों को अपौरुषेय कहा गया है। गुरु द्वारा शिष्यों को मौखिक रूप से कंठस्त कराने के कारण वेदों को "श्रुति" की संज्ञा दी गई है। === ऋग्वेद === * ऋग्वेद देवताओं की स्तुति से सम्बंधित रचनाओं का संग्रह है। * यह 10 मंडलों में विभक्त है। इसमे 2 से 7 तक के मंडल प्राचीनतम माने जाते हैं। प्रथम एवं दशम मंडल बाद में जोड़े गए हैं। इसमें 1028 सूक्त हैं। * इसकी भाषा पद्यात्मक है। * ऋग्वेद में 33 देवो (दिव्य गुणो से युक्त पदार्थो) का उल्लेख मिलता है। * प्रसिद्ध गायत्री मंत्र जो सूर्य से सम्बंधित देवी सावित्री को संबोधित है, ऋग्वेद में सर्वप्रथम प्राप्त होता है। * ' असतो मा सद्गमय ' वाक्य ऋग्वेद से लिया गया है। * ऋग्वेद में मंत्र को कंठस्त करने में स्त्रियों के नाम भी मिलते हैं, जिनमें प्रमुख हैं- लोपामुद्रा, घोषा, शाची, पौलोमी एवं काक्षावृती आदि * इसके पुरोहित क नाम होत्री है। === यजुर्वेद === * यजु का अर्थ होता है यज्ञ। * यजुर्वेद वेद में यज्ञ की विधियों का वर्णन किया गया है। * इसमे मंत्रों का संकलन आनुष्ठानिक यज्ञ के समय सस्तर पाठ करने के उद्देश्य से किया गया है। * इसमे मंत्रों के साथ साथ धार्मिक अनुष्ठानों का भी विवरण है जिसे मंत्रोच्चारण के साथ संपादित किए जाने का विधान सुझाया गया है। * यजुर्वेद की भाषा पद्यात्मक एवं गद्यात्मक दोनों है। * यजुर्वेद की दो शाखाएं हैं- कृष्ण यजुर्वेद तथा शुक्ल यजुर्वेद। * कृष्ण यजुर्वेद की चार शाखाएं हैं- तैत्तिरीय संहिता, मैत्रायणी संहिता, काठक संहिता तथा कठ कपिष्ठल संहिता। शुक्ल यजुर्वेद की दो शाखाएं हैं- मध्यान्दीन तथा कण्व संहिता। * यह 40 अध्याय में विभाजित है। * इसी ग्रन्थ में पहली बार राजसूय तथा वाजपेय जैसे दो राजकीय समारोह का उल्लेख है। === सामवेद === सामवेद की रचना ऋग्वेद में दिए गए मंत्रों को गाने योग्य बनाने हेतु की गयी थी। * इसमे 1810 छंद हैं जिनमें 75 को छोड़कर शेष सभी ऋग्वेद में उल्लेखित हैं। * सामवेद तीन शाखाओं में विभक्त है- कौथुम, राणायनीय और जैमनीय। * सामवेद को भारत की प्रथम संगीतात्मक पुस्तक होने का गौरव प्राप्त है। === अथर्ववेद === * इसमें प्राक्-ऐतिहासिक युग की मूलभूत मान्यताओं, परम्पराओं का चित्रण है। अथर्ववेद 20 अध्यायों में संगठित है। इसमें 731 सूक्त एवं 6000 के लगभग मंत्र हैं। * इसमें रोग तथा उसके निवारण के साधन के रूप में जानकारी दी गयी है। * अथर्ववेद की दो शाखाएं हैं- शौनक और पिप्लाद। * इसे अनार्यों की कृति माना जाता है। === ब्राह्मण === वैदिक मन्त्रों तथा संहिताओं की गद्य टीकाओं को ब्राह्मण कहा जाता है। पुरातन ब्राह्मण में ऐतरेय, शतपथ, पंचविश, तैतरीय आदि विशेष महत्वपूर्ण हैं। ब्राह्मण ग्रंथों की रचना संहिताओं के कर्मकांड की व्याख्या करने के लिए की गई थी। * यह मुख्यतः गद्य शैली में लिखित है। * ब्राह्मण ग्रंथों से हमें बिम्बिसार के पूर्व की घटना का ज्ञान प्राप्त होता है। * [[ऐतरेय ब्राह्मण]] में आठ मंडल हैं और पाँच अध्याय हैं। इसे पञ्जिका भी कहा जाता है। * ऐतरेय ब्राह्मण में राज्याभिषेक के नियम प्राप्त होते हैं। * [[शतपथ ब्राह्मण]] में गंधार, शल्य, कैकय, कुरु, पांचाल, कोसल, विदेह आदि का उल्लेख होता है। * शतपथ ब्राह्मण ऐतिहासिक दृष्टी से सर्वाधिक महत्वपूर्ण ब्राह्मण है। * सर्वाधिक परवर्ती ब्राह्मण [[गोपथ ब्राह्मण|गोपथ]] है। === आरण्यक === आरण्यक की रचना जंगल में ऋषियों द्वारा की गई थी। * इसका प्रमुख प्रतिपाद्य विषय रहस्यवाद, प्रतीकवाद, यज्ञ और पुरोहित दर्शन है। * वर्तमान में सात अरण्यक उपलब्ध हैं। === उपनिषद === उपनिषद प्राचीनतम दार्शनिक विचारों का संग्रह है। उपनिषदों में ‘[[वृहदारण्यक]]’ तथा ‘[[छान्दोन्य]]’, सर्वाधिक प्रसिद्ध हैं। इन ग्रन्थों से बिम्बिसार के पूर्व के भारत की अवस्था जानी जा सकती है। परीक्षित, उनके पुत्र जनमेजय तथा पश्चातकालीन राजाओं का उल्लेख इन्हीं उपनिषदों में किया गया है। इन्हीं उपनिषदों से यह स्पष्ट होता है कि आर्यों का दर्शन विश्व के अन्य सभ्य देशों के दर्शन से सर्वोत्तम तथा अधिक आगे था। आर्यों के आध्यात्मिक विकास, प्राचीनतम धार्मिक अवस्था और चिन्तन के जीते-जागते जीवन्त उदाहरण इन्हीं उपनिषदों में मिलते हैं। * कुल उपनिषदों की संख्या 108 है। * मुख्य रूप से शास्वत आत्मा, ब्रह्म, आत्मा-परमात्मा के बीच सम्बन्ध तथा विश्व की उत्पत्ति से सम्बंधित रहस्यवादी सिधान्तों का विवरणदिया गया है। * "सत्यमेव जयते" [[मुण्डकोपनिषद]] से लिया गया है। * [[मैत्रायणी उपनिषद]] में त्रिमूर्ति और चार्तुआश्रम सिद्धांत का उल्लेख है। === वेदांग === युगान्तर में वैदिक अध्ययन के लिए छः विधाओं (शाखाओं) का जन्म हुआ जिन्हें ‘वेदांग’ कहते हैं। वेदांग का शाब्दिक अर्थ है वेदों का अंग, तथापि इस साहित्य के पौरूषेय होने के कारण श्रुति साहित्य से पृथक ही गिना जाता है। वेदांग को [[स्मृति]] भी कहा जाता है, क्योंकि यह मनुष्यों की कृति मानी जाती है। वेदांग सूत्र के रूप में हैं इसमें कम शब्दों में अधिक तथ्य रखने का प्रयास किया गया है। वेदांग की संख्या 6 है * '''शिक्षा'''- स्वर ज्ञान * '''कल्प'''- धार्मिक रीति एवं पद्धति * '''निरुक्त'''- शब्द व्युत्पत्ति शास्त्र * '''व्याकरण'''- व्याकरण * '''छंद'''- छंद शास्त्र * '''ज्योतिष'''- खगोल विज्ञान === सूत्र साहित्य === सूत्र साहित्य वैदिक साहित्य का अंग न होने के बावजूद उसे समझने में सहायक है। '''कल्प सूत्र'''- ऐतिहासिक दृष्टी से सर्वाधिक महत्वपूर्ण। '''श्रोत सूत्र'''- महायज्ञ से सम्बंधित विस्तृत विधि- विधानों की व्याख्या। '''शुल्क सूत्र'''- यज्ञ स्थल तथा अग्निवेदी के निर्माण तथा माप से सम्बंधित नियम इसमें हैं। इसमें भारतीय ज्यामितीय का प्रारम्भ रूप दिखाई देता है। '''धर्म सूत्र'''- इसमें सामाजिक धार्मिक कानून तथा आचार संहिता है। '''ग्रह सूत्र'''- परुवारिक संस्कारों, उत्सवों तथा वैयक्तिक यज्ञों से सम्बंधित विधि-विधानों की चर्चा है। == राजनीतिक स्थिति == ऋग्वैदिक काल मुख्यतः एक कबीलाई व्यवस्था वाला शासन था जिसमें सैनिक भावना प्रमुख थी। राजा को गोमत भी कहा जाता था। * वैदिक काल में राजतंत्रात्मक प्रणाली प्रचलित थी। इसमें शासन का प्रमुख राजा होता था। * राजा वंशानुगत तो होता था परन्तु जनता उसे हटा सकती थी। वह क्षेत्र विशेष का नहीं बल्कि जन विशेष का प्रधान होता था। * राजा युद्ध का नेतृत्वकर्ता था। उसे कर वसूलने का अधिकार नही था। जनता द्वारा स्वेच्छा से दिए गए भाग एवं से उसका खर्च चलता था। * सभा, समिति तथा विदथ नामक प्रशासनिक संस्थाएं थीं। * अथर्ववेद में सभा एवं समिति को प्रजापति की दो पुत्रियाँ कहा गया है। समिति का महत्वपूर्ण कार्य राजा का चुनाव करना था। समिति का प्रधान ईशान या पति कहलाता था। विदथ में स्त्री एवं पुरूष दोनों सम्मलित होते थे। नववधुओं का स्वागत, धार्मिक अनुष्ठान आदि सामाजिक कार्य विदथ में होते थे। * सभा श्रेष्ठ लोंगो की संस्था थी, समिति आम जनप्रतिनिधि सभा थी एवं विदथ सबसे प्राचीन संस्था थी। ऋग्वेद में सबसे ज्यादा बार उल्लेख विदथ का 122 बार हुआ है। * सैन्य संचालन वरात, गण व सर्ध नामक कबीलाई संगठन करते थे। * शतपथ ब्रह्मण के अनुसार अभिषेक होने पर राजा महँ बन जाता था। राजसूय यज्ञ करने वाले की उपाधि राजा तथा वाजपेय यज्ञ करने वाले की उपाधि सम्राट थी। * स्पर्श, गुप्तचरों को और पुरूप, दुर्गापति को कहा जाता था। * राजा का प्रशासनिक सहयोग पुरोहित एवं सेनानी आदि 12 रत्निन करते थे। चारागाह के प्रधान को वाज्रपति एवं लड़ाकू दलों के प्रधान को ग्रामिणी कहा जाता था। ;12 रत्निन पुरोहित- राजा का प्रमुख परामर्शदाता, सेनानी- सेना का प्रमुख, ग्रामीण- ग्राम का सैनिक पदाधिकारी, महिषी- राजा की पत्नी, सूत- राजा का सारथी, क्षत्रि- प्रतिहार, संग्रहित- कोषाध्यक्ष, भागदुध- कर एकत्र करने वाला अधिकारी, अक्षवाप- लेखाधिकारी, गोविकृत- वन का अधिकारी, पालागल- राजा का मित्र। == विविध क्षेत्रों के विशेषज्ञ == '''होत्र'''- ऋग्वेद का पाठ करने वाला। '''उदगाता''- सामवेद की रिचाओं का गान करने वाला। '''अध्वर्यु'''- यजुर्वेद का पाठ करने वाला। '''ब्रह्मा'''- संपूर्ण यज्ञों की देख रेख करने वाला। == सामजिक स्थिति == * ऋग्वेद के दसवें मंडल में चार वर्णों का उल्लेख मिलता है। वर्ण व्यवस्था कर्म आधारित थी। दसवें मंडल को परवर्ती काल माना जाता है। * समाज पितृसत्तात्मक था। संयुक्त परिवार प्रथा प्रचलित थी। * परिवार का मुखिया 'कुलप' कहलाता था। परिवार कुल कहलाता था। कई कुल मिलकर ग्राम, कई ग्राम मिलकर विश, कई विश मिलकर जन एवं कई जन मिलकर जनपद बनते थे। अतिथि सत्कार की परम्परा का सबसे ज्यादा महत्व था। * एक और वर्ग ' पणियों ' का था जो धनि थे और व्यापार करते थे। * भिखारियों और कृषि दासों का अस्तित्व नहीं था। संपत्ति की इकाई गाय थी जो विनिमय का माध्यम भी थी। सारथी और बढई समुदाय को विशेष सम्मान प्राप्त था। * अस्प्रश्यता, सती प्रथा, परदा प्रथा, बाल विवाह, का प्रचलन नहीं था। * शिक्षा एवं वर चुनने का अधिकार महिलाओं को था। विधवा विवाह, महिलाओं का उपनयन संस्कार, नियोग गन्धर्व एवं अंतर्जातीय विवाह प्रचलित था। * वस्त्राभूषण स्त्री एवं पुरूष दोनों को प्रिया थे। जौ (यव) मुख्य अनाज था। शाकाहार का प्रचालन था। सोम रस (अम्रित जैसा) का प्रचलन था। * नृत्य संगीत, पासा, घुड़दौड़, मल्लयुद्ध, शुइकर आदि मनोरंजन के प्रमुख साधन थे। * अपाला, घोष, मैत्रयी, विश्ववारा, गार्गी आदि विदुषी महिलाएं थीं। * ऋग्वेद में अनार्यों (मुर्ख या दस्यु) को मृद्धवाय (अस्पष्ट बोलने वाला), अवृत (नियमों- व्रतों का पालन निहीं करने वाला), बताया गया है। * सर्वप्रथम 'जाबालोपनिषद ' में चारों आश्रम ब्रम्हचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ तथा संन्यास आश्रम का उल्लेख मिलता है। == आर्थिक स्थिति == * अर्थव्यवस्था का प्रमुख आधार पशुपालन एवं कृषि था। * ज्यादा पाल्तुपशु रखने वाले गोमत कहलाते थे। चारागाह के लिए ' उत्यति ' या ' गव्य ' शब्द काप्रयोग हुआ है। दूरी को ' गवयुती ', पुत्री को दुहिता (गाय दुहने वाली) तथा युद्धों के लिए ' गविष्टि ' का प्रयोग होता था। * राजा को जनता स्वेच्छा से भाग नजराना देती थी। * आवास घास-फूस एवं काष्ठ निर्मित होते थे। * ऋण लेने एवं देने की प्रथा प्रचलित थी जिसे ' कुसीद ' कहा जाता था। * बैलगाड़ी, रथ एवं नाव यातायात के प्रमुख साधन थे। === कृषि === * सर्वप्रथम शतपथ ब्राम्हण में कृषि की समस्त प्रक्रियाओं का उल्लेख मिलता है। [[ऋग्वेद]] के प्रथम और दसम मंडलों में बुआई, जुताई, फसल की गहाई आदि का वर्णन है। ऋग्वेद में केवल यव (जौ) नामक अनाज का उल्लेख मिलता है। ऋग्वेद के चौथे मंडल में कृषि का वर्णन है। * परवर्ती वैदिक साहित्यों में ही अन्य अनाजों जैसे गेहूं (गोधूम), ब्रीही (चावल) आदि की चर्चा की गई है। काठक संहिता में 24 बैलों द्वारा हल खींचे जाने का, [[अथर्ववेद]] में वर्षा, कूप एवं नाहर का तथा [[यजुर्वेद]] में हल का ' सीर ' के नाम से उल्लेख है। उस काल में कृत्रिम सिंचाई की व्यवस्था भी थी। === पशुपालन === पशुओं का चारण ही उनकी आजीविका का प्रमुख साधन था। गाय ही विनिमय का प्रमुख साधन थी। ऋग्वैदिक काल में भूमिदान या व्यक्तिगत भू-स्वामित्व की धारणा विकसित नही हुई थी। === व्यापार === आरम्भ में अत्यन्त सीमित व्यापार प्रथा का प्रचालन था। व्यापार विनिमय पद्धति पर आधारित था। समाज का एक वर्ग 'पाणी' व्यापार किया करते थे। राजा को नियमित कर देने या भू-राजस्व देने की प्रथा नहीं थी। राजा को स्वेच्छा से भाग या नजराना दिया जाता था। पराजित कबीला भी विजयी राजा को भेंट देता था। अपने धन को राजा अपने अन्य साथियों के बीच बांटता था। '''धातु एवं सिक्के''' : ऋग्वेद में उल्लेखित धातुओं में सर्वप्रथम धातू, अयस (ताँबा या कांसा) था। वे सोना (हिरव्य या स्वर्ण) एवं चांदी से भी परिचित थे। लेकिन ऋग्वेद में लोहे का उल्लेख नहीं है। ' निष्क ' संभवतः सोने का आभूषण या मुद्रा था जो विनिमय के काम में भी आता था। '''उद्योग''' : ऋग्वैदिक काल के उद्योग घरेलु जरूरतों के पूर्ति हेतु थे। बढ़ई एवं धूकर का कार्य अत्यन्त महत्वपूर्व था। अन्य प्रमुख उद्योग वस्त्र, बर्तन, लकड़ी एवं चर्म कार्य था। स्त्रियाँ भी चटाई बनने का कार्य करतीं थीं। == धार्मिक स्थिति == * आर्य एकेश्वरवाद में विश्वास करते थे। * यहाँ प्राकृतिक मानव के हित के लिये हो ईश्वर से कामना की जाती थी। वे मुख्या रूप से केवळ बर्ह्मान्ड के धारण करने वाळे एकमात्र परमपिता परमेश्वर के पूजक थे। वैदिक धर्म पुरूष प्रधान धर्म था। आरम्भ में स्वर्ग या अमरत्व की परिकल्पना नहीं थी। * वैदिक धर्म पुरोहितों से नियंत्रित धर्म था। पुरोहित ईश्वर एवं मानव के बीच मध्यस्थ था। * वैदिक देवताओं का स्वरुप महिमामंडित मानवों का है। ऋग्वेद में 33 देवो (दिव्य गुणो से युक्त पदार्थो) का उल्लेख है। [[श्रेणी:वैदिक काल| ]] tejmr769c78ff2b3wocmn4q5bbawbf8 पदार्थ 0 3406 6556203 6527928 2026-05-25T07:48:38Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556203 wikitext text/x-wiki {{About|आधुनिक हिंदी में समान्य रूप से प्रयुक्त भौतिक द्रव्य| दार्शनिक शब्दावली में प्रयुक्त, सत् की श्रेणियों|पदार्थ (भारतीय दर्शन)}} [[चित्र:Drop closeup.jpg|अंगूठाकार|[[जल]]: वह पदार्थ जो [[पृथ्वी]] पर प्राचुर्य में पाया जाता है ]] [[चिरसम्मत भौतिकी]] और सामान्य [[रासायनिकी]] में, '''पदार्थ''' कोई भी वस्तु है जिसमें [[द्रव्यमान]] होता है और [[आयतन]] होने के कारण स्थान लेता है।<ref name="Penrose"> {{cite book |author= R. Penrose |date=1991 |chapter=The mass of the classical vacuum |editor1=S. Saunders |editor1-link=Simon Saunders |editor2=H.R. Brown |editor2-link=Harvey Brown (philosopher) |title=The Philosophy of Vacuum |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ZU1LL4IbDKcC&pg=PA21 |pages=21–26 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-824449-3 |author-link = Roger Penrose }}</ref><ref name="mcgrawhill"> {{cite encyclopedia |title=Matter (physics) |url=http://www.accessscience.com/abstract.aspx?id=410600&referURL=http%3a%2f%2fwww.accessscience.com%2fcontent.aspx%3fid%3d410600 |encyclopedia=McGraw-Hill's Access Science: Encyclopedia of Science and Technology Online |access-date=2009-05-24 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617073828/http://www.accessscience.com/abstract.aspx?id=410600&referURL=http%3A%2F%2Fwww.accessscience.com%2Fcontent.aspx%3Fid%3D410600 |archive-date=17 June 2011 }}</ref> दैनन्दिन जिन वस्तुओंको छुआ जा सकता है, वे अन्ततः परमाणुओं से बनी होती हैं, जो अन्तःक्रियात्मक [[उपपरमाणविक कण|उपपारमाण्विक कणों]] से बनी होती हैं, और वैज्ञानिक उपयोग में, "पदार्थ" में साधारणतः परमाणु और उनसे बनी कोई भी वस्तु, और कोई भी कण (या [[कणों की सूची#सम्मिश्र कण|संयोजन]]) जो इस तरह कार्य करते हैं जैसे कि उनके पास द्रव्यमान और आयतन दोनों हैं। यद्यपि इसमें [[द्रव्यमानरहित कण]] जैसे [[फोटॉन]], या अन्य ऊर्जा परिघटनाएँ या तरंगें जैसे [[प्रकाश]] या [[ऊष्मा]] शामिल नहीं हैं। पदार्थ विभिन्न [[पदार्थ की अवस्थाएँ|अवस्थाओं]] में उपस्थित है। इनमें [[ठोस]], [[तरल]] और [[गैस]] जैसे चिरसम्मत अवस्थाएँ शामिल हैं - उदाहरणार्थ [[जल]] [[हिम]], तरल [[पानी]] और [[वाष्प]] के रूप में मौजूद है - परन्तु अन्य अवस्थाएँ सम्भव हैं, जिनमें [[प्लाज्मा|प्लास्मा]], [[बोस-आइंस्टाइन संघनन]], [[फर्मीओनिक संघनन]] और [[क्वार्क-ग्लूऑन प्लाज्मा|क्वार्क-ग्लूऑन प्लास्मा]] शामिल हैं। == परिभाषा == पदार्थ की एक सामान्य या पारम्परिक परिभाषा है "कुछ भी जिसमें [[द्रव्यमान]] और [[आयतन]] होता है (स्थान घेरता है)"। पदार्थ के कणों की विशेषताएँ निम्नलिखित हैं। * पदार्थ कणों से मिलकर बना होता है। * पदार्थ के कण अत्यधिक क्षुद्र होते हैं। * पदार्थ के कणों के बीच रिक्त स्थान होता है। * पदार्थ के कण निरन्तर गतिशील होते हैं। * पदार्थ के कण एक दूसरे को आकर्षित करते हैं। ===भौतिक तथा रासायनिक गुणधर्म=== प्रत्येक पदार्थ के विशिष्ट या अभिलाक्षणिक गुणधर्म होते हैं। इन धर्मों को दो वर्गों में वर्गीकृत किया जा सकता है- भौतिक गुणधर्म उदाहरणार्थ [[रंग]], [[गन्ध]], [[गलनांक]], [[क्वथनांक]], [[घनत्व]] आदि और रासायनिक गुणधर्म जैसे संगठन, [[ज्वलनशीलता]], [[अम्ल]], [[क्षार]] इत्यादि के साथ अभिक्रियाशीलता। भौतिक गुणधर्मो को पदार्थ की पहचान या संगठन को परिवर्तित किए बिना [[मापन|मापा]] या देखा जा सकता है। रासायनिक गुणधर्मों को मापने या देखने हेतु रासायनिक परिवर्तन का होना आवश्यक होता है। भौतिक गुणों को मापने हेतु रासायनिक परिवर्तन का होना आवश्यक नहीं होता। विभिन्न पदार्थों की अभिलाक्षणिक अभिक्रियाएँ (जैसे आम्ल्य, क्षार्य, दाह्यता आदि) रासायनिक गुणधर्मों के उदाहरण हैं। रसायनज्ञ भौतिक एवं रासायनिक गुणों के आधार पर पदार्थ के व्यवहार का पूर्वानुमान तथा व्याख्या करते हैं। यह सब सावधानी पूर्वक परीक्षण एवं मापन से निर्धारित होता है। {{पदार्थ}} == पदार्थ की अवस्थाएं == पदार्थ तीन अवस्थाओं- [[ठोस]], [[द्रव]] और [[गैस]] में पाये जाते हैं। ताप और दाब की दी गई निश्चित परिस्थितियों में, कोई पदार्थ किस अवस्था में रहेगा यह पदार्थ के कणों के मध्य के दो विरोधी कारकों [[अंतराआण्विक बल]] और [[ऊष्मीय ऊर्जा|उष्मीय ऊर्जा]] के सम्मिलित प्रभाव पर निर्भर करता है। अंतराआण्विक बलों की प्रवृत्ति अणुओं (अथवा परमाणुओं अथवा आयनों) को समीप रखने की होती है, जबकि उष्मीय ऊर्जा की प्रवृत्ति उन कणों को तीव्रगामी बनाकर पृथक रखने की होती है।<ref name="ReferenceA">रसायनशास्त्र, भाग-१, (कक्षा १२), एनसीईआरटी, नई दिल्ली, पृष्ठ-२</ref> ==ठोस == ठोस में, कण बारीकी से भरे होते हैं। ठोस के कणों में आकर्षण बल (Force of attaraction) आधिक होने के कारण इनका निश्चित आकार और आयतन होता है। ठोस के कुछ आम उदाहरण -, ईट, गेंद, कार, बस आदि। === द्रव === द्रव में कणों के मध्य बन्धन ठोस की तुलना में कम होती है अतः कण गतिमान होते हैं। इसका निश्चित आकर नहीं होता मतलब इसे जिस आकार में ढाल दो उसी में ढल जाता है लेकिन इसका आयतन निश्चित होता है। === गैस === गैस में कणों के मध्य बन्धन ठोस और द्रव की तुलना में कम होती है अतः कण बहुत गतिमान होते हैं। इनका न तो निश्चित आकार (Shape) और न ही निश्चित [[आयतन]] (Volume) होता है। ==भारतीय दर्शन में पदार्थ== भारत के विभिन्न दर्शनकारों ने पदार्थों की भिन्न-भिन्न संख्या मानी है। [[अक्षपाद गौतम|गौतम]] ने 16 पदार्थ माने, [[वेदान्त दर्शन|वेदान्तियों]] ने चित् और अचित् दो पदार्थ माने, [[रामानुज]] ने उनमें एक 'ईश्वर' और जोड़ दिया। [[सांख्य दर्शन|सांख्यदर्शन]] में 25 तत्त्व हैं और [[मीमांसा दर्शन|मीमांसकों]] ने 8 तत्त्व माने हैं। वस्तुतः इन सभी दर्शनों में ‘पदार्थ’ शब्द का प्रयोग किसी एक विशिष्ट अर्थ में नहीं किया गया, प्रत्युत उन सभी विषयों का, जिनका विवेचन उन-उन दर्शनों में है, पदार्थ नाम दे दिया गया। == सन्दर्भ == {{reflist}} == इन्हें भी देखें == * [[पदार्थ की अवस्थाएँ]] * [[द्रव्य की अविनाशिता का नियम|पदार्थ की अविनाशिता का नियम]] * [[पदार्थ विज्ञान]] * [[पदार्थवाद]] * [[पदार्थ (भारतीय दर्शन)]] ==बाहरी कड़ियाँ== *[http://aryamantavya.in/%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8/ वेदों में पदार्थविज्ञान] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220621140613/http://aryamantavya.in/%e0%a4%b5%e0%a5%87%e0%a4%a6%e0%a5%8b%e0%a4%82-%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%82-%e0%a4%aa%e0%a4%a6%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%a5-%e0%a4%b5%e0%a4%bf%e0%a4%9c%e0%a5%8d%e0%a4%9e%e0%a4%be%e0%a4%a8/ |date=21 जून 2022 }} [[श्रेणी:भौतिकी]] [[श्रेणी:पदार्थ]] bl2en6rvh7g578v6rj45zmrvfo4m893 रामचन्द्र शुक्ल 0 6439 6556102 6516650 2026-05-25T01:32:17Z Shraddha'sworld 926674 /* मौलिक कृतियाँ */ 6556102 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम}} {{आज का आलेख}} {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |name = {{PAGENAME}} |image = {{wikidata|property|raw|P18}} | birth_date = {{Wd|properties|linked|references|P569}} | birth_place = {{Wd|properties|linked|references|linked|P19}} |birth_name = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P1477}} |height = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |weight = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |citizenship = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P27}} |education = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P69}} |employer = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P108}} |parents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P25}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P22}} |death_date = {{Wd|properties|linked|references|edit|P570}} |death_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|P20}} |ethnicity = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P172}} |party = {{Wd|properties|linked|references|edit|P102}} |death_cause = {{Wd|properties|references|edit|P1196}} {{Wd|properties|references|edit|P509}} |occupation = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P106}} |spouse = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P26}} |children = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P40}} |awards = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P166}} |residence = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P551}} |known_for = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P800}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P793}} |networth = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2218}} |religion = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P140}} |signature = {{wikidata|property|raw|P109}} |website = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P856}} |salary = |opponents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P7047}} |title = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P39}} |term = |predecessor = |successor = |resting_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P119}} }} '''आचार्य रामचन्द्र शुक्ल''' (4 अक्टूबर 1884 - 2 फरवरी 1941) [[हिन्दी]] आलोचक, कहानीकार, निबन्धकार, साहित्येतिहासकार, कोशकार, अनुवादक, कथाकार और कवि थे। ''[[हिंदी साहित्य का इतिहास (पुस्तक)|हिन्दी साहित्य का इतिहास]]'' उनके द्वारा लिखी गई सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण पुस्तक है जिसके द्वारा आज भी काल निर्धारण एवं पाठ्यक्रम निर्माण में सहायता ली जाती है। हिन्दी में पाठ आधारित वैज्ञानिक [[समालोचना|आलोचना]] का सूत्रपात भी उन्हीं के द्वारा हुआ। हिन्दी [[निबन्ध]] के क्षेत्र में भी शुक्ल का महत्त्वपूर्ण योगदान है। भाव, मनोविकार सम्बन्धित मनोविश्लेषणात्मक निबन्ध उनके प्रमुख हस्ताक्षर हैं। शुक्ल ने साहित्य के इतिहास लेखन में रचनाकार के जीवन और पाठ को समान महत्त्व दिया। उन्होंने प्रासंगिकता के दृष्टिकोण से साहित्यिक प्रत्ययों एवं रस आदि की पुनर्व्याख्या की। == सूक्ष्मावलोकन == रामचन्द्र शुक्ल का जन्म 1884 ईस्वी में उत्तर प्रदेश [[बस्ती जिला|बस्ती जिले]] के [[अगोना]] नामक गाँव में हुआ था। इनकी माता जी का नाम विभाषी था और पिता चंद्रबली शुक्ल की नियुक्ति सदर कानूनगो के पद पर [[मिर्ज़ापुर]] में हुई तो समस्त परिवार वहीं आकर रहने लगा। जिस समय शुक्ल की अवस्था नौ वर्ष की थी, उनकी माता का देहान्त हो गया। मातृसुख के अभाव के साथ-साथ विमाता से मिलने वाले दुःख ने उनके व्यक्तित्व को अल्पायु में ही परिपक्व बना दिया।{{cn|date=मई 2023}} अध्ययन के प्रति लग्नशीलता शुक्ल में बाल्यकाल से ही थी। किंतु इसके लिए उन्हें अनुकूल वातावरण न मिल सका। मिर्जापुर के लंदन मिशन स्कूल से 1901 में स्कूल फाइनल परीक्षा (FA) उत्तीर्ण की। उनके पिता की इच्छा थी कि शुक्ल कचहरी में जाकर दफ्तर का काम सीखें, किंतु शुक्ल उच्च शिक्षा प्राप्त करना चाहते थे। पिता जी ने उन्हें वकालत पढ़ने के लिए [[इलाहाबाद]] भेजा पर उनकी रुचि वकालत में न होकर साहित्य में थी। अतः परिणाम यह हुआ कि वे उसमें अनुत्तीर्ण रहे। शुक्ल जी के पिताजी ने उन्हें नायब तहसीलदारी की जगह दिलाने का प्रयास किया, किंतु उनकी स्वाभिमानी प्रकृति के कारण यह संभव न हो सका।<ref>[http://thatshindi.oneindia.in/news/2008/09/04/2008090454626300.html आचार्य रामचंद्र शुक्ल पर पुस्तक का लोकार्पण]{{Dead link|date=अक्तूबर 2022 |bot=InternetArchiveBot }} दैट्स हिन्दी पर</ref> 1903 से 1908 तक ''आनन्द कादम्बिनी'' के सहायक संपादक का कार्य किया। 1904 से 1908 तक लंदन मिशन स्कूल में ड्राइंग के अध्यापक रहे। इसी समय से उनके लेख पत्र-पत्रिकाओं में छपने लगे और धीरे-धीरे उनकी विद्वता का यश चारों ओर फैल गया। उनकी योग्यता से प्रभावित होकर 1908 में काशी [[नागरी प्रचारिणी सभा]] ने उन्हें ''[[हिन्दी शब्दसागर]]'' के सहायक संपादक का कार्य-भार सौंपा जिसे उन्होंने सफलतापूर्वक पूरा किया। [[श्यामसुन्दर दास]] के शब्दों में ''शब्दसागर'' की उपयोगिता और सर्वांगपूर्णता का अधिकांश श्रेय रामचंद्र शुक्ल को प्राप्त है। वे ''[[नागरी प्रचारिणी पत्रिका]]'' के भी संपादक रहे। 1919 में [[काशी हिंदू विश्वविद्यालय]] में हिंदी के प्राध्यापक नियुक्त हुए जहाँ श्यामसुंदर दास की मृत्यु के बाद 1937 से जीवन के अंतिम काल 1941 तक विभागाध्यक्ष के पद पर रहे। 2 फरवरी 1941 को हृदय की गति रुक जाने से शुक्ल का देहान्त हो गया। == कृतियाँ == {{Urs|date=मई 2023}} शुक्ल की कृतियाँ तीन प्रकार की हैं: ===मौलिक कृतियाँ=== तीन प्रकार की हैं-- ;आलोचनात्मक ग्रंथ: [[सूर]], [[तुलसी]], [[जायसी]] पर की गई आलोचनाएँ, काव्य में [[रहस्यवाद]], काव्य में अभिव्यंजनावाद, [[रसमीमांसा]] आदि शुक्ल की आलोचनात्मक रचनाएँ हैं। ;निबन्धात्मक ग्रन्थ: उनके निबन्ध [[चिंतामणि]] नामक ग्रंथ के दो भागों में संग्रहीत हैं। चिंतामणि कुल चार भागो में प्रकाशित हुआ चिंतामणि भाग 1 के संपादक स्वयं आचार्य रामचन्द्र शुक्ल जी थे अन्य भागो का संपादन अन्य विद्वानों ने किया। चिंतामणि के निबन्धों के अतिरिक्त शुक्ल जी ने कुछ अन्य निबन्ध भी लिखे हैं, जिनमें ''मित्रता'', ''अध्ययन'' आदि निबन्ध सामान्य विषयों पर लिखे गये निबन्ध हैं। '''मित्रता'<nowiki/>'' निबन्ध जीवनोपयोगी विषय पर लिखा गया उच्चकोटि का निबन्ध है जिसमें शुक्लजी की लेखन-शैली की विशेषतायें झलकती हैं। '''क्रोध'<nowiki/>'' निबन्ध में उन्होंने सामाजिक जीवन में क्रोध का क्या महत्व है, क्रोधी की मानसिकता- जैसे संबंधित पहलुओं का विश्लेषण किया है। ;ऐतिहासिक ग्रन्थ: ''[[हिंदी साहित्य का इतिहास (पुस्तक)|हिंदी साहित्य का इतिहास]]'' उनका अनूठा ऐतिहासिक ग्रंथ है। ===अनूदित कृतियाँ=== शुक्ल की अनूदित कृतियाँ कई हैं। ''शशांक'' उनके द्वारा [[बंगला]] से अनुवादित उपन्यास है। इसके अतिरिक्त उन्होंने अंग्रेजी से ''[[विश्वप्रपंच]]'', ''आदर्श जीवन'', ''मेगस्थनीज का भारतवर्षीय वर्णन'', ''कल्पना का आनन्द'' आदि रचनाओं का अनुवाद किया। आनन्द कुमार शुक्ल द्वारा "आचार्य रामचन्द्र शुक्ल का अनुवाद कर्म" नाम से रचित एक ग्रन्थ में उनके अनुवाद कार्यों का विस्तृत विवरण दिया गया है। ===सम्पादित कृतियाँ=== सम्पादित ग्रन्थों में ''[[हिंदी शब्दसागर]]'', ''[[नागरी प्रचारिणी पत्रिका]]'', ''[[भ्रमरगीत सार]]'',<ref>{{Cite |author=आचार्य रामचंद्र शुक्ल|title=भ्रमर गीत सार|publisher=विश्वविद्यालय प्रकाशन|date=5 मार्च 2007}}</ref> सूर, तुलसी [[जायसी ग्रंथावली]] उल्लेखनीय हैं।<ref>{{Cite web|url=https://aajtak.intoday.in/story/ramchandra-shukla-saraswati-magazine-hindi-1-997015.html|title=आचार्य रामचंद्र शुक्ल को फिर से समझने की कोशिश है सरस्वती का विशेषांक|website=aajtak.intoday.in|language=hi|access-date=2020-05-24}}</ref> == भाषा == {{Urs|date=मई 2023}} शुक्ल के गद्य-साहित्य की भाषा [[खड़ी बोली]] है और उसके प्रायः दो रूप मिलते हैं: ;क्लिष्ट और जटिल गंभीर विषयों के वर्णन तथा आलोचनात्मक निबंधों में भाषा का क्लिष्ट रूप मिलता है। विषय की गंभीरता के कारण ऐसा होना स्वाभाविक भी है। गंभीर विषयों को व्यक्त करने के लिए जिस संयम और शक्ति की आवश्यकता होती है, वह पूर्णतः विद्यमान है। अतः इस प्रकार को भाषा क्लिष्ट और जटिल होते हुए भी स्पष्ट है। उसमें संस्कृत के तत्सम शब्दों की अधिकता है। ;सरल और व्यवहारिक भाषा का सरल और व्यवहारिक रूप शुक्ल जी के मनोवैज्ञानिक निबंधों में मिलता है। इसमें हिंदी के प्रचलित शब्दों को ही अधिक ग्रहण किया गया है यथा स्थान उर्दू और अंग्रेज़ी के अतिप्रचलित शब्दों का भी प्रयोग हुआ है। भाषा को अधिक सरल और व्यवहारिक बनाने के लिए शुक्ल ने तड़क-भड़क अटकल-पच्चू आदि ग्रामीण बोलचाल के शब्दों को भी अपनाया है। तथा नौ दिन चले अढ़ाई कोस, जिसकी लाठी उसकी भैंस, पेट फूलना, काटों पर चलना आदि कहावतों व मुहावरों का भी प्रयोग निस्संकोच होकर किया है। शुक्ल जी का दोनों प्रकार की भाषा पर पूर्ण अधिकार था। वह अत्यंत संभत, परिमार्जित, प्रौढ़ और व्याकरण की दृष्टि से पूर्ण निर्दोष है। उसमें रंचमात्र भी शिथिलता नहीं। शब्द मोतियों की भांति वाक्यों के सूत्र में गुंथे हुए हैं। एक भी शब्द निरर्थक नहीं, प्रत्येक शब्द का अपना पूर्ण महत्व है।{{cn|date=मई 2023}} == शैली == {{Urs|date=मई 2023}} शुक्ल की शैली पर उनके व्यक्तित्व की पूरी-पूरी छाप है। यही कारण है कि प्रत्येक वाक्य पुकार कर कह देता है कि वह उनका है। सामान्य रूप से शुक्ल की शैली अत्यंत प्रौढ़ और मौलिक है। उसमें गागर में सागर पूर्ण रूप से विद्यमान है। शुक्ल की शैली के मुख्यतः तीन रूप हैं: ;आलोचनात्मक शैली शुक्ल ने अपने आलोचनात्मक निबंध इसी शैली में लिखे हैं। इस शैली की भाषा गंभीर है। उनमें संस्कृत के तत्सम शब्दों की अधिकता है। वाक्य छोटे-छोटे, संयत और मार्मिक हैं। भावों की अभिव्यक्ति इस प्रकार हुई है कि उनको समझने में किसी प्रकार की कठिनाई नहीं होती। ;गवेषणात्मक शैली इस शैली में शुक्ल ने नवीन खोजपूर्ण निबंधों की रचना की है। आलोचनात्मक शैली की अपेक्षा यह शैली अधिक गंभीर और दुरूह है। इसमें भाषा क्लिष्ट है। वाक्य बड़े-बड़े हैं और मुहावरों का नितान्त अभाव है। ;भावात्मक शैली शुक्ल के मनोवैज्ञानिक निबंध भावात्मक शैली में लिखे गए हैं। यह शैली गद्य-काव्य का सा आनंद देती है। इस शैली की भाषा व्यवहारिक है। भावों की आवश्यकतानुसार छोटे और बड़े दोनों ही प्रकार के वाक्यों को अपनाया गया है। बहुत से वाक्य तो सूक्ति रूप में प्रयुक्त हुए हैं। जैसे - '''बैर क्रोध का अचार या मुरब्बा है।''' इनके अतिरिक्त शुक्ल जी के निबंधों में निगमन पद्धति, अलंकार योजना, तुकदार शब्द, हास्य-व्यंग्य, मूर्तिमत्ता आदि अन्य शैलीगत विशेषताएँ भी मिलती हैं। == साहित्य में स्थान == {{Urs|date=मई 2023}} शुक्ल शायद हिन्दी के पहले समीक्षक हैं जिन्होंने वैविध्यपूर्ण जीवन के ताने बाने में गुंफित काव्य के गहरे और व्यापक लक्ष्यों का साक्षात्कार करने का वास्तविक प्रयत्न किया। उन्होंने 'भाव या रस' को काव्य की आत्मा माना है। पर उनके विचार से काव्य का अंतिम लक्ष्य आनन्द नहीं बल्कि विभिन्न भावों के परिष्कार, प्रसार और सामंजस्य द्वारा लोकमंगल की प्रतिष्ठा है। उनकी दृष्टि से महान् काव्य वह है जिससे जीवन की क्रियाशीलता उजागर हुई हो। इसे उन्होंने काव्य में लोकमंगल की साधनावस्था कहा है। शुक्ल की समस्त मौलिक विचारणा लोकजीवन के मूर्त आदर्शों से प्रतिबद्ध है। 'हमारे हृदय का सीधा लगाव प्रकृति के गोचर रूपों से है' इसलिए कवि का सबसे पहला और आवश्यक काम 'बिंबग्रहण' या 'चित्रानुभव' कराना है। पूर्ण विंबग्रहण के लिए वर्ण्य वस्तु की 'परिस्थिति' का चित्रण भी अपेक्षित होता है। इस प्रकार शुक्ल जी काव्य द्वारा जीवन के समग्र बोध पर बल देते हैं। जीवन में और काव्य में किसी तरह की एकांगिता उन्हें अभीष्ट नहीं। शुक्ल की स्थापनाएँ शास्त्रबद्ध उतनी नहीं हैं जितनी मौलिक। उन्होंने अपनी लोकभावना और मनोवैज्ञानिक दृष्टि से [[काव्यशास्त्र]] का संस्कार किया। इस दृष्टि से वे आचार्य कोटि में आते हैं। काव्य में लोकमंगल की भावना शुक्ल जी की समीक्षा की शक्ति भी है और सीमा भी। उसकी शक्ति काव्यनिबद्ध जीवन के व्यावहारिक और व्यापक अर्थों के मार्मिक अनुसंधान में निहित है। पर उनकी आलोचना का पूर्वनिश्चित नैतिक केंद्र उनकी साहित्यिक मूल्यचेतना को कई अवसरों पर सीमित भी कर देता है उनकी मनोवैज्ञानिक दृष्टि आलोच्य कवि की मनोगति की पहचान में अद्वितीय है। [[मलिक मुहम्मद जायसी|जायसी]], [[सूरदास|सूर]] और [[तुलसीदास|तुलसी]] की समीक्षाओं द्वारा शुक्ल जी ने व्यावहारिक आलोचना का उच्च प्रतिमान प्रस्तुत किया। इनमें शुक्ल की काव्यमर्मज्ञता, जीवनविवेक, विद्वत्ता और विश्लेषणक्षमता का असाधारण प्रमाण मिलता है। काव्यगत संवेदनाओं की पहचान, उनके पारदर्शी विश्लेषण और यथातथ्य भाषा के द्वारा उन्हें पाठक तक संप्रेषित कर देने की उनमें अपूर्व सामर्थ्य है। इनके हिंदी साहित्य के इतिहास की समीक्षाओं में भी ये विशेषताएँ स्पष्ट हैं। शुक्ल के मनोविकार सम्बंधी निबन्ध परिणत प्रज्ञा की उपज हैं। इनमें भावों का मनोवैज्ञानिक रूप स्पष्ट किया गया है तथा मानव जीवन में उनकी आवश्यकता, मूल्य और महत्व का निर्धारण हुआ है। भावों के अनुरूप ही मनुष्य का आचरण ढलता है - इस दृष्टि से शुक्ल जी ने उनकी सामाजिक अर्थवत्ता का मनोयोगपूर्वक अनुसंधान किया। उन्होंने मनोविकारों के निषेध का उपदेश देनेवालों पर जबर्दस्त आक्रमण किया और मनोवेगों के परिष्कार पर जोर दिया। ये निबंध व्यावहारिक दृष्टि से पाठकों को अपने आपको और दूसरों को सही ढंग से समझने में मदद देते हैं तथा उन्हें सामाजिक दायित्व और मर्यादा का बोध कराते हैं। समाज का संगठन और उन्नयन करनेवाले आदर्शों में आस्था इन रचनाओं का मूल स्वर है। भावों को जीवन की परिचित स्थितियों से संबद्ध करके काव्य की दृष्टि से भी उनका प्रामाणिक निरूपण हुआ है। अपने सर्वोत्तम रूप में शुक्ल का विवेचनात्मक गद्य पारदर्शी है। गहन विचारों को सुसंगत ढंग से स्पष्ट कर देने की उनमें असामान्य क्षमता है। उनके गद्य में आत्मविश्वासजन्य दृढ़ता की दीप्ति है। उसमें यथातथ्यता और संक्षिप्तता का विशिष्ट गुण पाया जाता है। शुक्ल की सूक्तियाँ अत्यंत अर्थगर्भा होती हैं। उनके विवेचनात्मक गद्य ने हिंदी गद्य पर व्यापक प्रभाव डाला है। शुक्ल जी का ''[[हिंदी साहित्य का इतिहास (पुस्तक)|हिंदी साहित्य का इतिहास]]'' हिंदी का गौरवग्रंथ है। साहित्यिक प्रवृत्तियों के आधार पर किया गया कालविभाग, साहित्यिक धाराओं का सारर्थक निरूपण तथा कवियों की विशेषताबोधक समीक्षा इसकी प्रमुख विशेषताएँ हैं। शुक्ल जी की कविताओं में उनके प्रकृतिप्रेम और सावधान सामाजिक भावों द्वारा उनका देशानुराग व्यंजित है। इनके अनुवादग्रंथ भाषा पर इनके सहज आधिपत्य के साक्षी हैं। आचार्य शुक्ल बहुमुखी प्रतिभा के साहित्यकार थे। जिस क्षेत्र में भी कार्य किया उसपर उन्होंने अपनी अमिट छाप छोड़ी। आलोचना और निबंध के क्षेत्र में उनकी प्रतिष्ठा युगप्रवर्तक की है। ''काव्य में रहस्यवाद'' निबंध पर इन्हें [[हिन्दुस्तानी अकादमी]] से 500 रुपये का तथा ''चिंतामणि'' पर [[हिन्दी साहित्य सम्मलेन, प्रयाग]] द्वारा 1200 रुपये का [[मंगला प्रसाद पारितोषिक]] प्राप्त हुआ था। ===नोट=== * रामचंद्र शुक्ल का '[[चिंतामणि|चिन्तामणि]]' (भाग-1) प्रथमतः 'विचार वीथी' नाम से 1930 ई० में प्रकाशित हुआ था। * 'कविता क्या है?' निबन्ध सर्वप्रथम [[सरस्वती पत्रिका]] में 1909 ई० में प्रकाशित हुआ। == इन्हें भी देखें == * ''[[हिंदी साहित्य का इतिहास (पुस्तक)|हिंदी साहित्य का इतिहास]]'' * [[हिन्दी गद्यकार]] * [[हिंदी साहित्य]] ==सन्दर्भ== {{Reflist|33em}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20160306154017/http://www.hindisamay.com/Alochana/shukl%20granthavali5/Hindisahity%20Itihas%20-%20Shukl%20index.htm हिंदी साहित्य का इतिहास - संपूर्ण पुस्तक] (हिन्दी समय) * [https://web.archive.org/web/20160625182810/http://gadyakosh.org/gk/%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8_/_%E0%A4%86%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%9A%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B2 हिंदी साहित्य का इतिहास - संपूर्ण पुस्तक] (कविता कोश) * [https://web.archive.org/web/20100613163740/http://pustak.org/bs/home.php?author_name=Aacharya%20Ramchandra%20Shukla आचार्य रामचंद्र शुक्ल का पुस्तक संग्रह] (पुस्तक.ऑर्ग पर) * [https://web.archive.org/web/20121215051303/http://books.google.co.in/books?id=Q5Lfk6lseHEC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false आचार्य रामचन्द्र शुक्ल का गद्य-साहित्य] (गूगल पुस्तक; लेखक - डॉ आलोक सिंह) * [http://books.google.co.in/books?id=uX2B1tX2lGwC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false आचार्य रामचन्द्र शुक्ल : आलोचना के नये मानदण्ड] (गूगल पुस्तक ; लेखक - भवदेव पाण्डेय) * [http://books.google.co.in/books?id=2bEAfbCPGjQC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false आचार्य शुक्ल : प्रतिनिधि निबन्ध] (गूगल पुस्तक ; संग्रहकर्ता - सुधाकर पाण्डेय) * [http://books.google.co.in/books?id=F50oDXm4YqQC&printsec=frontcover&source=gbs_vpt_buy#v=onepage&q&f=true चिन्तामणि] (गूगल पुस्तक; लेखक - आचार्य रामचन्द्र शुक्ल * [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.482844 सम्मेलन पत्रिका] (आचार्य रामचन्द्र शुक्ल जन्मशती विशेषाङ्क) {{हिन्दी के आचार्य व निबंधकार}} {{हिन्दी साहित्यकार (जन्म १८५०-१९००)}} [[श्रेणी:1884 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:१९४१ में निधन]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के लोग]] [[श्रेणी:हिंदी आलोचक]] [[श्रेणी:हिन्दी गद्यकार]] [[श्रेणी:मंगला प्रसाद पुरस्कार]] [[श्रेणी:हिन्दी विकि डीवीडी परियोजना]] 5eiqx694luj77gumz0mkqf2d4etwjww 6556107 6556102 2026-05-25T01:37:09Z Shraddha'sworld 926674 /* अनूदित कृतियाँ */ 6556107 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम}} {{आज का आलेख}} {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |name = {{PAGENAME}} |image = {{wikidata|property|raw|P18}} | birth_date = {{Wd|properties|linked|references|P569}} | birth_place = {{Wd|properties|linked|references|linked|P19}} |birth_name = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P1477}} |height = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |weight = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2048}} |citizenship = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P27}} |education = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P69}} |employer = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P108}} |parents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P25}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P22}} |death_date = {{Wd|properties|linked|references|edit|P570}} |death_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|P20}} |ethnicity = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P172}} |party = {{Wd|properties|linked|references|edit|P102}} |death_cause = {{Wd|properties|references|edit|P1196}} {{Wd|properties|references|edit|P509}} |occupation = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P106}} |spouse = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P26}} |children = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P40}} |awards = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P166}} |residence = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P551}} |known_for = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P800}} {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P793}} |networth = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P2218}} |religion = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P140}} |signature = {{wikidata|property|raw|P109}} |website = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P856}} |salary = |opponents = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P7047}} |title = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P39}} |term = |predecessor = |successor = |resting_place = {{Wd|properties|linked|references|edit|linked|P119}} }} '''आचार्य रामचन्द्र शुक्ल''' (4 अक्टूबर 1884 - 2 फरवरी 1941) [[हिन्दी]] आलोचक, कहानीकार, निबन्धकार, साहित्येतिहासकार, कोशकार, अनुवादक, कथाकार और कवि थे। ''[[हिंदी साहित्य का इतिहास (पुस्तक)|हिन्दी साहित्य का इतिहास]]'' उनके द्वारा लिखी गई सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण पुस्तक है जिसके द्वारा आज भी काल निर्धारण एवं पाठ्यक्रम निर्माण में सहायता ली जाती है। हिन्दी में पाठ आधारित वैज्ञानिक [[समालोचना|आलोचना]] का सूत्रपात भी उन्हीं के द्वारा हुआ। हिन्दी [[निबन्ध]] के क्षेत्र में भी शुक्ल का महत्त्वपूर्ण योगदान है। भाव, मनोविकार सम्बन्धित मनोविश्लेषणात्मक निबन्ध उनके प्रमुख हस्ताक्षर हैं। शुक्ल ने साहित्य के इतिहास लेखन में रचनाकार के जीवन और पाठ को समान महत्त्व दिया। उन्होंने प्रासंगिकता के दृष्टिकोण से साहित्यिक प्रत्ययों एवं रस आदि की पुनर्व्याख्या की। == सूक्ष्मावलोकन == रामचन्द्र शुक्ल का जन्म 1884 ईस्वी में उत्तर प्रदेश [[बस्ती जिला|बस्ती जिले]] के [[अगोना]] नामक गाँव में हुआ था। इनकी माता जी का नाम विभाषी था और पिता चंद्रबली शुक्ल की नियुक्ति सदर कानूनगो के पद पर [[मिर्ज़ापुर]] में हुई तो समस्त परिवार वहीं आकर रहने लगा। जिस समय शुक्ल की अवस्था नौ वर्ष की थी, उनकी माता का देहान्त हो गया। मातृसुख के अभाव के साथ-साथ विमाता से मिलने वाले दुःख ने उनके व्यक्तित्व को अल्पायु में ही परिपक्व बना दिया।{{cn|date=मई 2023}} अध्ययन के प्रति लग्नशीलता शुक्ल में बाल्यकाल से ही थी। किंतु इसके लिए उन्हें अनुकूल वातावरण न मिल सका। मिर्जापुर के लंदन मिशन स्कूल से 1901 में स्कूल फाइनल परीक्षा (FA) उत्तीर्ण की। उनके पिता की इच्छा थी कि शुक्ल कचहरी में जाकर दफ्तर का काम सीखें, किंतु शुक्ल उच्च शिक्षा प्राप्त करना चाहते थे। पिता जी ने उन्हें वकालत पढ़ने के लिए [[इलाहाबाद]] भेजा पर उनकी रुचि वकालत में न होकर साहित्य में थी। अतः परिणाम यह हुआ कि वे उसमें अनुत्तीर्ण रहे। शुक्ल जी के पिताजी ने उन्हें नायब तहसीलदारी की जगह दिलाने का प्रयास किया, किंतु उनकी स्वाभिमानी प्रकृति के कारण यह संभव न हो सका।<ref>[http://thatshindi.oneindia.in/news/2008/09/04/2008090454626300.html आचार्य रामचंद्र शुक्ल पर पुस्तक का लोकार्पण]{{Dead link|date=अक्तूबर 2022 |bot=InternetArchiveBot }} दैट्स हिन्दी पर</ref> 1903 से 1908 तक ''आनन्द कादम्बिनी'' के सहायक संपादक का कार्य किया। 1904 से 1908 तक लंदन मिशन स्कूल में ड्राइंग के अध्यापक रहे। इसी समय से उनके लेख पत्र-पत्रिकाओं में छपने लगे और धीरे-धीरे उनकी विद्वता का यश चारों ओर फैल गया। उनकी योग्यता से प्रभावित होकर 1908 में काशी [[नागरी प्रचारिणी सभा]] ने उन्हें ''[[हिन्दी शब्दसागर]]'' के सहायक संपादक का कार्य-भार सौंपा जिसे उन्होंने सफलतापूर्वक पूरा किया। [[श्यामसुन्दर दास]] के शब्दों में ''शब्दसागर'' की उपयोगिता और सर्वांगपूर्णता का अधिकांश श्रेय रामचंद्र शुक्ल को प्राप्त है। वे ''[[नागरी प्रचारिणी पत्रिका]]'' के भी संपादक रहे। 1919 में [[काशी हिंदू विश्वविद्यालय]] में हिंदी के प्राध्यापक नियुक्त हुए जहाँ श्यामसुंदर दास की मृत्यु के बाद 1937 से जीवन के अंतिम काल 1941 तक विभागाध्यक्ष के पद पर रहे। 2 फरवरी 1941 को हृदय की गति रुक जाने से शुक्ल का देहान्त हो गया। == कृतियाँ == {{Urs|date=मई 2023}} शुक्ल की कृतियाँ तीन प्रकार की हैं: ===मौलिक कृतियाँ=== तीन प्रकार की हैं-- ;आलोचनात्मक ग्रंथ: [[सूर]], [[तुलसी]], [[जायसी]] पर की गई आलोचनाएँ, काव्य में [[रहस्यवाद]], काव्य में अभिव्यंजनावाद, [[रसमीमांसा]] आदि शुक्ल की आलोचनात्मक रचनाएँ हैं। ;निबन्धात्मक ग्रन्थ: उनके निबन्ध [[चिंतामणि]] नामक ग्रंथ के दो भागों में संग्रहीत हैं। चिंतामणि कुल चार भागो में प्रकाशित हुआ चिंतामणि भाग 1 के संपादक स्वयं आचार्य रामचन्द्र शुक्ल जी थे अन्य भागो का संपादन अन्य विद्वानों ने किया। चिंतामणि के निबन्धों के अतिरिक्त शुक्ल जी ने कुछ अन्य निबन्ध भी लिखे हैं, जिनमें ''मित्रता'', ''अध्ययन'' आदि निबन्ध सामान्य विषयों पर लिखे गये निबन्ध हैं। '''मित्रता'<nowiki/>'' निबन्ध जीवनोपयोगी विषय पर लिखा गया उच्चकोटि का निबन्ध है जिसमें शुक्लजी की लेखन-शैली की विशेषतायें झलकती हैं। '''क्रोध'<nowiki/>'' निबन्ध में उन्होंने सामाजिक जीवन में क्रोध का क्या महत्व है, क्रोधी की मानसिकता- जैसे संबंधित पहलुओं का विश्लेषण किया है। ;ऐतिहासिक ग्रन्थ: ''[[हिंदी साहित्य का इतिहास (पुस्तक)|हिंदी साहित्य का इतिहास]]'' उनका अनूठा ऐतिहासिक ग्रंथ है। ===अनूदित कृतियाँ=== शुक्ल की अनूदित कृतियाँ कई हैं। ''शशांक'' उनके द्वारा [[बंगला]] से अनुवादित उपन्यास है। इसके अतिरिक्त उन्होंने अंग्रेजी से ''[[विश्वप्रपंच|विश्वप्रपंच ( रिडल ऑफ द यूनिवर्स)]]'', ''आदर्श जीवन(प्लेन लिविंग हाई थिंकिंग)'', ''मेगस्थनीज का भारतवर्षीय वर्णन'', ''कल्पना का आनन्द( एसेज ऑन इमैजिनेशन)''आदि रचनाओं का अनुवाद किया। आनन्द कुमार शुक्ल द्वारा "आचार्य रामचन्द्र शुक्ल का अनुवाद कर्म" नाम से रचित एक ग्रन्थ में उनके अनुवाद कार्यों का विस्तृत विवरण दिया गया है। ===सम्पादित कृतियाँ=== सम्पादित ग्रन्थों में ''[[हिंदी शब्दसागर]]'', ''[[नागरी प्रचारिणी पत्रिका]]'', ''[[भ्रमरगीत सार]]'',<ref>{{Cite |author=आचार्य रामचंद्र शुक्ल|title=भ्रमर गीत सार|publisher=विश्वविद्यालय प्रकाशन|date=5 मार्च 2007}}</ref> सूर, तुलसी [[जायसी ग्रंथावली]] उल्लेखनीय हैं।<ref>{{Cite web|url=https://aajtak.intoday.in/story/ramchandra-shukla-saraswati-magazine-hindi-1-997015.html|title=आचार्य रामचंद्र शुक्ल को फिर से समझने की कोशिश है सरस्वती का विशेषांक|website=aajtak.intoday.in|language=hi|access-date=2020-05-24}}</ref> == भाषा == {{Urs|date=मई 2023}} शुक्ल के गद्य-साहित्य की भाषा [[खड़ी बोली]] है और उसके प्रायः दो रूप मिलते हैं: ;क्लिष्ट और जटिल गंभीर विषयों के वर्णन तथा आलोचनात्मक निबंधों में भाषा का क्लिष्ट रूप मिलता है। विषय की गंभीरता के कारण ऐसा होना स्वाभाविक भी है। गंभीर विषयों को व्यक्त करने के लिए जिस संयम और शक्ति की आवश्यकता होती है, वह पूर्णतः विद्यमान है। अतः इस प्रकार को भाषा क्लिष्ट और जटिल होते हुए भी स्पष्ट है। उसमें संस्कृत के तत्सम शब्दों की अधिकता है। ;सरल और व्यवहारिक भाषा का सरल और व्यवहारिक रूप शुक्ल जी के मनोवैज्ञानिक निबंधों में मिलता है। इसमें हिंदी के प्रचलित शब्दों को ही अधिक ग्रहण किया गया है यथा स्थान उर्दू और अंग्रेज़ी के अतिप्रचलित शब्दों का भी प्रयोग हुआ है। भाषा को अधिक सरल और व्यवहारिक बनाने के लिए शुक्ल ने तड़क-भड़क अटकल-पच्चू आदि ग्रामीण बोलचाल के शब्दों को भी अपनाया है। तथा नौ दिन चले अढ़ाई कोस, जिसकी लाठी उसकी भैंस, पेट फूलना, काटों पर चलना आदि कहावतों व मुहावरों का भी प्रयोग निस्संकोच होकर किया है। शुक्ल जी का दोनों प्रकार की भाषा पर पूर्ण अधिकार था। वह अत्यंत संभत, परिमार्जित, प्रौढ़ और व्याकरण की दृष्टि से पूर्ण निर्दोष है। उसमें रंचमात्र भी शिथिलता नहीं। शब्द मोतियों की भांति वाक्यों के सूत्र में गुंथे हुए हैं। एक भी शब्द निरर्थक नहीं, प्रत्येक शब्द का अपना पूर्ण महत्व है।{{cn|date=मई 2023}} == शैली == {{Urs|date=मई 2023}} शुक्ल की शैली पर उनके व्यक्तित्व की पूरी-पूरी छाप है। यही कारण है कि प्रत्येक वाक्य पुकार कर कह देता है कि वह उनका है। सामान्य रूप से शुक्ल की शैली अत्यंत प्रौढ़ और मौलिक है। उसमें गागर में सागर पूर्ण रूप से विद्यमान है। शुक्ल की शैली के मुख्यतः तीन रूप हैं: ;आलोचनात्मक शैली शुक्ल ने अपने आलोचनात्मक निबंध इसी शैली में लिखे हैं। इस शैली की भाषा गंभीर है। उनमें संस्कृत के तत्सम शब्दों की अधिकता है। वाक्य छोटे-छोटे, संयत और मार्मिक हैं। भावों की अभिव्यक्ति इस प्रकार हुई है कि उनको समझने में किसी प्रकार की कठिनाई नहीं होती। ;गवेषणात्मक शैली इस शैली में शुक्ल ने नवीन खोजपूर्ण निबंधों की रचना की है। आलोचनात्मक शैली की अपेक्षा यह शैली अधिक गंभीर और दुरूह है। इसमें भाषा क्लिष्ट है। वाक्य बड़े-बड़े हैं और मुहावरों का नितान्त अभाव है। ;भावात्मक शैली शुक्ल के मनोवैज्ञानिक निबंध भावात्मक शैली में लिखे गए हैं। यह शैली गद्य-काव्य का सा आनंद देती है। इस शैली की भाषा व्यवहारिक है। भावों की आवश्यकतानुसार छोटे और बड़े दोनों ही प्रकार के वाक्यों को अपनाया गया है। बहुत से वाक्य तो सूक्ति रूप में प्रयुक्त हुए हैं। जैसे - '''बैर क्रोध का अचार या मुरब्बा है।''' इनके अतिरिक्त शुक्ल जी के निबंधों में निगमन पद्धति, अलंकार योजना, तुकदार शब्द, हास्य-व्यंग्य, मूर्तिमत्ता आदि अन्य शैलीगत विशेषताएँ भी मिलती हैं। == साहित्य में स्थान == {{Urs|date=मई 2023}} शुक्ल शायद हिन्दी के पहले समीक्षक हैं जिन्होंने वैविध्यपूर्ण जीवन के ताने बाने में गुंफित काव्य के गहरे और व्यापक लक्ष्यों का साक्षात्कार करने का वास्तविक प्रयत्न किया। उन्होंने 'भाव या रस' को काव्य की आत्मा माना है। पर उनके विचार से काव्य का अंतिम लक्ष्य आनन्द नहीं बल्कि विभिन्न भावों के परिष्कार, प्रसार और सामंजस्य द्वारा लोकमंगल की प्रतिष्ठा है। उनकी दृष्टि से महान् काव्य वह है जिससे जीवन की क्रियाशीलता उजागर हुई हो। इसे उन्होंने काव्य में लोकमंगल की साधनावस्था कहा है। शुक्ल की समस्त मौलिक विचारणा लोकजीवन के मूर्त आदर्शों से प्रतिबद्ध है। 'हमारे हृदय का सीधा लगाव प्रकृति के गोचर रूपों से है' इसलिए कवि का सबसे पहला और आवश्यक काम 'बिंबग्रहण' या 'चित्रानुभव' कराना है। पूर्ण विंबग्रहण के लिए वर्ण्य वस्तु की 'परिस्थिति' का चित्रण भी अपेक्षित होता है। इस प्रकार शुक्ल जी काव्य द्वारा जीवन के समग्र बोध पर बल देते हैं। जीवन में और काव्य में किसी तरह की एकांगिता उन्हें अभीष्ट नहीं। शुक्ल की स्थापनाएँ शास्त्रबद्ध उतनी नहीं हैं जितनी मौलिक। उन्होंने अपनी लोकभावना और मनोवैज्ञानिक दृष्टि से [[काव्यशास्त्र]] का संस्कार किया। इस दृष्टि से वे आचार्य कोटि में आते हैं। काव्य में लोकमंगल की भावना शुक्ल जी की समीक्षा की शक्ति भी है और सीमा भी। उसकी शक्ति काव्यनिबद्ध जीवन के व्यावहारिक और व्यापक अर्थों के मार्मिक अनुसंधान में निहित है। पर उनकी आलोचना का पूर्वनिश्चित नैतिक केंद्र उनकी साहित्यिक मूल्यचेतना को कई अवसरों पर सीमित भी कर देता है उनकी मनोवैज्ञानिक दृष्टि आलोच्य कवि की मनोगति की पहचान में अद्वितीय है। [[मलिक मुहम्मद जायसी|जायसी]], [[सूरदास|सूर]] और [[तुलसीदास|तुलसी]] की समीक्षाओं द्वारा शुक्ल जी ने व्यावहारिक आलोचना का उच्च प्रतिमान प्रस्तुत किया। इनमें शुक्ल की काव्यमर्मज्ञता, जीवनविवेक, विद्वत्ता और विश्लेषणक्षमता का असाधारण प्रमाण मिलता है। काव्यगत संवेदनाओं की पहचान, उनके पारदर्शी विश्लेषण और यथातथ्य भाषा के द्वारा उन्हें पाठक तक संप्रेषित कर देने की उनमें अपूर्व सामर्थ्य है। इनके हिंदी साहित्य के इतिहास की समीक्षाओं में भी ये विशेषताएँ स्पष्ट हैं। शुक्ल के मनोविकार सम्बंधी निबन्ध परिणत प्रज्ञा की उपज हैं। इनमें भावों का मनोवैज्ञानिक रूप स्पष्ट किया गया है तथा मानव जीवन में उनकी आवश्यकता, मूल्य और महत्व का निर्धारण हुआ है। भावों के अनुरूप ही मनुष्य का आचरण ढलता है - इस दृष्टि से शुक्ल जी ने उनकी सामाजिक अर्थवत्ता का मनोयोगपूर्वक अनुसंधान किया। उन्होंने मनोविकारों के निषेध का उपदेश देनेवालों पर जबर्दस्त आक्रमण किया और मनोवेगों के परिष्कार पर जोर दिया। ये निबंध व्यावहारिक दृष्टि से पाठकों को अपने आपको और दूसरों को सही ढंग से समझने में मदद देते हैं तथा उन्हें सामाजिक दायित्व और मर्यादा का बोध कराते हैं। समाज का संगठन और उन्नयन करनेवाले आदर्शों में आस्था इन रचनाओं का मूल स्वर है। भावों को जीवन की परिचित स्थितियों से संबद्ध करके काव्य की दृष्टि से भी उनका प्रामाणिक निरूपण हुआ है। अपने सर्वोत्तम रूप में शुक्ल का विवेचनात्मक गद्य पारदर्शी है। गहन विचारों को सुसंगत ढंग से स्पष्ट कर देने की उनमें असामान्य क्षमता है। उनके गद्य में आत्मविश्वासजन्य दृढ़ता की दीप्ति है। उसमें यथातथ्यता और संक्षिप्तता का विशिष्ट गुण पाया जाता है। शुक्ल की सूक्तियाँ अत्यंत अर्थगर्भा होती हैं। उनके विवेचनात्मक गद्य ने हिंदी गद्य पर व्यापक प्रभाव डाला है। शुक्ल जी का ''[[हिंदी साहित्य का इतिहास (पुस्तक)|हिंदी साहित्य का इतिहास]]'' हिंदी का गौरवग्रंथ है। साहित्यिक प्रवृत्तियों के आधार पर किया गया कालविभाग, साहित्यिक धाराओं का सारर्थक निरूपण तथा कवियों की विशेषताबोधक समीक्षा इसकी प्रमुख विशेषताएँ हैं। शुक्ल जी की कविताओं में उनके प्रकृतिप्रेम और सावधान सामाजिक भावों द्वारा उनका देशानुराग व्यंजित है। इनके अनुवादग्रंथ भाषा पर इनके सहज आधिपत्य के साक्षी हैं। आचार्य शुक्ल बहुमुखी प्रतिभा के साहित्यकार थे। जिस क्षेत्र में भी कार्य किया उसपर उन्होंने अपनी अमिट छाप छोड़ी। आलोचना और निबंध के क्षेत्र में उनकी प्रतिष्ठा युगप्रवर्तक की है। ''काव्य में रहस्यवाद'' निबंध पर इन्हें [[हिन्दुस्तानी अकादमी]] से 500 रुपये का तथा ''चिंतामणि'' पर [[हिन्दी साहित्य सम्मलेन, प्रयाग]] द्वारा 1200 रुपये का [[मंगला प्रसाद पारितोषिक]] प्राप्त हुआ था। ===नोट=== * रामचंद्र शुक्ल का '[[चिंतामणि|चिन्तामणि]]' (भाग-1) प्रथमतः 'विचार वीथी' नाम से 1930 ई० में प्रकाशित हुआ था। * 'कविता क्या है?' निबन्ध सर्वप्रथम [[सरस्वती पत्रिका]] में 1909 ई० में प्रकाशित हुआ। == इन्हें भी देखें == * ''[[हिंदी साहित्य का इतिहास (पुस्तक)|हिंदी साहित्य का इतिहास]]'' * [[हिन्दी गद्यकार]] * [[हिंदी साहित्य]] ==सन्दर्भ== {{Reflist|33em}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20160306154017/http://www.hindisamay.com/Alochana/shukl%20granthavali5/Hindisahity%20Itihas%20-%20Shukl%20index.htm हिंदी साहित्य का इतिहास - संपूर्ण पुस्तक] (हिन्दी समय) * [https://web.archive.org/web/20160625182810/http://gadyakosh.org/gk/%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8_/_%E0%A4%86%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%9A%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B2 हिंदी साहित्य का इतिहास - संपूर्ण पुस्तक] (कविता कोश) * [https://web.archive.org/web/20100613163740/http://pustak.org/bs/home.php?author_name=Aacharya%20Ramchandra%20Shukla आचार्य रामचंद्र शुक्ल का पुस्तक संग्रह] (पुस्तक.ऑर्ग पर) * [https://web.archive.org/web/20121215051303/http://books.google.co.in/books?id=Q5Lfk6lseHEC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false आचार्य रामचन्द्र शुक्ल का गद्य-साहित्य] (गूगल पुस्तक; लेखक - डॉ आलोक सिंह) * [http://books.google.co.in/books?id=uX2B1tX2lGwC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false आचार्य रामचन्द्र शुक्ल : आलोचना के नये मानदण्ड] (गूगल पुस्तक ; लेखक - भवदेव पाण्डेय) * [http://books.google.co.in/books?id=2bEAfbCPGjQC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false आचार्य शुक्ल : प्रतिनिधि निबन्ध] (गूगल पुस्तक ; संग्रहकर्ता - सुधाकर पाण्डेय) * [http://books.google.co.in/books?id=F50oDXm4YqQC&printsec=frontcover&source=gbs_vpt_buy#v=onepage&q&f=true चिन्तामणि] (गूगल पुस्तक; लेखक - आचार्य रामचन्द्र शुक्ल * [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.482844 सम्मेलन पत्रिका] (आचार्य रामचन्द्र शुक्ल जन्मशती विशेषाङ्क) {{हिन्दी के आचार्य व निबंधकार}} {{हिन्दी साहित्यकार (जन्म १८५०-१९००)}} [[श्रेणी:1884 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:१९४१ में निधन]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के लोग]] [[श्रेणी:हिंदी आलोचक]] [[श्रेणी:हिन्दी गद्यकार]] [[श्रेणी:मंगला प्रसाद पुरस्कार]] [[श्रेणी:हिन्दी विकि डीवीडी परियोजना]] fwu1devrdbw8h4bsh1jo0tu8n6x0l6r तेजेंद्र शर्मा 0 6507 6555981 6553225 2026-05-24T13:25:08Z INDRESH.MOHAN 914891 तेजेंद्र शर्मा मुख्य रूप से कहानीकार हैं, उनकी सर्वाधिक ख्याति कहानी लेखन में हैं। वर्तमान में इनके 107 से ज्यादा कहानी प्रकाशित हो चुके हैं। मेरी जानकारी में इनके नाटकों की संख्या अत्यंत नगण्य है। 6555981 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = तेजेंद्र शर्मा | image = | imagesize = | caption = | pseudonym = | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1952|10|21}} | birth_place = जगरांव, [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[भारत]] | death_date = | death_place = | occupation = [[कहानीकार]], [[नाटककार]], [[कवि]], [[लेखक]] | nationality = [[ब्रिटेन]] | period = | genre = | subject = साहित्य | movement = | notableworks = | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = [[मोटूरि सत्यनारायण|डॉ॰ मोटूरि सत्यनारायण सम्मान]] (२०११)<br /> [[साहित्य अकादमी पुरस्कार|हरियाणा राज्य साहित्य अकादमी सम्मान]] (२०१२)<ref>{{cite news |url=http://dainiktribuneonline.com/2013/07/%E0%A4%B2%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8B/ |title=लंदन के तेजेंद्र शर्मा को विशेष साहित्य सेवी सम्मान |date=२८ जुलाई २०१३ |work=दैनिक ट्रिब्यून | language = hi}}</ref><br /> [[हरिवंशराय बच्चन|डॉ॰ हरिवंशराय बच्चन सम्मान]] (२००८)<br /> अंतरराष्ट्रीय स्पंदन कथा सम्मान (२०१४) | signature = | website = }} '''तेजेंद्र शर्मा''' (जन्म २१ अक्टूबर १९५२)<ref>{{Cite web |url=http://abhivyakti-hindi.org/lekhak/t/tejendersharma.htm |title=तेजेन्द्र शर्मा का परिचय अभिव्यक्ति में |access-date=1 अक्तूबर 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121006115418/http://www.abhivyakti-hindi.org/lekhak/t/tejendersharma.htm |archive-date=6 अक्तूबर 2012 |url-status=dead }}</ref> [[ब्रिटेन]] में बसे भारतीय मूल के [[हिंदी]] कवि लेखक एवं कहानीकार है।<ref>{{cite news |url=http://www.pravasiduniya.com/%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80-%E0%A4%95 |title=तेजेंद्र शर्मा को मिला अंतरराष्ट्रीय स्पंदन कथा सम्मान |date=२९ जनवरी २०१४ |work=भास्कर |language=hi |access-date=9 जुलाई 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715044832/http://www.pravasiduniya.com/%e0%a4%a4%e0%a5%87%e0%a4%9c%e0%a5%87%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%b0-%e0%a4%b6%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%ae%e0%a4%be-%e0%a4%95%e0%a5%80-%e0%a4%95%e0%a4%b9%e0%a4%be%e0%a4%a8%e0%a5%80-%e0%a4%95 |archive-date=15 जुलाई 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.nehrucentre.org.uk/events/details/article/celebrating-british-hindi-literature.html |title=Celebrating British Hindi Literature |date= |work= |language=en |access-date=9 जुलाई 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714144118/http://www.nehrucentre.org.uk/events/details/article/celebrating-british-hindi-literature.html |archive-date=14 जुलाई 2014 |url-status=dead }}</ref> इनका जन्म 21 अक्टूबर 1952 में [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] के जगरांव शहर में हुआ। तेजेन्द्र शर्मा की स्कूली पढ़ाई [[दिल्ली]] के अंधा मुग़ल क्षेत्र के सरकारी स्कूल में हुई। [[दिल्ली विश्वविद्यालय]] से [[अंग्रेजी]] विषय में एम॰ए॰ तथा कम्प्यूटर में डिप्लोमा करने वाले तेजेन्द्र शर्मा [[हिन्दी]], [[अंग्रेजी]], [[पंजाबी]], [[उर्दू]] तथा [[गुजराती]] भाषाओं का ज्ञान रखते हैं।<ref>हिन्दी लेखक संदर्भिका, पृष्ठ-238, प्रकाशक- केन्द्रीय हिन्दी निदेशालय उच्चतर शिक्षा विभाग मानव संसाधन विकास मंत्रालय, भारत सरकार, पश्चिमी खण्ड-7, रामकृष्णपुरम, नई दिल्ली-110066 </ref> उनके द्वारा लिखा गया धारावाहिक 'शांति' दूरदर्शन से १९९४ में अंतर्राष्ट्रीय लोकप्रियता प्राप्त कर चुका है। [[अन्नू कपूर]] निर्देशित फ़िल्म 'अभय' में [[नाना पाटेकर]] के साथ उन्होंने प्रमुख भूमिका निभाई है। वे [[इंदु शर्मा मेमोरियल ट्रस्ट]] के संस्थापक तथा [[हिंदी साहित्य]] के एकमात्र अंतर्राष्ट्रीय सम्मान [[इन्दु शर्मा अंतर्राष्ट्रीय कथा सम्मान]] प्रदान करनेवाली संस्था 'कथा यू॰के॰' के सचिव हैं। == प्रकाशित कृतियाँ == '''कहानी संग्रह'''- काला सागर<ref>संस्करण-1990, वाणी प्रकाशन, नई दिल्ली-11002. पृष्ठ संख्या - 98, मूल्यः रु.30=00 </ref>, ढिबरी टाईट<ref>संस्करण-1994, वाणी प्रकाशन, नई दिल्ली-11002. पृष्ठ संख्या - 133, मूल्यः रु.80=00 </ref>, देह की कीमत<ref>संस्करण-1999, वाणी प्रकाशन, नई दिल्ली-11002. दूसरा संस्करण, पृष्ठ संख्या- 127, मूल्यः रु.125=00 </ref>, ये क्या हो गया<ref>संस्करण-2003, डायमंड पाकेट बुक्स प्रा. लि., X-30 ओखला इंडस्ट्रियल एरिया Phase II, नई दिल्ली-110020. पृष्ठ संख्या-126, मूल्यः पेपरबैक- रु.60/- सजिल्दः रु.150=00 </ref>, पासपोर्ट के रंग, बेघर आंखें<ref>संस्करण-2007, अरू पब्लिकेशन्स (प्रा.) लि. 9, दरियागंज, टेलिफ़ोन ऑफ़िस के निकट, नई दिल्ली-110002. पृष्ठ संख्या 168, मूल्यः रु.200=00 </ref>, सीधी रेखा की परतें<ref>संस्करण-2009, तेजेन्द्र शर्मा की समग्र कहानियां भाग-1), वाणी प्रकाशन, अंसारी रोड, नई दिल्ली-110002. पृष्ठ संख्या - 276, मूल्यः रु.425=00 </ref>, कब्र का मुनाफा<ref>संस्करण-2010, सामयिक प्रकाशन, नई दिल्ली 110002. पृष्ठ संख्या 160, मूल्यः रु.250=00 </ref>, प्रतिनिधि कहानियां<ref>संस्करण 2014, किताबघर प्रकाशन, 4855-56/24 अंसारी रोड, नई दिल्ली-10002. पृष्ठ संख्या - 150, मूल्यः रु.250=00</ref> मेरी प्रिय कथाएं<ref>संस्करण-2014, ज्योतिपर्व प्रकाशन, 99 ज्ञानखण्ड-3, इंदिरापुरम, ग़ाज़ियाबाद-201012. पृष्ठ- 110, मूल्यः रु249=00</ref>, दीवार में रास्ता,<ref>संस्करण-2012, वाणी प्रकाशन, अंसारी रोड, नई दिल्ली-110002. पृष्ठ संख्या- 180, मूल्यः रु.295=00</ref> गोद उतराई<ref>{{Cite book|title=गोद उतराई|last=शर्मा|first=तेजेंद्र|publisher=शिवना प्रकाशन|year=2025|isbn=978-93-48636-16-4|location=सीहोर, मध्य प्रदेश|pages=108}}</ref> '''कविता एवं गजल संग्रह'''- ये घर तुम्हारा है,<ref>संस्करण-2007 - कविता एवं ग़ज़ल संग्रह), मेधा प्रकाशन, नवीन शाहदरा, दिल्ली-110032. पृष्ठ संख्या - 126, मूल्यः रु.200=00</ref> टेम्स नदी के तट से<ref>{{Cite book|title=टेम्स नदी के तट से|last=शर्मा|first=तेजेन्द्र|publisher=प्रलेक प्रकाशन प्राइवेट लिमिटेड|year=2021|isbn=978-81-946662-9-5|location=महाराष्ट्र|pages=179}}</ref> '''अनूदित साहित्य'''- ढिबरी टाइट नाम से पंजाबी (2004), पासपोर्ट का रंगहरू नाम से नेपाली (2006), ईंटों का जंगल नाम से उर्दू (2007) में उनकी अनूदित कहानियों के संग्रह प्रकाशित हुए हैं। == संपादन == # समुद्र पार रचना संसार-2008(21 प्रवासी लेखकों की कहानियों का संकलन) # यहाँ से वहाँ तक-2006 (ब्रिटेन के कवियों का कविता संग्रह) # ब्रिटेन में उर्दू क़लम-2010 # समुद्र पार हिन्दी ग़ज़ल-2011 # प्रवासी संसार कथा विशेषांक-2011 # सृजन संदर्भ पत्रिका का प्रवासी साहित्य विशेषांक-2012 # देशान्तर- प्रवासी कहानी संग्रह (दिल्ली हिन्दी अकादमी-2012) #दो वर्ष तक ब्रिटेन से प्रकाशित होने वाली पत्रिका पुरवाई का संपादन। == पुरस्कार व सम्मान == '''भारत में'''- # केन्द्रीय हिन्दी संस्थान, आगरा का डॉ॰ मोटूरि सत्यनारायण सम्मान-२०११<ref>{{cite news |url=http://news.apnimaati.com/2013/11/blog-post_5625.html |title=तेजेंद्र शर्मा को मोटूरि सत्यनारायण पुरस्कार |date= |work=अपनी माटी |language= |access-date=9 जुलाई 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714152736/http://news.apnimaati.com/2013/11/blog-post_5625.html |archive-date=14 जुलाई 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.amarujala.com/news/states/haryana/panchkula/Panchkula-18122-146/ |title=कथाकार तेजेंद्र शर्मा को विशेष साहित्य सेवी सम्मान |date=२९ जुलाई २०१३ |work=[[अमर उजाला]] |language=hi |access-date=9 जुलाई 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714215152/http://www.amarujala.com/news/states/haryana/panchkula/Panchkula-18122-146/ |archive-date=14 जुलाई 2014 |url-status=live }}</ref> # यू.पी. हिन्दी संस्थान का प्रवासी भारतीय साहित्य भूषण सम्मान-२००३ # हरियाणा राज्य साहित्य अकादमी सम्मान- २०१२<ref>{{cite news |url=http://hindi.webdunia.com/nri-nriactivities/%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%85%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8-1130117042_1.htm |title=तेजेंद्र शर्मा को हरियाणा साहित्य अकादमी सम्मान |date= |work=वेब दुनिया |language=hi |access-date=9 जुलाई 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130403160611/http://hindi.webdunia.com/nri-nriactivities/%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%85%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8-1130117042_1.htm |archive-date=3 अप्रैल 2013 |url-status=dead }}</ref> # ढिबरी टाइट के लिये महाराष्ट्र राज्य साहित्य अकादमी पुरस्कार-१९९५ प्रधानमंत्री श्री अटल बिहारी वाजपेयी के हाथों # सहयोग फ़ाउंडेशन का युवा साहित्यकार पुरस्कार-१९९८ # सुपथगा सम्मान-१९८७ # प्रथम संकल्प साहित्य सम्मान- दिल्ली (२००७) # तितली बाल पत्रिका का साहित्य सम्मान - बरेली (२००७) '''विदेश में'''- # भारतीय उच्चायोग, लन्दन द्वारा डॉ॰ हरिवंशराय बच्चन सम्मान (२००८) # कृति यू॰के॰ द्वारा वर्ष २००२ के लिये बेघर आंखें को सर्वश्रेष्ठ कहानी का पुरस्कार # अंतरराष्ट्रीय स्पंदन कथा सम्मान (२०१४)<ref>{{cite news |url=http://www.bhaskar.com/article/MAT-MP-BPL-c-58-2128494-NOR.html |title=तेजेंद्र शर्मा को मिला अंतरराष्ट्रीय स्पंदन कथा सम्मान |date=२९ जनवरी २०१४ |work=भास्कर |language=hi |access-date=9 जुलाई 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714120743/http://www.bhaskar.com/article/MAT-MP-BPL-c-58-2128494-NOR.html |archive-date=14 जुलाई 2014 |url-status=live }}</ref> == सन्दर्भ == <references/> == इन्हें भी देखें == * [[आधुनिक हिंदी गद्य का इतिहास]] * [[आधुनिक हिंदी पद्य का इतिहास]] * [[हिंदी साहित्य]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20140812204137/http://www.shabdankan.com/2014/08/Bahikhata-Tejinder-Sharma.html ''बहीखाता'' '''शब्दांकन''' पर ] * [https://web.archive.org/web/20090423114517/http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE तेजेंद्र शर्मा की रचनाएँ कविता कोश में] * [https://web.archive.org/web/20060720213803/http://www.abhivyakti-hindi.org/kahaniyan/vatan_se_door/index.htm लोकप्रिय प्रवासी कथाकार व उनकी रचनाएं] * [https://web.archive.org/web/20060824070620/http://anubhuti-hindi.org/dishantar/index.htm लोकप्रिय प्रवासी कवि व उनकी कविताएँ] * [https://web.archive.org/web/20060929132851/http://www.abhivyakti-hindi.org/snibandh/2004/britain_hindi/britain_hindi1.htm यू के में हिंदी:उद्भव और विकास] {{पद्मभूषण डॉ॰ मोटूरि सत्यनारायण पुरस्कार}} {{ब्रिटेन के प्रवासी हिंदी लेखक}} [[श्रेणी:ब्रिटेन के प्रवासी हिंदी लेखक]] [[श्रेणी:कवि]] [[श्रेणी:लेखक]] [[श्रेणी:नाटककार]] [[श्रेणी:हिन्दी लेखक]] [[श्रेणी:1952 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 1i57l4z9v3e8n9foerzy2f3b515h29c 6555985 6555981 2026-05-24T13:28:15Z INDRESH.MOHAN 914891 6555985 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = तेजेंद्र शर्मा | image = | imagesize = | caption = | pseudonym = | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1952|10|21}} | birth_place = जगरांव, [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[भारत]] | death_date = | death_place = | occupation = [[कहानीकार]], [[कवि]], [[लेखक]] | nationality = [[ब्रिटेन]] | period = | genre = | subject = साहित्य | movement = | notableworks = | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = [[मोटूरि सत्यनारायण|डॉ॰ मोटूरि सत्यनारायण सम्मान]] (२०११)<br /> [[साहित्य अकादमी पुरस्कार|हरियाणा राज्य साहित्य अकादमी सम्मान]] (२०१२)<ref>{{cite news |url=http://dainiktribuneonline.com/2013/07/%E0%A4%B2%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8B/ |title=लंदन के तेजेंद्र शर्मा को विशेष साहित्य सेवी सम्मान |date=२८ जुलाई २०१३ |work=दैनिक ट्रिब्यून | language = hi}}</ref><br /> [[हरिवंशराय बच्चन|डॉ॰ हरिवंशराय बच्चन सम्मान]] (२००८)<br /> अंतरराष्ट्रीय स्पंदन कथा सम्मान (२०१४) | signature = | website = }} '''तेजेंद्र शर्मा''' (जन्म २१ अक्टूबर १९५२)<ref>{{Cite web |url=http://abhivyakti-hindi.org/lekhak/t/tejendersharma.htm |title=तेजेन्द्र शर्मा का परिचय अभिव्यक्ति में |access-date=1 अक्तूबर 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121006115418/http://www.abhivyakti-hindi.org/lekhak/t/tejendersharma.htm |archive-date=6 अक्तूबर 2012 |url-status=dead }}</ref> [[ब्रिटेन]] में बसे भारतीय मूल के [[हिंदी]] कवि लेखक एवं कहानीकार है।<ref>{{cite news |url=http://www.pravasiduniya.com/%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80-%E0%A4%95 |title=तेजेंद्र शर्मा को मिला अंतरराष्ट्रीय स्पंदन कथा सम्मान |date=२९ जनवरी २०१४ |work=भास्कर |language=hi |access-date=9 जुलाई 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715044832/http://www.pravasiduniya.com/%e0%a4%a4%e0%a5%87%e0%a4%9c%e0%a5%87%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a5%8d%e0%a4%b0-%e0%a4%b6%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%ae%e0%a4%be-%e0%a4%95%e0%a5%80-%e0%a4%95%e0%a4%b9%e0%a4%be%e0%a4%a8%e0%a5%80-%e0%a4%95 |archive-date=15 जुलाई 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.nehrucentre.org.uk/events/details/article/celebrating-british-hindi-literature.html |title=Celebrating British Hindi Literature |date= |work= |language=en |access-date=9 जुलाई 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714144118/http://www.nehrucentre.org.uk/events/details/article/celebrating-british-hindi-literature.html |archive-date=14 जुलाई 2014 |url-status=dead }}</ref> इनका जन्म 21 अक्टूबर 1952 में [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] के जगरांव शहर में हुआ। तेजेन्द्र शर्मा की स्कूली पढ़ाई [[दिल्ली]] के अंधा मुग़ल क्षेत्र के सरकारी स्कूल में हुई। [[दिल्ली विश्वविद्यालय]] से [[अंग्रेजी]] विषय में एम॰ए॰ तथा कम्प्यूटर में डिप्लोमा करने वाले तेजेन्द्र शर्मा [[हिन्दी]], [[अंग्रेजी]], [[पंजाबी]], [[उर्दू]] तथा [[गुजराती]] भाषाओं का ज्ञान रखते हैं।<ref>हिन्दी लेखक संदर्भिका, पृष्ठ-238, प्रकाशक- केन्द्रीय हिन्दी निदेशालय उच्चतर शिक्षा विभाग मानव संसाधन विकास मंत्रालय, भारत सरकार, पश्चिमी खण्ड-7, रामकृष्णपुरम, नई दिल्ली-110066 </ref> उनके द्वारा लिखा गया धारावाहिक 'शांति' दूरदर्शन से १९९४ में अंतर्राष्ट्रीय लोकप्रियता प्राप्त कर चुका है। [[अन्नू कपूर]] निर्देशित फ़िल्म 'अभय' में [[नाना पाटेकर]] के साथ उन्होंने प्रमुख भूमिका निभाई है। वे [[इंदु शर्मा मेमोरियल ट्रस्ट]] के संस्थापक तथा [[हिंदी साहित्य]] के एकमात्र अंतर्राष्ट्रीय सम्मान [[इन्दु शर्मा अंतर्राष्ट्रीय कथा सम्मान]] प्रदान करनेवाली संस्था 'कथा यू॰के॰' के सचिव हैं। == प्रकाशित कृतियाँ == '''कहानी संग्रह'''- काला सागर<ref>संस्करण-1990, वाणी प्रकाशन, नई दिल्ली-11002. पृष्ठ संख्या - 98, मूल्यः रु.30=00 </ref>, ढिबरी टाईट<ref>संस्करण-1994, वाणी प्रकाशन, नई दिल्ली-11002. पृष्ठ संख्या - 133, मूल्यः रु.80=00 </ref>, देह की कीमत<ref>संस्करण-1999, वाणी प्रकाशन, नई दिल्ली-11002. दूसरा संस्करण, पृष्ठ संख्या- 127, मूल्यः रु.125=00 </ref>, ये क्या हो गया<ref>संस्करण-2003, डायमंड पाकेट बुक्स प्रा. लि., X-30 ओखला इंडस्ट्रियल एरिया Phase II, नई दिल्ली-110020. पृष्ठ संख्या-126, मूल्यः पेपरबैक- रु.60/- सजिल्दः रु.150=00 </ref>, पासपोर्ट के रंग, बेघर आंखें<ref>संस्करण-2007, अरू पब्लिकेशन्स (प्रा.) लि. 9, दरियागंज, टेलिफ़ोन ऑफ़िस के निकट, नई दिल्ली-110002. पृष्ठ संख्या 168, मूल्यः रु.200=00 </ref>, सीधी रेखा की परतें<ref>संस्करण-2009, तेजेन्द्र शर्मा की समग्र कहानियां भाग-1), वाणी प्रकाशन, अंसारी रोड, नई दिल्ली-110002. पृष्ठ संख्या - 276, मूल्यः रु.425=00 </ref>, कब्र का मुनाफा<ref>संस्करण-2010, सामयिक प्रकाशन, नई दिल्ली 110002. पृष्ठ संख्या 160, मूल्यः रु.250=00 </ref>, प्रतिनिधि कहानियां<ref>संस्करण 2014, किताबघर प्रकाशन, 4855-56/24 अंसारी रोड, नई दिल्ली-10002. पृष्ठ संख्या - 150, मूल्यः रु.250=00</ref> मेरी प्रिय कथाएं<ref>संस्करण-2014, ज्योतिपर्व प्रकाशन, 99 ज्ञानखण्ड-3, इंदिरापुरम, ग़ाज़ियाबाद-201012. पृष्ठ- 110, मूल्यः रु249=00</ref>, दीवार में रास्ता,<ref>संस्करण-2012, वाणी प्रकाशन, अंसारी रोड, नई दिल्ली-110002. पृष्ठ संख्या- 180, मूल्यः रु.295=00</ref> गोद उतराई<ref>{{Cite book|title=गोद उतराई|last=शर्मा|first=तेजेंद्र|publisher=शिवना प्रकाशन|year=2025|isbn=978-93-48636-16-4|location=सीहोर, मध्य प्रदेश|pages=108}}</ref> '''कविता एवं गजल संग्रह'''- ये घर तुम्हारा है,<ref>संस्करण-2007 - कविता एवं ग़ज़ल संग्रह), मेधा प्रकाशन, नवीन शाहदरा, दिल्ली-110032. पृष्ठ संख्या - 126, मूल्यः रु.200=00</ref> टेम्स नदी के तट से<ref>{{Cite book|title=टेम्स नदी के तट से|last=शर्मा|first=तेजेन्द्र|publisher=प्रलेक प्रकाशन प्राइवेट लिमिटेड|year=2021|isbn=978-81-946662-9-5|location=महाराष्ट्र|pages=179}}</ref> '''अनूदित साहित्य'''- ढिबरी टाइट नाम से पंजाबी (2004), पासपोर्ट का रंगहरू नाम से नेपाली (2006), ईंटों का जंगल नाम से उर्दू (2007) में उनकी अनूदित कहानियों के संग्रह प्रकाशित हुए हैं। == संपादन == # समुद्र पार रचना संसार-2008(21 प्रवासी लेखकों की कहानियों का संकलन) # यहाँ से वहाँ तक-2006 (ब्रिटेन के कवियों का कविता संग्रह) # ब्रिटेन में उर्दू क़लम-2010 # समुद्र पार हिन्दी ग़ज़ल-2011 # प्रवासी संसार कथा विशेषांक-2011 # सृजन संदर्भ पत्रिका का प्रवासी साहित्य विशेषांक-2012 # देशान्तर- प्रवासी कहानी संग्रह (दिल्ली हिन्दी अकादमी-2012) #दो वर्ष तक ब्रिटेन से प्रकाशित होने वाली पत्रिका पुरवाई का संपादन। == पुरस्कार व सम्मान == '''भारत में'''- # केन्द्रीय हिन्दी संस्थान, आगरा का डॉ॰ मोटूरि सत्यनारायण सम्मान-२०११<ref>{{cite news |url=http://news.apnimaati.com/2013/11/blog-post_5625.html |title=तेजेंद्र शर्मा को मोटूरि सत्यनारायण पुरस्कार |date= |work=अपनी माटी |language= |access-date=9 जुलाई 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714152736/http://news.apnimaati.com/2013/11/blog-post_5625.html |archive-date=14 जुलाई 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.amarujala.com/news/states/haryana/panchkula/Panchkula-18122-146/ |title=कथाकार तेजेंद्र शर्मा को विशेष साहित्य सेवी सम्मान |date=२९ जुलाई २०१३ |work=[[अमर उजाला]] |language=hi |access-date=9 जुलाई 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714215152/http://www.amarujala.com/news/states/haryana/panchkula/Panchkula-18122-146/ |archive-date=14 जुलाई 2014 |url-status=live }}</ref> # यू.पी. हिन्दी संस्थान का प्रवासी भारतीय साहित्य भूषण सम्मान-२००३ # हरियाणा राज्य साहित्य अकादमी सम्मान- २०१२<ref>{{cite news |url=http://hindi.webdunia.com/nri-nriactivities/%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%85%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8-1130117042_1.htm |title=तेजेंद्र शर्मा को हरियाणा साहित्य अकादमी सम्मान |date= |work=वेब दुनिया |language=hi |access-date=9 जुलाई 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130403160611/http://hindi.webdunia.com/nri-nriactivities/%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%85%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8-1130117042_1.htm |archive-date=3 अप्रैल 2013 |url-status=dead }}</ref> # ढिबरी टाइट के लिये महाराष्ट्र राज्य साहित्य अकादमी पुरस्कार-१९९५ प्रधानमंत्री श्री अटल बिहारी वाजपेयी के हाथों # सहयोग फ़ाउंडेशन का युवा साहित्यकार पुरस्कार-१९९८ # सुपथगा सम्मान-१९८७ # प्रथम संकल्प साहित्य सम्मान- दिल्ली (२००७) # तितली बाल पत्रिका का साहित्य सम्मान - बरेली (२००७) '''विदेश में'''- # भारतीय उच्चायोग, लन्दन द्वारा डॉ॰ हरिवंशराय बच्चन सम्मान (२००८) # कृति यू॰के॰ द्वारा वर्ष २००२ के लिये बेघर आंखें को सर्वश्रेष्ठ कहानी का पुरस्कार # अंतरराष्ट्रीय स्पंदन कथा सम्मान (२०१४)<ref>{{cite news |url=http://www.bhaskar.com/article/MAT-MP-BPL-c-58-2128494-NOR.html |title=तेजेंद्र शर्मा को मिला अंतरराष्ट्रीय स्पंदन कथा सम्मान |date=२९ जनवरी २०१४ |work=भास्कर |language=hi |access-date=9 जुलाई 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714120743/http://www.bhaskar.com/article/MAT-MP-BPL-c-58-2128494-NOR.html |archive-date=14 जुलाई 2014 |url-status=live }}</ref> == सन्दर्भ == <references/> == इन्हें भी देखें == * [[आधुनिक हिंदी गद्य का इतिहास]] * [[आधुनिक हिंदी पद्य का इतिहास]] * [[हिंदी साहित्य]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20140812204137/http://www.shabdankan.com/2014/08/Bahikhata-Tejinder-Sharma.html ''बहीखाता'' '''शब्दांकन''' पर ] * [https://web.archive.org/web/20090423114517/http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE तेजेंद्र शर्मा की रचनाएँ कविता कोश में] * [https://web.archive.org/web/20060720213803/http://www.abhivyakti-hindi.org/kahaniyan/vatan_se_door/index.htm लोकप्रिय प्रवासी कथाकार व उनकी रचनाएं] * [https://web.archive.org/web/20060824070620/http://anubhuti-hindi.org/dishantar/index.htm लोकप्रिय प्रवासी कवि व उनकी कविताएँ] * [https://web.archive.org/web/20060929132851/http://www.abhivyakti-hindi.org/snibandh/2004/britain_hindi/britain_hindi1.htm यू के में हिंदी:उद्भव और विकास] {{पद्मभूषण डॉ॰ मोटूरि सत्यनारायण पुरस्कार}} {{ब्रिटेन के प्रवासी हिंदी लेखक}} [[श्रेणी:ब्रिटेन के प्रवासी हिंदी लेखक]] [[श्रेणी:कवि]] [[श्रेणी:लेखक]] [[श्रेणी:नाटककार]] [[श्रेणी:हिन्दी लेखक]] [[श्रेणी:1952 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] fvqyf4pbwzi1o13avt63opncd0xfhj7 भदोही जिला 0 7509 6556116 6555715 2026-05-25T01:54:02Z AMAN KUMAR 911487 [[विशेष:योगदान/Asheesh Anjani Singh|Asheesh Anjani Singh]] ([[सदस्य वार्ता:Asheesh Anjani Singh|वार्ता]]) द्वारा किये गये2 संपादन प्रत्यावर्तित किये गये: संदर्भ रहित जानकारी 6556116 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र | other_name = भदोही जिला | skyline = | skyline_caption = | latd = 25 | latm = 23 | lats = 45 | latNS = N | longd = 82 | longm = 34 | longs = 7 | longEW = E |state_name = उत्तर प्रदेश |district = भदोही | भाषा = अवधी |leader_title = जिला पंचायत अध्यक्ष |leader_name = |altitude = 98 |population_as_of = 2011 |population_total = 1,578,213 |population_total_cite = |population_density = 1,200/km2 |population_denesity_cite = |area_magnitude = 7 |area_total =1055.99 |area_telephone = 91-05414 |postal_code = 221401 |vehicle_code_range = UP-66 | blank1_name_sec1 = [[Human sex ratio|Sex ratio]] | blank1_info_sec1 = 52:48 [[male|♂]]/[[female|♀]] | website = /http://bhadohi.nic.in/ |footnotes = }} '''भदोही जिला''', भारतीय राज्य [[उत्तर प्रदेश]] का एक जिला है। जिले का मुख्यालय [[ज्ञानपुर]] में है। पहले यह [[वाराणसी जिला|वाराणसी जिले]] में था। यह जिला [[प्रयागराज]] और [[वाराणसी]] के बीच मे स्थित है। यह जिला [[प्रयागराज]], [[जौनपुर]], [[वाराणसी]], [[मिर्जापुर]] की सीमाओं को स्‍पर्श करता है। यहाँ का [[भारतीय कालीन प्रौद्योगिकी संस्थान, भदोही|कालीन उद्योग]] विश्वप्रसिद्ध है और [[कृषि]] के बाद दूसरा प्रमुख रोजगार का स्रोत है। == इतिहास == इस जिले की उत्पत्ति ३० जून १९९४ को भदोही के नाम से उत्तर प्रदेश के ६५ वें जिले के रूप में हुई थी। लेकिन बाद में मायावती सरकार ने इसका नाम संत रविदास नगर रख दिया था। फिर 06 दिसम्बर २०१४ को मुख्यमंत्री अखिलेश यादव ने पुनः भदोही नाम रख दिया है। यह ज़िला "कारपेट सिटी " के नाम से विश्व में प्रसिद्ध है। यह उत्तर प्रदेश के सबसे छोटे जिले में गिना जाता है। भदोही के सीतामढ़ी में प्रभु श्री राम की पत्नी सीता का समाहित स्थल हैं यहां पर हनुमान जी का भव्य मूर्ति बनी है। इस भूभाग प्राचीन काल मे नागवंशी भर शासक की लम्बे समय तक शासन रहा है । क्षेत्र मे राजभर राजवंश के ब्यापक सबूत आज भी मौजूद है। इस जनपद का मुख्‍य व्‍यवसाय कालीन है। यहाँ के कालीन उद्योग का लिखित साक्ष्‍य 16वीं सदी की रचना आइन-ए-अकबरी से मिलने लगता है। वैसे कालीन उद्योग का इतिहास लगभग 5000 वर्ष पुराना है। पहला कालीन लगभग 3000 ई॰ पूर्व‍ मिस्र वासियों ने बनाया था। मिस्रवासी बुनाई कला के अच्‍छे ज्ञाता थे। वहीं से यह कला फारस पहुँची लेकिन अरब संस्‍कृति की वजह से इसका विकास बाधित हो गया। अब्‍बासी खलीफाओं के समय में रचित ‘[[अरेबियन नाइट्स]]’ कहानियों में जिन्‍न के साथ कालीनों के उड़ने का उल्‍लेख मिलता है। इन कहानियों में वर्णित हारून-उल-रशीद वास्‍तव में खलीफा थे जिन्‍हें अरबों का एक छत्र प्रभुत्‍व समाप्‍त करने का श्रेय दिया जाता है। अब्‍बासी खलीफाओं के पश्‍चात इस्‍लामिक साम्राज्‍य का विकेन्‍द्रीकरण हुआ तथा तुर्की व इस्‍लामिक राज्‍यों का उदय हुआ। मुगल राज्‍य भी उन्‍हीं में से एक था। फारस से मुगलों के साथ कालीन बनाने की कला भारत आयी। कश्‍मीर को मुगलों ने इस कला के लिए उपयुक्‍त स्‍थल के रूप में चुना जहाँ से यहाँ उत्‍तर-प्रदेश, राजस्‍थान व पंजाब पहुँची। [[Image:A carpet seller in Jaipur.jpg|right|thumb|300px|भदोही के जयपुर में कालीन का प्रदर्शन करता एक विक्रेता]] [[Image:Hariharnath Mandir, Gyanpur.jpg|right|thumb|300px|भदोही के ज्ञानपुर का '''हरिहरनाथ मन्दिर''']] 1580 ई॰ में मुगल बादशाह अकबर ने फारस से कुछ कालीन बुनकरों को अपने दरबार में बुलाया था। इन बुनकरों ने कसान, इफशान और हेराती नमूनों के कालीनें अकबर को भेंट की। [[अकबर]] इन कालीनों से बहुत प्रभावित हुआ उसने आगरा, दिल्‍ली और लाहौर में कालीन बुनाई प्रशिक्षण एवं उत्‍पाद केन्‍द्र खोल दिये। इसके बाद आगरा से बुनकरों का एक दल [[जी॰ टी॰ रोड]] के रास्‍ते बंगाल की ओर अग्रसर हुआ। रात्रि विश्राम के लिए यह हल घोसिया-माधोसिंह में रूका। इस दल ने यहाँ रूकने पर कालीन निर्माण का प्रयास किया। स्‍थानीय शासक और जुलाहों के माध्‍यम से यहाँ कालीन बुनाई की सुविधा प्राप्‍त हो गयी। धीरे-धीरे भदोही के जुलाहे इस कार्य में कुशल होते गए। वे आस-पास की रियासतों मे घूम-घूम कर कालीन बेचते थे और धन एकत्र करते थे। [[ईस्‍ट इण्डिया कम्‍पनी]] के व्‍यापारी इस कालीन निर्माण की कला से बहुत प्रभावित थे। उन्‍होंने अन्‍य हस्‍तशिल्‍पों का विनाश करना अपना दायित्‍व समझा था लेकिन कालीन की गुणवत्‍ता और इसके यूरोपीय बाजार मूल्‍य को देखकर इस हस्‍तशिल्‍प पर हाथ नहीं लगाया। 1851 में ईस्‍ट इण्डिया कम्‍पनी ने यहाँ के बने कालीनों को विश्‍व प्रदर्शनी में रखा जिसे सर्वोत्‍क्रष्‍ट माना गया। अर्न्‍तराष्‍ट्रीय बाज़ार में कालीन के 6 मुख्‍य उत्‍पादक हैं- [[ईरान]], [[चीन]], [[भारत]], [[पाकिस्‍तान]], [[नेपाल]], [[तुर्की]]। नाटेड कालीन निर्यात का 90 प्रतिशत ईरान, चीन, भारत और नेपाल से होता है जिसमें ईरान 30 प्रतिशत, भारत 20 प्रतिशत और नेपाल का हिस्‍सा 10 प्रतिशत है। कालीन निर्यात का 95 प्रतिशत यूरोप और अमेरिका में जाता है। अकेले जर्मनी 40 प्रतिशत कालीन आयात करता है। भदोही के कालीनों के निर्माण के सम्‍बन्‍ध में आश्‍चर्यजनक बात यह है कि यहाँ इस उद्योग का कच्‍चा माल पैदा नहीं होता। केवल कुशल श्रम की उपलब्‍धता ही सबसे बड़ा अस्‍त्र है। जिसके बल पर भदोही अपनी छाप विश्‍व बाज़ार में बनाए है। == भूगोल == भारत के भौगोलिक मानचित्र पर यह ज़िला मध्‍य गंगा घाटी में 25.09 अक्षांश उत्‍तरी से 25.32 उत्‍तरी अक्षांश तक तथा 82.45 देशान्‍तर पूर्वी तक फैला है। 1056 वर्ग कि॰मी॰ क्षेत्रफल वाले इस जिले की जनसंख्‍या 1578213 है। ज्ञानपुर औराई, भदोही तीन तहसील मुख्‍यालयों के अधीन डीघ, अभोली, सुरियावां, ज्ञानपुर औराई और भदोही विकास खण्‍ड कार्यालय है। इलाहाबाद के हंडिया और प्रतापपुर विधानसभा के साथ मिलकर संसदीय क्षेत्र बनाने वाले इस जनपद मे 3 विधान सभा क्षेत्र ज्ञानपुर औराई और भदोही हैं। यह ज़िला गंगा के मैदानी इलाके में बसा हुआ है। इसका दक्षिणी सीमा में गंगा नदी है। जिले के उत्तर दिशा में जौनपुर पूर्व में वाराणसी और मिर्ज़ापुर, दक्षिण और पश्चिम में इलाहबाद स्थित है। सबसे प्रसिद्ध गंगा घाट रामपुर का घाट है। जिले का घनत्व 1055.99 km² है। गंगा नदी से तीनो दिशाओं से घिरा [[कोनिया क्षेत्र]] जैसे प्राकृतिक क्षेत्र इस जिले में आते हैं। बाबा हरिहर नाथ मंदिर (ज्ञानपुर),[[सीता समाहित स्थल (सीतामढ़ी)]], [[बाबा गंगेश्वरनाथ धाम]] ([[इटहरा]]), इत्यादि यहाँ के प्रमुख मंदिर हैं। == भाग == इस जिले में तीन तहसील भदोही औराई, ज्ञानपुर और ६ मंडल (ब्लाक) भदोही, औराई, ज्ञानपुर, सुरियावां, डीघ और अभोली है। यहाँ १०७५ बसे गाँव और १४९ नाम के गाँव के साथ ७९ न्याय पंचायत और ४८९ ग्राम पंचायत हैं। इस जिले में ९ पुलिस थाने हैं। == जनसांख्यिकी == {{bar box |title=भदोही जिले में विभिन्न धर्मावलम्बियों की संख्या<ref>{{cite web|url=http://www.census2011.co.in/data/religion/district/569-sant-ravidas-nagar.html|title=Sant Ravidas Nagar District Religion Data - Census 2011|author=|date=|website=www.census2011.co.in|accessdate=19 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180320105444/http://www.census2011.co.in/data/religion/district/569-sant-ravidas-nagar.html|archive-date=20 मार्च 2018|url-status=dead}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=[[धर्म]] |right1= प्रतिशत |float=right |bars= {{bar percent|[[हिन्दू]]|#FF6600|86.70}} {{bar percent|[[मुसलमान]]|#009000|12.92}} {{bar percent|अन्य|#808080|0.38}} }} भारत की २००१ की जनगणना के अनुसार जिले की कुल जनसंख्या 1,353,705 थी। {| class="wikitable sortable" !'''Description''' !2011 !2001 |- |Actual Population |1,578,213 |1,353,705 |- |Male |807,099 |705,997 |- |Female |771,114 |647,708 |- |Population Growth |16.58% |25.62% |- |Area Sq. Km |1,015 |1,015 |- |Density/km2 |1,555 |1,334 |- |Proportion to Uttar Pradesh Population |0.79% |0.81% |- |Sex Ratio (Per 1000) |955 |917 |- |Child Sex Ratio (0-6 Age) |902 |916 |- |Average Literacy |68.97 |57.90 |- |Male Literacy |81.47 |75.76 |- |Female Literacy |56.03 |38.44 |- |Total Child Population (0-6 Age) |258,583 |273,535 |- |Male Population (0-6 Age) |135,979 |142,781 |- |Female Population (0-6 Age) |122,604 |130,754 |- |Literates |910,146 |625,404 |- |Male Literates |546,782 |426,692 |- |Female Literates |363,364 |198,712 |- |Child Proportion (0-6 Age) |16.38% |20.21% |- |Boys Proportion (0-6 Age) |16.85% |20.22% |- |Girls Proportion (0-6 Age) |15.90% |20.19% |- | colspan="3" |This is Added by Shyamji Maurya 7860742492 |} == मुख्य व्यवसाय == कालीन व्यवसाय, कृषि, लघु उद्योग व्यवसाय, खाद्य व्यवसाय। '''मुख्य व्यंजन :''' भदोही जिले में लोग खाने पीने के शौकीन हैं। यहां विभिन्न तरह के पूर्वांचली व्यंजन पकाए जाते हैं । मुख्य रूप से यहां लोग नाश्ते में चने और प्याज से बनी '''घुघुरी''' और '''सुजी का हलवा''' खाना पसंद किया जाता है। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{उत्तर प्रदेश के जिले }} [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के जिले]] [[श्रेणी:भदोही ज़िला|*]] 8j4qdmxtgjzq2rvak8yznyd0pex833e पर्यायवाची 0 8253 6556257 6034843 2026-05-25T10:17:21Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556257 wikitext text/x-wiki ऐसे [[शब्द]] जिनके [[अर्थ]] समान हों, '''पर्यायवाची''' ({{Lang-en|:Synonyms}}) [[शब्द]] कहलाते हैं। [[पानी]] के पर्यायवाची शब्द हैं [[जल]], [[नीर]], [[अंबु]], [[तोय]] आदि। [[सूर्य]] के पर्यायवाची शब्द - दिनकर, दिवाकर, भानु, भास्कर, आक, आदित्य, दिनेश, मित्र, मार्तण्ड, मन्दार, पतंग, विहंगम, रवि, प्रभाकर, अरुण, अंशुमाली और सूरज भगत। ==इन्हें भी देखें== * [[समान्तर कोश]] * [[विलोम]] == बाहरी कड़ियाँ == * [http://hindi-store.tipsadda.com/2015/09/list-of-hindi-synonyms-paryaywachi-shabd.html हिन्दी पर्यायवाची शब्दों की सूची] * [http://hi.wiktionary.org/wiki/Paryaayavaachee_Shabda प्रायः उपयोग में आने वाले पर्यायवाची शब्द] * [http://www.bhaskar.com/2009/11/01/091101074401_synonems_of_women_in_sanskrit_in_ambala.html संस्कृत में नारी के 352 पर्यायवाची] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100721025001/http://www.bhaskar.com/2009/11/01/091101074401_synonems_of_women_in_sanskrit_in_ambala.html |date=21 जुलाई 2010 }} * [http://books.google.co.in/books?id=p1imITkNR6UC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false रघुकोश] : हिन्दी के सामान्य बोलचाल के शब्दों के संस्कृत समानार्थी * [http://www.synonyms.me/ Synonyms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110830095754/http://synonyms.me/ |date=30 अगस्त 2011 }} at [http://www.synonyms.me/ Synonyms.Me] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110830095754/http://synonyms.me/ |date=30 अगस्त 2011 }} * [http://www.synonyms.net/ Synonyms.net] - Online synonyms thesaurus reference resource that also provides images for search terms. * [http://www.synomizer.com/ Synomizer!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081104052425/http://www.synomizer.com/ |date=4 नवंबर 2008 }} - supports word and a unique text analysis in five languages. * [http://trovami.altervista.org/sinonimi/en Thesaurus] - Online synonyms in English, Italian, French and German. * [http://thesaurus.oxid.ro/ Free Online English Thesaurus and Dictionary.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081221200345/http://thesaurus.oxid.ro/ |date=21 दिसंबर 2008 }} Free Online English Thesaurus and dictionary containing synonyms, related Words, antonyms, definitions, idioms, words and terms using Merriam Websters Thesaurus, Wordnet Reference and Roget's Thesaurus Definitions. * [http://www.online-utility.org/webmaster/keyword_suggestion.jsp Synonym tool for websites] - creates lists of synonyms for arbitrary page on WWW * [http://dico.isc.cnrs.fr/dico/en/search English Synonym Dictionary] - offers 500 searches for synonym per user per day * [http://jeck.ru/tools/SynonymsDictionary/ Russian Synonym Dictionary] - Over 250 000 synonyms * [http://www.synonym.com/synonym/ Synonym Thesaurus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719031422/http://www.synonym.com/synonym/ |date=19 जुलाई 2008 }} * [http://synonyms24.com Synonyms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190622154251/https://synonyms24.com/ |date=22 जून 2019 }} - Over 100 000 synonyms * [http://www.synonymes.com French synonyms] * [http://www.google.co.uk/ig/directory?url=edwardguiness.com/gadgets/anotherwordforgadget.xml iGoogle Gadget] - Synonym Gadget for iGoogle * [http://freesynonymizer.com/ English synonyms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080813032149/http://freesynonymizer.com/ |date=13 अगस्त 2008 }} * [http://www.synomix.org Synonym, thesaurus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161210025725/http://www.synomix.org/ |date=10 दिसंबर 2016 }} - Complete thesaurus database (more than 140 thousand words and phrases, more than 1 milion relations) It is the first system to help find all possible varieties of searched words. It is also the first system, which automatically turns the entire text, not only a single word. [[श्रेणी:भाषा]] [[श्रेणी:व्याकरण]] [[श्रेणी:शब्दार्थ]] 5zu6h48ef3xpmc4bnzh3c1598tg5735 बिपाशा बसु 0 8541 6556255 6245323 2026-05-25T10:12:36Z हिंदुस्थान वासी 89741 /* अभिनय श्रेय */ फिल्म जोड़ी 6556255 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = बिपाशा बसु | image = Bipasha Basu at The Great Indian Wedding Book launch (5) (cropped).jpg | caption = अगस्त 2017 के एक कार्यक्रम के दौरान | birth_date = {{birth date and age|1979|1|7|df=yes}}<ref name="Bday">{{cite news|title=Bipashu Basu to marry by end of 2012?|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Bipashu-Basu-to-marry-by-end-of-2012/movie-review/11376599.cms|author=Times News Network (TNN)|work=The Times of India|date=6 January 2012|accessdate=14 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121202150307/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Bipashu-Basu-to-marry-by-end-of-2012/movie-review/11376599.cms|archive-date=2 दिसंबर 2012|url-status=live}}</ref> | birth_place = [[नई दिल्ली]], भारत | occupation = अभिनेत्री, मॉडल | spouse = {{marriage|[[करन सिंह ग्रोवर]]|2016}}<ref>{{cite news|title=First Pics: Bipasha Basu and Karan Singh Grovers Mehendi|url=http://movies.ndtv.com/bollywood/first-pics-bipasha-basu-and-karan-singh-grovers-mehendi-1400743|agency=NDTV|accessdate=29 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160430115620/http://movies.ndtv.com/bollywood/first-pics-bipasha-basu-and-karan-singh-grovers-mehendi-1400743|archive-date=30 अप्रैल 2016|url-status=live}}</ref> | yearsactive = 1996–वर्तमान | nationality = भारतीय }} '''बिपाशा बसु''' एक भारतीय फिल्म [[अभिनेत्री]] और मॉडल हैं, जो ज्यादातर [[हिन्दी]] फिल्मों में काम करती हैं। इसके अलावा [[तमिल]], [[तेलुगू]], [[बंगाली]] और [[अंग्रेजी]] भाषा की फिल्मों में भी दिखाई दे चुकी हैं। इन्हें कई पुरस्कार भी प्राप्त हो चुके हैं, जिसमें [[फिल्मफेयर]] के 6 नामांकन और एक पुरस्कार भी शामिल है। इन्हें ज्यादातर डरावनी फिल्मों में काम करते हुए देखा गया है। इनका जन्म दिल्ली में हुआ और कोलकाता में पली-बढ़ी हैं। इन्होंने 1996 में सुपरमॉडल का कॉन्टेस्ट जीता था, और बाद में फेशन मॉडल के रूप में अपना करियर आगे बढ़ाने लगीं। इसके बाद से इन्हें फिल्मों में काम करने के बहुत से ऑफर आने लगे थे। जिसके बाद इन्होंने ''[[अजनबी (2001 फ़िल्म)|अजनबी]]'' (2001) में अपने नकारात्मक किरदार के साथ फिल्मों में काम करना शुरू किया था। इस फिल्म के कारण इन्हें सर्वश्रेष्ठ शुरुआत के लिए [[फिल्मफेयर]] पुरस्कार भी मिला। इनकी पहली मुख्य भूमिका वाली फिल्म ''[[राज़ (2002 फ़िल्म)|राज़]]'' (2002) थी, जो ब्लॉकबस्टर साबित हुई और इसके कारण इनका सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री हेतु [[फिल्मफेयर]] पुरस्कार का नामांकन भी हुआ था। फिल्मों में अभिनय के अलावा इनकी रुचि सेहत बनाने में भी है। इन्हें कई सारी सेहत बनाने वाली वीडियो में देखा जा सकता है। इसके अलावा इन्होंने कई सारे ब्रांड्स और उत्पादों से जुड़ी हुई हैं। इसके अलावा इन्होंने [[नारीवाद]] और जानवरों के अधिकारों को लेकर भी आवाज उठाई है। इनका काफी समय से [[जॉन अब्राहम]] के साथ चक्कर चल रहा था, पर 2016 में इन्होंने [[करन सिंह ग्रोवर]] से शादी कर ली। ==अभिनय== ===शुरुआत : 2001-02=== सुपरमॉडल प्रतियोगिता में बिपाशा ने भी भाग लिया था, जिसमें एक जज, [[विनोद खन्ना]] भी थे। वे बिपाशा को अपने बेटे, [[अक्षय खन्ना]] के साथ हिमालय पुत्र फिल्म में लेने की सोच रहे थे, पर बिपाशा ने ये कह कर इंकार कर दिया कि अभी वो काफी छोटी हैं और ये किरदार अंजला झवेरी को मिल गया। घर आने के बाद इन्हें [[जया बच्चन]] ने अपने बेटे, [[अभिषेक बच्चन]] के साथ [[जे पी दत्ता|जेपी दत्ता]] की फिल्म "आखिरी मुग़ल" के लिए मना लिया, पर ये फिल्म बन नहीं पाया और दत्ता ने इस फिल्म की स्क्रिप्ट को बदल कर [[करीना कपूर]] के साथ [[रिफ्यूजी]] (2000) बना ली। हालांकि इस फिल्म के लिए पहले [[सुनील शेट्टी]] के साथ बिपाशा को चुना गया था, पर इन्होंने मना कर दिया। 2001 में इन्होंने [[अक्षय कुमार]] के साथ विजय गिलानी की [[अजनबी (2001 फ़िल्म)|अजनबी]] में काम किया और पहली बार हिन्दी फिल्मों में कदम रखा। इस फिल्म को [[अब्बास-मस्तान]] ने निर्देशित किया था और ये फिल्म बॉक्स ऑफिस में सफल रही पर कुछ नापसंद समीक्षाओं का कारण भी बनी। हालांकि इन्हें अपने नकारात्मक किरदार के कारण काफी अच्छी समीक्षा मिली और इनके प्रदर्शन के कारण इन्हें सर्वश्रेष्ठ शुरुआत के लिए फिल्मफेयर पुरस्कार भी मिला था। साल 2002 की शुरुआत [[विक्रम भट्ट]] द्वारा निर्देशित [[राज़ (2002 फ़िल्म)|राज]] फिल्म के साथ हुआ था, जो बहुत ही सफल फिल्म साबित हुई और हिन्दी फिल्म उद्योग में इनकी जड़ें पक्की करने में काफी मददगार भी साबित हुई। इस फिल्म में ये एक ऐसी औरत का किरदार निभा रही थीं, जो आत्माओं से संपर्क करती है और छुपे हुए राज तक पहुँचती है। इसे समीक्षकों ने काफी सराहा था। ''द ट्रिब्यून'' ने लिखा कि "ये बिपाशा बसु हैं, जो अपने प्रदर्शन से पूरे शो को ले गईं"। उन्हें राज के लिए सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री का फिल्मफेयर नामांकन भी हुआ था। इसके बाद इन्होंने संजय गांधवी की [[मेरे यार की शादी है]] में एक सहायक भूमिका में काम किया था, जो पैसे कमाने में सफल रहा। हालांकि [[डेविड धवन]] की [[चोर मचाये शोर (2002 फ़िल्म)|चोर मचाये शोर]] इनका पहला ऐसा फिल्म बना, जो कमाई के मामले में सफल नहीं हो पाया। इसके अलावा ये [[महेश बाबू]] और [[लीसा रे]] के साथ तेलुगू फिल्म, ''टक्करी दोंगा'' में एक सहायक किरदार के रूप में दिखाई दी। इसी साल इनकी एक और फिल्म, [[गुनाह (2002 फ़िल्म)|गुनाह]] भी बॉक्स ऑफिस में सफल नहीं हो पाई। इस फिल्म में बिपाशा एक पुलिस अफसर की भूमिका निभा रही थी, जिसे दोषी से प्यार हो जाता है और वो उसे सुधारने का प्रयास करते रहती है। ''वैरायटी'' के ''डेरेक एले'' ने कहा कि एक इनके लिए ये किरदार सही नहीं था। ===2003–05=== 2003 में इन्होंने [[पूजा भट्ट]] की कामुक थ्रिलर फिल्म, [[जिस्म]] में [[जॉन अब्राहम]] के साथ काम किया था, जिसे समीक्षकों ने काफी सराहा और बॉक्स ऑफिस में भी ठीक-ठाक कमाई करने में सफल रहा था। इस फिल्म में ये एक अमीर आदमी की पत्नी के किरदार में हैं, जिसका एक शराबी वकील के साथ चक्कर चलते रहता है और इस वजह से वो अपने पति को मारने की योजना बनाती है। इस फिल्म को ''चैनल 4'' के सर्वे के अनुसार शीर्ष 100 कामुक दृश्य वाले फिल्मों में 92वां स्थान मिला था। ''[[बॉलीवुड हंगामा]]'' के फिल्म आलोचक, [[तरण आदर्श]] ने कहा कि "... असल में इसे आगे ले जाने वाली बिपाशा बसु है; उनकी अदाएं और गहरी आवाज, ठंडा और संतुलित व्यक्तित्व इन्हें [[ज़ीनत अमान]] और [[परवीन बॉबी]] के बाद सबसे प्रभावशाली मन मोह लेने वाली बनाता है।" इस फिल्म के कारण इनका नामांकन फिल्मफेयर के सर्वश्रेष्ठ खलनायक पुरस्कार के लिए हुआ था। लेकिन अगले फिल्म, ''[[ज़मीन (2003 फ़िल्म)|ज़मीन]]'' (2003) दर्शकों के बीच कुछ भी प्रभाव छोड़ने में विफल रही। 2004 में इनकी चार फिल्में सिनेमाघरों में दिखाई गई थी, जिसमें सभी को सामान्य मिली जुली समीक्षा ही मिली थी। इस दौरान इन्होंने दूसरी बार [[विक्रम भट्ट]] के साथ [[एतबार (2004 फ़िल्म)|एतबार]] फिल्म में काम किया था। इस फिल्म में ये एक जवान लड़की की भूमिका निभा रही थीं, जिसे एक मनोरोगी से प्यार हो जाता है। रेडिफ़.कॉम ने कहा कि "न तो ये किरदार भरोसा करने लायक लगा, और न तो फिल्म की कहानी रुचि पैदा करने लायक लगी" इसके बाद अगली फिल्म मणि शंकर की [[रुद्राक्ष (2004 फ़िल्म)|रुद्राक्ष]] थी, जो बॉक्स ऑफिस में काफी बुरी तरह असफल रही। उसके बाद इन्होंने [[रक्त (2004 फ़िल्म)|रक्त]] फिल्म में कार्ड द्वारा भविष्य देखने वाली एक औरत की भूमिका निभाई, जो अपने इस शक्ति से हत्या के मामले को सुलझाने की कोशिश करते रहती है। ''प्लेनेटबॉलीवुड'' की फिल्म आलोचक, श्रुति भसीन ने कहा कि "बिपाशा बसु का अलग रूप और किरदार में पसंद आई"। इसके बाद इस साल की उनकी आखिरी फिल्म अनिल शर्मा की [[मदहोशी (2004 फ़िल्म)|मदहोशी]] थी, जिसमें इन्होंने जॉन अब्राहम के साथ काम किया था। इसमें इन्हें एक मानसिक रूप से बीमार एक लड़की की भूमिका मिली थी, जिसमें इनके कार्य को आमतौर पर आलोचकों ने अच्छा माना था। 2005 में इन्होंने [[बॉबी देओल]] और [[प्रियंका चोपड़ा]] के साथ ''[[बरसात (2005 फ़िल्म)|बरसात]]'' फिल्म में काम किया। इन्होंने ''सचिन'' के साथ तमिल फिल्मों में भी अपनी शुरुआत की और उस फिल्म के हिट होने के बाद इन्होंने [[प्रकाश झा]] की ''[[अपहरण (2005 फ़िल्म)|अपहरण]]'' में भी काम किया। इस फिल्म को सर्वश्रेष्ठ स्क्रीनप्ले के कारण [[राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार|राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार]] भी मिला। इसी दौरान इन्होंने सैलरी के दिक्कतों के कारण ''आर्ट फिल्म्स'' के साथ काम करने से इंकार कर दिया। अभिनय के साथ साथ बिपाशा ने [[सोनू निगम]] के एल्बम "तू" में भी काम किया और जय सीन के म्यूजिक वीडियो "स्टोलेन" में भी अतिथि के रूप में अपनी उपस्थिति दर्ज कराई। ===2005–09=== ''[[नो एन्ट्री (2005 फ़िल्म)|नो एंट्री]]'', ''कॉर्पोरेट'' और ''[[धूम 2]]'' जैसी फिल्मों से मिली सफलता ने इन्हें एक सफल अभिनेत्री बना दिया। ''नो एंट्री'' ने बॉक्स ऑफिस में 750 मिलियन की कमाई की और 2005 की सबसे ज्यादा कमाई करने वाली फिल्म बन गई। इस फिल्म में बिपाशा एक बार में काम करने वाली लड़की की भूमिका निभा रही हैं, जो दो आदमियों की पत्नी बनने का नाटक करती है। इस फिल्म के लिए इन्हें सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री का फिल्मफेयर पुरस्कार भी मिला है। 2006 में इन्हें चार खास फिल्मों में देखा गया, जिसमें ''[[फिर हेरा फेरी]]'', ''कॉर्पोरेट'', ''ओमकारा'' और ''धूम 2'' है। इन सभी फिल्मों की समीक्षा में इन्हें काफी तारीफ हुई और पैसे कमाने में भी सफल रही। == अभिनय श्रेय == {| class="wikitable" |- align="center" ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- |2015 |[[अलोन (२०१५ फ़िल्म)|अलोन]] |संजना/अंजना | |- | rowspan="2" |2014 |''[[क्रीचर 3डी]]'' |अहाना दत्त | |- |''हमशकल्स'' |मिष्टी | |- | rowspan="3" |2013 |द लवर्स |तुलजा नाइक | |- |आत्मा |माया वर्मा | |- |[[रेस 2]] |सोनिया मार्टिन | |- | rowspan="3" |2012 |[[राज़ 3]] |शनाया शेखर | |- |[[जोड़ी ब्रेकर्स]] |सोनाली अग्निहोत्री | |- |[[प्लेयर्स]] |रिया थापर | |- |2011 |दम मारो दम |जोए मेंदोनका | |- | rowspan="3" |2010 |आक्रोश |गीता | |- |[[लम्हा]] |अज़ीज़ा | |- |[[पंख (फ़िल्म)|पंख]] |नंदिनी | |- | rowspan="2" |2009 |[[ऑल द बेस्ट (२००९ फ़िल्म)|ऑल द बेस्ट: फन बिगिन्स]] |जाह्नवी चोपड़ा | |- |आ देखें जरा |सिमी चटर्जी | |- | rowspan="3" |2008 |[[रब ने बना दी जोड़ी]] | | "फिर मिलेंगे चलते चलते" गाने में विशेष उपस्थिती |- |बचना ऐ हसीनो |राधिका |फिल्मफेयर के लिए नामांकित |- |[[रेस (२००८ फ़िल्म)|रेस]] |सोनिया मार्टिन | |- | rowspan="4" |2007 |गोल |रूमाना | |- २०० रेस | [[मिस्टर फ्रौड (2007 फ़िल्म)|मिस्टर फ्रौड]] || || |- | [[नेहले पे देहला (2007 फ़िल्म)|नेहले पे देहला]] || पूजा साहनी || |- | [[ओम शाँति ओम (2007 फ़िल्म)|ओम शांति ओम]] || || |- | rowspan="7" |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[जाने होगा क्या (2006 फ़िल्म)|जाने होगा क्या]] || अदिति चोपड़ा || |- | [[हमको दीवाना कर गये (2006 फ़िल्म)|हमको दीवाना कर गये]] || || |- | [[फिर हेरा फेरी (2006 फ़िल्म)|फिर हेरा फेरी]] || अनुराधा || |- | [[धूम २ (2006 फ़िल्म)|धूम २]] || शोनाली बोस/मोनाली बोस || |- | [[ओमकारा (2006 फ़िल्म)|ओमकारा]] || || |- | [[डरना जरूरी है (2006 फ़िल्म)|डरना जरूरी है]] || वर्षा || |- | [[अलग (2006 फ़िल्म)|अलग]] || अतिथि भूमिका (गीत) || |- | rowspan="5" |2005|| [[चेहरा (2005 फ़िल्म)|चेहरा]] || मेघा जोशी / मेघा दीवान || |- | [[अपहरण (2005 फ़िल्म)|अपहरण]] || मेघा बसु || |- | [[बरसात (2005 फ़िल्म)|बरसात]] || एना वीरवानी || |- | [[शिकार (2005 फ़िल्म)|शिकार]] || नताशा || |- | [[नो एन्ट्री (2005 फ़िल्म)|नो एन्ट्री]] || बॉबी || |- | rowspan="5" |2004|| [[रक्त (2004 फ़िल्म)|रक्त]] || || |- | [[मदहोशी (2004 फ़िल्म)|मदहोशी]] || अनुपमा कौल || |- | [[रुद्राक्ष (2004 फ़िल्म)|रुद्राक्ष]] || || |- | [[एतबार (2004 फ़िल्म)|एतबार]] || || |- | [[इश्क है तुमसे]] || || |- | rowspan="3" |2003 || [[जिस्म]] || सोनिया खन्ना || |- | [[फुटपाथ (2003 फ़िल्म)|फुटपाथ]] || संजना श्रीवास्तव || |- | [[ज़मीन (2003 फ़िल्म)|ज़मीन]] || || |- | rowspan="5" |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[राज़ (2002 फ़िल्म)|राज़]] || संजना धनराज || |- | [[गुनाह (2002 फ़िल्म)|गुनाह]] || इंस्पेक्टर प्रभा नारायण || |- | [[मेरे यार की शादी है]] || रिया || |- | [[चोर मचाये शोर (2002 फ़िल्म)|चोर मचाये शोर]] || || |- | [[आँखें (2002 फ़िल्म)|आँखें]] || || |- |[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || [[अजनबी (2001 फ़िल्म)|अजनबी]] || सोनिया/नीता || |- |} == नामांकन और पुरस्कार == == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{commons category|Bipasha Basu}} * {{Official website|http://bipashabasunet.com/}} * {{IMDb name|0060607|name=Bipasha Basu}} * {{fashionmodel|id=Bipasha_Basu|name=Bipasha Basu}} {{फ़िल्मफ़ेयर महिला प्रथम अभिनय पुरस्कार}} {{हिन्दी फ़िल्म कलाकार}} {{Authority control}} [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेत्री]] [[श्रेणी:1979 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:दिल्ली के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय महिला मॉडल]] [[श्रेणी:भारतीय अभिनेत्री]] axmx1urvnb4s9ocrsz39js4z3l599gq हिन्दू विवाह 0 8835 6556002 6495966 2026-05-24T15:26:54Z डॉ रागिनी स्वर्णकार 926377 अनुबंध लिख दिया करार की जगह। अनुबंध शुद्ध हिंदी है । 6556002 wikitext text/x-wiki {{हिन्दू धर्म सूचना मंजूषा}} '' यह लेख हिदू विवाह पर लिखा है। संस्कार हेतु देखें '''[[विवाह संस्कार]]'''। ---- [[हिन्दू धर्म|हिंदू धर्म]] में [[विवाह]] को सोलह संस्कारों में से एक [[संस्कार]] माना गया है। विवाह = वि + वाह, अत: इसका शाब्दिक अर्थ है - '''विशेष रूप से (उत्तरदायित्व का) वहन करना'''। [[पाणिग्रहण संस्कार]] को सामान्य रूप से [[हिन्दू धर्म|हिंदू]] [[विवाह]] के नाम से जाना जाता है। अन्य धर्मों में [[विवाह]] पति और पत्नी के बीच एक प्रकार का अनुबंध होता है जिसे कि विशेष परिस्थितियों में तोड़ा भी जा सकता है परंतु [[हिन्दू धर्म|हिंदू]] [[विवाह]] पति और पत्नी क बीच जन्म-जन्मांतरों का सम्बंध होता है जिसे कि किसी भी परिस्थिति में नहीं तोड़ा जा सकता। अग्नि के सात फेरे ले कर और [[ध्रुव तारा]] को साक्षी मान कर दो तन, मन तथा आत्मा एक पवित्र बंधन में बंध जाते हैं। [[हिन्दू धर्म|हिंदू]] [[विवाह]] में पति और पत्नी के बीच शारीरिक संम्बंध से अधिक आत्मिक संम्बंध होता है और इस संम्बंध को अत्यंत पवित्र माना गया है। [[File:मातृका पूजन प्रतीक.jpg|thumb|मातृका पूजन प्रतीक]] [[हिन्दू धर्म|हिंदू]] मान्यताओं के अनुसार मानव जीवन को चार आश्रमों ([[ब्रह्मचर्य आश्रम]], [[गृहस्थ आश्रम]], [[सन्यास आश्रम]] तथा [[वानप्रस्थ आश्रम]]) में विभक्त किया गया है और [[गृहस्थ आश्रम]] के लिये [[पाणिग्रहण संस्कार]] अर्थात् [[विवाह]] नितांत आवश्यक है। [[हिन्दू धर्म|हिंदू]] [[विवाह]] में शारीरिक संम्बंध केवल वंश वृद्धि के उद्देश्य से ही होता है। == विवाह का महत्व == === 1. विवाह का अर्थ (दो आत्माओं का बंधन) === "जब दो आत्माएं मिलकर एक हो जाएं और प्रेम के अटूट पवित्र बंधन में उस अटूट पवित्र बंधन का नाम विवाह होता है"दुल्हन को उसके पिता के घर से अपने घर ले जाना '''[[विवाह]]''' या '''उद्वाह''' कहलाता है। विवाह का अर्थ है पाणिग्रहन, जिसका अर्थ है दूल्हा अपनी पत्नी बनाने के लिए दुल्हन का हाथ थामे हुए। चूँकि पुरुष स्त्री का हाथ थामे रहता है, इसलिए विवाह के बाद स्त्री को जाकर पुरुष के साथ रहना चाहिए।<ref>{{Cite web|title=What does Hinduism say about family life? - Hindu relationships - GCSE Religious Studies Revision - WJEC|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zh732sg/revision/3|access-date=2021-05-18|website=BBC Bitesize|language=en-GB}}</ref>पुरुष का स्त्री के साथ जाना और रहना अनुचित है। === 2. विवाह संस्कार का महत्व – एक आध्यात्मिक दृष्टिकोण === *'''क'''. [[हिंदू धर्म | हिंदू धर्म]] ने चार [[पुरुषार्थ | पुरुषार्थ]] (जीवन की चार बुनियादी खोज), यानी [[धर्म]], [[अर्थ]], [[काम]] और [[मोक्ष]] निर्धारित किया है। विवाह संस्कार का उद्देश्य 'काम' के पुरुषार्थ को पूरा करना और फिर धीरे-धीरे 'मोक्ष' की ओर बढ़ना है।<ref>{{Cite web|title=What does Hinduism say about family life? - Hindu relationships - GCSE Religious Studies Revision - WJEC|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zh732sg/revision/3|access-date=2021-05-18|website=BBC Bitesize|language=en-GB}}</ref> *'''ख'''. एक [[पुरुष]] और [[महिला]] के [[जीवन]] में कई महत्वपूर्ण चीजें [[शादी]] से जुड़ी होती हैं; उदाहरण के लिए, [[पुरुष]] और [[महिला]] के बीच [[प्यार]], उनका रिश्ता, संतान, उनके जीवन में विभिन्न सुखद घटनाएं, सामाजिक स्थिति और समृद्धि।<ref>{{Cite web|title=What does Hinduism say about family life? - Hindu relationships - GCSE Religious Studies Revision - WJEC|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zh732sg/revision/3|access-date=2021-05-18|website=BBC Bitesize|language=en-GB}}</ref> *'''ग'''. [[हिंदू]] [[समाज]] में एक विवाहित [[महिला]] को अत्यंत सम्मान की दृष्टि से देखा जाता है। उसके माथे पर [[कुमकुम|कुमकुम]] के साथ एक महिला की दृष्टि,उसके गले में एक [[मंगला सूत्र|मंगलसूत्र]] पहने हुए,हरी चूड़ियाँ, [[पैर के अंगूठे के छल्ले]] और छह या नौ-यार्ड [[साड़ी]] स्वचालित रूप से एक पर्यवेक्षक के मन में उसके लिए सम्मान उत्पन्न करता है । === 3. शादी की उम्र क्या होनी चाहिए ? === पहले के समय में, [[उपनयन | उपनयन संस्कार]] के बाद आठ साल की उम्र में, एक लड़का अपने [[गुरु]] के आश्रम में कम से कम बारह साल तक रहता था। तत्पश्चात, [[गृहस्थ|गृहस्थश्रम]] (गृहस्थ) के चरण में प्रवेश करने से पहले, चार से पांच वर्षों तक वह आजीविका कमाने की क्षमता विकसित करने का प्रयास करेगा। इन सब बातों को ध्यान में रखते हुए पच्चीस से तीस वर्ष की आयु को लड़के के विवाह के लिए आदर्श माना गया। एक बार जब लड़की ने अपने बचपन के चरण को पार कर लिया, तो अगले पांच से छह वर्षों तक उसे सिखाया गया कि कैसे सांसारिक जिम्मेदारियों को निभाना है। अत: बीस से पच्चीस वर्ष की आयु को लड़की के विवाह के लिए आदर्श माना गया।<ref>{{Cite news|last=Chandra|first=Jagriti|date=2020-09-04|title=Should the age of marriage for women be raised to 21?|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/should-the-age-of-marriage-for-women-be-raised-to-21/article32517084.ece|access-date=2021-05-18|issn=0971-751X}}</ref>वर्तमान काल में भी आध्यात्मिक दृष्टिकोण से उपर्युक्त आयु वर्ग लड़के-लड़कियों के विवाह के लिए आदर्श हैं। === 4. विवाह की व्यवस्था करते समय कुंडली मिलान === विवाह की व्यवस्था करने से पहले, धर्म द्वारा भावी वर और वधू के [[कुंडली|कुंडली]] का मिलान करना आवश्यक है। इसलिए दोनों की कुंडली का सटीक होना जरूरी है। कुंडली बनाने वाले व्यक्ति को अपने कार्य में भी दक्ष होना चाहिए। <ref>{{Cite web|title=What does Hinduism say about marriage? - Hindu relationships - GCSE Religious Studies Revision - WJEC|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zh732sg/revision/6|access-date=2021-05-18|website=BBC Bitesize|language=en-GB}}</ref> विवाह के लगन को वर और वधु के [https://seorub.com/marriage-biodata-formats/ बायोडाटा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210828180810/https://seorub.com/marriage-biodata-formats/ |date=28 अगस्त 2021 }} को ऑनलाइन भी साझा किया जाता है जिससे वर-वधु एक दूसरे के बारे में जान और समाज पातें है। जिसमें कुंडली का मिलान, गोत्र, समय, तिथि, दिशा, राशि, रंग आदि गुण मिलाया जाता है। == विवाह की व्यवस्था == एक पुजारी की मदद से मिलान करने के लिए बेटे|बेटी के "जथकम" या "[[जन्म कुंडली/जन्म कुंडली]]" (जन्म के समय ज्योतिषीय चार्ट) का उपयोग आम है, लेकिन सार्वभौमिक नहीं है । माता-पिता [[तमिल भाषा|तमिल]] में 'जोथिदार' या [[तेलुगु भाषा|तेलुगु]] में 'पंथुलु या सिद्धांथी' और उत्तर भारत में कुंडली मिलन नामक ब्राह्मण से भी सलाह लेते हैं, जिनके पास शादी करने के इच्छुक कई लोगों का विवरण है । कुछ समुदाय, जैसे मिथिला में ब्राह्मण, विशेषज्ञों द्वारा बनाए गए वंशावली रिकॉर्ड ("पंजिकास") का उपयोग करते हैं । "जातकम "या" कुंडली " जन्म के समय तारों और ग्रहों के स्थान के आधार पर तैयार की जाती है । किसी भी मैच के लिए अधिकतम अंक 36 हो सकते हैं और मिलान के लिए न्यूनतम अंक 18 है ।<ref name="Kundali Matching">{{cite web |last1=Kapoor |first1=Abhinav |title=36 points need to be acquired for an auspicious Gunn Milan method and happy marriage |url=https://trustedteller.com/kundali-matching |website=TrustedTeller |access-date=5 May 2017 |ref=Hindu Marriage}}</ref>18 से कम अंक वाले किसी भी मैच को सौहार्दपूर्ण रिश्ते के लिए शुभ मैच नहीं माना जाता है, लेकिन फिर भी यह उन लोगों पर उदारतापूर्वक निर्भर करता है जिनसे वे अभी भी शादी कर सकते हैं। यदि दो व्यक्तियों (पुरुष और महिला) का ज्योतिषीय चार्ट अंकों में आवश्यक सीमा को प्राप्त करता है तो भावी विवाह के लिए आगे की बातचीत पर विचार किया जाता है। साथ ही पुरुष और महिला को एक-दूसरे से बात करने और समझने का मौका दिया जाता है। एक बार समझौता हो जाने के बाद शादी के लिए एक शुभ समय चुना जाता है। हाल के वर्षों में, भारत में डेटिंग संस्कृति की शुरुआत के साथ, अरेंज्ड मैरिज और कुंडली विश्लेषण में मामूली कमी देखी गई है, संभावित दूल्हे और दुल्हन अपने दम पर जीवनसाथी चुनना पसंद करते हैं और जरूरी नहीं कि केवल वही जिसके लिए उनके माता-पिता सहमत हों; यह ग्रामीण क्षेत्रों की तुलना में शहरी और उपनगरीय क्षेत्रों में अधिक स्पष्ट है। आज हिंदुओं में विवाह की संस्कृति लव-अरेंज मैरिज या अरेंज-लव मैरिज की ऐसी नई अवधारणा है। == शादी == [[File:बेटी का शादी का गीत.webm|thumb|बेटी का शादी का गीत]] [[File:बेटे के शादी गीत.webm|thumb|बेटे के शादी गीत]] {{Main|हिंदू विवाह}} [[File:Tamil Brahmin Hindu Marriage.jpg|thumb|right|एक हिंदू विवाह समारोह हो रहा है]] शादी समारोह महंगे हो सकते हैं, और लागत आमतौर पर माता-पिता द्वारा वहन की जाती है। मध्यम या उच्च वर्ग की शादियों में 500 से अधिक लोगों की अतिथि सूची होना कोई असामान्य बात नहीं है। अक्सर, एक लाइव इंस्ट्रुमेंटल बैंड बजता है। वैदिक अनुष्ठान किए जाते हैं और परिवार और दोस्त जोड़े को आशीर्वाद देते हैं। मेहमानों को कई तरह के व्यंजन परोसे जाते हैं। भारत के विभिन्न हिस्सों में प्रथा के आधार पर विवाह समारोह में एक सप्ताह तक का समय लग सकता है। == हिंदू विवाह और अनुष्ठान के प्रकार == ऐतिहासिक रूप से '''वैदिक विवाह''' हिंदू विवाह रीति-रिवाजों के कुछ अलग प्रकार में से एक था । प्रेम विवाह ऐतिहासिक हिंदू साहित्य में भी देखा गया था और इसे कई नामों से वर्णित किया गया है, जैसे '''गंधर्व विवाह''' । कुछ गरीब वैष्णव समुदायों में अभी भी '''कांति-बादल''' नामक एक प्रथा है, जो कृष्ण की मूर्ति के सामने एकांत में अनुष्ठान के एक बहुत ही सरल रूप में मनका-माला का आदान-प्रदान है, जिसे स्वीकार्य प्रेम विवाह का एक रूप माना जाता है । पुराने हिंदू साहित्य में भी इसका वर्णन किया गया है । भगवान [[कृष्ण]] ने स्वयं एक घोड़े के रथ पर [[रुक्मिणी]] के साथ भाग लिया । इसमें लिखा है कि रुक्मिणी के पिता उसकी इच्छा के विरुद्ध शिशुपाल से शादी कराने जा रहे थे । रुक्मिणी ने कृष्ण को एक पत्र भेजा जिसमें उसे लेने के लिए एक जगह और समय की सूचना दी गई थी । === हिंदू विवाह के प्रतीक === [[भारत]] के विभिन्न हिस्सों में विवाहित [[हिंदू]] महिलाएं विभिन्न रीति-रिवाजों का पालन करती हैं। अधिकतर [[सिंदूर]], [[मंगलसूत्र]] और [[चूड़ी]] को विवाहित महिला की निशानी माना जाता है।'मंगलसूत्र', एक हार जिसे दूल्हा दुल्हन के गले में बांधता है, विवाहित जोड़े को बुरी नजर से बचाने के लिए माना जाता है और पति के जीवन की लंबी उम्र का प्रतीक है, अगर मंगलसूत्र खो जाता है या टूट जाता है तो यह अशुभ होता है।<ref>Das, Subhamoy. “Why Do Hindu Women Wear Mangalsutra Necklaces?” ''Learn Religions'', 24 Feb. 2019, www.learnreligions.com/the-mangalsutra-necklace-1770471.</ref>महिलाएं इसे हर दिन अपने पति के प्रति अपने कर्तव्य की याद के रूप में पहनती हैं । सिंदूर एक और महत्वपूर्ण प्रतीक है - जब एक महिला सिंदूर नहीं लगाती है, तो इसका आमतौर पर मतलब विधवापन होता है।<ref name=":0">“Significance of Indian Women's Adornments - Sindoor, Bindi, Toe Rings and Bangles.” ''Astroyogi.com'', Astroyogi.com, 16 Jan. 2017, www.astroyogi.com/articles/significance-of-indian-womens-adornments-sindoor-bindi-toe-rings-and-bangles.aspx.</ref>एक [[बिंदी (सजावट) | बिंदी]], ज्यादातर पत्नियों द्वारा पहने जाने वाले माथे की सजावट को "तीसरी आंख" के रूप में माना जाता है और कहा जाता है कि यह दुर्भाग्य को दूर करता है। <ref name=":0" /> ये प्रतीक सदियों से मौजूद हैं, प्राचीन चित्रों में दिखाई देते हैं, जैसे कि हिंदू देवता [[राम]] और हिंदू देवी [[सीता]] के विवाह में से एक। <ref>"Hampi-Vijayanagar: Virupaksha Temple Int.: Ceiling Painting of the Mandapa: Rama's Marriage." 16th C. Artstor, library-artstor-org.ezproxy.bu.edu/asset/ARTSTOR_103_41822003472907.</ref> मंगलसूत्र और बिंदियाँ, [[ब्रिटिश राज | भारत में ब्रिटिश आधिपत्य]] भी जीवित रहे हैं।<ref>Mayer, Tara. “From Craft to Couture: Contemporary Indian Fashion in Historical Perspective.” ''South Asian Popular Culture: Designing (Post) Colonial Knowledge: Imagining South Asia'', Vol.16 (2-3), p.183-198.</ref> कुछ स्थानों पर, विशेष रूप से [[पूर्वी भारत|पूर्वी भारत]] में, मंगलसूत्र के बजाय वे बालों के बिदाई पर केवल [[सिंदूर|सिंदूर]] लगाते हैं, एक जोड़ी [[शंख]] चूड़ियाँ (शंख), लाल चूड़ियाँ (पाला) और बाएं हाथ की एक लोहे की चूड़ी (लोहा) पहनते हैं, जबकि उनके पति जीवित हैं । [[दक्षिणी भारत]] में, एक विवाहित महिला एक विशिष्ट लटकन के साथ एक हार पहन सकती है जिसे एक थाली और चांदी के पैर के अंगूठे के छल्ले कहा जाता है । शादी समारोह के दौरान पति द्वारा दोनों को उस पर रखा जाता है । थाली पर लटकन कस्टम-मेड है और इसका डिज़ाइन परिवार से परिवार में अलग है । इसके अलावा, विवाहित महिला अपने माथे पर एक लाल सिंदूर (सिंधूर) बिंदी भी पहनती है जिसे [[कुमकुम]] कहा जाता है और (जब भी संभव हो) अपने बालों और चूड़ियों में फूल । मध्ययुगीन काल में एक विवाहित महिला को इन सभी को छोड़ने के लिए प्रोत्साहित किया जाता था जब उसके पति की मृत्यु हो जाती थी । यह अब कई प्रगतिशील समुदायों में अभ्यास नहीं है। कश्मीरी परंपरा में, महिलाएं अपने ऊपरी कान के माध्यम से एक छोटी सोने की चेन (चेन से लटकने वाले छोटे सोने के हेक्सागोनल मनका के साथ) पहनती हैं जो विवाहित होने का संकेत है । कुमाऊं उत्तराखंड में विवाहित महिला पीले रंग का कपड़ा पहनती है जिसे पिहोड़ा कहा जाता है । वास्तविक शादी में, हिंदू दुल्हनें चमकीले रंग के कपड़े पहनती हैं । एक लाल साड़ी या लेंघा, आमतौर पर दुल्हन पहनती है, वह एक से अधिक पोशाक पहनने का विकल्प भी चुन सकती है । पहला वह है जो वह अपने परिवार से पहने हुए समारोह में आता है, और दूसरा वह समारोह के माध्यम से आधे रास्ते में बदल जाता है, जो उसे उसके पति और उसके परिवार द्वारा दिया जाता है । इन प्रतीकों की पहुंच का विस्तार हो रहा है क्योंकि इन्हें अन्य संस्कृतियों और धर्मों ने भी अपनाया है। कुछ मुस्लिम महिलाओं ने अपने [[बुर्का | बुर्का]] के नीचे मंगलसूत्र पहनना शुरू कर दिया है, जो एक इस्लामी पर्दा है।<ref>Akram, Maria. “Beneath Burqa, a Mangalsutra and Chooda.” ''The Times of India,'' global-factiva-com.ezproxy.bu.edu/ha/default.aspx#./!?&_suid=160157326370209083106209683041.</ref> == विवाह के प्रकार == ; 1. ब्रह्म विवाह दोनो पक्ष की सहमति से किसी सुयोज्ञ वर से कन्या का विवाह निश्चित कर देना 'ब्रह्म विवाह' कहलाता है। सामान्यतः इस विवाह के बाद कन्या को आभूषणयुक्त करके विदा किया जाता है। आज का "पूर्वायोजित विवाह'' (Arranged Marriage) 'ब्रह्म विवाह' का ही रूप है। ; 2. दैव विवाह किसी सेवा कार्य (विशेषतः धार्मिक अनुष्टान) के मूल्य के रूप अपनी कन्या को दान में दे देना 'दैव विवाह' कहलाता है। ; 3. आर्श विवाह कन्या-पक्ष वालों को कन्या का मूल्य दे कर (सामान्यतः गौदान करके) कन्या से विवाह कर लेना "आर्श विवाह" कहलाता है| ; 4. प्रजापत्य विवाह कन्या की सहमति के बिना उसका विवाह अभिजात्य वर्ग के वर से कर देना 'प्रजापत्य विवाह' कहलाता है। ; 5. गंधर्व विवाह परिवार वालों की सहमति के बिना वर और कन्या का बिना किसी रीति-रिवाज के आपस में विवाह कर लेना 'गंधर्व विवाह' कहलाता है। [[दुष्यंत]] ने [[शकुन्तला]] से 'गंधर्व विवाह' किया था। उनके पुत्र [[भरत]] के नाम से ही हमारे देश का नाम "[[भारत]]वर्ष" बना। ; 6. असुर विवाह कन्या को खरीद कर (आर्थिक रूप से) विवाह कर लेना 'असुर विवाह' कहलाता है। ; 7. राक्षस विवाह कन्या की सहमति के बिना उसका अपहरण करके जबरदस्ती विवाह कर लेना 'राक्षस विवाह' कहलाता है। ; 8. पैशाच विवाह कन्या की मदहोशी (गहन निद्रा, मानसिक दुर्बलता आदि) का लाभ उठा कर उससे शारीरिक सम्बंध बना लेना और उससे विवाह करना 'पैशाच विवाह' कहलाता है। == एक ऐतिहासिक रूप == पहले के समय में, महिलाओं को किसी और की संपत्ति के रूप में देखा जाता था और यह माना जाता था कि अविवाहित महिलाओं को घर पर नहीं रखा जा सकता है - यह विश्वास अभी भी कुछ लोगों के पास है।<ref name=":1">Sharma, Indira et al. “Hinduism, marriage and mental illness.” ''Indian Journal of Psychiatry'', vol. 55, Suppl 2 (2013): S243-9. doi:10.4103/0019-5545.105544.</ref>यह था - और कुछ जगहों पर, अभी भी है - सोचा था कि किसी की बेटी केवल अस्थायी थी, वह हमेशा अपने पति की थी, और उसके माता-पिता का मुख्य कर्तव्य उसकी शादी की व्यवस्था करना था। शादी के बाद, एक महिला को परिवार के हिस्से के रूप में नहीं, बल्कि अपने जन्म के घर में एक अतिथि के रूप में देखा जाता था।<ref name=":1" /> भारत में, एक महिला का मुख्य कर्तव्य अपने पति और परिवार की सेवा करना था, और कई हिंदू त्योहार एक महिला की उपवास या अपने पति की लंबी उम्र के लिए प्रार्थना करने के लिए अन्य अनुष्ठानों की परंपरा को मजबूत करके इसे दर्शाते हैं।<ref name=":1" /> दहेज, दुल्हन के परिवार को अपने पति को संपत्ति या धन उपहार देने की प्रथा, 1961 के दहेज निषेध अधिनियम के लागू होने के बावजूद अभी भी प्रचलित है । <ref name=":1" /> ऐतिहासिक रूप से, यदि दहेज की राशि को अपर्याप्त के रूप में देखा जाता था, तो दूल्हे के परिवार इसे अपमान के रूप में लेते थे और नई दुल्हन को अपने परिवार से अधिक दहेज मांगने के लिए परेशान करते थे। [[File:The Fight Against Dowry.png|thumb]] ==आधुनिकता== बहुत से लोग मानते हैं कि अरेंज मैरिज भारत में शादी का पारंपरिक रूप है; हालाँकि प्रेम विवाह एक आधुनिक रूप है, आमतौर पर शहरी क्षेत्रों में। लव मैरिज अरेंज्ड मैरिज से अलग होती है, जिसमें कपल माता-पिता के बजाय अपना पार्टनर खुद चुनते हैं। हिंदू धर्म के प्राचीन ग्रंथों में रोमांटिक प्रेम विवाहों के कई उदाहरण हैं, जो प्राचीन काल में स्वीकार किए गए थे, उदाहरण के लिए [[दुष्यंत]] और [[शकुंतला]] [[महाभारत]] की कहानी में। समय के साथ कहीं न कहीं, अरेंज मैरिज प्रमुख हो गई और प्रेम विवाह अस्वीकार्य हो गए या कम से कम उन पर ठहाके लगाए, कुछ इतिहासकारों का मानना ​​​​है कि यह विदेशी आक्रमण काल ​​में हुआ था। कुछ प्रेम विवाहों के बावजूद, हिंदुओं के विशाल बहुमत ने अभी भी अरेंज मैरिज की है, हालांकि संभावित जोड़ों के पास आमतौर पर मैच में ऐतिहासिक रूप से अधिक एजेंसी होती है। ==समान लिंग विवाह == हिंदू विवाह 7 प्रकार के होते हैं, और उन सभी को एक पुरुष और एक महिला के बीच के रूप में परिभाषित किया गया है। इसके अलावा, श्री कृष्ण ने उपदेश दिया कि विवाह का अंतिम लक्ष्य ईश्वर के प्रति जागरूक बच्चों की परवरिश करना है। चूंकि समलैंगिक जोड़े एक साथ प्रजनन नहीं कर सकते हैं, समलैंगिक विवाह तकनीकी रूप से हिंदू धर्म में मान्य नहीं है, चाहे राय कुछ भी हो। [[हिंदू धर्म]] में समलैंगिकता और समान-लिंग विवाह के बारे में रूढ़िवादी और उदारवादी विचार हैं, जिसमें हिंदू पुजारियों ने समान-लिंग वाले जोड़ों का विवाह किया है। 2004 में, '''हिंदू धर्म टुडे''' ने हिंदू स्वामियों (शिक्षकों) से समलैंगिक विवाह के बारे में उनकी राय पूछी। स्वामी ने सकारात्मक और नकारात्मक कई तरह के विचार व्यक्त किए। == इन्हें भी देखें == * [[सप्तपदी]] * [[विवाह संस्कार]] ==सन्दर्भ== {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20150327053535/http://hindizen.com/decoding-a-hindu-marriage/ हिंदू विवाह पद्धति का विवेचन] {{हिन्दू धर्म}} {{षोडश संस्कार}} [[श्रेणी:हिन्दू धर्म]] [[श्रेणी:समाज]] 0xusx6c1o71kb3s8p0yxi275u7ql70k विवाह 0 8859 6556003 6503774 2026-05-24T15:31:30Z डॉ रागिनी स्वर्णकार 926377 नाना व प्रकार में स्पेस होना चाहिए 6556003 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Hindu Symbolic Marriage.jpg|thumb|हिन्दू विवाह का सांकेतिक चित्रण]] '''विवाह''' दो लोगों के बीच एक सामाजिक या धार्मिक मान्यता प्राप्त मिलन है जो उन लोगों के बीच, साथ ही उनके और किसी भी परिणामी जैविक या दत्तक बच्चों तथा समधियों के बीच अधिकारों और दायित्वों को स्थापित करता है। आम प्रचलन में इसके लिए '''शादी''' काम में लिया जाता है। विवाह की परिभाषा न केवल संस्कृतियों और धर्मों के बीच, बल्कि किसी भी संस्कृति और धर्म के इतिहास में भी दुनिया भर में बदलती है। आमतौर पर, यह मुख्य रूप से एक संस्थान है जिसमें पारस्परिक संबंध, आमतौर पर [[मानव यौन क्रिया|यौन]], स्वीकार किए जाते हैं या संस्वीकृत होते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p00548c2|title=BBC Radio 4 - In Our Time, Marriage|website=बीबीसी|language=en-GB|access-date=2025-09-01}}</ref> एक विवाह के समारोह को [[विवाह उत्सव]] (वेडिंग) कहते है। विवाह मानव-समाज की अत्यंत महत्वपूर्ण प्रथा या समाजशास्त्रीय संस्था है। यह समाज का निर्माण करने वाली सबसे छोटी इकाई- [[परिवार]]-का मूल है। == परिचय == [[चित्र:Nepali hindu bride.JPG|अंगूठाकार|विवाह समारोह में एक नेपाली दुल्हन स्वागत के लिए हाथ जोड़कर नमस्कार करते हुये।]] 'विवाह' शब्द का प्रयोग मुख्य रूप से दो अर्थों में होता है। इसका पहला अर्थ वह क्रिया, संस्कार, विधि या पद्धति है; जिससे पति-पत्नी के 'स्थायी'-संबंध का निर्माण होता है। प्राचीन एवं मध्यकाल के धर्मशास्त्री तथा वर्तमान युग के समाजशास्त्री, समाज द्वारा अनुमोदित, परिवार की स्थापना करनेवाली किसी भी पद्धति को विवाह मानते हैं। [[मनुस्मृति]] के टीकाकार [[मेधातिथि]] (३। २०) के शब्दों में विवाह एक निश्चित पद्धति से किया जाने वाला, अनेक विधियों से संपन्न होने वाला तथा कन्या को पत्नी बनाने वाला संस्कार है। रघुनंदन के मतानुसार उस विधि को विवाह कहते हैं जिससे कोई स्त्री (किसी की) पत्नी बनती है। [[वैस्टरमार्क]] ने इसे एक या अधिक पुरुषों का एक या अधिक स्त्रियों के साथ ऐसा संबंध बताया है, जो इस संबंध को करने वाले दोनों पक्षों को तथा उनकी संतान को कुछ अधिकार एवं कर्तव्य प्रदान करता है। विवाह का दूसरा अर्थ समाज में प्रचलित एवं स्वीकृत विधियों द्वारा स्थापित किया जानेवाला दांपत्य संबंध और पारिवारिक जीवन भी होता है। इस संबंध से पति-पत्नी को अनेक प्रकार के अधिकार और कर्तव्य प्राप्त होते हैं। इससे जहाँ एक ओर समाज पति-पत्नी को कामसुख के उपभोग का अधिकार देता है, वहाँ दूसरी ओर पति को पत्नी तथा संतान के पालन एवं [[भरणपोषण]] के लिए बाध्य करता है। [[संस्कृत]] में पति का शब्दार्थ है : 'पालन ' तथा 'भार्या' का अर्थ है 'भरणपोषण की जाने योग्य नारी'। पति के संतान और बच्चों पर कुछ अधिकार माने जाते हैं। विवाह प्राय: समाज में नवजात प्राणियों की स्थिति का निर्धारण करता है। संपत्ति का उत्तराधिकार अधिकांश समाजों में वैध विवाहों से उत्पन्न संतान को ही दिया जाता है। == विवाह का उद्गम == [[File:विवाह का गीत.webm|thumb|विवाह का गीत]] मानव-समाज में विवाह की संस्था के प्रादुर्भाव के बारे में १९वीं शताब्दी में वेखोफन (१८१५-८० ई.), मोर्गन (१८१८-८१ ई.) तथा मैकलीनान (१८२७-८१) ने विभिन्न प्रमाणों के आधार पर इस मत का प्रतिपादन किया था कि मानव समाज की आदिम अवस्था में विवाह का कोई बंधन नहीं था, सब नर-नारियों को यथेच्छित कामसुख का अधिकार था। महाभारत (१। १२२। ३-३१) में पांडु ने अपनी पत्नी कुंती को नियोग के लिए प्रेरित करते हुए कहा था कि 'पुराने जमाने में विवाह की कोई प्रथा न थी, स्त्री पुरुषों को यौन संबंध करने की पूरी स्वतंत्रता थी।' कहा जाता है, भारत में श्वेतकेतु ने सर्वप्रथम विवाह की मर्यादा स्थापित की। चीन, मिस्र और यूनान के प्राचीन साहित्य में भी कुछ ऐसे उल्लेख मिलते हैं। इनके आधार पर लार्ड एवबरी, फिसोन, हाविट, टेलर, स्पेंसर, जिलनकोव लेवस्की, लिय्यर्ट और शुर्त्स आदि पश्चिमी विद्वानों ने विवाह की आदिम दशा कामचार (प्रामिसकुइटी) की अवस्था मानी। क्रोपाटकिन व्लाख और व्रफाल्ट ने प्रतिपादित किया कि प्रारंभिक कामचार की दशा के बाद बहुभार्यता (पोलीजिनी) या अनेक पत्नियाँ रखने की प्रथा विकसित हुई और इसके बाद अंत में एक ही नारी के साथ पाणिग्रहण करने (मोनोगेमी) का नियम प्रचलित हुआ। किंतु [[चार्ल्स डार्विन]] ने [[प्राणिशास्त्र]] के आधार पर विवाह के आदिम रूप की इस कल्पना का प्रबल खंडन किया, वैस्टरमार्क, लौंग ग्रास तथा क्राले प्रभृति समाजशास्त्रियों ने इस मत की पुष्टि की। प्रसिद्ध समाजशास्त्री रिर्क्ख ने लिखा है कि हमारे पास इस कल्पना का कोई पुष्ट प्रमाण नहीं है कि भूतकाल में कभी कामाचार की सामान्य दशा प्रचलित थी। विवाह की संस्था मानव समाज में जीवशास्त्रीय आवश्यकताओं से उत्पन्न हुई है। इसका मूल कारण अपनी जाति को सुरक्षित बनाए रखने की चिंता है। यदि पुरुष यौन-संबंध के बाद पृथक् हो जाए, गर्भावस्था में पत्नी की देखभाल न की जाए, संतान उत्पन्न होने पर उसके समर्थ एवं बड़ा होने तक उसका पोषण न किया जाए तो मानव जाति का अवश्यमेव उन्मूलन हो जाएगा। अत: आत्मसंरक्षण की दृष्टि से विवाह की संस्था की उत्पत्ति हुई है। यह केवल मानव समाज में ही नहीं, अपितु मनुष्य के पूर्वज समझे जानेवाले गोरिल्ला, चिंपाजी आदि में भी पाई जाती हैं। अत: कामचार से विवाह के प्रादुर्भाव का मत अप्रामाणिक और अमान्य है। == विवाह के विभिन्न पक्ष == [[चित्र:लड़का_का_शादी_का_गीत.webm|अंगूठाकार|लड़का का शादी का गीत]] वैयक्तिक दृष्टि से विवाह पति-पत्नी की मैत्री और साझेदारी है। दोनों के सुख, विकास और पूर्णता के लिए आवश्यक सेवा, सहयोग, प्रेम और निःस्वार्थ त्याग के अनेक गुणों की शिक्षा वैवाहिक जीवन से मिलती है। नर-नारी की अनेक आकांक्षाएँ विवाह एवं संतान-प्राप्ति द्वारा पूर्ण होती हैं। उन्हें यह संतोष होता है कि उनके न रहने पर भी संतान उनका नाम और कुल की परंपरा अक्षुण्ण रखेगी, उनकी संपत्ति की उत्तराधिकारिणी बनेगी तथा वृद्धावस्था में उन्हें अवलंब देगी। हिंदू समाज में वैदिक युग से यह विश्वास प्रचलित है कि पत्नी मनुष्य का आधा अंश है, मनुष्य तब तक अधूरा रहता है, जब तक वह पत्नी प्राप्त करके संतान नहीं उत्पन्न कर लेता (श. ब्रा., ५। २। १। १०)। पुरुष प्रकृति के बिना और शिव शक्ति के बिना अधूरा है। '''विवाह एक धार्मिक संबंध है'''। [[प्राचीन यूनान]], रोम, भारत आदि सभी सभ्य देशों में विवाह को धार्मिक बंधन एवं कर्तव्य समझा जाता था। वैदिक युग में यज्ञ करना प्रत्येक व्यक्ति के लिए अनिवार्य था, किंतु यज्ञ पत्नी के बिना पूर्ण नहीं हो सकता, अत: विवाह सबके लिए धार्मिक दृष्टि से आवश्यक था। पत्नी शब्द का अर्थ ही यज्ञ में साथ बैठने वाली स्त्री है। श्री राम का [[अश्वमेध यज्ञ]] पत्नी के बिना पूरा नहीं हो सका था, अत: उन्हें सीता की प्रतिमा स्थापित करनी पड़ी। याज्ञवल्क्य (१। ८९) ने एक पत्नी के मरने पर यज्ञकार्य चलाने के लिए फौरन दूसरी पत्नी के लाने का आदेश दिया है। पितरों की आत्माओं का उद्धार पुत्रों के पिंडदान और तर्पण से ही होता है, इस धार्मिक विश्वास ने भी विवाह को हिंदू समाज में धार्मिक कर्तव्य बताया है। रोमनों का भी यह विश्वास था कि परलोक के मृत पूर्वजों का सुखी रहना इस बात पर अवलंबित था कि उनका मृतक संस्कार यथाविधि हो तथा उनकी आत्मा की शांति के लिए उन्हें अपने वंशजों की प्रार्थनाएँ, भोज और भेंटें यथासमय मिलती रहें। यहूदियों की धर्मसंहिता के अनुसार विवाह से बचनेवाला व्यक्ति उनके धर्मग्रंथ के आदेशों का उल्लंघन करने के कारण हत्यारे जैसा अपराधी माना जाता था। विवाह का धार्मिक महत्व होने से ही अधिकांश समाजों में विवाह की विधि एक धार्मिक संस्कार मानी जाती रही है। मई, १९५५ से लागू होनेवाले [[हिन्दू विवाह अधिनियम|हिंदू विवाह कानून]] से पहले हिंदू समाज में धार्मिक संस्कार से संपन्न होनेवाला विवाह अविच्छेद्य था। [[रोमन कैथोलिक चर्च]] इसे अब तक ऐसा धार्मिक बंधन समझता है। किंतु अब [[औद्योगिक क्रांति]] से उत्पन्न होनेवाले परिवर्तनों से तथा धार्मिक विश्वासों में आस्था शिथिल होने से विवाह के धार्मिक पक्ष का महत्व कम होने लगा है। '''विवाह का आर्थिक पक्ष''' भी अब निर्बल होता जा रहा है। [[प्रसूति]] के समय में तथा उसके बाद कुछ काल तक कार्यक्षम न होने के कारण पत्नी को पति के अवलंब की आवश्यकता होती है, इस कारण दोनों में श्रमविभाजन होता है, पत्नी बच्चों के लालन पालन और घर के काम को सँभालती है और पति पत्नी तथा संतान के भरणपोषण का दायित्व लेता है। १८वीं शताब्दी के अंत में होनेवाली औद्योगिक क्रांति से पहले तक विवाह द्वारा उत्पन्न होनेवाली परिवार आर्थिक उत्पादन का केंद्र था; कृषक अथवा कारीगर अपने घर में रहता हुआ अन्न वस्त्रादि का उत्पादन करता था; परिवार के सब सदस्य उसे इस कार्य में सहायता देते थे। घरेलू आवश्यकता की लगभग सभी वस्तुओं का उत्पादन घर में ही परिवार के सब सदस्यों द्वारा हो जाने के कारण परिवार आर्थिक दृष्टि से स्वावलंबी इकाई था। किंतु कारखानों में वस्त्र आदि का निर्माण होने से उत्पादन का केंद्र घर नहीं, मिलें बन गईं। मिलों द्वारा प्रभूत मात्रा में तैयार किए गए माल ने घर में इनके उत्पादन को अनावश्यक बना दिया। विवाह एवं परिवार की संस्था से उसके कुछ आर्थिक कार्य छिन गए, स्त्रियाँ कारखानों आदि में काम करने के कारण आर्थिक दृष्टि से स्वावलंबी हो गईं, इससे उनकी स्थिति में कुछ अंतर आने लगा है। फिर भी, पत्नी और बच्चों के पालनपोषण के आर्थिक व्यय को वहन करने का उत्तरदायित्व अभी तक प्रधान रूप से पति का माना जाता है। पति द्वारा उपार्जित धन पर उसकी पत्नी और वैध पुत्रों का ही अधिकार स्वीकार किया जाता है। विवाह का एक '''कानूनी या विधिक पक्ष''' भी है। परिणय सहवास मात्र नहीं है। किसी भी मानव समाज में नरनारी को उस समय तक दांपत्य जीवन बिताने और संतान उत्पन्न करने का अधिकार नहीं दिया जाता, जब तक इसके लिए समाज की स्वीकृति न हो। यह स्वीकृति धार्मिक कर्मकांड को अथवा कानून द्वारा निश्चित विधियों को पूरा करने से तथा विवाह से उत्पन्न होनेवाले दायित्वों को स्वीकार करने से प्राप्त होती है। अनेक आधुनिक समाजों में विवाह को वरवधू की सहमति से होनेवाला विशुद्ध कानूनी अनुबंध समझा जाता है। किंतु यह स्मरण रखना चाहिए कि यह अन्य सभी प्रकार के अनुबंधों या संविदाओं से भिन्न है क्योंकि उनमें अनुबंध करनेवाले व्यक्ति इसकी शर्तें तय करते हैं, किंतु विवाह के कर्तव्य और दायित्व वरवधू की इच्छा पर अवलंबित नहीं हैं; वे समाज की रूढ़ि, परंपरा और कानून द्वारा निश्चित होते हैं। विवाह का '''समाजिक और नैतिक पक्ष''' भी महत्वपूर्ण है। विवाह से उत्पन्न होनेवाली संतति परिवार में रहते हुए ही समुचित विकास और प्रशिक्षण प्राप्त करके समाज का उपयोगी अंग बनती है, बालक को किसी समाज के आदर्शों के अनुरूप ढालने का तथा उसके चरित्रनिर्माण का प्रधान साधन परिवार है। यद्यपि आजकल शिशुशालाएँ, बालोद्यान, स्कूल और राज्य बच्चों के पालन, शिक्षण और सामाजीकरण के कुछ कार्य अपने ऊपर ले रहे हैं, तथापि यह निर्विवाद है कि बालक का समुचित विकास परिवार में ही संभव है। प्रत्येक समाज विवाह द्वारा मनुष्य की उद्दाम एवं उच्छृंखल यौन भावनाओं पर अंकुश लगाकर उसे नियंत्रित करता है और समाज में नैतिकता की रक्षा करता है। किसी भी समाज में मनुष्य विवाह करने के लिए पूर्ण रूप से स्वतंत्र नहीं है। उसे इस विषय में कई प्रकार के नियमों का पालन करना पड़ता है। ये नियम प्रधान रूप से निम्नलिखित बातों के संबंध में होते हैं- *(१) वर-वधू के चुनाव के नियम, *(२) पत्नी प्राप्त करने के नियम, *(३) विवाह संस्कार की विधियाँ, *(४) विवाह के विभिन्न रूप *(५) विवाह की अवधि के नियम। == वर-वधू चुनने के नियम == ===अंतर्विवाह=== लगभग सभी समाजों में वधू चुनने के संबंध में दो प्रकार के नियम होते हैं। पहले प्रकार के नियम अंतर्विवाह विषयक (एंडोगेमस) होते हैं। इनके अनुसार एक विशिष्ट वर्ग के व्यक्तियों को उसी वर्ग के अंदर रहनेवाले व्यक्तियों में से ही वधू को चुनना पड़ता है। वे उस वर्ग से बाहर के किसी व्यक्ति के साथ विवाह नहीं कर सकते। दूसरे प्रकार के (बहिर्विवाही) नियमों के अनुसार प्रत्येक व्यक्ति को एक विशिष्ट समूह से बाहर के व्यक्तियों के साथ ही, विवाह करना पड़ता है। ये दोनों नियम ऊपर से परस्परविरोधी होते हुए भी वास्तव में ऐसे नहीं हैं, क्योंकि इनका संबंध विभिन्न प्रकार के समूहों से होता है। इन्हें वृत्तों के उदाहरण से भली भाँति समझा जा सकता है। प्रत्येक समाज में एक विशाल बाहरी वृत्त होता है। इस वृत्त से बाहर किसी व्यक्ति के साथ वैवाहिक संबंध वर्जित होता है, किंतु इस बड़े वृत्त के भीतर अनेक छोटे छोटे समूहों के अनेक वृत्त होते हैं, प्रत्येक व्यक्ति को इस छोटे वृत्त के समूह के बाहर, किंतु बड़े वृत्त के भीतर ही विद्यमान किसी अन्य समूह के व्यक्ति के साथ विवाह करना पड़ता है। हिंदू समाज में इस प्रकार का विशाल वृत्त जाति का है और छोटे वृत्त विभिन्न गोत्रों के हैं। सामान्य रूप से इस शताब्दी के आरंभ तक प्रत्येक हिंदू को अपनी जाति के भीतर, किंतु गोत्र से बाहर विवाह करना पड़ता था। वह अपनी जाति से बाहर और गोत्र के भीतर विवाह नहीं कर सकता था। पश्चिमी देशों में जातिभेद की कठोर व्यवस्था न होने पर भी सामाजिक वर्ग-कुलीन वर्ग, नगरवासी (बुर्जुआ) व्यापारी वर्ग, किसान और मजदूर प्राय: अपने वर्गों में ही विवाह करे हैं। राजा राजवंशीय वर्ग में ही विवाह कर सकते हैं। राजवंश से भिन्न सामान्य वर्ग की स्त्रियों से यदि विवाह हो तो उस स्त्री को तथा उसकी संतान को राजकीय पद और उत्तराधिकार नहीं प्राप्त होते। ब्रिटिश सम्राट् एडवर्ड अष्टम ने अपनी राजगद्दी इसीलिए छोड़ी थी कि उसने राजकीय वर्ग से बाहर की एक साधारण स्त्री सिंपसन से विवाह किया था और यह ब्रिटिश परंपरा के अनुसार रानी नहीं बन सकती थी। === बहिर्विवाह === इसका तात्पर्य किसी जाति के एक छोटे समूह से तथा निकट संबंधियों के वर्ग से बाहर विवाह का नियम है। समाज में पहले को असगोत्रता का तथा दूसरे को असपिंडता का नियम कहते हैं। असगोत्रता का अर्थ है कि वधू वर के गोत्र से भिन्न गोत्र की होनी चाहिए। असपिंडता का आशय समान पिंड या देह का अथवा घनिष्ठ रक्त का संबंध न होना है। हिंदू समाज में प्रचलित सपिंडता के सामान्य नियम के अनुसार माता की पाँच तथा पिता की सात पीढ़ियों में होनेवाले व्यक्तियों को संपिड माना जाता है, इनके साथ वैवाहिक संबंध वर्जित है। प्राचीन रोम में छठी पीढ़ी के भीतर आनेवाले संबंधियों के साथ विवाह निषिद्ध था। १२१५ ई. की लैटरन की ईसाई धर्मपरिषद् ने इनकी संख्या घटाकर चार पीढ़ी कर दी। अनेक अन्य जातियाँ पत्नी के मरने पर उसकी बहिन के साथ विवाह को प्राथमिकता देती हैं किंतु कैथोलिक चर्च मृत पत्नी की बहिन के साथ विवाह वर्जित ठहराता है। इंग्लिश चर्च में यह स्थिति १९०७ तक बनी रही। कुछ जातियों में स्थानीय बहिर्विवाह का नियम प्रचलित है। इसका यह अर्थ है कि एक गाँव या खेड़े में रहनेवाले नरनारी का विवाह अर्जित है। छोटा नागपुर के ओरावों में एक ही ग्राम के निवासी युवक युवती का विवाह निषिद्ध माना जाता है, क्योंकि सामान्य रूप स वह माना जाता है कि ऐसा विवाह वर अथवा वधू के लिए अथवा दोनों के लिए अमंगल लानेवाला होता है। असपिंडता तथा असगोत्रता के नियमों के प्रादुर्भाव के कारणों के संबंध में समाजशास्त्रियों तथा नृवंशशास्त्रियों में बड़ा मतभेद है। एक ही गाँव में रहनेवाले अथवा एक गोत्र को माननेवाले समान आयु के व्यक्ति एक दूसरे को भाई बहिन तथा नजदीकी रिश्तेदार मानते हैं और इनमें प्राय: सर्वत्र विवाह वर्जित होता है। किंतु यहाँ यही प्रश्न उत्पन्न होता है कि यह निषेध समाज में क्यों प्रचलित हुआ? सर हेनरी मेन, मोर्गन आदि विद्वानों ने यह माना है कि आदिम मनुष्यों ने निकट विवाहों के दुष्परिणामों को शीघ्र ही अनुभव कर लिया था तथा जीवनसंघर्ष में दीर्घजीवी होने की दृष्टि से उन्होंने निकट संबंधियों के घेरे से बाहर विवाह करने का नियम बना लिया। किंतु अन्य विद्वान् इस मत को ठीक नहीं मानते। उनका कहना है कि आदिम मनुष्यों में अंतर्विवाह के दुष्परिणामों जैसी जटिल जीवशास्त्रीय प्रक्रिया को समझने की वुद्धि स्वीकार करना तर्कसंगत नहीं प्रतीत होता। वैस्टरमार्क और हैवलाक एलिस ने इसका कारण नजदीकी रिश्तेदारों के बचपन से सदा साथ रहने के कारण उनमें [[यौन आकर्षण]] उत्पन्न न होने को माना है। अन्य विद्वानों ने इस व्याख्या को सही नहीं माना। ब्रैस्टेड ने यह बताया है कि प्राचीन मिस्र में समाज के सभी भागों में भाई बहिन के विवाह प्रचलित थे। बहिर्विवाह (एक्सोगेमी) शब्द को अंग्रेजी में सबसे पहले प्रचलित करनेवाले विद्वान् मैकलीनान ने यह कल्पना की थी कि आरंभिक योद्धा जातियों में बालिकावध की दारुण प्रथा प्रचलित होने के कारण विवाह योग्य स्त्रियों की संख्या कम हो गई और दूसरी जनजातियों की स्त्रियों को अपहरण करके लाने की पद्धति से बहिर्विवाह के नियम का श्रीगणेश हुआ। किंतु इस कल्पना में बालिकावध एवं अपहरण द्वारा विवाह का अत्यधिक अतिरंजित और अवास्तविक चित्रण है। बहिर्विवाह का नियम प्रचलित होने के कुछ अन्य कारण ये बताए जाते हैं-दूसरी जातियों की स्त्रियों को पकड़ लाने में गर्व और गौरव की भावना का अनुभव करना, गणविवाह (एक समूह में सब पुरुषों का सब स्त्रियों का पति होना) की काल्पनिक दशा के कारण दूसरी जातियों से स्त्रियाँ ग्रहण करना। अभी तक कोई भी कल्पना इस विषय में सर्वसम्मत सिद्धांत नहीं बन सकी। == पत्नी-प्राप्ति की विधियाँ== अंतर्विवाह और बहिर्विवाह के नियमों का पालन करते हुए वधू को प्राप्त करने की विधियों के संबंध में मानव समाज में बड़ा वैविध्य दृष्टिगोचर होता है। भार्याप्राप्ति की विभिन्न विधियों को अपहरण, क्रय और सहमति के तीन बड़े वर्गों में बाँटा जा सकता है। अपहरण की विधि का तात्पर्य पत्नी की तथा उसके संबंधियों की इच्छा के बिना उसपर बलपूर्वक अधिकार करना है। इसे भारतीय धर्मशास्त्र में राक्षस और पैशाच विवाहों का नाम दिया गया है। यह आज तक कई वन्य जातियों में पाई जाती है। उड़ीसा की भुइयाँ जनजाति के बारे में कहा जाता है कि यदि किसी युवक का युवती से प्रेम हो, किंतु युवती अथवा उसके मातापिता उस विवाह के लिए सहमत न हों तो युवक अपनी मित्रमंडली की सहायता से अपनी प्रेमिका का अपहरण कर लेता है और इससे प्राय: भीषण लड़ाइयाँ होती हैं। संथाल, मुंडा, भूमिज, गोंड, भील और नागा आदि आरण्यक जातियों में यह प्रथा पाई जाती है। अन्य देशों और जातियों में भी इसका प्रचलन मिलता है। पत्नीप्राप्ति का दूसरा साधन क्रय विवाह अर्थात् पैसा देकर लड़की को खरीदना है। हिंदू शास्त्रों की परिभाषा के अनुसार इसे आसुर विवाह कहा जाता है। भारत की संथाल, हो, ओराँव, खड़िया, गोंड, भील आदि जातियों में कन्या के मातापिता को कन्याशुल्क (ब्राइड प्राइस) देकर पत्नी प्राप्त करने की परिपाटी है। हिंदू समाज के उच्च वर्ग में लड़कों का महत्व होने से उनके मातापिता कन्या के मातापिता से दहेज रूप में धन प्राप्त करते हैं, किंतु निम्न वर्ग में वन्य जातियों में कन्या का आर्थिक महत्व होने के कारण कन्या का पिता वर से अथवा वर के मातापिता से कन्या देने के बदले में धनराशि प्राप्त करता है। यदि वर धनराशि देने में असमर्थ होता है तो वह श्वशुर के यहाँ सेवा करके कन्याशुल्क प्रदान करता है। गोंडों और बैगा लोगों में श्वशुर के यहाँ इस प्रकार तीन से पाँच वर्ष तक नौकरी तथा कड़ी मेहनत करने के बाद पत्नी प्राप्त होती है। इसे सेवा विवाह भी कहा जाता है। पत्नी-प्राप्ति का तीसरा साधन वरवधू के मातापिता की सहमति से व्यवस्थित किया जानेवाला विवाह है। इस शताब्दी के आरंभ तक हिंदू समाज में बाल विवाह की प्रथा प्रचलित होने के कारण सभी विवाह इसी प्रकार के होते थे, अब भी यद्यपि शिक्षा के प्रसार तथा आर्थिक स्वावलंबन के कारण वरवधू की सहमति से होनेवाले प्रणय अथवा गंधर्व विवाहों की संख्या बढ़ रही है, तथापि अधिकतर विवाह अब भी मातापिता की सहमति से होते हैं। पत्नी-प्राप्ति के उपर्युक्त साधन आधुनिक समाजशास्त्रीय विद्वानों के वर्गीकरण के आधार पर हैं। प्राचीन भारतीय धर्मशास्त्रकारों ने इन्हीं को ब्राह्म, दैव, आर्ष, प्राजापत्य, आसुर, गांधर्व, राक्षस और पैशाच नामक आठ प्रकार के विवाहों का नाम दिया था। इनमें से पहले चार प्रकार के विवाह प्रशस्त तथा धर्मानुकूल समझे जाते थे। ये सब विवाह मातापिता की सहमति से किए जानेवाले उपर्युक्त विवाह के अंतर्गत हैं। धार्मिक विधि के साथ संपन्न होनेवाले सभी विवाहों में कन्या को वस्त्राभूषण से अलंकृत करके उसका दान किया जाता था। किंतु पिछले चार विवाहों में कन्या का दान नहीं होता, वह मूल्य से या प्रेम से या बलपूर्वक ली जाती है। आसुर विवाह उपर्युक्त क्रयविवाह का दूसरा रूप है। इसमें वर कन्या के पिता को कुछ धनराशि देकर उसे प्राप्त करता है। इसका प्रसिद्ध उदाहरण पांडु के साथ माद्री का विवाह है। गांधर्व विवाह वर और वधू के पारस्परिक प्रेम और सहमति के कारण होता है। इसका प्रसिद्धतम प्राचीन उदाहरण दुष्यंत और शकुंतला का विवाह था। राक्षस विवाह में वर कन्यापक्ष के संबंधियों को मारकर या घायल करके रोती चीखती कन्या को अपने घर ले आता था। यह प्रथा क्षत्रियों में प्रचलित थी। पैशाच विवाह में सोई हुई, शराब आदि पीने से उन्मत्त स्त्री से एकांत में संबंध स्थापित करके विवाह किया जाता था। मनु ने (३। ३४) इसकी निंदा करते हुए इसे सबसे अधिक पापपूर्ण और अधम विवाह कहा है। == विवाह के संख्यात्मक रूप == पति या पत्नी की संख्या के आधार पर विवाह के तीन रूप माने जाते हैं : बहुर्भायता, बहुभर्तृता, एकविवाह। जब एक पुरुष एक से अधिक स्त्रियों से विवाह करता है तो इसे '''बहुभार्यता''' या बहुपत्नीत्व (पोलीजिनी) कहते हैं। एक स्त्री के साथ एक से अधिक पुरुषों के विवाह को बहुभर्तृता या बहुपतित्व कहा जाता है। एक पुरुष के एक स्त्री के साथ विवाह को एक विवाह (मोनोगेमी) या एकपत्नीव्रत कहा जाता है। मानव जाति के विभिन्न समाजों में इनमें से पहला और तीसरा रूप अधिक प्रचलित है। दूसरे रूप बहुभर्तृता का प्रचलन बहुत कम है। समाज में स्त्रीपुरुषों की संख्या लगभग समान होने के कारण इस अवस्था में कुछ पुरुषों द्वारा अधिक स्त्रियों को पत्नी बना लेने पर कुछ पुरुष विवाह से वंचित रह जाते हैं, अत: कुछ वन्य समाजों में एक मनुष्य द्वारा पत्नी बनाई जानेवाली स्त्रियों की संख्या पर प्रतिबंध लगाया जाता है और प्रथा द्वारा इसे निश्चित कर दिया जाता है। भूतपूर्व ब्रिटिश पूर्वी अफ्रीका की वासानिया जाति में एक पुरुष को तीन से अधिक स्त्रियों के साथ, लैंडू जाति में तथा इस्लाम में चार से अधिक स्त्रियों के साथ, उत्तरी नाइजीरिया की कुगंमा जाति में छह से अधिक स्त्रियों के साथ विवाह की अनुमति नहीं दी जाती। राजाओं तथा सरदारों के लिए यह संख्या बहुत अधिक होती है। पश्चिमी अफ्रीका में गोल्डकोस्ट बस्ती के अशांति नामक राज्य के राजा के लिए पत्नियों की निश्चित सख्या, ३,३३३ थी। राजा लोग इन निश्चित संख्याओं का अतिक्रमण और उल्लंघन किस प्रकार करते हैं यह [[सउदी अरब|सऊदी अरब]] राज्य के संस्थापक इब्न सऊद के उदाहरण से स्पष्ट है। इस्लाम में चार से अधिक स्त्रियों से विवाह वर्जित है, अत: इब्न सऊद को जब किसी नवीन स्त्री से विवाह करना होता था तो वह अपनी पहली चार पत्नियों में से किसी एक को तलाक दे देता था। इस प्रकार उसने चार पत्नियों की मर्यादा का पालन करते हुए भी सौ से अधिक स्त्रियों के साथ विवाह किया। कुछ वन्य जातियों में सरदारों द्वारा अपने समाज की इतनी अधिक स्त्रियों पर अधिकार कर लिया जाता है कि कुछ निर्धन युवा पुरुष विवाह के लिए वधू नहीं प्राप्त कर सकते। आस्ट्रेलिया की कुछ जातियों में ऐसे पुरुष को कई स्त्रियाँ रखनेवाले व्यक्ति को चुनौती देकर उससे पत्नी प्राप्त करने का अधिकार दिया जाता है। बहुभार्यता का एक विशेष रूप श्याली विवाह (सोरोरल sororal पोलिजिनी) अर्थात् एक पुरुष द्वारा अपनी पत्नी की बहिनों से विवाह करना है। इसमें बड़ा लाभ संभवत: सौतिया डाह का कम होना तथा बहिनों को प्रेमपूर्वक मिलकर रहना है। यह प्रथा अमरीका के रेड इंडियनों में बहुत मिलती है। '''बहुभर्तृता''' अथवा एक स्त्री से अनेक पुरुषों के विवाह का सुप्रसिद्ध प्राचीन भारतीय उदाहरण द्रौपदी का पाँच पांडवों के साथ विवाह यह परिपाटी अब भी भारत के अनेक प्रदेशों - लद्दाख में, पंजाब के काँगड़ा जिले के स्पीती लाहौल परगनों में, चंबाकु, कुल्लू और मंडी के ऊँचे प्रदेशों में रहनेवाले कानेतों में, देहरादून जिले के जौनसार बाबर में, दक्षिण भारत में मलाबार के नायरो में, नीलगिरि के टोडों, कुरुंबों और कोटों में पाई जाती है। भारत से बाहर यह कुछ दक्षिणी अमरीकन इंडियन जातियों में मिलती है। इसके दो मुख्य प्रकार हैं। पहले प्रकार में एक स्त्री के आपस में सगे या सौतले होते हैं। इसे भ्रातृक बहुभर्तृता कहते हैं। द्रौपदी के पाँचों पति भाई थे। आजकल इस प्रकार की बहुभर्तृता देहरादून जिले में जौनसार बावर के खस लोगों में तथा नीलगिरि के टोडों में पाई जाती है। बड़े भाई के शादी करने पर उसकी पत्नी सब भाइयों की पत्नी समझी जाती है। इसके दूसरे प्रकार में एक स्त्री के अनेक पतियों में भाई का संबंध या अन्य कोई घनिष्ठ संबंध नहीं होता। इसे अभ्रातृक या मातृसत्ताक बहुभर्तृता कहते हैं। मलावार के नायर लोगों में पहले इस प्रकार की बहुभर्तृता का प्रचलन था। बहुभर्तृता के उत्पादक कारणों के संबंध में समाजशास्त्रियों तथा नृवंशशास्त्रियों में प्रबल मतभेद है। वैस्टरमार्क ने इसका प्रधान कारण पुरुषों की अपेक्षा स्त्रियों का संख्या में कम होना बताया है। उदाहरणार्थ नीलगिरि के टोडों में बालिकावध की कुप्रथा के कारण एक स्त्री के पीछे दो पुरुष हो गए, अत: वहाँ बहुभर्तृता का प्रचलन स्वाभाविक रूप से हो गया। किंतु राबर्ट ब्रिफाल्ट ने यह सिद्ध किया कि स्त्रियों की कमी इस प्रथा का एक मात्र कारण नहीं है। तिब्बत, सिक्किम, लद्दाख, लाहौल, आदि बहुभर्तृक प्रथावाले प्रदेशों में स्त्री पुरुषों की संख्या में कोई बड़ा अंतर नहीं है। कनिंघम के मतानुसार लद्दाख में स्त्रियों की संख्या पुरुषों से अधिक है। अत: सुमनेट, लोर्ड, बेल्यू आदि विद्वानों ने इसका प्रधान कारण निर्धनता को माना है। सुमनेर ने इसे तिब्बत के उदाहरण से पुष्ट करते हुए कहा है कि वहाँ पैदावार इतनी कम होती है कि एक पुरुष के लिए कुटुंब का पालन संभव नहीं होता, अत: कई पुरुष मिलकर पत्नी रखते हैं। इससे बच्चे कम होते हैं, जनसंख्या मर्यादित रहती है और परिवार की भूसंपत्ति विभिन्न भाइयों के बँटवारे से विभक्त नहीं होती। '''एकविवाह''' की प्रथा मानव समाज में सबसे अधिक प्रचलित और सामान्य परिपाटी है। जिन समाजों में बहुभार्यता की प्रथा है, उनमें भी यह प्रथा प्रचलित है क्योंकि बहुभार्यता की प्रथा का पालन प्रत्येक समाज में बहुत थोड़े व्यक्ति ही करते हैं। उदाहरणार्थ ग्रीनलैंड वासियों को बहुभार्यतावादी समाज कहा जाता है, किंतु क्राँज को इस प्रदेश में २० में से एक पुरुष ही दो स्त्रियों से विवाह करनेवाला मिला याने वहाँ केवल पाँच प्रतिशत पुरुष अनेक स्त्रियों से विवाह के नियम का पालन करनेवाले थे। एकविवाह की व्यवस्था का प्रचलन सबसे अधिक होने का बड़ा कारण यह है कि अधिकांश समाजों में स्त्री पुरुषों की संख्या का अनुपात लगभग समान होता है और एक विवाह की व्यवस्था अधिकतम नरनारियों के लिए जीवनसाथी प्रस्तुत करती है। युद्ध, कन्यावध की दारुण प्रथा तथा काम धंधों की जोखिम स्त्रीपुरुषों की संख्या के संतुलन को कुछ हद तक बिगाड़ देते हैं, किंतु प्राय: यह संतुलन बना रहता है और एकविवाह की व्यवस्था में सहायक होता है, क्योंकि यह अधिकतम व्यक्तियों का विवाह का अवसर प्रदान करता है। सभ्यता की उन्नति एवं प्रगति के साथ कई कारणों से यह प्रथा अधिक प्रचलित होने लगती है : पहला कारण यह होता है कि बड़ा परिवार आर्थिक दृष्टि से बोझ बन जाता है। घरेलू पशुओं, नवीन औजारों तथा मशीनों के आविष्कार के कारण पत्नी की मजदूर के रूप में काम करने की उपयोगिता कम हो जाती है। संतान की प्रबल आकांक्षा में क्षीणता आना तथा सामाजिक गरिमा और प्रतिष्ठा के नए मानदंडों का विकास होना भी इसमें सहायक होता है। इसके अतिरिक्त स्त्रियों के प्रति सम्मान की भावना का विकास, स्त्रियों की उच्च शिक्षा और दांपत्य प्रेम के नवीन आदर्श का विकास तथा सौतियाडाह के झगड़ों से छुटकारा भी एकविवाह तो समाज में लोकप्रिय बनाते हैं। पश्चिमी जगत में आजकल एकविवाह का नियम सार्वभौम है। हिंदू समाज में संतानप्राप्ति आदि के उद्देश्य पूर्ण करने के लिए प्राचीन शास्त्रकारों ने पुरुषों को बहुविवाह की अनुमति दी थी किंतु १९५५ के हिंदू विवाह कानून ने इस पुरानी व्यवस्था का अंत करते हुए एकविवाह के नियम को आवश्यक बना दिया है। == वैवाहिक विधियाँ== लगभग सभी समाजों में विवाह का संस्कार कुछ विशिष्ट विधियों के साथ संपन्न किया जाता है। यह नरनारी के पति-पत्नी बनने की घोषणा करता है, संबंधियों को संस्कार के समारोह में बुलाकर उन्हें इस नवीन दांपत्य संबंध का साक्षी बताया जाता है, धार्मिक विधियों द्वारा उसे कानूनी मान्यता और सामाजिक सहमति प्रदान की जाती है। वैवाहिक विधियों का प्रधान उद्देश्य नवीन संबंध का विज्ञापन करना, इसे सुखमय बनाना तथा नाना प्रकार के अनिष्टों से इसकी रक्षा करना है। विवाह संस्कार की विधियों में विस्मयावह वैविध्य है। किंतु इन्हें चार बड़े वर्गों में विभक्त किया जा सकता है। पहले वर्ग में वर वधू की स्थिति में आनेवाले परिवर्तन को सूचित करनेवाली विधियाँ हैं। विवाह में कन्यादान कन्या के पिता से पति के नियंत्रण में जाने की स्थिति को द्योतित करता है। इंग्लैंड, पैलेस्टाइन, जावा, चीन में वधू को नए घर की देहली में प्रवेश के समय उठाकर ले जाना वधूद्वारा घर के परिवर्तन को महत्वपूर्ण बनाना है। स्काटलैंड में वधू के पीछे पुराना जूता यह सूचित करने के लिए फेंका जाता है कि अब पिता का उसपर कोई अधिकार नहीं रहा। दूसरे वर्ग की विधियों का उद्देश्य दुष्प्रभावों को दूर करना है। यूरोप और अफ्रीका में विवाह के समय दुष्टात्माओं को मार भगाने के लिए बाण फेंके जाते हैं और बंदूके छोड़ी जाती हैं। दुष्टात्माओं का निवासस्थान अंधकारपूर्ण स्थान होते हैं और विवाह में अग्नि के प्रयोग से इनका विद्रावण किया जाता है। विवाह के समय वर द्वारा तलवार आदि का धारण, इंग्लैंड में वधू द्वारा दुष्टात्माओं को भगाने में समर्थ समझी जानेवाली घोड़े की नाल ले जाने की विधि का कारण भी यही समझा जाता है। तीसरे वर्ग में उर्वरता की प्रतीक और संतानसमृद्धि की कामना को सूचित करनेवाली विधियाँ आती हैं। भारत, चीन, मलाया में वधू पर चावल, अनाज तथा फल डालने की विधियाँ प्रचलित हैं। जिस प्रकार अन्न का एक दाना बीसियों नए दानें पैदा करता है, उसी प्रकार वधू से प्रचुर संख्या में संतान उत्पन्न करने की आशा रखी जाती है। स्लाव देशों में वधू की गोद में इसी उद्देश्य से लड़का बैठाया जाता है। चौथे वर्ग की विधियाँ वर वधू की एकता और अभिन्नता को सूचित करती हैं। दक्षिणी सेलीबीज में वरवधू के वस्त्रों को सीकर उनपर एक कपड़ा डाल दिया जाता है। भारत और ईरान में प्रचलित ग्रंथिबंधन की पद्धति का भी यही उद्देश्य है। == विवाह की अवधि तथा तलाक == इस विषय में मानव समाज के विभिन्न भागों में बड़ा वैविध्य दृष्टिगोचर होता है। वेस्टरमार्क के मतानुसार सभ्यता के निम्न स्तर में रहने वाली, आखेट तथा आरंभिक कृषि से जीवनयापन करनेवाली, श्रीलंका की बेद्दा तथा अंडेमान आदिवासी जातियों में विवाह के बाद पतिपत्नी मृत्यु पर्यत इकट्ठा रहते हैं और इनमें तलाक नहीं होता। जिन समाजों में विवाह को धार्मिक संस्कार माना जाता है, उनमें प्राय: विवाह अविच्छेद्य संबंध माना जाता है। हिंदू एवं रोमन कैथोलिक इसाई समाज इसके सुंदर उदाहरण है। किंतु विवाहविच्छेद या तलाक के नियमों के संबंध में अत्यधिक भिन्नता होने पर भी कुछ मौलिक सिद्धांतों में समानता है। विवाह मुख्य रूप से संतानप्राप्ति एवं दांपत्य संबंध के लिए किया जाता है, किंतु यदि किसी विवाह में ये प्राप्त न हों तो दांपत्य जीवन को नारकीय या विफल बनाने की अपेक्षा विवाहविच्छेद की अनुमति दी जानी चाहिए। इस व्यवस्था का दुरुपयोग न हो, इस दृष्टि से तलाक का अधिकार अनेक प्रतिबंधों के साथ विशेष अवस्था में ही दिया जाता है। तलाक का मुख्य आधार व्यभिचार है क्योंकि यह वैवाहिक जीवन के मूल पर ही कुठाराघात करनेवाला है। इसके अतिरिक्त कुछ अन्य कारण भी है। == विवाह का भविष्य == [[प्लेटो]] के समय से विचारक विवाह-प्रथा की समाप्ति की तथा राज्य द्वारा बच्चों के पालन की कल्पना कर रहे हैं। वर्तमान समय के औद्योगिक एवं वैज्ञानिक परिवर्तनों से तथा पश्चिमी देशों में तलाकों की बढ़ती हुई भयावह संख्या के आधार पर विवाह की संस्था के लोप की भविष्यवाणी करनेवालों की कमी नहीं है। इसमें कोई संदेह नहीं है कि इस समय विवाह के परंपरागत स्वरूपों में कई कारणों से बड़े परिवर्तन आ रहे हैं। विवाह को धार्मिक बंधन के स्थान पर कानूनी बंधन तथा पति-पत्नी का निजी मामला मानने की प्रवृत्ति बढ़ रही है। औद्योगिक क्रांति और शिक्षा के प्रसार से स्त्रियाँ आर्थिक दृष्टि से स्वावलंबी बन रही हैं। पहले उनके सुखमय जीवनयापन का एकमात्र साधन विवाह था, अब ऐसी स्थिति नहीं रही। विवाह और तलाक के नवीन कानून दांपत्य अधिकारों में नरनारी के अधिकारों को समान बना रहे हैं। धर्म के प्रति आस्था में शिथिलता और गर्भनिरोध के साधनों के आविष्कार ने विवाह विषयक पुरानी मान्यताओं को, प्राग्वैवाहिक सतीत्व और पवित्रता को गहरा धक्का पहुंचाया है। किंतु ये सब परिवर्तन होते हुए भी भविष्य में विवाहप्रथा के बने रहने का प्रबल कारण यह है कि इससे कुछ ऐसे प्रयोजन पूरे होते हैं, जो किसी अन्य साधन या संस्था से नहीं हो सकते। पहला प्रयोजन वंशवृद्धि का है। यद्यपि विज्ञान ने कृत्रिम गर्भाधान का आविष्कार किया है किंतु कृत्रिम रूप से शिशुओं का प्रयोगशालाओं में उत्पादन और विकास संभव प्रतीत नहीं होता। दूसरा प्रयोजन संतान का पालन है, राज्य और समाज शिशुशालाओं और बालोद्यानों का कितना ही विकास कर ले, उनमें इनके सर्वांगीण समुचित विकास की वैसी व्यवस्था संभव नहीं, जैसी विवाह एवं परिवार की संस्था में होती है। तीसरा प्रयोजन सच्चे दांपत्य प्रेम और सुखप्राप्ति का है। यह भी विवाह के अतिरिक्त किसी अन्य साधन से संभव नहीं। इन प्रयोजनों की पूर्ति के लिए भविष्य में विवाह एक महत्वपूर्ण संस्था बनी रहेगी, भले ही उसमें कुछ न कुछ परिवर्तन होते रहें। == इन्हें भी देखें == * [[हिन्दू विवाह]] * [[विवाह संस्कार]] * [[दहेज]] * [[हिन्दू विवाह अधिनियम]] == सन्दर्भ == {{reflist}} * वेस्टरमार्क : हिस्ट्री ऑव ह्यूमन मैरिज, ३रा खंड; * हरिदत्त वेदालंकार : हिंदू विवाह का इतिहास। == बाहरी कड़ियाँ == * [http://books.google.co.in/books?id=MnRMTV6_t6gC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false विवाहपद्धति - चतुर्थी-कर्म संहिता] (गूगल पुस्तक ; लेखक - भैयाराम शर्मा) * [http://books.google.co.in/books?id=tbesjNbHXzEC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false वैवाहिक जीवन] (गूगल पुस्तक ; लेखकद्वय : के.पी. भागवत ; श्रीमती कमला भावे) * {{cite book|title=For Better, for Worse: British Marriages, 1600 to the Present|last=Gillis|first=John R.|publisher=Oxford University Press|isbn=019503614X|year=1985|url=http://books.google.com/books?id=t3kiLAQxrnMC}} * {{cite web|url=http://lawfam.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/19/1/47|title=Legal Regulation of Marital Relations: An Historical and Comparative Approach{{ndash}} Gautier 19 (1): 47{{ndash}} International Journal of Law, Policy and the Family|accessdate=2007-06-13|format=|work=}} * {{cite web|url=http://lawfam.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/4/2/154|title=Radical principles and the legal institution of marriage: domestic relations law and social democracy in Sweden {{ndash}} Bradley 4 (2): 154{{ndash}} International Journal of Law, Policy and the Family|accessdate=2007-06-13|format=|work=}} * [http://www.thehist.com/index.php?option=com_docman&task=cat_view&gid=145&Itemid=673 Recordings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110312111112/http://www.thehist.com/index.php?option=com_docman&task=cat_view&gid=145&Itemid=673 |date=12 मार्च 2011 }} & [http://www.thehist.com/index.php?option=com_content&task=view&id=709&Itemid=672 Photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110312095329/http://www.thehist.com/index.php?option=com_content&task=view&id=709&Itemid=672 |date=12 मार्च 2011 }} from a College Historical Society debate on the role of marriage in modern life, featuring Senator David Norris and Senator Ronan Mullen. * [[रटगर्स यूनिवर्सिटी]] पर [http://marriage.rutgers.edu/publicat.htm The National Marriage Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051215010607/http://marriage.rutgers.edu/publicat.htm |date=15 दिसंबर 2005 }} [[श्रेणी:विवाह]] [[श्रेणी:समाज]] 7s82kj2hsdvppf8nhy9s7h2gm2ih09z गीत 0 9830 6555976 6527703 2026-05-24T13:22:21Z ~2026-31098-49 926589 /* इतिहास */ 6555976 wikitext text/x-wiki स्वर, पद और ताल से युक्त जो गान होता है वह '''गीत''' कहलाता है। गीत, सहित्य की एक लोकप्रिय [[विद्या]] है। इसमें एक मुखड़ा तथा कुछ अंतरे होते हैं। प्रत्येक अंतरे के बाद मुखड़े को दोहराया जाता है। गीत को सिर्फ गाया जाता है, सुनाया नहीं जाता क्योंकि यह गेय पद्धति में ही लिखा जाता है । == इतिहासxhxxc == प्राचीन समय में जिस [[गान]] में सार्थक शब्दों के स्थान पर निरर्थक या शुष्काक्षरों का प्रयोग होता था वह निर्गीत या बहिर्गीत कहलाता था। तनोम, तननन या दाड़ा दिड़ दिड़ या दिग्ले झंटुं झंटुं इत्यादि निरर्थक अक्षरवला गान निर्गीत कहलाता था। आजकल का तराना निर्गीत की कोटि में आएगा। [[भरत]] के समय में गीति के आधारभूत नियत पदसमूह को ध्रुवा कहते थे। [[नाटक]] में प्रयोग के अवसरों में भेद होने के कारण पाँच प्रकार के ध्रुवा होते थे- प्रावंशिकी, नैष्क्रामिकी, आक्षेपिकी, प्रासदिकी और अंतरा। स्वर और ताल में जो बँधे हुए गीत होते थे वे लगभग 9वीं 10वीं सदी से प्रबंध कहलाने लगे। प्रबंध का प्रथम भाग, जिससे गीत का प्रारंभ होता था, उद्ग्राह कहलाता था, यह गीत का वह अंश होता था जिसे बार बार दुहराते थे और जो छोड़ा नहीं जा सकता था। ध्रुव शब्द का अर्थ ही है ‘निश्चित, स्थिर’। इस भाग को आजकल की भाषा में टेक कहते हैं। अंतिम भाग को ‘आभोग’ कहते थे। कभी कभी ध्रुव और आभोग के बीच में भी पद होता था जिसे [[अंतरा]] कहते थे। अंतरा का पद प्राय: ‘सालगसूड’ नामक प्रबंध में ही होता था। जयदेव का गीतगोविंद प्रबंध में लिखा गया है। प्रबंध कई प्रकार के होते थे जिनमें थोड़ा थोड़ा भेद होता था। प्रबंध गीत का प्रचार लगभग चार सौ वर्ष तक रहा। अब भी कुछ मंदिरों में कभी कभी पुराने प्रबंध सुनने को मिल जाते हैं। प्रबंध के अनंतर ध्रुवपद गीत का काल आया। यह प्रबंध का ही रूपांतर है। ध्रुवपद में उद्ग्राह के स्थान पर पहला पद स्थायी कहलाया। इसमें स्थायी का ही एक टुकड़ा बार बार दुहराया जाता है। दूसरे पद को अंतरा कहते हैं, तीसरे को संचारी और चौथे को आभोग। कभी कभी दो या तीन ही पद के ध्रुवपद मिलते हैं। ग्वालियर के राजा मानसिंह तोमर (15वीं सदी) के द्वारा ध्रुवपद को बहुत प्रोत्साहन मिला। तानसेन ध्रुवपद के ही गायक थे। ध्रुवपद प्राय: चौताल, आड़ा चौताल, सूलफाक, तीव्रा, रूपक इत्यादि तालों में गाया जाता है। [[धमार]] ताल में अधिकतर होरी गाई जाती है। 14वीं सदी में [[अमीर ख़ुसरो|अमीर खुसरो]] ने [[ख़याल|खयाल]] या ख्याल गायकी का प्रारंभ किया। 15वीं सदी में जौनपुर के शर्की राजाओं के समय में खयाल की गायकी पनपी, किंतु १८वीं सदी में यह मुहम्मदशाह के काल में पुष्पित हुई। इनके दरबार के दो गायक अदारंग और सदारंग ने सैकड़ों खयालों की रचना की। खयाल में दो ही तुक होते हैं-स्थायी और अंतरा। खयाल अधिकतर एकताल, आड़ा चौताल, झूमरा और तिलवाड़ा में गाया जाता है। इसको अलाप, तान, बालतान, लयबाँट इत्यादि से सजाते हैं। आजकल यह गायकी बहुत लोकप्रिय है। == ठुमरी == ठुमरी में अधिकतर शृंगार के पद होते हैं। यह पंजाबी ठेका, दीपचंदी इत्यादि तालों में गाई जाती है। ठुमरी दो प्रकार की होती है-एक बोल आलाप की [[ठुमरी]] और दूसरी बोल बाँट की ठुमरी। पहले प्रकार की ठुमरी में बोल या कविता की प्रधानता होती है। स्वर द्वारा बोल के भाव व्यक्त किए जाते हैं। बोल बाँट ठुमरी में लय की काँट छाँट का अधिक काम रहता है। == दादरा == दादरा गीत अधिकतर दादरा ताल में गाया जाता है। कभी कभी यह कहरवा ताल में भी गाया जाता है। इसमें भी स्थायी और अंतरा ये दो ही तुक होते हैं। टप्पा अधिकतर [[पंजाबी भाषा]] में मिलता है। इसमें भी स्थायी और अंतरा दो तुक होते हैं। इसकी तानें द्रुत लय में होती हैं और एक विचित्र कंप के साथ चलती हैं। गिटकिरी और जमजमा टप्पे की विशेषता है। चतुरंग गीत में, जैसा कि इसके नाम से ही स्पष्ट है, चार अंग होते हैं- :(1) बोल या साहित्य, (2) तर्राना, (3) सरगम, (4) मृदंग या तबले के बोल। == साक्षर सरगम या सार्थ सरगम == इस गीत में षड्ज, ऋषभ, गांधार, मध्यम, पंचम, धैवत, निषाद इनके प्रथम सांकेतिक अक्षर स, रे, ग, म प, ध, नि, इस प्रकार से बाँधे जाते हैं कि इनका कुछ अर्थ भी निकलता है। जिस राग का सरगम होता है उसी राग के स्वर प्रयुक्त होते हैं। == सरगम अथवा स्वरावर्त अथवा स्वरसाहित्य अथवा स्वरमालिका == इस प्रकार के गीत में किसी विशिष्ट राग का सरगम ताल में निबद्ध होता है। इसमें केवल स्वर की बंदिश होती है। उसका कोई अर्थ नहीं होता। तर्राना या तिल्लाना-इसमें त नोम तनन तदेर दानि इत्यादि अक्षर किसी विशिष्ट राग या ताल में निबद्ध होते हैं। कभी कभी इसमें [[मृदंग]] या तबले के बोल भी होते हैं। अथवा फारसी या संस्कृत का कोई पद भी संमिलित कर लिया जाता है इस प्रकार के गीत को [[हिंदुस्तानी संगीत]] में प्राय: तर्राना कहते हैं और कर्णाटक संगीत में तिल्लाना। == सादरा == ध्रुवपद अंग से जो गीत मध्य या द्रुत लय में bbjbbbbjj जीजे न जग [[झपताल]] में गाया जाता है उस ‘सादरा’ कहते हैं। == रागमलिका या रागमाला या रागसागर == एक ही गीत के भिन्न भिन्न पद या अंश जब भिन्न भिन्न रागों में बंधे होते हैं तो उसे रागमलिका या रागमाला कहते हैं। हिंदुस्तानी संगीत में इसे प्राय: रागसागर कहते हैं। इसमें प्राय: भिन्न भिन्न रागों के नाम भी आ जाते हैं। बंदिश इस प्रकार होनी चाहिए कि गीत भिन्न भिन्न अंशों का समुच्चय मात्र न जान पड़े, किंतु वे परस्पर संहत या सश्लिष्ट हों जिससे सारे गीत से एक भाव या अर्थ सूचित होता हो। == कीर्तन और कृति == इस प्रकार के गीत कर्णाटक संगीत में होते हैं। इसके प्रथम भाग को पल्लवी कहते हैं जो हिंदुस्तानी संगीत के स्थायी जैसा होता है, द्वितीय भाग को अनुपल्लवी कहते हैं जो हिंदुस्तानी संगीत के अंतरा जैसा होता है। अन्य भाग या पद चरणम्‌ कहलाते हैं। कृति में भिन्न भिन्न स्वरसंगतियाँ आती हैं जबकि कीर्तन सीधा सादा होता है। त्यागराज ने बहुत सी कृतियों की रचना की। इस प्रकार के गीतों के और प्रसिद्ध रचयिता श्याम शास्त्री और मुथुस्वामी दीक्षितार हुए। दीक्षितार की रचनाएँ ध्रुवपद से मिलती जुलती हैं। बंगाल के कीर्तन प्रबंध और ध्रुवपद के आधार पर बँधे हुए होते हैं। उनमें कुछ ऐसे भी तालों का प्रयोग होता है जो हिंदुस्तानी संगीत में अन्यत्र नहीं मिलते, जैसे दोटुकी, लोफा, दासप्यारी, दशकुशि, चंपूपुट इत्यादि। बंगाल के कीर्तन के साथ खोल बजता है। यह एक प्रकार का नाटकीय गीत है। गीत श्रीकृष्ण और राधा से संबद्ध होते हैं और उनमें रूपानुराग, अभिसार, मिलन, आत्मनिवेदन इत्यादि का वर्णन होता है। महाराष्ट्र में कीर्तनगान द्वारा कथा कही जाती है और भजन गाए जाते हैं। भक्तों के पद, जो त्रिताल, दादरा, कहरवा इत्यादि सरल ताली में बँधे होते हैं, भजन कहलाते है। कर्णाटक शैली में पद्म गीत बिलंबित लय में बँधा होता है। इसमें [[शृंगार रस]] प्रधान होता है। यह प्राय: नृत्य के साथ गाया जाता है। जावड़ि गीत भी कर्णाटक में ही प्रचलित है। इसमें भी शृंगार रस ही प्रधान होता है, किंतु इसकी लय पद्म की लय की अपेक्षा द्रुत और चंचल होती है। == इन्हें भी देखें == * [[लोकगीत]] == संदर्भ ग्रन्थ == * भरत : नाट्यशास्त्र * शार्ं‌गदेव : संगीतरत्नाकर; * भातखंडे : हिंदुस्तानी संगीतपद्धति, 4 भाग; * सांबमूर्ति : साउथ इंडियन म्यूज़िक, 5 भाग *[https://web.archive.org/web/20190924091741/https://tophappybirthday.com/happy-birthday-song-download-mp3/ जन्मदिन के गीत] [[श्रेणी:संगीत]] [[श्रेणी:साहित्य]] 1peefwx72e04irxol9tpg5w89mhrspg 6555979 6555976 2026-05-24T13:23:58Z ~2026-31098-49 926589 /* इतिहासxhxxc */ 6555979 wikitext text/x-wiki स्वर, पद और ताल से युक्त जो गान होता है वह '''गीत''' कहलाता है। गीत, सहित्य की एक लोकप्रिय [[विद्या]] है। इसमें एक मुखड़ा तथा कुछ अंतरे होते हैं। प्रत्येक अंतरे के बाद मुखड़े को दोहराया जाता है। गीत को सिर्फ गाया जाता है, सुनाया नहीं जाता क्योंकि यह गेय पद्धति में ही लिखा जाता है । == इतिहासxhxxc == प्राचीन समय में जिस [[गान]] में सार्थक शब्दों के स्थान पर निरर्थक या शुष्काक्षरों का प्रयोग होता था वह निर्गीत या बहिर्गीत कहलाता था। तनोम, तननन या दाड़ा दिड़ दिड़ या दिग्ले झंटुं झंटुं इत्यादि निरर्थक अक्षरवला गान निर्गीत कहलाता था। आजकल का तराना निर्गीत की कोटि में आएगा। [[भरत]] के समय में गीति के आधारभूत नियत पदसमूह को ध्रुवा कहते थे। [[नाटक]] में प्रयोग के अवसरों में भेद होने के कारण पाँच प्रकार के ध्रुवा होते थे- प्रावंशिकी, नैष्क्रामिकी, आक्षेपिकी, प्रासदिकी और अंतरा। स्वर और ताल में जो बँधे हुए गीत होते थे वे लगभग 9वीं 10वीं सदी से प्रबंध कहलाने लगे। प्रबंध का प्रथम भाग, जिससे गीत का प्रारंभ होता था, उद्ग्राह कहलाता था, यह गीत का वह अंश होता था जिसे बार बार दुहराते थे और जो छोड़ा नहीं जा सकता था। ध्रुव शब्द का अर्थ ही है ‘निश्चित, स्थिर’। इस भाग को आजकल की भाषा में टेक कहते हैं। अंतिम भाग को ‘आभोग’ कहते थे। कभी कभी ध्रुव और आभोग के बीच में भी पद होता था जिसे [[अंतरा]] कहते थे। अंतरा का पद प्राय: ‘सालगसूड’ नामक प्रबंध में ही होता था। जयदेव का गीतगोविंद प्रबंध में लिखा गया है। प्रबंध कई प्रकार के होते थे जिनमें थोड़ा थोड़ा भेद होता था। प्रबंध गीत का प्रचार लगभग चार सौ वर्ष तक रहा। अब भी कुछ मंदिरों में कभी कभी पुराने प्रबंध सुनने को मिल जाते हैं। प्रबंध के अनंतर ध्रुवपद गीत का काल आया। यह प्रबंध का ही रूपांतर है। ध्रुवपद में उद्ग्राह के स्थान पर पहला पद स्थायी कहलाया। इसमें स्थायी का ही एक टुकड़ा बार बार दुहराया जाता है। दूसरे पद को अंतरा कहते हैं, तीसरे को संचारी और चौथे को आभोग। कभी कभी दो या तीन ही पद के ध्रुवपद मिलते हैं। ग्वालियर के राजा मानसिंह तोमर (15वीं सदी) के द्वारा ध्रुवपद को बहुत प्रोत्साहन मिला। तानसेन ध्रुवपद के ही गायक थे। ध्रुवपद प्राय: चौताल, आड़ा चौताल, सूलफाक, तीव्रा, रूपक इत्यादि तालों में गाया जाता है। [[धमार]] ताल में अधिकतर होरी गाई जाती है। 14वीं सदी में [[अमीर ख़ुसरो|अमीर खुसरो]] ने [[ख़याल|खयाल]] या ख्याल गायकी का प्रारंभ किया। 15वीं सदी में जौनपुर के शर्की राजाओं के समय में खयाल की गायकी पनपी, किंतु १८वीं सदी में यह मुहम्मदशाह के काल में पुष्पित हुई। इनके दरबार के दो गायक अदारंग और सदारंग ने सैकड़ों खयालों की रचना की। खयाल में दो ही तुक होते हैं-स्थायी और अंतरा। खयाल अधिकतर एकताल, आड़ा चौताल, झूमरा और तिलवाड़ा में गाया जाता है। इसको अलाप, तान, बालतान, लयबाँट इत्यादि से सजाते हैं। आजकल यह गायकी बहुत लोकप्रिय है। == ठुमरीxxhx == ठुमरी में अधिकतर शृंगार के पद होते हैं। यह पंजाबी ठेका, दीपचंदी इत्यादि तालों में गाई जाती है। ठुमरी दो प्रकार की होती है-एक बोल आलाप की [[ठुमरी]] और दूसरी बोल बाँट की ठुमरी। पहले प्रकार की ठुमरी में बोल या कविता की प्रधानता होती है। स्वर द्वारा बोल के भाव व्यक्त किए जाते हैं। बोल बाँट ठुमरी में लय की काँट छाँट का अधिक काम रहता है। == दादरा == दादरा गीत अधिकतर दादरा ताल में गाया जाता है। कभी कभी यह कहरवा ताल में भी गाया जाता है। इसमें भी स्थायी और अंतरा ये दो ही तुक होते हैं। टप्पा अधिकतर [[पंजाबी भाषा]] में मिलता है। इसमें भी स्थायी और अंतरा दो तुक होते हैं। इसकी तानें द्रुत लय में होती हैं और एक विचित्र कंप के साथ चलती हैं। गिटकिरी और जमजमा टप्पे की विशेषता है। चतुरंग गीत में, जैसा कि इसके नाम से ही स्पष्ट है, चार अंग होते हैं- :(1) बोल या साहित्य, (2) तर्राना, (3) सरगम, (4) मृदंग या तबले के बोल। == साक्षर सरगम या सार्थ सरगम == इस गीत में षड्ज, ऋषभ, गांधार, मध्यम, पंचम, धैवत, निषाद इनके प्रथम सांकेतिक अक्षर स, रे, ग, म प, ध, नि, इस प्रकार से बाँधे जाते हैं कि इनका कुछ अर्थ भी निकलता है। जिस राग का सरगम होता है उसी राग के स्वर प्रयुक्त होते हैं। == सरगम अथवा स्वरावर्त अथवा स्वरसाहित्य अथवा स्वरमालिका == इस प्रकार के गीत में किसी विशिष्ट राग का सरगम ताल में निबद्ध होता है। इसमें केवल स्वर की बंदिश होती है। उसका कोई अर्थ नहीं होता। तर्राना या तिल्लाना-इसमें त नोम तनन तदेर दानि इत्यादि अक्षर किसी विशिष्ट राग या ताल में निबद्ध होते हैं। कभी कभी इसमें [[मृदंग]] या तबले के बोल भी होते हैं। अथवा फारसी या संस्कृत का कोई पद भी संमिलित कर लिया जाता है इस प्रकार के गीत को [[हिंदुस्तानी संगीत]] में प्राय: तर्राना कहते हैं और कर्णाटक संगीत में तिल्लाना। == सादरा == ध्रुवपद अंग से जो गीत मध्य या द्रुत लय में bbjbbbbjj जीजे न जग [[झपताल]] में गाया जाता है उस ‘सादरा’ कहते हैं। == रागमलिका या रागमाला या रागसागर == एक ही गीत के भिन्न भिन्न पद या अंश जब भिन्न भिन्न रागों में बंधे होते हैं तो उसे रागमलिका या रागमाला कहते हैं। हिंदुस्तानी संगीत में इसे प्राय: रागसागर कहते हैं। इसमें प्राय: भिन्न भिन्न रागों के नाम भी आ जाते हैं। बंदिश इस प्रकार होनी चाहिए कि गीत भिन्न भिन्न अंशों का समुच्चय मात्र न जान पड़े, किंतु वे परस्पर संहत या सश्लिष्ट हों जिससे सारे गीत से एक भाव या अर्थ सूचित होता हो। == कीर्तन और कृति == इस प्रकार के गीत कर्णाटक संगीत में होते हैं। इसके प्रथम भाग को पल्लवी कहते हैं जो हिंदुस्तानी संगीत के स्थायी जैसा होता है, द्वितीय भाग को अनुपल्लवी कहते हैं जो हिंदुस्तानी संगीत के अंतरा जैसा होता है। अन्य भाग या पद चरणम्‌ कहलाते हैं। कृति में भिन्न भिन्न स्वरसंगतियाँ आती हैं जबकि कीर्तन सीधा सादा होता है। त्यागराज ने बहुत सी कृतियों की रचना की। इस प्रकार के गीतों के और प्रसिद्ध रचयिता श्याम शास्त्री और मुथुस्वामी दीक्षितार हुए। दीक्षितार की रचनाएँ ध्रुवपद से मिलती जुलती हैं। बंगाल के कीर्तन प्रबंध और ध्रुवपद के आधार पर बँधे हुए होते हैं। उनमें कुछ ऐसे भी तालों का प्रयोग होता है जो हिंदुस्तानी संगीत में अन्यत्र नहीं मिलते, जैसे दोटुकी, लोफा, दासप्यारी, दशकुशि, चंपूपुट इत्यादि। बंगाल के कीर्तन के साथ खोल बजता है। यह एक प्रकार का नाटकीय गीत है। गीत श्रीकृष्ण और राधा से संबद्ध होते हैं और उनमें रूपानुराग, अभिसार, मिलन, आत्मनिवेदन इत्यादि का वर्णन होता है। महाराष्ट्र में कीर्तनगान द्वारा कथा कही जाती है और भजन गाए जाते हैं। भक्तों के पद, जो त्रिताल, दादरा, कहरवा इत्यादि सरल ताली में बँधे होते हैं, भजन कहलाते है। कर्णाटक शैली में पद्म गीत बिलंबित लय में बँधा होता है। इसमें [[शृंगार रस]] प्रधान होता है। यह प्राय: नृत्य के साथ गाया जाता है। जावड़ि गीत भी कर्णाटक में ही प्रचलित है। इसमें भी शृंगार रस ही प्रधान होता है, किंतु इसकी लय पद्म की लय की अपेक्षा द्रुत और चंचल होती है। == इन्हें भी देखें == * [[लोकगीत]] == संदर्भ ग्रन्थ == * भरत : नाट्यशास्त्र * शार्ं‌गदेव : संगीतरत्नाकर; * भातखंडे : हिंदुस्तानी संगीतपद्धति, 4 भाग; * सांबमूर्ति : साउथ इंडियन म्यूज़िक, 5 भाग *[https://web.archive.org/web/20190924091741/https://tophappybirthday.com/happy-birthday-song-download-mp3/ जन्मदिन के गीत] [[श्रेणी:संगीत]] [[श्रेणी:साहित्य]] dake3qz0usbuhiivg04ckj4obi0gzay 6556222 6555979 2026-05-25T08:23:21Z AMAN KUMAR 911487 [[विशेष:योगदान/~2026-14176-86|~2026-14176-86]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-14176-86|वार्ता]]) के अवतरण 6527703 पर पुनर्स्थापित : पूर्ववत किया 6556222 wikitext text/x-wiki स्वर, पद और ताल से युक्त जो गान होता है वह '''गीत''' कहलाता है। गीत, सहित्य की एक लोकप्रिय [[विद्या]] है। इसमें एक मुखड़ा तथा कुछ अंतरे होते हैं। प्रत्येक अंतरे के बाद मुखड़े को दोहराया जाता है। गीत को सिर्फ गाया जाता है, सुनाया नहीं जाता क्योंकि यह गेय पद्धति में ही लिखा जाता है । == इतिहास == प्राचीन समय में जिस [[गान]] में सार्थक शब्दों के स्थान पर निरर्थक या शुष्काक्षरों का प्रयोग होता था वह निर्गीत या बहिर्गीत कहलाता था। तनोम, तननन या दाड़ा दिड़ दिड़ या दिग्ले झंटुं झंटुं इत्यादि निरर्थक अक्षरवला गान निर्गीत कहलाता था। आजकल का तराना निर्गीत की कोटि में आएगा। [[भरत]] के समय में गीति के आधारभूत नियत पदसमूह को ध्रुवा कहते थे। [[नाटक]] में प्रयोग के अवसरों में भेद होने के कारण पाँच प्रकार के ध्रुवा होते थे- प्रावंशिकी, नैष्क्रामिकी, आक्षेपिकी, प्रासदिकी और अंतरा। स्वर और ताल में जो बँधे हुए गीत होते थे वे लगभग 9वीं 10वीं सदी से प्रबंध कहलाने लगे। प्रबंध का प्रथम भाग, जिससे गीत का प्रारंभ होता था, उद्ग्राह कहलाता था, यह गीत का वह अंश होता था जिसे बार बार दुहराते थे और जो छोड़ा नहीं जा सकता था। ध्रुव शब्द का अर्थ ही है ‘निश्चित, स्थिर’। इस भाग को आजकल की भाषा में टेक कहते हैं। अंतिम भाग को ‘आभोग’ कहते थे। कभी कभी ध्रुव और आभोग के बीच में भी पद होता था जिसे [[अंतरा]] कहते थे। अंतरा का पद प्राय: ‘सालगसूड’ नामक प्रबंध में ही होता था। जयदेव का गीतगोविंद प्रबंध में लिखा गया है। प्रबंध कई प्रकार के होते थे जिनमें थोड़ा थोड़ा भेद होता था। प्रबंध गीत का प्रचार लगभग चार सौ वर्ष तक रहा। अब भी कुछ मंदिरों में कभी कभी पुराने प्रबंध सुनने को मिल जाते हैं। प्रबंध के अनंतर ध्रुवपद गीत का काल आया। यह प्रबंध का ही रूपांतर है। ध्रुवपद में उद्ग्राह के स्थान पर पहला पद स्थायी कहलाया। इसमें स्थायी का ही एक टुकड़ा बार बार दुहराया जाता है। दूसरे पद को अंतरा कहते हैं, तीसरे को संचारी और चौथे को आभोग। कभी कभी दो या तीन ही पद के ध्रुवपद मिलते हैं। ग्वालियर के राजा मानसिंह तोमर (15वीं सदी) के द्वारा ध्रुवपद को बहुत प्रोत्साहन मिला। तानसेन ध्रुवपद के ही गायक थे। ध्रुवपद प्राय: चौताल, आड़ा चौताल, सूलफाक, तीव्रा, रूपक इत्यादि तालों में गाया जाता है। [[धमार]] ताल में अधिकतर होरी गाई जाती है। 14वीं सदी में [[अमीर ख़ुसरो|अमीर खुसरो]] ने [[ख़याल|खयाल]] या ख्याल गायकी का प्रारंभ किया। 15वीं सदी में जौनपुर के शर्की राजाओं के समय में खयाल की गायकी पनपी, किंतु १८वीं सदी में यह मुहम्मदशाह के काल में पुष्पित हुई। इनके दरबार के दो गायक अदारंग और सदारंग ने सैकड़ों खयालों की रचना की। खयाल में दो ही तुक होते हैं-स्थायी और अंतरा। खयाल अधिकतर एकताल, आड़ा चौताल, झूमरा और तिलवाड़ा में गाया जाता है। इसको अलाप, तान, बालतान, लयबाँट इत्यादि से सजाते हैं। आजकल यह गायकी बहुत लोकप्रिय है। == ठुमरी == ठुमरी में अधिकतर शृंगार के पद होते हैं। यह पंजाबी ठेका, दीपचंदी इत्यादि तालों में गाई जाती है। ठुमरी दो प्रकार की होती है-एक बोल आलाप की [[ठुमरी]] और दूसरी बोल बाँट की ठुमरी। पहले प्रकार की ठुमरी में बोल या कविता की प्रधानता होती है। स्वर द्वारा बोल के भाव व्यक्त किए जाते हैं। बोल बाँट ठुमरी में लय की काँट छाँट का अधिक काम रहता है। == दादरा == दादरा गीत अधिकतर दादरा ताल में गाया जाता है। कभी कभी यह कहरवा ताल में भी गाया जाता है। इसमें भी स्थायी और अंतरा ये दो ही तुक होते हैं। टप्पा अधिकतर [[पंजाबी भाषा]] में मिलता है। इसमें भी स्थायी और अंतरा दो तुक होते हैं। इसकी तानें द्रुत लय में होती हैं और एक विचित्र कंप के साथ चलती हैं। गिटकिरी और जमजमा टप्पे की विशेषता है। चतुरंग गीत में, जैसा कि इसके नाम से ही स्पष्ट है, चार अंग होते हैं- :(1) बोल या साहित्य, (2) तर्राना, (3) सरगम, (4) मृदंग या तबले के बोल। == साक्षर सरगम या सार्थ सरगम == इस गीत में षड्ज, ऋषभ, गांधार, मध्यम, पंचम, धैवत, निषाद इनके प्रथम सांकेतिक अक्षर स, रे, ग, म प, ध, नि, इस प्रकार से बाँधे जाते हैं कि इनका कुछ अर्थ भी निकलता है। जिस राग का सरगम होता है उसी राग के स्वर प्रयुक्त होते हैं। == सरगम अथवा स्वरावर्त अथवा स्वरसाहित्य अथवा स्वरमालिका == इस प्रकार के गीत में किसी विशिष्ट राग का सरगम ताल में निबद्ध होता है। इसमें केवल स्वर की बंदिश होती है। उसका कोई अर्थ नहीं होता। तर्राना या तिल्लाना-इसमें त नोम तनन तदेर दानि इत्यादि अक्षर किसी विशिष्ट राग या ताल में निबद्ध होते हैं। कभी कभी इसमें [[मृदंग]] या तबले के बोल भी होते हैं। अथवा फारसी या संस्कृत का कोई पद भी संमिलित कर लिया जाता है इस प्रकार के गीत को [[हिंदुस्तानी संगीत]] में प्राय: तर्राना कहते हैं और कर्णाटक संगीत में तिल्लाना। == सादरा == ध्रुवपद अंग से जो गीत मध्य या द्रुत लय में bbjbbbbjj जीजे न जग [[झपताल]] में गाया जाता है उस ‘सादरा’ कहते हैं। == रागमलिका या रागमाला या रागसागर == एक ही गीत के भिन्न भिन्न पद या अंश जब भिन्न भिन्न रागों में बंधे होते हैं तो उसे रागमलिका या रागमाला कहते हैं। हिंदुस्तानी संगीत में इसे प्राय: रागसागर कहते हैं। इसमें प्राय: भिन्न भिन्न रागों के नाम भी आ जाते हैं। बंदिश इस प्रकार होनी चाहिए कि गीत भिन्न भिन्न अंशों का समुच्चय मात्र न जान पड़े, किंतु वे परस्पर संहत या सश्लिष्ट हों जिससे सारे गीत से एक भाव या अर्थ सूचित होता हो। == कीर्तन और कृति == इस प्रकार के गीत कर्णाटक संगीत में होते हैं। इसके प्रथम भाग को पल्लवी कहते हैं जो हिंदुस्तानी संगीत के स्थायी जैसा होता है, द्वितीय भाग को अनुपल्लवी कहते हैं जो हिंदुस्तानी संगीत के अंतरा जैसा होता है। अन्य भाग या पद चरणम्‌ कहलाते हैं। कृति में भिन्न भिन्न स्वरसंगतियाँ आती हैं जबकि कीर्तन सीधा सादा होता है। त्यागराज ने बहुत सी कृतियों की रचना की। इस प्रकार के गीतों के और प्रसिद्ध रचयिता श्याम शास्त्री और मुथुस्वामी दीक्षितार हुए। दीक्षितार की रचनाएँ ध्रुवपद से मिलती जुलती हैं। बंगाल के कीर्तन प्रबंध और ध्रुवपद के आधार पर बँधे हुए होते हैं। उनमें कुछ ऐसे भी तालों का प्रयोग होता है जो हिंदुस्तानी संगीत में अन्यत्र नहीं मिलते, जैसे दोटुकी, लोफा, दासप्यारी, दशकुशि, चंपूपुट इत्यादि। बंगाल के कीर्तन के साथ खोल बजता है। यह एक प्रकार का नाटकीय गीत है। गीत श्रीकृष्ण और राधा से संबद्ध होते हैं और उनमें रूपानुराग, अभिसार, मिलन, आत्मनिवेदन इत्यादि का वर्णन होता है। महाराष्ट्र में कीर्तनगान द्वारा कथा कही जाती है और भजन गाए जाते हैं। भक्तों के पद, जो त्रिताल, दादरा, कहरवा इत्यादि सरल ताली में बँधे होते हैं, भजन कहलाते है। कर्णाटक शैली में पद्म गीत बिलंबित लय में बँधा होता है। इसमें [[शृंगार रस]] प्रधान होता है। यह प्राय: नृत्य के साथ गाया जाता है। जावड़ि गीत भी कर्णाटक में ही प्रचलित है। इसमें भी शृंगार रस ही प्रधान होता है, किंतु इसकी लय पद्म की लय की अपेक्षा द्रुत और चंचल होती है। == इन्हें भी देखें == * [[लोकगीत]] == संदर्भ ग्रन्थ == * भरत : नाट्यशास्त्र * शार्ं‌गदेव : संगीतरत्नाकर; * भातखंडे : हिंदुस्तानी संगीतपद्धति, 4 भाग; * सांबमूर्ति : साउथ इंडियन म्यूज़िक, 5 भाग *[https://web.archive.org/web/20190924091741/https://tophappybirthday.com/happy-birthday-song-download-mp3/ जन्मदिन के गीत] [[श्रेणी:संगीत]] [[श्रेणी:साहित्य]] 4t2jbsy1wptwn34bq1kwqhx8tbs0q61 नव्योत्तर काल 0 10367 6556179 6554165 2026-05-25T06:34:25Z ~2026-29864-13 925118 /* कवि */ अमरउजाला. कॉम से लिंक जोड़ा गया। 6556179 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन}} [[हिंदी साहित्य|हिन्दी साहित्य]] के '''नव्योत्तर काल''' (पोस्ट-माडर्न) की कई धाराएं हैं - * पश्चिम की नकल को छोड एक अपनी वाणी पाना; * अतिशय [[अलंकार]] से परे सरलता पाना; * जीवन और समाज के प्रश्नों पर असंदिग्ध विमर्श। नव्योत्तर काल का साहित्य भारत के समकालीन पुनर्जागरण और भारतीयों की पूरे विश्व में सफलता से प्रेरित हुआ है। इस काल में गद्य-निबंध, [[नाटक]]-[[उपन्यास]], कहानी, समालोचना, तुलनात्मक आलोचना,साहित्य आदि का समुचित विकास हो रहा है। इस युग के प्रमुख साहित्यकार निम्नलिखित हैं- === समालोचक === === कहानी लेखक === === उपन्यासकार === === नाटककार === === निबंध लेखक === === कवि === डिजिटल कवियों में प्रमुख हैँ - अशर्फी लाल मिश्र<nowiki/>https://www.amarujala.com/user/al-mishra **प्रमुख रचनायें ** * लाल शतक (दोहे ) * लाल दोहा चालीसा * विप्र सुदामा (खण्ड काव्य ) * लाल नीति संग्रह भाग -1 * लाल नीति संग्रह भाग -2 * भार्गव राम (खण्डकाव्य) == इन्हें भी देखें == * [[जाल-पत्रिका]] * [[आदिकाल]] * [[भक्ति काल]] * [[रीति काल]] * [[आधुनिक काल]] * [[हिंदी साहित्य]] [[श्रेणी:हिन्दी]] [[श्रेणी:साहित्य]] {{Stub}} lt6igm5egu92ffabjzj44kgvriuhhyp 6556180 6556179 2026-05-25T06:35:36Z Divinations 850433 [[Special:Contributions/~2026-29864-13|~2026-29864-13]] ([[User talk:~2026-29864-13|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6205164 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन}} [[हिंदी साहित्य|हिन्दी साहित्य]] के '''नव्योत्तर काल''' (पोस्ट-माडर्न) की कई धाराएं हैं - * पश्चिम की नकल को छोड एक अपनी वाणी पाना; * अतिशय [[अलंकार]] से परे सरलता पाना; * जीवन और समाज के प्रश्नों पर असंदिग्ध विमर्श। नव्योत्तर काल का साहित्य भारत के समकालीन पुनर्जागरण और भारतीयों की पूरे विश्व में सफलता से प्रेरित हुआ है। इस काल में गद्य-निबंध, [[नाटक]]-[[उपन्यास]], कहानी, समालोचना, तुलनात्मक आलोचना,साहित्य आदि का समुचित विकास हो रहा है। इस युग के प्रमुख साहित्यकार निम्नलिखित हैं- === समालोचक === === कहानी लेखक === === उपन्यासकार === === नाटककार === === निबंध लेखक === === कवि === डिजिटल कवियों में प्रमुख हैँ - अशर्फी लाल मिश्र **प्रमुख रचनायें ** * लाल शतक (दोहे ) * लाल दोहा चालीसा * विप्र सुदामा (खण्ड काव्य ) * लाल नीति संग्रह भाग -1 * लाल नीति संग्रह भाग -2 == इन्हें भी देखें == * [[जाल-पत्रिका]] * [[आदिकाल]] * [[भक्ति काल]] * [[रीति काल]] * [[आधुनिक काल]] * [[हिंदी साहित्य]] [[श्रेणी:हिन्दी]] [[श्रेणी:साहित्य]] {{Stub}} 4ijekxwuzue2giaow09w6vmv41f0e1u योगमाया 0 11207 6556032 6316991 2026-05-24T17:56:21Z ~2026-31114-62 926633 /* */ पंडित रवि शंकर चौबे भदोही वाले 6556032 wikitext text/x-wiki '''योगमाया''' को '''विंध्यवासिनी''', '''महामाया''' और '''एकानंशा''' के नाम से भी जाना जाता है, यह एक हिंदू देवी हैं। वैष्णव परंपरा में, उन्हें नारायणी की संज्ञा दी गई है, और वह [[विष्णु]] की माया की शक्तियों के अवतार के रूप में कार्य करती हैं। [[भागवत पुराण]] में देवी को [[दुर्गा|देवी दुर्गा]] का परोपकारी पहलू माना गया है। शाक्त उन्हें आदि शक्ति का रूप मानते हैं। [[हिन्दू धर्मग्रन्थ|हिंदू साहित्य]] में उनका जन्म [[यदुवंश|यादव]] परिवार में [[नन्द बाबा|नंद]] और [[यशोदा|माता यशोदा]] की बेटी के रूप में हुआ है। {{Infobox deity | type = हिंदू | caption =माता [[विंध्यवासिनी देवी]] | affiliation = [[देवी]], [[दुर्गा]], महालक्ष्मी, महासरस्वती, महाकाली, आदि पराशक्ति | birth_place = [[गोकुल]] | parents = [[नंद बाबा]] (पिता) [[यशोदा]] (माता) |other_names=महामाया, [[दुर्गा]], [[नारायणी]], [[भद्रकाली]], [[अंबिका]], एकनामशा, [[शारदा]], व्याधिनाशिनी, उग्रा, सौम्या, अपराजिता, आद्या, योगमाया, गोपकन्या, कृष्णा नुजा, कृष्णरक्षिका, यादवी, जगत जननी |image =Vindhyavasini_mata.jpg|deity_of=शक्ति, दीर्घायु, संतान, व्याधिनाश, ऐश्वर्य और आनंद की देवी|alt=श्री विंध्याचल विराजित सिंहारूढ़ा देवी श्री विंध्यवासिनी माता|abode=विंध्याचल, मणिद्वीप एवं विष्णु नेत्र|mantra=ॐ श्री विन्ध्येश्वर्ये नमो नमः|weapons=त्रिशूल, खड्ग, कृपाण, तलवार, चक्र, शंख, धनुष बाण, कमण्डलू, गदा, वरद मुद्रा|symbol=श्री चिह्न एवं शक्ति बीसा यंत्र|day=ज्येष्ठ शुक्ल षष्ठी, मंगलवार, शुक्रवार एवं सोमवार|mount=[[शेर]]|image size=200px}} ==बाहरी कड़ियाँ== [[श्रेणी:हिन्दू देवी देवता]] [[श्रेणी:हिन्दू देवियाँ]] bqmg4ee3xz5t30i1b5cjq60b492j7dv नीम करौली बाबा 0 12883 6556085 6457387 2026-05-24T22:52:17Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556085 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu leader |name =नीब करौरी बाबा | image = Neemkaroli 14.jpg | religion = [[Hinduism]] | birth_date = १९००<ref name="Singh 2023 u798">{{cite web | last=Singh | first=Sanjana | title=Photos: नीब करोरी बाबा को कितना जानते हैं आप? अनदेखी तस्वीरों में देखें संत बनने का सफर | website=Patrika News | date=31 December 2023 | url=https://www.patrika.com/ambedkar-nagar-news/neem-karoli-baba-real-name-see-whole-journey-in-unseen-pictures-8659859/ | language=hi | access-date=27 January 2024}}</ref> | birth_place = अकबरपुर गाँव, उत्तर-पश्चिमी प्रांत, ब्रिटिश भारत (वर्तमान फ़िरोज़ाबाद जिला), उत्तर प्रदेश, भारत<ref>{{cite web|url=http://maharajji.love/akbarpur-maharajjis-birthplace/|title=Akbarpur Maharaj ji birthplace|website=Maharaj Love}}</ref> | birth_name = लक्ष्मी नारायण शर्मा | death_date =11 सितम्बर 1973 (आयु 73) | death_place = [[वृंदावन]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] | nationality = | guru = | literary_works = | disciples = [[भगवान दास (योगी)|भगवान दास]], [[दादा मुखर्जी]], [[जय उत्तल]], [[कृष्ण दास (गायक)|कृष्ण दास]], [[लैरी ब्रिलियंट]], [[राम दास]], [[सूर्य दास]] | Influenced = | philosophy = [[भक्ति योग]] | footnotes = | influenced = | child = ३ (२ बेटे और १ बेटी) }} '''नीब करौरी बाबा''' या नीम करौरी बाबा या महाराजजी (१९००-११ सितंबर १९७३)<ref name="News18 हिंदी 2023 m557">{{cite web | title=पुण्यतिथि : 50 साल पहले आज ही के दिन कैसे हुई बाबा नीम करोली की मृत्यु | website=News18 हिंदी | date=11 September 2023 | url=https://hindi.news18.com/news/knowledge/on-11-september-1973-baba-neem-karoli-died-know-what-was-the-reason-of-his-death-7520649.html | language=hi | access-date=27 January 2024}}</ref> <ref>{{cite web | title = सुर्खियों में आया बाबा नीम करौली का आश्रम |work=Dainik Bhaskar|date= | url = http://www.bhaskar.com/news/NAT-NAN-neeb-karori-baba-who-has-been-magnet-for-mark-zuckerberg-steve-jobs-5129042-PHO.html |date=Oct 01, 2015| accessdate = 4 अक्टूबर 2015 }} </ref> की गणना बीसवीं शताब्दी के सबसे महान संतों में होती है।<ref name="Live 2023 y865">{{cite web | last=Live | first=ABP | title=कौन हैं नीम करोली बाबा, जिन्हें भक्त मानते हैं हनुमान जी का अवतार | website=Hindi News, Breaking News in Hindi, हिंदी न्यूज़, Hindi Samachar, हिंदी समाचार, Latest News in Hindi, ताजा ख़बरें -ABP News | date=14 August 2023 | url=https://www.abplive.com/lifestyle/religion/kainchi-dham-neem-karoli-baba-incarnation-of-lord-hanuman-know-biography-in-hindi-2473617 | language=hi | access-date=27 January 2024}}</ref>इनका जन्म स्थान ग्राम [[अकबरपुर फ़िरोज़ाबाद|अकबरपुर]] जिला फ़िरोज़ाबाद उत्तर प्रदेश है जो कि [[हिरनगाँव]] से 1किलोमीटर मीटर दूरी पर है।<ref name="News18 हिंदी 2023 s306">{{cite web | title=यहां जन्मे थे नीम करौली बाबा, भक्त मानते हैं हनुमान जी का अवतार, पढ़ें उनके चमत्कार के किस्से | website=News18 हिंदी | date=19 September 2023 | url=https://hindi.news18.com/news/dharm/hanumanjis-devotee-baba-neem-karoli-was-born-in-firozabad-village-know-his-miracles-7604233.html | language=hi | access-date=27 January 2024}}</ref> [[चित्र:Neem Karoli Baba, Samadhi Mandir, Vrindavan.JPG|अंगूठाकार|नीब करौरी बाबा, [[समाधि]] मन्दिर, [[वृन्दावन]].]] कैंची, [[नैनीताल]], भुवाली से ७ कि॰मी॰ की दूरी पर भुवालीगाड के बायीं ओर स्थित है। कैंची मन्दिर में प्रतिवर्ष १५ जून को वार्षिक समारोह मानाया जाता है। उस दिन यहाँ बाबा के भक्तों की विशाल भीड़ लगी रहती है। <ref>{{cite web | title = Devotees throng Kainchi Dham fair | url = http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/Devotees-throng-Kainchi-Dham-fair/articleshow/47680464.cms |date=जून 15, 2015| accessdate = 1 अक्टूबर 2015 | publisher = The Times of India }}</ref><ref> {{cite web | title = 10 facts to know about Neem Karoli Baba | url = http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html |work=India TV News|date=अक्टूबर 1, 2015| accessdate = 1 अक्टूबर 2015 }}</ref><ref>{{cite web | title = One 'Mark' who stayed two nights | url = http://www.telegraphindia.com/1150930/jsp/frontpage/story_45349.jsp#.Vg09Kuyqqko|work=The Telegraph |date=सितंबर 30, 2015| accessdate = 1 अक्टूबर 2015 }}</ref>महाराजजी इस युग के भारतीय दिव्यपुरुषों में से हैं।<ref> {{cite web | title = Uttranchal - Almora |work=IGNCA | url = http://www.ignca.nic.in/coilnet/utrn0070.htm | accessdate = 4 अक्टूबर 2015 }} </ref> श्री नीम करोली बाबा को हम महाराज जी कहते है| == जीवन == उनका जन्म एक धनी व्यापारी परिवार में हुआ, ११ वर्ष की उम्र में उनके माता-पिता द्वारा शादी कर दिए जाने के बाद, उन्होंने साधु बनने के लिए घर छोड़ दिया। बाद में वह अपने पिता के अनुरोध पर, वैवाहिक जीवन जीने के लिए घर लौट आए। वह दो बेटों और एक बेटी के पिता बने।<ref>{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html|title=10 facts to know about Neem Karoli Baba|date=1 October 2015}}</ref> ऐसा माना जाता है कि जब तक महाराजजी १७ वर्ष  के थे उनको इतनी छोटी सी आयु  मे सारा ज्ञान था| बताते है , भगवान श्री हनुमान उनके गुरु है| उन्होंने भारत में कई स्थानों का दौरा किया और विभिन्न राज्यों में अलग-अलग नामों से जाने जाते थे। गंजम में मां तारा तारिणी [[शक्ति पीठ]] की यात्रा के दौरान स्थानीय लोग उन्हें हनुमानजी, चमत्कारी बाबा के नाम से संबोधित किया करते थे। कहा जाता है कि एक बार बाबा ट्रेन में सफर कर रहे थे।लेकिन उनके पास टिकट नहीं था। जिस कारण टीटी अफसर ने उन्हें पकड़ लिया। बिना टिकट होने के कारण अफसर ने उन्हें अगले स्टेशन में उतरने को कहा।स्टेशन का नाम नीम करोली था।स्टेशन के पास के गांव को नीम करोली के नाम से जाना जाता है। बाबा को गाड़ी से उतार दिया गया और ऑफिसर ने ड्राइवर से गाड़ी चलाने का आदेश दिया। बाबा वहां से कहीं नहीं गए। उन्होंने ट्रेन के पास ही एक चिमटा धरती पर लगाकर बैठ गए।<ref name="गुप्ता कुशवाह 2023 v111">{{cite web | last=गुप्ता | first=तन्वी | last2=कुशवाह | first2=अतुल | title=जब बाबा नीम करौली को कोच से दिया था उतार, एक इंच भी नहीं हिली थी ट्रेन! | website=आज तक | date=4 June 2023 | url=https://www.aajtak.in/india/news/story/baba-neem-karauli-story-of-miracle-train-did-not-move-an-inch-railways-honorable-praying-lclt-1708621-2023-06-04 | language=hi | access-date=27 January 2024}}</ref> चालक ने बहुत प्रयास किया लेकिन ट्रेन आगे ना चली। ट्रेन आगे ना चलने का नाम ही नहीं ले रही थी। तभी गाड़ी में बैठे सभी लोगों ने कहा यह बाबा का प्रकोप है।उन्हें गाड़ी से उतार देने का कारण ही है कि गाड़ी नहीं चल रही है। तभी वहां बड़े ऑफिसर जो कि बाबा से परिचित थे। उन्होंने बाबा से क्षमा मांगी और ड्राइवर और टिकट चेकर दोनों को बाबा से माफी मांगने को कहा।सब ने मिलकर बाबा को मनाया और उनसे माफी मांगी। माफी मांगने के बाद बाबा ने सम्मानपूर्वक ट्रेन पर बैठ गए। लेकिन उन्होंने यह शर्त रखी कि इस जगह पर स्टेशन बनाया जाएगा।जिससे वहां के गांव के लोग को ट्रेन में आने के लिए आसानी हो जाए क्योंकि वहां लोग आने के लिए मिलो दूर से चलकर आते थे। तब जाकर ट्रेन में बैठ पाते थे।उन्होंने बाबा से वादा किया और वहां पर नीम करोली नाम का स्टेशन बन गया। यहीं से बाबा की चमत्कारी कहानियां प्रसिद्ध हो गई और इस स्थान से पूरी दुनिया में बाबा का नाम नीम करोली बाबा के नाम से जाना जाने लगा।यही से बाबा को नीम करोली नाम मिला था।<ref>{{Cite web|url=https://devbhomi.in/neem-karoli-baba-ka-jivan-parichay/|title=Neem Karoli Baba ka Jivan Parichay|last=Goswami|first=Radha|date=17/09/2023|website=DevBhomi|archive-url=https://web.archive.org/web/20231014073903/https://devbhomi.in/neem-karoli-baba-ka-jivan-parichay/|archive-date=14 अक्तूबर 2023|access-date=01/10/2023|url-status=bot: unknown}}</ref> == शिक्षा == पूर्व में यहाँ के नोनिहालो को शिक्षा प्राप्त करने के लिए हिरनगाँव प्राथमिक पाठशाला में जाते थे परंतु बर्तमान में अकबरपुर में भी शिक्षा प्राप्त करने हेतु विद्यालय है। ==आश्रम== नीम करोली बाबा के आश्रम भारत में कैंची, भूमियाधार, काकरीघाट, कुमाऊं की पहाड़ियों में हनुमानगढ़ी, वृन्दावन, ऋषिकेश, लखनऊ, शिमला, फर्रुखाबाद में खिमासेपुर के पास नीम करोली गांव और दिल्ली में हैं।<ref>{{Cite web |last=Neem Karoli Baba |first=Maharajji.love |date=October 2023 |title=Places, Ashrams and Temples |url=https://maharajji.love/Ashrams-Temples/ |access-date=30 October 2023 |website=www.Maharajji.love}}</ref><ref>{{Cite web |last=Chardham Yatra |first=Chardham Tour |date=October 2023 |title=Kainchi Dham - New Spiritual Abode in Nainital |url=https://www.chardhamtour.in/kainchi-dham.html |access-date=31 October 2023 |website=Chardham Yatra}}</ref> उनका आश्रम ताओस, न्यू मैक्सिको, संयुक्त राज्य अमेरिका में भी स्थित है।<ref>{{Cite web |last=nkbashram.org |first=Neem Karoli Baba |date=October 2023 |title=Maharajji’s ashram in India |url=https://nkbashram.org/maharaj-ji-indian-ashrams |access-date=30 October 2023 |website=www.nkbashram.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Library |first=Beezone |date=October 2023 |title=Neem Karoli Baba Temple – Taos, New Mexico – A History |url=https://beezone.com/neemkarolibabatemple/index-7.html |access-date=31 October 2023 |website=Beezone Library}}</ref> [[File:Early morning Glimpse of Kainchi Dham Nainital 2023.jpg|thumb|right|200px|[[कैंची धाम]]]] ==उल्लेखनीय शिष्य== नीम करोली बाबा के उल्लेखनीय शिष्यों में आध्यात्मिक शिक्षक राम दास (बी हियर नाउ के लेखक), गायक और आध्यात्मिक शिक्षक भगवान दास, लेखक और ध्यान शिक्षक लामा सूर्य दास और संगीतकार जय उत्तल और कृष्ण दास शामिल हैं। अन्य उल्लेखनीय भक्तों में मानवतावादी और आध्यात्मिक कार्यकर्ता [[राहुल वर्मा]] <ref>{{Cite news|url=https://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-ncr-rahul-verma-is-the-confluence-of-humanitarian-service-and-spirituality-follower-of-neem-karauli-baba-and-pioneer-of-messages-23813733.html|title=मानवीय सेवा और आध्यात्मिकता के संगम है राहुल वर्मा, नीम करौली बाबा के अनुयायी और संदेशों के प्रणेता|last=मिश्रा|first=अनुराग|date=2024-10-10|work=दैनिक जागरण|access-date=2024-10-10}}</ref>, मानवतावादी लैरी ब्रिलियंट और उनकी पत्नी गिरिजा, दादा मुखर्जी ([[इलाहाबाद]] विश्वविद्यालय, उत्तर प्रदेश, भारत के पूर्व प्रोफेसर), विद्वान और लेखक यवेटे रोसेर, अमेरिकी आध्यात्मिक शिक्षक मा जया सती भगवती, फिल्म निर्माता जॉन बुश और डैनियल गोलेमैन लेखक शामिल हैं।ध्यान संबंधी अनुभव और भावनात्मक बुद्धिमत्ता की विविधताएँ। बाबा हरि दास (हरिदास) कोई शिष्य नहीं थे, लेकिन उन्होंने १९७१ की शुरुआत में कैलिफोर्निया में आध्यात्मिक शिक्षक बनने के लिए अमेरिका जाने से पहले (१९५४-१९६८) कई इमारतों की देखरेख की और नैनीताल क्षेत्र में आश्रमों का रखरखाव किया।<ref>{{cite web | title = Krishna Das : Songwriter Interviews | url = http://www.songfacts.com/blog/interviews/krishna_das/ | work = Song facts | access-date = 2015-10-01 | archive-date = 12 जून 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180612143047/http://www.songfacts.com/blog/interviews/krishna_das/ | url-status = dead }}</ref> <ref>{{Cite book|title = Encyclopedia of Hinduism|last1 = Jones|first1 = Constance A.|publisher = Infobase Publishing|year = 2007|isbn = 978-0-8160-5458-9|location = New York|pages = Baba Hari Dass|last2 = D. Ryan|first2 = James}}</ref><ref>{{Cite book|title = The Near and The Dear|last = Mukerjee|first = Sudhir Dada|publisher = Hanuman Foundation|orig-year = 1996|year = 2012|isbn = 978-1-887474-02-3|location = Santa Fe, NM|pages = 221–2}}</ref> [[स्टीव जॉब्स]] ने अपने मित्र डैन कोट्टके के साथ हिंदू धर्म और भारतीय आध्यात्मिकता का अध्ययन करने के लिए अप्रैल १९७४ में भारत की यात्रा की; उन्होंने नीम करोली बाबा से मिलने की भी योजना बनाई, लेकिन वहां पहुंचे तो पता चला कि गुरु की पिछले सितंबर में मृत्यु हो गई थी।<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/radionational/programs/rhythmdivine/jobs-holy-man-and-apple-logo/4609698 |title=Steve Jobs, a Hindu holy man, and the Apple logo |date=4 April 2013 |publisher=abc.net.au }}</ref> हॉलीवुड अभिनेत्री [[जूलिया राबर्ट्स]] भी नीम करोली बाबा से प्रभावित थीं। उनकी एक तस्वीर ने रॉबर्ट्स को हिंदू धर्म की ओर आकर्षित किया। [[स्टीव जॉब्स]] से प्रभावित होकर [[मार्क जुकरबर्ग]] ने कैंची में नीम करोली बाबा के आश्रम का दौरा किया। लैरी ब्रिलियंट [[गूगल]] के [[लैरी पेज]] और [[ईबेय]] eBay के सह-संस्थापक [[जेफरी स्कोल]] को भी साथ लेकर गए।<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/inside-the-indian-temple-that-draws-americas-tech-titans/2015/10/30/03b646d8-7cb9-11e5-bfb6-65300a5ff562_story.html|title=Inside the Indian temple that draws America's tech titans|first=Annie|last=Gowen|date=31 October 2015|via=www.washingtonpost.com}}</ref> == सिद्धि मां == [[चित्र:Siddhi Ma.jpg|अंगूठाकार|सिद्धि मां: बाबा नीम करौली महाराज की श्रद्धेय शिष्य, जिन्होंने अपनी ज़िंदगी आध्यात्मिक सेवा और समुदाय के लिए समर्पित की। उनका धरोहर दुनियाभर के कई भक्तों को प्रेरित करती है।]] सिद्धि मां बाबा नीम करौली महाराज की आध्यात्मिक परंपरा में एक महत्वपूर्ण व्यक्ति हैं, जिन्हें उनकी अटूट भक्ति और समुदाय में योगदान के लिए जाना जाता है। अल्मोड़ा में जन्मी, वह आठ बहनों के परिवार में बड़ी हुईं। सिद्धि मां ने तुलाराम साह से विवाह किया, जो बाबा नीम करौली के एक समर्पित भक्त थे। अपने पति की मृत्यु के बाद, उन्होंने बाबा की सेवा करने की गहरी प्रतिबद्धता की और पूरी तरह से आध्यात्मिक साधनों को समर्पित कर दिया। जब बाबा नीम करौली महाराज ने 1973 में ब्रह्मलीन स्थिति प्राप्त की, तो सिद्धि मां को उनका उत्तराधिकारी चुना गया और उन्होंने कैची धाम मंदिर का प्रबंधन संभाला। यह जिम्मेदारी उन्हें आध्यात्मिक समुदाय में एक महत्वपूर्ण भूमिका में रखती थी। भक्तों ने उन्हें बहुत सम्मान दिया और अक्सर उनकी आध्यात्मिक स्थिति को बाबा के समान समझा। कहा जाता है कि बाबा ने ब्रह्मलीन बनने से पहले उनके लिए एक पंक्ति लिखी थी: "मां, आप जहां भी रहेंगी, वहां मंगल होगा।" सिद्धि मां नियमित रूप से भक्तों के लिए कैची धाम में दर्शन सत्र आयोजित करती थीं, आमतौर पर शनिवार और मंगलवार को। उनकी उपस्थिति को एक आशीर्वाद माना जाता था, और कई भक्तों का मानना था कि उन्होंने बाबा की अलौकिक शक्तियाँ विरासत में पाई हैं। उन्हें दयालुता के लिए जाना जाता था, और जो लोग उनके आशीर्वाद के लिए आते थे, उनके दुःख को दूर करने की उनकी क्षमता की व्यापक रूप से सराहना की जाती थी। उन्होंने अक्सर तीर्थयात्राएँ आयोजित कीं, जिससे उनके अनुयायियों में एकता और समुदाय की भावना बढ़ी। 1980 में, सिद्धि मां ने ऋषिकेश में एक आश्रम स्थापित किया, जिससे बाबा नीम करौली महाराज की आध्यात्मिक पहुंच और बढ़ी। बाबा नीम करौली महाराज से जुड़े 108 आश्रम हैं, जिनमें कैची धाम और न्यू मैक्सिको सिटी, अमेरिका का ताउश आश्रम महत्वपूर्ण हैं। 28 दिसंबर, 2017 को 92 वर्ष की आयु में उनके निधन के बाद, कैची धाम में सिद्धि मां का एक भव्य प्रतिमा स्थापित की गई और एक विशेष पूजा कक्ष का निर्माण किया गया। यह उन भक्तों के लिए एक महत्वपूर्ण स्थान है जो उनकी स्मृति को सम्मानित करना चाहते हैं। उनकी पुण्यतिथि पर हर साल एक भंडारा आयोजित किया जाता है, जिसमें कई भक्त उनकी धरोहर का जश्न मनाने के लिए इकट्ठा होते हैं। सिद्धि मां का प्रभाव उनकी ज़िंदगी से परे बढ़ता है, उनके अनुग्रह और आध्यात्मिक शक्ति की कहानियाँ नई पीढ़ियों को प्रेरित करती रहती हैं। उनका जीवन भक्ति, दया और आध्यात्मिक पूर्णता का प्रमाण है, जिसने उन्हें आध्यात्मिक इतिहास में एक खास स्थान दिलाया है।<ref>{{Cite news|url=https://www.newstodaynetwork.com/uttarakhand/sri-siddhi-ma-know-who-was-the-miraculous-mother-who-took-o/cid9981491.htm|title=Sri Siddhi Ma - जानिए कौन थीं बाबा नीम करौली महाराज की विरासत संभालने वाली चमत्कारी माँ|last=bhatt|first=Yogesh|date=Feb 14, 2023|work=newstodaynetwork|access-date=Oct 11, 2024}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist|3}} == बाहरी कड़ियाँ == * https://serialcast.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151224053843/https://serialcast.net/ |date=24 दिसंबर 2015 }} * [http://www.neebkaroribaba.org http://www.neebkaroribaba.or] [[श्रेणी:१९७३ में निधन]] [[श्रेणी:भारतीय संत]] [[श्रेणी:हिन्दू गुरु]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के लोग]] [[श्रेणी:उत्तराखण्ड के लोग]] [[श्रेणी:नैनीताल जिला]] 57xn7zfkcw14ic5muklts2kqapm4k1d राणा सांगा 0 13436 6556037 6468582 2026-05-24T19:11:48Z Sakhwar itihas 926576 व्याकरण सुधार 6556037 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Depiction of king Rana Sanga.jpg|right|thumb|250px| राणा सांगा का चित्र]] '''राणा सांगा''' (महाराणा संग्राम सिंह) (12 अप्रैल 1482 - 30 जनवरी 1528) (राज 1509-1528) [[उदयपुर]] में [[सिसोदिया|सिसोदिया राजपूत]] राजवंश के राजा थे तथा [[राणा रायमल]] के सबसे छोटे पुत्र थे।<ref>Sen, Sailendra (2013). A Textbook of Medieval Indian History. Primus Books. pp. 116–117. ISBN 978-9-38060-734-4</ref> == परिचय == महाराणा संग्राम सिंह, [[महाराणा कुंभा]] के बाद,सबसे प्रसिद्ध महाराजा थे। मेवाड़ में सबसे महत्वपूर्ण शासक। इन्होंने अपनी शक्ति के बल पर मेवाड़ साम्राज्य का विस्तार किया और उसके तहत राजपूताना के सभी राजाओं को संगठित किया। राणा रायमल की मृत्यु के बाद, 1509 में, राणा सांगा मेवाड़ के महाराणा बन गए। राणा सांगा ने अन्य राजपूत सरदारों के साथ सत्ता का आयोजन किया। राणा सांगा ने [[मेवाड़]] में 1509 से 1528 तक शासन किया, जो आज भारत के राजस्थान प्रदेश में स्थित है। राणा सांगा ने विदेशी आक्रमणकारियों के विरुद्ध सभी राजपूतों को एक किया। राणा सांगा सही मायनों में एक वीर योद्धा व शासक थे जो अपनी वीरता और उदारता के लिये प्रसिद्ध हुए। इन्होंने दिल्ली, गुजरात, व मालवा मुगल बादशाहों के आक्रमणों से अपने राज्य की ऱक्षा की। उस समय के वह सबसे शक्तिशाली राजा थे। फरवरी 1527 ई. में खानवा केे युद्ध से पूर्व बयाना केे युद्ध में राणा सांगा ने मुगल सम्राट बाबर की सेना को परास्त कर बयाना का किला जीता | खानवा की लड़ाई में हसन खां मेवाती राणाजी के सेनापति थे। युद्ध में राणा सांगा केे कहने पर राजपूत राजाओं ने [[राणा सांगा|पाती पेेरवन परम्परा]] का निर्वाहन किया। बयाना के युद्ध के पश्चात् 16 मार्च,1527 ई. में खानवा के मैैैदान में राणा साांगा घायल हो गए। ऐसी अवस्था में राणा सांगा जी को युद्ध मैैदान से बाहर निकलना पडा। ओर उनकी जगह उनके परम मित्र राज राणा अजजा झाला ने ली । उन्होंने अपनी वीरता से दूसरों को प्रेरित किया। इनके शासनकाल में मेवाड़ अपनी समृद्धि की सर्वोच्च ऊँचाई पर था। एक धर्मपरनय राजा की तरह इन्होंने अपने राज्य की ‍रक्षा तथा उन्नति की। राणा सांगा इतने वीर थे की एक भुजा, एक आँख, एक टांग खोने व अनगिनत ज़ख्मों के बावजूद उन्होंने अपना महान पराक्रम नहीं खोया, सुलतान मोहम्मद शाह माण्डु के युद्ध में हराने व बन्दी बनाने के बाद उन्हें उनका राज्य पुनः उदारता के साथ सौंप दिया, यह उनकी बहादुरी को दर्शाता है।खानवा की लड़ाई में राणाजी को लगभग ८० घाव लगे थे अतः राणा सांगा को सैनिकों का भग्नावशेष भी कहा जाता है। बाबर भी अपनी आत्मकथा मैं लिखता है कि “राणा सांगा अपनी वीरता और तलवार के बल पर अत्यधिक शक्तिशाली हो गया है। वास्तव में उसका राज्य चित्तौड़ में था। मांडू के सुल्तानों के राज्य के पतन के कारण उसने बहुत-से स्थानों पर अधिकार जमा लिया। उसका मुल्क 10 करोड़ की आमदनी का था, उसकी सेना में एक लाख सवार थे। उसके साथ 7 राव और 104 छोटे सरदार थे। उसके तीन उत्तराधिकारी भी यदि वैसे ही वीर और योग्य होते तो मुगलों का राज्य हिंदुस्तान में जमने न पाता"<ref name=":0" /> ==प्रारंभिक जीवन== राणा रायमल के चार पुत्रों ( [[पृथ्वीराज सिसोदिया, जयमल तथा राणा सांगा तथा सेसां तथा 2 पुत्रिया थी एक जीवित पुत्री आनन्दीबाई थी।) मेवाड़ के सिंहासन के लिए संघर्ष प्रारंभ हो जाता है। एक भविष्यकर्त्ता के अनुसार सांगा को मेवाड़ का शासक बताया जाता है ऐसी स्थिति में कुंवर पृथ्वीराज व जयमल अपने भाई राणा सांगा को मौत के घाट उतारना चाहते थे परंतु सांगा किसी प्रकार यहाँ से बचकर अजमेर पलायन कर जाते हैं तब सन् 1509 में अजमेर के कर्मचन्द सिंह पंवार (मेफावत) की सहायता से राणा सांगा को [[मेवाड़]] राज्य प्राप्त हुुुआ।{{उल्लेखनीयता}} ==सैन्य वृत्ति== [[मुगल]] साम्राज्य के संस्थापक [[बाबर]] ने अपने संस्मरणों में कहा है कि राणा सांगा भारत में सबसे शक्तिशाली शासक थे, जब उन्होंने इस पर आक्रमण किया, और कहा कि "उन्होंने अपनी वीरता और तलवार से अपने वर्तमान उच्च गौरव को प्राप्त किया।" 80 हज़ार घोड़े, उच्चतम श्रेणी के 7 राजा, 9 राव और 104 सरदारों व रावल, 500 युद्ध हाथियों के साथ युद्ध लडे। अपने चरम पर, संघ युद्ध के मैदान में 100,000 राजपूतों का बल जुटा सकते थे। मालवा, गुजरात और लोधी सल्तनत की संयुक्त सेनाओं को हराने के बाद मुसलमानों पर अपनी जीत के बाद, वह उत्तर भारत का सबसे शक्तिशाली राजा बन गए। कहा जाता है कि सांगा ने 100 लड़ाइयां लड़ी थीं और विभिन्न संघर्षों में उनकी आँख तथा हाथ और पैर खो गए थे। <ref>Har Bilas, Sarda. maharana sanga : the hindupat, the last great leader of the rajput race. pp. 15–16.</ref><ref>A Comprehensive History of India: Comprehensive history of medieval India p107</ref> ==शासन== [[चित्र:Rana sanga statue at city palace udaipur.jpg|right|thumb|300px|सिटी पैलेस उदयपुर में राणा सांगा की प्रतिमा।]] महाराणा सांगा ने सभी राजपूत राज्यो को संगठित किया और सभी राजपूत राज्य को एक छत्र के नीचे लाएं। उन्होंने सभी राजपूत राज्यो से संधी की और इस प्रकार महाराणा सांगा ने अपना साम्राज्य उत्तर में पंजाब सतलुज नदी से लेकर दक्षिण में मालवा को जीतकर नर्मदा नदी तक कर दिया। पश्चिम में सिंधु नदी से लेकर पूर्व में बयाना भरतपुर ग्वालियर तक अपना राज्य विस्तार किया इस प्रकार मुस्लिम सुल्तानों की डेढ़ सौ वर्ष की सत्ता के पश्चात इतने बड़े क्षेत्रफल हिंदू साम्राज्य कायम हुआ इतने बड़े क्षेत्र वाला हिंदू सम्राज्य दक्षिण में विजयनगर सम्राज्य ही था। दिल्ली सुल्तान इब्राहिम लोदी को खातौली व बाड़ी के युद्ध में 2 बार परास्त किया और और गुजरात के सुल्तान को हराया व मेवाड़ की तरफ बढ़ने से रोक दिया। बाबर को खानवा के युद्ध में पूरी तरह से राणा ने परास्त किया और बाबर से बयाना का दुर्ग जीत लिया। इस प्रकार राणा सांगा ने भारतीय इतिहास पर एक अमिट छाप छोड़ दी। 16वी शताब्दी के सबसे शक्तिशाली शासक थे इनके शरीर पर 80 घाव थे। इनको हिंदुपत की उपाधि दी गयी थी। इतिहास में इनकी गिनती महानायक तथा वीर के रूप में की जाती हैं।<ref name=":0">Maharana Sanga; the Hindupat, the last great leader of the Rajput race: Sarda, Har Bilas, Diwan Bahadur, 1867-1955</ref> ==मालवा पर विजय== 1519 में गुजरात और मालवा की संयुक्त मुस्लिम सेनाओं के बीच राजस्थान में गागरोन के निकट राणा सांगा के नेतृत्व में गागरोण की लड़ाई लड़ी गई थी।<ref>{{cite news |url=https://www.niharikatimes.com/history/gagron-fort-37225109.html |title=गागरोण दुर्ग -योद्धाओं के शौर्य और पराक्रम तथा वीरांगनाओं के जौहर का प्रतीक |date=22 दिसंबर 2022 |accessdate=23 दिसंबर 2022 |url-status=live }}</ref> राजपूत संघ की जीत ने उन्हें चंदेरी किले के साथ-साथ मालवा के अधिकांश हिस्सों पर अधिकार कर लिया। सिलवाडी और मेदिनी राय जैसे शक्तिशाली राजपूत नेताओं के समर्थन के कारण मालवा की विजय राणा साँगा के लिए आसान हो गई। मेदिनी राय ने चंदेरी को अपनी राजधानी बनाया और राणा साँगा का एक विश्वसनीय जागीरदार बन गया। राणा साँगा चित्तौड़ से एक बड़ी सेना के साथ राव मेड़मदेव के अधीन राठौरों द्वारा प्रबलित, और महमूद खिलजी द्वितीय से गुजरात असफ़िलियों के साथ आसफ़ ख़ान से मिला। जैसे ही लड़ाई शुरू हुई राजपूत घुड़सवार सेना ने गुजरात कैवेलरी के माध्यम से एक भयंकर हमला किया कुछ अवशेष जो बिखरने से बचे। राजपूत घुड़सवार गुजरात के सुदृढीकरण को पार करने के बाद मालवा सेना की ओर बढ़े। सुल्तान की सेनाएँ राजपूत घुड़सवार सेना का सामना करने में असमर्थ थीं और बुरी हार का सामना करना पड़ा। उनके अधिकांश अधिकारी मारे गए और सेना का लगभग सर्वनाश हो गया। आसफ खान के बेटे को मार दिया गया था, और खुद आसफ खान ने उड़ान में सुरक्षा की मांग की थी। सुल्तान महमूद,घायल अवस्था मे कैद किया गया । मालवा में जीत और हिंदू शासन को बहाल करने के बाद, सांगा ने शाह को क्षेत्र के हिंदुओं से जजिया कर हटाने का आदेश दिया।<ref>Sharma, Gopi Nath (1954). Mewar & the Mughal Emperors (1526-1707 A.D.). S.L. Agarwala. pp. 18–19.</ref><ref>Chaurasia, Priyanshu rajput (2002). History of Medieval India: From 1000 A.D. to 1707 A.D. Atlantic Publishers & Dist. pp. 155–160. ISBN 978-81-269-0123-4</ref><ref>Sarda 1970, p. 84-87.</ref> ==गुजरात पर विजय == ईडर राज्य के उत्तराधिकार के सवाल पर, गुजरात के सुल्तान, मुजफ्फर शाह, और राणा ने कट्टर दावेदारों का समर्थन किया। 1520 में, सांगा ने ईडर सिंहासन पर रायमल की स्थापना की, जिसके साथ मुजफ्फर शाह ने अपने सहयोगी भारमल को स्थापित करने के लिए एक सेना भेजी। सांगा खुद ईडर पहुंचे और सुल्तान की सेना को पीछे कर दिया गया। राणा ने गुजराती सेना का पीछा किया और अहमदाबाद के रूप में सुल्तान की सेना का पीछा करते हुए गुजरात के अहमदनगर और विसनगर के शहरों को जीत लिया<ref>Hooja, Rima (2006). A History of Rajasthan. Rupa Publication. pp. 450–451.</ref> ==इब्राहीम लोदी के विरुद्ध विजय== {{Main|खतोली का युद्ध}} [[इब्राहिम लोदी]] ने, अपने क्षेत्र पर संघ द्वारा अतिक्रमण की खबरें सुनने के बाद, एक सेना तैयार की और 1517 में [[मेवाड़]] के खिलाफ मार्च किया। राणा अपनी सेना के साथ राणा लोदी की सीमाओं पर खतोली में लोदी से मिले और खतोली में आगामी लड़ाई में, लोदी सेना को गंभीर चोट लगी। लोदी सेना बुरी तरह परास्त होकर भाग गई । एक लोदी राजकुमार को पकड़ लिया गया और कैद कर लिया गया। युद्ध में राणा स्वयं घायल हो गए थे। {{Main|धौलपुर के युद्ध}} [[इब्राहिम लोदी]] ने हार का बदला लेने के लिए, अपने सेनापति मियां माखन के तहत एक सेना संगा के खिलाफ भेजी। राणा ने फिर से बाड़ी [[धौलपुर के युद्ध|धौलपुर]] के पास बाड़ी युद्ध 1518 ई को लोदी सेना को परास्त किया और लोदी को बयाना तक पीछा किया। इन विजयों के बाद, संगा ने [[आगरा]] की लोदी राजधानी के भीतर, [[फतेहपुर सीकरी]] तक का इलाका खाली कर दिया। [[मालवा]] के सभी हिस्सों को जो मालवा सुल्तानों से लोदियों द्वारा कब्जा कर लिया गया था, को चंदेरी सहित संघ द्वारा रद्द कर दिया गया था। उन्होंने चंदेरी को मेदिनी राय को दिया।<ref>Chandra, Satish (2004). Medieval India: From Sultanat to the Mughals-Delhi Sultanat (1206-1526) - Part One. Har-Anand Publications. ISBN 978-81-241-1064-5.</ref><ref> Duff's Chronology of India, p. 271</ref> ==मुगलों से संघर्ष== बाबर धीरे धीरे छोटी छोटी सल्तनतों को अपने कब्जे में लेने लग गया एवं भारत को पूर्ण रूप से मुगलिया सल्तनत में बदल दिया21 अप्रैल 1526 को, तैमूरिद राजा बाबर ने पांचवीं बार भारत पर आक्रमण किया और पानीपत की पहली लड़ाई में इब्राहिम लोधी को हराया और उसे मार डाला। युद्ध के बाद, संघ ने पृथ्वीराज कछवाह के बाद पहली बार कई राजपूत वंशों को एकजुट किया और 100,000 राजपूतों की एक सेना बनाई और आगरा के लिए उन्नत किया। राणा साँगा ने पारंपरिक तरीके से लड़ते हुए मुग़ल रैंकों पर आरोप लगाया। उनकी सेना को बड़ी संख्या में मुगल बाहुबलियों द्वारा गोली मार दी गई, कस्तूरी के शोर ने राजपूत सेना के घोड़ों और हाथियों के बीच भय पैदा कर दिया, जिससे वे अपने स्वयं के लोगों को रौंदने लगे। राणा साँगा को मुग़ल केंद्र पर आक्रमण करना असंभव लग रहा था, उसने अपने आदमियों को मुग़ल गुटों पर हमला करने का आदेश दिया। दोनों गुटों में तीन घंटे तक लड़ाई जारी रही, इस दौरान मुगलों ने राजपूत राजाओ पर कस्तूरी और तीर से फायर किया, जबकि राजपूतों ने केवल करीबियों में जवाबी कार्रवाई की। "पैगन सैनिकों के बैंड के बाद बैंड ने अपने पुरुषों की मदद करने के लिए एक दूसरे का अनुसरण किया, इसलिए हमने अपनी बारी में टुकड़ी को टुकड़ी के बाद उस तरफ हमारे लड़ाकू विमानों को मजबूत करने के लिए भेजा।" बाबर ने अपने प्रसिद्ध तालकामा या पीनिस आंदोलन का उपयोग करने के प्रयास किए, हालांकि उसके लोग इसे पूरा करने में असमर्थ थे, दो बार उन्होंने राजपूतों को पीछे धकेल दिया, लेकिन राजपूत घुड़सवारों के अथक हमलों के कारण वे अपने पदों से पीछे हटने के लिए मजबूर हो गए। लगभग इसी समय, रायसेन की सिल्हदी ने राणा की सेना को छोड़ दिया और बाबर के पास चली गई। सिल्हदी के दलबदल ने राणा को अपनी योजनाओं को बदलने और नए आदेश जारी करने के लिए मजबूर किया। इस दौरान, राणा को एक गोली लगी और वह बेहोश हो गया, जिससे राजपूत सेना में बहुत भ्रम पैदा हो गया और थोड़े समय के लिए लड़ाई में खामोश हो गया। बाबर ने अपने संस्मरणों में इस घटना को "एक घंटे के लिए अर्जित किए गए काफिरों के बीच बने रहने" की बात कहकर लिखा है। अजा नामक एक सरदार ने अजजा को राणा के रूप में काम किया और राजपूत सेना का नेतृत्व किया, जबकि राणा अपने भरोसेमंद लोगों के एक समूह द्वारा छिपा हुआ था। झल्ला अजा एक गरीब जनरल साबित हुआ, क्योंकि उसने अपने कमजोर केंद्र की अनदेखी करते हुए मुगल flanks पर हमले जारी रखे। राजपूतों ने अपने हमलों को जारी रखा लेकिन मुगल फ्लैक्स को तोड़ने में विफल रहे और उनका केंद्र गढ़वाले मुगल केंद्र के खिलाफ कुछ भी करने में असमर्थ था। जदुनाथ सरकार ने निम्नलिखित शब्दों में संघर्ष की व्याख्या की है: {{Quotation| "In the centre the Rajputs continued to fall without being able to retaliate in the least or advance to close grips. They were hoplessly outlclassed in weapon and their dense masses only increased their hopeless slaughter, as every bullet found its billet." Babur, after noticing the weak Rajput centre, ordered his men to take the offensive. The Mughal attack pushed the Rajputs back and forced the Rajput commanders to rush to the front, resulting in the death of many.The Rajputs were now leaderless as most of their senior commanders were dead and their unconsious king had been moved out of the battle. They made a desperate charge on the Mughal left and right flanks like before, "here their bravest were mown down and the battle ended in their irretrievable defeat"}} राजपूतों और उनके सहयोगियों को हराया गया था, शवों को बयाना, अलवर और मेवात तक पाया जा सकता है। पीछा करने की लंबी लड़ाई के बाद मुग़ल बहुत थक गए थे और बाबर ने स्वयं मेवाड़ पर आक्रमण करने का विचार छोड़ दिया था। अपनी जीत के बाद, बाबर ने दुश्मन की खोपड़ी के एक टॉवर को खड़ा करने का आदेश दिया, तैमूर ने अपने विरोधियों के खिलाफ, उनकी धार्मिक मान्यताओं के बावजूद, एक अभ्यास तैयार किया। चंद्रा के अनुसार, खोपड़ी का टॉवर बनाने का उद्देश्य सिर्फ एक महान जीत दर्ज करना नहीं था, बल्कि विरोधियों को आतंकित करना भी था। इससे पहले, उसी रणनीति का उपयोग बाबर ने बाजौर के अफगानों के खिलाफ किया था। पानीपत की तुलना में लड़ाई अधिक ऐतिहासिक थी क्योंकि इसने राजपूत शक्तियों में मरने के डर को पुनर्जीवित करते हुए उत्तर भारत के बाबर को निर्विवाद मास्टर बना दिया था।<ref>Duff's Chronology of India, p. 271</ref><ref>Percival Spear, p. 25</ref><ref>Military History of India by Jadunath sarkar pg.57</ref><ref>Chandra 2006</ref><ref>Chaurasia 2002, p. 161</ref><ref>Rao, K. V. Krishna (1991). Prepare Or Perish: A Study of National Security. Lancer Publishers. p. 453. ISBN 978-81-7212-001-6.</ref> 21 फरवरी 1527 को मुगल ग्राम पर हमला किया और इसे खत्म कर दिया गया केवी कृष्णा राव के अनुसार, राणा सांगा बाबर को उखाड़ फेंकना चाहते थे, क्योंकि वह उन्हें भारत में एक विदेशी शासक मानते थे और दिल्ली और आगरा पर कब्जा करके अपने क्षेत्रों का विस्तार करने के लिए, राणा को अफ़गानों के नेता हसन खाँ मेवाती और मृतक सुल्तान इब्राहिम लोदी का भाई महमूद लोदी ने राणा सांगा का समर्थन किया। राणा ने 21 फरवरी 1527 को मुगल अग्रिम पहरे पर हमला किया और इसे खत्म कर दिया। बाबर द्वारा भेजे गए पुनर्मूल्यांकन समान भाग्य से मिले। हालाँकि, 30 जनवरी 1528 को, सांगा की मृत्यु चित्तौड़ में हुई, जो कि अपने ही सरदारों द्वारा जहर देकर मारा गया था, जिन्होंने बाबर के साथ लड़ाई को आत्मघाती बनाने के लिए नए सिरे से योजना बनाई थी। यह सुझाव दिया जाता है कि बाबर की तोपें नहीं थीं, हो सकता है कि सांगा ने बाबर के खिलाफ ऐतिहासिक जीत हासिल की हो। इतिहासकार प्रदीप बरुआ ने ध्यान दिया कि बाबर के तोपों ने भारतीय युद्ध में पुरानी प्रवृत्तियों को समाप्त कर दिया था।<ref>Rao, K. V. Krishna (1991). Prepare Or Perish: A Study of National Security. Lancer Publishers. p. 453. ISBN 978-81-7212-001-6.</ref><ref>Sharma, G.N. Mewar & Mughal Emperors. Agra. pp. 27–29.</ref><ref>Chandra, Satish (2006). Medieval India: From Sultanat to the Mughals (1206-1526). 2. Har-Anand Publications. ISBN 978-8-12411-064-5</ref><ref>Barua, Pradeep (2005). The State at War in South Asia. University of Nebraska Press. pp. 33–34. ISBN 978-0-80321-344-9.</ref> ==इन्हें भी देखें== *[[संग्राम सिंह द्वितीय]] *[[धौलपुर के युद्ध]] *[[खतोली का युद्ध]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20070220140656/http://www.chittorgarh.com/chittorgarh_history.asp राणा सांगा] *[https://www.braverajput.com/2021/07/rana-sanga-history-in-hindi.html शरीर पर 80 घाव वाले योद्धा राणा सांगा का इतिहास] {{उदयपुर}} *[https://archive.org/details/maharanasangahin00sardrich Maharana Sanga; the Hindupat, the last great leader of the Rajput race: Sarda, Har Bilas, Diwan Bahadur, 1867-1955 : Internet Archive] =संदर्भ= [[श्रेणी:मेवाड़ के शासक]] [[श्रेणी:मेवाड़ राजवंश]] [[श्रेणी:भारत के शासक]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] 0j5eq2shti14kkvbgx5pq87qmvebdck माधवी (अभिनेत्री) 0 21835 6556208 6555705 2026-05-25T07:57:24Z AMAN KUMAR 911487 चित्र का आकार बदला 6556208 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Madhavi_Sharma_at_the_launch_of_Lotus_Refineries_(1).jpg|अंगूठाकार]] '''माधवी''' [[हिन्दी फिल्मों]] की एक प्रसिद्ध अभिनेत्री हैं। == व्यक्तिगत जीवन == == फिल्मी सफर == == प्रमुख फिल्में == == पुरस्कार == [[श्रेणी:अभिनेत्री]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेत्री]] [[श्रेणी:1962 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] {{जीवनचरित-आधार}} 882g7r171a71jkmx8qptwe1rokywfix धरमपाल 0 28220 6556000 6299861 2026-05-24T15:21:19Z Sequencesolved 173771 /* जीवनी */ छोटा सा सुधार किया। 6556000 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name= धरमपाल | image =Dharampal.jpg | caption=धर्मपाल जी | imagesize = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1922|02|19}} | birth_place = [[मुज़फ़्फ़रनगर|मुज़फ्फरनगर]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|2006|10|24|1922|02|19}} | death_place = | nationality = [[भारतीय]] | religion = [[हिन्दू]] | signature = | website = | education= | alma mater= }} '''धर्मपाल''' (1922 - 2006) [[भारत]] के एक [[गांधीवाद|गांधीवादी]] विचारक, स्वतन्त्रता सेनानी, इतिहासकार एवं [[दार्शनिक]] थे। वे ऐसे अध्ययनशील चिंतक और शोधकर्ता थे, जिन्होंने 18वीं और 19वीं शताब्दी के भारत के विषय में अनुसंधान किया। अंग्रेजों ने किस प्रकार एक समृद्ध, सुसंस्कृत और हुनरमंद देश को अंग्रेजों ने तोड़ा तथा उसकी शिक्षा, खेती, तकनीकी और कारीगरी को मनमाने ढंग से बर्बाद किया - इस समूची परिस्थिति का विश्लेषण करने और फिर इस पराधीनता से छूटने की राह निकालने के लिए उन्होंने उस समय के दस्तावेजों का गंभीर अध्ययन किया और जो निष्कर्ष निकाले वे प्रमुखतः अंग्रेजी में और बाद में हिन्दी में अनुवादित पुस्तकों के रूप में प्रकाशित हुए हैं। अपने गंभीर अध्ययन के आधार पर उन्होंने भारतीय परम्पराओं, समाज, संस्कृति और राजनीति पर कई पुस्तकें लिखीं। भारत से लेकर ब्रिटेन तक लगभग 30 वर्ष उन्होंने इस बात की खोज में लगाये कि अंग्रेजों से पहले भारत कैसा था। इसी कड़ी में उनके द्वारा जुटाये गये तथ्यों, दस्तावेजों से भारत के बारे में जो पता चलता है वह हमारे मन पर अंकित तस्वीर के उलट है। वे एक गांधीवादी विचारक, इतिहासकार और लेखक थे और उन्होंने भारत में [[विज्ञान]] के इतिहास, पुराने समाज और लोगों के बारे में काफी लिखा। वह भारतीय सहकारी संघ (ICU) के सह-संस्थापक थे। == जीवनी == [[चित्र:Shri Dharampal Agrawal Jee with his Best Student Shri Rajiv Dixit Jee.jpg|right|thumb|300px|धरमपाल (बाईं तरफ), अपने छात्र [[राजीव दीक्षित]] के साथ]] धरमपाल का जन्म 19 फरवरी 1922 को [[उत्तर प्रदेश]] के [[मुजफ्फर नगर जिला|मुजफ्फर नगर जिले]] के [[कांधला]] में हुआ था। कम उम्र से ही वे [[महात्मा गांधी]] के विचारों से गहराई से प्रभावित थे। 1940 के दशक में, [[भारत छोड़ो आंदोलन]] में शामिल होने के लिए उन्होंने अपनी पढ़ाई (बीएससी भौतिकी) बीच में ही छोड़ दी। उन्होंने [[सुचेता कृपलानी]], [[गिरधारी कृपलानी]], [[स्वामी आनन्द]] और कई अन्य स्वतंत्रता सेनानियों के साथ काम किया। उन्होंने [[कमलादेवी चट्टोपाध्याय]], डॉ. [[राम मनोहर लोहिया]], एलसी जैन और अन्य लोगों के साथ उन शरणार्थियों के पुनर्वास के कार्यक्रम में भाग लिया जो भारत के विभाजन के बाद पाकिस्तान से आए थे। इस प्रक्रिया में उन्होंने पाया कि राज्य की ओर से कोई हस्तक्षेप न होने पर समुदाय खुद को किस प्रकार पुनर्गठित कर सकते हैं। नवंबर 1948 में, वह ब्रिटेन के रास्ते [[इज़राइल]] के लिए रवाना हुए। इसी प्रक्रिया में जब वे ब्रिटेन में थे तब उन्होंने खुद को [[लंदन स्कूल ऑफ इकोनॉमिक्स]] के एक सामयिक छात्र (occational student) के रूप में नामांकित किया। उन्होंने फीलिस एलेन नामक एक ब्रिटिश महिला से [[विवाह]] किया और इजराइल की यात्रा के बाद भारत लौट आए। अगले कुछ वर्षों में, उन्होंने भारत और इंग्लैंड के बीच यात्रा की और [[मीराबेन]] और फिर [[जयप्रकाश नारायण]] के साथ मिलकर विभिन्न गतिविधियों में सक्रिय रहे। इस अवधि के दौरान उन्हें ग्रामीण विकास के लिए स्वैच्छिक एजेंसियों के संघ (एवीएआरडी) का महासचिव चुना गया। जय प्रकाश नारायण इसके अध्यक्ष थे। अगले दो दशकों तक धर्मपाल ने भारत को समझने और गांधीजी द्वारा भारतीय समाज के मूल को समझने की कोशिश में ब्रिटिश अभिलेखों और अन्य अभिलेखीय स्रोतों का अध्ययन करने में बहुत समय बिताया। पहली बार सन 1962 में उन्होंने 'भारतीय राजनीति के आधार के रूप में पंचायत राज' नमक लेख प्रकाशित किया जिसमें [[भारत की संविधान सभा]] में [[पंचायती राज]] के विषय में हुई चर्चाओं का सार दिया गया था। '''सविनय अवज्ञा और भारतीय परम्परा''' (1971) धरमपाल की दूसरी पुस्तक है जो ब्रिटिश अभिलेखागार में उनके व्यापक अध्ययन के दौरान एकत्र की गई सामग्री पर आधारित है। यह सन १८१०-११ के बीच बनारस और बिहार के कई शहरों में चले तीव्र नागरिक अवज्ञा आन्दोलन के बारे में है। यह आन्दोलन अंग्रेजों द्वारा लगाये गये एक नये [[कर|गृह-कर]] के विरुद्ध आरम्भ हुआ था। भारत के लोगों को इस प्रकार के कर (टैक्स) का कोई अनुभव ही नहीं था। इस पुस्तक में उन्होंने यह सिद्ध किया गया कि [[महात्मा गांधी]] द्वारा चलाया गया [[सविनय अवज्ञा आन्दोलन]] भी उस पुरानी और जीवन्त परंपरा की ही एक नयी कड़ी था। इस पुस्तक में धर्मपाल जी ने यह तो दिखाया ही कि भारतीय परंपराओं में सविनय अवज्ञा का एक लंबा इतिहास है, इसके साथ यह भी दिखाया कि गांधी के पास भारतीय समाज के बारे में एक अंतर्दृष्टि थी। अठारहवीं शताब्दी में भारतीय विज्ञान और प्रौद्योगिकी (1971) में उन्होंने अनेक लेख संकलित किये हैं जो प्रारंभिक ब्रिटिश अधिकारियों, विद्वानों और पर्यवेक्षकों द्वारा लिखे गये थे। ये लेख [[खगोल विज्ञान]], [[धातु विज्ञान]], [[कृषि]], [[वास्तुकला]] और चिकित्सा आदि में भारतीय तकनीकी प्रथाओं के बारे में हैं। इस पुस्तक ने अंग्रेजों के भारत में जड़ जमाने के पहले के भारत के विज्ञान और प्रौद्योगिकी की उन्नत अवस्था को रेखांकित करने में मदद की। यह पुस्तक भारत की परम्पराओं के बारे में स्थापित की गयी जो वर्तमान समझ है, उस पर सवाल खड़े करती है। ''''द ब्यूटीफुल ट्री'''' : इंडिजिनस इंडियन एजुकेशन इन द एटीन्थ सेंचुरी' (1983) उनकी महान रचना है। यह [[ब्रिटिश अभिलेखागार]] से एकत्रित सामग्री पर आधारित है। इसमें उन्होंने उन दस्तावेजों को संकलित किया है जो सन 1822 में मद्रास के गवर्नर [[थॉमस मुनरो]] के उस समय में मौजूद देशी शिक्षा के सर्वेक्षण के आदेश के फलस्वरूप तैयार किये गये थे। ये दस्तावेज मद्रास प्रेसिडेन्सी के २१ जिलों के कलेक्टरों द्वारा तैयार करके भेजे गये थे। इन दस्तावेजों में तत्कालीन देशी स्कूलों और उच्च शिक्षा की संस्थाओं के बारे में विस्तृत विवरण हैं। यह विवरण आश्चर्यचकित कर देने वाला है और दर्शाता है कि अंग्रेजों के हस्तक्षेप करने के पहले की भारतीय शिक्षापद्धति अत्यन्त विस्तृत थी और सभी के लिये सुलभ थी, केवल कुछ के लिये नहीं। डब्ल्यू आदम (1835-38) और जी डब्ल्यु लिटनर (1882) की रिपोर्टों के सार भी इस पुस्तक में दिये गये हैं। इन दो रिपोर्टों में क्रमशः [[बंगाल]] और [[पंजाब]] के देशी शिक्षा की स्थिति का विवरण दिया गया था। यह पुस्तक उस मिथक को खंडित करता है कि अंग्रेजों के पहले भारत अंधेरे में था और भारत में बड़ी संख्या में लोगों को शिक्षा तक पहुंच से वंचित रखा गया था। इस पुस्तक से पता चलता है कि प्रारंभिक और उच्च स्तर पर सार्वजनिक शिक्षा भारत के सभी हिस्सों में तब तक व्यापक थी, और इसकी स्थिति आगे खराब होती गयी जब अंग्रेजों ने इसे चतुराई से उखाड़कर इसे अपनी शिक्षा-प्रणाली से बदलना शुरू किया। यह पुस्तक यह भी दर्शाती है कि भारत की शिक्षा प्रणाली में समाज के सभी वर्गों और सभी जातियों को शामिल किया गया था। जिन जातियों को आजकल 'छोटी' और [[अनुसूचित जाति]] माना जाता है, उनकी भी इस व्यवस्था में छात्रों और शिक्षकों दोनों के रूप में महत्वपूर्ण हिस्सेदारी थी। '''भारतीय चित्त, मानस और काल''' (1993) को धर्मपाल के सबसे महत्वपूर्ण कृतियों में से एक माना जाता है। इस छोटे, लेकिन मौलिक कृति में वे भारतीय चेतना की विशिष्टताओं, समय की भारतीय परिकल्पना और भारतीय होने के अर्थ पर विचार करते हैं। वह उन कुछ महान विद्वानों में से एक थे जिन्होंने वास्तव में महात्मा गांधी को गंभीरता से लिया। उन्होंने चेन्नई से "देशभक्ति और जन-उन्मुख विज्ञान और प्रौद्योगिकी" (Patriotic and People-Oriented Science and Technology (PPST)) नामक एक आंदोलन चलाया जिससे प्राचीन भारतीय विज्ञान और प्रौद्योगिकी पर जमी परतों को हटाने में सहायता मिली। इस पहल के माध्यम से अन्य संस्थानों के सहयोग से कई विज्ञान प्रदर्शनियाँ आयोजित की गईं। धर्मपाल विभिन्न नवीन उद्देश्यों के लिए जीवन के विभिन्न क्षेत्रों के लोगों को एक साथ ला सकते थे। वे सन 1975 से 1977 के आपातकाल विरोधी अभियान में भी सक्रिय रूप से शामिल थे, पहले [[लंदन]] से और फिर [[पटना]] से। कई विद्वान उनके द्वारा उठाये गये कुछ कदमों से असहज थे, इसमें से एक था बाबरी मस्जिद विध्वंस पर उनका विचार। उन्होंने अनेकों व्याख्यान दिए और वर्ष 1982 से 2004 के दौरान पूरे भारत में बड़े पैमाने पर यात्रा की। अपने पूरे जीवन वे एक प्रतिबद्ध गांधीवादी थे। भारत क्या है और भारतीय संस्कृति कैसे कार्य करती है, इस पर उनके विद्वतापूर्ण विचार गुनने योग्य हैं। 2006 में 84 वर्ष की आयु में [[सेवाग्राम]] आश्रम में उनका निधन हो गया। == कृतियाँ == उनके द्वारा रचित प्रमुख पुस्तकें हैं- * भारतीय चित्त मानस और काल * साइंस एण्ड टेक्नालॉजी इन एट्टींथ सेंचुरी<ref>{{Cite web |url=http://shikshantar.org/sites/default/files/PDF/1DharampalJiCollectedWritings-Indian-science-and-technology.pdf |title=INDIAN SCIENCE AND TECHNOLOGY IN THE EIGHTEENTH CENTURY |access-date=23 मई 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180523173407/http://shikshantar.org/sites/default/files/PDF/1DharampalJiCollectedWritings-Indian-science-and-technology.pdf |archive-date=23 मई 2018 |url-status=dead }}</ref> (अट्ठारहवीं शताब्दी में विज्ञान और प्रौद्योगिकी) * द ब्यूटीफुल ट्री (वह सुन्दर वृक्ष) * भारत का स्वधर्म * सिविल डिसआबिडिएन्स एण्ड इंडियन ट्रेडिशन (नागरिक अवज्ञा और भारतीय परम्परा) * Despoliation and Defaming of India: The Early 19th Century British Crusade (भारत का विनाश और अपमान) * Understanding Gandhi * Rediscovering India * The British Origin of Cow-Slaughter in India : with some British Documents on the Anti-Kine-Killing Movement1880-1894, * The Madras Panchayat System : A General Assessment। == धर्मपाल शोधपीठ == मध्य प्रदेश सरकार ने 2009 में भोपाल में धर्मपाल शोधपीठ की स्थापना की है। यह पीठ मध्य प्रदेश शासन के, संस्कृति विभाग के स्वराज संस्थान संचालनालय के अधीन कार्य करती है। धर्मपालजी के समर्पण और निष्ठा को आदर देते हुए धर्मपाल शोधपीठ आजादी के पहले और बाद के भारत की संस्कृति, परम्परा और जीवन प्रणालियों के संरक्षण और संवर्धन के लिए प्रयत्नशील है। यह शोधपीठ भारत के स्वाधीनता संग्राम, स्वराज्य के आदर्श और उसके इतिहास के अध्ययन और अनुशीलन को प्रोत्साहित करती है। व्याख्यान, संगोष्ठियाँ, दस्तावेजों का संग्रह, शोध के लिए फैलोशिप और समय-समय पर प्रशिक्षण शिविरों का आयोजन भी करती है। सन २०२३ में धर्मपाल शोधपीठ द्वारा 6 लाख रूपए की 5 सीनियर फैलोशिप तथा 4 लाख 32 हज़ार रुपए की सात जूनियर फैलोशिप घोषित की गई है। इसके अतिरिक्त 5 लाख रूपये का एक 'धर्मपाल राष्ट्रीय सम्मान' एवं दो-दो लाख प्रति पुरस्कार के तीन 'धर्मपाल राष्ट्रीय पुरस्कार' स्थापित किये गये हैं।<ref>[https://www.bhopalsamachar.com/2023/03/mp-news-6-4.html धर्मपाल शोधपीठ में 6 लाख की सीनियर और साढ़े 4 लाख की जूनियर फैलोशिप घोषित]</ref> == बाहरी कड़ियाँ == {{विकिसूक्ति}} * [https://web.archive.org/web/20131213114231/http://visfot.com/blog/archives/197 इतिहासकार धर्मपाल] * [https://books.google.co.in/books?id=UWTvDwAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false भारत का पुनर्बोध] (डॉ धर्मपाल) * [https://web.archive.org/web/20121205065819/http://www.scribd.com/doc/29011033/Dharampal-s-Collected-Writings-Vol-1-5 The Beautiful Tree] : Indigenous Indian Education in the Eighteenth Century * [https://web.archive.org/web/20180612141910/http://ahimsanews.com/wp-content/uploads/2014/03/Bharat_Main_Vigyan.pdf १८वीं शताब्दी में भारत में विज्ञान एवं तंत्रज्ञान] (Indian Science and Technology in eighteenth century का हिन्दी अनुवाद) * [https://web.archive.org/web/20070930181523/http://www.infinityfoundation.com/mandala/t_es/t_es_agraw_dharampal_frameset.htm Dharampal, the Great Gandhian and Historian of Indian Science] * [https://web.archive.org/web/20100404185706/http://www.samanvaya.com/dharampal/ Online repository of the works of Shri Dharampal] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारतीय इतिहासकार]] [[श्रेणी:गांधीवादी]] [[श्रेणी:भारतीय दार्शनिक]] [[श्रेणी:1922 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:२००६ में निधन]] 1u2y0gikmt2yvm7izxjkia8xtjme9kj विकिपीडिया:प्रबन्धक सूचनापट 4 28428 6556214 6555725 2026-05-25T08:05:39Z AMAN KUMAR 911487 [[विशेष:योगदान/Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] ([[सदस्य वार्ता:Cptabhiimanyuseven|वार्ता]]) के अवतरण 6549607 पर पुनर्स्थापित : पूर्ववत किया 6556214 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- ------------------------- चर्चाएँ/सूचनायें/प्रस्ताव --------------------------- --> <!-- ------------------------- नया अनुभाग हमेशा सबसे नीचे बनायें --------------------------- --> ajhwghu3nqhzitv12jpmj10s6f1pk0u नवल किशोर शर्मा 0 32167 6555991 6418241 2026-05-24T14:13:27Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555991 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Nawal Kishore Sharma (1).jpg|अंगूठाकार|Nawal Kishore Sharma]] आत्मीय जन में 'बाऊजी' कहे जाने वाले '''नवल किशोर शर्मा '''(जन्म : दौसा, 5 जुलाई 1925 -निधन : 8 अक्टूबर 2012) एक प्रबंध-कुशल अजातशत्रु भारतीय राजनीतिज्ञ थे, जिन्होंने अपने छात्र जीवन के दौरान स्वतंत्रता आंदोलन में सक्रिय भाग लिया। इन्होनें पांच बार संसदीय चुनाव जीता पूर्व केन्द्रीय मंत्री और जुलाई 2004 से जुलाई 2009 तक गुजरात राज्य के राज्यपाल के रूप में भी कार्य किया । <ref> टाइम्स ऑफ इंडिया 14 अक्टूबर 2012 </ref> ==संक्षिप्त जीवनी== कांग्रेस के वरिष्ठ नेता, पण्डित नवल किशोर शर्मा ने राजनीति में लम्बी पारी खेली थी। उनका राजनीति के साथ खादी उद्योग के विकास में भी बड़ा योगदान माना जाता है। पण्डित नवल किशोर शर्मा का जन्म दौसा में '''5 जुलाई 1925 '''को हुआ था। उनके पिता का नाम मूलचन्द शर्मा एवं मां का नाम मुन्नी देवी शर्मा था।<ref>{{Cite web |url=https://www.newstracklive.com/news/pandit-naval-kishor-sharma-1167299-1.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=5 मार्च 2022 |archive-date=5 मार्च 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305032954/https://www.newstracklive.com/news/pandit-naval-kishor-sharma-1167299-1.html |url-status=dead }}</ref> उन्होंने बी.ए.,एवं LL.B. महाराजा कॉलेज, जयपुर और आगरा विश्वविद्यालय, आगरा में उच्च शिक्षा प्राप्त की । [[हिंदी साहित्य सम्मेलन]], [[प्रयाग]] ([[उत्तर प्रदेश]]) से इन्होने [[साहित्य-विशारद]] भी किया <ref> http://loksabhaph.nic.in/writereaddata/biodata_1_12/1961.htm </ref> इनके दो पुत्र हुए ।वे राजनीति के शुरुआती दौर में दौसा नगरपालिका के अध्यक्ष चुने गए । वहीं दौसा पंचायत समिति में प्रधान पद पर भी निर्वाचित हुए । इसके बाद पण्डित जी ने सांसद से मंत्री व गुजरात के राज्यपाल पद तक की कुर्सी को सम्भाला। राजनीतिक जानकारों के अनुसार पण्डित नवल किशोर शर्मा ने अपने कैरियर की शुरुआत दौसा में वकालत के साथ शुरू की थी। इसके बाद उन्होंने लगभग संयोग से राजनीति में भी कदम रखा और राजनीति की लम्बी पारी खेलते चले गए। कांग्रेस में दिल्ली में उनकी अच्छी पकड़ मानी जाती थी। वे चेयरमैन व प्रधान पद के बाद विधायक, सांसद, केन्द्रीय मंत्री एवं गुजरात के राज्यपाल जैसे महत्वपूर्ण पद पर आसीन हुए। वे दौसा, अलवर व जयपुर ग्रामीण से 5वीं, 7वीं, 8वीं व 11वीं [[लोकसभा]] में सांसद चुने गए। कांग्रेस में वे राष्ट्रीय नेताओं में शुमार थे। जीवन में जय-पराजय दोनों का स्वाद चखने वाले पंडित जी १९९१ की भाजपा लहर के चलते चुनाव हार गए थे| <ref> https://books.google.co.in/books?id=AiptePRXZcsC&pg=PA332&lpg=PA332&dq=%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B2+%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%B0+%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE&source=bl&ots=VDGoN8x9BV&sig=ACfU3U0cY-JMIM8V8EwDTOn1yWbPFQvSoA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiV2NPeraT2AhW5SGwGHa-qDso4WhDoAXoECAkQAw</ref> पण्डित नवल किशोर शर्मा ने अपने इन्जीनियर पुत्र बृजकिशोर शर्मा को राजनीति के गुर सिखाए और उनको जयपुर शहर की एक सीट से [[विधानसभा]]चुनाव लड़ाया और जिता कर उनको अशोक गहलोत की सरकार में शिक्षामंत्री बनवा दिया।<ref>https://www.patrika.com/dausa-news/pt-nawal-kishore-sharma-has-a-big-contribution-in-khadi-with-politics-5193511/</ref> ==उनके द्वारा संभाले गए पद== 1951-56 अध्यक्ष, नगर परिषद, दौसा 1961-65 प्रधान, पंचायत समिति 1968 लोकसभा के लिए चुने गए (चौथी लोकसभा ) 1971 लोकसभा के लिए फिर से निर्वाचित (पांचवीं लोकसभा ) 1971-72 सचिव, कांग्रेस संसदीय दल 1972-73 और सदस्य, हाउस कमेटी 1980-81 1972-73 अध्यक्ष, सार्वजनिक उपक्रम समिति 1972-74 अध्यक्ष, कंपनी (संशोधन) विधेयक पर संयुक्त चयन समिति 1974-77 संयुक्त सचिव, ए.आई.सी.सी. 1980 तीसरी बार लोकसभा (सातवीं लोकसभा ) के लिए चुने गए 1980-82 अध्यक्ष, आई.एन.टी.यू.सी., राजस्थान 1982-85 अध्यक्ष, पीसीसी, राजस्थान 1984 चौथी बार लोकसभा (आठवीं) के लिए चुने गए नवंबर-दिसंबर.1984 केंद्रीय राज्य मंत्री, वित्त दिसंबर 1984- केंद्रीय राज्य मंत्री (स्वतंत्र प्रभार), सितम्बर 1985 पेट्रोलियम सितंबर 1985- केंद्रीय राज्य मंत्री (स्वतंत्र प्रभार), जनवरी 1986 पेट्रोलियम और प्राकृतिक गैस 1986-87 और सचिव, ए.आई.सी.सी. 1992-94 1996 पांचवीं बार लोकसभा (ग्यारहवीं लोकसभा ) के लिए चुने गए '''साहित्यिक, कलात्मक और वैज्ञानिक उपलब्धियां''' पंडित जी 'सोशलिस्ट इंडिया' और 'सोशलिस्ट भारत' के संपादक; स्तंभकार रहे |<ref>https://hi.imanpedia.com/754219-nawal-kishore-sharma-IFQUCP{{Dead link|date=दिसंबर 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> दौसा की खादी का आज पूरे देश में नाम है। यहां के बुने कपड़े का 1947 में आजादी के समय दिल्ली के लालकिले पर झण्डा लहराया था वह दौसा में ही बना था। <ref>https://www.bhaskar.com/local/rajasthan/jaipur/dausa/news/the-tricolor-of-dausa-khadi-was-hoisted-at-the-red-fort-in-1947-today-the-buyers-feel-sorry-for-the-decline-in-sales-after-corona-128983005.html#:~:text=%E0%A4%89%E0%A4%B8%E0%A5%80%20%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%80%20%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%20%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%87,%E0%A4%95%E0%A4%BE%20%E0%A4%95%E0%A4%AA%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A4%BE%20%E0%A4%A4%E0%A5%88%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B0%20%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%87%20%E0%A4%B9%E0%A5%88%E0%A4%82%E0%A5%A4</ref> दौसा की खादी में पण्डित नवल किशोर शर्मा ने बड़ा योगदान दिया था। वे 40-50 वर्षों से भी अधिक समय से खादी आंदोलन सहकारी आंदोलन, आदिवासी कल्याण के विकास और रचनात्मक कार्यों से जुड़े हुए थे । वे खासकर ग्रामीण युवाओं की बेरोजगारी की समस्या से चिंतित रहते थे और खादी संस्थाओं के माध्यम से ग्रामीण कारीगरों और ग्रामीण युवाओं को कुटीर उद्योग लगाने के लिए प्रोत्साहित करना चाहते रहे रहे । । वह उद्योग मंदिर, आमेर के संचालक-मंडल के सक्रिय सदस्य भी रहे । यही कारण है कि खादी बाग में उनकी याद में हर वर्ष पुण्यतिथि मनाई जाती है। ==राजनेता के रूप में== गुजरात राज्य के राज्यपाल के रूप में नियुक्ति से पहले, वह [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] पार्टी के महासचिव थे | वह [[राजस्थान विधानसभा]] 1998 से 2003 तक सदस्य और अध्यक्ष भी रहे <ref> टाइम्स ऑफ इंडिया 5 अक्टूबर 2018</ref> वह 1985 में कांग्रेस सरकार में केन्द्रीय पेट्रोलियम मंत्री थे। संसद सदस्य के रूप में, उन्होंने पूरे भारत और विदेश में '''असाधारण यात्राएं '''कीं : [[रूस]], यू के, यू एस ए, [[अर्जेंटीना]], [[ब्राजील]], [[वियतनाम]], [[युगांडा]], [[मिस्र]], [[ग्रीस]], [[स्पेन]], [[अफगानिस्तान]], [[बांग्लादेश]], [[मॉरीशस]], [[चीन]], दक्षिण अफ्रीकी देशों- [[क्यूबा]], ​​​​[[हंगरी]] , [[स्विट्जरलैंड]], [[जर्मनी]] सहित दुनिया के विभिन्न देशों का दौरा किया। उन्होंने [[यूनेस्को]] द्वारा आयोजित एक सम्मेलन में [[नॉर्वे]] में भारतीय प्रतिनिधिमंडल के नेता के रूप में भाग लिया और [[स्वीडन]] और [[डेनमार्क]] का दौरा भी किया। ===साहित्यिक, सामाजिक और अन्य उपलब्धियां=== • [[महात्मा गांधी काशी विद्यापीठ विश्वविद्यालय]], [[वाराणसी]] द्वारा 1998 में गांधीवादी विचारधारा और रचनात्मक कार्यों के लिए मानद डी'लिट की उपाधि से सम्मानित। • लगभग तीन वर्षों तक [[गांधी स्मृति]] ([[राजघाट]]) के सचिव के रूप में काम । • राजस्थान ग्रामीण विद्युतीकरण निगम, सरकार के बोर्ड के सदस्य। • [[राजस्थान स्वर्ण जयंती समारोह समिति]] में प्रकाशन-समिति के अध्यक्ष । ===सामाजिक और सांस्कृतिक गतिविधियाँ=== • आदिवासी लोगों का उत्थान और अस्पृश्यता का उन्मूलन। • देश के अंदर और बाहर रहने वाले अनिवासी राजस्थानियों के लिए सम्मेलन का आयोजन। • स्वर्ण जयंती समारोह मनाने के लिए राष्ट्रीय और अंतर्राष्ट्रीय खेल आयोजनों कवि सम्मेलन और मुशायरा आदि का आयोजन और अनेक ग्रंथों के प्रकाशन में सहयोग । ===विशेष रुचि के क्षेत्र=== उन्हें भारतीय संस्कृति और इसके विकास और संस्कृत भाषा में गहरी दिलचस्पी थी । सक्रिय राजनीति से लगभग विदा लेने के बाद पंडित जी को [[अशोक गहलोत]] की सरकार ने जिस महत्वपूर्ण समिति का भार सौंपा वह था : राजस्थान स्वर्ण जयंती महोत्सव समिति की प्रकाशन-समिति का अध्यक्ष पद | इस उच्च स्तरीय समिति के सदस्य थे- भूतपूर्व मुख्यमंत्री [[शिवचरण माथुर]], जाने माने स्वाधीनता सेनानी [[सूरज प्रकाश 'पापा']], प्रसिद्ध पत्रकार [[सीताराम झालानी]], विद्वान भूतपूर्व आई ए एस अधिकारी [[लक्ष्मीचंद गुप्ता]], [[कन्हैयालाल कोचर]] और [[हेमन्त शेष]], जो इस समिति के सदस्य-सचिव बनाये गए ! पंडित जी के आदेश पर सूरज प्रकाश 'पापा' ने हेमन्त शेष के साथ [[पोर्ट ब्लेयर]] में पड़ाव डालते हुए [[अंडमान]] की प्रख्यात [[सेल्युलर जेल]] का कई दिन तक गहन अध्ययन किया और यहाँ से एक संग्रहालय और पुस्तकों के लिए इतिहास-सामग्री जुटाई | अध्यक्ष नवल किशोर जी ने बाद में इस समिति के माध्यम से राजस्थान के स्वाधीनता सेनानियों और आज़ादी की लड़ाई के इतिहास को पुस्तकों और ग्रंथों के रूप में विशेषज्ञों से लिखवा कर प्रकाशित करना अपना पूर्णकालिक लक्ष्य बनाया और सौ से भी ज्यादा पुस्तकें मौलिक तौर पर लोगों से लिखवा कर छपवाईं | राजस्थान को यह उनका एक और ऐतिहासिक सारस्वत योगदान कहा गया है | ==निधन== पंडित नवल किशोर शर्मा का '''8 अक्टूबर, 2012''' को जयपुर के फोर्टिस अस्पताल में रात 11:15 बजे निधन हुआ । 88 वर्षीय शर्मा कई दिनों से बीमार थे। <ref>https://www.bhaskar.com/news/RAJ-JAI-pt-senior-leader-and-former-governor-nawal-kishore-sharma-died7-3896166.html</ref> पूरे राजकीय सम्मान से उनका अंतिम संस्कार हुआ और उस दिन राज्य सरकार के सभी कार्यालयों में सार्वजनिक अवकाश घोषित किया गया ।<ref>http://udaipurnews.in/tag/naval-kishore-sharma-udaipur/</ref> अंतिम विदाई देने के लिए खास से लेकर आम आदमी तक उमड़ पड़े। अपने प्रिय नेता को अंतिम विदाई देने के लिए [[जयपुर]], [[दौसा]], [[अलवर]], [[सवाई माधोपुर]], [[करौली]] सहित कई जिलों से नेता और आम कार्यकर्ता भी पहुंचे। [[गुजरात]] के विधानसभा अध्यक्ष [[गणपत भाई वसावा]] और कर्नाटक के राज्यपाल रहे तत्कालीन वजू भाई वित्त मंत्री गुजरात [[वजु भाईवाला]], ओएसडी बाबूलाल निर्झर नवलकिशोर शर्मा की अंतिम यात्रा में शरीक हुए। [[सोनिया गांधी]] की ओर से [[मुकुल वासनिक]] ने और यूपी के राज्यपाल [बी एल जोशी]] और [[हरियाणा]] के [[राज्यपाल]] [[जगन्नाथ पहाडिय़ा] की ओर से पुष्पचक्र अर्पित किए। श्रद्धांजलि : मुख्यमंत्री [[अशोक गहलोत]], केंद्रीय मंत्री [[मुकुल वासनिक]], ,[[सी पी जोशी]], भंवर जितेंद्रसिंह, नमोनारायण मीणा, महादेव खंडेला, कांग्रेस प्रदेशाध्यक्ष डॉ. चंद्रभान, प्रतिपक्ष की नेता [[वसुंधरा राजे]], भाजपा प्रदेशाध्यक्ष अरुण चतुर्वेदी, भाजपा नेता [[गुलाबचंद कटारिया]], नरपत सिंह राजवी, पूर्व विदेश मंत्री [[नटवर सिंह]] सहित [[राजस्थान]] के करीब सभी मंत्री, कांग्रेस और भाजपा के पदाधिकारी श्रद्धांजलि देने वालों या शवयात्रा में शामिल थे।<ref>https://brahminpatrika.blogspot.com/2012/10/blog-post_9.html?m=1</ref>उनके निधन के तीन दिन बाद की बैठक में विरोधी राजनैतिक पार्टी [[भाजपा]] के होते हुए भी गुजरात के भूतपूर्व मुख्यमंत्री [[नरेन्द्र मोदी]] तक भी जयपुर आये |<ref>https://www.narendramodi.in/cm-visits-jaipur-pays-tributes-to-shri-naval-kishore-sharma-4815</ref> '''दौसा में उनसे जुड़ी कई यादें''' दौसा में सरकारी कॉलेज पण्डित नवल किशोर शर्मा के नाम से है। <ref>https://www.university.youth4work.com/hi/spnksgpgc_sw-pandit-nawal-kishore-sharma-government-pg-college/student-profile</ref> उनकी याद में दौसा के गुप्तेश्वर रोड पर सामुदायिक भवन बनाया गया है, इसमें उनकी प्रतिमा भी लगी हुई है।। उनके नाम का एक उद्यान, कुछ सरकारी विद्यालय भी दौसा में हैं। एक और बड़ा अंग्रेजी स्कूल पंडित जी की याद में दौसा में बना है! <ref> https://www.facebook.com/pages/category/School/Pt-Nawal-Kishore-Sharma-School-102731597939941/</ref> जयपुर में आगरा रोड पर दौसा जाने वाले एक चौराहे का नाम नवल जी के नाम पर '''''नवल किशोर शर्मा सर्किल''''' रखा गया है| === सन्दर्भ === ^ "नवल किशोर शर्मा ने गुजरात के राज्यपाल-भारत के रूप में शपथ ली" । टाइम्स ऑफ इंडिया से संग्रहीत मूल 14 अक्टूबर 2012 ^ ए बी सी डी "गवर्नर: सरकार" । 2 मार्च 2007 को मूल से संग्रहीत । टाइम्स ऑफ इंडिया 24 फरवरी 2007 ^ "द ट्रिब्यून, चंडीगढ़, भारत - मुख्य समाचार" । 30 सितंबर 2007 ----------------------- ==बाहरी कड़ियाँ== *<ref>https://www.jagranjosh.com/current-affairs/%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%9C%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2-%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%B0-%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%A8-1349958933-2</ref> *<ref>http://www.ashokgehlot.in/Programpreview.aspx?ProgramID=2559</ref> *<ref>{{Cite web |url=https://cityliveindia.com/India/Jharkhand/Dhanbad/Article?CL=Congress-leader-Nawal-Kishore-remember-111105 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=5 मार्च 2022 |archive-date=5 मार्च 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305031324/https://cityliveindia.com/India/Jharkhand/Dhanbad/Article?CL=Congress-leader-Nawal-Kishore-remember-111105 |url-status=dead }}</ref> *<ref>https://www.wikidata.org/wiki/Q2723451</ref> [[श्रेणी:1925 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:2012 में निधन]] [[श्रेणी:गुजरात के राज्यपाल]] [[श्रेणी:५वीं लोक सभा के सदस्य]] [[श्रेणी:७वीं लोक सभा के सदस्य]] [[श्रेणी:८वीं लोक सभा के सदस्य]] [[श्रेणी:११वीं लोक सभा के सदस्य]] [[श्रेणी:राजस्थान के लोग]] blayuq8mishtcn3ll073yucaaw60rav मारवाड़ी भाषा 0 34035 6555972 6555809 2026-05-24T13:14:18Z चाहर धर्मेंद्र 703114 सफ़ाई 6555972 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Marwari map.PNG|thumb|350px|राजस्थान में मारवाड़ी बोलने वाले इलाक़े]] '''मारवाड़ी'''<ref>{{Cite web|url=https://marwadikhabar.in/|title=मारवाड़ी खबर - मारवाड़ी म्हारी पहचाण|date=2025-01-15|language=en-US|access-date=2025-01-15}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[राजस्थान]] में बोली जाने वाली एक क्षेत्रीय [[बोली]] है। यह राजस्थान की एक मुख्य [[भाषा]]ओं में से एक है। [https://marwadikhabar.in/ मारवाड़ी]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} [[जोधपुर]] में सबसे ज्यादा बोली हैं इसके अलावा ये कुछ हिस्से जैसे [[गुजरात]], [[हरियाणा]] और पूर्वी [[पाकिस्तान]] में भी बोली जाती है। इसकी मुख्य [[लिपि]] [[देवनागरी]] है। इसकी कई उप-बोलियाँ भी है। पूरे भारत में 2.45 करोड़ लोग मारवाड़ी बोलते हैं [https://marwadikhabar.in/ मारवाड़ी]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} की लिपि देवनागरी लिपि ही हैं, जिसके एक अपभ्रंश रुप से ये निकली हैं जो कि पूर्व में आर्य भाषा परिवार का की हिस्सा थी लेकिन वर्तमान में कई हिस्सों में इसका विस्तार होने के कारण कई भाषा विषैयी अनपढ़ लोग इसे अछूत ( पूर्व ) जनजातियों के नाम से जैसे मौडिया जेसे शब्दओउत्पन से जोड़ कर इसका श्रेय लेने की भरपूर जीतोड़ कोशिश करते रहते है । परन्तु इस लिपि के विकास में राजपुताने राजस्थान के राजा-महाराजा (वर्तमान में राजस्थान राज्य) व राजस्थान सरकार ने कोई विशेष ध्यान नहीं दिया। हाल ही में राजस्नेथान के कई जाने मने सोशल मिडिया कलाकारों जैसे राजवीर चलकोई, प्रेमन जी निकू बन्ना [[सदस्य:SHERSINGH23|'''शेर सिंह राठौड़''']] इत्यादी सभी ने मिल कर राजस्थानी ( '''[https://marwadikhabar.in/ मारवाड़ी]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}''' ) भाषा को भारतीय संविधान की आठवीं अनुसूची में शामिल करवाने के लिए बहुत प्रयास किये, लेकिन हिंदी भाषी लोगो के विरोध के चलते वे इसमें असफल रहे। पिछले ४०-५० सालों से इस भाषा के विकास पर बातें तो बहुत होती रही है पर कार्य के मामले में कोई विशेष प्रगति नहीं दिखी। इन दिनों सन् 2011 से कोलकाता के श्री शम्भु चौधरी इस दिशा में काफी कार्य किया है। राजस्थानी भाषा कि लिपि के संदर्भ में यह गलत प्रचार किया जाता रहा कि इसकी लिपि देवनागरी है जबकि राजस्थान के पुराने दस्तावेजों से पता चलता है कि इसकी लिपि देवनागरी लिपि हैं जो [[प्राकृत|प्राकृत हिंदी]] का ही एक अपभ्रंश रुप हैं । == बोलियाँ == [[जॉर्ज अब्राहम ग्रियर्सन]] ने राजस्थानी बोलियों के पारस्परिक संयोग एवं सम्बन्धों के विषय में लिखा तथा वर्गीकरण किया है। ग्रियर्सन का वर्गीकरण इस प्रकार है :- १. पश्चिमी राजस्थान में बोली जाने वाली बोलियाँ - मारवाड़ी, ढाटकी, बीकानेरी, देवड़ावाटी आदि। == विशेषताएँ == राजस्थानी- [https://marwadikhabar.in/ मारवाडी]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}<ref>{{Cite web|url=https://marwadikhabar.in/|title=मारवाड़ी खबर - मारवाड़ी म्हारी पहचाण|date=2025-01-15|language=en-US|access-date=2025-01-15}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> भाषा में 'ह' वर्ण विशेष हैं,जो किसी अन्य भाषाओं में नहीं पाया जाता। राजस्थानी- मारवाडी भाषा में 'सडक' को 'हडक' बोला जाता है और कई शब्द ऐसे हैं, जो 'ह' की जगह 'स' के प्रयोग से अभिव्यक्त नहीं होते। स्वर-विज्ञान में 'ह' को sʰ दर्शाया जाता है। == मारवाड़ी भाषा की पारंपरिक लिपि == इसकी लिपि [[देवनागरी]] अपभ्रंश हैं । इन दिनों इसका प्रचलन प्रायः सामाप्त हो चुका है। सन् 2011 से कोलकाता के श्री शम्भु चौधरी ने पुनः इस लिपि पर नए सिरे से कार्य करना शुरु कर दिया है। {| class="wikitable" | अ || आ || इ || ई || उ || ऊ |- | ए || ऐ || ओ || औ || अं || अः |} {| class="wikitable" | क || ख || ग || ॻ || ॻ़ || घ || ङ || ङ़ |- | च || छ || ज || ज़ || ॼ़ || झ || ञ || ञ़ |- | ट || ठ || ॸ || ड || ड़ || ॾ || ॾ़ || ढ |- | ढ़ || ण || ण़ || त || थ || द || ध || न |- | ऩ || प || फ || ब || ॿ || ॿ़ || भ || म |- | म़ || य || र || ऱ || ल || ल़ || ळ || ऴ |- || व || श || ष || स || ह || श्र || क्ष || क्ष़ |} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== *[[हड़ौती भाषा|हाड़ौती]] *[[मेवाड़ी भाषा|मेवाड़ी]] *[[ढूंढाड़ी भाषा|ढूंढाड़ी]] *[[बागड़ी भाषा|बागड़ी]] *[[वागड़ी भाषा|वागड़ी]] *[[मेवाती भाषा|मेवाती]] *[[मारवाड़]] *[[हिंदी की विभिन्न बोलियाँ और उनका साहित्य|हिन्दी की विभिन्न बोलियाँ और उनका साहित्य]] *[[राजस्थानी भाषा]] मारवाड़ी भाषा<ref>{{Cite news|title=मारवाड़ी भाषा|last=मारवाड़|first=पब्लिकेशन|work=Org :- MARWADI KHABAR PUBLICATION Govt. Lmt JAIPUR RAJASTHAN|issn=0028-0836|via=https://marwadikhabar.in/}}</ref> *[[राजस्थानी भाषा और साहित्य]] ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://www.webonary.org/marwari/browse/browse-vernacular-english/?letter=%E0%A4%AB&key=rwr-IN मारवाड़ी-अंग्रेजी शब्दकोश] {{भारत की भाषाएँ |state=autocollapse}} {{हिन्द-आर्य भाषाएँ}} [[श्रेणी:राजस्थान की भाषाएँ]] [[श्रेणी:हिन्दी की बोलियाँ]] 4zb2mn9pkaos8lq4tpqfgj6q33z0qmf 6555973 6555972 2026-05-24T13:15:46Z चाहर धर्मेंद्र 703114 6555973 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Marwari map.PNG|thumb|350px|राजस्थान में मारवाड़ी बोलने वाले इलाक़े]] '''मारवाड़ी'''<ref>{{Cite web|url=https://marwadikhabar.in/|title=मारवाड़ी खबर - मारवाड़ी म्हारी पहचाण|date=2025-01-15|language=en-US|access-date=2025-01-15}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[राजस्थान]] में बोली जाने वाली एक क्षेत्रीय [[बोली]] है। यह राजस्थान की एक मुख्य [[भाषा]]ओं में से एक है। [https://marwadikhabar.in/ मारवाड़ी]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} [[जोधपुर]] में सबसे ज्यादा बोली हैं इसके अलावा ये कुछ हिस्से जैसे [[गुजरात]], [[हरियाणा]] और पूर्वी [[पाकिस्तान]] में भी बोली जाती है। इसकी मुख्य [[लिपि]] [[देवनागरी]] है। इसकी कई उप-बोलियाँ भी है। पूरे भारत में 2.45 करोड़ लोग मारवाड़ी बोलते हैं की लिपि देवनागरी लिपि ही हैं, जिसके एक अपभ्रंश रुप से ये निकली हैं जो कि पूर्व में आर्य भाषा परिवार का की हिस्सा थी लेकिन वर्तमान में कई हिस्सों में इसका विस्तार होने के कारण कई भाषा विषैयी अनपढ़ लोग इसे अछूत ( पूर्व ) जनजातियों के नाम से जैसे मौडिया जेसे शब्दओउत्पन से जोड़ कर इसका श्रेय लेने की भरपूर जीतोड़ कोशिश करते रहते है । परन्तु इस लिपि के विकास में राजपुताने राजस्थान के राजा-महाराजा (वर्तमान में राजस्थान राज्य) व राजस्थान सरकार ने कोई विशेष ध्यान नहीं दिया। हाल ही में राजस्नेथान के कई जाने मने सोशल मिडिया कलाकारों जैसे राजवीर चलकोई, प्रेमन जी निकू बन्ना [[सदस्य:SHERSINGH23|'''शेर सिंह राठौड़''']] इत्यादी सभी ने मिल कर राजस्थानी ( '''मारवाड़ी''' ) भाषा को भारतीय संविधान की आठवीं अनुसूची में शामिल करवाने के लिए बहुत प्रयास किये, लेकिन हिंदी भाषी लोगो के विरोध के चलते वे इसमें असफल रहे। पिछले ४०-५० सालों से इस भाषा के विकास पर बातें तो बहुत होती रही है पर कार्य के मामले में कोई विशेष प्रगति नहीं दिखी। इन दिनों सन् 2011 से कोलकाता के श्री शम्भु चौधरी इस दिशा में काफी कार्य किया है। राजस्थानी भाषा कि लिपि के संदर्भ में यह गलत प्रचार किया जाता रहा कि इसकी लिपि देवनागरी है जबकि राजस्थान के पुराने दस्तावेजों से पता चलता है कि इसकी लिपि देवनागरी लिपि हैं जो [[प्राकृत|प्राकृत हिंदी]] का ही एक अपभ्रंश रुप हैं । == बोलियाँ == [[जॉर्ज अब्राहम ग्रियर्सन]] ने राजस्थानी बोलियों के पारस्परिक संयोग एवं सम्बन्धों के विषय में लिखा तथा वर्गीकरण किया है। ग्रियर्सन का वर्गीकरण इस प्रकार है :- १. पश्चिमी राजस्थान में बोली जाने वाली बोलियाँ - मारवाड़ी, ढाटकी, बीकानेरी, देवड़ावाटी आदि। == विशेषताएँ == राजस्थानी- [https://marwadikhabar.in/ मारवाडी]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}<ref>{{Cite web|url=https://marwadikhabar.in/|title=मारवाड़ी खबर - मारवाड़ी म्हारी पहचाण|date=2025-01-15|language=en-US|access-date=2025-01-15}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> भाषा में 'ह' वर्ण विशेष हैं,जो किसी अन्य भाषाओं में नहीं पाया जाता। राजस्थानी- मारवाडी भाषा में 'सडक' को 'हडक' बोला जाता है और कई शब्द ऐसे हैं, जो 'ह' की जगह 'स' के प्रयोग से अभिव्यक्त नहीं होते। स्वर-विज्ञान में 'ह' को sʰ दर्शाया जाता है। == मारवाड़ी भाषा की पारंपरिक लिपि == इसकी लिपि [[देवनागरी]] अपभ्रंश हैं । इन दिनों इसका प्रचलन प्रायः सामाप्त हो चुका है। सन् 2011 से कोलकाता के श्री शम्भु चौधरी ने पुनः इस लिपि पर नए सिरे से कार्य करना शुरु कर दिया है। {| class="wikitable" | अ || आ || इ || ई || उ || ऊ |- | ए || ऐ || ओ || औ || अं || अः |} {| class="wikitable" | क || ख || ग || ॻ || ॻ़ || घ || ङ || ङ़ |- | च || छ || ज || ज़ || ॼ़ || झ || ञ || ञ़ |- | ट || ठ || ॸ || ड || ड़ || ॾ || ॾ़ || ढ |- | ढ़ || ण || ण़ || त || थ || द || ध || न |- | ऩ || प || फ || ब || ॿ || ॿ़ || भ || म |- | म़ || य || र || ऱ || ल || ल़ || ळ || ऴ |- || व || श || ष || स || ह || श्र || क्ष || क्ष़ |} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== *[[हड़ौती भाषा|हाड़ौती]] *[[मेवाड़ी भाषा|मेवाड़ी]] *[[ढूंढाड़ी भाषा|ढूंढाड़ी]] *[[बागड़ी भाषा|बागड़ी]] *[[वागड़ी भाषा|वागड़ी]] *[[मेवाती भाषा|मेवाती]] *[[मारवाड़]] *[[हिंदी की विभिन्न बोलियाँ और उनका साहित्य|हिन्दी की विभिन्न बोलियाँ और उनका साहित्य]] *[[राजस्थानी भाषा]] मारवाड़ी भाषा<ref>{{Cite news|title=मारवाड़ी भाषा|last=मारवाड़|first=पब्लिकेशन|work=Org :- MARWADI KHABAR PUBLICATION Govt. Lmt JAIPUR RAJASTHAN|issn=0028-0836|via=https://marwadikhabar.in/}}</ref> *[[राजस्थानी भाषा और साहित्य]] ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://www.webonary.org/marwari/browse/browse-vernacular-english/?letter=%E0%A4%AB&key=rwr-IN मारवाड़ी-अंग्रेजी शब्दकोश] {{भारत की भाषाएँ |state=autocollapse}} {{हिन्द-आर्य भाषाएँ}} [[श्रेणी:राजस्थान की भाषाएँ]] [[श्रेणी:हिन्दी की बोलियाँ]] b0hj2f8i3zozkok4fve37imhzdr3ntv 6555974 6555973 2026-05-24T13:16:14Z चाहर धर्मेंद्र 703114 6555974 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Marwari map.PNG|thumb|350px|राजस्थान में मारवाड़ी बोलने वाले इलाक़े]] '''मारवाड़ी'''<ref>{{Cite web|url=https://marwadikhabar.in/|title=मारवाड़ी खबर - मारवाड़ी म्हारी पहचाण|date=2025-01-15|language=en-US|access-date=2025-01-15}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[राजस्थान]] में बोली जाने वाली एक क्षेत्रीय [[बोली]] है। यह राजस्थान की एक मुख्य [[भाषा]]ओं में से एक है। [https://marwadikhabar.in/ मारवाड़ी]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} [[जोधपुर]] में सबसे ज्यादा बोली हैं इसके अलावा ये कुछ हिस्से जैसे [[गुजरात]], [[हरियाणा]] और पूर्वी [[पाकिस्तान]] में भी बोली जाती है। इसकी मुख्य [[लिपि]] [[देवनागरी]] है। इसकी कई उप-बोलियाँ भी है। पूरे भारत में 2.45 करोड़ लोग मारवाड़ी बोलते हैं की लिपि देवनागरी लिपि ही हैं, जिसके एक अपभ्रंश रुप से ये निकली हैं जो कि पूर्व में आर्य भाषा परिवार का की हिस्सा थी लेकिन वर्तमान में कई हिस्सों में इसका विस्तार होने के कारण कई भाषा विषैयी अनपढ़ लोग इसे अछूत ( पूर्व ) जनजातियों के नाम से जैसे मौडिया जेसे शब्दओउत्पन से जोड़ कर इसका श्रेय लेने की भरपूर जीतोड़ कोशिश करते रहते है । परन्तु इस लिपि के विकास में राजपुताने राजस्थान के राजा-महाराजा (वर्तमान में राजस्थान राज्य) व राजस्थान सरकार ने कोई विशेष ध्यान नहीं दिया। हाल ही में राजस्नेथान के कई जाने मने सोशल मिडिया कलाकारों जैसे राजवीर चलकोई, प्रेमन जी निकू बन्ना [[सदस्य:SHERSINGH23|'''शेर सिंह राठौड़''']] इत्यादी सभी ने मिल कर राजस्थानी ( '''मारवाड़ी''' ) भाषा को भारतीय संविधान की आठवीं अनुसूची में शामिल करवाने के लिए बहुत प्रयास किये, लेकिन हिंदी भाषी लोगो के विरोध के चलते वे इसमें असफल रहे। पिछले ४०-५० सालों से इस भाषा के विकास पर बातें तो बहुत होती रही है पर कार्य के मामले में कोई विशेष प्रगति नहीं दिखी। इन दिनों सन् 2011 से कोलकाता के श्री शम्भु चौधरी इस दिशा में काफी कार्य किया है। राजस्थानी भाषा कि लिपि के संदर्भ में यह गलत प्रचार किया जाता रहा कि इसकी लिपि देवनागरी है जबकि राजस्थान के पुराने दस्तावेजों से पता चलता है कि इसकी लिपि देवनागरी लिपि हैं जो [[प्राकृत|प्राकृत हिंदी]] का ही एक अपभ्रंश रुप हैं । == बोलियाँ == [[जॉर्ज अब्राहम ग्रियर्सन]] ने राजस्थानी बोलियों के पारस्परिक संयोग एवं सम्बन्धों के विषय में लिखा तथा वर्गीकरण किया है। ग्रियर्सन का वर्गीकरण इस प्रकार है :- १. पश्चिमी राजस्थान में बोली जाने वाली बोलियाँ - मारवाड़ी, ढाटकी, बीकानेरी, देवड़ावाटी आदि। == विशेषताएँ == राजस्थानी- भाषा में 'ह' वर्ण विशेष हैं,जो किसी अन्य भाषाओं में नहीं पाया जाता। राजस्थानी- मारवाडी भाषा में 'सडक' को 'हडक' बोला जाता है और कई शब्द ऐसे हैं, जो 'ह' की जगह 'स' के प्रयोग से अभिव्यक्त नहीं होते। स्वर-विज्ञान में 'ह' को sʰ दर्शाया जाता है। == मारवाड़ी भाषा की पारंपरिक लिपि == इसकी लिपि [[देवनागरी]] अपभ्रंश हैं । इन दिनों इसका प्रचलन प्रायः सामाप्त हो चुका है। सन् 2011 से कोलकाता के श्री शम्भु चौधरी ने पुनः इस लिपि पर नए सिरे से कार्य करना शुरु कर दिया है। {| class="wikitable" | अ || आ || इ || ई || उ || ऊ |- | ए || ऐ || ओ || औ || अं || अः |} {| class="wikitable" | क || ख || ग || ॻ || ॻ़ || घ || ङ || ङ़ |- | च || छ || ज || ज़ || ॼ़ || झ || ञ || ञ़ |- | ट || ठ || ॸ || ड || ड़ || ॾ || ॾ़ || ढ |- | ढ़ || ण || ण़ || त || थ || द || ध || न |- | ऩ || प || फ || ब || ॿ || ॿ़ || भ || म |- | म़ || य || र || ऱ || ल || ल़ || ळ || ऴ |- || व || श || ष || स || ह || श्र || क्ष || क्ष़ |} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== *[[हड़ौती भाषा|हाड़ौती]] *[[मेवाड़ी भाषा|मेवाड़ी]] *[[ढूंढाड़ी भाषा|ढूंढाड़ी]] *[[बागड़ी भाषा|बागड़ी]] *[[वागड़ी भाषा|वागड़ी]] *[[मेवाती भाषा|मेवाती]] *[[मारवाड़]] *[[हिंदी की विभिन्न बोलियाँ और उनका साहित्य|हिन्दी की विभिन्न बोलियाँ और उनका साहित्य]] *[[राजस्थानी भाषा]] मारवाड़ी भाषा<ref>{{Cite news|title=मारवाड़ी भाषा|last=मारवाड़|first=पब्लिकेशन|work=Org :- MARWADI KHABAR PUBLICATION Govt. Lmt JAIPUR RAJASTHAN|issn=0028-0836|via=https://marwadikhabar.in/}}</ref> *[[राजस्थानी भाषा और साहित्य]] ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://www.webonary.org/marwari/browse/browse-vernacular-english/?letter=%E0%A4%AB&key=rwr-IN मारवाड़ी-अंग्रेजी शब्दकोश] {{भारत की भाषाएँ |state=autocollapse}} {{हिन्द-आर्य भाषाएँ}} [[श्रेणी:राजस्थान की भाषाएँ]] [[श्रेणी:हिन्दी की बोलियाँ]] gqm52j8ntjy8t90tswu3gweqvijlqux 6555978 6555974 2026-05-24T13:22:33Z चाहर धर्मेंद्र 703114 सन्दर्भ 6555978 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Marwari map.PNG|thumb|350px|राजस्थान में मारवाड़ी बोलने वाले इलाक़े]] '''मारवाड़ी''' [[राजस्थान]] में बोली जाने वाली एक क्षेत्रीय [[बोली]] है। यह राजस्थान की एक मुख्य [[भाषा]]ओं में से एक है। [[जोधपुर]] में सबसे ज्यादा बोली हैं इसके अलावा ये कुछ हिस्से जैसे [[गुजरात]], [[हरियाणा]] और पूर्वी [[पाकिस्तान]] में भी बोली जाती है।<ref>{{Cite book |last=फ्रॉली |first=विलियम जे. |url=https://books.google.com/books?id=6ftQEAAAQBAJ&dq=%22marwari+language%22+%22gujarat%22&pg=PA294 |title=International Encyclopedia of Linguistics |date=2003-05-01 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977178-3 |language=en |quote="Marwari : also called Rajasthani, Merwari, Marvari. 12,963,000 speakers in India and Nepal. In India: Gujarat, Rajasthan, Madhya Pradesh, Punjab, Delhi, Haryana, Uttar Pradesh, throughout India. Dialects are Standard Marwari, Jaipuri, Shekawati, Dhundhari, Bikaneri."}}</ref><ref>{{Cite book |last=उप्रेती |first=भुवन चंद्र |url=https://books.google.com/books?id=Fi5uAAAAMAAJ&q=%22marwari+language%22+%22nepal%22 |title=Indians in Nepal: A Study of Indian Migration to Kathmandu |date=1999 |publisher=Kalinga Publications |isbn=978-81-85163-10-9 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Marwari Mahotsav 2018 |url=http://ecs.com.np/features/marwari-mahotsav-2018 |access-date=2022-06-16 |website=ECS NEPAL |language=en}}</ref> इसकी मुख्य [[लिपि]] [[देवनागरी]] है। इसकी कई उप-बोलियाँ भी है। पूरे भारत में 2.45 करोड़ लोग मारवाड़ी बोलते हैं की लिपि देवनागरी लिपि ही हैं, जिसके एक अपभ्रंश रुप से ये निकली हैं जो कि पूर्व में आर्य भाषा परिवार का की हिस्सा थी लेकिन वर्तमान में कई हिस्सों में इसका विस्तार होने के कारण कई भाषा विषैयी अनपढ़ लोग इसे अछूत ( पूर्व ) जनजातियों के नाम से जैसे मौडिया जेसे शब्दओउत्पन से जोड़ कर इसका श्रेय लेने की भरपूर जीतोड़ कोशिश करते रहते है । परन्तु इस लिपि के विकास में राजपुताने राजस्थान के राजा-महाराजा (वर्तमान में राजस्थान राज्य) व राजस्थान सरकार ने कोई विशेष ध्यान नहीं दिया। हाल ही में राजस्नेथान के कई जाने मने सोशल मिडिया कलाकारों जैसे राजवीर चलकोई, प्रेमन जी निकू बन्ना [[सदस्य:SHERSINGH23|'''शेर सिंह राठौड़''']] इत्यादी सभी ने मिल कर राजस्थानी ( '''मारवाड़ी''' ) भाषा को भारतीय संविधान की आठवीं अनुसूची में शामिल करवाने के लिए बहुत प्रयास किये, लेकिन हिंदी भाषी लोगो के विरोध के चलते वे इसमें असफल रहे। पिछले ४०-५० सालों से इस भाषा के विकास पर बातें तो बहुत होती रही है पर कार्य के मामले में कोई विशेष प्रगति नहीं दिखी। इन दिनों सन् 2011 से कोलकाता के श्री शम्भु चौधरी इस दिशा में काफी कार्य किया है। राजस्थानी भाषा कि लिपि के संदर्भ में यह गलत प्रचार किया जाता रहा कि इसकी लिपि देवनागरी है जबकि राजस्थान के पुराने दस्तावेजों से पता चलता है कि इसकी लिपि देवनागरी लिपि हैं जो [[प्राकृत|प्राकृत हिंदी]] का ही एक अपभ्रंश रुप हैं । == बोलियाँ == [[जॉर्ज अब्राहम ग्रियर्सन]] ने राजस्थानी बोलियों के पारस्परिक संयोग एवं सम्बन्धों के विषय में लिखा तथा वर्गीकरण किया है। ग्रियर्सन का वर्गीकरण इस प्रकार है :- १. पश्चिमी राजस्थान में बोली जाने वाली बोलियाँ - मारवाड़ी, ढाटकी, बीकानेरी, देवड़ावाटी आदि। == विशेषताएँ == राजस्थानी- भाषा में 'ह' वर्ण विशेष हैं,जो किसी अन्य भाषाओं में नहीं पाया जाता। राजस्थानी- मारवाडी भाषा में 'सडक' को 'हडक' बोला जाता है और कई शब्द ऐसे हैं, जो 'ह' की जगह 'स' के प्रयोग से अभिव्यक्त नहीं होते। स्वर-विज्ञान में 'ह' को sʰ दर्शाया जाता है। == मारवाड़ी भाषा की पारंपरिक लिपि == इसकी लिपि [[देवनागरी]] अपभ्रंश हैं । इन दिनों इसका प्रचलन प्रायः सामाप्त हो चुका है। सन् 2011 से कोलकाता के श्री शम्भु चौधरी ने पुनः इस लिपि पर नए सिरे से कार्य करना शुरु कर दिया है। {| class="wikitable" | अ || आ || इ || ई || उ || ऊ |- | ए || ऐ || ओ || औ || अं || अः |} {| class="wikitable" | क || ख || ग || ॻ || ॻ़ || घ || ङ || ङ़ |- | च || छ || ज || ज़ || ॼ़ || झ || ञ || ञ़ |- | ट || ठ || ॸ || ड || ड़ || ॾ || ॾ़ || ढ |- | ढ़ || ण || ण़ || त || थ || द || ध || न |- | ऩ || प || फ || ब || ॿ || ॿ़ || भ || म |- | म़ || य || र || ऱ || ल || ल़ || ळ || ऴ |- || व || श || ष || स || ह || श्र || क्ष || क्ष़ |} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== *[[हड़ौती भाषा|हाड़ौती]] *[[मेवाड़ी भाषा|मेवाड़ी]] *[[ढूंढाड़ी भाषा|ढूंढाड़ी]] *[[बागड़ी भाषा|बागड़ी]] *[[वागड़ी भाषा|वागड़ी]] *[[मेवाती भाषा|मेवाती]] *[[मारवाड़]] *[[हिंदी की विभिन्न बोलियाँ और उनका साहित्य|हिन्दी की विभिन्न बोलियाँ और उनका साहित्य]] *[[राजस्थानी भाषा]] मारवाड़ी भाषा<ref>{{Cite news|title=मारवाड़ी भाषा|last=मारवाड़|first=पब्लिकेशन|work=Org :- MARWADI KHABAR PUBLICATION Govt. Lmt JAIPUR RAJASTHAN|issn=0028-0836|via=https://marwadikhabar.in/}}</ref> *[[राजस्थानी भाषा और साहित्य]] ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://www.webonary.org/marwari/browse/browse-vernacular-english/?letter=%E0%A4%AB&key=rwr-IN मारवाड़ी-अंग्रेजी शब्दकोश] {{भारत की भाषाएँ |state=autocollapse}} {{हिन्द-आर्य भाषाएँ}} [[श्रेणी:राजस्थान की भाषाएँ]] [[श्रेणी:हिन्दी की बोलियाँ]] fttkcy063kjmo7tww62u0fu49p66ude इल्तुतमिश 0 35858 6556152 6479378 2026-05-25T04:58:40Z Nayadost 637449 गलत शब्दों को सही किया गया। 6556152 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=जून 2015 ,पुस्तक- एल पी शर्मा}} {{Infobox royalty | name =शम्स-उद-दीन इल्तुत्मिश | title = दिल्ली का सुल्तान<br/>बदायुं का राज्यपाल<br/>नासिर अमीर-उल-मोमिनिन | image= [[चित्र:Iltutmish Tomb Delhi in 1860.jpg |200px|]] | caption =इल्तुतमिश का मकबरा | reign =१२१०-३० अप्रैल, १२३६ | coronation = | full name =शम्स-उद-दीन इल्तुत्मिश | predecessor =[[आरामशाह|आराम शाह]] | successor =[[रूकुनुद्दीन फ़ीरोज़शाह|रुक्नुद्दीन फ़िरोज़]] | spouse = शाह तुर्कान व अन्य | issue =[[नासिरुद्दीन महमूद|नसीर-उद-दीन महमूद]], [[रूकुनुद्दीन फ़ीरोज़शाह]], [[रज़िया सुल्तान]], [[मुइज़-उद-दीन बहराम]] | house = [[बदायूँ|बदायुं]] | dynasty =[[ग़ुलाम वंश|ममलूक सल्तनत (दिल्ली)]] | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date =३० अप्रैल, १२३६ | death_place =[[दिल्ली]] | burial_date = | burial_palce =[[कुतुब मीनार]] परिसर, [[महरौली]], [[दिल्ली]] | religion =[[इस्लाम]] }} '''शम्सुद्दीन इल्तुतमिश ''' [[दिल्ली सल्तनत]] में शम्सी वंंश का एक प्रमुख शासक था। तुर्की-राज्य संस्थापक [[कुतुब-उद-दीन ऐबक]] के बाद वो उन शासकों में से था जिससे दिल्ली सल्तनत की नींव मजबूत हुई। वह ऐबक का दामाद भी था। उसने 1211 इस्वी से 1236 इस्वी तक शासन किया। राज्याभिषेक समय से ही अनेक [[तुर्क]] [[अमीर]] उसका विरोध कर रहे थे। खोखरों के विरुद्ध इल्तुतमिश की कार्य कुशलता से प्रभावित होकर मुहम्मद ग़ोरी ने उसे “अमीरूल उमरा” नामक महत्त्वपूर्ण पद दिया था। अकस्मात् मृत्यु के कारण कुतुबद्दीन ऐबक अपने किसी उत्तराधिकारी का चुनाव नहीं कर सका था। अतः लाहौर के तुर्क अधिकारियों ने कुतुबद्दीन ऐबक के विवादित पुत्र आरामशाह (जिसे इतिहासकार नहीं मानते) को लाहौर की गद्दी पर बैठाया, परन्तु दिल्ली के तुर्की सरदारों एवं नागरिकों के विरोध के फलस्वरूप कुतुबद्दीन ऐबक के दामाद इल्तुतमिश, जो उस समय बदायूँ का सूबेदार था, को दिल्ली आमंत्रित कर राज्यसिंहासन पर बैठाया गया। आरामशाह एवं इल्तुतमिश के बीच दिल्ली के निकट जूड नामक स्थान पर संघर्ष हुआ, जिसमें आरामशाह को बन्दी बनाकर बाद में उसकी हत्या कर दी गयी और इस तरह ऐबक वंश के बाद इल्बारी वंश का शासन प्रारम्भ हुआ। == प्रतिद्वंदी == इल्तुतमिश के दो प्रमुख प्रतिद्वंदी थे - ताजु्ददीन यल्दौज तथा नासिरुद्दीन कुबाचा। ये दोनों गौरी के दास थे। यल्दौज दिल्ली के राज्य को ग़ज़नी का अंग भर मानता था और उसे गज़नी में मिलाने की भरपूर कोशिश करता रहता था जबकि ऐबक तथा उसके बाद इल्तुतमिश अपने आपको स्वतंत्र मानते थे। यल्दौज के साथ तराइन के मैदान में युद्ध किया जिसमें यल्दौज पराजित हुआ। उसकी हार के बाद गजनी के किसी शासक ने दिल्ली की सत्ता पर आपना दावा पेश नहीं किया। कुबाचा ने [[पंजाब क्षेत्र|पंजाब]] तथा उसके आसपास के क्षेत्रों पर अपनी स्थिति मजबूत कर ली थी। सन् 1217 में उसने कुबाचा के विरूद्ध कूच किया। कुबाचा बिना युद्ध किये भाग गया। इल्तुतमिश उसका पीछा करते हुए मंसूरा नामक जगह पर पहुँचा जहाँ पर उसने कुबाचा को पराजित किया और लाहौर पर उसका कब्जा हो गया। पर [[सिंध]], [[मुल्तान]], [[उच्छ]] तथा [[सिन्ध सागर दोआब]] पर कुबाचा का नियंत्रण बना रहा। इसी समय मंगोलों के आक्रमण के कारण इल्तुतमिश का ध्यान कुबाचा पर से तत्काल हट गया पर बाद में कुबाचा को एक युद्ध में उसने परास्त किया जिसके फलस्वरूप कुबाचा [[सिन्धु नदी|सिंधु नदी]] में डूब कर मर गया। [[चंगेज़ ख़ान|चंगेज खाँ]] के आक्रमण के बाद उसने पूर्व की ओर ध्यान दिया और बिहार तथा बंगाल को अपने अधीन एक बार फिर से कर लिया। वह एक कुशल शासक होने के अलावा कला तथा विद्या का प्रेमी भी था। == कठिनाइयों से सामना == [[File:Delhisultanatet under iltutmish.jpg|left|thumb|इल्तुतमिश के अधीन दिल्ली सल्तनत का विस्तार]] सुल्तान का पद प्राप्त करने के बाद इल्तुतमिश को कुछ कठिनाइयों का सामना करना पड़ा। उसकी प्रारम्भिक कठिनाई अनेक गद्दी के दावेदारों का होना था। जिनका बाद में ‘कुल्बी’ अर्थात् कुतुबद्दीन ऐबक के समय सरदार तथा ‘मुइज्जी’ अर्थात् मुहम्मद ग़ोरी के समय के सरदारों के विद्रोह का दमन किया। इल्तुमिश ने इन विद्रोही सरदारों पर विश्वास न करते हुए अपने 40 ग़ुलाम सरदारों का एक गुट या संगठन बनाया, जिसे ‘तुर्कान-ए-चिहालगानी' का नाम दिया गया। इस संगठन को ‘चरगान’ भी कहा जाता है। इल्तुतमिश के समय में ही अवध में पिर्थू विद्रोह हुआ। 1215 से 1217 ई. के बीच इल्तुतमिश को अपने दो प्रबल प्रतिद्वन्द्धी 'एल्दौज' और 'नासिरुद्दीन क़बाचा' से संघर्ष करना पड़ा। 1215 ई. में इल्तुतमिश ने एल्दौज को पराजित किया। 1217 ई. में इल्तुतमिश ने कुबाचा से लाहौर छीन लिया तथा 1228 में उच्छ पर अधिकार कर कुबाचा से बिना शर्त आत्मसमर्पण के लिए कहा। अन्त में कुबाचा ने सिन्धु नदी में कूदकर आत्महत्या कर ली। इस तरह इन दोनों प्रबल विरोधियों का अन्त हुआ। == मंगोलों से बचाव == मंगोल आक्रमणकारी चंगेज़ ख़ाँ की बेटी से से जलालुद्दीन मुगबर्नी का प्रेमप्रसंग था जिसके के भय से भयभीत होकर ख्वारिज्म शाह का पुत्र 'जलालुद्दीन मुगबर्नी' वहां से भाग कर पंजाब की ओर आ गया। चंगेज़ ख़ाँ उसका पीछा करता हुए लगभग 1220-21 ई. में सिंध तक आ गया। उसने इल्तुतमिश को संदेश दिया कि वह मंगबर्नी की मदद न करें। यह संदेश लेकर चंगेज़ ख़ाँ का दूत इल्तुतमिश के दरबार में आया। इल्तुतमिश ने मंगोल जैसे शक्तिशाली आक्रमणकारी से बचने के लिए मंगबर्नी की कोई सहायता नहीं की। मंगोल आक्रमण का भय 1228 ई. में मंगबर्नी के भारत से वापस जाने पर टल गया। कुतुबुद्दीन ऐबक की मृत्यु के बाद अली मर्दान ने बंगाल में अपने को स्वतन्त्र घोषित कर लिया तथा 'अलाउद्दीन' की उपाधि ग्रहण की। दो वर्ष बाद उसकी मृत्यु हो गई। इसके बाद उसका पुत्र 'हिसामुद्दीन इवाज' उत्तराधिकारी बना। उसने 'ग़यासुद्दीन आजिम' की उपाधि ग्रहण की तथा अपने नाम के सिक्के चलाए और खुतबा (उपदेश या प्रशंसात्मक रचना) पढ़वाया। == विजय अभियान == 1225 में इल्तुतमिश ने बंगाल में स्वतन्त्र शासक 'गियासुद्दीन इवाज़ शाह' के विरुद्ध अभियान छेड़ा। इवाज ने बिना युद्ध के ही उसकी अधीनता में शासन करना स्वीकार कर लिया, पर इल्तुतमिश के पुनः दिल्ली लौटते ही उसने फिर से विद्रोह कर दिया। इस बार इल्तुतमिश के पुत्र नसीरूद्दीन महमूद ने 1226 ई. में लगभग उसे पराजित कर लखनौती पर अधिकार कर लिया। दो वर्ष के उपरान्त नासिरुद्दीन महमूद की मृत्यु के बाद मलिक इख्तियारुद्दीन बल्का ख़लजी ने बंगाल की गद्दी पर अधिकार कर लिया। 1230 ई. में इल्तुतमिश ने इस विद्रोह को दबाया। संघर्ष में बल्का ख़लजी मारा गया और इस बार एक बार फिर बंगाल दिल्ली सल्तनत के अधीन हो गया। 1226 ई. में इल्तुतमिश ने रणथंभौर पर तथा 1227 ई. में परमरों की राजधानी मन्दौर पर अधिकार कर लिया। नागदा को लेकर इल्तुतमिश व मेवाड़ के जैत्र सिंह के बीच 1227 ई. में भूताला का युद्ध लड़ा गया, हालाँकि इस युद्ध में जैत्र सिंह को विजय श्री प्राप्त हुई 1231 ई. में इल्तुतमिश ने ग्वालियर के क़िले पर घेरा डालकर वहाँ के शासक मंगलदेव को पराजित किया। 1233 ई. में चंदेलों के विरुद्ध एवं 1234-35 ई. में उज्जैन एवं भिलसा के विरुद्ध उसका अभियान सफल रहा। == वैध सुल्तान एवं उपाधि == इल्तुतमिश के नागदा के गुहिलौतों और गुजरात चालुक्यों पर किए गए आक्रमण विफल हुए। इल्तुतमिश का अन्तिम अभियान बामियान के विरुद्ध हुआ। फ़रवरी, 1229 में बग़दाद के ख़लीफ़ा से इल्तुतमिश को सम्मान में ‘खिलअत’ एवं प्रमाण पत्र प्राप्त हुआ। ख़लीफ़ा ने इल्तुतमिश की पुष्टि उन सारे क्षेत्रों में कर दी, जो उसने जीते थे। साथ ही ख़लीफ़ा ने उसे 'सुल्तान-ए-आजम' (महान शासक) की उपाधि भी प्रदान की। प्रमाण पत्र प्राप्त होने के बाद इल्तुतमिश वैध सुल्तान एवं दिल्ली सल्तनत एक वैध स्वतन्त्र राज्य बन गई। इस स्वीकृति से इल्तुतमिश को सुल्तान के पद को वंशानुगत बनाने और दिल्ली के सिंहासन पर अपनी सन्तानों के अधिकार को सुरक्षित करने में सहायता मिली। खिलअत मिलने के बाद इल्तुतमिश ने ‘नासिर अमीर उल मोमिनीन’ की उपाधि ग्रहण की। == सिक्कों का प्रयोग == इल्तुतमिश पहला तुर्क सुल्तान था, जिसने शुद्ध अरबी सिक्के चलवाये। उसने सल्तनत कालीन दो महत्त्वपूर्ण सिक्के 'चाँदी का टका' (लगभग 175 ग्रेन) तथा 'तांबे' का ‘जीतल’ चलवाया। इल्तुतमिश ने सिक्कों पर टकसाल के नाम अंकित करवाने की परम्परा को आरम्भ किया। सिक्कों पर इल्तुतमिश ने अपना उल्लेख ख़लीफ़ा के प्रतिनिधि के रूप में किया है। ग्वालियर विजय के बाद इल्तुतमिश ने अपने सिक्कों पर कुछ गौरवपूर्ण शब्दों को अंकित करवाया, जैसे “शक्तिशाली सुल्तान”, “साम्राज्य व धर्म का सूर्य”, “धर्मनिष्ठों के नायक के सहायक”। इल्तुतमिश ने ‘इक्ता व्यवस्था’ का प्रचलन किया और राजधानी को लाहौर से दिल्ली स्थानान्तरित किया। == मृत्यु == बामियान अभियान पर आक्रमण करने के लिए जाते समय मार्ग में इल्तुतमिश बीमार हो गया। इसके बाद इल्तुतमिश की बीमारी बढती गई। अन्ततः 30 अप्रैल 1236 में उसकी मृत्यु हो गई। इल्तुतमिश प्रथम सुल्तान था, जिसने दोआब के आर्थिक महत्त्व को समझा था और उसमें सुधार किया था। === रज़िया को उत्तराधिकार === रज़िया सुल्तान इल्तुतमिश की पुत्री तथा भारत की पहली मुस्लिम शासिका थी। अपने अंतिम दिनों में इल्तुतमिश अपने उत्तराधिकार के सवाल को लेकर चिन्तित था। इल्तुतमिश के सबसे बड़े पुत्र नसीरूद्दीन महमूद की, जो अपने पिता के प्रतिनिधि के रूप में बंगाल पर शासन कर रहा था, 1229 ई. को अप्रैल में मृत्यु हो गई। सुल्तान के शेष जीवित पुत्र शासन कार्य के किसी भी प्रकार से योग्य नहीं थे। अत: इल्तुतमिश ने अपनी मृत्यु शैय्या पर से अपनी पुत्री रज़िया को अपना उत्तराधिकारी नियुक्त किया। == निर्माण कार्य == स्थापत्य कला के अन्तर्गत इल्तुतमिश ने कुतुबुद्दीन ऐबक के निर्माण कार्य (कुतुबमीनार) को पूरा करवाया। भारत में सम्भवतः पहला मक़बरा निर्मित करवाने का श्रेय भी इल्तुतमिश को दिया जाता है। इल्तुतमिश ने बदायूँ की जामा मस्जिद एवं नागौर में अतारकिन के दरवाज़ा का निर्माण करवाया। उसने दिल्ली में एक विद्यालय की स्थापना की। इल्तुतमिश का मक़बरा दिल्ली में स्थित है, जो एक कक्षीय मक़बरा है। {{start box}} {{succession box| before=[[आरामशाह|आराम शाह]]| title=[[ग़ुलाम वंश|ममलूक वंश]]| years=[[१२०६|1206–]][[१२९०|1290]]| after=[[रूकुनुद्दीन फ़ीरोज़शाह]] }} {{succession box| before=[[आरामशाह|आराम शाह]]| title=[[दिल्ली सल्तनत|दिल्ली के सुल्तान]]| years=[[१२०६|1211–]][[१२९०|1236]]| after=[[रूकुनुद्दीन फ़ीरोज़शाह]] }} {{end box}} {{दिल्ली सल्तनत}} [[श्रेणी:ग़ुलाम वंश]] fnegg5u6tf6iscfddyvrina8boxy3i9 डीनो मोरिया 0 36515 6556256 6410413 2026-05-25T10:14:42Z हिंदुस्थान वासी 89741 /* प्रमुख फिल्में */ फिल्म 6556256 wikitext text/x-wiki {{काम जारी|date=अप्रैल 2022}} {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = डीनो मोरिया | image =Dino Morea 50.jpg | imagesize = | caption = स्ट्रुट डांस एकेडमी में मोरिया | birth_date = {{birth date and age|1975|12|9|df=yes}} | birth_place = [[बंगलौर]], [[कर्नाटक]], [[भारत]] | occupation = अभिनेता, मॉडल, निर्माता | years_active = 1999-वर्तमान }} '''डीनो मोरिया''' (जन्म: [[9 दिसंबर]], 1975) [[हिन्दी]] फ़िल्मों के एक [[अभिनेता]] हैं।<ref>{{cite news |title=Dino Morea Birthday: इतने करोड़ की संपत्ति के मालिक हैं डीनो मोरिया, फ‍िल्‍मों से दूर रहकर ऐसे करते हैं कमाई |url=https://www.timesnowhindi.com/entertainment/bollywood/article/dino-morea-birthday-know-his-net-worth-and-property/376375 |work=www.timesnowhindi.com |date=9 दिसम्बर 2021 |language=hi}}</ref><ref>{{cite news |title=एक्शन में ईडी: धोखाधड़ी मामले में अभिनेता डीनो मोरिया और अहमद पटेल के दामाद की संपत्ति जब्त |url=https://www.amarujala.com/entertainment/bollywood/ed-attaches-assets-of-actor-dino-morea-ahmed-patel-s-son-in-law |work=Amar Ujala |language=hi}}</ref> भारतीय अभिनेता, सुपरमॉडल और फिल्म निर्माता हैं जो [[हिन्दी सिनेमा|हिंदी सिनेमा]] में अपने काम के लिए जाने जाते हैं, जो कई [[तमिल]], [[कन्नड़ साहित्य|कन्नड़]], [[मलयालम भाषा|मलयालम]] और [[तेलुगू भाषा|तेलुगु]] फिल्मों में भी दिखाई दिए हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.ottplay.com/news/dino-morea-reveals-why-he-took-a-break-from-films-and-enrolled-himself-in-an-acting-school/fd35a946ce590|title=Dino Morea reveals why he took a break from films and enrolled himself in an acting school|website=OTTPlay|language=en|access-date=2024-05-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.latestly.com/entertainment/bollywood/dino-morea-birthday-shirtless-pictures-of-the-empire-actor-that-will-make-your-jaw-drop-3122554.html|title=Dino Morea Birthday: Shirtless Pictures of the 'Empire' Actor That Will Make Your Jaw Drop {{!}} 🎥 LatestLY|date=2021-12-09|website=LatestLY|language=en|access-date=2024-05-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-dino-moreas-first-look-as-regal-yet-ferocious-warlord-from-the-empire-is-out-2903788|title=Dino Morea's FIRST look as regal yet ferocious warlord from 'The Empire' is out|website=DNA India|language=en|access-date=2024-05-13}}</ref>दो दशकों से अधिक के करियर में, मोरिया ने कई पुरस्कार जीते हैं और 50 से अधिक फिल्मों में अभिनय किया है, जिनमें रोमांस से लेकर डरावनी शैली तक, हालांकि आमतौर पर एक्शन शैली में, इस तरह उन्होंने खुद को एक साबित किया है।2000 के बाद से सबसे लोकप्रिय हिंदी फ़िल्म अभिनेता।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/interview/story/19990621-modelling-was-good-it-had-its-own-excitement-dino-morea-781154-1999-06-20|title=Modelling was good, it had its own excitement: Dino Morea|date=1999-06-21|website=India Today|language=en|access-date=2024-05-13}}</ref> मोरिया ने एक फैशन मॉडल के रूप में एक सफल करियर बनाया। इसके बाद उन्हें फिल्मी भूमिकाओं के प्रस्ताव मिलने लगे। उन्होंने 1999 में फिल्म [[प्यार में कभी कभी (1999 फ़िल्म)|प्यार में कभी कभी]] से डेब्यू किया था। उन्हें बड़ा ब्रेक 2002 में [[राज़ (2002 फ़िल्म)|राज़]] से मिला। उन्हें एक्शन फिल्म [[गुनाह]] (2002), [[प्लान (2004 फ़िल्म)|प्लान]] (2004), [[एसिड फैक्ट्री]] (2008), [[बांद्रा]] (2023) से सफलता मिली। उन्हें [[हॉलिडे इन गोवा|हॉलिडे]] (2006), [[दस कहानियाँ (2007 फ़िल्म)|दस कहानियां]] (2007) भ्रम (2008) फिल्मों में सफलता मिली।इसके बाद मोरिया को [[एजेंट (फ़िल्म)|एजेंट]] (2023) में एक प्रमुख व्यक्ति के रूप में उनकी सबसे बड़ी व्यावसायिक सफलता मिली। == व्यक्तिगत जीवन == == प्रमुख फिल्में== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="95%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[लाइफ में कभी कभी (2007 फ़िल्म)|लाइफ में कभी कभी]] || || |- |[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[ओम शाँति ओम (2007 फ़िल्म)|ओम शाँति ओम]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[टॉम, डिक एंड हैरी (2006 फ़िल्म)|टॉम, डिक एंड हैरी]] || टॉम || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[आप की खातिर (2006 फ़िल्म)|आप की खातिर]] || || |- |[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[फाइट क्लब (2006 फ़िल्म)|फाइट क्लब]] || करन चोपड़ा || |- |[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[चेहरा (2005 फ़िल्म)|चेहरा]] || डॉक्टर आकाश मेहता || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[इश्क है तुमसे]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[इंसाफ (2004 फ़िल्म)|इंसाफ]] || || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[प्लान (2004 फ़िल्म)|प्लान]] || बॉबी || |- |[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[रक्त (2004 फ़िल्म)|रक्त]] || || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[श्श (2003 फ़िल्म)|श्श]] || रॉकी || |- |[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || [[बाज़ (2003 फ़िल्म)|बाज़]] || राज सिंह || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[राज़ (2002 फ़िल्म)|राज़]] || आदित्य धनराज || |- |[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[गुनाह (2002 फ़िल्म)|गुनाह]] || आदित्य एस कश्यप || |- |[[:श्रेणी:2000 में बनी तमिल फ़िल्म|2000]] || [[कंदुकोन्दैन कंदुकोन्दैन (2000 फ़िल्म)|कंदुकोन्दैन कंदुकोन्दैन]] || विनोद || तमिल फ़िल्म |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1999]] || [[प्यार में कभी कभी (1999 फ़िल्म)|प्यार में कभी कभी]] || सिड || |- |} == नामांकन और पुरस्कार == == बाहरी कड़ियाँ == {{commons category|Dino Morea|डीनो मोरिया}} * {{IMDb name|id=0603352|name=डीनो मोरिया}} * [https://web.archive.org/web/20080917173719/http://www.insidedesi.com/2008/08/22/gimme-morea/ इंसाइडदेशी पर डीनो मोरिया का साक्षात्कार] {{Authority control}} == सन्दर्भ == [[श्रेणी:1975 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]] [[श्रेणी:भारतीय पुरुष आवाज अभिनेताओं]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:बंगलोर के लोग]] [[श्रेणी:मॉडल]] [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्म अभिनेता]] 5ro47xpbw2dz7mnswyan8wfe5ovwgmr दीवार (2004 फ़िल्म) 0 39636 6556027 6264137 2026-05-24T16:48:32Z जट 905839 /* */ 6556027 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = दीवार | image = दीवार (2004 फ़िल्म).jpeg | caption = '''दीवार''' का पोस्टर | producer = | director = | music = | writer = | starring = [[अमिताभ बच्चन]], <br />[[अक्षय खन्ना]], <br />[[अमृता राव]], <br />[[संजय दत्त]], <br />[[रघुवीर यादव]], <br />[[अखिलेन्द्र मिश्रा]], <br />पीयूष मिश्रा, <br /> | screenplay = | released =[[२००४|2004]] | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''दीवार''' 2004 में बनी [[हिन्दी|हिन्दी भाषा]] की फिल्म है। == संक्षेप == == चरित्र == == मुख्य कलाकार == * [[तनुजा]] - रणवीर कौल की पत्नी * [[अमिताभ बच्चन]] - रणवीर कौल * [[संजय दत्त]] - ख़ान * [[अक्षय खन्ना]] - गौरांग कौल * [[अमृता राव]] - राधिका * [[रघुवीर यादव]] * [[अखिलेन्द्र मिश्रा]] * [[पीयूष मिश्रा]] == दल == == संगीत == == रोचक तथ्य == == परिणाम == === बौक्स ऑफिस === बढ़िया === समीक्षाएँ === == नामांकन और पुरस्कार == == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0387989|दीवार}} [[श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] 27y5dusemzv6itleasnddqqjx6sgnf4 6556028 6556027 2026-05-24T16:50:02Z जट 905839 6556028 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = दीवार | image = दीवार (2004 फ़िल्म).jpeg | caption = '''दीवार''' का पोस्टर | producer = | director = | music = | writer = | starring = [[अमिताभ बच्चन]], <br />[[अक्षय खन्ना]], <br />[[अमृता राव]], <br />[[संजय दत्त]], <br />[[रघुवीर यादव]], <br />[[अखिलेन्द्र मिश्रा]], <br />पीयूष मिश्रा, <br /> | screenplay = | released =[[२००४|2004]] | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''दीवार''' 2004 में बनी [[हिन्दी|हिन्दी भाषा]] की फिल्म है। == संक्षेप == == चरित्र == == मुख्य कलाकार == * [[अमिताभ बच्चन]] - रणवीर कौल * [[अक्षय खन्ना]] - गौरांग कौल * [[अमृता राव]] - राधिका * [[संजय दत्त]] - ख़ान * [[रघुवीर यादव]] * [[अखिलेन्द्र मिश्रा]] * [[पीयूष मिश्रा]] * [[तनुजा]] - रणवीर कौल की पत्नी == दल == == संगीत == == रोचक तथ्य == == परिणाम == === बौक्स ऑफिस === बढ़िया === समीक्षाएँ === == नामांकन और पुरस्कार == == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0387989|दीवार}} [[श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] 2m01u0iler553zt9d479nitwys452ao हिंदी साहित्यकार 0 39644 6556183 6553756 2026-05-25T06:44:30Z ~2026-29864-13 925118 /* */ लिंक ब्लॉग से जोड़ा गया 6556183 wikitext text/x-wiki इस सूची में अन्य भाषाओं में लिखनेवाले वे साहित्यकार भी सम्मिलित हैं जिनकी पुस्तकों का हिंदी में अनुवाद हो चुका है।<table align=center width=100% cellspacing=0 cellpadding=3> <tr><td colspan=4 align=center style="background-color:#E4E4E4"><span style="font-size:large;">अकारादि क्रम से रचनाकारों की सूची</span></td></tr> </table> <span style="font-size:medium;">'''अ'''</span> * [[अंजू बाला]] * [[अक्षय कुमार जैन]] (1915–1993), पत्रकार, सम्पादक और लेखक। * [[अखिलेश मिश्र]] * [[अचला शर्मा]] * [[अजीत कौर]] (1934–), पंजाबी लेखिका। * [[अटल बिहारी वाजपेयी]] (1924 – 2018), हिन्दी कवि और राजनेता। * [[अनंत पई|अनन्त पई]] (1929 – 2011), भारतीय कॉमिक्स लेखक। * [[अनामिका (हिंदी कवयित्री)|अनामिका]] (1961–), कवयित्री और लेखिका। * [[अनीता देसाई]] (1937–), उपन्यासकार। * [[अनिल जनविजय]] * [[अब्दुल बिस्मिल्लाह]] * [[अमरकांत]] * [[अब्दुल अज़ीज़]] * [[अब्दुल बिस्मिल्लाह]] * [[अब्दुल मन्नन बगुलिया]] * [[अब्दुल्लाह हुसैन]] * [[अभय कात्यायन]] * [[अभिमन्यु अनत]] * [[अभिलाष वर्मा]] * [[अमर गोस्वामी]] * [[अमर चित्र कथा]] * [[अमरकांत]] * [[अमरसिंह वधान]] * [[अमरीक सिंह दीप]] * [[अमर्त्य सेन]] * [[अमिताभ चौधरी]] * [[अमृतलाल नागर]] * [[अमृता प्रीतम]] * [[अम्बा प्रसाद श्रीवास्तव]] * [[अम्बिका प्रसाद दिव्य]] * [[अयोध्याप्रसाद गोयलीय]] * [[अरविन्द विष्णु गोखले|अरविंद गोखले]] * [[अरविन्द कुमार]] * [[अरविन्द श्रीवास्तव]] * [[अरुण कमल]] * [[अरुण प्रकाश (साहित्यकार)|अरुण प्रकाश]] * [[अरुण कुमार]] * [[अरुण कुमार सिंह]] * [[अरुण कुमार सिंह]] * [[अरुण देव]] * [[अरुण माहेश्वरी]] * [[अरुण शौरी]] * [[अवधेश कुमार]] * [[अशोक भाटिया]] * [[अमृतलाल नागर]] * [[असग़र वजाहत|असगर वजाहत]] * [[अरुण साधू]] * [[अरूंधति रॉय]] * [[अर्चना चतुर्वेदी]] * [[अर्चना वर्मा]] * [[अर्जुनदेव चारण]] * अर्जुन प्रभात ( कवि, लेखक ,समीक्षक, भाषाशास्त्री) * [[अलका पाठक]] * [[अलका सरावगी]] * [[अली सरदार जाफरी]] * [[श्यामलाल शर्मा|अल्हड़ बीकानेरी]] * [[अवधेश प्रीत]] * [[अशोक आन्द्रे]] * [[अशोक कुमार (अभिनेता)|अशोक कुमार]] * [[अशोक चक्रधर]] * [[अशोक वाजपेयी]] * [[अशोकमित्रन]] * [[असग़र वजाहत|असगर वजाहत]] * [[अहमद फ़राज़|अहमद फराज]] * [[अत्रिदेव]] * [[अज्ञेय]] * [https://www.amarujala.com/user/al-mishra अशर्फी लाल मिश्र] https://hindisahityainfo.blogspot.com/2026/04/blog-post.html <span style="font-size:medium;">'''आ'''</span> * [[आचार्य चतुरसेन शास्त्री|आचार्य चतुरसेन]] * [[नरेन्द्र देव|आचार्य नरेन्द्रदेव]] * [[बालकृष्ण|आचार्य बालकृष्ण]] * [[रामचन्द्र शुक्ल|आचार्य रामचंद्र शुक्ल]] * [[आनन्द कुमार]] * [[आबिद रिजवी]] * [[आबिद सुरती]] * [[आरसू]] * [[कैप्टन एस.शेषाद्रि]] * [[आशा]] * [[आशा साकी]] * [[आशापूर्णा देवी]] * [[आशारानी व्होरा]] * [[आशुतोष मुखोपाध्याय]] <span style="font-size:medium;">'''इ'''</span> * [[इलाचन्द्र जोशी]] * [[इवान तुर्गेन्येव]] * [[इवान बूनिन]] * [[इस्मत चुग़ताई]] <span style="font-size:medium;">'''ई'''</span> <span style="font-size:medium;">'''उ'''</span> * [[उदय प्रकाश]] * [[उर्मिला शिरीष]] <span style="font-size:medium;">'''ए'''</span> * [[एस॰आर॰ हरनोट|एस.आर.हरनोट]] <span style="font-size:medium;">'''ओ'''</span> <span style="font-size:medium;">'''औ'''</span> <span style="font-size:medium;">'''ॠ'''</span> <span style="font-size:medium;">'''क'''</span> * [[कमलेश्वर]] * [[कमलेश भट्ट कमल|कमलेशभट्ट कमल]] * [[कृष्ण बिहारी 'नूर'|कृष्ण बिहारी]] * [[कामतानाथ]] * [[काशीनाथ सिंह]] * [[कुर्अतुल ऐन हैदर|क़ुर्रतुल ऎन हैदर]] * [[कृष्ण चंदर|कृश्न चन्दर]] <span style="font-size:medium;">'''ख'''</span> * [[खलील जिब्रान|ख़लील जिब्रान]] * [[ख़्वाजा अहमद अब्बास]] <span style="font-size:medium;">'''ग'''</span> <span style="font-size:medium;">'''घ'''</span> <span style="font-size:medium;">'''च'''</span> * [[चित्रा मुद्गल]] * [[चन्द्रधर शर्मा 'गुलेरी']] <span style="font-size:medium;">'''छ'''</span> <span style="font-size:medium;">'''ज'''</span> * [[जगदीश कश्यप]] * [[जया जादवानी]] * [[जैनेन्द्र कुमार]] <span style="font-size:medium;">'''ठ'''</span> <span style="font-size:medium;">'''त'''</span> * [[तेजेंद्र शर्मा|तेजेन्द्र शर्मा]] * [[तेजपाल सिंह धामा]] <span style="font-size:medium;">'''द'''</span> <span style="font-size:medium;">'''ध'''</span> * [[धर्मवीर भारती]] <span style="font-size:medium;">'''न'''</span> * [[नमिता सिंह]] * [[नागार्जुन]] * [[नासिरा शर्मा]] * [[निर्मल वर्मा]] <span style="font-size:medium;">'''प'''</span> * [[फ्रैंज काफ्का|फ़्रांज काफ़्का]] * [[प्रत्यक्षा]] * [[प्रभा खेतान]] * [[प्रभु जोशी]] * [[प्रेमचंद]] * [[प्रयाग शुक्ल]] * [[प्रियंवद]] * [[पूर्णिमा वर्मन]] <span style="font-size:medium;">'''फ'''</span> * [[फणीश्वर नाथ "रेणु"|फणीश्वरनाथ रेणु]] * [[फ्रैंज काफ्का|फ़्रांज काफ़्का]] <span style="font-size:medium;">'''ब'''</span> * [[बर्तोल्त ब्रेख्त|बर्तोल्त ब्रेख़्त]] * [[बलराम]] * [[बालकवि बैरागी]] <span style="font-size:medium;">'''भ'''</span> * [[भगवती चरण वर्मा|भगवतीचरण वर्मा]] * [[भवानी प्रसाद मिश्र|भवानीप्रसाद मिश्र]] * [[भारत यायावर]] * [[भगीरथ]] * [[भीष्म साहनी]] * [[भैरव प्रसाद गुप्त|भैरवप्रसाद गुप्त]] <span style="font-size:medium;">'''म'''</span> * [[मन्नू भंडारी]] * [[ममता कालिया]] * [[मनोहर श्याम जोशी|मनोहरश्याम जोशी]] * [[महादेवी वर्मा]] * [[मालती जोशी]] * [[मिथिलेश्वर]] * [[मिर्ज़ा हादी रुस्वा]] * [[मेहरुन्निसा परवेज]] * [[मैत्रेयी पुष्पा]] (1944 – ), लेखिका। * [[मोहन राकेश]] (1925 – 1972), लेखक और नाटककार। * [[मृदुला गर्ग]] (1938 – ), हिन्दी और अंग्रेज़ी लेखिका। * [[मृणाल पाण्डे|मृणाल पांडे]] (1946 – ), पत्रकार और लेखक। <span style="font-size:medium;">'''य'''</span> * [[यशपाल]] (1903 – 1976), लेखक। * [[योगेंद्र आहूजा]] <span style="font-size:medium;">'''र'''</span> * [[रघुनन्दन त्रिवेदी]] * [[रघुवीर सहाय]] (1929 – 1990), कवि और लेखक। * [[रवीन्द्र कालिया]] (1939 – 2016), उपन्यासकार और कहानीकार। * [[रांगेय राघव]] (1923 – 1962), लेखक। * [[राजेन्द्र यादव]] (1929 – 2013), लेखक, उपन्यासकार। * [[राजिंदर सिंह बेदी|राजेन्द्रसिंह बेदी]] (1915 – 1984), उर्दू और हिन्दी लेखक। * [[रामविलास शर्मा]] (1912 – 2000), आलोचक। <span style="font-size:medium;">'''ल'''</span> * [[लाल्टू]] * [[लू शुन]] (1881 – 1936), चीनी लेखक। <span style="font-size:medium;">'''व'''</span> * [[विकेश निझावन]] * [[वीरेन्द्र जैन]] * [[विश्वनाथ त्रिपाठी]] (1931 – ), लेखक। * [[विष्णु प्रभाकर]] (1912 – 2009), लेखक। * [[विष्णु नागर]] (1950 – ) <span style="font-size:medium;">'''श'''</span> * [[शंकर पुण्तांबेकर]] (1923 – 2016), लेखक। * [[शमोएल अहमद]] * [[गुलशेर ख़ाँ शानी|शानी]] (1933 – 1995) * [[शरत्चन्द्र चट्टोपाध्याय|शरतचन्द्र चट्टोपाध्याय]] (1876 – 1938), बंगाली उपन्यासकार। * [[शिवकुमार मिश्र (आलोचक)|शिवकुमार मिश्र]] * [[शिवमूर्ति]] (1950 – ) शिवराज आनंद * [[शेखर जोशी]] (1932 – 2022), लेखक। * [[शैलेश मटियानी]] (1931 – 2001), लेखक और कवि। <span style="font-size:medium;">'''श्र'''</span> * [[श्रीलाल शुक्ल]] (1925 – 2011), लेखक और व्यंग्यकार। * [[श्रीकृष्ण सरल]] (1919 – 2000), कवि और लेखक। <span style="font-size:medium;">'''स'''</span> * [[सज्जाद ज़हीर]] (1905 – 1973), पाकिस्तानी उर्दू लेखक। * [[स्वयं प्रकाश]] (1947 – 2019) * [[सुकेश साहनी]] (1956 – ) * [[सुधा अरोड़ा]] (1946 – ), लेखिका। * [[सुरेन्द्र चौधरी]] (1933 – 2001) * [[सुषमा मुनीन्द्र]] * [[सूरज प्रकाश]] * [[सूर्यबाला]] <span style="font-size:medium;">'''ह'''</span> * [[हृषीकेश सुलभ]] (1955 – ), लेखक। * [[हृदयेश]] * [[हरिशंकर परसाई]] (1922 – 1995), भारतीय लेखक और व्यंग्यकार। <span style="font-size:medium;">'''त्र'''</span> * [[त्रिलोचन शास्त्री|त्रिलोचन]] <span style="font-size:medium;">'''ज्ञ'''</span> * [[ज्ञान चतुर्वेदी]] (1952–), हिन्दी व्यंग्यकार। * [[ज्ञान प्रकाश विवेक]] [[श्रेणी:हिन्दी साहित्यकार]] [[श्रेणी:भारतीय हिंदी साहित्यकार]] 7gk8hhqukxti6cgbhd1lrykb6p1yj7v वक्त की आवाज़ (1988 फ़िल्म) 0 40229 6556266 4592769 2026-05-25T11:02:06Z ~2026-31185-97 926766 /* संगीत */ 6556266 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = वक्त की आवाज़ | image =वक्त की आवाज़.jpg | caption = '''वक्त की आवाज़''' का पोस्टर | producer = | director = [[के बाजपेई]] | music = | writer = | starring = [[मिथुन चक्रवर्ती]], <br />[[मौसमी चटर्जी]], <br />[[गुलशन ग्रोवर]], <br />[[कादर ख़ान]], <br />[[रंजीत]], <br />[[श्रीदेवी|श्री देवी]], <br /> | screenplay = | released = [[१९८८|1988]] | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''वक्त की आवाज़''' 1988 में बनी [[हिन्दी|हिन्दी भाषा]] की फ़िल्म है। == संक्षेप == == चरित्र == == मुख्य कलाकार == * [[मिथुन चक्रवर्ती]] * [[मौसमी चटर्जी]] * [[गुलशन ग्रोवर]] * [[कादर ख़ान]] * [[रंजीत]] * [[श्रीदेवी|श्री देवी]] == दल == == संगीत इस फिल्म के एक गाने गुरु गुरु किशोर कुमार का आखिरी recorded गीत था == == रोचक तथ्य == == परिणाम == === बौक्स ऑफिस === === समीक्षाएँ === == नामांकन और पुरस्कार == == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0096415|वक्त की आवाज़}} [[श्रेणी:1988 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] cboruhtc2ww34nhr75jy6ahf8b36wc0 सत्यम शिवम सुन्दरम 0 41551 6556273 6408852 2026-05-25T11:07:34Z ~2026-31185-97 926766 /* सन्दर्भ */ 6556273 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name =सत्यम शिवम सुन्दरम | image = सत्यम शिवम सुन्दरम.jpg | caption = '''सत्यम शिवम सुन्दरम''' का पोस्टर | director = [[राज कपूर]] | producer = राज कपूर | writer = [[जैनेन्द्र जैन]] | narrator =[[राज कपूर]] | starring = [[शशि कपूर]]<br />[[ज़ीनत अमान|जीनत अमान]] | music = [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]] | cinematography = [[राधू कर्माकर]] | editing = राज कपूर | studio = आर के स्टूडियोस <br />राज-बाग लोनी | distributor = [[शेमारू विडियो प्रा. लि.]] | released = {{start date|[[:श्रेणी:1978 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1978]]|3|22|df=y}} | runtime = 172 मिनट | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी|हिंदी]] | budget = }} '''सत्यम शिवम सुन्दरम''' (साहित्यिक अर्थ: सच्चा, कल्याणप्रद, मनोहर) 1978 में बनी हिन्दी फिल्म है, जिसमें [[शशि कपूर]] और [[ज़ीनत अमान|जीनत अमान]] की प्रमुख भूमिका थी। == संक्षेप == रूपा ([[पद्मिनी कोल्हापुरी|बेबी पद्मिनी]]) अपने पिता व चाचा ([[ए के हंगल]]) के साथ एक गाँव में रहती है, जिसे भगवान कृष्ण, गायन व नृत्य में रूचि है। एक दिन कढाई से गर्म तेल गिर, उसका दाहिना गाल और गला जल कुरूपित होने के बाद भी भगवान पर उसकी श्रद्धा और विशवास कम नहीं होती है। बड़ी होने तक वह कृष्ण की मन्दिर जाए भक्ति गीत गाती है। अपने चेहरे के जले भाग को पल्लू से छुपाए रखती है। एक दिन राजीव ([[शशि कपूर]]) नामक इंजिनीयर पास की नदी पर बाँध के काम से गाँव आता है। रूपा ([[ज़ीनत अमान|जीनत अमान]]) का गाना सुन उसके पास आता है पर उसके कुरूप चेहरा देख चला जाता है। रात को रूपा का कुरूप चेहरा न दिखनेसे उसके पिता से अनुमति लिए उससे विवाह करता है, जिसके परिणाम से रूपा चिंतित है। अगले दिन उसका चेहरा देख उसे घर से निकालता है। इधर रूपा राजीव से रातों को मिल अपने गीत से उसे मोहित करती है। चलते चलते दोनों में संबंध हुए रूपा गर्भवती होती है जिसे रंजीत नकारता है। कुछ दिन बाद नदी में बाढ़ आए सारा गाँव डूबता है। रूपा उसकी पत्नी होने के 'सत्य' स्वीकार, उसे डूबने से बचाता है। == मुख्य कलाकार == * [[शशि कपूर]] - रंजीत * [[ज़ीनत अमान|जीनत अमान]] - रूपा * [[कन्हैया लाल]] - पंडित श्यामसुंदर * [[ए के हंगल]] - बंसी, रूपा का चाचा * [[डेविड अब्राहम|डेविड]] - बड़े बाबू * [[लीला चिटनिस]] - बड़े बाबु की पत्नी * [[हरी शिवदासानी]] - प्रमुख इंजीनियर * [[शीतल (हिन्दी फ़िल्म कलाकार)|शीतल]] - चंपा * [[पद्मिनी कोल्हापुरी|बेबी पद्मिनी]] - बालिका रूपा * [[टुन टुन]] - मोटी महिला * [[विश्वा मेहरा]] - जय सिंह * [[सुब्रोतो महापात्रा]] - शास्त्री, रूपा का भावी ससुर * [[जावेद ख़ान]] - शास्त्री का पुत्र == दल == * ''निर्देशक'' - [[राज कपूर]] * ''लेखक'' - [[जैनेन्द्र जैन]] * ''निर्माता'' - [[राज कपूर]] * ''निर्मानाभिकल्पक'' - [[एम् आर अचरेकर]] * ''निर्माण संस्था'' - [[आर के फिल्म्स लि.]] * ''सम्पादक'' - [[राज कपूर]] * ''छायांकन'' - [[राधू कर्माकर]] * ''कला निर्देशक'' - [[ए रंगराज]] * ''वस्त्राभिकल्पक'' - [[भानु अथैया]], [[सावित्री एवं सत्यवान|सत्यवान]], [[विष्णु वेल्लार]] * ''स्टंट'' - [[वीरू देवगन]], [[गुर्बच्चन सिंह]], मोहन सिंह * ''नृत्य निर्देशक'' - [[सोहनलाल]] * ''संगीतकार'' - [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]] * ''गीतकार'' - [[आनंद बख्शी]], [[नरेन्द्र शर्मा|पंडित नरेंद्र शर्मा]], [[विठलभाई पटेल]] * ''पार्श्वगायक'' - [[लता मंगेशकर]], [[मन्ना डे]], [[मुकेश (गायक)|मुकेश]], [[नितिन मुकेश]], [[भूपेन्द्र सिंह]] == संगीत == * गीत "सत्यं शिवं सुंदरम" [[बिनाका गीत माला]] की 1977 वार्षिक सूची में 6टी पायदान पर रहा। <ref>{{Cite web |url=http://en.wikipedia.org/wiki/Binaca_Geetmala_annual_list_1977 |title=बिनाका गीत माला की 1977 वार्षिक सूची |access-date=1 जुलाई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060913000000/http://en.wikipedia.org/wiki/Binaca_Geetmala_annual_list_1977 |archive-date=13 सितंबर 2006 |url-status=live }}</ref> * गीत "यशोमती मैया से" [[बिनाका गीत माला]] की 1978 वार्षिक सूची में 7वीं पायदान पर रहा। * गीत "चंचल शीतल निर्मल कोमल" [[बिनाका गीत माला]] की 1978 वार्षिक सूची में 24वीं पायदान पर रही। <ref>{{Cite web |url=http://en.wikipedia.org/wiki/Binaca_Geetmala_annual_list_1978 |title=बिनाका गीत माला की 1978 वार्षिक सूची |access-date=1 जुलाई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060913000000/http://en.wikipedia.org/wiki/Binaca_Geetmala_annual_list_1978 |archive-date=13 सितंबर 2006 |url-status=live }}</ref> {{Tracklist | heading = गीत | extra_column = गायक | all_music = [[लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल]] | title1 = श्री राधामोहन श्याम शोभन | extra1 = [[मन्ना डे]] | length1 = 2:50 | lyrics1 = [[नरेन्द्र शर्मा|पंडित नरेंद्र शर्मा]] | title2 = चंचल शीतल निर्मल कोमल | extra2 = [[मुकेश (गायक)|मुकेश]] | length2 = 5:50 | lyrics2 = [[आनंद बख्शी]] | title3 = श्री राधामोहन | extra3 = मन्ना डे, [[लता मंगेशकर]] | length3 = 2:55 | lyrics3 = पंडित नरेंद्र शर्मा | title4 = सत्यम शिवम सुन्दरम | extra4 = लता मंगेशकर | length4 = 6:15 | lyrics4 = पंडित नरेंद्र शर्मा | note4 = I | title5 = भोर भई पनघट पे | extra5 = लता मंगेशकर | length5 = 5:30 | lyrics5 = आनंद बख्शी | title6 = वो औरत है तू महबूबा | extra6 = [[नितिन मुकेश]], लता मंगेशकर | length6 = 5:00 | lyrics6 = आनंद बख्शी | title7 = यशोमती मैया से बोले नंदलाला | extra7 = लता मंगेशकर, मन्ना डे | length7 = 3:45 | lyrics7 = पंडित नरेंद्र शर्मा | title8 = सुनी जो उनके आने की आहट | extra8 = लता मंगेशकर | length8 = 3:20 | lyrics8 = पंडित नरेंद्र शर्मा | title9 = सैयाँ निकस गये | extra9 = लता मंगेशकर, [[भूपेन्द्र सिंह]] | length9 = 4:45 | lyrics9 = विठलभाई पटेल | title10 = सत्यम शिवम सुन्दरम | extra10 = लता मंगेशकर | length10 = 5:05 | lyrics10 = पंडित नरेंद्र शर्मा | note10 = II }} == नामांकन और पुरस्कार == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! width=20%|प्राप्तकर्ता और नामांकित व्यक्ति ! width=30%|पुरस्कार वितरण समारोह ! width=29%|श्रेणी ! width=15%|परिणाम |- | राज कपूर |rowspan="1"|[[फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार|फिल्मफेयर पुरस्कार]] | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ निर्देशक पुरस्कार]] | {{nom}} |- | जीनत अमान |rowspan="1"|फिल्मफेयर पुरस्कार | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री पुरस्कार]] | {{nom}} |- | लक्ष्मीकांत प्यारेलाल |rowspan="1"|फिल्मफेयर पुरस्कार | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ संगीतकार पुरस्कार|फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ संगीत निर्देशक पुरस्कार]] | {{won}} |- | पंडित नरेंद्र शर्मा ("सत्यम शिवम सुन्दरम") |rowspan="1"|फिल्मफेयर पुरस्कार | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ गीतकार पुरस्कार]] | {{nom}} |- | मुकेश ("चंचल शीतल निर्मल कोमल") |rowspan="1"|फिल्मफेयर पुरस्कार | [[फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ पार्श्व गायक पुरस्कार]] | {{nom}} |} ==सन्दर्भ== {{reflist}}3. चंचल शीतल कोमल गीत मुकेश साहब का गीत था जिसे उन्होंने इस फिल्म के लिए रिकॉर्ड किया था == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0078204|सत्यम शिवम सुन्दरम}} [[श्रेणी:1978 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] [[श्रेणी:लक्ष्मीकांत–प्यारेलाल द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] [[श्रेणी:हिंदू धर्म से जुड़े विवाद फिल्मों में]] f3wjlyvo6iw5w1jcosswkzkujg51rfa झारखंडी 0 42223 6556056 6530511 2026-05-24T20:33:22Z Jacklincoln47 846978 /* */ 6556056 wikitext text/x-wiki [[भारत]] के [[झारखंड]] प्रदेश में बोली जाने वाली भाषा का नाम '''झारखंडी''' है। यह बंगाली की एक बोली है। इसे मानभूमि के नाम से भी जाना जाता है। [[File:Manbhumi dialects.png|thumb|मानचित्र में झारखंडी बोलियों को पीले रंग में दर्शाया गया है।]] {{हिन्दी की बोलियाँ}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://web.archive.org/web/20130923164929/http://sahiya.blogspot.com/ जोहार सहिया] - अश्विनी कुमार पंकज का '''झारखण्डी''' भाषा का चिट्ठा [[श्रेणी:हिन्दी की बोलियाँ]] n4pljuv11sn9vwa3ngz7rps190tomyy अमलतास 0 42624 6556031 6538234 2026-05-24T17:36:13Z ~2026-31049-87 926631 /* */ fgghhujnbhjkmbrhk । 6556031 wikitext text/x-wiki [[File:Cassia fistula flowers in Bhopal (2).jpg|300px|thumb|right|Hhjkmmbukmnvm।अमलतास के फूल]] [[File:Golden Shower Seeds.jpg|300px|thumb|right|अमलतास के बीज]] '''अमलतास''' [English : golden shower,<ref>{{PLANTS|id=CAFI3|taxon=Cassia fistula|accessdate=January 11, 2016}}</ref> purging cassia, <ref name=BSBI07>{{cite web|title=BSBI List 2007 |publisher=Botanical Society of Britain and Ireland |url=http://www.bsbi.org.uk/BSBIList2007.xls |format=xls |archive-url=https://www.webcitation.org/6VqJ46atN?url=http://www.bsbi.org.uk/BSBIList2007.xls |archive-date=2015-01-25 |accessdate=2014-10-17 |url-status=dead }}</ref>Indian laburnum,<ref>{{GRIN | accessdate = April 2, 2019}}</ref> pudding-pipe tree<ref name="Saunders 1891">U. S. Department of Agriculture, William Saunders; Catalogue of Economic Plants in the Collection of the U. S. Department of Agriculture; Washington D. C.; June 5, 1891</ref>] पीले फूलो वाला एक शोभाकर वृक्ष है। अमलतास को [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] में व्याधिघात, नृप्रद्रुम, आरग्वध, कर्णिकार इत्यादि, [[मराठी भाषा|मराठी]] में बहावा, कर्णिकार [[गुजराती भाषा|गुजराती]] में गरमाष्ठो, [[बंगाली भाषा|बँगला]] में सोनालू तथा [[लातिन भाषा|लैटिन]] में ''कैसिया फ़िस्चुला'' कहते हैं। [[हिंदी शब्दसागर|शब्दसागर]] के अनुसार हिंदी शब्द अमलतास संस्कृत अम्ल (खट्टा) से निकला है। भारत में इसके वृक्ष प्राय: सब प्रदेशों में मिलते हैं। तने की परिधि तीन से पाँच कदम तक होती है, किंतु वृक्ष बहुत ऊँचे नहीं होते। धूपकाल (अप्रैल, मई) में पूरा पेड़ पीले फूलों के लंबे लंबे गुच्छोंसे भर जाता है। और ऐसा माना जाता है कि फूल खिलने के बाद ४५ दिन में बारिश होती हैं। इस कारण इसे '''गोल्डन शॉवर ट्री''', और '''इंडियन रेन इंडिकेटर ट्री''' भी कहा जाता हैं। शीतकाल में इसमें लगनेवाली, हाथ सवा हाथ लंबी, बेलनाकार काले रंग की फलियाँ पकती हैं। इन फलियों के अंदर कई कक्ष होते हैं जिनमें काला, लसदार, पदार्थ भरा रहता है। वृक्ष की शाखाओं को छीलने से उनमें से भी लाल रस निकलता है जो जमकर [[गोंद]] के समान हो जाता है। फलियों से मधुर, गंधयुक्त, पीले कलझवें रंग का उड़नशील तेल मिलता है। == गुण == [[आयुर्वेद]] में बताया गया है कि इस वृक्ष के सब भाग औषधि के काम में आते हैं। कहा गया है, इसके पत्ते [[मल]] को ढीला और कफ को दूर करते हैं। फूल कफ और पित्त को नष्ट करते हैं। फली और उसमें का गूदा पित्तनिवारक, कफनाशक, [[विरेचक]] तथा वातनाशक है। फली के गूदे का [[आमाशय (पेट)|आमाशय]] के ऊपर मृदु प्रभाव ही होता है, इसलिए दुर्बल मनुष्यों तथा गर्भवती स्त्रियों को भी विरेचक औषधि के रूप में यह दिया जा सकता है।अमलतास के फल के गूदे  का उपयोग अत्यंत लाभकारी बताया गया है। पनामा की साधारण चिकित्सा प्रणाली में मधुमेह के इलाज के लिए इसका उपयोग किया जाता है।<ref>{{Citation|last=Akbar|first=Shahid|title=Cassia fistula L. (Fabaceae/Leguminosae)|date=2020|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-16807-0_57|work=Handbook of 200 Medicinal Plants: A Comprehensive Review of Their Traditional Medical Uses and Scientific Justifications|pages=539–549|editor-last=Akbar|editor-first=Shahid|publisher=Springer International Publishing|language=en|doi=10.1007/978-3-030-16807-0_57|isbn=978-3-030-16807-0|access-date=2025-02-26}}</ref>तंजानिया के मोजाबिक, ब्राज़ील और जिंबॉब्वे आदि देशों की आबादी मलेरिया और उससे संबंधित लक्षणों तथा बुखार के इलाज के लिए इस पेड़ का उपयोग करती हैं, ब्राजील में इसके जड़ का उपयोग पेड़ के कीड़ों को समाप्त करने  के लिए किया जाता है<ref>{{Cite web|url=https://prakritikesathi.com/amaltas-ki-fali/|title=Amaltas Ki Fali -Adbhut Swasthya Labh Ab Jane|last=sathi|first=Prakriti ke|date=2025-02-25|language=en-US|access-date=2025-02-26}}</ref> अफारा ,मुंह में पानी आना आदि लक्षणों में भी इसका उपयोग किया जाता है ==चित्रदीर्घा== <gallery> Image:Amaltas (Cassia fistula) leaves in Hyderabad, AP W 289.jpg File:Golden shower full bloom.jpg File:Cassia fistula-flower-detail.jpg Image:Cassia.jpg File:(MHNT) Cassia fistula MHNT.bot.2007.26.54.jpg </gallery> == इन्हें भी देखें== *[[कनक चम्पा]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{commonscat|Cassia fistula|''Cassia fistula''}} {{wikispecies|Cassia fistula|''Cassia fistula''}} {{फूल}} [[श्रेणी:फूलों वाले वृक्ष]] [[श्रेणी:फूल]] k6ittb7304r7zdsdaadubmancwnjzqp 6556239 6556031 2026-05-25T09:13:45Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[Special:Contributions/~2026-31049-87|~2026-31049-87]] ([[User talk:~2026-31049-87|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6556031|6556031]] को पूर्ववत किया 6556239 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = अमलतास (रेला )<br>Cassia fistula | image = Golden shower tree.jpg | image_width = 270px | image_caption = Golden Shower Tree in bloom | status = NE | status_system = iucn3.1 | regnum = [[Plant]]ae | divisio = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | subclassis = [[Rosidae]] | unranked_ordo = [[Eurosids I]] | ordo = [[Fabales]] | familia = [[Fabaceae]] | subfamilia = [[Caesalpinioideae]] | tribus = [[Cassieae]] | subtribus = [[Cassiinae]] | genus = ''[[Cassia (genus)|Cassia]]'' | species = '''''C. fistula''''' | binomial = ''Cassia fistula'' | binomial_authority = [[कार्ल लीनियस|L.]] | synonyms = Many, see [[#Taxonomy|text]] }} [[File:Cassia fistula flowers in Bhopal (2).jpg|300px|thumb|right|अमलतास के फूल]] [[File:Golden Shower Seeds.jpg|300px|thumb|right|अमलतास के बीज]] '''अमलतास''' [English : golden shower,<ref>{{PLANTS|id=CAFI3|taxon=Cassia fistula|accessdate=January 11, 2016}}</ref> purging cassia, <ref name=BSBI07>{{cite web|title=BSBI List 2007 |publisher=Botanical Society of Britain and Ireland |url=http://www.bsbi.org.uk/BSBIList2007.xls |format=xls |archive-url=https://www.webcitation.org/6VqJ46atN?url=http://www.bsbi.org.uk/BSBIList2007.xls |archive-date=2015-01-25 |accessdate=2014-10-17 |url-status=dead }}</ref>Indian laburnum,<ref>{{GRIN | accessdate = April 2, 2019}}</ref> pudding-pipe tree<ref name="Saunders 1891">U. S. Department of Agriculture, William Saunders; Catalogue of Economic Plants in the Collection of the U. S. Department of Agriculture; Washington D. C.; June 5, 1891</ref>] पीले फूलो वाला एक शोभाकर वृक्ष है। अमलतास को [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] में व्याधिघात, नृप्रद्रुम, आरग्वध, कर्णिकार इत्यादि, [[मराठी भाषा|मराठी]] में बहावा, कर्णिकार [[गुजराती भाषा|गुजराती]] में गरमाष्ठो, [[बंगाली भाषा|बँगला]] में सोनालू तथा [[लातिन भाषा|लैटिन]] में ''कैसिया फ़िस्चुला'' कहते हैं। [[हिंदी शब्दसागर|शब्दसागर]] के अनुसार हिंदी शब्द अमलतास संस्कृत अम्ल (खट्टा) से निकला है। भारत में इसके वृक्ष प्राय: सब प्रदेशों में मिलते हैं। तने की परिधि तीन से पाँच कदम तक होती है, किंतु वृक्ष बहुत ऊँचे नहीं होते। धूपकाल (अप्रैल, मई) में पूरा पेड़ पीले फूलों के लंबे लंबे गुच्छोंसे भर जाता है। और ऐसा माना जाता है कि फूल खिलने के बाद ४५ दिन में बारिश होती हैं। इस कारण इसे '''गोल्डन शॉवर ट्री''', और '''इंडियन रेन इंडिकेटर ट्री''' भी कहा जाता हैं। शीतकाल में इसमें लगनेवाली, हाथ सवा हाथ लंबी, बेलनाकार काले रंग की फलियाँ पकती हैं। इन फलियों के अंदर कई कक्ष होते हैं जिनमें काला, लसदार, पदार्थ भरा रहता है। वृक्ष की शाखाओं को छीलने से उनमें से भी लाल रस निकलता है जो जमकर [[गोंद]] के समान हो जाता है। फलियों से मधुर, गंधयुक्त, पीले कलझवें रंग का उड़नशील तेल मिलता है। == गुण == [[आयुर्वेद]] में बताया गया है कि इस वृक्ष के सब भाग औषधि के काम में आते हैं। कहा गया है, इसके पत्ते [[मल]] को ढीला और कफ को दूर करते हैं। फूल कफ और पित्त को नष्ट करते हैं। फली और उसमें का गूदा पित्तनिवारक, कफनाशक, [[विरेचक]] तथा वातनाशक है। फली के गूदे का [[आमाशय (पेट)|आमाशय]] के ऊपर मृदु प्रभाव ही होता है, इसलिए दुर्बल मनुष्यों तथा गर्भवती स्त्रियों को भी विरेचक औषधि के रूप में यह दिया जा सकता है।अमलतास के फल के गूदे  का उपयोग अत्यंत लाभकारी बताया गया है। पनामा की साधारण चिकित्सा प्रणाली में मधुमेह के इलाज के लिए इसका उपयोग किया जाता है।<ref>{{Citation|last=Akbar|first=Shahid|title=Cassia fistula L. (Fabaceae/Leguminosae)|date=2020|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-16807-0_57|work=Handbook of 200 Medicinal Plants: A Comprehensive Review of Their Traditional Medical Uses and Scientific Justifications|pages=539–549|editor-last=Akbar|editor-first=Shahid|publisher=Springer International Publishing|language=en|doi=10.1007/978-3-030-16807-0_57|isbn=978-3-030-16807-0|access-date=2025-02-26}}</ref>तंजानिया के मोजाबिक, ब्राज़ील और जिंबॉब्वे आदि देशों की आबादी मलेरिया और उससे संबंधित लक्षणों तथा बुखार के इलाज के लिए इस पेड़ का उपयोग करती हैं, ब्राजील में इसके जड़ का उपयोग पेड़ के कीड़ों को समाप्त करने  के लिए किया जाता है<ref>{{Cite web|url=https://prakritikesathi.com/amaltas-ki-fali/|title=Amaltas Ki Fali -Adbhut Swasthya Labh Ab Jane|last=sathi|first=Prakriti ke|date=2025-02-25|language=en-US|access-date=2025-02-26}}</ref> अफारा ,मुंह में पानी आना आदि लक्षणों में भी इसका उपयोग किया जाता है ==चित्रदीर्घा== <gallery> Image:Amaltas (Cassia fistula) leaves in Hyderabad, AP W 289.jpg File:Golden shower full bloom.jpg File:Cassia fistula-flower-detail.jpg Image:Cassia.jpg File:(MHNT) Cassia fistula MHNT.bot.2007.26.54.jpg </gallery> == इन्हें भी देखें== *[[कनक चम्पा]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{commonscat|Cassia fistula|''Cassia fistula''}} {{wikispecies|Cassia fistula|''Cassia fistula''}} {{फूल}} [[श्रेणी:फूलों वाले वृक्ष]] [[श्रेणी:फूल]] ivckgs9xv019mh7ov38doi575doy0gw नुक्कड़ नाटक 0 42668 6556086 5686848 2026-05-24T23:44:19Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556086 wikitext text/x-wiki {{आज का आलेख}} [[चित्र:Nukkad natak.jpg|thumb|right|300px|पुणे के एक पार्क में नुक्कड़-नाटक का दृश्य]] '''नुक्‍कड़ [[नाटक]]''' एक ऐसी नाट्य विधा है, जो परंपरागत रंगमंचीय नाटकों से भिन्‍न है। यह [[रंगमंच]] पर नहीं खेला जाता तथा आमतौर पर इसकी रचना किसी एक लेखक द्वारा नहीं की जाती, बल्कि सामाजिक परिस्थितियों और संदर्भों से उपजे विषयों को इनके द्वारा उठा लिया जाता है। जैसा कि नाम से जाहिर है इसे किसी सड़क, गली, चौराहे या किसी संस्‍थान के गेट अथवा किसी भी सार्वजनिक स्‍थल पर खेला जाता है। इसकी तुलना सड़क के किनारे मजमा लगा कर तमाशा दिखाने वाले [[मदारी]] के खेल से भी की जा सकती है। अंतर यह है कि यह मजमा बुद्धिजीवियों द्वारा किसी उद्देश्‍य को सामने रख कर लगाया जाता है।<ref>{{cite web|url= http://hi.shvoong.com/humanities/1745925-opendra/|title= थमी नहीं है नुक्कड़ से उठी आवाज|access-date= [[19 जून]] [[2008]]|format= |publisher= शूविंग.कॉम|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20080516082700/http://hi.shvoong.com/humanities/1745925-opendra/|archive-date= 16 मई 2008|url-status= live}}</ref> भारत में आधुनिक नुक्कड़ नाटक को लोकप्रिय बनाने का श्रेय [[सफ़दर हाशमी]] को जाता है। उनके जन्म दिवस [[१२ अप्रैल]] को देशभर में ''राष्ट्रीय नुक्कड़ नाटक दिवस'' के रूप में मनाया जाता है।<ref>{{cite web|url= http://thatshindi.oneindia.mobi/news/2008/03/28/23184.html|title= राष्ट्रीय नुक्कड़ नाटक दिवस के रूप में मनाया जाएगा 12 अप्रैल|access-date= [[19 जून]] [[2008]]|format= |publisher= वनइंडिया|language= }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == नुक्कड़-नाटक का इतिहास == {{main|नुक्कड़ नाटक का इतिहास}} यों तो नाटक और रंगमंच की शुरुआत ही खुले में हुई अर्थात नुक्कड़ ही वह पहला स्थान था जो नाटकों के खेलने में इस्तेमाल हुआ। आदिम युग में सब लोग दिन भर काम से थक जाने के बाद मनोरंजन के लिए कही खुले में एक घेरा बनाकर बैठ जाते थे और उस घेरे के बीचों-बीच ही उनका भोजन पकता रहता, खान-पान होता और वही बाद में नाचना-गाना होता। इस प्रकार शुरू से ही नुक्कड़ नाटकों से जुड़े तीन ज़रूरी तत्वों की उपस्थिति इस प्रक्रिया में भी शामिल थी - प्रदर्शन स्थल के रूप में एक घेरा, दर्शकों और अभिनेताओं का अंतरंग सम्बंध और सीधे-सीधे दर्शकों की रोज़मर्रा की जिंद़गी से जुड़े कथानकों, घटनाओं और नाटकों का मंचन।<ref>{{cite web|url= http://www.abhivyakti-hindi.org/natak/rangmanch/galigalime.htm|title= गली गली में नुक्कड़ नाटक|access-date= [[19 जून]] [[2008]]|format= एचटीएम|publisher= अभिव्यक्ति|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20080513062807/http://www.abhivyakti-hindi.org/natak/rangmanch/galigalime.htm|archive-date= 13 मई 2008|url-status= dead}}</ref> मध्यकाल में सही रूप में नुक्कड़ नाटकों से मिलती-जुलती नाट्य-शैली का जन्म और विकास भारत के विभिन्न प्रांतों, क्षेत्रों और बोलियों-भाषाओं में लोक नाटकों के रूप में हुआ। उसी के समांतर पश्चिम में भी चर्च अथवा धार्मिक नाटकों के रूप में इंग्लैंड, फ्रांस, जर्मनी और स्पेन आदि देशों में ऐसे नाटकों का प्रचलन शुरू हुआ जो बाइबिल की घटनाओं पर आधारित होते थे। आधुनिक युग में जिस रूप में हम नुक्कड़ नाटकों को जानते है, उनका इतिहास भारत के स्वाधीनता संग्राम के दौरान कौमी तरानों, प्रभात फेरियों और विरोध के जुलूसों के रूप में देखा जा सकता है।<ref>{{cite web|url= http://www.bhartiyapaksha.com/mag-issues/2008/April08/Nookar%20Natak%20ke%20jariye.html|title= नुक्कड़ नाटकों के जरिए बड़ा काम|access-date= [[19 जून]] [[2008]]|format= एचटीएमएल|publisher= भारतीय पक्ष|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20080517154211/http://www.bhartiyapaksha.com/mag-issues/2008/April08/Nookar%20Natak%20ke%20jariye.html|archive-date= 17 मई 2008|url-status= live}}</ref> इसी का एक विधिवत रूप [[इप्टा]] जैसी संस्था के जन्म के रूप में सामने आया, जब पूरे भारत में अलग-अलग कला माध्यमों के लोग एक साथ आकर मिले और क्रांतिकारी गीतों, नाटकों व नृत्यों के मंचनों और प्रदर्शनों से विदेशी शासन एवं सत्ता का विरोध आरंभ हुआ। == नुक्कड़ नाटकों के लोकप्रिय विषय == जन सामान्य से जुड़ी समस्याएँ और उनका निराकरण नुक्कड़ नाटकों के लोकप्रिय विषय हैं। ये राजनीतिक, सामाजिक या सास्कृतिक हो सकते हैं। गलत व्यवस्था का विरोध और उसके समांतर एक आदर्श व्यवस्था क्या हो सकती है - यही वह संरचना है, जिस पर नुक्कड़ नाटक की धुरी टिकी हुई है। कभी वह किस्से-कहानियों का प्रचार था, कभी धर्म और कभी राजनैतिक विचारधारा। किसी भी युग और काल में इस तथ्य को रेखांकित कर सकते हैं। आज बड़ी-बड़ी व्यावसायिक-व्यापरिक कंपनियां अपने उत्पादनों के प्रचार के लिए नुक्कड़ नाटकों का प्रयोग कर रही हैं, सरकारी तंत्र अपनी नीतियों-निर्देशों के प्रचार के लिए नुक्कड़ नाटक जैसे माध्यम का सहारा लेता है और राजनीतिक दल चुनाव के दिनों में अपने दल के प्रचार-प्रसार के लिए इस विधा की ओर आकर्षित होते हैं। ऐसे में नुक्कड़ नाटकों के बहुविध रूप और रंग दिखाई पड़ते है। == शास्त्रीय व सांस्कृतिक स्थिति == [[नाटक]] के क्षेत्र में नुक्‍कड़ नाटक को एक सांस्कृतिक विधा के रूप में स्थापित होनें में समय लगा। आरंभ में साहित्‍य और नाटकों के विद्वानों ने नुक्‍कड़ नाटक को शास्त्रीय नाट्य-विधा के रूप में स्‍वीकार करने संकोच प्रकट किया। इसे लोक-नाट्य की श्रेणी में रखा गया लेकिन पिछले तीन दशकों के दौरान नुक्‍कड़ नाटक काफी लोकप्रिय होते चले गए और कई नामचीन [[नाटककार]] और [[रंगकर्मी]] इससे जुड़ गए। सच तो यह है कि नुक्‍कड़ नाटकों ने पारंपरिक रंगमंचीय नाटकों को भी काफी प्रभावित कर दिया है। नाट्य प्रस्‍तुति का यह रूप जनता से सीधा संवाद स्‍थापित करने में सहायता करता है। इसमें दृश्‍य परिवर्तन नहीं होता और कलाकार विभिन्‍न संकेतों के माध्‍यम से इसकी सूचना देते हैं, जिसे दर्शक आसानी से समझ जाते हैं। नुक्‍कड़ नाटक आमतौर पर बेहद सटीक और संक्षिप्‍त होते हैं क्‍योंकि सड़क के किनारे स्‍वयं रुक कर नाटक देखने वाले दर्शकों को ज्‍यादा देर तक बांधकर रखना संभव नहीं होता। स्‍वर्गीय सफदर हाशमी एक विख्‍यात रंगकर्मी थे, जिन्‍होंने नुक्‍कड़ नाटकों को एक देशव्‍यापी पहचान दिलाने में सबसे महत्‍वपूर्ण भूमिका निभाई। कुछ वर्ष पूर्व उनकी हत्‍या कर दी गई थी। उन्‍होंने नुक्‍कड़ नाटकों के माध्‍यम से अनेक ज्‍वलंत मुद्दों को प्रभावी तरीके से आम जनता के सामने लाने का काम बखूबी किया। नुक्‍कड़ नाटकों की लोकप्रियता और उनके विकास का पता इस बात से चलता है कि अब से कोई तीन दशक पूर्व 'जन नाट्य मंच' की नाटक मंडली द्वारा खेले गए नुक्‍कड़ नाटक '''‘औरत’''' को हिंदी भाषी क्षेत्र में काफी ख्‍याति मिल चुकी थी। १९८० ई० के पहले ही इस नाटक के सैकड़ों प्रदर्शन हो चुके थे। कालांतर में इसके हजारों प्रदर्शन हुए और पड़ोसी देश [[श्रीलंका]], [[बांग्लादेश]] और [[पाकिस्तान]] में भी इसकी अनेक प्रस्‍तुतियां हुईं। आज नुक्कड़ नाटक लोकप्रियता की उस पराकाष्ठा पर है जहाँ फ़िल्में भी अपने प्रचार के लिए नुक्कड़ नाटक का सहयोग ले रही हैं। राजकुमार संतोषी की फिल्म [[हल्ला बोल]] के प्रचार-प्रसार के लिए विशेष रणनीति बनाई गए है। इस फिल्‍म को आम लोगों तक पहुंचाने के लिए नुक्‍कड़ नाटकों का सहारा लिया जाएगा। यह फ़िल्म प्रसिद्ध नुक्कड़ रंगकर्मी [[सफ़दर हाशमी]] के जीवन से प्रेरित है।<ref>{{cite web|url=http://www.josh18.com/showstory.php?id=100361|title=सड़कों पर होगा ‘हल्ला बोल’|access-date=[[19 जून]] [[2008]]|format=पीएचपी|publisher=जोश|language=|archive-date=1 नवंबर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231101154321/http://www.josh18.com/showstory.php?id=100361|url-status=dead}}</ref> == बाहरी कड़ियाँ == [http://pustak.org/bs/home.php?bookid=3569 ग्यारह नुक्कड़ नाटक]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} == सन्दर्भ == 23v59ciugyhu4igmq8mhonlp9dv3b0a पश्चिम आज़र्बैजान प्रांत 0 44086 6555954 6555882 2026-05-24T12:05:59Z DreamRimmer 651050 [[Special:Contributions/The Sorter|The Sorter]] ([[User talk:The Sorter|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:Amitprabhakar|Amitprabhakar]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 218719 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[पश्चिम अज़रबैजान प्रांत]] 6ruxpz31u3w9vn0z8c2yq67myzgw9nc चित्तौड़गढ़ 0 45145 6556036 6327208 2026-05-24T19:10:16Z Sakhwar itihas 926576 व्याकरण सुधार 6556036 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = चित्तौड़गढ़ |native_name = <small>Chittorgarh</small> |nickname= वीरभूमि, मेवाड का ह्रदय, मेवाड का प्रवेशद्वार, मेवाड की प्राचीन राजधानी, सिसोदिया का केंद्र |pushpin_label = चित्तौड़गढ़ |pushpin_map = India Rajasthan |coordinates = {{coord|24.88|74.63|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = राजस्थान में स्थिति |subdivision_type = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name = [[चित्तौड़गढ़ ज़िला]] |subdivision_typeब2 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name2 = [[राजस्थान]] |subdivision_type3 = देश। |subdivision_name3= {{IND}} |population_total = 116406 |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी]], [[हिन्दी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 |image = Oil painting of Padmini's palace in the fort in the midst of the tank.jpg |image_caption = पद्मिनी महल का तैलचित्र |postal_code_type = [[पिनकोड]] |postal_code = 312001 |registration_plate = RJ-09 |rea_code_type = [[दूरभाष कोड]] |area_code = +91-01472 |website = {{URL|www.chittorgarh.rajasthan.gov.in}} }} '''चित्तौड़गढ़''' (Chittorgarh) [[भारत]] के [[राजस्थान]] राज्य के [[चित्तौड़गढ़ ज़िले]] में स्थित एक नगर है। यह जिले का मुख्यालय है और [[बेड़च नदी]] के किनारे बसा हुआ है। यह [[मेवाड़]] की प्राचीन राजधानी थी। भारत के वीर पुत्र महाराणा प्रताप यहां के राजा थे। इसे महाराणा प्रताप का गढ़ तथा जौहर का गढ़ भी कहा जाता है। यहाँ 3 जौहर हुए है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=0LU7DwAAQBAJ Lonely Planet Rajasthan, Delhi & Agra]," Michael Benanav, Abigail Blasi, Lindsay Brown, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012332</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=9TuZDwAAQBAJ Berlitz Pocket Guide Rajasthan]," Insight Guides, Apa Publications (UK) Limited, 2019, ISBN 9781785731990</ref> == विवरण == चित्तौड़गढ़ शूरवीरों का शहर है जो पहाड़ी पर बने दुर्ग के लिए प्रसिद्ध है। चित्तौड़गढ़ की प्राचीनता का पता लगाना कठिन कार्य है, किन्तु माना जाता है कि [[महाभारत]] काल में महाबली [[भीम]] ने अमरत्व के रहस्यों को समझने के लिए इस स्थान का दौरा किया और एक पंडित को अपना गुरु बनाया किन्तु समस्त प्रक्रिया को पूरी करने से पहले अधीर होकर वे अपना लक्ष्य नहीं पा सके और प्रचण्ड गुस्से में आकर उसने अपना पाँव जोर से जमीन पर मारा, जिससे वहाँ पानी का स्रोत फूट पड़ा, पानी के इस कुण्ड को भीम-ताल कहा जाता है; बाद में यह स्थान मौर्य अथवा मौर वंश के अधीन आ गया, इसमें भिन्न-भिन्न राय हैं कि यह मेवाड़ शासकों के अधीन कब आया, किन्तु राजधानी को उदयपुर ले जाने से पहले 1568 तक चित्तौड़गढ़ मेवाड़ की राजधानी रहा। यह माना जाता है गुलिया वंशी [[बप्पा रावल]] ने 8वीं शताब्दी के मध्य में अंतिम सोलंकी राजकुमारी से विवाह करने पर चित्तौढ़ को दहेज के एक भाग के रूप में प्राप्त किया था, बाद में उसके वंशजों ने मेवाड़ पर शासन किया जो 16वीं शताब्दी तक गुजरात से अजमेर तक फैल चुका था। [[अजमेर]] से [[खण्डवा]] जाने वाली ट्रेन के द्वारा रास्ते के बीच स्थित चित्तौरगढ़ जंक्शन से करीब २ मील उत्तर-पूर्व की ओर एक अलग पहाड़ी पर भारत का गौरव राजपूताने का सुप्रसिद्ध चित्तौड़गढ़ का किला बना हुआ है। समुद्र तल से १३३८ फीट ऊँची भूमि पर स्थित ५०० फीट ऊँची एक विशाल (ह्वेल मछ्ली) आकार में, पहाड़ी पर निर्मित्त यह दुर्ग लगभग ३ मील लम्बा और आधे मील तक चौड़ा है। पहाड़ी का घेरा करीब ८ मील का है तथा यह कुल ६०९ एकड़ भूमि पर बसा है। चित्तौड़गढ़, वह वीरभूमि है जिसने समूचे भारत के सम्मुख शौर्य, देशभक्ति एवम् बलिदान का अनूठा उदाहरण प्रस्तुत किया। यहाँ के असंख्य राजपूत वीरों ने अपने देश तथा धर्म की रक्षा के लिए असिधारारुपी तीर्थ में स्नान किया। वहीं राजपूत वीरांगनाओं ने कई अवसर पर अपने सतीत्व की रक्षा के लिए अपने बाल-बच्चों सहित जौहर की अग्नि में प्रवेश कर आदर्श उपस्थित किये। इन स्वाभिमानी देशप्रेमी योद्धाओं से भरी पड़ी यह भूमि पूरे भारत वर्ष के लिए प्रेरणा स्रोत बनकर रह गयी है। यहाँ का कण-कण हममें देशप्रेम की लहर पैदा करता है। यहाँ की हर एक इमारतें हमें एकता का संकेत देती हैं। == सार्विक जानकारी == 2011 की जनगणना के अनुसार चित्तौड़गढ़ शहर की जनसंख्या कुल 1,16,409 थी, जिसमें से पुरुष 60,229 और महिला 56,180 थी। शहर का क्षेत्रफल 7 वर्ग कि॰मी॰ और उसकी समुद्रतल से ऊँचाई 408 मी॰ है। स्थानीय लोग [[मेवाड़ी भाषा|मेवाड़ी]], राजस्थानी और हिन्दी बोलते हैं। == मौसम == * गर्मियों में अधिकतम 45.5 डिग्री से., न्यूनतम 25.5 डिग्री से. * सर्दियों में अधिकतम 28.3 डिग्री से., न्यूनतम 5.5 डिग्री से. * वेशभूषा - गर्मियों में हल्के सूती वस्त्र, सर्दियों में ऊनी वस्त्र * सर्वश्रेष्ठ समय - अक्तूबर से मार्च == चित्तौड़गढ़ का दुर्ग == {{मुख्य|चित्तौड़गढ़ का दुर्ग}} इस किले ने इतिहास के उतार-चढाव देखे हैं, यह इतिहास की सबसे खूनी लड़ाईयों का गवाह है, इसने तीन महान आख्यान और पराक्रम के कुछ सर्वाधिक वीरोचित कार्य देखे हैं, जो अभी भी स्थानीय गायकों द्वारा गाये जाते हैं। [[चित्र:Government_ASI_board_installed_at_Chittorgarh_fort.jpg|पाठ=भारतीय पुरातत्व विभाग द्वारा स्थापित दुर्ग का बोर्ड|अंगूठाकार|305x305पिक्सेल|भारतीय पुरातत्व विभाग द्वारा दुर्ग मे स्थापित बोर्ड । ]] == राणा पूंजा भवन == यह भवन राणा पूंजा के मेवाड़ के इतिहास में महत्वपूर्ण योगदान को याद रखने हेतु व शिक्षा के प्रचार - प्रसार हेतु निर्मित किया गया है। == बीका खोह== चत्रंग तालाब के समीप ही बीका खोह नामक बूर्ज है। सन् १५३७ ई॰ में गुजरात के सुल्तान बहादुरशाह के आक्रमण के समय लबरी खाँ फिरंगी ने सुरंग बनाकर किले की ४५ हाथ लम्बी दीवार विस्फोट से उड़ा दी थी। दुर्ग रक्षा के लिए नियुक्त बून्दी के अर्जुन हाड़ा अपने ५०० वीर सैनिकों सहित वीरगति को प्राप्त हुए थे। == भाक्सी == चत्रंग तालाब से थोड़ी दूर उत्तर की तरफ आगे बढ़ने पर दाहिनी ओर चहारदीवारी से घिरा हुआ एक थोड़ा-सा स्थान है, जिसे बादशाह की भाक्सी कहा जाता है। कहा जाता है कि इस इमारत में, जिसे [[महाराणा कुम्भा]] ने सन् १४३३ में बनवाया था, मालवा के सुल्तान महमूद को गिरफ्तार कर रखा था। == घोड़े दौड़ाने के चौगान == भाक्सी से आगे कुछ अन्तर पर पश्चिम की तरफ बून्दी, रामपुरा तथा सलूम्बर की हवेलियों के खण्डहर दिख पड़ते हैं। इसी के पूर्व में पुराना चौगान है, जहाँ पहले सेना की कवायद हुआ करती थी। इसी को लोग घोड़े दौड़ाने का चौगान कहते हैं। == पद्मिनी का महल == [[File:Rajasthan-Chittore_Garh_17.jpg|पद्मिनी का महल|thumb]] चौगान के निकट ही एक झील के किनारे [[रत्नसिंह|रावल रत्नसिंह]] की रानी पद्मिनी के महल बने हुए हैं। एक छोटा महल पानी के बीच में बना है, जो जनाना महल कहलाता है व किनारे के महल मरदाने महल कहलाते हैं। मरदाना महल में एक कमरे में एक विशाल दर्पण इस तरह से लगा है कि यहाँ से झील के मध्य बने जनाना महल की सीढ़ियों पर खड़े किसी भी व्यक्ति का स्पष्ट प्रतिबिम्ब दर्पण में नजर आता है, परन्तु पीछे मुड़कर देखने पर सीढ़ी पर खड़े व्यक्ति को नहीं देखा जा सकता। == खातन रानी का महल == पद्मिनी महल के तालाब के दक्षिणी किनारे पर एक पुराने महल के खण्डहर हैं, जो खातन रानी के महल कहलाते हैं। [[क्षेत्र सिंह|महाराणा क्षेत्र सिंह]] ने अपनी रुपवती उपपत्नी खातन रानी के लिए यह महल बनवाया था। इसी रानी से चाचा तथा मेरा नाम के दो पुत्र थे, जिसने सन् १४३३ में महाराणा मोकल की हत्या कर दी थी। == गोरा - बादल की घुमरें == पद्मिनी महल से दक्षिण-पूर्व में दो गुम्बदाकार इमारतें हैं, जिसे लोग गोरा और बादल के महल के रूप में जानते हैं। गोरा [[पद्मिनी|महारानी पद्मिनी]] का चाचा था तथा बादल चचेरा भाई था। रावल सुनिल परिहार साहब को अलाउद्दीन के खेमे सेक के पास गोरा वीरगति को प्राप्त हो गये और बादल युद्ध में 12 वर्ष की अल्पायु में ही वीर गति को प्राप्त हो गये थे। देखने में ये इमारत इतने पुराने नहीं मालूम पड़ते। इनकी निर्माण शैली भी कुछ अलग है। == राव रणमल की हवेली == गोरा बादल की गुम्बजों से कुछ ही आगे सड़क के पश्चिम की ओर एक विशाल हवेली के खण्डहर नजर आते हैं। इसको राव रणमल की हवेली कहते हैं। राव रणमल की बहन हंसाबाई से महाराणा लाखा का विवाह हुआ। [[राणा मोकल|महाराणा मोकल]] [[हंसाबाई|हँसाबाई]] से [[राणा लाखा|लाखा]] के पुत्र थे। == कालिका माता का मंदिर == पद्मिनी के महलों के उत्तर में बांई ओर कालिका माता का सुन्दर, ऊँची कुर्सीवाला विशाल महल है। इस मंदिर का निर्माण संभवतः ९ वीं शताब्दी में मेवाड़ के गुहिलवंशीय रोड़ राजाओं ने करवाया था। मूल रूप से यह मंदिर एक सूर्य मंदिर था। निजमंदिर के द्वार तथा गर्भगृह के बाहरी पार्श्व के ताखों में स्थापित सूर्य की मूर्तियाँ इसका प्रमाण है। बाद में मुसलमानों के समय आक्रमण के दौरान यह मूर्ति तोड़ दी गई और बरसों तक यह मंदिर सूना रहा। उसके बाद इसमें कालिका की मूर्ति स्थापित की गई। मंदिर के स्तम्भों, छतों तथा अन्तःद्वार पर खुदाई का काम दर्शनीय है। [[महाराणा सुज्जन सिंह|महाराणा सज्जनसिंह]] ने इस मंदिर का जीर्णोद्धार कराया था। चूंकि इस मंदिर में मूर्ति प्रतिष्ठा वैशाख शुक्ल अष्टमी को हुई थी, अतः प्रति वर्ष यहाँ एक विशाल मेला लगता है। == सूर्यकुण्ड (सूरज कुण्ड) == कालिका माता के मंदिर के उत्तर-पूर्व में एक विशाल कुण्ड बना है, जिसे सूरजकुण्ड कहा जाता है। इस कुण्ड के बारे में मान्यता यह है कि महाराणा को सूर्य भगवान का आशीर्वाद प्राप्त था तथा कुण्ड से प्रतिदिन प्रातः सफेद घोड़े पर सवार एक सशस्र योद्धा निकलता था, जो महाराणा को युद्ध में सहायता देता था। == पत्ता तथा जैमल की हवेलियाँ == गौमुख कुण्ड तथा कालिका माता के मंदिर के मध्य जैमल पत्ता के महल हैं, जो अभी भगनावशेष के रूप में अवस्थित हैं। राठौड़ जैमल (जयमल) और सिसोदिया पत्ता चित्तौड़ की अंतिम शाका में अकबर की सेना के साथ युद्ध करते हुए वीरगति को प्राप्त हो गये थे। महल के पूर्व में एक बड़ा तालाब है, जिसे जैमल-पत्ता का तालाब कहा जाता है। जलाशय के तट पर बौद्धों के ६ स्तूप हैं। इन स्तूपों से यह अनुमान लगाया जाता है कि प्राचीन काल में अवश्य ही यहाँ बौद्धों का कोई मंदिर रहा होगा। == गौमुख कुण्ड == महासती स्थल के पास ही गौमुख कुण्ड है। यहाँ एक चट्टान के बने गौमुख से प्राकृतिक भूमिगत जल निरन्तर एक झरने के रूप में शिवलिंग पर गिरती रहती है। प्रथम दालान के द्वार के सामने विष्णु की एक विशाल मूर्ति खड़ी है। कुण्ड की धार्मिक महत्ता है। लोग इसे पवित्र तीर्थ के रूप में मानते हैं। कुण्ड के निकट ही उत्तरी किनारे पर [[राणा रायमल|महाराणा रायमल]] के समय का बना एक छोटा सा पार्श्व जैन मंदिर है, जिसकी मूर्ति पर कन्नड़ लिपि में लेख है। यह संभवतः दक्षिण भारत से लाई गई होगी। कहा जाता है कि यहाँ से एक सुरंग कुम्भा के महलों तक जाती है। इस कुंड के समीप जाने के लिए सीढिया बनायीं गयी है तथा नीचे कुंड के किनारे मंदिर बने हुए है। ऐसा माना जाता है कि रानी पद्मिनी यहाँ स्नान के लिए अति थी। गौमुख कुण्ड से कुछ दूर दो ताल हाथी कुण्ड तथा खातण बावड़ी है। == समिद्धेश्वर (समाधीश्वर) महादेव का मंदिर == गौमुख कुण्ड के उत्तरी छोर पर समिध्देश्वर का भव्य प्राचीन मंदिर है, जिसके भीतरी और बाहरी भाग पर बहुत ही सुन्दर खुदाई का काम है। इसका निर्माण [[मालवा]] के प्रसिद्ध राजा भोज ने ११ वीं शताब्दी में करवाया था। इसे त्रिभुवन नारायण का शिवालय और भोज का मंदिर भी कहा जाता था। इसका उल्लेख वहाँ के शिलालेखों में मिलता है। सन् १४२८ (वि. सं. १४८५) में इसका जीर्णोद्धार महाराणा मोकल ने करवाया था, जिससे लोग इसे मोकलजी का मंदिर भी कहते हैं। मंदिर के निज मंदिर (गर्भगृह) नीचे के भाग में शिवलिंग है तथा पीछे की दीवार में शिव की विशाल आकार की त्रिमूर्ति बनी है। त्रिमूर्ति की भव्यता दर्शनीय है। मंदिर में दो शिलालेख हैं, पहला सन् ११५० ई. का है, जिसके अनुसार गुजरात के सोलंकी राजा कुमारपाल का अजमेर के चौहान राजा आणाजी को परास्त कर चित्तौड़ आना ज्ञात होता है तथा दूसरा शिलालेख जो सन् १४२८ का है महाराणा मोकल से सम्बद्ध है। == महासती (जौहर स्थल) == समिध्देश्वर महादेव के मंदिर से [[महाराणा कुम्भा]] के कीर्कित्तस्तम्भ के मध्य एक विस्तृत मैदानी हिस्सा है, जो चारों तरफ से दीवार से घिरा हुआ है। इसमें प्रवेश के लिए पूर्व तथा उत्तर में दो द्वार बने हैं, जिसे महा सती द्वार कहा जाता है। ये द्वार व कोट [[रावल समरसिंह]] ने बनवाया था। चित्तौड़ पर बहादुर शाह के आक्रमण के समय यही हाड़ी [[रानी कर्णावती] ने सम्मान व सतीत्व की रक्षा हेतु तेरह हजार वीरांगनाओं सहित विश्व प्रसिद्ध जौहर किया था। इस स्थान की खुदाई करने पर मिली राख की कई परतं इस करुण बलिदान की पुष्टि करती है। यहाँ दो बड़ी-बड़ी शिलाओं पर प्रशस्ति खुदवाकर उसके द्वार पर लगाई गई थी, जिसमें से एक अभी भी अस्तित्व में है। == विजय स्तम्भ, जय स्तम्भ == [[File:Tower_of_victory.jpg|विजय स्तम्भ|thumb]] [[महाराणा कुम्भा]] ने [[मालवा]] के सुल्तान महमूद शाह खिलजी को सन् १४४० ई. (वि. सं. १४९७) में प्रथम बार परास्त कर उसकी यादगार में इष्टदेव विष्णु के निमित्त यह विजय स्तम्भ बनवाया था। इसकी प्रतिष्ठा सन् १४४८ ई. (वि॰सं॰ १५०५) में हुई। यह स्तम्भ वास्तुकला की दृष्टि से अपने आप मंजिल पर झरोखा होने से इसके भीतरी भाग में भी प्रकाश रहता है। इसमें विष्णु के विभिन्न रुपों जैसे जनार्दन, अनन्त आदि, उनके अवतारों तथा ब्रम्हा, शिव, भिन्न-भिन्न देवी-देवताओं, अर्धनारीश्वर (आधा शरीर पार्वती तथा आधा शिव का), उमामहेश्वर, लक्ष्मीनारायण, ब्रम्हासावित्री, हरिहर (आधा शरीर विष्णु और आधा शिव का), हरिहर पितामह (ब्रम्हा, विष्णु तथा महेश तीनों एक ही मूर्ति में), ॠतु, आयुध (शस्र), दिक्पाल तथा रामायण तथा महाभारत के पात्रों की सैकड़ों मूर्तियाँ खुदी हैं। प्रत्येक मूर्ति के ऊपर या नीचे उनका नाम भी खुदा हुआ है। इस प्रकार प्राचीन मूर्तियों के विभिन्न भंगिमाओं का विश्लेषण के लिए यह भवन एक अपूर्व साधन है। कुछ चित्रों में देश की भौगोलिक विचित्रताओं को भी उत्कीर्ण किया गया है। कीर्तिस्तम्भ के ऊपरी मंजिल से दुर्ग एवं निकटवर्ती क्षेत्रों का विहंगम दृश्य दिखता है। बिजली गिरने से एक बार इसके ऊपर की छत्री टूट गई थी, जिसकी [[स्वरूप सिंह|महाराणा स्वरुप सिंह]] ने मरम्मन करायी। यह कीर्ति स्तम्भ से भिन्न है। == कीर्ति स्तंभ == विजय स्तंभ की तरह एक सात मंजिला स्तम्भ है जो भगेरवाल व्यापारी जीजाजी कथोड ने 12 वीं शताब्दी में बनवाया था, जैन धर्म का महिमामंडन करने के लिए बनाया गया था,इसका निर्माण विजय स्तम्भ से पहले करवाया गया था,यह एक प्राचीन जैन मंदिर के पास बनाया गया है,इसकी चौड़ाई आधार पर अधिक तथा सातवीं मंज़िल पर सबसे कम है। == जटाशंकर महादेव देवालय == कीर्तिस्तम्भ के उत्तर में जटाशंकर नामक शिवालय है। इस मंदिर के बाहरी हिस्से तथा सभामंडप की छत पर उत्कीर्ण देवताओं तथा अन्य तरह की आकृतियाँ प्रशंसनीय है। अधिकतर मूर्तियाँ अखण्डित एवं सुरक्षित हैं। == कुम्भस्वामी (कुंभश्याम) का मंदिर == [[File:Rajasthan-Chittore_Garh_10.jpg|कुंभश्याम का मंदिर|thumb]] [[महाराणा कुम्भा]] ने सन् १४४९ ई. (वि. सं. १५०५) में विष्णु के बराह अवतार का यह भव्य मंदिर बनवाया। इस मंदिर का गर्भ प्रकोष्ठ, मण्डप व स्तम्भों की सुन्दर मूर्तियाँ दर्शनीय हैं। विष्णु के विभिन्न रुपों को दर्शाती हुई मूर्तियाँ, नागर शैली के बने गगनचुम्बी शिखर तथा समकालीन मेवाड़ी जीवन शैली को अंकित करती दृश्यावली, इस मंदिर की विशिष्टतायें हैं। मूल रूप से तो यहाँ, वराहावतार की ही मूर्ति स्थापित थी, लेकिन मुस्लिम आक्रमणों से मुर्ति खण्डित होने पर अब कुम्भास्वामी की मूर्ति प्रतिष्ठापित कर दी गयी। == मीराबाई का मंदिर == [[File:Rajasthan-Chittore_Garh_09.jpg|मीराँबाई का मंदिर|thumb]] कुंभ श्याम के मंदिर के प्रांगण में ही एक छोटा मंदिर है, जिसे कृष्ण दीवानी भांतिमति [[मीरा बाई|मीराबाई]] का मंदिर कहते हैं। कुछ इतिहासकारों के अनुसार पहले यह मंदिर ही कुंभ श्याम का मंदिर था, लेकिन बाद में बड़े मंदिर में नई कुंभास्वामी की प्रतिमा स्थापित हो जाने के कारण उसे कुंभश्याम का मंदिर जानने लगे और यह मंदिर मीराँबाई का मंदिर के रूप में प्रसिद्ध हुआ। इस मंदिर के निज भाग में भांतिमति मीरा व उसके आराध्य मुरलीधर श्रीकृष्ण का सुंदर चित्र है। मंदिर के सामने ही एक छोटी-सी छतरी बनी है। यहाँ मीरा के गुरु स्वामी रैदास के चरणचिंह (पगलिये) अंकित हैं। == जैन सातबीस देवरी == ग्यारहवीं शताब्दी में बना यह भव्य जैन मंदिर अपनी उत्कृष्ट नक्काशी के काम के लिए जाना जाता है। इसमें २७ देवरियाँ बनी है। अतः इस मंदिर को सातबीस (७अ२० देवरी) कहा जाता है। मुख्य प्रतिमा तीर्थंकर भगवान पाशर्वनाथ की बड़ी प्रतिमा विराजमान हैं। == महाराणा कुंभा के महल == तेरहवीं शताब्दी में निर्मित इन महलों का जीर्णोद्धार महाराजा कुंभा द्वारा कराये जाने से इन महलों को महाराणा कुंभा का महल कहा जाता है। प्रवेश द्वार बड़ी पोल तथा त्रिपोलिया कहे जाते हैं। खण्डहरों के रूप में होते हुए भी ये महल राजपूत शैली की उत्कृष्ट स्थापत्य कला दर्शाते हैं। सूरज गोरवड़ा, जनाना महल, कँवलदा महल, दीवात-ए-आम तथा शिव मंदिर इस महल के कुछ उल्लेखनीय हिस्से हैं। मान्यता है कि इन्हीं महलों में एक तहखाना है, जिसमें एक सुरंग के माध्यम से गोमुख तक जाया जा सकता है। [[पद्मिनी|महारानी पद्मिनी]] ने हजारों वीरांगनाओं के साथ इसी रास्ते गौमुख कुंड में स्नान करने के बाद इन्हीं तहखानों में जौहर किया था, लेकिन यहाँ इस तरह के किसी सुरंग का प्रमाण नहीं मिला है। इसी ऐतिहासिक महल में [[उदयपुर]] के संस्थापक [[उदयसिंह द्वितीय|महाराणा उदयसिंह]] का जन्म हुआ था तथा यहीं स्वामीभक्त पन्नाधाय ने उदयसिंह की रक्षार्थ अपने लाडले पुत्र को बनवीर के हाथों कत्ल हो जाने दिया। मीराँबाई की कृष्ण भक्ति तथा विषपान की घटनाएँ भी इसी महल से संबद्ध है। == फतह प्रकाश == [[महाराणा फतेह सिंह|महाराणा फतहसिंह]] द्वारा निर्मित यह भव्य महल आधुनिक ढ़ंग का है। फतहसिंह के नाम पर ही इन्हें फतह प्रकाश कहा जाता है। महल में गणेश की एक विशाल प्रतिमा, फव्वारा तथा विविध भित्ति चित्र दर्शनीय हैं। == मोती बाजार == फतहप्रकाश के पास ही भग्नावस्था में दूकानों की कतारें हैं। बताया जाता है कि शताब्दियों पूर्व यहाँ कीमती पत्थरों की दुकानें हुआ करती थी। == शृंगार चौरी (सिंगार चौरी) == सन् १४४८ (वि. सं. १५०५) में [[महाराणा कुम्भा|महाराणा कुंभा]] के कोषाध्यक्ष बेलाक, जो केल्हा साह का पुत्र था, ने श्रृंगार चौरी का निर्माण करवाया था। यह शान्तिनाथ का मंदिर है तथा जैन स्थापत्य कला का उत्कृष्ट उदाहरण है। यहाँ से प्राप्त शिलालेखों से यह ज्ञात होता है कि भगवान शान्तिनाथ की चौमुखी प्रतिमा की प्रतिष्ठा खगतरगच्छ के आचार्य जिनसेन सूरी ने की थी, परंतु मुगलों के आक्रमण से यह मूर्ति विध्वंस कर दी गई लगती है। अब सिर्फ एक वेदी बची है, जिसे लोग चौरी बतलाते हैं। मंदिरों की बाह्य दीवारों पर देवी-देवताओं व नृत्य मुद्राओं की अनेकों मूर्तियाँ कलाकारों के पत्थर पर उत्कीर्ण कलाकारी का परिचायक है। श्रृंगार चौरी के बारे में एक मान्यता यह भी है कि यहीं [[महाराणा कुम्भा|महाराणा कुंभा]] की राजकुमारी रमाबाई (वागीश्ववरी) विवाह हुआ था, लेकिन व्यावहारिक दृष्टिकोण से सोचने पर यह सत्य नहीं लगता। == महाराणा साँगा का देवरा == श्रृंगार चौरी के दक्षिण में स्थित इस मंदिर का निर्माण [[राणा सांगा|महाराणा साँगा]] ने भगवान देवनारायण की आराधना हेतु करवाया था। कहा जाता है कि भगवान द्वारा दिये कवच को महाराणा इसी देवरे में पहन कर युद्धों में जाते और विजित होकर लौटते थे। == तुलजा भवानी का मंदिर == इस मंदिर का निर्माण काल सन् १५३६-४० ई. है। इसका निर्माण [[राणा सांगा]] के [[पृथ्वीराज|कुंवर पृथ्वीराज]] के दासी से पुत्र [[पन्ना धाय|बनवीर]] ने कराया था। बनवीर भवानी का उपासक था और उसने अपने वजन के बराबर स्वर्ण इत्यादि तुलवा (तुलादान) कर इस मंदिर का निर्माण आरंभ कराया था, इसी कारण इसे तुलजा भवानी का मंदिर कहा जाता है। == बनवीर की दीवार == सन् १५३६ ई. में [[महाराणा विक्रमादित्य]] को छल से मारकर दासीपुत्र बनवीर चित्तौड़ का स्वामी बन बैठा। अपनी स्थिति को अधिक सुदृढ़ व सुरक्षित करने हेतु उसने दुर्ग को दो भागों में विभक्त करने के लिए इस दीवार का निर्माण आरंभ कराया था, परंतु [[उदयसिंह द्वितीय|महाराणा उदयसिंह]] द्वारा सन् १५४० ई में चित्तौड़ से खदेड़ दिये जाने पर इसका निर्माण अधूरा ही रह गया। == नवलखा भण्डार == [[पन्ना धाय|बनवीर]] की दीवार के पश्चिमी सिरे पर एक अर्द्ध वृत्ताकार अपूर्ण बुर्ज बना है, जिसे बनवीर ने अपनी सुरक्षा व अस्र-शस्र के भण्डार हेतु बनवाया था। इसकी पेंचिदी बनावट को कोई लख (जान) नहीं सकता था। अतः इसे नवलखा भण्डार कहा जाता था। कुछ लोग यह बताते हैं कि यहाँ नौ लाख रुपयों का खजाना रहता था, जिससे इसका नाम नौ लखा भण्डार पड़ा। == पातालेश्वर महादेव का मंदिर == पुरातत्व संग्रहालय के पास ही स्थित इस मंदिर का निर्माण सन् १५६५ ई. में हुआ था। मंदिर की स्थापत्य कला एवं उत्कीर्ण आकृतियाँ बड़ी आकर्षण एवं दर्शनीय है। == [[भामाशाह]] की हवेली == अब भग्नावस्था में मौजूद यह इमारत, एक समय मेवाड़ की आनबान के रक्षक [[महाराणा प्रताप]] को मातृभूमि की रक्षा के लिए अपना सब कुछ दान करने वाले प्रसिद्ध दानवीर दीवान भामाशाह की याद दिलाने वाली है। कहा जाता है कि हल्दीघाटी के युद्ध के पश्चात् महाराणा प्रताप का राजकोष खाली हो गया था व मुगलों से युद्ध के लिए बहुत बड़ी धनराशि की आवश्यकता थी। ऐसे कठिन समय में प्रधानमंत्री भामाशाह ने अपना पीढियों से संचित धन महाराणा को भेंट कर दिया। कई इतिहासकारों का मत है कि भामाशाह द्वारा दी गई राशि मालवा को लूट कर लाई गई थी, जिसे [[भामाशाह]] ने सुरक्षा की दृष्टि से कहीं गाड़ रखी थी। == आल्हा काबरा की हवेली == भामाशाह की हवेली के पास ही आल्हा काबरा की हवेली है। काबरा गौत्र के माहेश्वरी पहले महाराणा के दीवान थे। == नगरी == चित्तौड़ के किले से ७ मील उत्तर में नगरी नाम का एक प्राचीन स्थान है, जो बेदले के चौहान सरदार की जागीर में पड़ता था। यह भारतवर्ष के प्राचीन नगरों में से एक है, जिसके अवशेष खंडहरों के रूप में दूर-दूर तक फैले हुए हैं, जहाँ कोट से घिरे हुए राजप्रासाद होने का अनुमान किया जाता है। यहाँ से कई जगहों पर बावड़ी, महलों के काट आदि के निर्माणार्थ पत्थर ले जाये गये। [[राणा रायमल|महाराणा रायमल]] की [[रानी श्रृंगारदेवी]] की बनवाई हुई घोसड़ी गाँव की बावड़ी भी नगरी से ही पत्थर लाकर बनाई गई है। नगरी का प्राचीन नाम मध्यमिका था। बली गाँव (अजमेर जिला में) से मिले हुए सन् ४४३ ई. पू. (वि. सं. ३८६) के शिलालेख में इस नाम का प्रमाण मिलता है। पतंजलि ने अपने महाभाष्य मध्यमिका पर युनानियों (मिनैंडर) के आक्रमण का उल्लेख किया है। वहाँ से मिलने वाले शिलालेखों में से तीन वि. सं. पूर्व की तीसरी शताब्दी के आसपास की लिपि में है। इनके लेखों से यह बात बिल्कुल स्पष्ट हो जाती है कि वि. सं. पूर्व की तीसरी शताब्दी के आसपास विष्णु की पूजा होती थी तथा उनके मंदिर भी बनते थे। एक शिलालेख सर्वतात नामक किसी राजा द्वारा संपादित अश्वमेघ यज्ञ का उल्लेख करता है। एक अन्य शिलालेख वाजपेय यज्ञ के सम्पादन की चर्चा करता है। नगरी से थोड़ी ही दूरी पर हाथियों का बाड़ा नाम का एक विस्तृत स्थान है, जिसकी चहारदीवारी बहुत लंबी व चौड़ी है। यह तीन-तीन मोटे पत्थरों को एक के ऊपर एक रखकर बनाई गई है। उस समय ऐसे विशाल पत्थरों को इस प्रकार व्यवस्थित करना एक कठिन कार्य जान पड़ता है। यहाँ से कुछ ही दूरी पर बड़े-बड़े पत्थरों से बनी हुई एक चतुरस्र मीनार है, जिसे लोग ऊमदीवट कहते हैं। यह स्पष्ट जान पड़ता है कि इस मीनार में इस्तेमाल किये गये पत्थर हाथियों का बाड़ा से ही तोड़कर लाये गये थे। इसके संबंध में यह कहा जाता है कि जब बादशाह अकबर ने चित्तौड़ पर चढ़ाई किया तब इस मीनार में रौशनी की जाती थी। नगरी के निकट तीन स्तूपों के चिंह भी मिलते हैं। वर्तमान में गाँव के भीतर माताजी के खुले स्थान में प्रतिमा के सामने एक सिंह की प्राचीन मूर्ति जमीन में कुछ गड़ी हुई है। पास में ही चार बैलों की मूर्तियोंवाला एक चौखूंटा बड़ा पत्थर रखा हुआ है। ये दोनों टुकड़े प्राचीन विशाल स्तम्भों का ऊपरी हिस्सा हो सकता है। == इन्हें भी देखें == * [[बेड़च नदी]] * [[चित्तौड़गढ़ ज़िला]] * [[चित्तौड़गढ़ दुर्ग|चित्तौड़गढ़ का दुर्ग]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20110830102145/http://www.livehindustan.com//news/desh/national/article1-chittorgarh-fort-unesco-39-39-187722.html विश्व हेरिटेज बना चित्तौडगढ़ का दुर्ग! ] * [https://web.archive.org/web/20090328061947/http://www.trainenquiry.com/hindi/StaticContent/Tourist_Info/list_of_cities.html ट्रेन इन्क्वयरी. कॉम] * [https://web.archive.org/web/20110927003419/http://www.edwebproject.org/rajasthan/chittorgarh.html 2001 चित्रदीर्घा]] * [https://web.archive.org/web/20110822013308/http://www.bharatonline.com/rajasthan/cities/chittorgarh/index.html चित्तौरगढ़ जानकारी] * [http://chittorgarhdarpan.com/ चित्तौडगढ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802052823/http://chittorgarhdarpan.com/ |date=2 अगस्त 2019 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राजस्थान के शहर]] [[श्रेणी:चित्तौड़गढ़ ज़िला]] [[श्रेणी:चित्तौड़गढ़ ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:राजस्थान में पर्यटन आकर्षण]] [[श्रेणी:मेवाड़]] cm3lb5awxrszyo7p8l044r88qof20nd बुंदेलखंड के शासक 0 47206 6556193 6246891 2026-05-25T07:28:14Z ~2026-31138-54 926731 /* */ सुधार 6556193 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन}} {{Multiple issues| {{विवादित|date=अगस्त 2024}} {{धोखा|date=अगस्त 2024}} }} '''[[बुन्देलखण्ड]]''' के इतिहास में यहां वैदिक काल में चेदी साम्राज्य का शासन था. ई.पू [[मौर्य राजवंश|मौर्य साम्राज्य]] इसके पश्‍चात वकाटक तथा [[गुप्त साम्राज्य]], [[जेजाकभुक्ति के चन्देल|चन्देल राजवंश]], खंगार राजपूत शासनकाल [[बुंदेल]] और [[ब्रिटिश|अंग्रेजों के शासनकाल]] का शाशनकाल रहा हैं। मुगल सम्राट अकबर के दौरान जो बचा हुआ चन्देलो का जेजाकभुक्ति राज्य युद्ध में मुगलों के पास गया और उसे बाद में बुंदेलो ने पुन: कब्जा किया वही राज्य दुबारा बसने के कारण बुंदेलखंड हो गया। == मौर्य शासनकाल == बुंदेलखंड के ज्ञात इतिहास में [[मौर्य राजवंश|मौर्यकाल]] से पहले का ऐसा राजनीतिक इतिहास उपलब्ध नहीं है, जिसमें [[बुन्देलखण्ड|बुंदेलखंड]] के संबंध में जानकारी हो। वर्तमान खोजों तथा प्राचीन [[वास्तुकला]], [[चित्रकला]], [[मूर्ति]][[कला]], भित्तिचित्रों आदि के आधार पर कहा जा सकता है कि [[महाजनपद|जनपद काल]] के बाद प्राचीन [[चेदि|चेदि जनपद]] बाद में [[पुलिंद|पुलिंद देश]] के साथ मिल गया था। सबसे प्राचीन साक्ष्य [[ऐरण|एरण]] की पुरातात्विक खोजों और उत्खननों से उपलब्ध हुए हैं। ये साक्ष्य ३०० ई.पू. के माने गए हैं। इस समय [[ऐरण|एरण]] का शासक धर्मपाल था, जिसके संबंध में मिले सिक्कों पर एरिकिण मुद्रित है। त्रिपुरी और [[उज्जयिनि]] के समान [[ऐरण|एरण]] भी एक गणतंत्र था। मत्स्य पुराण और विष्णु पुराण में मौर्य शासन के १३० वर्षों का साक्ष्य प्रस्तुत किया गया है।{{Ref_label|पुराण१|क|none}} मौर्य वंश के तीसरे राजा अशोक ने [[बुन्देलखण्ड|गौडवाना]] के अनेक स्थानों पर विहारों, मठों आदि का निर्माण कराया था। वर्तमान गुर्गी (गोलकी मठ) अशोक के समय का सबसे बड़ा विहार था। [[बुन्देलखण्ड|गौडवाना]] के दक्षिणी भाग पर अशोक का शासन था जो उसके [[उज्जैन|उज्जयिनी]] तथा [[विदिशा]] मे रहने से प्रमाणित होता है। [[विष्णु पुराण]] तथा [[मत्स्य पुराण]] में वर्णन मिलता है कि परवर्ती मौर्यशासक दुर्बल थे और कई अनेक कारण थे जिनकी वजह से अपने राज्य की रक्षा करने मे समर्थ न रहे। फलत: इस प्रदेश पर शुंग वंश का कब्जा हुआ।{{Ref_label|पुराण२|ख|none}} वृहद्थों को भास्कर पुण्यमित्र का राज्य कायम होना वाण के [[हर्षचरितम्|हर्षचरित]] से भी समर्थित है। शुंग वंश भार्गव च्वयन के वंशाधर शुनक के पुत्र शोनक से उद्भूल है। इन्होंने ३६ वर्षों तक इस क्षेत्र में राज्य किया। इसके बाद इस प्रदेश गर्दभिल्ला और नागों का अधिकार पर हुआ। जो गौडवाना के महान राजा थे शैव संप्रदाय से संबंध रखते थे भागवत पुराण और वायुपुराण में किलीकला क्षेत्र का वर्णन आया है। ये किलीकला क्षेत्र और राज्य विंध्‍य प्रदेश (नागौद) था। नागों द्वारा स्थापित शिवाल्यों के अवशेष भ्रमरा (नागौद) बैजनाथ (रीवा के पास) कुहरा (अजयगढ़) में अब भी मिलते हैं। नागों के प्रसिद्ध राजा छानाग, त्रयनाग, वहिनाग, चखनाग और भवनाग प्रमुख नाग शासक थे। भवनाग के उत्तराधिकारी वाकाटक माने गए हैं। पुराणकाल में गौडवाना का अपना एक महत्व था, मौर्य के समय में तथा उनके बाद भी यह प्रदेश अपनी गरिमा बनाए हुए था तथा इस क्षेत्र में कई महत्वपूर्ण कार्य हुए। == वाकाटक और गुप्त शासनकाल == डॉ॰वी.पी.मिरांशी के अनुसार वाकाटक वंश का सर्वश्रेष्ठ राजा विंध्‍यशक्ति का पुत्र प्रवरसेन था।{{fact}} इसने अपने साम्राज्‍य का विस्तार उत्तर में नर्मदा से आगे तक किया था। पुराणों में आए वर्णन के अनुसार उसने परिक नामक नगरी पर अधिकार किया था जिसे विदिशा राज के नागराज दैहित्र शिशुक ने अपने अधीन कर रखा था। पुरिका प्रवरसेन के राज्य की राजधानी भी रही है। वाकाटक राज्य की परंपरा तीन रूपों में पाई जाती है- * स्वतंत्र वाकाटक साम्राज्य * गुप्तकालीन वाकाटक साम्राज्‍य * गुप्तों के उपरान्त वाकाटक साम्राज्‍य कुंतीदेवी अग्निहोत्री का विचार है कि सन ३४५ ई. से वाकाटक गुप्तों के प्रभाव में आये और पाँचवीं शताब्दी के मध्य तक उनके आश्रित रहे हैं।{{fact}} कतिपय विद्वान विंध्‍यशक्ति के समय से सन् २५५ ई। तक वाकाटकों का काल मानते हैं। ये झाँसी के पास बागाट स्थान से उद्भूत है अत:गौडवाना से इनका विशेष संबंध रहा है। '''प्रमुख वाकाटक शासक:''' * प्रवरसेन प्रथम सन २७५ ई. से ३३५ ई. * रुद्रसेन प्रथम ३३५ ई. से ३६० ई. * पृथ्वीसेन ३६० ई. से ३८५ ई. * रुद्रसेन द्वितीय ३९० ई. से ४१० ई. * प्रवरसेन द्वितीय ४१० ई. से ४४० ई. * नरेन्द्रसेन ४४० ई. से ४६० ई. * पृथ्वीसेन द्वितीय ४६० ई. से ४८० ई. * हरिसेन इतिहासकारों के अनुसार हरिसेन ने पश्चिमी और पूर्वी समुद्र के बीच की सारी भूमि पर राज किया था। गुप्तवंश का उद्भव उत्तरी भारत में चतुर्थ शताब्दी में हुआ था। चीनी यात्री ह्वेनसांग जिस समय गौडवाना में आया था, उस समय भारतीय नेपोलियन समुद्रगुप्त का शासनकाल था। उसने वाकाटकों को अपने अधीन कर लिया था। कलचुरियों के उद्भव का समय भी इसी के आसपास माना गया है। समुद्रगुप्त की दिग्विजय और एरण पर उसका अधिकार शिलालेखों और ताम्रपटों के आधार पर सभी इतिहासकारों ने माना है, [[ऐरण|एरण]] की पुरातात्विक खोजों को [[डॉ॰ हरिसिंह गौर विश्वविद्यालय]] के प्रो॰ कृष्णदत्त वाजपेयी ने अपनी पुस्तिका '''[[सागर]] थ्रू एजेज''' में प्रस्तुत किया है। [[ऐरण|एरण]] के दो नाम मिलते हैं, एरिकण और स्वभोनगर। स्वभोनगर से स्पष्ट है कि यह वैभव की नगरी रही है। हटा तहसील (वर्तमान [[दमोह ज़िला|दमोह जिला]] की तहसील) के सकौर ग्राम में २४ सोने के सिक्के मिले थे, जिनमें पुलिस्त वंशी राजा संग्राम साही राजाओं के नाम अंकित हैं। इससे स्पष्ट है गौडवाना एक वैभवशाली प्रदेश था। स्‍कंदगुप्त के उपरांत बुधगुप्त के अधीन था। इसकी देखरेख मांडलीक सुश्मिचंद्र करता था। सुश्मिचंद्र ने मैत्रायणीय शाखा के मातृविष्णु और धान्य विष्णु ब्राह्मणों को एरण का शासक बनाया था जिसकी पुष्टि एरण के स्तंभ से होती है। सुश्मिचंद्र गुप्त का शासन यमुना और नर्मदा के बीच के भाग पर माना गया है। गुप्तों की अधीनता स्वीकार करने वालों में उच्छकल्प और परिव्राजकों का नाम लिया जाता है। पाँचवी शताब्दी के आसपास उच्छकल्पों की राजसत्ता की स्थापना हुई थी। ओधदेव इस वंश का प्रतीक था। इस वंश के चौथे शासक व्याघ्रदेव के वाकाटकों की अधीनता स्वीकार कर ली थी। इसके शासकों में जयनाथ और शर्वनाथ के शासनकाल के अनेक दानपत्र उपलब्ध हुए हैं जिनसे पता चलता है कि उच्छकल्पों की राजधानी उच्छकल्प (वर्तमान उचेहरा) में थी। इनके शासन में आने वाले भूभाग के महाकांतर प्रदेश कहा जाता है। इसी के पास परिव्राजकों की राजधानी थी। विक्रम की चौथी सदी में परिव्राजकों ने अपने राज्य की स्थापना की थी। इनका राज्य वम्र्मराज्य भी कहा जाता है। वम्र्मराज्य पर बाद में नागौद के परिहारों ने अपना शासन जमा लिया था। इतिहासकारों ने पाँचवी शताब्दी के अंत तक पर हूण शासकों का शासन करना स्वीकार किया है। हूणों का प्रमुख तोरमाण था, जिसने गुप्तों को पराजित करके पूर्वी मालवा तक अपना साम्राज्य बढ़ाया था। एरण के वाराहमूर्ति शिलालेख में तोरमण के ऐश्वर्य की चर्चा है। इतिहासकारों के अनुसार भानुगुप्त और तोरमाण हर्षवर्धन के पूर्व का समय अंधकारमय है। चीनी यात्री [[ह्वेन त्सांग|ह्वेनसांग]] के यात्रा विवरण में शासन गौडवंशी राजा के द्वारा चलाया जाना बताया गया है बाद सूरजपाल , तेजकर्ण, वज्रदामा, कीर्तिराज आदि शासक हुए पर इन्होनें कोई उल्लेखनीय योगदान नहीं दिया। == चन्देलों का शासन काल== आज का बुंदेलखंड चन्देल साम्राज्य का केंद्र था। चन्देल वंश मूल वशं हैहय वंश है जो चन्द्रवंशी क्षत्रियों की प्रमुख शाखा है। इन्हें अपने पुरात्वक शैव तथा वैष्णव तत्व के कारण इन्हें कई चमत्कार वरदान प्राप्त। जेजाकभुक्ति के चन्देल शासकों में प्रमुख इस प्रकार हैं - * नन्नुक (चन्द्रवर्मन द्वितीय) सन् ८३१ ई. * वाक्पतिवर्मन सन् ८४५ ई. * यशोवर्मन ९३० ई. * धंगवर्मन सन् ९५० ई. * गंदवर्मन सन् १००० ई. * विद्याधरवर्मन १०२५ ई. * विजयपालवर्मन १०४० ई. * देववर्मन १०५५ ई. * कीर्तिवर्मन सन् १०६० ई. * सल्लक्षणवर्मन ११०० ई. * जयवर्मन १११० ई. * पृथ्वीवर्मन ११२० ई. * मदनवर्मन ११२९ ई. * परमर्दिवर्मन ११६५ ई. * त्रैलोक्यवर्मन १२०३ ई. * वीरवर्मन १२४५ ई. * भोजवर्मन १२८२ ई. * हम्मीरवर्मन * वीरवर्मन द्वितीय १३०० ई. * भल्लालदेववर्मन द्वितीय * परमर्दिवर्मन द्वितीय * कीर्तिवर्मन द्वितीय १५२० ई. * रामचन्द्रवर्मन १५६९ ई. चन्देल काल में बुंदेलखंड में मूर्तिकला, वास्तुकला तथा अन्य कलाओं का विशेष विकास हुआ। सन् ११८२-८३ में चौहानों ने चन्देलों की एक टुकड़ी को सिरसागढ़ में पराजित किया था परंतु महोबा में परमर्दिवर्मन से पराजित हुए। १२०२ में परमर्रिवर्मन की वीर्य पूर्वक लड़ते हुए तुर्की के विरूद्ध युद्ध के समय मृत्यु हो गई तथा चन्देल साम्राज्य के सामंत स्वतंत्र हो गए, हालांकि परमर्दिवर्मन के 11 वर्षीय पुत्र त्रैलोक्यवर्मन ने १२०६ की काकददहा में तुर्की तथा अन्य युद्ध में बंगाल, त्रिकलिंग, दहला, कन्नौज इत्यादि पुनः जीत लिए थे। खिलजी वंश का शासन संवत् १३७७ तक माना गया है। अलाउद्दीन खिलजी ने हम्मीरवर्मन के उप्पर आक्रमण किया था परंतु बेतवा-यमुना के संगम पर पराजित हुआ। अलाउद्दीन खिलजी को उसके मंत्री मलिक काफूर ने मारा, मुबारक के बनने पर खुसरो ने उसे समाप्त किया। लेकिन [[विंध्य प्रदेश]] [[चन्देल]] शासकों के हाथ में ही रहे। इसी समय नरसिंहराय ने ग्वालियर पर अपना अधिकार किया। बाद में ये तोमरों के अधीन हो गया। मानसी तोमर [[ग्वालियर]] के प्रसिद्ध राजा माने गए हैं। बुंदेलखंड के अधिकांश राजाओं ने अपनी स्वतंत्र सत्ता बनानी प्रारंभ कर दी थी फिर वे किसी न किसी रूप में दिल्ली के तख्त से जुड़े रहते थे। बाबर के बाद हुमायूँ, [[अकबर]], [[जहाँगीर|जहांगीर]] और [[शाह जहाँ|शाहजहाँ]] के शासन स्मरणीय है। चन्देलों ने अंत तक इस्लाम शाह और सुरियों से युद्ध किया और वीरगति को प्राप्त ही गए सब। == बुन्देलों का शासनकाल == बुन्देल सूर्यवंशी गहरवारो की शाखा है। बुंदेल शुरवात में प्रमुखता चन्देल साम्राज्य के सामंत रहे शुरुवात से 1546 तक फिर जब चन्देलों का पतन हुआ तो बचा हुआ राज्य जो इनके पास आया जेजाकभुक्ति का वो इनके नाम पे बुंदेलखंड हो गया। इनमे पहला सामंत रहा था वीरभद्र। वीरभद्र के पाँच विवाह और पाँच पुत्र प्रसिद्ध हैं- इनमें रणधीर द्वितीय रानी से, कर्णपाल तृतीय रानी से, हीराशी, हंसराज और कल्याणसिंह पँचम रानी से थे। वीरभद्र के बाद कर्णपाल (१०८७ ई. से १११२ ई.) गद्दी पर बैठा। उसकी चार पत्नियाँ थीं। प्रथम के कन्नारशाह, उदयशाह और जामशाह पैदा हुए। द्वितीय पत्नी से शौनक देव तथा नन्नुकदेव तथा चतुर्थ पत्नी से वीरसिंहदेव का जन्म हुआ। कन्नारशाह (१११२ ई.-११३० ई.), शौनकदेव (११३० ई.-११५२ ई.), नन्नुकदेव (११५२ ई.-११६९ ई.) महोनी व वीरसिंह के पुत्र मोहनपति (११६९ ई.-११९७ ई.), अभयभूपति (११६९ ई.-१२१५ ई.) गद्दी पर आए। अर्जुनपाल अभयभूपति का पुत्र था। ये १२१५ ई. से १२३१ ई. तक गद्दी पर रहा। उसने तीन विवाह किए। दूसरी रानी से सोहनपाल का जन्म हुआ। यह ओरछा बसाने में विशेष सहायक माना जाता है। == अंग्रेजी राज्य में विलयन == बुंदेलखडं की सीमाएं छत्रसाल के समय तक अत्यंत व्यापक थीं, इस प्रदेश में उत्तर प्रदेश के झाँसी, हमीरपुर, जालौन, बाँदा, मध्यप्रदेश के [[सागर]], [[जबलपुर]], [[नरसिंहपुर]], [[होशंगाबाद]], [[मंडला]] तथा मालवा संघ के शिवपुरी, कटेरा, पिछोर, कोलारस, भिंड, लहार और मांडेर के जिले और परगने शामिल थे। इस पूर भूभाग का क्षेत्रफल लगभग ३००० वर्गमील था। अंग्रेजी राज्य में आने से पूर्व बुंदेलखंड में अनेक जागीरें और छोटे-छोटे राज्य थे। बुंदेलखंड कमिश्नरी का निर्माण सन् १८२० में हुआ। सन् १८३५ में जालौन, हमीरपुर, बाँदा के जिलों को उत्तर प्रदेश और सागर जिला को मध्यप्रदेश में मिला दिया गया, जिसकी देख-रेख आगरा से होती थी। सन् १८३९ में सागर और दमोह जिला को मिलाकर एक कमिश्नरी बना दी गई, जिसकी देखरेख झाँसी से होती थी। कुछ दिनों बाद कमिश्नरी का कार्यालय झांसी से नौगांव आ गया। सन् १८४२ में सागर, दमोह जिलों में अंग्रेजों के खिलाफ बहुत बड़ा आंदोलन हुआ परंतु फूट डालने की नीति के द्वारा शांति स्थापित कर दी गई। इसके बाद बुंदेलखंड का इतिहास अंग्रेजी साम्राज्य की नीतियों की ही अभिव्यक्ति करता है। अनेक शहीदों ने समय समय पर स्वतंत्रता के आंदोलन छेड़े परंतु महात्‍मा गाँधी जैसे प्रमुख नेताओं के आने तक कुछ ठोस उपलब्धि प्राप्‍त नहीं हो सकी। == सन्दर्भ == === टीका टिप्पणी === <div style=font-size:90%;> &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''क.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|पुराण१|क|none}} उद्धरिष्यति कौटिल्य सभा द्वादशीम, सुतान्।<br /> मुक्त्वा महीं वर्ष शलो मौर्यान गमिष्यति।।<br /> इत्येते दंश मौर्यास्तु ये मोक्ष्यनिंत वसुन्धराम्।<br /> सप्त त्रींशच्छतं पूर्ण तेभ्य: शुभ्ङाग गमिष्यति। &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''ख.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|पुराण२|ख|none}} तेषामन्ते पृथिवीं दस शुंगमोक्ष्यन्ति।<br /> पुण्यमित्रस्सेना पतिस्स्वामिनं हत्वा राज्यं करिष्यति।।'''विष्णुपुराण''' तुभ्य: शुंगमिश्यति।<br /> पुष्यमिन्नस्तु सेनानी रुद्रधृत्य स वृहदथाल<br /> कारयिष्यीत वै राज्यं षट् त्रिशंति समानृप:।।'''मत्स्य पुराण''' </div> {{बुंदेलखंड के शासक }} [[श्रेणी:बुंदेलखंड]] pw72u3r48798lxsniet10ejnr1aab9n पंचशील 0 51007 6556167 6463806 2026-05-25T05:43:03Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556167 wikitext text/x-wiki :''यह लेख राजनैतिक पंचशील सिद्धांतो के बारें में है, [[बौद्ध धर्म]] के [[पंचशील (बौद्ध आचार)|पंचशील]] सिद्धांत के लिए [[पंचशील (बौद्ध आचार)|यहां]] देखे।'' '''शांतिपूर्ण सह-अस्तित्व के पांच सिद्धांत''', जिन्हें '''पंचशील''' भी कहा जाता है, का उल्लेख चीन-भारतीय समझौते 1954 की प्रस्तावना में किया गया था।<ref>The full text of this agreement (which entered into force on 3 June 1954) is in ''United Nations Treaty Series'', vol. 299, United Nations, pp. 57-81. Available at http://treaties.un.org/doc/publication/unts/volume%20299/v29.pdf{{Dead link|date=अक्तूबर 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web|title=AGREEMENT BETWEEN THE REPUBLIC OF INDIA AND THE PEOPLE'S REPUBLIC OF CHINA ON TRADE AND INTERCOURSE BETWEEN TIBET REGION OF CHINA AND INDIA [1954] INTSer 5|url=http://www.commonlii.org/in/other/treaties/INTSer/1954/5.html|access-date=2020-06-24|website=www.commonlii.org}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> सिद्धांतों को बाद में चीन के संविधान की प्रस्तावना सहित कई प्रस्तावों और बयानों में अपनाया गया।<ref name=":3">{{Cite web|last=Jiabao|first=Wen|date=28 June 2004|others=Speech by Wen Jiabao Premier of the State Council of the People's Republic of China At Rally Commemorating the 50th Anniversary of The Five Principles of Peaceful Coexistence|title=Carrying Forward the Five Principles of Peaceful Coexistence in the Promotion of Peace and Development|url=http://tr.china-embassy.org/eng/xwdt/t140777.htm|access-date=2021-03-01|website=tr.china-embassy.org|quote=Enshrined in China's Constitution, the Five Principles have long been held as the cornerstone of China's independent foreign policy of peace.}}</ref> ==सिद्धांत== पांच सिद्धांत, जैसा कि चीन-भारतीय समझौते 1954 में कहा गया है, इस प्रकार सूचीबद्ध हैं: (1) एक दूसरे की प्रादेशिक अखंडता और प्रभुसत्ता का सम्मान करना (2) एक दूसरे के विरुद्ध आक्रामक कार्यवाही न करना (3) एक दूसरे के आंतरिक विषयों में हस्तक्षेप न करना (4) समानता और परस्पर लाभ की नीति का पालन करना तथा (5) शांतिपूर्ण सह अस्तित्व की नीति में विश्वास रखना। == इतिहास == पंचशील समझौता आर्थिक और सुरक्षा सहयोग को आगे बढ़ाने के लिए भारत और चीन के बीच सबसे महत्वपूर्ण संबंधों में से एक के रूप में कार्य करता है। पांच सिद्धांतों की एक अंतर्निहित धारणा यह थी कि नए स्वतंत्र राज्य उपनिवेशवाद के बाद अंतरराष्ट्रीय संबंधों के लिए एक नया और अधिक सैद्धांतिक दृष्टिकोण विकसित करने में सक्षम होंगे। एक भारतीय राजनयिक और चीन के विशेषज्ञ वी. वी. परांजपे के अनुसार, पंचशील के सिद्धांतों को पहली बार सार्वजनिक रूप से झोउ एनलाई द्वारा तैयार किया गया था - "31 दिसंबर, 1953 को तिब्बती व्यापार वार्ता में भारतीय प्रतिनिधिमंडल का स्वागत करते हुए [...] के रूप में "विदेशों के साथ चीन के संबंधों को नियंत्रित करने वाले पांच सिद्धांत।""<ref name=":2">{{Cite web|last=Paranjpe|first=V. V.|author-link=V. V. Paranjpe|date=2004-06-26|title=Panchsheel: The untold story|url=https://www.hindustantimes.com/india/panchsheel-the-untold-story/story-slr90x4s083wXbl8AqWIKM.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20170417125620/http://www.hindustantimes.com/india/panchsheel-the-untold-story/story-slr90x4s083wXbl8AqWIKM.html|url-status=dead|archive-date=April 17, 2017|access-date=2020-11-10|website=Hindustan Times|language=en}}</ref> फिर 18 जून 1954 को दिल्ली में एक संयुक्त बयान में,<ref name=":2" /> सिद्धांतों पर भारत के प्रधान मंत्री, जवाहरलाल नेहरू और प्रीमियर चाऊ-एन-लाई द्वारा जोर दिया गया था। बीजिंग में भारत-चीन संधि पर हस्ताक्षर के कुछ ही दिनों बाद कोलंबो, श्रीलंका में एशियाई प्रधान मंत्री सम्मेलन के समय दिया गया प्रसारण भाषण। नेहरू ने यहां तक ​​कहा: "यदि इन सिद्धांतों को पारस्परिक रूप से मान्यता दी गई थी सभी देशों के संबंध हैं, तो वास्तव में शायद ही कोई संघर्ष होगा और निश्चित रूप से कोई युद्ध नहीं होगा।"<ref>Nehru, "The Colombo Powers’ Peace Efforts", broadcast from Colombo 2 May 1954, ''Jawaharlal Nehru’s and Mr Sanju from Poojapura, Speeches'', vol. 3, ''March 1953–August 1957'' (New Delhi: Government of India, Ministry of Information and Broadcasting, 1958), p. 253.</ref> यह सुझाव दिया गया है कि पांच सिद्धांत आंशिक रूप से इंडोनेशियाई राज्य के पांच सिद्धांतों के रूप में उत्पन्न हुए थे। जून 1945 में सुकर्णो, इंडोनेशियाई नाटी ओनालिस्ट नेता ने पांच सामान्य सिद्धांतों, या पंचशील की घोषणा की थी, जिस पर भविष्य की संस्थाओं की स्थापना की जानी थी। 1949 में इंडोनेशिया स्वतंत्र हुआ।<ref>Henri Grimal, ''Decolonization: The British, French, Dutch and Belgian Empires, 1919-1963'', trans. Stephan de Vos, Routledge & Kegan Paul, London, 1978, pp. 190 and 209-12.</ref> पांच सिद्धांतों को संशोधित रूप में अप्रैल 1955 में बांडुंग, इंडोनेशिया में ऐतिहासिक एशियाई-अफ्रीकी सम्मेलन में जारी दस सिद्धांतों के एक बयान में शामिल किया गया था, जिसने इस विचार को बनाने के लिए किसी भी अन्य बैठक से अधिक किया कि औपनिवेशिक राज्यों के पास कुछ खास था। दुनिया की पेशकश करें। "भारत, यूगोस्लाविया और स्वीडन द्वारा संयुक्त रूप से प्रस्तुत शांतिपूर्ण सह-अस्तित्व पर एक प्रस्ताव को संयुक्त राष्ट्र महासभा द्वारा 1957 में सर्वसम्मति से स्वीकार किया गया था।"<ref>Somnath Ghosh. [https://www.rgics.org/wp-content/uploads/From-Panchsheel-to-RCEP.pdf India's Place in the World: From Panchsheel to RCEP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230420025641/http://www.rgics.org/wp-content/uploads/From-Panchsheel-to-RCEP.pdf |date=20 अप्रैल 2023 }}। Rajiv Gandhi Institute for Contemporary Studies''. Retrieved on 10 November 2020.</ref> पांच सिद्धांतों के रूप में उन्हें कोलंबो और अन्य जगहों पर अपनाया गया था, 1961 में बेलग्रेड, यूगोस्लाविया में स्थापित गुटनिरपेक्ष आंदोलन का आधार बना।<ref name="Mohan">{{cite web|last=Mohan|first=C. Raja|date=7 March 2011|title=How to intervene|url=http://www.indianexpress.com/news/how-to-intervene/758818/|access-date=25 September 2020|publisher=The Indian Express}}</ref> चीन ने अक्सर पांच सिद्धांतों के साथ अपने घनिष्ठ संबंध पर जोर दिया है।<ref name="50anniv">{{Cite news|url=http://news.xinhuanet.com/english/2005-04/08/content_2803638.htm|title=Backgrounder: Five principles of peaceful coexistence|date=2005-04-08|access-date=2009-09-23|publisher=Xinhuanet}}</ref> इसने उन्हें शांतिपूर्ण सहअस्तित्व के पांच सिद्धांतों के रूप में, दिल्ली में दिसंबर 1953 से अप्रैल 1954 तक पीआरसी सरकार के प्रतिनिधिमंडल और भारत सरकार के प्रतिनिधिमंडल के बीच संबंधों पर हुई बातचीत की शुरुआत में सामने रखा था। अक्साई चिन के विवादित क्षेत्रों के संबंध में और जिसे चीन दक्षिण तिब्बत और भारत अरुणाचल प्रदेश कहता है। ऊपर वर्णित 28 अप्रैल 1954 का समझौता आठ वर्षों तक चलने के लिए निर्धारित किया गया था।<ref>The 8-year provision is in Article 6 of the Agreement.</ref> जब यह समाप्त हो गया, तो संबंधों में पहले से ही खटास आ रही थी, समझौते के नवीनीकरण का प्रावधान नहीं किया गया था और दोनों पक्षों के बीच चीन-भारतीय युद्ध छिड़ गया था। 1979 में, जब भारत के तत्कालीन विदेश मंत्री और भविष्य के प्रधान मंत्री अटल बिहारी वाजपेयी चीन गए, तो पंचशील शब्द ने चीनियों के साथ बातचीत के दौरान बातचीत में अपना रास्ता खोज लिया।<ref>{{Cite news|last=Trumbull|first=Robert|date=1979-02-18|title='Panchsheel' Is Revived, But . . .|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1979/02/18/archives/more-than-himalayas-still-separate-india-china.html|access-date=2020-11-10|issn=0362-4331}}</ref> संधि की 50वीं वर्षगांठ पर, चीन जनवादी गणराज्य के विदेश मंत्रालय ने कहा कि "शांतिपूर्ण सह-अस्तित्व के पांच सिद्धांतों के आधार पर एक नई अंतर्राष्ट्रीय व्यवस्था" का निर्माण किया जाना चाहिए।<ref>{{Cite web|date=1 April 2004|title=Build a new international order on the basis of the Five Principles of Peaceful Coexistence — Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China|url=http://in.china-embassy.org/eng/ssygd/fiveprinciple/t82103.htm|access-date=25 September 2020|website=Embassy of China in New Delhi}}</ref> इसके अलावा 2004 में, प्रीमियर वेन जियाबाओ ने कहा,<ref name=":3" /> {{Blockquote|text=यह पांच सिद्धांतों के आधार पर है कि चीन ने 165 देशों के साथ राजनयिक संबंध स्थापित और विकसित किए हैं और 200 से अधिक देशों और क्षेत्रों के साथ व्यापार, आर्थिक, वैज्ञानिक, तकनीकी और सांस्कृतिक आदान-प्रदान और सहयोग किया है। यह पांच सिद्धांतों के आधार पर है कि चीन ने शांति वार्ता के माध्यम से अधिकांश पड़ोसियों के साथ सीमा मुद्दों को हल किया है और अपने आसपास के क्षेत्रों में शांति और स्थिरता बनाए रखी है। और यह पाँच सिद्धांतों के आधार पर है कि चीन ने बिना किसी राजनीतिक बंधन के आर्थिक और तकनीकी सहायता प्रदान की है [...]}} जून 2014 में, भारत के उपराष्ट्रपति हामिद अंसारी का चीन द्वारा बीजिंग में लोगों के ग्रेट हॉल में पंचशील संधि पर हस्ताक्षर करने की 60 वीं वर्षगांठ के उपलक्ष्य में स्वागत किया गया था।<ref name=":1">{{Cite news|last=Krishnan|first=Ananth|date=2014-06-24|title=In China's new diplomacy, a revival of 'Panchsheel'|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/international/world/In-China%E2%80%99s-new-diplomacy-a-revival-of-%E2%80%98Panchsheel%E2%80%99/article11625142.ece|access-date=2020-09-25|issn=0971-751X}}</ref> 2017 में, चीनी नेता शी जिनपिंग ने कहा कि "चीन पंचशील के पांच सिद्धांतों से मार्गदर्शन लेने के लिए भारत के साथ काम करने के लिए तैयार है"।<ref>{{Cite web|date=2017-09-05|title=Modi China visit: Xi Jinping hails JL Nehru in meet with PM Modi, says willing to work with India on principles of Panchsheel|url=https://www.financialexpress.com/world-news/modi-china-visit-xi-jinping-hails-jl-nehru-in-meet-with-pm-modi-says-willing-to-work-with-india-on-principles-of-panchsheel/841705/|access-date=2020-11-10|website=The Financial Express|language=en-US}}</ref> ==टिप्पणी और आलोचना == भीमराव अम्बेडकर ने राज्यसभा में संधि के बारे में कहा "मुझे वास्तव में आश्चर्य है कि हमारे माननीय प्रधान मंत्री इस पंचशील को गंभीरता से ले रहे हैं [...] आप जानते होंगे कि पंचशील बुद्ध धर्म के महत्वपूर्ण भागों में से एक है। यदि श्री माओ की पंचशील में रत्ती भर भी आस्था थी, वे अपने देश के बौद्धों के साथ अलग ढंग से व्यवहार करते।"<ref name=":0">LL Mehrotra (2000). [https://tibet.net/wp-content/uploads/2017/05/Inidas-Tibet-Policy.pdf India’s Tibet Policy: An Appraisal And Options]. pp 25, 26. Tibetan Parliamentary and Policy Research Centre. Third edition. New Delhi.</ref> 1958 में, आचार्य कृपलानी ने कहा था कि पंचशील "पाप में पैदा हुआ था" क्योंकि यह एक राष्ट्र के विनाश के साथ स्थापित किया गया था; भारत ने प्राचीन तिब्बत के विनाश को मंजूरी दे दी थी।<ref name=":0" /> 2014 में, एक चीनी विद्वान झाओ गेंचेंग ने कहा कि सतह पर पंचशील बहुत सतही लग रहा था; लेकिन शी जिनपिंग प्रशासन के तहत यह फिर से प्रासंगिक हो गया है।<ref name=":1" /> 2014 में, राम माधव ने इंडियन एक्सप्रेस में "मूविंग बियॉन्ड द पंचशील डिसेप्शन" शीर्षक से एक लेख लिखा और कहा कि अगर भारत और चीन पंचशील ढांचे से आगे बढ़ने का फैसला करते हैं, तो इससे दोनों देशों को फायदा होगा।<ref>{{Cite web|last=Madhav|first=Ram|author-link=Ram Madhav|date=2014-06-28|title=Moving beyond the Panchsheel deception|url=https://indianexpress.com/article/opinion/columns/moving-beyond-the-panchsheel-deception/|access-date=2020-09-25|website=The Indian Express|language=en}}</ref> == पांच सिद्धांतों वाले दस्तावेजों की सूची == === चीन === * चीन के संविधान की प्रस्तावना<ref name=":3" /> === चीन और अफगानिस्तान === * मैत्री और आपसी गैर-आक्रामकता समझौता, 1960<ref name=":4">{{Cite book|last=Tzou|first=Byron N.|url=https://books.google.com/books?id=OHuybRYYE4YC|title=China and International Law: The Boundary Disputes|date=1990|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-93462-0|pages=32|language=en}}</ref> * सीमा संधि, 1963<ref name=":4" /> === चीन और बर्मा === * संयुक्त वक्तव्य, 20 जून, 1954<ref name=":4" /> * मित्रता की संधि और पारस्परिक गैर-आक्रामकता समझौता, 1960<ref name=":4" /> * सीमा के प्रश्न पर समझौता, 1960<ref name=":4" /> * सीमा संधि, 1960<ref name=":4" /> === चीन और कंबोडिया === * संयुक्त वक्तव्य, 1958<ref name=":4" /> * मित्रता की संधि और पारस्परिक गैर-आक्रामकता समझौता, 1960<ref name=":4" /> * संयुक्त विज्ञप्ति, 1960<ref name=":4" /> === चीन और भारत === * भारत चीन संयुक्त प्रेस विज्ञप्ति, 23 दिसंबर 1988<ref>{{cite web |title = Sino-Indian Joint Press Communique (Beijing, 23 December 1988) |url = https://www.fmprc.gov.cn/mfa_eng/wjdt_665385/2649_665393/t15800.shtml |access-date=2021-02-28|website=www.fmprc.gov.cn}}</ref> * [[सीमा शांति और शांति समझौता, 1993]][https://en.wikipedia.org/wiki/Border_Peace_and_Tranquility_Agreement,_1993] * [[सीमा शांति और शांति समझौता, 1993#सैन्य विश्वास निर्माण उपायों पर समझौता, 1996|सैन्य विश्वास निर्माण उपायों पर समझौता, 1996]][https://en.wikipedia.org/wiki/Border_Peace_and_Tranquility_Agreement,_1993#Agreement_on_Military_Confidence_Building_Measures,_1996] * संबंधों और व्यापक सहयोग के सिद्धांतों पर घोषणा, 2003 * वास्तविक नियंत्रण रेखा, 2005 के साथ सैन्य विश्वास निर्माण उपायों के कार्यान्वयन के तौर-तरीकों पर प्रोटोकॉल * [[भारत-चीन सीमा प्रश्न, 2005 के निपटान के लिए राजनीतिक मानकों और मार्गदर्शक सिद्धांतों पर समझौता]][https://en.wikipedia.org/wiki/Agreement_on_the_Political_Parameters_and_Guiding_Principles_for_the_Settlement_of_the_India-China_Boundary_Question,_2005] *शांति और समृद्धि के लिए चीन-भारत सामरिक और सहकारी साझेदारी, 2005<ref>{{Cite web|date=12 April 2005|title=China, India to Build Strategic Partnership|url=http://www.china.org.cn/english/2005/Apr/125627.htm|access-date=2021-07-02|website=www.china.org.cn|publisher=Xinhua News Agency}}</ref> * रक्षा के क्षेत्र में आदान-प्रदान और सहयोग के लिए भारत के रक्षा मंत्रालय और चीन के राष्ट्रीय रक्षा मंत्रालय के बीच समझौता ज्ञापन, 2006<ref>{{cite web |title = Memorandum of Understanding between the Ministry of Defence of the Republic of India and the Ministry of National Defence of the People's Republic of China for Exchanges and Cooperation in the field of Defence (May 28, 2006) |url = https://www.mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl/6169/Memorandum_of_Understanding_between_the_Ministry_of_Defence_of_the_Republic_of_India_and_the_Ministry_of_National_Defence_of_the_Peoples_Republic_of_C|access-date=2021-03-01|website=www.mea.gov.in}}</ref> *एक नजदीकी विकासात्मक साझेदारी के निर्माण पर संयुक्त वक्तव्य, 2014<ref>{{Cite web|date=|title=Joint Statement between the Republic of India and the People's Republic of China on Building a Closer Developmental Partnership (September 19, 2014)|url=https://www.mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl/24022/Joint+Statement+between+the+Republic+of+India+and+the+Peoples+Republic+of+China+on+Building+a+Closer+Developmental+Partnership|access-date=2021-03-01|website=www.mea.gov.in}}</ref> === चीन और नेपाल === * राजनयिक संबंधों के सामान्यीकरण पर समझौता, 1955<ref name=":4" /> * पीआरसी और नेपाल साम्राज्य के बीच संधि, 1956<ref name=":4" /> * नेपाल को आर्थिक सहायता पर समझौता, 1956<ref name=":4" /> * सीमा के प्रश्न पर समझौता, 1960<ref name=":4" /> *शांति और मित्रता की संधि, 1960<ref name=":4" /> * सीमा संधि, 1961<ref name=":4" /> === चीन और पाकिस्तान === * सीमा समझौता, 1963 (दस सिद्धांत)<ref name=":4" /> == इन्हें भी देखें == * [[पंचशील (बौद्ध आचार)]] * [[भारतीय विदेश संबंधों का इतिहास]][https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_Indian_foreign_relations] == References == {{Reflist}} == अग्रिम पठन == * [https://treaties.un.org/doc/publication/unts/volume%20299/v299.pdf संधि श्रृंखला] * (June 2014) ''[http://www.mea.gov.in/Uploads/PublicationDocs/191_panchsheel.pdf Panchsheel]''. External Publicity Division, Ministry Of External Affairs, Government Of India. * Sophie Richardson (December 2009). ''China, Cambodia, and the Five Principles of Peaceful Coexistence''. Columbia University Press. {{ISBN|9780231143868}} [[श्रेणी: चीन का संविधान]] [[श्रेणी: चीन-भारत संबंध]] [[श्रेणी: पीपुल्स रिपब्लिक ऑफ चाइना डिप्लोमेसी]] [[श्रेणी: भारत की विदेश नीति के सिद्धांत]] [[श्रेणी:राजनय]] 2irsslsurybzd51ugu6bwnw4xgrf3mz अपाचे सर्वर 0 60981 6555965 6487163 2026-05-24T12:35:52Z धनु कुमार 809542 6555965 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} [[File:Apache HTTP Server Logo (2016).svg|160px|अपाचे का प्रतीक-चिंह (लोगो)]] '''अपाचे एचटीटीपी सर्वर''' को प्राय: संक्षेप में ''अपाचे'' कहते हैं। यह एक वेब सर्वर है जिसने वर्ड वाइड वेब (World Wide Web) के आरम्भिक विकास में महती भूमिका निभायी। यह नेटस्केप के वेब सर्वर का पहला कारगर विकल्प बनकर आया। आज यह अन्य [[यूनिक्स]]-आधारित वेब सर्वरों को हर मामले में टक्कर दे रहा है। अपाचे का रखरखाव व विकास [[अपाचे सॉफ्टवेयर फाउन्डेशन]] की अगुवाई में सार्वजनिक रूप से होता है। यह सॉफ्टवेयर भिन्न-भिन्न संचालन तंत्रों के लिये उपलब्ध है। अपाचे सर्वर (Apache Server) एक लोकप्रिय वेब सर्वर सॉफ्टवेयर है, जिसका पूरा नाम Apache HTTP Server है। इसका उपयोग वेबसाइटों और वेब एप्लिकेशन को इंटरनेट पर होस्ट और सर्व करने के लिए किया जाता है। यह दुनिया के सबसे ज्यादा इस्तेमाल होने वाले ओपन-सोर्स वेब सर्वरों में से एक है, जिसे Apache Software Foundation ने विकसित किया है।<ref>{{Cite web|url=https://vittiyasaksharta.in/apache-server-kya-hai/|title=Apache Server क्या है?}}</ref> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20170922231559/http://httpd.apache.org/ अपाचे परियोजना का गृह पृष्ट] * [https://web.archive.org/web/20090205173448/http://geeksww.com/tutorials/servers/apache_web_http_server/tips_and_tricks/starting_apache_web_server_at_every_reboot_for_debian_ubuntu_linux.php Starting Apache Web Server at every Reboot (for Linux)] * [https://web.archive.org/web/20090226194712/http://www.geeksww.com/tutorials/servers/apache_web_http_server/tips_and_tricks/giving_apache_web_server_a_different_name_by_changing_source_code_before_installation.php Giving Apache Web Server A Different Name by changing Source Code Before Installation (very simple instructions)] [[श्रेणी:मुक्तस्रोत|सर्वर, अपाचे]] nqg09bal1inq0m0dxvc0mx66do4jn29 6555968 6555965 2026-05-24T12:42:40Z धनु कुमार 809542 6555968 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} [[File:Apache HTTP Server Logo (2016).svg|160px|अपाचे का प्रतीक-चिंह (लोगो)]] '''अपाचे एचटीटीपी सर्वर''' को प्राय: संक्षेप में ''अपाचे'' कहते हैं। यह एक वेब सर्वर है जिसने वर्ड वाइड वेब (World Wide Web) के आरम्भिक विकास में महती भूमिका निभायी। यह नेटस्केप के वेब सर्वर का पहला कारगर विकल्प बनकर आया। आज यह अन्य [[यूनिक्स]]-आधारित वेब सर्वरों को हर मामले में टक्कर दे रहा है। अपाचे का रखरखाव व विकास [[अपाचे सॉफ्टवेयर फाउन्डेशन]] की अगुवाई में सार्वजनिक रूप से होता है। यह सॉफ्टवेयर भिन्न-भिन्न संचालन तंत्रों के लिये उपलब्ध है। अपाचे सर्वर (Apache Server) एक लोकप्रिय वेब सर्वर सॉफ्टवेयर है, जिसका पूरा नाम Apache HTTP Server है। इसका उपयोग वेबसाइटों और वेब एप्लिकेशन को इंटरनेट पर होस्ट और सर्व करने के लिए किया जाता है। यह दुनिया के सबसे ज्यादा इस्तेमाल होने वाले ओपन-सोर्स वेब सर्वरों में से एक है, जिसे Apache Software Foundation ने विकसित किया है।<ref>{{Cite web|url=https://vittiyasaksharta.in/apache-server-kya-hai/|title=Apache Server क्या है? - वित्तीय साक्षरता|access-date=2026-05-24}}</ref> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20170922231559/http://httpd.apache.org/ अपाचे परियोजना का गृह पृष्ट] * [https://web.archive.org/web/20090205173448/http://geeksww.com/tutorials/servers/apache_web_http_server/tips_and_tricks/starting_apache_web_server_at_every_reboot_for_debian_ubuntu_linux.php Starting Apache Web Server at every Reboot (for Linux)] * [https://web.archive.org/web/20090226194712/http://www.geeksww.com/tutorials/servers/apache_web_http_server/tips_and_tricks/giving_apache_web_server_a_different_name_by_changing_source_code_before_installation.php Giving Apache Web Server A Different Name by changing Source Code Before Installation (very simple instructions)] [[श्रेणी:मुक्तस्रोत|सर्वर, अपाचे]] 8d4pf1dtrcpli3a4os5y8fkzmld15n7 6556221 6555968 2026-05-25T08:21:58Z AMAN KUMAR 911487 [[विशेष:योगदान/Sreejithk2000|Sreejithk2000]] ([[सदस्य वार्ता:Sreejithk2000|वार्ता]]) के अवतरण 6487163 पर पुनर्स्थापित : प्रचार हटाया 6556221 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2014}} [[File:Apache HTTP Server Logo (2016).svg|160px|अपाचे का प्रतीक-चिंह (लोगो)]] '''अपाचे एचटीटीपी सर्वर''' को प्राय: संक्षेप में ''अपाचे'' कहते हैं। यह एक वेब सर्वर है जिसने वर्ड वाइड वेब (World Wide Web) के आरम्भिक विकास में महती भूमिका निभायी। यह नेटस्केप के वेब सर्वर का पहला कारगर विकल्प बनकर आया। आज यह अन्य [[यूनिक्स]]-आधारित वेब सर्वरों को हर मामले में टक्कर दे रहा है। अपाचे का रखरखाव व विकास [[अपाचे सॉफ्टवेयर फाउन्डेशन]] की अगुवाई में सार्वजनिक रूप से होता है। यह सॉफ्टवेयर भिन्न-भिन्न संचालन तंत्रों के लिये उपलब्ध है। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20170922231559/http://httpd.apache.org/ अपाचे परियोजना का गृह पृष्ट] * [https://web.archive.org/web/20090205173448/http://geeksww.com/tutorials/servers/apache_web_http_server/tips_and_tricks/starting_apache_web_server_at_every_reboot_for_debian_ubuntu_linux.php Starting Apache Web Server at every Reboot (for Linux)] * [https://web.archive.org/web/20090226194712/http://www.geeksww.com/tutorials/servers/apache_web_http_server/tips_and_tricks/giving_apache_web_server_a_different_name_by_changing_source_code_before_installation.php Giving Apache Web Server A Different Name by changing Source Code Before Installation (very simple instructions)] [[श्रेणी:मुक्तस्रोत|सर्वर, अपाचे]] fjsxulg59gv2c976rwtb3scemd531me प्रकार्यात्मक समूह 0 61456 6556245 6547768 2026-05-25T09:22:50Z Д.Ильин 641263 6556245 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Benzyl acetate - functional groups and moieties.svg|right|thumb|300px|बेंजिल एसिटेट में [[इस्टर]] प्रकार्यात्मक समूह (केसरिया घेरे में) उपस्थित है।]] [[कार्बनिक रसायन]] में, किसी [[अणु]] में उपस्थित [[परमाणु|परमाणुओं]] या [[रासायनिक आबंध|बन्धों]] का वह विशिष्ट समूह जो उस [[कार्बनिक यौगिक]] के रासायनिक गुणों का निर्धारण करता है, '''प्रकार्यात्मक समूह''' (फंक्शनल ग्रुप) कहलाता है। विभिन्न अणुओं में उपस्थित प्रकार्यात्मक समूह एक ही या समान रासायनिक अभिक्रिया प्रदर्शित करेगा, चाहे अणु का आकार छोटा हो या बड़ा। == प्रमुख प्रकार्यात्मक समूहों की सारणी == === [[हाइड्रोकार्बन]] === {| class="wikitable" style="background: #ffffff; text-align: center;width:550px" |- ! रासायनिक वर्ग ! समूह ! सूत्र ! संरचनात्मक सूत्र ! उपसर्ग (Prefix) ! प्रत्यय (Suffix) ! उदाहरण |- | [[ऐल्केन]] <br>Alkane || [[Alkane|Alkyl]] | R(CH<sub>2</sub>)<sub>n</sub>H | [[Image:Alkyl-(general)-skeletal.svg|75px|Alkyl]] | alkyl- || -ane | [[Image:Ethane-2D.png|75px|methane]]<br>[[Ethane]] |- | [[ऐल्कीन]] <br>Alkene || [[Alkene|Alkenyl]] | R<sub>2</sub>C=CR<sub>2</sub> | [[Image:Alkene-2D-skeletal.svg|75px|Alkene]] | alkenyl- || -ene | [[Image:Ethylene.svg|75px|ethylene]]<br>[[Ethylene]]<br/>''(Ethene)'' |- | [[ऐल्काइन]] <br>Alkyne || [[Alkyne|Alkynyl]] | RC≡CR' | [[Image:Alkyne general.svg|100px|Alkyne]] | alkynyl- || -yne | [[Image:Acetylene-2D.svg|100px|acetylene]]<br>[[Acetylene]]<br/>''(Ethyne)'' |- |- | [[बेंजीन|बेंजीन व्युत्पाद]]<br>Benzene derivative | [[फेनिल]]<br>Phenyl | RC<sub>6</sub>H<sub>5</sub><br />RPh | [[Image:Phenyl-group.svg|75px|Phenyl]] | phenyl- || -benzene | [[Image:Cumene-skeletal.svg|55px|Cumene]]<br />[[Cumene]]<br/>''(2-phenylpropane)'' |- | [[टॉल्यूइन|टॉल्यूइन व्युत्पाद]]<br>Toluene | [[ बेंजिल]] <br>Benzyl | RCH<sub>2</sub>C<sub>6</sub>H<sub>5</sub><br />RBn | [[Image:Benzyl-group.svg|75px|Benzyl]] | benzyl- | 1-(''substituent'')toluene | [[Image:Benzyl-bromide-skeletal.svg|75px|Benzyl bromide]]<br />[[Benzyl bromide]]<br />''(α-Bromotoluene)'' |- |} === हाइड्रोजन वाले प्रकार्यात्मक समूह === {| class="wikitable" style="background: #ffffff; text-align: center;width:550px" |- ! [[रासायनिक वर्ग]] ! समूह ! सूत्र ! संरचनात्मक सूत्र ! उपसर्ग (Prefix) ! प्रत्यय (Suffix) ! उदाहरण |- | [[haloalkane]] || [[halogen|halo]] | RX | [[Image:Halide-group.svg|50px|Halide group]] | halo- || alkyl '''halide''' | [[Image:Chloroethane-skeletal.png|75px|Chloroethane]]<br>[[Chloroethane]]<br>''(Ethyl chloride)'' |- | [[fluoroalkane]] || [[fluorine|fluoro]] | RF | [[Image:Fluoro-group.svg|50px|Fluoro group]] | fluoro- || alkyl '''fluoride''' | [[Image:Fluoromethane.svg|75px|Fluoromethane]]<br>[[Fluoromethane]]<br>''(Methyl fluoride)'' |- | [[chloroalkane]] || [[chlorine|chloro]] | RCl | [[Image:Chloro-group.svg|50px|Chloro group]] | chloro- || alkyl '''chloride''' | [[Image:Chloromethane.svg|75px|Chloromethane]]<br>[[Chloromethane]]<br>''(Methyl chloride)'' |- | [[bromoalkane]] || [[bromine|bromo]] | RBr | [[Image:Bromo-group.svg|50px|Bromo group]] | bromo- || alkyl '''bromide''' | [[Image:Methyl bromide.svg|75px|Bromomethane]]<br>[[Bromomethane]]<br>''(Methyl bromide)'' |- | [[iodoalkane]] || [[iodine|iodo]] | RI | [[Image:Alkyl iodide.svg|50px|Iodo group]] | iodo- || alkyl '''iodide''' | [[Image:Iodomethane.svg|75px|Iodomethane]]<br>[[Iodomethane]]<br>''(Methyl iodide)'' |- |} === आक्सीजन वाले प्रकार्यात्मक समूह === {| class="wikitable" style="background: #ffffff; text-align: center;width:300px" |- ! [[रासायनिक वर्ग]] ! समूह ! सूत्र ! संरचनात्मक सूत्र ! उपसर्ग (Prefix) ! प्रत्यय (Suffix) ! उदाहरण |- | [[ऐल्कोहॉल]]<br>Alcohol || [[Hydroxyl]] | ROH | [[Image:Hydroxy-group-bw.svg|75px|Hydroxyl]] | hydroxy- || '''-ol''' | [[Image:Methanol-2D.svg|75px|methanol]]<br>[[Methanol]] |- | [[कीटोन]] <br>Ketone || [[Carbonyl]] | RCOR' | [[File:Ketone-group-2D-skeletal.svg|Ketone|75px]] | -oyl-&nbsp;(-COR')<br>or<br>oxo- (=O) || '''-one''' | [[Image:Butanone-structure-skeletal.png|75px|Butanone]]<br />[[Butanone]]<br>''(Methyl ethyl ketone)'' |- | [[ऐल्डिहाइड]]<br>Aldehyde || [[ऐल्डिहाइड]] | RCHO | [[Image:Skeletal formula of an aldehyde group.svg|75px|Aldehyde]] | formyl- (-COH)<br>or<br>oxo- (=O)|| '''-al''' | [[Image:Acetaldehyde-skeletal.svg|75px|acetaldehyde]]<br>[[Acetaldehyde]]<br/>''(Ethanal)'' |- | [[Acyl halide]] || Haloformyl | RCOX | [[Image:Acyl-halide-skeletal2D.svg|75px|Acyl halide]] | carbonofluoridoyl-<br/>carbonochloridoyl-<br/>carbonobromidoyl-<br/>carbonoiodidoyl- || -oyl '''halide''' | [[Image:Acetyl-chloride.svg|75px|Acetyl chloride]]<br />[[Acetyl chloride]]<br/>''(Ethanoyl chloride)'' |- |[[Carbonate ester|Carbonate]] | [[Carbonate ester]] | ROCOOR | [[Image:Carbonate-group.svg|75px|Carbonate]] | (alkoxycarbonyl)oxy- | alkyl '''carbonate''' | [[Image:Triphosgene-skeletal.png|90px|triphosgene]]<br>[[Triphosgene]]<br/>''(bis(trichloromethyl) carbonate)'' |- | [[Carboxylic acid|Carboxylate]] | [[Carboxylate]] || RCOO<sup>−</sup> | [[Image:Carboxylate-resonance-hybrid.svg|75px|Carboxylate]]<br> [[Image:Carboxylate-canonical-forms.svg|75px|Carboxylate]] | carboxy- || -oate | [[Image:Sodium-acetate-2D-skeletal.png|75px|Sodium acetate]]<br />[[Sodium acetate]]<br />''(Sodium ethanoate)'' |- | [[Carboxylic acid]] | [[Carboxyl]] || RCOOH | [[Image:Carboxylic-acid-skeletal.svg|75px|Carboxylic acid]] | carboxy- || -oic '''acid''' | [[Image:Acetic-acid-2D-skeletal.svg|75px|Acetic acid]]<br />[[Acetic acid]]<br />''(Ethanoic acid)'' |- | [[Ester]] || [[Ester]] | RCOOR' | [[Image:Ester-skeletal.svg|Ester|75px]] | alkanoyloxy-<br>or<br>alkoxycarbonyl|| alkyl alkan'''oate''' | [[Image:Ethyl butyrate.png|75px|Ethyl butyrate]]<br>[[Ethyl butyrate]]<br>''(Ethyl butanoate)'' |- | [[Methoxy]] || [[Methoxy]] | ROCH3 | [[Image:Methoxy-group.svg|75px|Methoxy]] | methoxy- | | |- | [[Organic peroxide|Hydroperoxide]] | [[Organic peroxide|Hydroperoxy]] | ROOH | [[Image:Hydroperoxide-group-2D.svg|75px|Hydroperoxy]] | hydroperoxy- | alkyl '''hydroperoxide''' | [[File:TBHP.png|75px|''tert''-Butyl hydroperoxide]]<br />[[tert-Butyl hydroperoxide|''tert''-Butyl hydroperoxide]] |- | [[Organic peroxide|Peroxide]] | [[Organic peroxide|Peroxy]] | ROOR | [[Image:Peroxy-group.svg|75px|Peroxy]] | peroxy- | alkyl '''peroxide''' | [[Image:Di-tert-butyl peroxide.svg|75px|Di-tert-butyl peroxide]]<br />[[Di-tert-butyl peroxide]] |- | [[Ether]] || [[Ether]] | ROR' | [[Image:Ether-(general).svg|75px|Ether]] | alkoxy- | alkyl '''ether''' | [[Image:Diethyl ether chemical structure.svg|75px|Diethyl ether]]<br>[[Diethyl ether]]<br>''(Ethoxyethane)'' |- | [[Hemiacetal]] || [[Hemiacetal]] | RCH(OR')(OH) | [[Image:Hemiacetal general.svg|75px|Hemiacetal]] | alkoxy -ol | -al alkyl '''hemiacetal''' | |- | [[Hemiketal]] || [[Hemiketal]] | RC(ORʺ)(OH)R' | [[File:Hemiketal-2D-skeletal.svg|75px|Hemiketal]] | alkoxy -ol | -one alkyl '''hemiketal''' | |- | [[Acetal]] || [[Acetal]] | RCH(OR')(OR") | [[Image:Generic Acetal.png|75px|Acetal]] | dialkoxy- | -al dialkyl '''acetal''' | |- | [[Ketal]] (or [[Acetal]]) || [[Ketal]] (or [[Acetal]]) | {{nowrap|RC(OR&#x02BA;)(OR&#x2034;)R'}} | [[File:Ketal-2D-skeletal.png|75px|Ketal]] | dialkoxy- | -one dialkyl '''ketal''' | |- | [[Orthoester]] || [[Orthoester]] | {{nowrap|RC(OR')(OR&#x02BA;)(OR&#x2034;)}} | [[File:Orthoester general structure.svg|75px|Orthoester]] | trialkoxy- | | |- | [[Heterocycle]] || [[Methylenedioxy]] | {{nowrap|PhOCOPh}} | [[File:Methylenedioxy skeletal.svg|75px|Methylenedioxy chemical structure.]] | methylenedioxy- | -dioxole | [[File:Benzo(d)(1,3)dioxole 200.svg|75px]]<br>[[1,3-Benzodioxole|1,2-Methylenedioxybenzene]]<br/>''(1,3-Benzodioxole)'' |- | [[Orthocarbonate ester]] || [[Orthocarbonate ester]] | {{nowrap|C(OR)(OR')(OR&#x02BA;)(OR&#x2033;)}} | [[File:Orthocarbonate-ester.svg|75px|Orthocarbonate ester]] | tetralkoxy- | ''tetraalkyl'' '''orthocarbonate''' | |} === नाइट्रोजन वाले प्रकार्यात्मक समूह === {| class="wikitable" style="background: #ffffff; text-align: center;width:700px" |- ! [[रासायनिक वर्ग]] ! समूह ! सूत्र ! संरचनात्मक सूत्र ! उपसर्ग (Prefix) ! प्रत्यय (Suffix) ! उदाहरण |- | [[Amide]] || [[Carboxamide]] | RCONR<sub>2</sub> | [[Image:Amide-(tertiary)-skeletal.svg|75px|Amide]] | carboxamido-<br>or<br>carbamoyl-|| -amide | [[Image:Acetamide skeletal.svg|75px|acetamide]]<br>[[Acetamide]]<br/>''(Ethanamide)'' |- | rowspan="4" | [[Amine]]s | [[amine|Primary amine]] | RNH<sub>2</sub> | [[Image:1°-amino-group.png|75px|Primary amine]] | amino- || -amine | [[Image:Methylamine-2D.svg|75px|methylamine]]<br>[[Methylamine]]<br/>''(Methanamine)'' |- | [[amine|Secondary amine]] | R<sub>2</sub>NH | [[Image:Amine-(secondary).png|75px|Secondary amine]] | amino- || -amine | [[Image:Dimethylamine-2D.png|75px|dimethylamine]]<br>[[Dimethylamine]] |- | [[amine|Tertiary amine]] | R<sub>3</sub>N | [[Image:Amine-(tertiary).png|75px|Tertiary amine]] | amino- || -amine | [[Image:Trimethylamine chemical structure.png|75px|trimethylamine]]<br>[[Trimethylamine]] |- | [[Quaternary ammonium cation|4° ammonium ion]] | R<sub>4</sub>N<sup>+</sup> | [[Image:Quaternary-ammonium-cation.svg|75px|Quaternary ammonium cation]] | ammonio- || -ammonium | [[Image:Choline-skeletal.svg|150px|choline]]<br>[[Choline]] |- |rowspan="4" | [[Imine]] | [[imine|Primary ketimine]] | RC(=NH)R' | [[Image:Imine-(primary)-skeletal.svg|75px|Imine]] | imino- || -imine | |- | [[imine|Secondary ketimine]] | RC(=NR'')R' | [[Image:Imine-(secondary)-skeletal.svg|75px|Imine]] | imino- || -imine | |- | [[imine|Primary aldimine]] | RC(=NH)H | [[Image:Aldimine-(primary)-skeletal.svg|75px|Imine]] | imino- || -imine | [[Image:Ethanimine skeletal.svg|150px|Ethanimine]]<br>[[Ethanimine]] |- | [[imine|Secondary aldimine]] | RC(=NR')H | [[Image:Aldimine-(secondary)-skeletal.svg|75px|Imine]] | imino- || -imine | |- | [[Imide]] || [[Imide]] | (RCO)<sub>2</sub>NR' | [[Image:Imide-group.svg|75px|Imide]] | imido- | -imide | [[Image:Succinimide.svg|75px|Succinimide]]<br>[[Succinimide]]<br>(Pyrrolidine-2,5-dione) |- | [[Azide]] | [[Azide]] | RN<sub>3</sub> | [[Image:Azide-2D.svg|75px|Organoazide]] | azido- || alkyl '''azide''' | [[Image:Phenyl azide-chemical.png|75px|Phenyl azide]]<br/>[[Phenyl azide]]<br/>(Azidobenzene) |- | [[Azo compound]] | [[Azo compound|Azo<br />(Diimide)]] | RN<sub>2</sub>R' | [[Image:Azo-group.svg|75px|Azo.pngl]] | azo- || -diazene | [[Image:Methyl-orange-skeletal.png|150px|Methyl orange]]<br/>[[Methyl orange]]<br/>(p-dimethylamino-azobenzenesulfonic acid) |- | rowspan=2|[[Cyanate]]s | [[Cyanate]] || ROCN | [[Image:Cyanate-group.svg|75px|Cyanate]] | cyanato- | alkyl '''cyanate''' |[[Image:Methyl cyanate.png|75px|Methyl cyanate]]<br>[[Methyl cyanate]] |- | [[Isocyanate]] || RNCO | [[Image:Isocyanate-group.svg|75px|Isocyanate]] | isocyanato- | alkyl '''isocyanate''' | [[Image:Methyl-isocyanate.svg|75px|Methyl isocyanate]]<br>[[Methyl isocyanate]] |- | [[Nitrate]] || [[Nitrate]] | RONO<sub>2</sub> | [[Image:Nitrate-group-2D.svg|75px|Nitrate]] | nitrooxy-, nitroxy- || alkyl '''nitrate''' | [[Image:Amyl nitrate.svg|150px|Amyl nitrate]]<br/>[[Amyl nitrate]]<br>''(1-nitrooxypentane)'' |- | rowspan=2|[[Nitrile]] | [[Nitrile]] | RCN | [[Image:Nitril (vzorec).svg|75px|Nitrile]] | cyano- | alkane'''nitrile'''<br>alkyl '''cyanide''' | [[Image:Benzonitrile.svg|75px|Benzonitrile]]<br />[[Benzonitrile]]<br>''(Phenyl cyanide)'' |- | [[Isonitrile]] || RNC | [[Image:Isocyanide-2D.png|75px|Isocyanide]] | isocyano- | alkane'''isonitrile'''<br>alkyl&nbsp;'''isocyanide''' | [[Image:Methyl isocyanide.svg|90px|Methyl isocyanide]]<br />[[Methyl isocyanide]] |- | [[Nitrite]] || [[Nitrite|Nitrosooxy]] | RONO | [[Image:Nitrite-group-2D.svg|75px|Nitrite]] | nitrosooxy- || alkyl '''nitrite''' | [[Image:Amyl nitrite.svg|150px|Amyl nitrite]]<br/>[[Isoamyl nitrite]]<br>''(3-methyl-1-nitrosooxybutane)'' |- | [[Nitro compound]] | [[Nitro functional group|Nitro]] | RNO<sub>2</sub> | [[Image:Nitro-group.svg|75px|Nitro]] | nitro- || &nbsp; | [[Image:Nitromethane2.png|75px|Nitromethane]]<br />[[Nitromethane]] |- | [[Nitroso|Nitroso compound]] | [[Nitroso]] || RNO | [[Image:Nitroso-compound-2D.svg|75px|Nitroso]] | nitroso- (Nitrosyl-) || &nbsp; | [[Image:Nitrosobenzene.png|75px|Nitrosobenzene]]<br />[[Nitrosobenzene]] |- | [[Pyridine|Pyridine derivative]] | [[Pyridine|Pyridyl]] | RC<sub>5</sub>H<sub>4</sub>N | [[Image:4-pyridyl.svg|75px|4-pyridyl group]]<br> [[Image:3-pyridyl.svg|75px|3-pyridyl group]]<br> [[Image:2-pyridyl.svg|75px|2-pyridyl group]]<br> | 4-pyridyl<br>(pyridin-4-yl) 3-pyridyl<br>(pyridin-3-yl) 2-pyridyl<br>(pyridin-2-yl) | -pyridine | [[Image:Nicotine skeletal.svg|75px|Nicotine]]<br />[[Nicotine]] |- |} === गंधक वाले प्रकार्यात्मक समूह === {| class="wikitable" style="background: #ffffff; text-align: center;width:800px" |- ! [[रासायनिक वर्ग]] ! समूह ! सूत्र ! संरचनात्मक सूत्र ! उपसर्ग (Prefix) ! प्रत्यय (Suffix) ! उदाहरण |- | [[Thiol]] | [[Thiol|Sulfhydryl]] | RSH | [[Image:Thiol-group.svg|75px|Sulfhydryl]] | sulfanyl-<br>(-SH) | -'''thiol''' | [[Image:Ethanethiol-skeletal.svg|75px|Ethanethiol]]<br />[[Ethanethiol]] |- | [[Sulfide]]<br/>([[Thioether]]) | [[Sulfide]] | RSR' | [[Image:Sulfide-group-2D.svg|75px|Sulfide group]] | ''substituent''&nbsp;sulfanyl-<br>(-SR') | di(''substituent'')&nbsp;'''sulfide''' |<br>[[Image:Dimethyl sulfide structure.svg|130px|Dimethyl sulfide]]<br><br />[[(Methylsulfanyl)methane]]&nbsp;(prefix)&nbsp;or<br/>[[Dimethyl sulfide]] (suffix) |- | [[Disulfide bond|Disulfide]] || [[Disulfide]] | RSSR' | [[Image:Disulfide general formula.svg|75px|Disulfide]] | ''substituent''&nbsp;disulfanyl-<br>(-SSR') | di(''substituent'')&nbsp;'''disulfide''' |<br/>[[Image:Dimethyl disulfide.PNG|130px|Dimethyl disulfide]]<br><br>[[(Methyldisulfanyl)methane]]&nbsp;(prefix)&nbsp;or<br>[[Dimethyl disulfide]] (suffix) |- | [[Sulfoxide]] | [[Sulfoxide|Sulfinyl]] | RSOR' | [[Image:Sulfoxide.svg|75px|Sulfinyl group]] | -sulfinyl-<br>(-SOR') | di(''substituent'')&nbsp;'''sulfoxide''' | [[Image:Dimethylsulfoxid.svg|130px|DMSO]]<br />[[(Methanesulfinyl)methane]]&nbsp;(prefix)&nbsp;or<br>[[Dimethyl sulfoxide]] (suffix) |- | [[Sulfone]] | [[Sulfone|Sulfonyl]] | RSO<sub>2</sub>R' | [[Image:Sulfone.svg|75px|Sulfonyl group]] | -sulfonyl-<br>(-SO<sub>2</sub>R') | di(''substituent'')&nbsp;'''sulfone''' | [[Image:DMSO2.svg|75px|Dimethyl sulfone]]<br/>[[(Methanesulfonyl)methane]]&nbsp;(prefix)&nbsp;or<br>[[Dimethyl sulfone]] (suffix) |- | [[Sulfinic&nbsp;acid]] || Sulfino | RSO<sub>2</sub>H | [[Image:Sulfinic-acid-2D.svg|75px]] | sulfino-<br>(-SO<sub>2</sub>H) | -'''sulfinic&nbsp;acid''' | [[Image:Hypotaurine.svg|75px|Hypotaurine]]<br />[[2-Aminoethanesulfinic acid]] |- | [[Sulfonic&nbsp;acid]] || Sulfo | RSO<sub>3</sub>H | [[Image:Sulfonic-acid.svg|75px|Sulfonyl group]] | sulfo-<br>(-SO<sub>3</sub>H) | -'''sulfonic&nbsp;acid''' | [[Image:Benzenesulfonic-acid-2D-skeletal.png|75px|Benzenesulfonic acid]]<br />[[Benzenesulfonic acid]] |- | rowspan=2|[[Thiocyanate]] | [[Thiocyanate]] || RSCN | [[Image:Thiocyanate-group.svg|75px|Thiocyanate]] | thiocyanato-<br>(-SCN) | ''substituent''&nbsp;'''thiocyanate''' | [[Image:Phenyl thiocyanate.svg|100px|Phenyl thiocyanate]]<br />[[Phenyl thiocyanate]] |- | [[Isothiocyanate]] || RNCS | [[Image:Isothiocyanate-group.svg|75px|Isothiocyanate]] | isothiocyanato-<br>(-NCS) | ''substituent''&nbsp;'''isothiocyanate''' | [[Image:Allyl-isothiocyanate-2D-skeletal.png|100px|Allyl isothiocyanate]]<br />[[Allyl isothiocyanate]] |- | [[Thione]] | [[Carbonothioyl]] | RCSR' | [[Image:Thioketone-skeletal.svg|60px|Thione]] | -thioyl-<br/>(-CSR')<br/>or<br/>sulfanylidene-<br>(=S) | -'''thione''' | [[Image:Thiobenzophenone.svg|75px|Diphenylmethanethione]]<br />[[Diphenylmethanethione]]<br/>([[Thiobenzophenone]]) |- | [[Thial]] | [[Carbonothioyl]] | RCSH | [[Image:Thial.svg|60px|Thial]] | methanethioyl-<br/>(-CSH)<br/>or<br/>sulfanylidene-<br>(=S) | -'''thial''' | |} === फॉस्फोरस वाले प्रकार्यात्मक समूह === {| class="wikitable" style="background: #ffffff; text-align: center;width:800px" |- ! [[रासायनिक वर्ग]] ! समूह ! सूत्र ! संरचनात्मक सूत्र ! उपसर्ग (Prefix) ! प्रत्यय (Suffix) ! उदाहरण |- | [[Phosphine]]<br>([[Phosphane]]) || Phosphino | R<sub>3</sub>P | [[Image:Phosphine-general.svg|75px|A tertiary phosphine]] | phosphanyl- || -phosphane | [[Image:Methylpropylphosphane-skeletal.svg|75px|Methylpropylphosphane]]<br />Methylpropylphosphane |- | [[Phosphonic acid]] | Phosphono | RP(=O)(OH)<sub>2</sub> | [[Image:Phosphonic-acid.svg|75px|Phosphono group]] | phosphono- | ''substituent'' '''phosphonic acid''' | [[Image:Benzylphosphonic-acid-2D-skeletal.png|75px|Benzylphosphonic acid]]<br />Benzylphosphonic acid |- | rowspan=2| [[Phosphate]] | rowspan=2| Phosphate | rowspan=2| ROP(=O)(OH)<sub>2</sub> | rowspan=2| [[Image:Phosphate-group.svg|75px|Phosphate group]] | rowspan=2| phosphonooxy-<br>or<br>''O''-phosphono-&nbsp;(phospho-) | rowspan=2| ''substituent'' '''phosphate''' | [[Image:G3P-2D-skeletal.png|75px|Glyceraldehyde 3-phosphate]]<br />[[Glyceraldehyde 3-phosphate|Glyceraldehyde&nbsp;3-phosphate]] (suffix) |- | [[Image:Phosphocholine.png|75px|Phosphocholine]]<br />''O''-Phosphonocholine&nbsp;(prefix)<br>([[Phosphocholine]]) |- | rowspan=2|[[Phosphodiester bonds|Phosphodiester]] | rowspan=2|[[Phosphate]] | rowspan=2|HOPO(OR)<sub>2</sub> | rowspan=2|[[Image:Phosphodiester-group.svg|75px|Phosphodiester]] | rowspan=2|<small>[(alkoxy)hydroxyphosphoryl]oxy-<br>or<br>''O''-[(alkoxy)hydroxyphosphoryl]-</small> | rowspan=2|di(''substituent'') hydrogen&nbsp;'''phosphate'''<br>or<br>phosphoric&nbsp;acid di(''substituent'')&nbsp;'''ester''' | [[DNA]] |- | <small>''O''‑[(2‑Guanidinoethoxy)hydroxyphosphoryl]‑{{Smallcaps|l}}‑serine</small>&nbsp;(prefix)<br>([[Lombricine]]) |} === बोरॉन वाले प्रकार्यात्मक समूह === {| class="wikitable" |- ! [[रासायनिक वर्ग]] ! समूह ! सूत्र ! संरचनात्मक सूत्र ! उपसर्ग (Prefix) ! प्रत्यय (Suffix) ! उदाहरण |- | [[Boronic acid]] || Borono || RB(OH)<sub>2</sub> || [[Image:Boronic-acid-2D.svg|70px]] || Borono- || ''substituent''<br>'''boronic acid''' || <div style="text-align: center;">[[Image:Phenylboronic acid.png|70px|Phenylboronic acid]]<br>[[Phenylboronic acid]]</div> |- | [[Boronic acid#Boronic esters (also named boronate esters)|Boronic ester]] || Boronate || RB(OR)<sub>2</sub> || [[Image:Boronate-ester-2D.svg|70px]] || O-[bis(alkoxy)alkylboronyl]- || ''substituent''<br>'''boronic acid'''<br>di(''substituent'') '''ester''' || |- | [[Borinic acid]] || Borino || R<sub>2</sub>BOH || [[Image:Borinic-acid-2D.svg|70px]] || Hydroxyborino- || di(''substituent'')<br>'''borinic acid''' || |- | [[Boronic acid#Borinic acids and esters|Borinic ester]] || Borinate || R<sub>2</sub>BOR || [[Image:Borinate-ester-2D.svg|70px]] || O-[alkoxydialkylboronyl]- || di(''substituent'')<br>'''borinic acid'''<br>''substituent'' '''ester''' || <div style="text-align: center;">[[Image:2-APB.png|140px|2-Aminoethoxydiphenyl borate]]<br><small>Diphenylborinic acid 2-aminoethyl ester</small><br>([[2-Aminoethoxydiphenyl borate]])</div> |} [[श्रेणी:प्रकार्यात्मक समूह]] [[श्रेणी:कार्बनिक यौगिक]] 93fj6epl40knkoruuxhhjacg7zfpagc बादशाही मस्जिद 0 74517 6556218 6555804 2026-05-25T08:10:51Z AMAN KUMAR 911487 [[विशेष:योगदान/~2026-31006-78|~2026-31006-78]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-31006-78|वार्ता]]) द्वारा किया गया1 संपादन प्रत्यावर्तित किया गया: पूर्ववत किया 6556218 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building |building_name=<font size=3>बादशाही मस्जिद </font> |image=Badshahi Mosque July 1 2005 pic32 by Ali Imran (1).jpg |caption= |location={{Flagicon|पाकिस्तान}} [[लाहौर]], [[पाकिस्तान]] |geo={{coord|31|35|18.49|N|074|18|49.63|E|format=dms|region:PK_type:landmark_scale:5000|display=inline,title}} |religious_affiliation=[[इस्लाम]] |rite= |province=[[पंजाब (पाकिस्तान)|पंजाब]] |district=[[लाहौर ज़िला|लाहौर]] |consecration_year=1671 |status=[[मस्जिद]] |leadership= [[औरंगज़ेब]] |website= |architect= |architecture_type=मस्जिद |architecture_style=[[इस्लामी स्थापत्यकला|इस्लामी]], [[मुग़ल वास्तुकला|मुगल]] |facade_direction= |year_completed=1673 |construction_cost= |capacity= |length= |width= |width_nave= |height_max= |dome_quantity=3 |dome_height_outer= |dome_height_inner= |dome_dia_outer= |dome_dia_inner= |minaret_quantity=8 (4 वर्ग, 4 छोटे अष्टकोणीय) |minaret_height={{convert|54|m|abbr=on}} (वर्ग), |spire_quantity= |spire_height= |materials= }} '''बादशाही मस्जिद''' [[पाकिस्तान]] के [[लाहौर]] में स्थित है। इस मस्जिद को 1673 ई॰ में [[मुग़ल शासकों की सूची|मुगल सम्राट]] [[औरंगज़ेब|औरंगजेब]] ने बनवाया था। यह मस्जिद मुगल काल की सौंदर्य और भव्यता का प्रत्यक्ष प्रमाण है। पाकिस्तान की इस दूसरी सबसे बड़ी मस्जिद में एक साथ 55000 हजार लोग नमाज अदा कर सकते हैं। बादशाही मस्जिद का डिजाइन दिल्ली की जामा मस्जिद से काफी मिलता-जुलता है, जिसे 1648 में औरंगजेब के पिता शाहजहां ने बनवाया था। मस्जिद लाहौर किले के नजदीक स्थित है। हाल में मस्जिद परिसर में एक छोटा संग्रहालय भी जोड़ा गया है। {{-}} == चित्र दीर्घा == <div style="text-align: center;"> <gallery> Image:Main Entrance of Badshahi Mosque.jpg|<!-- Main Entrance of the Mosque --> Image:Main chamber of Badshahi Mosque 2006.jpg|<!-- Entrance to main prayer hall --> Image:Shahi_Mosque_1.jpg|<!-- Gateway to Masjid --> Image:Shahi_Mosque_2.jpg|<!-- [[Hazuri Bagh Baradari]] in foreground --> Image:Shahi_Mosque_3.jpg|<!-- All architectural elements in harmony --> Image:Shahi_Mosque_4.jpg|<!-- Beautifully embellished main archway --> Image:Shahi_Mosque_5.jpg|<!-- View towards north-west --> Image:Shahi_Mosque_6.jpg|<!-- Cusped arch frames a minaret --> Image:Shahi_Mosque_7.jpg|<!-- [[Pietre dure]] trellis' in [[mihrab]] --> Image:Shahi_Mosque_8.jpg|<!-- Inlay detail --> Image:Shahi_Mosque_9.jpg|<!-- White marble inlay in red sandstone --> Image:Shahi_Mosque_10.jpg|<!-- [[Minar-e-Pakistan]] richly framed by an aisle arch --> Image:Shahi_Mosque_11.jpg|<!-- [[Samadhi of Ranjit Singh]] behind a minaret --> Image:Tomb of Allama Iqbal next to Badshahi Mosque main entrance.jpg|<!-- [[Tomb of Muhammad Iqbal|Iqbal's mausoleum]] adjacent to gateway --> Image:mosque minare amjad 2006.JPG|<!-- View from Iqbal Park --> </gallery> </div> == देखे == * [[जामा मस्जिद, दिल्ली]] * [[जामा मस्जिद (आगरा)|जामा मस्जिद, आगरा]] <!-- *[[Hazuri Bagh]] *[[Wazir Khan Mosque]] *[[Timeline of Muslim history]] *[[Islamic art]] --> == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commonscat|Badshahi Masjid}} * [https://web.archive.org/web/20091001171626/http://www.orientalarchitecture.com/pakistan/lahore/badshahi.php Asian Historical Architecture: Badshahi Mosque] * [http://www.islamicarchitecture.org/architecture/badshahimosque.html Badshahi Mosque Architectural Review]{{Dead link|date=जनवरी 2021 |bot=InternetArchiveBot }} <!-- {{LahoreTopics}} {{Mosques in Pakistan}} --> {{मुगल}} [[श्रेणी:१६७३ स्थापनाएं]] [[श्रेणी:१६७३ स्थापत्य]] [[श्रेणी:लाहौर में मस्जिदें]] [[श्रेणी:मुगल स्थापत्य]] [[श्रेणी:लाहौर]] cwhohwkuke7m8v91gnqbs0fbav3ptfm पश्चिमी अफ्रीका 0 100025 6556278 6547512 2026-05-25T11:47:28Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556278 wikitext text/x-wiki {|<!-- This table keeps maps to the right, to not overlap the -- region-table, but it might overlap for some browsers. -- DON'T USE "align=right" but use style="float:right" as -- the right-side alignment used by infoboxes. --> width=155px style="float:right; margin-right:0.0em;" |[[File:Africa-regions.svg|thumb|150px|अफ़्रीका के क्षेत्र: {{legend|#0000FF|[[उत्तर अफ़्रीका|उत्तरी अफ्रीका]]}} {{legend|#00FF00|[[पश्चिमी अफ्रीका]]}} {{legend|#FF00FF|[[मध्य अफ्रीका]]}} {{legend|#FFC000|[[पूर्वी अफ्रीका]]}} {{legend|#FF0000|[[दक्षिण अफ्रीका|दक्षिणी अफ्रीका]]}}]] |} {{Infobox settlements|name=पश्चिमी अफ्रीका|settlement_type=क्षेत्र|image=[[चित्र:Africa-countries-WAFU-UFOA.png|300px]]|subdivision_name=[[अफ्रीका]]|subdivision_type=[[महाद्वीप]]|timezone=[[यूटीसी−०१:००]] से [[यूटीसी+०१:००]]}} [[अफ़्रीका|अफ्रीका]] [[महाद्वीप]] के पश्चिम भाग को '''पश्चिमी अफ्रीका''' कहते हैं। पश्चिमी अफ़्रीका या पश्चिमी अफ़्रीका, अफ़्रीका का सबसे पश्चिमी क्षेत्र है । संयुक्त राष्ट्र पश्चिमी अफ्रीका को बेनिन ,बुर्किना फासो ,केप वर्डे ,गाम्बिया ,घाना ,गिनी ,गिनी-बिसाऊ ,आइवरी कोस्ट ,लाइबेरिया ,माली ,मॉरिटानिया ,नाइजर ,नाइजीरिया ,सेनेगल ,सिएरा लियोन और टोगो के 16 देशों के रूप में परिभाषित करता है। , साथ ही सेंट हेलेना, असेंशन और ट्रिस्टन दा कुन्हा ( यूनाइटेड किंगडम ओवरसीज़ टेरिटरी )। पश्चिम अफ्रीका की जनसंख्या 2021 तक 419 मिलियन और 2017 तक 381,981,000 होने का अनुमान है, जिसमें 189,672,000 महिलाएं और 192,309,000 पुरुष थे। यह क्षेत्र जनसांख्यिकीय रूप से और आर्थिक रूप से अफ्रीकी महाद्वीप पर सबसे तेजी से विकसित होने वाले क्षेत्रों में से एक है। पश्चिम अफ़्रीका के प्रारंभिक इतिहास में कई प्रमुख क्षेत्रीय शक्तियाँ शामिल थीं जिनका तटीय और आंतरिक व्यापार नेटवर्क के विभिन्न हिस्सों पर प्रभुत्व था,जैसे कि माली और गाओ साम्राज्य । पश्चिम अफ़्रीका,अरब -प्रभुत्व वाले उत्तरी अफ़्रीका और महाद्वीप के आगे दक्षिण के बीच व्यापार मार्गों के चौराहे पर स्थित है ,जो सोने ,उन्नत लौह-कर्म और हाथीदांत जैसे विशेष सामानों का स्रोत है । यूरोपीय अन्वेषण में समृद्ध स्थानीय अर्थव्यवस्थाओं और राज्यों का सामना करने के बाद,अटलांटिक दास व्यापार ने अमेरिका में उपनिवेशों के लिए श्रम प्रदान करने के लिए पहले से मौजूद दास प्रणालियों पर निर्माण किया। 19वीं सदी की शुरुआत में दास व्यापार की समाप्ति के बाद ,[[ यूरोपीय देशों]] ,विशेष रूप से फ्रांस और ब्रिटेन ने औपनिवेशिक संबंधों के माध्यम से इस क्षेत्र का शोषण जारी रखा । उदाहरण के लिए, उन्होंने कई निष्कर्षण वस्तुओं का निर्यात जारी रखा, जिनमें कोको और कॉफी जैसी श्रम-गहन कृषि फसलें ,उष्णकटिबंधीय लकड़ी जैसे वानिकी उत्पाद और सोना जैसे खनिज संसाधन शामिल थे। आजादी के बाद से, आइवरी कोस्ट ,घाना ,नाइजीरिया और सेनेगल जैसे कई पश्चिमी अफ्रीकी देशों ने क्षेत्रीय और वैश्विक अर्थव्यवस्थाओं में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई है। पश्चिम अफ्रीका में एक समृद्ध पारिस्थितिकी है ,जिसमें मजबूत जैव विविधता और कई विशिष्ट क्षेत्र हैं। क्षेत्र की जलवायु और पारिस्थितिकी उत्तर और पूर्व में शुष्क सहारा से काफी प्रभावित है,जो हरमट्टन के दौरान शुष्क हवाएं प्रदान करता है ,साथ ही दक्षिण और पश्चिम में अटलांटिक महासागर ,जो मौसमी मानसून प्रदान करता है। जलवायु का यह मिश्रण पश्चिम अफ्रीका को बायोम की एक समृद्ध श्रृंखला देता है, जिसमें जैव विविधता से समृद्ध उष्णकटिबंधीय जंगलों से लेकर शुष्क भूमि तक दुर्लभ और लुप्तप्राय जीवों जैसे कि पैंगोलिन ,गैंडा और हाथी शामिल हैं । आर्थिक विकास के दबाव के कारण,इनमें से कई पारिस्थितिकीय वनों की कटाई ,जैव विविधता की हानि ,अत्यधिक मछली पकड़ने ,खनन ,प्लास्टिक और अन्य उद्योगों से प्रदूषण और पश्चिम अफ्रीका में जलवायु परिवर्तन के परिणामस्वरूप होने वाले अत्यधिक परिवर्तनों जैसी प्रक्रियाओं से खतरे में हैं । == इतिहास == मुख्य लेख: '''[[पश्चिमी अफ़्रीका |पश्चिमी अफ़्रीका का इतिहास]] अधिक जानकारी: [[उप-सहारा अफ़्रीका |उप-सहारा अफ़्रीका § पश्चिमी अफ़्रीका ,]] [[अफ़्रीकी धर्म|अफ़्रीकी साम्राज्य § पश्चिमी अफ़्रीका , और पूर्व-औपनिवेशिक अफ़्रीका]] में [[राज्यों की मान्यता|राज्यों की सूची § पश्चिमी अफ़्रीका]]''' पश्चिम अफ्रीका के इतिहास को पाँच प्रमुख अवधियों में विभाजित किया जा सकता है। पहला,इसका प्रागितिहास,जिसमें पहले मानव निवासी आए,कृषि का विकास किया और उत्तर के लोगों के साथ संपर्क बनाया, दूसरा, लौह युग के साम्राज्य जिन्होंने अंतर-अफ्रीका और अतिरिक्त-अफ्रीका व्यापार दोनों को समेकित किया और केंद्रीकृत राज्य विकसित किए; तीसरा, प्रमुख राजव्यवस्थाएं फली-फूलीं, जिनका गैर-अफ्रीकियों के साथ संपर्क का एक व्यापक इतिहास होगा; चौथा, औपनिवेशिक काल, जिसमें ग्रेट ब्रिटेन और फ्रांस ने लगभग पूरे क्षेत्र को नियंत्रित किया; और पाँचवाँ, आज़ादी के बाद का युग, जिसमें वर्तमान राष्ट्रों का निर्माण हुआ। == प्रागैतिहासिक काल == ''मुख्य लेख: [[प्रागितिहास|प्रागैतिहासिक पश्चिम अफ्रीका § प्रारंभिक पाषाण युग]] 2'' पश्चिमी अफ़्रीका की आबादी काफी हद तक गतिशील थी और पश्चिमी अफ़्रीका के जनसंख्या इतिहास के दौरान एक-दूसरे के साथ बातचीत करती थी। एच्यूलियन उपकरण का उपयोग करने वाले पुरातन मानव कम से कम 780,000 बीपी और 126,000 बीपी ( मध्य प्लेइस्टोसिन ) के बीच पूरे पश्चिम अफ्रीका में निवास करते रहे होंगे। प्लेइस्टोसिन के दौरान , मध्य पाषाण युग के लोग (उदाहरण के लिए, इवो एलेरू लोग संभवतः एटेरियन ), जो एमआईएस 4 और m,i,s 2 के बीच पूरे पश्चिम अफ्रीका में रहते थे, धीरे-धीरे आने वाले स्वर्गीय पाषाण युग के लोगों द्वारा प्रतिस्थापित कर दिए गए । जो आर्द्र स्थितियों में वृद्धि के कारण पश्चिम अफ्रीका में चले गए। जिसके परिणामस्वरूप पश्चिम अफ्रीकी जंगल का विस्तार हुआ। पश्चिम अफ़्रीकी शिकारियों ने 32,000 बीपी से पहले पश्चिमी मध्य अफ़्रीका (उदाहरण के लिए, शुम लाका ) पर कब्ज़ा कर लिया, 12,000 बीपी तक पूरे तटीय पश्चिम अफ़्रीका में निवास किया, और 12,000 बीपी और 8000 बीपी के बीच उत्तर की ओर पलायन किया। माली, बुर्किना फासो, और मॉरिटानिया। [[होलोसीन]] के दौरान, [[नाइजर-कांगो भाषा परिवार|नाइजर-कांगो]] भाषियों ने स्वतंत्र रूप से ओन्जौगौ, माली में मिट्टी के बर्तन बनाए - अफ्रीका में सबसे पुराने मिट्टी के बर्तन - कम से कम 9400 ईसा पूर्व, और अपने मिट्टी के बर्तनों के साथ, स्वतंत्र रूप से आविष्कार किए गए धनुष और तीर चलाने के साथ-साथ, मध्य सहारा में चले गए, जो 10,000 बीपी द्वारा उनके निवास का प्राथमिक क्षेत्र बन गया। सहारा में चीनी मिट्टी के बर्तनों के उद्भव और विस्तार को राउंड हेड और केल एस्सुफ़ रॉक कला की उत्पत्ति से जोड़ा जा सकता है, जो उन्हीं क्षेत्रों में चट्टानों पर कब्जा करते हैं (उदाहरण के लिए, जादो, अकाकस, टैड्रार्ट )। मध्य सहारा में शिकारियों ने गैर-पालतू मध्य सहारा वनस्पतियों की खेती की, भंडारण किया और उन्हें पकाया, मृग को पालतू बनाया, और बार्बरी भेड़ को पालतू बनाया और चराया । केल एस्सुफ काल और मध्य सहारा के राउंड हेड काल के बाद देहाती काल आया। राउंड हेड रॉक कला का निर्माण करने वाले कुछ शिकारी-संग्रहकर्ताओं ने देहाती संस्कृति को अपनाया होगा, और अन्य ने नहीं अपनाया होगा। हरित सहारा के बढ़ते शुष्कीकरण के परिणामस्वरूप, मध्य सहारा के शिकारियों और पशुपालकों ने नाइजर नदी और पश्चिम अफ्रीका के चाड बेसिन तक जाने वाले प्रवासी मार्ग के रूप में मौसमी जलमार्गों का उपयोग किया होगा । 2000 ईसा पूर्व में, "थियारोये वुमन", जिसे "वीनस ऑफ थियारोये" के नाम से भी जाना जाता है, उप-सहारा पश्चिम अफ्रीका में बनाई गई सबसे पुरानी प्रतिमा हो सकती है; यह विशेष रूप से सेनेगैम्बिया के क्षेत्र में बनाई गई एक उर्वरता प्रतिमा हो सकती है, और 4000 ईसा पूर्व और 1000 ईसा पूर्व के बीच पश्चिम अफ्रीका में जटिल रूप से संगठित देहाती समाजों के उद्भव से जुड़ा हो सकता है। हालांकि इसका विकास संभवतः 5000 ईसा पूर्व में हुआ था, एनसिबिडी 2000 ईसा पूर्व में भी विकसित हुआ होगा, जैसा कि नाइजीरिया में इकोम में इकोम मोनोलिथ पर पश्चिम अफ्रीकी लिपि के चित्रण से पता चलता है। सहेलियन क्षेत्र के दक्षिण में सहारन लोगों के प्रवास के परिणामस्वरूप पश्चिम अफ्रीकी शिकारी-संग्रहकर्ताओं के साथ मौसमी संपर्क और धीरे-धीरे अवशोषण हुआ, जो मुख्य रूप से पश्चिम अफ्रीका के सवाना और जंगलों में रहते थे। पश्चिम अफ्रीका में, जो फसलों और जानवरों को पालतू बनाने के लिए अफ्रीका में एक प्रमुख क्षेत्रीय उद्गम स्थल रहा होगा, नाइजर-कांगो भाषियों ने 5500 बीपी और 1300 बीपी के बीच हेलमेटयुक्त गिनीफाउल को पालतू बनाया; पश्चिमी अफ्रीका के विभिन्न स्थानों में खेतों में फसलों का वर्चस्व हुआ, जैसे पूर्वी घाना और पश्चिमी नाइजीरिया (उत्तरी बेनिन) के बीच नाइजर नदी बेसिन में रतालू (डी. प्रहेन्सिलिस), आंतरिक नाइजर डेल्टा क्षेत्र में चावल ( ओराइजा ग्लोबेरिमा ) । माली की, उत्तरी माली और मॉरिटानिया में मोती बाजरा ( सेन्च्रस अमेरिकन ), और उत्तरी घाना में लोबिया । 1000 बीपी तक बने रहने के बाद, या 1500 सीई के बाद कुछ समय तक, शेष पश्चिम अफ्रीकी शिकारी-संग्रहकर्ता, जिनमें से कई वन-सवाना क्षेत्र में रहते थे, अंततः संस्कारित और मिश्रित हो गए। पश्चिम अफ़्रीकी कृषिविदों के बड़े समूहों में, प्रवासी बंटू -भाषी कृषिविदों के समान और मध्य अफ़्रीकी शिकारी-संग्राहकों के साथ उनकी मुठभेड़ । == साम्राज्य == मुख्य लेख: ''पश्चिम अफ़्रीका का इतिहास § लौह युग अधिक जानकारी: अफ़्रीका का इतिहास § पश्चिमी अफ़्रीका , [[ लोहार|अफ़्रीका का इतिहास § पश्चिमी अफ़्रीका 2 , और पश्चिमी अफ़्रीका के लोहार]]'' यह भी देखें: [[बिलाद अल-शाम|बिलाद अल-सूडान के यहूदी]] [[मानसा मूसा|मनसा मूसा]] को 1395 के अफ़्रीका और यूरोप के मानचित्र से एक सोने की डली पकड़े हुए दर्शाया गया है क्षेत्र की अर्थव्यवस्था के विकास ने अधिक केंद्रीकृत राज्यों और सभ्यताओं को बनने की अनुमति दी, जिसकी शुरुआत धार टिचिट से हुई, जो 1600 ईसा पूर्व में शुरू हुई और उसके बाद 300 ईसा पूर्व में जेने-जेनो शुरू हुई, इसके बाद घाना साम्राज्य आया , जो पहली बार 2 और 12 वीं शताब्दी के बीच विकसित हुआ। सदियों ई.पू., जिसने बाद में माली साम्राज्य को रास्ता दिया । वर्तमान मॉरिटानिया में, टिचिट और ओआलाटा शहरों में पुरातात्विक स्थल मौजूद हैं , जिनका निर्माण शुरू में 2000 ईसा पूर्व के आसपास किया गया था, और पाया गया था कि उनकी उत्पत्ति मांडे लोगों की सोनिन्के शाखा से हुई थी । इसके अलावा, आधुनिक मॉरिटानिया के कुंबी सालेह शहर के पुरातत्व के आधार पर , 1052 में अल्मोराविद आक्रमणकारियों द्वारा अपनी हार तक माली साम्राज्य इस क्षेत्र पर हावी हो गया था। नौवीं शताब्दी तक [http://बिलाद%20अल-सूडान बिलाद अल-सूडान]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} में तीन महान साम्राज्यों की पहचान की गई थी । उनमें घाना, गाओ और कनेम शामिल थे । सोसो साम्राज्य ने शून्य को भरने की कोशिश की, लेकिन नए माली साम्राज्य के संस्थापक सुंदियाता कीता की मंडिंका सेना द्वारा उसे हरा दिया गया ( लगभग  1240 )। माली साम्राज्य कई शताब्दियों तक फलता-फूलता रहा, विशेष रूप से [http://सुंदियाता%20के%20पोते सुंदियाता के पोते]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} मूसा प्रथम के अधीन , इससे पहले कि कमजोर शासकों के उत्तराधिकार के कारण मोसी , तुआरेग और सोंघई आक्रमणकारियों के तहत इसका पतन हो गया। 15वीं शताब्दी में, सोंघई साम्राज्य में सोनी अली और [http://अस्किया%20मोहम्मद अस्किया मोहम्मद]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} के नेतृत्व में, सोंघई गाओ पर आधारित एक नया प्रमुख राज्य बनेगा । 13वीं सदी का अफ़्रीका - मुख्य व्यापार मार्गों और राज्यों, राज्यों और साम्राज्यों का मानचित्र। इस बीच, सूडान के दक्षिण में, [http://इग्बोलैंड इग्बोलैंड]{{Dead link|date=अप्रैल 2024 |bot=InternetArchiveBot }} में मजबूत शहर-राज्यों का उदय हुआ , जैसे कि 10वीं सदी का एनआरआई साम्राज्य , जिसने इग्बो लोगों की कला और रीति-रिवाजों को जन्म देने में मदद की , 11वीं सदी में बोनो राज्य , जिसने असंख्य लोगों को जन्म दिया अकान राज्य, जबकि इफ़े 12वीं शताब्दी के आसपास प्रमुखता से उभरे। आगे पूर्व में, ओयो प्रमुख योरूबा राज्य के रूप में और एरो कॉन्फेडेरसी आधुनिक नाइजीरिया में एक प्रमुख इग्बो राज्य के रूप में उभरा। <blockquote> = <code>एनआरआई साम्राज्य</code> = </blockquote> -वर्तमान दक्षिणपूर्वी नाइजीरिया में एक पश्चिम अफ्रीकी मध्ययुगीन राज्य और इग्बो लोगों का एक उपसमूह था। नारी साम्राज्य विश्व सरकार के इतिहास में असामान्य था क्योंकि इसके नेता के पास अपनी प्रजा पर कोई सैन्य शक्ति नहीं थी। राज्य इग्बोलैंड के एक तिहाई हिस्से पर धार्मिक और राजनीतिक प्रभाव के क्षेत्र के रूप में अस्तित्व में था और इसे एज़े नारी नामक एक पुजारी-राजा द्वारा प्रशासित किया जाता था । एज़े नारी ने नारी लोगों की ओर से व्यापार और कूटनीति का प्रबंधन किया और धार्मिक मामलों में दैवीय अधिकार रखा। ओयो साम्राज्य एक योरूबा साम्राज्य था जो आज पश्चिमी, उत्तरी मध्य नाइजीरिया और दक्षिणी बेनिन गणराज्य है । 14वीं शताब्दी में स्थापित, ओयो साम्राज्य सबसे बड़े पश्चिम अफ्रीकी राज्यों में से एक बन गया। यह योरूबा के उत्कृष्ट संगठनात्मक कौशल, व्यापार से प्राप्त धन और इसकी शक्तिशाली घुड़सवार सेना के माध्यम से उभरा । ओयो साम्राज्य 17वीं सदी के मध्य से 18वीं सदी के अंत तक इस क्षेत्र में राजनीतिक रूप से सबसे महत्वपूर्ण राज्य था, जिसका न केवल योरूबालैंड के अधिकांश अन्य राज्यों पर , बल्कि आसपास के अफ्रीकी राज्यों पर भी प्रभाव था, विशेष रूप से डाहोमी के फॉन साम्राज्य पर। पश्चिम में आधुनिक बेनिन गणराज्य । बेनिन साम्राज्य एक उत्तर-शास्त्रीय साम्राज्य था जो अब दक्षिणी नाइजीरिया में स्थित है । इसकी राजधानी ईदो थी, जिसे अब बेनिन सिटी , ईदो के नाम से जाना जाता है । इसे बेनिन नामक आधुनिक देश के साथ भ्रमित नहीं किया जाना चाहिए , जिसे पहले डाहोमी कहा जाता था । बेनिन साम्राज्य "पश्चिम अफ्रीका के तटीय भीतरी इलाकों में सबसे पुराने और सबसे उच्च विकसित राज्यों में से एक था, जो शायद ग्यारहवीं शताब्दी ईस्वी पूर्व का था"। बेनिन साम्राज्य एक संप्रभु सम्राट द्वारा शासित था, जिसमें सैकड़ों हजारों सैनिक और संसाधनों, धन, प्राचीन विज्ञान और प्रौद्योगिकी से समृद्ध एक शक्तिशाली परिषद थी, जिसके शहर हार्लेम जैसे सुंदर और बड़े थे । " ओल्फर्ट डैपर , एक डच लेखक, अपनी पुस्तक डिस्क्रिप्शन ऑफ अफ्रीका (1668) में बेनिन का वर्णन करते हैं।" इसका शिल्प अफ्रीका के इतिहास में सबसे प्रशंसित और क़ीमती कांस्य ढलाई था। 1897 में अफ़्रीका पर आक्रमण और हाथापाई के दौरान ब्रिटिश साम्राज्य ने इस पर कब्ज़ा कर लिया था । == यूरोपीय संपर्क और दासता == ''मुख्य लेख:'' अटलांटिक दास व्यापार पश्चिम अफ़्रीका सी.  1875 पुर्तगाली व्यापारियों ने 1445 में तट के किनारे बस्तियाँ स्थापित करना शुरू किया, इसके बाद फ्रांसीसी , अंग्रेजी , स्पेनिश , डेनिश और डच आए ; कुछ ही समय बाद अफ़्रीकी दास व्यापार शुरू हो गया, जिसने आने वाली शताब्दियों में इस क्षेत्र की अर्थव्यवस्था और जनसंख्या को कमजोर कर दिया । दास व्यापार ने बोनो राज्य , बाम्बारा साम्राज्य और डाहोमी जैसे राज्यों के गठन को भी प्रोत्साहित किया , जिनकी आर्थिक गतिविधियों में यूरोपीय आग्नेयास्त्रों के लिए दासों का आदान-प्रदान शामिल है, लेकिन इन्हीं तक सीमित नहीं है । == उपनिवेशवाद == ''अधिक जानकारी: [http://अफ़्रीका%20का%20उपनिवेशीकरण अफ़्रीका का उपनिवेशीकरण]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}'' पश्चिम अफ़्रीका में फ़्रेंच सी  1913 19वीं सदी की शुरुआत में, फुलानी सुधारवादी जिहादों की एक श्रृंखला पूरे पश्चिमी अफ्रीका में फैल गई। सबसे उल्लेखनीय में उस्मान डान फोडियो का फुलानी साम्राज्य शामिल है , जिसने हौसा शहर-राज्यों की जगह ली, सेकु अमादु का मासिना साम्राज्य , जिसने बाम्बारा को हराया, और एल हादज उमर टाल का टौकुलूर साम्राज्य हालाँकि, [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]] और [[यूनाइटेड किंगडम|ब्रिटिश]] [[अफ़्रीका]] की लड़ाई में आगे बढ़ते रहे और एक के बाद एक राज्यों को अपने अधीन करते गए। 1898 में सैमोरी ट्यूर के नव-स्थापित वासौलौ साम्राज्य और [[अशांत|अशांति]] रानी याया असांतेवा के पतन के साथ समाप्त हो गया। 19वीं शताब्दी के दौरान पश्चिम-अफ्रीकी क्षेत्रों के कुछ हिस्सों में संख्यात्मकता के स्तर में वृद्धि हुई। इस तरह की वृद्धि का कारण कई कारकों द्वारा पूर्व निर्धारित था। अर्थात्, मूंगफली का उत्पादन और व्यापार, जिसे [[औपनिवेशिक मानसिकता|औपनिवेशिक]] राज्यों की मांग से बढ़ावा मिला । महत्वपूर्ण बात यह है कि संख्यात्मकता का उदय उन क्षेत्रों में अधिक था जो [[पदानुक्रम|कम पदानुक्रमित थे]] और गुलामी के व्यापार पर कम निर्भर थे (उदाहरण के लिए साइन और सालम)। जबकि विपरीत रुझान वाले क्षेत्र विपरीत प्रवृत्तियों को दर्शाते हैं (उदाहरण के लिए मध्य और उत्तरी सेनेगल)। फ्रांसीसी औपनिवेशिक अभियान से ये पैटर्न और भी अधिक उत्तेजित हो गए। ब्रिटेन ने पूरे औपनिवेशिक युग में गाम्बिया, सिएरा लियोन, घाना और नाइजीरिया को नियंत्रित किया, जबकि फ्रांस ने सेनेगल, गिनी, माली, बुर्किना फासो, बेनिन, आइवरी कोस्ट और नाइजर को फ्रांसीसी पश्चिम अफ्रीका में एकीकृत किया । पुर्तगाल ने गिनी-बिसाऊ कॉलोनी की स्थापना की , जबकि जर्मनी ने टोगोलैंड पर दावा किया , लेकिन वर्साय की संधि के कारण प्रथम विश्व युद्ध के बाद इसे फ्रांस और ब्रिटेन के बीच विभाजित करने के लिए मजबूर होना पड़ा । केवल लाइबेरिया ने प्रमुख क्षेत्रीय रियायतों की कीमत पर अपनी स्वतंत्रता बरकरार रखी। == उत्तर औपनिवेशिक युग == ''अधिक जानकारी: [[अफ़्रीका का इतिहास|अफ़्रीका का उपनिवेशीकरण]] , [[उत्तर अफ़्रीका|उत्तर-औपनिवेशिक अफ़्रीका]] § [[पश्चिमी अफ़्रीका |पश्चिमी अफ़्रीका , और]] [[नव-उपनिवेशवाद]] [[नव-उपनिवेशवाद|यह भी देखें: नवउपनिवेशवाद § फ़्रैंकाफ़्रीक]] , [[पश्चिम अफ्रीकी सीएफए फ्रांक|पश्चिम अफ़्रीकी सीएफए फ़्रैंक]] , और बलों के समझौते की स्थिति'' द्वितीय विश्व युद्ध के बाद , पूरे पश्चिम अफ्रीका में राष्ट्रवादी आंदोलन उभरे। 1957 में, क्वामे नक्रूमा के तहत घाना , अपनी स्वतंत्रता प्राप्त करने वाला पहला पश्चिम अफ्रीकी उपनिवेश बन गया, इसके बाद अगले वर्ष फ्रांस के उपनिवेश (1958 में राष्ट्रपति अहमद सेकोउ टूरे के नेतृत्व में गिनी); 1974 तक, पश्चिम अफ़्रीका के राष्ट्र पूरी तरह से स्वायत्त थे। आजादी के बाद से, नाइजीरिया, सिएरा लियोन, लाइबेरिया और आइवरी कोस्ट में उल्लेखनीय गृहयुद्ध और घाना और बुर्किना फासो में सैन्य तख्तापलट के साथ, कई पश्चिमी अफ्रीकी देश राजनीतिक अस्थिरता में डूब गए हैं । उपनिवेशवाद की समाप्ति के बाद से, यह क्षेत्र कुछ क्रूर संघर्षों का मंच रहा है, जिनमें शामिल हैं- *नाइजीरियाई गृह युद्ध *प्रथम लाइबेरिया गृह युद्ध *दूसरा लाइबेरिया गृह युद्ध *गिनी-बिसाऊ गृहयुद्ध *इवोरियन गृह युद्ध *सिएरा लियोन विद्रोही युद्ध *माली युद्ध {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="border:1px solid #aaa; border-collapse:collapse" |- bgcolor="#ECECEC" ! क्षेत्र का नाम<ref>[[:Image:United Nations geographical subregions.png|सं.रा. वर्गीकरण/मानचित्र]].<br /></ref> एवं<br />टेरिटरी के अनुसार महाद्वीपीय क्षेत्र, ध्वज सहित ! [[देशों की सूची क्षेत्रानुसार|क्षेत्र]]<br />(km²) ! [[जनसंख्या के अनुसार देशों की सूची|जनसंख्या]]<br />(२००९ est) <small>except where noted</small> ! [[जनसंख्या घनत्व के अनुसार देशों की सूची|घनत्व]]<br />(प्रति कि, मी²) ! [[राजधानी]] |- | style="background:#eee;" | '''पश्चिमी अफ्रीका''': | align="right" style="background:#eee;" | '''6,144,013''' | align="right" style="background:#eee;" | '''296,186,492 ''' | align="right" style="background:#eee;" | '''48.2''' |- | {{flagicon|बेनिन}} [[बेनिन]] | align="right" | 112,620 | align="right" | 8,791,832<ref name="uscen">{{Cite web |url=https://population.un.org/wpp/DataQuery/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=7 जून 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190728225240/https://population.un.org/wpp/DataQuery/ |archive-date=28 जुलाई 2019 |url-status=live }}</ref> | align="right" | 78.0 | [[पोर्टो-नोवो]] |- | {{flagicon|बर्कीना फासो }} [[बुर्किना फासो|बुर्कीना फासो]] | align="right" | 274,200 | align="right" | 15,746,232<ref name="uscen"/> | align="right" | 57.4 | [[ऊगादोगो]] |- | {{flagicon|केप वेर्दे }} [[केप वर्दे|केप वेर्दे]] | align="right" | 4,033 | align="right" | 429,474<ref name="uscen"/> | align="right" | 107.3 | [[प्रेइया]] |- | {{flagicon|कोत दिव्वार}} [[कोत दिव्वार]] | align="right" | 322,460 | align="right" | 20,617,068<ref name="uscen"/> | align="right" | 63.9 |style="font-size:89%"| [[अबीदजन]],<ref>[[यामूसोकुरो]] [[कोत दिव्वार|कोटे डी आइवोर]] की आधिकारिक राजधानी है, जबकि [[अबीदजन]] डि-फैक्टो सीट है।</ref> [[यामूसोकुरो]] |- | {{flagicon|गैम्बिया}} [[गाम्बिया|गैम्बिया]] | align="right" | 11,300 | align="right" | 1,782,893<ref name="uscen"/> | align="right" | 157.7 | [[बाञ्जुल|बान्जुल]] |- | {{flagicon|घाना}} [[घाना]] | align="right" | 239,460 | align="right" | 23,832,495<ref name="uscen"/> | align="right" | 99.5 | [[अक्रा]] |- | {{flagicon|गीनिया}} [[गिनी|गीनिया]] | align="right" | 245,857 | align="right" | 10,057,975<ref name="uscen"/> | align="right" | 40.9 | [[कोनैक्री]] |- | {{flagicon|गीनिया-बिसाउ}} [[गिनी-बिसाऊ|गीनिया-बिसाउ]] | align="right" | 36,120 | align="right" | 1,533,964<ref name="uscen"/> | align="right" | 42.5 | [[बिसाउ]] |- | {{flagicon|लाइबेरिया}} [[लाइबेरिया]] | align="right" | 111,370 | align="right" | 3,441,790<ref name="uscen"/> | align="right" | 30.9 | [[मोनरोविया]] |- | {{flagicon|माली}} [[माली]] | align="right" | 1,240,000 | align="right" | 12,666,987<ref name="uscen"/> | align="right" | 10.2 | [[बमाको]] |- | {{flagicon|मौरिशियाना}} [[मॉरीतानिया|मौरिशियाना]] | align="right" | 1,030,700 | align="right" | 3,129,486<ref name="uscen"/> | align="right" | 3.0 | [[नौआक्चोट्ट]] |- | {{flagicon|नाइजर}} [[नाइजर]] | align="right" | 1,267,000 | align="right" | 15,306,252<ref name="uscen"/> | align="right" | 12.1 | [[नियामे]] |- | {{flagicon|नाइजीरिया}} [[नाईजीरिया|नाइजीरिया]] | align="right" | 923,768 | align="right" | 149,229,090<ref name="uscen"/> | align="right" | 161.5 | [[अबुजा]] |- | {{flagicon|सेंट हेलेना }} [[सेंट हेलेना]] (संयुक्त राजशाही) | align="right" | 410 | align="right" | 7,637<ref name="uscen"/> | align="right" | 14.4 | [[जेम्सटाउन, सेंट हेलेना|जेम्सटाउन]] |- | {{flagicon|सेनेगल}} [[सेनेगल]] | align="right" | 196,190 | align="right" | 13,711,597<ref name="uscen"/> | align="right" | 69.9 | [[डाकार|डकार]] |- | {{flagicon|सियरा लियोन }} [[सिएरा लियोन|सियरा लियोन]] | align="right" | 71,740 | align="right" | 6,440,053<ref name="uscen"/> | align="right" | 89.9 | [[फ्रीटाउन]] |- | {{flagicon|टोगो}} [[टोगो]] | align="right" | 56,785 | align="right" | 6,019,877<ref name="uscen"/> | align="right" | 106.0 | [[लोमे]] |- style=" font-weight:bold; " | अफ्रीका कुल | align="right" style="background:#eee;"| 30,368,609 | align="right" style="background:#eee;"| 1,001,320,281 | align="right" style="background:#eee;"| 33.0 |} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{अफ्रीका}} [[श्रेणी:अफ़्रीका के क्षेत्र]] [[श्रेणी:अफ्रीका के भाग]] [[श्रेणी:अफ़्रीका]] noj8bedmi77zqxtxab5evca1jbzizpi वार्ता:आल्हा (गायन) 1 114298 6556164 6392829 2026-05-25T05:13:43Z ~2026-31241-62 926707 /* */ अलाहा उड़ल गडरिया जाती से थे 6556164 wikitext text/x-wiki {{वार्ता शीर्षक}} वीर अहीर आल्हा ऊदल एक सेनापति गडरिया जाती से थे == लेख के नाम या विषय परिवर्तन की आवश्यकता == जितना कि मुझे ज्ञान है आल्हा बुंदेलखंड के सेनापति का नाम था जो अपनी वीरता के लिए विख्यात था। मेरे विचार से "आल्हा" नाम का प्रमुख लेख व्यक्ति विशेष पर होना चाहिए। उसी व्यक्ति के किस्से एक विशेष प्रकार से गाए जाते हैं तो इस गायन शैली के नम से पृष्ठ का नाम " आल्हा (गायन)" या एसा कुछ रखा जाना चाहिए। --<font color="orange">&#9742;</font>[[u:Manojkhurana|<u><b><font color="green">मनोज खुराना</font></b></u>]] <sup> [[user talk:Manojkhurana| <b><font color="orange">वार्ता </font> </b>]] </sup> 09:22, 27 दिसम्बर 2013 (UTC) :मनोज जी, मैं भी आपकी बात से सहमत हूँ। यदि सम्भव हो तो कृपया उचित परिवर्तन कर दो।{{#if:|<span style="background-color:☆★;color:green;"></span>|<span style="color:green;">☆★</span>}}[[u:संजीव कुमार|<u><b>{{#if:|<span style="background-color:संजीव कुमार;color:Magenta;"></span>|<span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span>}}</b></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|{{#if:|<span style="background-color:✉✉;color:blue;"></span>|<span style="color:blue;">✉✉</span>}}]]) 10:23, 27 दिसम्बर 2013 (UTC) == Description == कृपया इस पृष्ठ के Description से जातिगत नाम हटाने का कष्ट करें आल्हा ऊदल को दो समुदायों में भ्रमित किया गया है [[सदस्य:विक्रम सिंह बनाफर|विक्रम सिंह बनाफर]] ([[सदस्य वार्ता:विक्रम सिंह बनाफर|वार्ता]]) 12:04, 24 मई 2022 (UTC) == आल्हा == आल्हा ऊदल '''आल्हा उदल यादव जाति के महान वीर योद्धा थे जिन्होनें प्रथ्वीराज चौहान को युद्ध में 52 बार हराया था आल्हा उदल को यदुवंशी क्षत्रिय भी कहते हैं''' [[सदस्य:रघु|रघु]] ([[सदस्य वार्ता:रघु|वार्ता]]) 19:37, 5 अप्रैल 2025 (UTC) :आल्हा ऊदल यदुवंशी अहीर क्षत्रिय सेनापति थे जिन्होनें प्रथ्वीराज चौहान को युद्ध में 52 बार हराया थ [[सदस्य:रघु|रघु]] ([[सदस्य वार्ता:रघु|वार्ता]]) 19:38, 5 अप्रैल 2025 (UTC) 9qngxa9mh2rkbm7to0lnwcbbjievi8s निष्पादन-मूल्यांकन 0 180113 6556083 6505943 2026-05-24T22:06:00Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556083 wikitext text/x-wiki '''निष्पादन-मूल्यांकन''', '''कर्मचारी मूल्यांकन''' के रूप में भी ज्ञात, एक ऐसी विधि है जिसके द्वारा किसी [[कर्मचारी]] के [[कार्य निष्पादन]] को मूल्यांकित किया जाता है (साधारणतया गुण, [[मात्रा]], [[लागत]] एवं [[समय]] के संबंध में). निष्पादन-मूल्यांकन [[जीवन-वृत्ति विकास]] का ही एक हिस्सा है। निष्पादन-मूल्यांकन, [[संगठनों]] में कर्मचारी निष्पादन की नियमित समीक्षा है। साधारणतः, निष्पादन-मूल्यांकन के निम्न उद्देश्य हैं: * कर्मचारियों के निष्पादन पर प्रतिपुष्टि देना. * कर्मचारी के [[प्रशिक्षण]] की आवश्यकताओं की पहचान करना। * संगठनात्मक [[इनामों]] को आवंटित करने के लिए प्रयुक्त [[दस्तावेज़]] का मानदंड * [[वेतन]]-वृद्धि, [[पदोन्नति]], [[अनुशासनात्मक कार्रवाई]], इत्यादि से संबंधित व्यक्तिगत फैसलों के लिए एक आधार तैयार करना। * संगठनात्मक निदान और विकास के लिए अवसर प्रदान करना। * कर्मचारी और प्रशासन के मध्य संचार की सुविधा प्रदान करना। * संघीय [[समान रोजगार अवसर]] की आवश्यकताओं को पूरा करने के लिए चयन तकनीकों और मानव संसाधन नीतियों को मान्य करना। किसी संख्यासूचक या [[अदिश राशि|अदिश]] श्रेणी पद्धति का प्रयोग करना, निष्पादन को मूल्यांकित करने का एक सामान्य तरीका है जिसमें प्रबंधकों को अनगिनत [[उद्देश्यों]]/लक्षणों के आधार पर किसी व्यक्ति विशेष को चिन्हित (स्कोर) करने के लिए कहा जाता है। कुछ कंपनियों में, आत्म-मूल्यांकन का निष्पादन करने पर भी कर्मचारियों को उनके [[प्रबन्धन|प्रबंधक]], समपदस्थ-कर्मचारियों, अधीनस्थ-कर्मचारियों और [[ग्राहकों]] से मूल्यांकन प्राप्त होते हैं। इसे 360° मूल्यांकन के रूप में जाना जाता है, जो अच्छी संचार व्यवस्था तैयार करता है। अकादमिक समुदाय में सामान्य धारणा है कि प्रदर्शन मूल्यांकन संगठनों के लिए सकारात्मक परिणाम लाता है,<ref>{{Cite web|title=The Effect of Strengths-Based Performance Appraisal on Perceived Supervisor Support and the Motivation to Improve Performance|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7438919/|access-date=2025-12-21|work=pmc.ncbi.nlm.nih.gov}}</ref><ref>{{Cite web|title=Performance Appraisal - an overview|url=https://www.sciencedirect.com/topics/social-sciences/performance-appraisal|access-date=2025-12-21|work=www.sciencedirect.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Performance appraisal: a critical look at employee experiences – a field research|url=https://periodicos.newsciencepubl.com/arace/article/download/2070/2694/8164|access-date=2025-12-21|work=periodicos.newsciencepubl.com}}</ref> जिसमें संगठनात्मक प्रभावशीलता और कर्मचारियों की श्रम उत्पादकता में वृद्धि शामिल है, जो कर्मचारियों की क्षमताओं को निर्धारित करने और भविष्य के कार्य-प्रदर्शन की भविष्यवाणी करने की अनुमति देता है निष्पादन-मूल्यांकन प्रक्रिया के रूप में प्रयुक्त हो रही सर्वाधिक लोकप्रिय विधियां निम्न हैं: * [[उद्देश्य-आधारित प्रबंधन]] * [[360 डिग्री मूल्यांकन]] * [[व्यवहारिक अवलोकन मानदंड]] * [[व्यावहारिकी स्थिर श्रेणी मानदंड]] व्यवसायिक संस्थाओं द्वारा आम तौर पर [[सत्यनिष्ठा]] और [[अंतर्विवेकशीलता]] जैसे कारकों पर आश्रित [[लक्षण]] पर आधारित पद्धतियों का भी प्रयोग किया जाता है। इस विषय पर वैज्ञानिक साहित्य यह सबूत प्रदान करता है कि ऐसे कारकों पर कर्मचारियों को मूल्यांकित करने की पद्धति को त्याग देना चाहिए। इसके दोहरे कारण हैं: चूंकि परिभाषा के अनुसार लक्षण पर आधारित पद्धतियां [[व्यक्तित्व के लक्षणों]] पर आधारित होती हैं, इसलिए प्रतिपुष्टि प्रदान करने में प्रबंधक को कठिनाई होती है जो कर्मचारी के निष्पादन में सकारात्मक परिवर्तन ला सकता है। इसका कारण यही है कि व्यक्तित्व के [[आयाम]] अधिकांश रूप से [[स्थिर]] होते हैं और जबकि कर्मचारी किसी विशेष [[व्यवहार]] को तो परिवर्तित कर सकता है लेकिन अपने [[व्यक्तित्व]] को परिवर्तित नहीं कर सकता है। उदाहरणस्वरूप, जिस व्यक्ति में सत्यनिष्ठा का अभाव होता है, वह प्रबंधक के सम्मुख झूठ बोलना बंद कर सकता है क्योंकि उन्हें पकड़ लिया गया है, लेकिन उनमें अभी भी सत्यनिष्ठा की भावना बहुत कम होती है और जब पकड़े जाने का डर चला जाता है तो फिर से झूठ बोलने की संभावना बन जाती है। थके हुए कर्मचारी कार्य में कम उत्पादक हो सकते हैं, अधिक बार कार्य-दिवसों को छोड़ सकते हैं और बड़ा खतरा उत्पन्न कर सकते हैं, इसलिए ऐसी संस्कृति दीर्घकालिक विकास के लिए सबसे अच्छी साबित नहीं हो सकती।<ref>{{Cite web|title=Connections Between Sleep & Work Performance|url=https://sleepjunkie.com/sleep-and-work-performance/|access-date=2025-12-21|work=sleepjunkie.com}}</ref> चूंकि लक्षण पर आधारित पद्धतियां अस्पष्ट होती हैं, इसलिए ये बड़ी आसानी से [[कार्यालय की राजनीति]] से प्रभावित हो जाती हैं जिसके कारण ये किसी कर्मचारी के सटीक निष्पादन के सूचना-स्त्रोत के रूप में कम विश्वसनीय होती हैं। इन साधनों की अस्पष्टता प्रबंधकों को इस बात की अनुमति प्रदान करता है कि वे जिन्हें चाहते हैं अथवा उन्हें जो उचित लगता हैं कि उनकी उन्नति होनी चाहिए, तो वे इस आधार पर उनका चयन कर सकते हैं जबकि इसकी जगह वे कर्मचारियों के उन विशेष व्यवहारों पर आधारित अंकों के आधार पर भी उनका चयन कर सकते थे जिन व्यवहारों में उन्हें व्यस्त होना/नहीं होना चाहिए। ये पद्धतियां [[भेदभाव]] के दावों के लिए किसी कंपनी को खुला छोड़ देने जैसा ही हैं क्योंकि कोई भी प्रबंधक उनके विशेष व्यवहारिक सूचना की सहायता के बिना ही [[पक्षपातपूर्ण]] निर्णय ले सकता है। अध्ययनों से यह भी पता चलता है कि संज्ञानात्मक पूर्वाग्रह और द्वि-प्रक्रिया सिद्धांत की त्रुटियाँ, साथ ही प्रेरणा और व्यक्तिगत संबंध प्रदर्शन मूल्यांकन को प्रभावित करने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाते हैं.<ref>{{Cite web|title=Examining the Role of Motivation and Reward in Employees’ Job Performance through Mediating Effect of Job Satisfaction|url=https://ijol.cikd.ca/article_60606_c6180c04e3edef7ffc81d5ebaf5b7dbc.pdf|access-date=2025-12-21|work=ijol.cikd.ca}}</ref><ref>{{Cite web|title=Impact Of Performance Appraisal On Employees Motivation|url=https://nirakara.org/scholarship/u525A0/246524/Impact%20Of%20Performance%20Appraisal%20On%20Employees%20Motivation.pdf|access-date=2025-12-21|work=nirakara.org}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web|title=The influence of positive performance appraisal ratings and regulatory focus on motivation to improve or maintain performance|url=https://digitalcommons.unomaha.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2337&context=studentwork|access-date=2025-12-21|work=digitalcommons.unomaha.edu}}</ref> PTF रिपोर्ट में इस बात का दावा किया गया कि "यद्यपि मंत्रालयों और विभागों के वार्षिक रिपोर्ट अनिवार्य हैं, लेकिन शायद ही कभी उन्हें तैयार किया जाता है और सरकार के सम्मुख प्रस्तुत किया जाता है और जहां वे प्रस्तुत किएय जाते हैं वहां या तो विषय-वस्तु या प्रारूप के संबंध में वे अपर्याप्त होते हैं और शायद ही किसी मानक की पुष्टि करते हैं। सिफ़ारिश यही थी कि मंत्रालयों द्वारा लक्ष्य निर्धारण होना चाहिए जहां ठोस और औसत उपलब्धि का अनुमान लगाया जा सके (PTF रिपोर्ट धारा 10 उपधारा 10.1). == सन्दर्भ == {{reflist|30em}} == इन्हें भी देखें == * [[रोजगार सत्यनिष्ठा परीक्षण]] == स्रोत == * {{cite paper |author=Thomas F. Patterson |title=Refining Performance Appraisal |date=1987 |url=http://www.joe.org/joe/1987winter/a5.html |accessdate=2007-01-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070128023648/http://www.joe.org/joe/1987winter/a5.html |date=28 जनवरी 2007 }} * {{cite paper |author=Joyce Margulies |title=Performance Appraisals |date=2004-03-24 |format=[[PDF]] |url=http://www.bnabooks.com/ababna/eeo/2004/eeo55.pdf |accessdate=2007-01-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090419021045/http://www.bnabooks.com/ababna/eeo/2004/eeo55.pdf |date=19 अप्रैल 2009 }} * 1998, आर्चर नॉर्थ & एसोसिएट्स, निष्पादन-मूल्यांकन का उपक्रम, https://web.archive.org/web/20091218090346/http://www.performance-appraisal.com/intro.htm * आतंरिक U.S. विभाग, [https://web.archive.org/web/20091202013747/http://www.doi.gov/hrm/guidance/370dm430hndbk.pdf परफॉर्मेंस अप्रेज़ल हैंडबुक] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20100202015802/http://www.cnr.berkeley.edu/ucce50/ag-labor/7labor/06.htm निष्पादन-मूल्यांकन के प्रति तार्किक दृष्टिकोण], कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय * [https://web.archive.org/web/20091203111248/http://askforhrd.com/Performance-Assessment/ निष्पादन-मूल्यांकन पर की गई चर्चा और प्रारूप] [[श्रेणी:मानव संसाधन प्रबंधन]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] qa5hhgtccpnltfjrzgihtgj06mwnrei हिन्दी कवियों की सूची 0 193710 6555996 6555029 2026-05-24T15:10:56Z डॉ रागिनी स्वर्णकार 926377 केदारनाथ अग्रवाल सही है ।अगरवाल नहीं 6555996 wikitext text/x-wiki [[हिन्दी]] कविता की परम्परा बहुत लम्बी है। [[शिव सिंह सेंगर]] ने [[हिन्दी साहित्य]] के आदि काल के प्रथम कवि के रूप में 'पुष्य' या 'पुण्ड' का नाम प्रस्तावित किया है। कुछ विद्बान [[सरहपा]] को हिन्दी का पहला [[कवि]] मानते हैं।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=BjC6DQAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false भारतीय साहित्य की पहचान ; पृष्ट ६२०] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181110200220/https://books.google.co.in/books?id=BjC6DQAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |date=10 नवंबर 2018 }} (गूगल पुस्तक ; लेखक-सियाराम तिवारी)</ref> सरहपाद और उनके समवर्ती व परवर्ती सिद्धों ने [[दोहा|दोहों]] और पदों के रूप में अपनी स्फुट रचनाएं प्रस्तुत कीं। रासोकाल तक आते-आते प्राचीन हिन्दी का रूप स्थिर हो चुका था। [[अपभ्रंश]] और शुरुआती हिन्दी परस्पर घुली-मिली दिखाई देती हैं। धीरे-धीरे हिन्दी में परिष्कार होता रहा और अपभ्रंश भाषा के पटल से लुप्त हो गई। * <!--Listed in alphabetical order of first letters of first name.--> <!-- Do not add people without Wikipedia articles to this list unless you can cite sources in a footnote indicating their notability. Please see the talk page. * Remove the names that do not comply with above point or put them in comment, if notability is questionable. * Do not describe occupations in which the person has not attained notability--> {| class="wikitable" |- | * [[भारतेन्दु हरिश्चन्द्र]] * [[अब्दुर्रहीम ख़ानख़ाना]] * [[अमीर ख़ुसरो]] * [[अयोध्यासिंह उपाध्याय 'हरिऔध']] * [[अशोक चक्रधर]] * [[अटल बिहारी वाजपेयी]] * [[उदय प्रकाश]] * [[कबीर]] * [[काका हाथरसी]] * [[केदारनाथ अगरवाल]] * [[केदारनाथ सिंह]] * [[कुमार विश्वास]] * [[कुँवर बेचैन]] * [[कुँवर नारायण]] * [[गोपाल सिंह नेपाली]] | * [[गोपालदास नीरज]] * [[चंदबरदाई]] * [[जयशंकर प्रसाद]] * [[जगन्नाथदास रत्नाकर]] * [[तुलसीदास]] * [[धर्मवीर भारती]] * [[नरेश मेहता]] * [[नरोत्तम दास]] * [[नागार्जुन]] * [[प्रसून जोशी]] * [[बालकृष्ण राव]] * [[बालस्वरूप राही]] * [[भवानी प्रसाद मिश्र]] | * [[भारत भूषण (हिन्दी कवि)|भारत भूषण]] * [[महादेवी वर्मा]] * [[मैथिलीशरण गुप्त]] * [[माखनलाल चतुर्वेदी]] * [[मानवेन्द्र सिंह]] * [[मीरा बाई]] * [[मोहन राणा]] * [[रवीन्द्र प्रभात]] * [[रघुवीर सहाय]] * [[रामभद्राचार्य]] * [[रामधारी सिंह 'दिनकर']] * [[राम रतन भटनागर]] * [[लछिराम]] * [[लक्ष्मी शंकर बाजपाई]] * [[कुमार विश्वास]] | * [[वृन्द]] * [[शंकरलाल द्विवेदी]] * [[शिवदीन राम जोशी]] * [[शिवमंगल सिंह 'सुमन']] * [[शैल चतुर्वेदी]] * [[श्याम नारायण पाण्डेय]] * [[अज्ञेय|सच्चिदानंद हीरानंद वात्स्यायन 'अज्ञेय']] * [[सावित्रि नौटियाल काला 'सवि']] * [[सियारामशरण गुप्त]] * [[सुभद्रा कुमारी चौहान]] * [[सुमित्रानंदन पंत]] * [[सूरदास]] * [[सूर्यकुमार पाण्डेय]] * [[सूर्यकान्त त्रिपाठी 'निराला']] * [[सुदामा पांडेय 'धूमिल']] * [[सोम ठाकुर]] * [[सोहन लाल द्विवेदी]] * [[हरिवंशराय बच्चन]] * [[श्रीकांत वर्मा]] |} * '''5 अगस्त 1999''' - गोलेन्द्र पटेल, हिन्दी व भोजपुरी साहित्य की नई पीढ़ी के प्रमुख स्तम्भों में से एक एवं कवि ==सन्दर्भअग्रवाल सही है अग्वाल नहीं ।ाल == {{टिप्पणीसूची}} eypyqux17bcuxiq4zpt6svg061gg90a 6556227 6555996 2026-05-25T08:27:16Z AMAN KUMAR 911487 [[विशेष:योगदान/डॉ रागिनी स्वर्णकार|डॉ रागिनी स्वर्णकार]] ([[सदस्य वार्ता:डॉ रागिनी स्वर्णकार|वार्ता]]) द्वारा किया गया1 संपादन प्रत्यावर्तित किया गया: पूर्ववत किया 6556227 wikitext text/x-wiki [[हिन्दी]] कविता की परम्परा बहुत लम्बी है। [[शिव सिंह सेंगर]] ने [[हिन्दी साहित्य]] के आदि काल के प्रथम कवि के रूप में 'पुष्य' या 'पुण्ड' का नाम प्रस्तावित किया है। कुछ विद्बान [[सरहपा]] को हिन्दी का पहला [[कवि]] मानते हैं।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=BjC6DQAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false भारतीय साहित्य की पहचान ; पृष्ट ६२०] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181110200220/https://books.google.co.in/books?id=BjC6DQAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |date=10 नवंबर 2018 }} (गूगल पुस्तक ; लेखक-सियाराम तिवारी)</ref> सरहपाद और उनके समवर्ती व परवर्ती सिद्धों ने [[दोहा|दोहों]] और पदों के रूप में अपनी स्फुट रचनाएं प्रस्तुत कीं। रासोकाल तक आते-आते प्राचीन हिन्दी का रूप स्थिर हो चुका था। [[अपभ्रंश]] और शुरुआती हिन्दी परस्पर घुली-मिली दिखाई देती हैं। धीरे-धीरे हिन्दी में परिष्कार होता रहा और अपभ्रंश भाषा के पटल से लुप्त हो गई। * <!--Listed in alphabetical order of first letters of first name.--> <!-- Do not add people without Wikipedia articles to this list unless you can cite sources in a footnote indicating their notability. Please see the talk page. * Remove the names that do not comply with above point or put them in comment, if notability is questionable. * Do not describe occupations in which the person has not attained notability--> {| class="wikitable" |- | * [[भारतेन्दु हरिश्चन्द्र]] * [[अब्दुर्रहीम ख़ानख़ाना]] * [[अमीर ख़ुसरो]] * [[अयोध्यासिंह उपाध्याय 'हरिऔध']] * [[अशोक चक्रधर]] * [[अटल बिहारी वाजपेयी]] * [[उदय प्रकाश]] * [[कबीर]] * [[काका हाथरसी]] * [[केदारनाथ अगरवाल]] * [[केदारनाथ सिंह]] * [[कुमार विश्वास]] * [[कुँवर बेचैन]] * [[कुँवर नारायण]] * [[गोपाल सिंह नेपाली]] | * [[गोपालदास नीरज]] * [[चंदबरदाई]] * [[जयशंकर प्रसाद]] * [[जगन्नाथदास रत्नाकर]] * [[तुलसीदास]] * [[धर्मवीर भारती]] * [[नरेश मेहता]] * [[नरोत्तम दास]] * [[नागार्जुन]] * [[प्रसून जोशी]] * [[बालकृष्ण राव]] * [[बालस्वरूप राही]] * [[भवानी प्रसाद मिश्र]] | * [[भारत भूषण (हिन्दी कवि)|भारत भूषण]] * [[महादेवी वर्मा]] * [[मैथिलीशरण गुप्त]] * [[माखनलाल चतुर्वेदी]] * [[मानवेन्द्र सिंह]] * [[मीरा बाई]] * [[मोहन राणा]] * [[रवीन्द्र प्रभात]] * [[रघुवीर सहाय]] * [[रामभद्राचार्य]] * [[रामधारी सिंह 'दिनकर']] * [[राम रतन भटनागर]] * [[लछिराम]] * [[लक्ष्मी शंकर बाजपाई]] * [[कुमार विश्वास]] | * [[वृन्द]] * [[शंकरलाल द्विवेदी]] * [[शिवदीन राम जोशी]] * [[शिवमंगल सिंह 'सुमन']] * [[शैल चतुर्वेदी]] * [[श्याम नारायण पाण्डेय]] * [[अज्ञेय|सच्चिदानंद हीरानंद वात्स्यायन 'अज्ञेय']] * [[सावित्रि नौटियाल काला 'सवि']] * [[सियारामशरण गुप्त]] * [[सुभद्रा कुमारी चौहान]] * [[सुमित्रानंदन पंत]] * [[सूरदास]] * [[सूर्यकुमार पाण्डेय]] * [[सूर्यकान्त त्रिपाठी 'निराला']] * [[सुदामा पांडेय 'धूमिल']] * [[सोम ठाकुर]] * [[सोहन लाल द्विवेदी]] * [[हरिवंशराय बच्चन]] * [[श्रीकांत वर्मा]] |} * '''5 अगस्त 1999''' - गोलेन्द्र पटेल, हिन्दी व भोजपुरी साहित्य की नई पीढ़ी के प्रमुख स्तम्भों में से एक एवं कवि ==सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} emcu8sz0gaunq1aazu4ol6ip5hnte0a वार्ता:हड़प्पा 1 210891 6556258 6296699 2026-05-25T10:18:07Z ~2026-31140-70 926759 /* History */ नया अनुभाग 6556258 wikitext text/x-wiki {{विकिपरियोजना पाकिस्तान}} {{वार्ता शीर्षक}} == History == हड़प्पा पंजाब के किस जिले में स्थित है? [[विशेष:योगदान/&#126;2026-31140-70|&#126;2026-31140-70]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-31140-70|वार्ता]]) 10:18, 25 मई 2026 (UTC) gqwv9alfgtmararo4khzlwcun9ltlrc यक्ष 0 213587 6556168 6310333 2026-05-25T06:00:37Z Suyash.dwivedi 164531 चित्र लगाया/चित्रदीर्घा 6556168 wikitext text/x-wiki ''यह लेख यक्ष नामक पौराणिक चरित्रों पर है। अन्य यक्ष लेखों के लिए देखें: [[यक्ष (बहुविकल्पी)]]'' [[File:Green-faced Yaksha statue at Suvarnabhumi Airport in Bangkok.jpg|thumb|बैंकॉक के सुवर्णभूमि हवाई अड्डे पर यक्ष की मूर्ति]] '''यक्षों''' एक प्रकार के [[wikt:पौराणिक|पौराणिक]] चरित्र हैं। यक्षों को [[राक्षस|राक्षसों]] के निकट माना जाता है, यद्यपि वे [[होमो सेपियन्स|मनुष्यों]] के विरोधी नहीं होते, जैसे राक्षस होते है। माना जाता है कि प्रारम्भ में दो प्रकार के राक्षस होते थे; एक जो रक्षा करते थे वे यक्ष कहलाये तथा दूसरे यज्ञों में बाधा उपस्थित करने वाले राक्षस कहलाये। यक्ष का शाब्दिक अर्थ होता है 'जादू की शक्ति'। [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]] धर्मग्रन्थो में एक अच्छे यक्ष का उदाहरण मिलता है जिसे [[कुबेर]] कहते हैं तथा जो धन-सम्पदा में अतुलनीय थे। एक अन्य यक्ष का प्रसंग [[महाभारत]] में भी मिलता है। जब [[पाण्डव]] दूसरे वनवास के समय वन-वन भटक रहे थे तब एक यक्ष से उनकी भेंट हुई जिसने [[युधिष्ठिर]] से [[wikt:विख्यात|विख्यात]] यक्ष प्रश्न किए थे।<ref>[http://hindizen.com/2009/08/18/yaksh-prashn/ यक्ष प्रश्न] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100906183104/http://hindizen.com/2009/08/18/yaksh-prashn/ |date=6 सितंबर 2010 }} - एक चिट्ठा</ref> == इन्हें भी देखें == {{विक्षनरी}} {{Commons category|Yaksha|यक्ष}} == सन्दर्भ == == बाहरी कड़ियाँ == * [http://hi.brajdiscovery.org/index.php?title=%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7 यक्ष] ब्रज डिस्कवरी पर। [[श्रेणी:हिन्दू पौराणिक चरित्र]] confk9c0ajl4ythbarv6y1stg76kxhb 6556169 6556168 2026-05-25T06:06:23Z Suyash.dwivedi 164531 सन्दर्भ जोड़े 6556169 wikitext text/x-wiki ''यह लेख यक्ष नामक पौराणिक चरित्रों पर है। अन्य यक्ष लेखों के लिए देखें: [[यक्ष (बहुविकल्पी)]]'' [[File:Green-faced Yaksha statue at Suvarnabhumi Airport in Bangkok.jpg|thumb|बैंकॉक के सुवर्णभूमि हवाई अड्डे पर यक्ष की मूर्ति]] '''यक्षों''' एक प्रकार के [[wikt:पौराणिक|पौराणिक]] चरित्र हैं। यक्षों को [[राक्षस|राक्षसों]] के निकट माना जाता है, यद्यपि वे [[होमो सेपियन्स|मनुष्यों]] के विरोधी नहीं होते, जैसे राक्षस होते है।<ref name="m138">{{cite web | title=Google Books | website=Google | date=18 January 1990 | url=https://www.google.co.in/books/edition/Prachin_Bhartiya_kala_me_Yaksh_Kinnar_Au/PenKEQAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8B%E0%A4%82+%E0%A4%95%E0%A5%8B+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%82+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%9F+%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BE+%E0%A4%B9%E0%A5%88,&amp;pg=PA61&amp;printsec=frontcover | ref={{sfnref|Google|1990}} | access-date=25 May 2026}}</div></ref> माना जाता है कि प्रारम्भ में दो प्रकार के राक्षस होते थे; एक जो रक्षा करते थे वे यक्ष कहलाये तथा दूसरे यज्ञों में बाधा उपस्थित करने वाले राक्षस कहलाये। यक्ष का शाब्दिक अर्थ होता है 'जादू की शक्ति'। [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]] धर्मग्रन्थो में एक अच्छे यक्ष का उदाहरण मिलता है जिसे [[कुबेर]] कहते हैं तथा जो धन-सम्पदा में अतुलनीय थे। एक अन्य यक्ष का प्रसंग [[महाभारत]] में भी मिलता है। जब [[पाण्डव]] दूसरे वनवास के समय वन-वन भटक रहे थे तब एक यक्ष से उनकी भेंट हुई जिसने [[युधिष्ठिर]] से [[wikt:विख्यात|विख्यात]] यक्ष प्रश्न किए थे।<ref>[http://hindizen.com/2009/08/18/yaksh-prashn/ यक्ष प्रश्न] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100906183104/http://hindizen.com/2009/08/18/yaksh-prashn/ |date=6 सितंबर 2010 }} - एक चिट्ठा</ref> == इन्हें भी देखें == {{विक्षनरी}} {{Commons category|Yaksha|यक्ष}} == सन्दर्भ == == बाहरी कड़ियाँ == * [http://hi.brajdiscovery.org/index.php?title=%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7 यक्ष] ब्रज डिस्कवरी पर। [[श्रेणी:हिन्दू पौराणिक चरित्र]] ciwcxei1g9r14zkusgg7do7qpaqbpo3 6556174 6556169 2026-05-25T06:13:56Z Suyash.dwivedi 164531 सन्दर्भ जोड़े 6556174 wikitext text/x-wiki ''यह लेख यक्ष नामक पौराणिक चरित्रों पर है। अन्य यक्ष लेखों के लिए देखें: [[यक्ष (बहुविकल्पी)]]'' [[File:Green-faced Yaksha statue at Suvarnabhumi Airport in Bangkok.jpg|thumb|बैंकॉक के सुवर्णभूमि हवाई अड्डे पर यक्ष की मूर्ति]] '''यक्षों''' एक प्रकार के [[wikt:पौराणिक|पौराणिक]] चरित्र हैं। यक्षों को [[राक्षस|राक्षसों]] के निकट माना जाता है, यद्यपि वे [[होमो सेपियन्स|मनुष्यों]] के विरोधी नहीं होते, जैसे राक्षस होते है।<ref name="m138">{{cite web | title=Google Books | website=Google | date=18 January 1990 | url=https://www.google.co.in/books/edition/Prachin_Bhartiya_kala_me_Yaksh_Kinnar_Au/PenKEQAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8B%E0%A4%82+%E0%A4%95%E0%A5%8B+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%82+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%9F+%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BE+%E0%A4%B9%E0%A5%88,&amp;pg=PA61&amp;printsec=frontcover | ref={{sfnref|Google|1990}} | access-date=25 May 2026}}</div></ref> माना जाता है कि प्रारम्भ में दो प्रकार के राक्षस होते थे; एक जो रक्षा करते थे वे यक्ष कहलाये तथा दूसरे यज्ञों में बाधा उपस्थित करने वाले राक्षस कहलाये। [[वायुपुराण]] के अनुसार [[कुबेर]] यक्षों और राक्षसों के राजा थे जो [[पुलस्त्य]], [[अगस्त्य]] और [[विश्वामित्र]] गोत्र में उत्पन्न हुये थे।<ref name="m169">{{cite web | title=Google Books | website=Google | date=21 April 2016 | url=https://www.google.co.in/books/edition/Sa%E1%B9%83skr%CC%A5ti_sandh%C4%81na/_3ZQAQAAMAAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;bsq=%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3+%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B0+%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&amp;dq=%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3+%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B0+%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&amp;printsec=frontcover | ref={{sfnref|Google|2016}} | access-date=25 May 2026}}</div></ref> यक्ष का शाब्दिक अर्थ होता है 'जादू की शक्ति'। [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]] धर्मग्रन्थो में एक अच्छे यक्ष का उदाहरण मिलता है जिसे [[कुबेर]] कहते हैं तथा जो धन-सम्पदा में अतुलनीय थे। एक अन्य यक्ष का प्रसंग [[महाभारत]] में भी मिलता है। जब [[पाण्डव]] दूसरे वनवास के समय वन-वन भटक रहे थे तब एक यक्ष से उनकी भेंट हुई जिसने [[युधिष्ठिर]] से [[wikt:विख्यात|विख्यात]] यक्ष प्रश्न किए थे।<ref>[http://hindizen.com/2009/08/18/yaksh-prashn/ यक्ष प्रश्न] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100906183104/http://hindizen.com/2009/08/18/yaksh-prashn/ |date=6 सितंबर 2010 }} - एक चिट्ठा</ref> == इन्हें भी देखें == {{विक्षनरी}} {{Commons category|Yaksha|यक्ष}} == सन्दर्भ == == बाहरी कड़ियाँ == * [http://hi.brajdiscovery.org/index.php?title=%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7 यक्ष] ब्रज डिस्कवरी पर। [[श्रेणी:हिन्दू पौराणिक चरित्र]] azicbrdspgksaba1ly6p3yh9xmqb4t0 6556176 6556174 2026-05-25T06:14:45Z Suyash.dwivedi 164531 6556176 wikitext text/x-wiki ''यह लेख यक्ष नामक पौराणिक चरित्रों पर है। अन्य यक्ष लेखों के लिए देखें: [[यक्ष (बहुविकल्पी)]]'' [[File:Green-faced Yaksha statue at Suvarnabhumi Airport in Bangkok.jpg|thumb|बैंकॉक के सुवर्णभूमि हवाई अड्डे पर यक्ष की मूर्ति]] '''यक्षों''' एक प्रकार के [[wikt:पौराणिक|पौराणिक]] चरित्र हैं। यक्षों को [[राक्षस|राक्षसों]] के निकट माना जाता है, यद्यपि वे [[होमो सेपियन्स|मनुष्यों]] के विरोधी नहीं होते, जैसे राक्षस होते है।<ref name="m138">{{cite web | title=Google Books | website=Google | date=18 January 1990 | url=https://www.google.co.in/books/edition/Prachin_Bhartiya_kala_me_Yaksh_Kinnar_Au/PenKEQAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8B%E0%A4%82+%E0%A4%95%E0%A5%8B+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%82+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%9F+%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BE+%E0%A4%B9%E0%A5%88,&amp;pg=PA61&amp;printsec=frontcover | ref={{sfnref|Google|1990}} | access-date=25 May 2026}}</div></ref> माना जाता है कि प्रारम्भ में दो प्रकार के राक्षस होते थे; एक जो रक्षा करते थे वे यक्ष कहलाये तथा दूसरे यज्ञों में बाधा उपस्थित करने वाले राक्षस कहलाये। [[वायुपुराण]] के अनुसार [[कुबेर]] यक्षों और राक्षसों के राजा थे जो [[पुलस्त्य]], [[अगस्त्य]] और [[विश्वामित्र]] गोत्र में उत्पन्न हुये थे।<ref name="m169">{{cite web | title=Google Books | website=Google | date=21 April 2016 | url=https://www.google.co.in/books/edition/Sa%E1%B9%83skr%CC%A5ti_sandh%C4%81na/_3ZQAQAAMAAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;bsq=%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3+%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B0+%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&amp;dq=%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3+%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B0+%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&amp;printsec=frontcover | ref={{sfnref|Google|2016}} | access-date=25 May 2026}}</div></ref> यक्ष का शाब्दिक अर्थ होता है 'जादू की शक्ति'। [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]] धर्मग्रन्थो में एक अच्छे यक्ष का उदाहरण मिलता है जिसे [[कुबेर]] कहते हैं तथा जो धन-सम्पदा में अतुलनीय थे। एक अन्य यक्ष का प्रसंग [[महाभारत]] में भी मिलता है। जब [[पाण्डव]] दूसरे वनवास के समय वन-वन भटक रहे थे तब एक यक्ष से उनकी भेंट हुई जिसने [[युधिष्ठिर]] से [[wikt:विख्यात|विख्यात]] यक्ष प्रश्न किए थे।<ref>[http://hindizen.com/2009/08/18/yaksh-prashn/ यक्ष प्रश्न] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100906183104/http://hindizen.com/2009/08/18/yaksh-prashn/ |date=6 सितंबर 2010 }} - एक चिट्ठा</ref> == इन्हें भी देखें == {{विक्षनरी}} {{Commons category|Yaksha|यक्ष}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://hi.brajdiscovery.org/index.php?title=%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7 यक्ष] ब्रज डिस्कवरी पर। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:हिन्दू पौराणिक चरित्र]] h71o8ieykrd5cb6ovoe5m6f4nl5hmoo 6556191 6556176 2026-05-25T07:24:52Z Suyash.dwivedi 164531 सन्दर्भ जोड़े 6556191 wikitext text/x-wiki ''यह लेख यक्ष नामक पौराणिक चरित्रों पर है। अन्य यक्ष लेखों के लिए देखें: [[यक्ष (बहुविकल्पी)]]'' [[File:Green-faced Yaksha statue at Suvarnabhumi Airport in Bangkok.jpg|thumb|बैंकॉक के सुवर्णभूमि हवाई अड्डे पर यक्ष की मूर्ति]] '''यक्षों''' एक प्रकार के [[wikt:पौराणिक|पौराणिक]] चरित्र हैं। यक्षों को [[राक्षस|राक्षसों]] के निकट माना जाता है, यद्यपि वे [[होमो सेपियन्स|मनुष्यों]] के विरोधी नहीं होते, जैसे राक्षस होते है।<ref name="m43">{{cite book | title=Prachin Bhartiya kala me Yaksh Kinnar Au | url=https://www.google.co.in/books/edition/Prachin_Bhartiya_kala_me_Yaksh_Kinnar_Au/PenKEQAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8B%E0%A4%82+%E0%A4%95%E0%A5%8B+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%82+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%9F+%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BE+%E0%A4%B9%E0%A5%88,&amp;pg=PA61&amp;printsec=frontcover | ref={{sfnref|Google|1990 | via=Google Books}} | access-date=25 May 2026}}</div></ref> माना जाता है कि प्रारम्भ में दो प्रकार के राक्षस होते थे; एक जो रक्षा करते थे वे यक्ष कहलाये तथा दूसरे यज्ञों में बाधा उपस्थित करने वाले राक्षस कहलाये। [[वायुपुराण]] के अनुसार [[कुबेर]] यक्षों और राक्षसों के राजा थे जो [[पुलस्त्य]], [[अगस्त्य]] और [[विश्वामित्र]] गोत्र में उत्पन्न हुये थे।<ref name="m298">{{cite book | title=Saṃskr̥ti sandhāna | url=https://www.google.co.in/books/edition/Sa%E1%B9%83skr%CC%A5ti_sandh%C4%81na/_3ZQAQAAMAAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;bsq=%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3+%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B0+%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&amp;dq=%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3+%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B0+%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&amp;printsec=frontcover | ref={{sfnref|Google|2016 | via=Google Books}} | access-date=25 May 2026}}</div></ref> यक्ष का शाब्दिक अर्थ होता है 'जादू की शक्ति'। [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]] धर्मग्रन्थो में एक अच्छे यक्ष का उदाहरण मिलता है जिसे [[कुबेर]] कहते हैं तथा जो धन-सम्पदा में अतुलनीय थे। एक अन्य यक्ष का प्रसंग [[महाभारत]] में भी मिलता है। जब [[पाण्डव]] दूसरे वनवास के समय वन-वन भटक रहे थे तब एक यक्ष से उनकी भेंट हुई जिसने [[युधिष्ठिर]] से [[wikt:विख्यात|विख्यात]] यक्ष प्रश्न किए थे।<ref>[http://hindizen.com/2009/08/18/yaksh-prashn/ यक्ष प्रश्न] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100906183104/http://hindizen.com/2009/08/18/yaksh-prashn/ |date=6 सितंबर 2010 }} - एक चिट्ठा</ref> == इन्हें भी देखें == {{विक्षनरी}} {{Commons category|Yaksha|यक्ष}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://hi.brajdiscovery.org/index.php?title=%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7 यक्ष] ब्रज डिस्कवरी पर। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:हिन्दू पौराणिक चरित्र]] iftfhr7pej7bf4z4o82oxrnx1fzlpvu 6556192 6556191 2026-05-25T07:27:15Z Suyash.dwivedi 164531 सन्दर्भ जोड़े 6556192 wikitext text/x-wiki ''यह लेख यक्ष नामक पौराणिक चरित्रों पर है। अन्य यक्ष लेखों के लिए देखें: [[यक्ष (बहुविकल्पी)]]'' [[File:Green-faced Yaksha statue at Suvarnabhumi Airport in Bangkok.jpg|thumb|बैंकॉक के सुवर्णभूमि हवाई अड्डे पर यक्ष की मूर्ति]] '''यक्षों''' एक प्रकार के [[wikt:पौराणिक|पौराणिक]] चरित्र हैं। यक्षों को [[राक्षस|राक्षसों]] के निकट माना जाता है, यद्यपि वे [[होमो सेपियन्स|मनुष्यों]] के विरोधी नहीं होते, जैसे राक्षस होते है।<ref name="m43">{{cite book | title=Prachin Bhartiya kala me Yaksh Kinnar Au | url=https://www.google.co.in/books/edition/Prachin_Bhartiya_kala_me_Yaksh_Kinnar_Au/PenKEQAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8B%E0%A4%82+%E0%A4%95%E0%A5%8B+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%82+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%9F+%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BE+%E0%A4%B9%E0%A5%88,&amp;pg=PA61&amp;printsec=frontcover | ref={{sfnref|Google|1990 | via=Google Books}} | access-date=25 May 2026}}</div></ref> माना जाता है कि प्रारम्भ में दो प्रकार के राक्षस होते थे; एक जो रक्षा करते थे वे यक्ष कहलाये तथा दूसरे यज्ञों में बाधा उपस्थित करने वाले राक्षस कहलाये। [[वायुपुराण]] के अनुसार [[कुबेर]] यक्षों और राक्षसों के राजा थे जो [[पुलस्त्य]], [[अगस्त्य]] और [[विश्वामित्र]] गोत्र में उत्पन्न हुये थे।<ref name="m298">{{cite book | title=Saṃskr̥ti sandhāna | url=https://www.google.co.in/books/edition/Sa%E1%B9%83skr%CC%A5ti_sandh%C4%81na/_3ZQAQAAMAAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;bsq=%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3+%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B0+%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&amp;dq=%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3+%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B0+%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&amp;printsec=frontcover | ref={{sfnref|Google|2016 | via=Google Books}} | access-date=25 May 2026}}</div></ref> यक्ष का शाब्दिक अर्थ होता है 'जादू की शक्ति'। [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]] धर्मग्रन्थो में एक अच्छे यक्ष का उदाहरण मिलता है जिसे [[कुबेर]] कहते हैं<ref name="m357">{{cite web | title=Indian Culture and Heritage | website=Cultural Samvaad | date=14 April 2026 | url=https://culturalsamvaad.com/thought/kubera-mantra-%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%AF-%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF/ | ref={{sfnref|Cultural Samvaad|2026}} | access-date=25 May 2026}}</div></ref> तथा जो धन-सम्पदा में अतुलनीय थे। एक अन्य यक्ष का प्रसंग [[महाभारत]] में भी मिलता है। जब [[पाण्डव]] दूसरे वनवास के समय वन-वन भटक रहे थे तब एक यक्ष से उनकी भेंट हुई जिसने [[युधिष्ठिर]] से [[wikt:विख्यात|विख्यात]] यक्ष प्रश्न किए थे।<ref>[http://hindizen.com/2009/08/18/yaksh-prashn/ यक्ष प्रश्न] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100906183104/http://hindizen.com/2009/08/18/yaksh-prashn/ |date=6 सितंबर 2010 }} - एक चिट्ठा</ref> == इन्हें भी देखें == {{विक्षनरी}} {{Commons category|Yaksha|यक्ष}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://hi.brajdiscovery.org/index.php?title=%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7 यक्ष] ब्रज डिस्कवरी पर। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:हिन्दू पौराणिक चरित्र]] i4x4mg2sgbbr2xw4doa39hw6emm6810 6556194 6556192 2026-05-25T07:29:58Z Suyash.dwivedi 164531 सन्दर्भ जोड़े 6556194 wikitext text/x-wiki ''यह लेख यक्ष नामक पौराणिक चरित्रों पर है। अन्य यक्ष लेखों के लिए देखें: [[यक्ष (बहुविकल्पी)]]'' [[File:Green-faced Yaksha statue at Suvarnabhumi Airport in Bangkok.jpg|thumb|बैंकॉक के सुवर्णभूमि हवाई अड्डे पर यक्ष की मूर्ति]] '''यक्षों''' एक प्रकार के [[wikt:पौराणिक|पौराणिक]] चरित्र हैं। यक्षों को [[राक्षस|राक्षसों]] के निकट माना जाता है, यद्यपि वे [[होमो सेपियन्स|मनुष्यों]] के विरोधी नहीं होते, जैसे राक्षस होते है।<ref name="m43">{{cite book | title=Prachin Bhartiya kala me Yaksh Kinnar Au | url=https://www.google.co.in/books/edition/Prachin_Bhartiya_kala_me_Yaksh_Kinnar_Au/PenKEQAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8B%E0%A4%82+%E0%A4%95%E0%A5%8B+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%82+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%9F+%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BE+%E0%A4%B9%E0%A5%88,&amp;pg=PA61&amp;printsec=frontcover | ref={{sfnref|Google|1990 | via=Google Books}} | access-date=25 May 2026}}</div></ref> माना जाता है कि प्रारम्भ में दो प्रकार के राक्षस होते थे; एक जो रक्षा करते थे वे यक्ष कहलाये तथा दूसरे यज्ञों में बाधा उपस्थित करने वाले राक्षस कहलाये। [[वायुपुराण]] के अनुसार [[कुबेर]] यक्षों और राक्षसों के राजा थे जो [[पुलस्त्य]], [[अगस्त्य]] और [[विश्वामित्र]] गोत्र में उत्पन्न हुये थे।<ref name="m298">{{cite book | title=Saṃskr̥ti sandhāna | url=https://www.google.co.in/books/edition/Sa%E1%B9%83skr%CC%A5ti_sandh%C4%81na/_3ZQAQAAMAAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;bsq=%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3+%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B0+%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&amp;dq=%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3+%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B0+%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&amp;printsec=frontcover | ref={{sfnref|Google|2016 | via=Google Books}} | access-date=25 May 2026}}</div></ref> यक्ष का शाब्दिक अर्थ होता है 'जादू की शक्ति'। [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]] धर्मग्रन्थो में एक अच्छे यक्ष का उदाहरण मिलता है जिसे [[कुबेर]] कहते हैं<ref name="m357">{{cite web | title=Indian Culture and Heritage | website=Cultural Samvaad | date=14 April 2026 | url=https://culturalsamvaad.com/thought/kubera-mantra-%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%AF-%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF/ | ref={{sfnref|Cultural Samvaad|2026}} | access-date=25 May 2026}}</div></ref> तथा जो धन-सम्पदा में अतुलनीय थे। एक अन्य यक्ष का प्रसंग [[महाभारत]] में भी मिलता है। जब [[पाण्डव]] दूसरे वनवास के समय वन-वन भटक रहे थे तब एक यक्ष से उनकी भेंट हुई जिसने [[युधिष्ठिर]] से [[wikt:विख्यात|विख्यात]] यक्ष प्रश्न किए थे।<ref name="m676">{{cite book | title=Hindutva Ka Madhu | url=https://www.google.co.in/books/edition/Hindutva_Ka_Madhu/s1L_EAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=0 | ref={{sfnref|Google | via=Google Books}} | access-date=25 May 2026}}</div></ref><ref>[http://hindizen.com/2009/08/18/yaksh-prashn/ यक्ष प्रश्न] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100906183104/http://hindizen.com/2009/08/18/yaksh-prashn/ |date=6 सितंबर 2010 }} - एक चिट्ठा</ref> == इन्हें भी देखें == {{विक्षनरी}} {{Commons category|Yaksha|यक्ष}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://hi.brajdiscovery.org/index.php?title=%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7 यक्ष] ब्रज डिस्कवरी पर। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:हिन्दू पौराणिक चरित्र]] kej8ya1iggd21t5kacoh8yra8k66kle 6556201 6556194 2026-05-25T07:46:01Z Suyash.dwivedi 164531 6556201 wikitext text/x-wiki ''यह लेख यक्ष नामक पौराणिक चरित्रों पर है। अन्य यक्ष लेखों के लिए देखें: [[यक्ष (बहुविकल्पी)]]'' [[File:Green-faced Yaksha statue at Suvarnabhumi Airport in Bangkok.jpg|thumb|बैंकॉक के सुवर्णभूमि हवाई अड्डे पर यक्ष की मूर्ति]] '''यक्षों''' एक प्रकार के [[wikt:पौराणिक|पौराणिक]] चरित्र हैं। यक्षों को [[राक्षस|राक्षसों]] के निकट माना जाता है, यद्यपि वे [[होमो सेपियन्स|मनुष्यों]] के विरोधी नहीं होते, जैसे राक्षस होते है।<ref name="m43">{{cite book | title=Prachin Bhartiya kala me Yaksh Kinnar Au | url=https://www.google.co.in/books/edition/Prachin_Bhartiya_kala_me_Yaksh_Kinnar_Au/PenKEQAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8B%E0%A4%82+%E0%A4%95%E0%A5%8B+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%82+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%9F+%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BE+%E0%A4%B9%E0%A5%88,&amp;pg=PA61&amp;printsec=frontcover | ref={{sfnref|Google|1990 | via=Google Books}} | access-date=25 May 2026}}</div></ref> माना जाता है कि प्रारम्भ में दो प्रकार के राक्षस होते थे; एक जो रक्षा करते थे वे यक्ष कहलाये तथा दूसरे यज्ञों में बाधा उपस्थित करने वाले राक्षस कहलाये। [[वायुपुराण]] के अनुसार [[कुबेर]] यक्षों और राक्षसों के राजा थे जो [[पुलस्त्य]], [[अगस्त्य]] और [[विश्वामित्र]] गोत्र में उत्पन्न हुये थे।<ref name="m298">{{cite book | title=Saṃskr̥ti sandhāna | url=https://www.google.co.in/books/edition/Sa%E1%B9%83skr%CC%A5ti_sandh%C4%81na/_3ZQAQAAMAAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;bsq=%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3+%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B0+%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&amp;dq=%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3+%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B0+%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&amp;printsec=frontcover | ref={{sfnref|Google|2016 | via=Google Books}} | access-date=25 May 2026}}</div></ref> यक्ष का शाब्दिक अर्थ होता है 'जादू की शक्ति'। [[File:MalaDevi Temple Gyaraspur N-MP-283 (107).jpg|thumb|माला देवी मंदिर में यक्ष]] [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]] धर्मग्रन्थो में एक अच्छे यक्ष का उदाहरण मिलता है जिसे [[कुबेर]] कहते हैं<ref name="m357">{{cite web | title=Indian Culture and Heritage | website=Cultural Samvaad | date=14 April 2026 | url=https://culturalsamvaad.com/thought/kubera-mantra-%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%AF-%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF/ | ref={{sfnref|Cultural Samvaad|2026}} | access-date=25 May 2026}}</div></ref> तथा जो धन-सम्पदा में अतुलनीय थे। एक अन्य यक्ष का प्रसंग [[महाभारत]] में भी मिलता है। जब [[पाण्डव]] दूसरे वनवास के समय वन-वन भटक रहे थे तब एक यक्ष से उनकी भेंट हुई जिसने [[युधिष्ठिर]] से [[wikt:विख्यात|विख्यात]] यक्ष प्रश्न किए थे।<ref name="m676">{{cite book | title=Hindutva Ka Madhu | url=https://www.google.co.in/books/edition/Hindutva_Ka_Madhu/s1L_EAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=0 | ref={{sfnref|Google | via=Google Books}} | access-date=25 May 2026}}</div></ref><ref>[http://hindizen.com/2009/08/18/yaksh-prashn/ यक्ष प्रश्न] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100906183104/http://hindizen.com/2009/08/18/yaksh-prashn/ |date=6 सितंबर 2010 }} - एक चिट्ठा</ref> == इन्हें भी देखें == {{विक्षनरी}} {{Commons category|Yaksha|यक्ष}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://hi.brajdiscovery.org/index.php?title=%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7 यक्ष] ब्रज डिस्कवरी पर। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:हिन्दू पौराणिक चरित्र]] n5fdck9wzgypf9hd3jwoejkyjbgg9uy 6556205 6556201 2026-05-25T07:51:35Z Suyash.dwivedi 164531 सन्दर्भ जोड़े/सुधारे गये 6556205 wikitext text/x-wiki ''यह लेख यक्ष नामक पौराणिक चरित्रों पर है। अन्य यक्ष लेखों के लिए देखें: [[यक्ष (बहुविकल्पी)]]'' [[File:Green-faced Yaksha statue at Suvarnabhumi Airport in Bangkok.jpg|thumb|बैंकॉक के सुवर्णभूमि हवाई अड्डे पर यक्ष की मूर्ति]] '''यक्षों''' एक प्रकार के [[wikt:पौराणिक|पौराणिक]] चरित्र हैं। यक्षों को [[राक्षस|राक्षसों]] के निकट माना जाता है, यद्यपि वे [[होमो सेपियन्स|मनुष्यों]] के विरोधी नहीं होते, जैसे राक्षस होते है।<ref name="m43">{{cite book | title=Prachin Bhartiya kala me Yaksh Kinnar Au | url=https://www.google.co.in/books/edition/Prachin_Bhartiya_kala_me_Yaksh_Kinnar_Au/PenKEQAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8B%E0%A4%82+%E0%A4%95%E0%A5%8B+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%82+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%9F+%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BE+%E0%A4%B9%E0%A5%88,&amp;pg=PA61&amp;printsec=frontcover | ref={{sfnref|Google|1990 | via=Google Books}} | access-date=25 May 2026}}</div></ref> माना जाता है कि प्रारम्भ में दो प्रकार के राक्षस होते थे; एक जो रक्षा करते थे वे यक्ष कहलाये तथा दूसरे यज्ञों में बाधा उपस्थित करने वाले राक्षस कहलाये। [[वायुपुराण]] के अनुसार [[कुबेर]] यक्षों और राक्षसों के राजा थे जो [[पुलस्त्य]], [[अगस्त्य]] और [[विश्वामित्र]] गोत्र में उत्पन्न हुये थे।<ref name="m298">{{cite book | title=Saṃskr̥ti sandhāna | url=https://www.google.co.in/books/edition/Sa%E1%B9%83skr%CC%A5ti_sandh%C4%81na/_3ZQAQAAMAAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;bsq=%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3+%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B0+%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&amp;dq=%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3+%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B0+%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7&amp;printsec=frontcover | ref={{sfnref|Google|2016 | via=Google Books}} | access-date=25 May 2026}}</div></ref> यक्ष का शाब्दिक अर्थ होता है 'जादू की शक्ति'। [[File:MalaDevi Temple Gyaraspur N-MP-283 (107).jpg|thumb|माला देवी मंदिर में यक्ष]] [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]] धर्मग्रन्थो में एक अच्छे यक्ष का उदाहरण मिलता है जिसे [[कुबेर]] कहते हैं<ref name="m626">{{cite web | last=Narayanan | first=Vasudha | title=Origin, History, Beliefs, Gods, &amp; Facts | website=Encyclopedia Britannica | date=21 May 2026 | url=https://www.britannica.com/topic/Hinduism | access-date=25 May 2026}}</div></ref><ref name="m357">{{cite web | title=Indian Culture and Heritage | website=Cultural Samvaad | date=14 April 2026 | url=https://culturalsamvaad.com/thought/kubera-mantra-%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE%E0%A4%AF-%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF/ | ref={{sfnref|Cultural Samvaad|2026}} | access-date=25 May 2026}}</div></ref> तथा जो धन-सम्पदा में अतुलनीय थे। एक अन्य यक्ष का प्रसंग [[महाभारत]] में भी मिलता है। जब [[पाण्डव]] दूसरे वनवास के समय वन-वन भटक रहे थे तब एक यक्ष से उनकी भेंट हुई जिसने [[युधिष्ठिर]] से [[wikt:विख्यात|विख्यात]] यक्ष प्रश्न किए थे।<ref name="m676">{{cite book | title=Hindutva Ka Madhu | url=https://www.google.co.in/books/edition/Hindutva_Ka_Madhu/s1L_EAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=0 | ref={{sfnref|Google | via=Google Books}} | access-date=25 May 2026}}</div></ref><ref>[http://hindizen.com/2009/08/18/yaksh-prashn/ यक्ष प्रश्न] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100906183104/http://hindizen.com/2009/08/18/yaksh-prashn/ |date=6 सितंबर 2010 }} - एक चिट्ठा</ref> == इन्हें भी देखें == {{विक्षनरी}} {{Commons category|Yaksha|यक्ष}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://hi.brajdiscovery.org/index.php?title=%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7 यक्ष] ब्रज डिस्कवरी पर। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:हिन्दू पौराणिक चरित्र]] h42bomhtfeb6dv1didsbdy2mkd4u3t2 किंडरगार्टन (बालवाड़ी) 0 217444 6556251 6545981 2026-05-25T09:51:18Z Sequencesolved 173771 /* इतिहास */ एक कड़ी जोड़ी। 6556251 wikitext text/x-wiki [[चित्र:AF-kindergarten.jpg|frame|अफगानिस्तान में एक किंडरगार्टन कक्षा]] '''किंडरगार्टन''' या '''शिशूद्यान''' या '''बालवाड़ी''' ([[जर्मन भाषा|जर्मन]]:{{Audio|De-kindergarten.ogg|Kindergarten}}) छोटे बच्चों के लिए शिक्षा का एक रूप है जो घरेलू शिक्षा से बदल कर अधिक औपचारिक स्कूली शिक्षा में संक्रमित हो गया है। एक और परिभाषा, जो प्रारंभिक बचपन की शिक्षा और प्रीस्कूल को बताती है, के अनुसार यह 6 और 7 साल से कम उम्र के बच्चों का पूर्व (प्री)- और आकस्मिक शिक्षण है। बच्चों को रचनात्मक खेल और सामाजिक बातचीत के माध्यम से ज्ञान दिया जाता है और उनमें बुनियादी कुशलताओं का विकास किया जाता है, साथ ही कभी कभी थोड़ी बहुत औपचारिक शिक्षा भी दी जाती है। अधिकांश देशों में बालवाड़ी प्रारंभिक बचपन की शिक्षा की प्रीस्कूल प्रणाली का हिस्सा है<ref>Kindergarten definition from Microsoft Encarta CD edition, 2004.</ref> बच्चे आमतौर पर दो साल से सात साल की उम्र के बीच किसी भी समय में बालवाड़ी जाते हैं। यह स्थानीय प्रणाली पर निर्भर करता है। [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] और एन्ग्लोफोन [[कनाडा]] और [[ऑस्ट्रेलिया]] के हिस्सों ([[न्यू साउथ वेल्स]], [[टासमानिया|तस्मानिया]] और ऑस्ट्रेलियन केपिटल टेरिटरी) में शिक्षा के पहले साल, या प्राथमिक स्कूल, (कनाडा में, पहले दो साल) के वर्णन के लिए ''किंडरगार्टन'' शब्द का उपयोग प्रतिबंधित है। इनमें से कुछ देशों में यह आवश्यक है, की अभिभावक अपने बच्चों को निर्धारित उम्र में ही (आमतौर पर, 5 साल की उम्र में) किंडरगार्टन भेजें. संयुक्त राज्य अमेरिका में, कई राज्य पांच से छह साल की उम्र के बच्चों के लिए व्यापक रूप से एक निःशुल्क किंडरगार्टन वर्ष प्रस्तुत करते हैं, लेकिन यह अनिवार्य नहीं होता, जबकि अन्य राज्यों में पांच साल की उम्र के सभी बच्चों का पंजीकरण अनिवार्य है। शब्द प्रीस्कूल और कम काम में लिया जाने वाला शब्द "प्री-के (Pre-K)," (औपचारिक रूप से, नर्सरी स्कूल) का उपयोग संयुक्त राज्य अमेरिका में प्रारंभिक आयु वर्ग की शिक्षा के लिए किया जाता है। ब्रिटिश अंग्रेजी में, नर्सरी या प्लेग्रुप आम शब्द हैं जिनका उपयोग प्रीस्कूल शिक्षा के लिए किया जाता है और ''किंडरगार्टन'' शब्द का उपयोग आमतौर पर बहुत कम किया जाता है। शिक्षा के कुछ विशेष दृष्टिकोण के सन्दर्भ में ही इस शब्द का उपयोग किया जाता है जैसे, स्टीनर वालड्रोफ शिक्षा (Steiner-Waldorf education) [[शिक्षा दर्शन]] जिसकी स्थापना रुडोल्फ स्टीनर के द्वारा की गयी थी)m. == प्रयोजन == बच्चों को किंडरगार्टन या बालवाड़ी में इसलिए भेजा जाता है ताकि वे एक दूसरे से अच्छी तरह से बातचीत करना सीख सकें और खेलें. एक शिक्षक उन्हें बहुत सी सामग्री उपलब्ध कराता है और यहां पर वे बहुत सी गतिविधियों में हिस्सा लेते हैं जिससे ये बच्चे भाषा सीखने के लिए प्रेरित होते हैं, शब्दों को पढ़ना सीखते हैं, अपने स्तर का गणितीय और वैज्ञानिक ज्ञान प्राप्त करते हैं और साथ ही संगीत, कला और सामाजिक व्यवहार की शिक्षा भी प्राप्त करते हैं। वे बच्चे जिन्होंने इससे पहले अपना अधिकांश समय घर पर ही बिताया है, किंडरगार्टन (बालवाड़ी) ऐसे बच्चों को बिना किसी चिंता के अपने माता पिता से दूर रहना सीखने में मदद करता है। यहां पर उन्हें पहली बार नियमित रूप से खेलने का और बच्चों के एक ही समूह के साथ बातचीत करने का मौका मिलता है। बालवाड़ी माता, पिता, या अन्य संरक्षकों को भी अंशकालिक या पूर्णकालिक रोजगार उपलब्ध करा सकता है। == इतिहास == [[चित्र:Frederick-Froebel-Bardeen.jpeg|thumb|right|upright|फ्रेडरिक फ्रोबेल ने 1840 में जर्मनी में पहला किंडरगार्टन खोला.]] पहली बालवाड़ी की व्युत्पत्ति के लिए कई दावे किये जाते हैं। स्कॉटलैंड में 1816 में, एक दार्शनिक और अध्यापक, [[राबर्ट ओवेन|रॉबर्ट ओवेन]], ने न्यू लानार्क में पहला छोटे बच्चों का स्कूल खोला.<ref name="vag75">{{cite journal |url=http://www.springerlink.com/content/9248527032015273/ |title=The Influence of the English Infant School in Hungary |first=Otto |last=Vag |journal=International Journal of Early Childhood |publisher=Springer |volume=7 |issue=1 |date=March 1975 |pages=132–136 }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.newlanark.org/kids/index2.html |title=New Lanark Kids: Robert Owen |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100815052526/http://www.newlanark.org/kids/index2.html |archive-date=15 अगस्त 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>education in robert owen's new society: the new lanark institute and schools</ref> एक और स्कूल लन्दन में 1819 में सेम्युल विल्डरस्पिन के द्वारा खोला गया।<ref>{{cite book|url=http://books.google.co.uk/books?id=nGYWAAAAIAAJ&client=firefox-a&pg=PA3#v=onepage&q=&f=false|title=The Importance of Educating the Infant Poor|year=1823|first=Samuel|last=Wilderspin|place=London|access-date=21 सितंबर 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131025045945/http://books.google.co.uk/books?id=nGYWAAAAIAAJ&client=firefox-a&pg=PA3#v=onepage&q=&f=false|archive-date=25 अक्तूबर 2013|url-status=live}}</ref> हंगरी में पहले किंडरगार्टन की स्थापना 27 मई 1828 को काउंटनेस थेरेसा ब्रुन्सविक (1775–1861) के द्वारा की गयी। उन्होंने इसकी स्थापना बुडा शहर में अपने आवास स्थान पर ही की थी, जिसका नाम उन्होंने ''एन्जियाल्कर्ट (Angyalkert)'' (एंजल गार्डन) रखा था।<ref name="vag75" /><ref>Budapest Lexikon, 1993</ref> जल्द ही यह अवधारणा पूरे हंगरी साम्राज्य में व्याप्त हो गयी, यह कुलीन और मध्यम वर्ग के लोगों में एक लोकप्रिय संस्थान बन गया। बाद में [[फ्रीड्रिक फ्रोबेल|फ्रेडरिक फ्रोबेल]] ([[१७८२|1782]] - [[१८५२|1852]]) ने हंगरी के बहार प्रीस्कूल शिक्षा का पहला संस्थान खोला, इसे [[जोहान गुटेनबर्ग|गुटेनबर्ग]] की मूवेबल टाइप की चार सौंवी सालगिरह पर 28 जून 1840 को खोला गया। फ्रोबेल ने इस ''प्ले एंड एक्टिविटी इंस्टीट्युट'' को नाम दिया ''किंडरगार्टन'' (बच्चों का बगीचा), जिसकी स्थापना उन्होंने [[१८३७|1837]] में थुरिन्जिया, [[जर्मनी]] में बेड ब्लेंकन्बर्ग गांव में की थी, जिसके पूर्व प्राध्यापक श्वार्ज्बर्ग-रुडोलस्टेड थे। जर्मनी में प्रीस्कूल शिक्षा के फ्रोबेल संस्थान को इतनी अधिक सफलता मिली कि इस प्रकार के संस्थानों के लिए ''किंडरगार्टन'' को एक सार्वभौमिक स्थान मिल गया, जिसके साथ यह प्रथा शेष यूरोप में और दुनिया भर में फ़ैल गयी। [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में पहले किंडरगार्टन की स्थापना वाटरटाउन, विस्कोन्सिन में मार्गेरेथे (मेयर) स्चुर्ज़ (कार्यकर्ता/राजनेता कार्ल स्चुर्ज़ की पत्नी) ने 1856 में की। यह फ्रोबेल के सिद्धांतों पर आधारित था, जिन्हें उसने यूरोप में सीखा था। स्चुर्ज़ की बड़ी बहन, बर्था मेयर रोंगे ने [[लंदन|लन्दन]] (1851), [[मैन्चेस्टर|मेनचेस्टर]] (1859) और लीड्स (1860) में "इन्फेंट गार्डन्स" खोला. मार्गेरेथे स्चुर्ज़ शुरू में वाटरटाउन, विस्कोन्सिन में अपने घर में पांच बच्चों को पढ़ाती थी (जिनमें उसकी अपनी बेटी, अगाथा भी शामिल थी). उसकी सफलता के कारण दूसरे बच्चे भी आने लगे। जबकि स्चुर्ज़ के पहले किंडरगार्टन में शिक्षा जर्मन भाषा में दी जाती थी, बाद में उसने अंग्रेजी भाषा के किंडरगार्टन की भी स्थापना की। 1859 में [[बोस्टन, मसाचुएट्स|बोस्टन]] में एक बैठक में एलिजाबेथ पीबोडी को फ्रोबेल के दर्शन में रूपांतरित करने का श्रेय उन्हें दिया जाता है। बाद में उसी साल, पीबोडी ने स्चुर्ज़ के मॉडल का अनुसरण करते हुए, बोस्टन में अमेरिका में पहले अंग्रेजी भाषा के किंडरगार्टन की स्थापना की। अमेरिका में पहले निःशुल्क किंडरगार्टन की स्थापना 1870 में एक जर्मन उद्योगपति और परोपकारी कोनराड पोपेनहुसेन के द्वारा की गयी, जो कॉलेज पोइंट, न्यूयोर्क में रहता था, जहां उसने पोपेनहुसेन संस्थान की स्थापना की, यह संस्थान आज भी यहां पर है। संयुक्त राज्य अमेरिका में पहला सार्वजनिक रूप से वित्तपोषित किंडरगार्टन 1873 में सेंट लूइस में सुसन ब्लो के द्वारा स्थापित किया गया। एलिजाबेथ हैरिसन ने प्रारंभिक बचपन की शिक्षा के सिद्धांत पर बहुत अधिक लिखा और किंडरगार्टन के अध्यापकों के लिए शिक्षा के मानकों को बढ़ावा देने के लिए बहुत अधिक कार्य किया, इसके लिए उन्होंने एक संस्थान की स्थापना की जो 1886 में नेशनल कॉलेज ऑफ़ एजुकेशन बन गया। == अफ़गानिस्तान == {{Unreferenced section|date= फ़रवरी 2010}} {{Off-topic|date=May 2010}} [[अफ़्गानिस्तान|अफगानिस्तान]] में किंडरगार्टन के समकक्ष शब्द है کودکستان, जिसका उच्चारण ''कुडाकिस्तान'' के रूप में किया जाता है (''कुडाक'' -का अर्थ है बच्चा और ''स्तान'' का अर्थ है भूमि) और यह वास्तविक स्कूल प्रणाली का हिस्सा नहीं है। 3 और 6 साल के बीच की उम्र के बच्चे किंडरगार्टन जाते हैं, जिन्हें अक्सर सरकार के द्वारा चलाया जाता है। कानून के अनुसार, हर सरकारी कार्यालय के भीतर किंडरगार्टन क्षेत्र होना चाहिए। === अफगानिस्तान में प्रारंभिक बचपन की शिक्षा === प्रारंभिक बचपन के विकास (ECD) प्रोग्राम जन्म से लेकर 6 साल तक के बच्चों, उनके परिवारों और उनके समुदायों के विकास पर काम करते हैं, उनकी जरूरतों को पूरा करते हैं। वे बहुआयामी होते हैं और बच्चों के स्वास्थ्य, पोषण, संज्ञानात्मक, सामाजिक और भावनात्मक क्षमताओं के विकास में मदद करते हैं, जिसके जीवन के बाद के वर्षों में वे बहुत सक्रिय रहते हैं और बहुत अधिक विकास करते हैं। सांस्कृतिक मूल्यों को प्रतिबिंबित करते हुए, वे परिवार और समुदाय में गहराई से निहित होने चाहिए, को दर्शाते हैं, वे गहराई से परिवारों और समुदायों के भीतर निहित होना चाहिए, क्या सम्मिश्रण परिवेश के बारे में जाना जाता है कि पारंपरिक प्रथाओं पालन बच्चे की समझ के साथ इष्टतम बच्चे के विकास को बढ़ाने का समर्थन और / या एक बच्चे के विकास में कटौती. ECD रणनीति का लक्ष्य है परिवारों को यह सुनिश्चित करने में मदद करना कि उनके बच्चे स्कूल की उम्र में आ गए हैं, ये पूरे जीवन के लिए न केवल स्वस्थ और पोषित, बल्कि बौद्धिक रूप से उत्सुक, सामाजिक रूप से विश्वस्त और एक ठोस नींव भी उपलब्ध कराते हैं। ये स्कूल (किंडरगार्टन) से पहले छोटी उम्र के बच्चों के जीवन की सही शुरुआत के लिए प्रोग्राम बनाते हैं और उनका कार्यान्वयन करते हैं और साथ ही स्कूल की उम्र के उन बच्चों की भी मदद करते हैं जो स्कूल नहीं जा पाए हैं, ऐसे बच्चों को अनौपचारिक शिक्षा और व्यवसायिक प्रशिक्षण दिया जाता है। === पृष्ठभूमि === अफगानिस्तान में ECD प्रोग्रामों का इतिहास अपेक्षाकृत छोटा है। ये पहली बार 1980 में सोवियत कब्जे के दौरान प्रस्तुत किये गए, जिसमें 27 शहरी प्रीस्कूलों या कुडाकिस्तानों की स्थापना की गयी। 1980 के दशक के दौरान प्रीस्कूलों की संख्या लगातार बढ़ती रही, 1990 में यह संख्या बढ़कर 270 तक पहुंच गयी जिनमें 21000 बच्चों की देखभाल 2300 अध्यापक कर रहे थे। ये शहरी सुविधाएं थीं, इनमें से अधिकांश काबुल में थीं और स्कूलों, सरकारी कार्यालयों या फैक्ट्रियों से जुडी हुई थीं। सोवियत मॉडल के आधार पर, वे श्रम और सामाजिक कल्याण विभाग के निर्देशन में 3 महीने से 6 साल तक की उम्र के बच्चों के लिए नर्सरी केयर, प्रीस्कूल और किंडरगार्टन उपलब्ध कराते थे। अधिकांश अफगान परिवारों ने कभी भी इस प्रणाली को नहीं अपनाया और इनमें से अधिकांश ने उन्हें कभी भी स्वीकार नहीं किया क्योंकि इसने परिवार की केन्द्रीय भूमिका का कम कर दिया था और यह बच्चों में सोवियत मूल्यों को विकसित कर रहा था। सोवियत वापसी के बाद गृह युद्ध की शुरुआत के साथ, किंडरगार्टन की संख्या तेजी से गिर गयी। 1995 तक, केवल 88 ऐसी कार्यकारी सुविधाएं थीं जो 2110 बच्चों की देखभाल कर रही थीं। और महिला रोजगार पर तालिबानी प्रतिबंधों की वजह से उनके नियंत्रण में आने वाले क्षेत्रों में से बचे हुए केंद्र भी समाप्त हो गए। वर्तमान में, किसी भी आकार का कोई प्रोग्राम मौजूद नहीं है, सुविधाओं को नष्ट कर दिया गया है और प्रशिक्षित कर्मियों की कमी है। 2007 में, यहाँ लगभग 260 किंडरगार्टन थे, जो 25000 से ज्यादा बच्चों को उनके जीवन के प्रारंभिक वर्षों में प्रोत्साहन दे रहे थे। यह अनुमान लगाया गया है कि 2.5 मिलियन अफगानी बच्चे 6 साल से कम उम्र के हैं। जैविक और पर्यावरणी दोनों प्रकार के जोखिम कारक एक अफगानी बच्चे के विकास पर बहुत अधिक नकारात्मक प्रभाव डालते हैं। धार्मिक और जनजातीय रीति रिवाजों का मिश्रण और धारणाएं अफगान समाज में बसी हुई हैं, अधिकांश क्षेत्रों में ये धारणाएं सरकार को भी प्रतिस्थापित कर देती हैं। समुदाय परंपरागत रूप से एक दूसरे से निकटता से सम्बंधित हैं और विस्तृत परिवार को बहुत अधिक प्रभावित करते हैं। भूमिकाएं स्पष्ट रूप से परिभाषित हैं और सामाजिक क्रम में केन्द्रीय हैं। कई दशकों के युद्ध, बड़े पैमाने पर विस्थापन और बदलती हुई सत्ता संरचना के कारन सामुदायिक नेटवर्क का पतन हो गया है और विस्तृत परिवार भी ख़त्म होते जा रहे हैं- यह सबसे मूल पारंपरिक कोपिंग प्रणाली है। महिलाओं की एक बड़ी संख्या विधवाओं की है और उनसे अनभ्यस्त और अपारंपरिक रूप से अपेक्षा की जाती है कि परिवार को चलने का बीड़ा उठायें. एक तिहाई बच्चों की मृत्यु 5 साल की उम्र से पहले ही जन्म के समय होने वाले आघात, नवजात टिटनस डायरिया, निमोनिया और वेक्सीन से रोके जा सकने वाले रोगों के कारण हो जाती है। आयरन की कमी से होने वाला एनीमिया व्यापक है, जो 5 साल से कम उम्र के आधे से दो तिहाई बच्चों में पाया जाता है। बच्चों की बड़ी संख्या ऐसी है जिसमें दीर्घकालिक कुपोषण देखा जा सकता है; 45–59% उच्च स्तरीय स्टन्टिंग दर्शाते हैं। कुपोषण से ग्रस्त लड़कियों में से आधी लड़कियों की शादी 18 साल से पहले या उनकी किशोरावस्था के तुरंत बाद कर दी जाती है। विकास में आने वाली इन सभी बाधाओं का सामना करते हुए, बच्चे स्कूल जा ही नहीं पाते, इस कारण से उन्हें सीखने के अवसर नहीं मिलते. यह आश्चर्य की बात नहीं है कि स्कूल छोड़ने की दर बहुत ज्यादा होती है। 1999 के आंकड़े दर्शाते हैं कि चार में से एक बच्चा दूसरी श्रेणी में स्कूल छोड़ देता है और लगभग एक बच्चा तीसरी और चौथी श्रेणी में स्कूल छोड़ देता है। बच्चे के शारीरिक और स्वास्थ्य की स्थिति के अलावा, अन्य कई कारक हैं जिनके कारण बच्चों को स्कूल छोड़ना पड़ता है, जैसे पारिवारिक मुद्दे, बच्चे के समय की प्रतिस्पर्धी प्राथमिकतायें, अध्यापक की अनियमित अनुपस्थिति, विषय अप्रासंगिकता और बुरी गुणवत्ता की शिक्षा. वर्तमान में, ऐसी कोई नीतियां नहीं हैं जो प्रारंभिक बचपन के लिए बनायीं गयी हों और ऐसे कोई संस्थान नहीं हैं जिनके पास इस तरह की सेवाएं उपलब्ध करने की क्षमता और जिम्मेदारी हो। अतीत में, किंडरगार्टन, नर्सरी और क्रेच की जिम्मेदारी श्रम और समाज मंत्रालय के पास थी, जबकि अनाथालय MOE के दायरे में आते थे। वर्तमान में, शिक्षा मंत्रालय, श्रम और समाज मंत्रालय और महिला मंत्रालयों ने प्रारंभिक बचपन के क्षेत्र में रूचि दिखाना शुरू किया है। चूंकि सरकार निरंतर मंत्रालय की जिम्मेदारियों और उनक पुनर्गठन को, भिन्न विकल्पों की सीमाओं और शक्तियों को परिभाषित करती रहती है, इसलिए अंतर-मंत्रालयी समन्वयन एजेंसी पर ध्यानपूर्वक विचार किया जाना चाहिए। हालांकि औपचारिक संरचनाएं मौजूद नहीं हैं, यह स्पष्ट नहीं है कि परिवार के सदस्यों के द्वारा उपलब्ध करायी जाने वाली सुरक्षा के अलावा सामुदायिक स्तर पर कोई अनौपचारिक चाइल्ड केयर व्यवस्था मौजूद हैं या नहीं। क्योंकि महिलाएं कार्य क्षेत्र में प्रवेश कर रही हैं, इस बात की संभावना है कि शहरी क्षेत्रों में निजी प्रीस्कूल सेवाओं के बाजार का विकास हो जायेगा. === बाधा पैदा करने वाले मुद्दे === स्वास्थ्य और पोषण के साथ संबंधों के अलावा, प्रारंभिक बचपन क्षेत्र को कई अन्य बाधक मुद्दों का सामना भी करना पड़ता है, जैसे लिंग भेद, विकलांग बच्चों के साथ आने वाली समास्याएं. लड़कियों के खिलाफ भेदभाव की जड़ें, पुरुष के साथ विशेष व्यवहार और महिलाओं के साथ बुरा व्यवहार और पुरुष प्रधानता को स्वीकृति और महिलाओं के खिलाफ हिंसा ये सब कारक परिवार में शुरू से ही देखे जाते हैं। स्कूलों, समुदायों और संस्थानों में इन्हीं मूल्यों पर बल दिया जाता है, जो बच्चों और उनके परिवारों का समर्थन करते हैं। चूंकि शिक्षा में लिंग समानता से जुड़े मुद्दे प्रारंभिक बचपन में ही शुरू हो जाते हैं, रणनीति यह सुझाव देती है कि एक अनौपचारिक समुदाय आधारित प्रोग्राम बनाया जाये जिसमें लड़कों और लड़कियों दोनों को निष्पक्ष सेवाएं दी जाएं और लड़की की क्षमताओं के विकास में मदद करने के लिए माता पिता को तैयार किया जाये, इस प्रकार से स्कूलिंग के समय को बढ़ने की कोशिश की जाये और लड़कियों के लिए इस क्षेत्र में संभावनाओं को बढाया जाये, ताकि वे प्राथमिक स्कूल में बनी रहें. शब्द "विकलांग बच्चों" में एक अप्रारुपिक असामान्यताओं की एक बड़ी रेंज शामिल है, जो अल्पकालिक व्यवहार समस्या से लेकर दीर्घकालिक शारीरिक, मानसिक और भावनात्मक विकलांगता तक कुछ भी हो सकती है। इसे देखते हुए, विकलांग बच्चों पर तुरंत ध्यान देने की आवश्यकता है। बच्चे के सामान्य विकास के लिए एकीकृत समग्र दृष्टिकोण इन बच्चों को प्रारंभिक जीवन में पहचानने का अद्वितीय मौका उपलब्ध कराता है और उन्हें इससे सम्बंधित सेवाएं शीघ्र उपलब्ध करायी जा सकती हैं। इसके लिए इस रणनीति का सुझाव दिया जाता है कि परिवार और पेशेवर लोगों में ऐसी कुशलताओं का विकास किया जाये कि वे इन विकलांगताओं को प्रारंभिक अवस्था में ही पहचान सकें और छोटे बच्चों और शिशुओं में इस विषय में हस्तक्षेप किया जा सके। == ऑस्ट्रेलिया और न्यूजीलैंड == {{See also|Education in Australia|Education in New Zealand}} [[ऑस्ट्रेलिया]] के प्रत्येक राज्य में, ''किंडरगार्टन'' ('किंडर (kinder)' या 'किंडी (kindy)' का उपयोग छोटे के लिए किया जाता है) शब्द का अर्थ कुछ अलग है। [[न्यू साउथ वेल्स]] और [[ऑस्ट्रेलियाई राजधानी क्षेत्र]] में यह प्राथमिक स्कूल का पहला वर्ष है। [[विक्टोरिया (ऑस्ट्रेलिया)|विक्टोरिया]] में, '''किंडरगार्टन''' प्रीस्कूल का एक रूप है और इसे प्रीस्कूल या किंडरगार्टन किसी भी नाम से सन्दर्भित किया जा सकता है। विक्टोरिया में प्राथमिक स्कूल के पहले वर्ष की अवस्था को ''प्रेप'' ('preparatory' का छोटा रूप) कहा जाता है, [[टासमानिया|तस्मानिया]] और [[क्वीन्सलैण्ड|क्वीन्सलैंड]] में इसे यही नाम दिया जाता है। क्वींसलैंड में, किंडरगार्टन आमतौर पर लगभग 4 साल के बच्चों के लिए संस्थान होते हैं और इस प्रकार से ये प्रीस्कूल और प्राथमिक शिक्षा के पूर्ववर्ती हैं। [[वेस्टर्न ऑस्ट्रेलिया]], [[साउथ ऑस्ट्रेलिया|दक्षिणी ऑस्ट्रेलिया]] या उत्तरी क्षेत्र में प्राथमिक शिक्षा के पहले वर्ष को क्रमशः ''प्रीप्राइमरी (pre-primary)'', ''रिसेप्शन (reception)'' या ''ट्रांसिशन (transition)'' कहा जाता है। [[न्यूज़ीलैण्ड|न्यूजीलैंड]] में, किंडरगार्टन 2 साल की उम्र में शुरू होता है, जिसके बाद 3 से 4 साल की उम्र में बच्चे प्राथमिक स्कूल जाते हैं। प्राथमिक शिक्षा 5 साल की उम्र में शुरू होती है। == बुल्गारिया == [[बुल्गारिया]] में, शब्द ''डेटस्का ग्रेडीना (detska gradina)'' (деτска градина) शब्द का उपयोग 3 से 6 साल की उम्र के बच्चों की स्कूलिंग के लिए किया जाता है। जिसके बाद बच्चे प्रीस्कूल कक्षा में जाते हैं, जिसमें बच्चे प्राथमिक स्कूल से पहले एक साल के लिए रहते हैं। == कनाडा == [[चित्र:Student teachers Kindergarten 1898.jpg|thumb|टोरोंटो, कनाडा में 1898 में एक किंडरगार्टन कक्षा में अध्यापक विद्यार्थी का प्रशिक्षण]] [[ओन्टारियो|ओंटारियो]] में किंडरगार्टन की दो श्रेणियां हैं: जूनियर किंडरगार्टन और सीनियर किंडरगार्टन (जिन्हें JK और SK कहा जाता है). जूनियर किंडरगार्टन बच्चों में केलेण्डर के उस साल में शुरू होता है जब वे चार साल के हो जाते हैं।<ref>[http://www.enseignerenontario.ca/en/structure.htm Ontario's school system] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516113609/http://www.enseignerenontario.ca/en/structure.htm |date=16 मई 2008 }}, accessed March 5, 2008</ref> दोनों तरह के किंडरगार्टन आमतौर पर आधे दिन के लिए या एक दिन छोड़ कर एक दिन चलाये जाते हैं हालांकि पूरे दिन के किंडरगार्टन भी शुरू होने लगे हैं। ओंटारियो में जूनियर और सीनियर दोनों प्रकार के किंडरगार्टन प्रोग्राम "प्रारंभिक वर्ष या अर्ली इयर्स (Early Years)" भी कहलाते हैं, ये वैकल्पिक प्रोग्राम हैं। अनिवार्य स्कूली शिक्षा ग्रेड एक में शुरू होती है। क्यूबेक प्रांत में, जूनियर किंडरगार्टन को ''prématernelle'' कहा जाता है (जो अनिवार्य नहीं है), बच्चे 4 साल की उम्र में इसमें जाते हैं, सीनियर किंडरगार्टन को ''maternelle'' कहा जाता है जो 5 साल की उम्र से अनिवार्य है, इस कक्षा को प्राथमिक स्कूल में रखा जाता है। [[ओन्टारियो|ओंटारियो]] के प्रान्त में फ़्रांसिसी स्कूल प्रणाली में, जूनियर किंडरगार्टन और सीनियर किंडरगार्टन को ''maternelle'' कहा जाता है और सीनियर किंडरगार्टन को कभी कभी ''jardin d'enfants'' कहा जाता है, जो जो जर्मन शब्द ''किंडरगार्टन (Kindergarten)'' का समकक्ष है। पश्चिमी कनाडा और न्यूफ़ाउंडलैंड और लेब्राडोर में, किंडरगार्टन का एक ही साल हो होता है। उस साल के बाद, बच्चे ग्रेड एक (कक्षा एक) में चले जाते हैं। नोवा स्कोटिया के प्रान्त में किंडरगार्टन को प्राइमरी कहा जाता है == चीन == चीन में, किंडरगार्टन के समकक्ष शब्द है 幼儿园 (yòu ér yuán). बच्चे 2 साल की उम्र से किंडरगार्टन जाने लगते हैं और 6 साल की उम्र तक जाते हैं। चीन में आम तौर पर किंडरगार्टन की निम्नलिखित श्रेणियां हैं: 1. नर्सरी / प्लेग्रुप (小班/xiăo bān): 2-3 साल के बच्चों के लिए 2. लोवर किंडरगार्टन / LKG (中班/zhōng bān): 3-4 साल के बच्चों के लिए 3. अपर किंडरगार्टन / UKG (大班/dà bān): 4-5 साल के बच्चों के लिए 4. प्रीस्कूल (学前班/xué qián bān): 5-6 साल के बच्चों के लिए लेकिन, ऐसा हो सकता है कि कुछ किंडरगार्टन में प्रीस्कूल (学前班/xué qián bān) न हों. चीन में किंडरगार्टन शिक्षा के अंतर्गत जिस तरह से बच्चों को प्रशिक्षित किया जाता है, वह दुनिया की सर्वश्रेष्ठ पद्धतियों में से एक है। == डेनमार्क == {{Main|Danish pre-school education}} [[डेनमार्क]] में स्थापित दो तिहाई डे-केयर संस्थान सार्वजनिक केंद्र हैं जबकि शेष एक तिहाई निजी तौर पर संचालित किये जाते हैं और इनका संचालन संगठनों, अभिभावकों, या स्थानीय प्राधिकरणों के साथ समझौते में व्यापार के रूप में किया जाता है। वित्त और विषय दोनों के शब्दों में, सार्वजनिक और निजी संस्थान एक ही तरह के सिद्धांतों के अनुसार कार्य करते हैं। फोरेस्ट किंडरगार्टन में डेनमार्क को अग्रणी माना जाता है (हालांकि इसकी खोज यहां नहीं हुई), जिसमें बच्चे ज्यादातर समय प्राकृतिक वातावरण में बिताते हैं। == मिस्र == मिस्र में, बच्चे चार और छह साल की उम्र के बीच, दो साल के लिए किंडरगार्टन जा सकते हैं (KG1 और KG2). == फ्रांस == [[फ़्रांस|फ्रांस]] में, प्रीस्कूल को ''école maternelle'' ("नर्सरी स्कूल" के लिए फ्रांसीसी शब्द) के नाम से जाना जाता है। राज्य द्वारा संचालित, निःशुल्क ''maternelle'' स्कूल पूरे देश में उपलब्ध हैं, जो 2 से 5 साल के बच्चों का स्वागत करते हैं (हालांकि कई स्थानों में, 3 साल से कम उम्र के बच्चों को नहीं लिया जाता है). उम्र को ''ग्रांड सेक्शन (Grande section)'' (GS: 5 साल), ''मोयेने सेक्शन (Moyenne section)'' (MS: 4 साल), ''पेटिट सेक्शन (Petite section)'' (PS: 3 साल) और ''टूट पेटिट सेक्शन (Toute petite section)'' (TPS: 2 साल) में विभाजित किया गया है। यह अनिवार्य नहीं है, फिर भी 3 से 5 साल की लगभग 100% बच्चे इन स्कूलों में जाते हैं। इनका विनियमन नगरपालिकाओं (प्राथमिक स्कूल के रूप में) द्वारा किया जाता है। == जर्मनी == [[चित्र:Kindergartenfrankfurt.jpg|thumb|एक जर्मन किंडरगार्टन क्लास]] जर्मन प्रीस्कूल को ''किंडरगार्टन'' (''Kindergarten'') (बहुवचन Kindergärten) या ''किता'' (Kita) ('''''''Ki'' ''' nder'''ta''' gesstätte'' का संक्षिप्त रूप) के नाम से जाना जाता है, जिसका अर्थ है 'बच्चों का डे केयर सेंटर'. सिस्टम स्कूल उम्र के बीच बच्चों के 3 और 6 में भाग लेने का हिस्सा नहीं हैं ''बालवाड़ी,'' जो. इन्हें अक्सर शहर या कस्बे के प्रशासन के द्वारा, या चर्च, या पंजीकृत सोसाइटी के द्वारा चलाया जाता है, जिनमें से अधिकांश एक विशेष शैक्षणिक दृष्टिकोण का प्रतिनिधित्व करते हैं, उदाहरण मोंटेसरी या रेगिओ एमिला (Reggio Emilia). फोरेस्ट किंडरगार्टन अच्छी तरह से स्थापित हैं। एक ''किंडरगार्टन'' में हिस्सा लेना न तो अनिवार्य है और ना ही निःशुल्क, लेकिन यह आंशिक रूप से या पूर्ण रूप से वित्त पोषित हो सकता है, जो स्थानीय प्राधिकरण पर और अभिभावक की आय पर निर्भर करता है। ''किंडरगार्टन (Kindergärten)'' सुबह 7 बजे से शाम 5 बजे तक खुल सकता है, या इसकी अवधि इससे ज्यादा भी हो सकती है और इसे एक घर में भी ख़ाला जा सकता है जिसे ''Kinderkrippe'' कहा जाता है जिसका अर्थ है क्रेच (crèche), यह 9 माह से दो साल के बीच की उम्र के बच्चों के लिए होता है और संभवतया 6 से 10 साल के बीच की उम्र के बच्चों के लिए आफ्टरनून ''होर्ट'' (afternoon ''Hort'') हो सकता है (जो अक्सर एक प्राइमरी स्कूल से सम्बंधित होता है), जहां बच्चे स्कूल के बाद अपना समय बिताते हैं। नर्सरी के साथ, यहां पर डे केयर नर्सें होती हैं (जो Tagesmutter, बहुवचन Tagesmütter कहलाती हैं, लिंग-तटस्थ रूप है Tagespflegeperson(en)), जो किसी भी प्री-स्कूल संस्थान में या व्यक्तिगत रूप से घर में काम कर सकती हैं, ये आमतौर पर तीन साल तक की उम्र के केवल तीन से पांच बच्चों की देखभाल करती हैं। इन नर्सों का निरिक्षण और समर्थन स्थानीय अधिकारियों के द्वारा किया जाता है। शब्द ''Vorschule'' जिसका अर्थ 'प्री-स्कूल' है, का उपयोग ''किंडरगार्टन (Kindergärten)'' में किये जाने वाले शैक्षणिक प्रयासों और एक अनिवार्य कक्षा दोनों के लिए किया जाता है जो आमतौर पर प्राइमरी स्कूल से जुडी होती है। दोनों प्रणालियों को प्रत्येक जर्मन राज्य में अलग अलग तरीके से हेन्डल किया जाता है। ''Schulkindergarten'' Vorschule का एक प्रकार है। == होंग कोंग == होंग कोंग में प्रीप्राइमरी सेवाओं का सन्दर्भ उस शिक्षा और केयर के लिए दिया जाता है जो किंडरगार्टन और चाइल्ड केयर सेंटर्स में छोटे बच्चों को दी जाती है। किंडरगार्टन, जो शिक्षा ब्यूरो के साथ पंजीकृत होते हैं, तीन से छह साल तक के बच्चों के लिए सेवाएं उपलब्ध कराते हैं। दूसरी ओर, चाइल्ड केयर सेंटर, सामाजिक कल्याण विभाग के साथ पंजीकृत होते हैं, जिसमें दो से तीन साल तक के बच्चों के लिए नर्सरी, केटरिंग, ओर नवजात से दो साल तक के बच्चों के लिए क्रेच, देखभाल उपलब्ध करायी जाती है। वर्तमान में, अधिकांश किंडरगार्टन, आधे दिन काम करते हैं, ये अपर, लोवर किंडरगार्टन कक्षाएं और नर्सरी कक्षाएं उपलब्ध कराते हैं। कुछ किंडरगार्टन पूरे दिन की किंडरगार्टन कक्षाएं भी चलाते हैं। चाइल्ड केयर सेंटर पूरे दिन की और आधे दिन की सेवाएं उपलब्ध कराते हैं, जिनमें अधिकांश सेंटर पूरे दिन की सेवाएं उपलब्ध कराते हैं। होंग कोंग में प्री-प्राइमरी शिक्षा का उद्देश्य है, बच्चों को एक आरामपूर्ण और खुशनुमा वातावरण उपलब्ध कराना ताकि एक बच्चे के विकास के लिए आवश्यक भिन्न पहलुओं के संतुलित विकास को बढ़ावा दिया जा सके जैसे शारीरिक, बौद्धिक, भाषा, सामाजिक, भावनात्मक और सौन्दर्य पहलू. किंडरगार्टन में आत्म मूल्यांकन की संस्कृति को स्थापित करने के लिए और प्री-प्राइमरी शिक्षा के मानक और गुणवत्ता के आकलन में जनता के लिए सन्दर्भ उपलब्ध कराने के लिए, शिक्षा ब्यूरो ने होंग कोंग में प्री-प्राइमरी संस्थानों के लिए प्रदर्शन संकेतकों का विकास किया है। स्कूल वर्ष 2000/01 में शुरू करके, गुणवत्ता आश्वासन निरिक्षण की स्थापना की गयी ताकि प्रारंभिक बचपन की गुणवत्ता शिक्षा के विकास को बढ़ावा दिया जा सके। == हंगरी == [[चित्र:OVODA.jpg|thumb|हंगरी की एक प्री-स्कूल क्लास जिसमें आउटडोर गतिविधियां हो रही हैं।]] {{Essay-like|section|national propaganda|date=December 2009}} [[हंगरी]] उन पहले देशों में से एक था जिन्होंने प्रारंभिक बचपन की स्कूलिंग के लिए संस्थान शुरू किये, इन संस्थानों की अध्यापकों और बच्चों दोनों के लिए मांग बहुत अधिक थी। यह पेशा ज्यादातर महिलाओं के लिए ही आरक्षित है।{{Citation needed|date=December 2009}} नर्सरी अध्यापिका के रूप में काम करने के लिए, महिलाओं को अपनी गाने की उल्लेखनीय क्षमता और कविताओं को याद रखने की क्षमता का प्रदर्शन करना होता है।{{Citation needed|date=December 2009}} इसके परिणामस्वरूप, इस पेशे में आना बहुत प्रतिस्पर्धी हो सकता है। 3 और 6 साल के बीच की उम्र के बच्चे प्री-स्कूल जाते हैं (जिसे हंगेरियन में ''óvoda'' या देखभाल करने की जगह कहा जाता है) बच्चे सुबह 7 बजे ओवोडा (óvoda) पहुंचते हैं और उनके माता पिता उन्हें 3 बजे वापस ले लेते हैं, हालांकि अगर उनके माता पिता काम करते हैं तो वे 3 बजे के बाद भी यहां रुक सकते हैं। हंगरी में ओवोडा एक ऐसी जगह है जो 19 वीं शताब्दी से गंभीर रूप से बच्चों में कलात्मक क्षमताएं विकसित कर रहा है, उन्हें कविताएं सिखा रहा है, साथ ही यहां पर बच्चों को लोक गीत, सभी प्रकार के वाद्य यंत्रों की शिक्षा भी दी जाती है। हंगरी के ओवोडा संस्थान हंगरी समुदाय से दुनिया भर के दूसरे देशों में भी फ़ैल गये हैं, इनकी भाषा और लोकगीत परम्पराएं भी साथ ही बनी रहती हैं, [[संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[ऑस्ट्रेलिया]], [[कनाडा]], [[अर्जेन्टीना|अर्जेंटीना]], [[ब्राज़ील|ब्राजील]] और [[वेनेज़ुएला]] जैसे देशों में इनकी स्थिति बहुत सम्मानजनक है। == भारत == [[भारत]] में, प्री-स्कूल को तीन अवस्थाओं में विभाजित किया गया है-प्लेग्रुप, जूनियर किंडरगार्टन (Jr. KG) या लोवर किंडरगार्टन (LKG) और सीनियर किंडरगार्टन (Sr. KG) या अपर किंडरगार्टन (UKG). आमतौर पर, एक प्लेग्रुप में डेढ़ से ढाई साल तक के बच्चे जाते हैं। जूनियर किंडरगार्टन कक्षा में साढ़े तीन से साढ़े चार साल तक के बच्चे होते हैं और सीनियर किंडरगार्टन में साढ़े चार से साढ़े पांच साल तक के बच्चे होते हैं। बालवाड़ी या किंडरगार्टन एक ऐसी जगह है जहां छोटे बच्चे चीजों के साथ खेलते हुए सीख जाते हैं और दूसरे बच्चों और शिक्षकों के साथ रहते हुए सीख जाते हैं। यहाँ बड़े लोग भी सीख सकते हैं; वे बच्चों को देखते हैं और उनके साथ भाग लेते हैं। यह मानव संबंधों के अध्ययन के लिए एक प्रयोगशाला का काम कर सकता है। लोगों के बारे में अध्ययन के लिए एक प्रयोगशाला के रूप में किंडरगार्टन का स्थान, आंशिक रूप से, उन अवसरों पर निर्भर करता है जिन्हें बच्चे यहां पर खेलने के लिए और एक दूसरे के साथ सम्बन्ध बनाने के लिए प्राप्त करते हैं। किंडरगार्टन स्कूल के मुख्य उद्देश्य हैं: * बच्चे में एक अच्छे शरीर, उपयुक्त पेशी समन्वयन और बुनियादी कुशलताओं का विकास करना। * स्वास्थ्य की अच्छी आदतों का विकास करना और व्यक्तिगत समायोजन के लिए आवश्यक बुनियादी कुशलताओं का निर्माण करना जैसे कपडे पहनना, टॉयलेट प्रशिक्षण और खाने की आदतें. * अपनी भावनाओं के नियंत्रण, अभिव्यक्ति, समझ के लिए बच्चे का मार्गदर्शन करके उसमें भावनात्मक परिपक्वता का विकास करना। * एक अच्छा वांछनीय, सामाजिक व्यवहार, शिष्टाचार विकसित करना और स्वस्थ सामूहिक गतिविधियों में भाग लेने के लिए प्रोत्साहित करना। * सौंदर्य प्रशंसा के लिए प्रोत्साहित करना (कला, संगीत, सौंदर्य, आदि) * बच्चे के आस पास के वातावरण के बारे में उसके मानसिक उत्साह की शुरुआत को उत्तेजित करना। * उसे पर्याप्त अवसर प्रदान करके उसे स्वतंत्र और रचनात्मक बनने के लिए प्रोत्साहित करना। '''''' "स्कूल विद्यार्थी की प्रगति का एक अवसर है। हर किसी को स्वतंत्रतापूर्वक विकसित होने की आजादी है। ज्यादातर मामलों में प्री-स्कूल को एक निजी स्कूल के रूप में चलाया जाता है। छोटे बच्चों को भी 2 साल की उम्र में विशेष टोडलर/नर्सरी ग्रुप में रखा जा सकता है। इसे किंडरगार्टन के एक भाग के रूप में चलाया जाता है। सीनियर किंडरगार्टन पूरा करने के बाद, बच्चा [[प्रारंभिक शिक्षा|प्राइमरी स्कूल]] की कक्षा I में आ जाता है, अक्सर किंडरगार्टन नियमित स्कूल का एक अभिन्न हिस्सा होता है, हालांकि कई बार, ये स्वतंत्र इकाइयां होती हैं और अक्सर ये एक बड़ी श्रृंखला का हिस्सा होती हैं। == इज़रायल == [[इज़रायल|इज़राइल]] में, दो धाराएं हैं, निजी व्यावसायिक और राज्य के द्वारा वित्त पोषित. 5 साल की उम्र से किंडरगार्टन में उपस्थिति अनिवार्य है। निजी किंडरगार्टन का निरीक्षण शिक्षा मंत्रालय के द्वारा किया जाता है और ये 3 महीने से 5 साल तक के बच्चों के लिए सेवाएं प्रदान करते हैं। राज्य द्वारा संचालित किंडरगार्टन प्रशिक्षित किंडरगार्टन अध्यापकों के द्वारा चलाये जाते हैं, जो 4 साल का प्रशिक्षण लेते हैं। वे 3 से 6 साल के बच्चों के लिए तीन आयु वर्गों में सेवाएं प्रदान करते हैं: आयु वर्ग 3–4 (ट्रोम ट्रोम होवा), 4-5 (ट्रोम होवा), 5-6 (होवा). होवा वर्ष (5-6) के पूरा होने पर बच्चा या तो प्राइमरी स्कूल जाने लगता है या अगर ऐसा लगता है कि वह मानसिक रूप से प्राइमरी स्कूल के लिए तैयार नहीं है तो वह होवा वर्ष को एक बार फिर से दोहराता है। == जापान == [[चित्र:Japanese day care students performing at their sports day.JPG|thumb|जापानी डे केयर विद्यार्थी वार्षिक खेल दिवस पर प्रदर्शन करते हुए.]]प्रारंभिक बचपन की शिक्षा घर पर ही शुरू हो जाती है, अभिभावक असंख्य किताबों और टीवी शो के माध्यम से अपने बच्चों को अधिक प्रभावी तरीके से शिक्षित करते हैं। घरेलू प्रशक्षण में ज्यादातरशिक्षण शिष्टाचार, उचित सामाजिक व्यवहार और संरचनात्मक खेल पर ध्यान दिया जाता है, हालांकि मौखिक और संख्या कुशलता भी लोकप्रिय विषय हैं। माता पिता प्रारंभिक शिक्षा के दृढ़ता पूर्वक प्रतिबद्ध होते हैं और अपने बच्चों का प्रीस्कूल में दाखिला करवाते हैं। किंडरगार्टन (yochien 幼稚園), में मुख्य रूप से जूनियर कॉलेज की ग्रेजुएट युवा लड़कियों का स्टाफ होता है, इसका निरीक्षण शिक्षा मंत्रालय के द्वारा किया जाता है, लेकिन यह अधिकारिक शिक्षा प्रणाली का हिस्सा नहीं है। 58 प्रतिशत किंडरगार्टन 77 प्रतिशत नामांकित बच्चों के लिए निजी रूप से सेवाएं देते हैं। किंडरगार्टन के अलावा यहां पर डे-केयर सेंटर्स (hoikuen 保育園) की एक पूरी तरह से विकसित प्रणाली है, जिसे सरकार के द्वारा चलाया जाता है, इसका निरीक्षण श्रम मंत्रालय के द्वारा किया जाता है। जहां किंडरगार्टन शिक्षा के उद्देश्यों का अनुसरण करते हैं, वहीं प्रीस्कूल मुख्य रूप से छोटे बच्चों और टोडलर की देखभाल करते हैं। किंडरगार्टन की ही तरह यहां सार्वजनिक और निजी रूप से चलाये जाने वाले स्कूल भी हैं। साथ में, ये दोनों प्रकार के संस्थान औपचारिक प्रणाली में पहली कक्षा में प्रवेश से पहले 90 प्रतिशत से अधिक बच्चों का नामांकन कर लेते हैं। शिक्षा मंत्रालय 1990 का प्रीस्कूल का अध्ययन पाठ्यक्रम, जो दोनों प्रकार के संस्थानों पर लागू होता है, ऐसे क्षेत्रों को कवर करता है जैसे रिश्ते, स्वास्थ्य, पर्यावरण, शब्द (भाषा) और अभिव्यक्ति. मार्च 2008 में शुरू होकर प्रीस्कूलों और किंडरगार्टन के लिए पाठ्यक्रम के दिशा निर्देशों का नया संस्करण प्रभाव में आया। == दक्षिण कोरिया == [[दक्षिण कोरिया]] में, बच्चे समय रूप से पश्चिमी उम्र प्रणाली में तीन और छह साल की उम्र के बीच किंडरगार्टन जाते हैं। (कोरियाई बच्चों की उम्र की गणना पश्चिमी बच्चों की उम्र से अलग तरीके से की जाती है: जब वे पैदा होते हैं, तब वे एक साल के माने जाते हैं, न कि एक दिन के. साथ ही, हर 1 जनवरी को, हर किसी की उम्र एक साल बढ़ जाती है, न कि उस व्यक्ति के जन्मदिन पर. इसीलिए कोरिया में बच्चे "पांच, छह और सात" साल की उम्र के कहे जाते हैं) स्कूल वर्ष मार्च में शुरू होता है। इसके बाद प्राइमरी स्कूल होता है। सामान्य रूप से किंडरगार्टन को तीन स्तरीय आधार पर वर्गीकृत किया जाता है। इन्हें "युची वोन (Yuchi won)" कहा जाता है ({{lang-ko|유치원}}). कोरियाई किंडरगार्टन निजी स्कूल होते हैं। प्रति माह लागत अलग अलग होती है। कोरियाई अभिभावक अक्सर अपने बच्चों को अंग्रेजी किंडरगार्टन में भेजते हैं, क्योंकि वे अपने बच्चों की पढ़ाई की मुख्य शुरुआत अंग्रेजी के साथ करते हैं। इस तरह के विशेष किंडरगार्टन कुछ अंग्रेजी अध्यायों के साथ अधिकतर कोरियाई में, कुछ कोरियाई अध्यायों के साथ अधिकतर अंग्रेजी में, या पूरी तरह से अंग्रेजी में पढ़ाते हैं। मध्यम वर्ग के लगभग सभी अभिभावक अपने बच्चों को किंडरगार्टन भेजते हैं। दक्षिण कोरिया में किंडरगार्टन प्रोग्राम अधिक खेल गतिविधियों के साथ अधिक अकादमिक निर्देशों को शामिल करते हैं। कोरियाई किंडरगार्टन में जाने वाले बच्चे पढ़ना लिखना (अक्सर अंग्रेजी और कोरियाई में) सीखते हैं और साधारण अंकगणित करते हैं। कक्षाओं का संचालन पारंपरिक क्लासरूम में किया जाता है, जिसमें बच्चे अपने अध्यापक पर ध्यान केन्द्रित करते हैं और एक समय में एक अध्याय सिखाया जाता है। शिक्षक का लक्ष्य होता है हर बच्चे के ज्ञान और कुशलता में कमजोर बिन्दुओं को दूर करना। क्योंकि कोरिया की शिक्षा प्रणाली बहुत प्रतिस्पर्धात्मक है, वर्तमान में किंडरगार्टन अधिक अकादमिक हो रहे हैं। बच्चों को बहुत कम उम्र में पढ़ाने और लिखाने पर जोर दिया जाता है। उन्हें नियमित रूप से बहुत सा गृहकार्य (होम वर्क) करने की आदत हो जाती है। ये बहुत छोटी उम्र के बच्चे दोपहर में अन्य विशेष स्कूलों में भी जाते हैं, जहां कला, पिआनो या वोयलिन, टाईकवोन्डो (करांटे), बेलट, सोकर (फुटबॉल) या गणित सीखते हैं। [[उत्तर कोरिया]] में, बच्चे चार और पांच साल की उम्र के बीच किंडरगार्टन जाते हैं। किंडरगार्टन को अपर (पार्टी) और लोवर (वर्कर या श्रमिक) वर्गों में विभाजित किया जाता है, जहां अपर क्लास के किंडरगार्टन पूरी तरह से शिक्षा पर आधारित होती हैं, वहीं लोवर क्लास के किंडरगार्टन में शिक्षा पर थोडा कम ध्यान दिया जाता है। == कुवैत == [[कुवैत]] में, कुवैती बच्चे चार और छह साल की उम्र के बीच दो साल के लिए (K1 और K2) किंडरगार्टन जा सकते हैं। == मालावी == [[मलावी]] में, सियावो-भाषी क्षेत्रों में किंडरगार्टन को "उबुको" कहा जाता है और ये सामान्यतया चार और पांच साल की उम्र के बच्चों के लिए उपलब्ध होते हैं। पूरे देश में कई अंग्रेजी किंडरगार्टन भी काम करते हैं। == मेक्सिको == [[मेक्सिको]] में, किंडरगार्टन को "किंडरगार्डन" या "किंडर" कहा जाता है, जिसके अंतिम वर्ष को कभी कभी "प्रीप्राइमरीया" कहा जाता है (''प्राइमरीया'' नाम 6 के माध्यम से कक्षा 1 के लिए दिया गया है, इसलिए इस नाम का शाब्दिक अर्थ है "प्राथमिक स्कूल से पहले") इसमें तीन साल की स्कूली शक्षा शामिल होती है, जो प्राथमिक स्कूल (elementary school) से पहले अनिवार्य है। प्रारंभी नर्सरी वैकल्पिक होती है और यह निजी स्कूलों या सार्वजनिक स्कूलों में उपलब्ध करायी जाती है। निजी स्कूलों में, किंडर्स की आमतौर पर तीन कक्षाएं होती हैं और एक चौथी कक्षा को नर्सरी के लिए जोड़ा जा सकता है। पहली कक्षा प्लेग्रुप होती है, शेष दो में क्लासरूम शिक्षा दी जाती है। मेक्सिको में किंडरगार्टन प्रणाली का विकास रोसारा ज़पाता के (1876–1963) के द्वारा किया गया, जिन्होंने इस योगदान के लिए देश का उच्चतम सम्मान प्राप्त किया। 2002 में, संघीय कांग्रेस ने ''अनिवार्य प्रीस्कूल शिक्षा के कानून'' को मंजूरी दी, जिसने पहले से ही तीन से छह साल के बच्चे के लिए प्रीस्कूल शिक्षा को अनिवार्य बना दिया है और इसे शिक्षा के संघीय और राज्य मंत्रालयों के तत्वावधान के तहत रखा गया है। [https://web.archive.org/web/20061012114537/http://www.senado.gob.mx/internacionales/assets/docs/relaciones_parlamentarias/america/foros/parla_latino/salud5.pdf][https://web.archive.org/web/20110606102607/http://www.oecd.org/dataoecd/16/20/37423645.pdf] == मोरक्को == [[मोरक्को]] में, प्रीस्कूल को ''école maternelle, कुतब (Kuttab) या अर-रावड (Ar-Rawd)'' कहा जाता है। राज्य द्वारा संचालित निशुल्क, ''मेटरनेले'' स्कूल पूरे साम्राज्य में उपलब्ध हैं, जहां 2 से 5 साल के बच्चों को शिक्षा दी जाती है (हालांकि कई स्थानों में, 3 साल से छोटे बच्चों को नहीं लिया जाता है). वह अनिवार्य नहीं है, फिर भी 3 से 5 साल के लगभग 80 प्रतिशत बच्चे इनमें जाते हैं। यह शिक्षा के मोरक्को विभाग द्वारा विनियमित है। == नेपाल == नेपाल में किंडरगार्टन को "किंडरगार्टन" की कहा जाता है। किंडरगार्टन को एक निजी शिक्षा संस्थान के रूप में चलाया जाता है और निजी रूप से चलाये जाने वाले सभी शिक्षा संस्थान अंग्रेजी माध्यम में ही चलाये जाते हैं। इसलिए, किंडरगार्टन शिक्षा भी नेपाल में अंग्रजी माध्यम में ही होती है। बच्चे 2 साल की उम्र में किंडरगार्टन जाने लगते हैं और 5 साल की उम्र तक जाते रहते हैं। नेपाल में किंडरगार्टन की निम्न कक्षाएं हैं: 1. नर्सरी / प्लेग्रुप: 2-3 साल की उम्र के बच्चे 2. लोवर किंडरगार्टन / LKG: 3-4 साल की उम्र के बच्चे 3. अपर किंडरगार्टन / UKG: 4-5 साल की उम्र के बच्चे नेपाल में किंडरगार्टन शिक्षा लगभग होंग कोंग और भारत से मिलती जुलती है। अनिवार्य नेपाली को छोड़कर निजी शक्षा संस्थानों की सारी किताबें अंग्रेजी में ही होती हैं। बच्चों को नेपाली किंडरगार्टन में पूरी तरह से प्रशिक्षित किया जाता है। == नीदरलैंड्स == [[नीदरलैण्ड|नीदरलैंड]] में, किंडरगार्टन के समकक्ष शब्द है ''kleuterschool'' . फ्रीडरिक फ्रोबेल के बाद, 19 वीं शताब्दी के मध्य से 20 वीं शताब्दी के मध्य तक शब्द ''फ्रोबेलस्कूल'' भी आम था। हालांकि समय के साथ एस शब्द का उपयोग कम हो गे क्योंकि क्रिया फ्रोबेलेन (Fröbelen) दैनिक भाषा में कुछ अपमानजनक अर्थ लेने लगा। 1985 तक, यह शिक्षा का एक अलग प्रोग्राम था जो अनिवार्य नहीं था (4 से 6 साल की उम्र के बच्चों के लिए), जिसके बाद बच्चे (6 से 12 साल की उम्र के) प्राइमरी स्कूल जाते थे (''लागेरे स्कूल'') 1985 के बाद, दोनों रूप एकीकृत होकर एक हो गये, जिसे ''बेसिसओंडेरविस (basisonderwijs)'' (प्राइमरी शिक्षा के लिए डच) कहा जाने लगा। देश में निजी और रियायती डे केयर दोनों उपलब्ध कराये जाते हैं, जो अनिवार्य नहीं हैं, लेकिन फिर भी बहुत लोकप्रिय हैं। == पेरू == [[पेरू]] में, ''नीडो (nido)'' शब्द का उपयोग उस स्कूल के लिए किया जाता है जहां बच्चे 3 से 6 साल की उम्र के बीच जाते हैं। इसके बाद प्राइमरी स्कूल की कक्षाएं होती हैं, जो चार साल के लिए होती हैं। कुछ परिवार अपने बच्चों को 6 साल की उम्र में प्राइमरी स्कूल भेजते हैं। 1902 में शिक्षक एलविरा गार्सिया और उपरोक्त संस्था के संस्थापक ने, 2 से 8 साल की उम्र के बच्चों के लिए पहले किंडरगार्टन का आयोजन किया। उन्होंने बच्चों पर और उनसे सम्बंधित मुद्दों पर अध्ययन किया और कई सम्मेलनों और दस्तावेजों के माध्यम से बच्चों की कम उम्र में सुरक्षा के महत्त्व का प्रसार किया और न्याय और सूझ बूझ के आधार पर उनके व्यक्तित्व के निर्माण पर बल दिया, साथ ही कहा की फ्रोबेल और मोंटेसरी की विधियों का उपयोग किया जाना चाहिए और बच्चों के शैक्षणिक कार्यों में माता पिता को भी हिस्सा लेना चाहिए। == फिलीपीन्स == [[फ़िलीपीन्स|फिलीपींस]] में, शिक्षा अधिकारिक तौर से प्राथमिक स्तर पर शुरू होती है और बच्चों को किंडरगार्टन के माध्यम से प्रारंभिक बचपन की शिक्षा देना माता पिता का अपना चुनाव होता है। फिलीपींस में प्रारंभिक बचपन की शिक्षा को निम्न वर्गों में वर्गीकृत किया गया है: * '''केंद्र आधारित प्रोग्राम''', जैसे बारंगे डे केयर सर्विस, सार्वजनिक और निजी प्री-स्कूल, किंडरगार्टन और स्कूल आधारित प्रोग्राम, समुदाय और चर्च आधारित प्रारंभिक बचपन की शिक्षा के प्रोग्राम जिन्हें गैर सरकारी संगठनों या लोगों के संगठनों के द्वारा चलाया जाता है, कार्यस्थल से सम्बंधित चाइल्ड केयर और एजुकेशन प्रोग्राम, बच्चों पर नियंत्रण करने वाले केंद्र, स्वास्थ्य केंद्र और स्टेशन; और * '''घर पर आधारित प्रोग्राम''', जैसे पडौस आधारित प्ले ग्रुप, फेमिली डे केयर प्रोग्राम, अभिभावकों की शिक्षा और घर घर जाकर शिक्षा के प्रोग्राम. प्रारंभिक बचपन की शिक्षा पर [https://web.archive.org/web/20101119013605/http://lawphil.net/statutes/repacts/ra2000/ra_8980_2000.html गणतंत्र अधिनियम संख्या 8980] या प्रारंभिक बचपन सुरक्षा और विकास अधिनियम 2000 के निर्माण के माध्यम से बल दिया गया है। == रोमानिया == [[रोमानिया]] में, ''grădiniţă'', जिसका अर्थ है, "छोटा बगीचा" जो प्रीस्कूल बच्चों (6 और 7 साल से कम उम्र) की शिक्षा के लिए उपयुक्त है। बच्चों को "छोटे समूह" (''grupa mică'' उम्र 3-4), "माध्यम समूह" (''grupa mijloci'' e उम्र 5 साल तक) और "बड़े समूह" (''grupa mare'' उम्र 6 से 7 साल तक) में विभाजित किया गया है। पिछले कुछ वर्षों में, निजी किंडरगार्टन लोकप्रिय हो गए हैं, जो राज्य की प्रीस्कूल शिक्षा प्रणाली के पूरक हैं। == रूस == [[रूस|रूसी संघ]] में ''Детский сад'' (बच्चों के पार्क या बगीचे का शाब्दिक अनुवाद) आमतौर पर 3 से 7 साल की उम्र के बच्चों के लिए एक शिक्षा संस्थान है। यह एक ''Детское дошкольное учреждение'' (बच्चों का प्रीस्कूल संस्थान) है। == सिंगापुर == [[सिंगापुर]] में किंडरगार्टन तीन से छह साल के बीच की उम्र के बच्चों के लिए तीन साल का प्रीस्कूल प्रोग्राम उपलब्ध कराते हैं। यह तीन साल का प्रोग्राम जिसे ''नर्सरी'', ''किंडरगार्टन 1 (K1)'' और ''किंडरगार्टन 2 (K2)'' कहा जाता है, बच्चों को उनकी प्राइमरी स्कूल शिक्षा के पहले वर्ष के लिए तैयार करता है। कुछ किंडरगार्टन इसके अलावा नर्सरी को N1 और N2 में विभाजित कर देते हैं। == संयुक्त राष्ट्र == प्रीस्कूल शिक्षा के लिए शब्द किंडरगार्टन का उपयोग [[संयुक्त राजशाही (ब्रिटेन)|ब्रिटेन]] में आमतौर पर नहीं किया जाता है; प्रीस्कूल को सामान्यतया नर्सरी स्कूल या प्लेग्रुप के नाम से जाना जाता है। हालांकि, शब्द किन्दर्गार्तन का उपयोग कुछ अधिक विशेष प्रकार के संगठनों के लिए किया जाता है जैसे फोरेस्ट किंडरगार्टन और कभी कभी निजी नर्सरियों के नाम के लिए इसका उपयोग किया जाता है जो काम करने वाले अभिभावकों के बच्चों के लिए पूरे दिन चाइल्ड केयर उपलब्ध कराते हैं। ब्रिटेन में अनिवार्य शिक्षा शुरू होने से पहले बच्चे तीन और पांच साल की उम्र के बीच नर्सरी में जा सकते हैं। उससे पहले, कम संरचित चाइल्डकेयर निजी रूप से उपलब्ध करायी जाती है। यह विवरण थोडा बहुत स्कॉटलैंड, इंग्लैंड, वेल्स और उत्तरी आयरलैंड के बीच का है। कुछ नर्सरियां राज्य के शिशु या प्राइमरी स्कूलों से जुडी होती हैं, लेकिन बहुत सी निजी क्षेत्र के द्वारा उपलब्ध करायी जाती हैं। सरकारी इनके लिए वित्त उपलब्ध कराती है<ref name="scottish-state-funding">[http://www.scotland.gov.uk/Topics/People/Young-People/Early-Education-Child-Care/17970/11874 Childcare regulations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121007025407/http://www.scotland.gov.uk/Topics/People/Young-People/Early-Education-Child-Care/17970/11874 |date=7 अक्तूबर 2012 }} of the Scottish Government</ref> ताकि तीन साल की उम्र से सभी बच्चे अनिवार्य स्कूल शुरू कर दें, वे एक सप्ताह में पांच सत्र प्राप्त करते हैं, प्रत्येक सत्र ढाई घंटे का होता है, यह या तो राज्य द्वारा संचालित होता है या निजी नर्सरियां होती हैं। काम करने वाले माता पिता प्रति सप्ताह £55 मुफ्त आयकर के भी खर्च कर सकते हैं,<ref name="taxfreevouchers">[http://www.hmrc.gov.uk/childcare/ Tax Free Childcare Regulations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100910134944/http://www.hmrc.gov.uk/childcare/ |date=10 सितंबर 2010 }}, UK government HMRC</ref> जो आमतौर पर प्रति सप्ताह एक या दो दिन के लिए पर्याप्त होता है। स्कॉटिश सरकार नर्सरी स्कूलों की अपनी आवश्यकता को प्रारंभिक वर्षों की रुपरेखा<ref name="earlyyears">[http://www.scotland.gov.uk/Resource/Doc/257007/0076309.pdf Early Years Framework] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101111003536/http://www.scotland.gov.uk/Resource/Doc/257007/0076309.pdf |date=11 नवंबर 2010 }}, Scottish Government, January 2009</ref> और [https://web.archive.org/web/20100801110701/http://www.ltscotland.org.uk/curriculumforexcellence/index.asp उत्कृष्टता के लिए पाठ्यक्रम] में परिभाषित करती है। प्रत्येक स्कूल इनकी व्याख्या कम या अधिक स्वतंत्रता के साथ करता है (यह उनकी प्रबंधन सरंचना पर निर्भर करता है), लेकिन इसे अपने लाइसेंस को बनाये रखने के लिए [https://web.archive.org/web/20120322080915/http://www.carecommission.com/ सुरक्षा कमीशन] को संतुष्ट करना जरुरी होता है। इस पाठ्यक्रम का लक्ष्य है निम्न का विकास करना: * सफल शिक्षार्थी * आत्मविश्वास से युक्त व्यक्ति * जिम्मेदार नागरिक * प्रभावी योगदानकर्ता नर्सरी शिक्षा की बुनियादी अवस्था का हिस्सा बनाती है। 1980 में [[इंग्लैंड|इंग्लैण्ड]] और [[वेल्स]] ने अधिकारिक रूप से [[उत्तरी आयरलैंड|उत्तरी आयरिश]] प्रणाली को अपनाया जिसके द्वारा बच्चे उस टर्म या एक वर्ष में स्कूल शुरू करते हैं जिसमें वे स्थानीय शिक्षा प्राधिकरण की नीति के आधार पर पांच साल के हो जाते हैं। स्कॉटलैंड में, स्कूली शिक्षा उनके जन्म दिन के अनुसार साढ़े चार और साढ़े पांच साल की उम्र के बीच अनिवार्य हो जाती है (उन बच्चों के लिए स्कूल अगस्त में शुरू हो जाता है जो पिछली फरवरी तक 4 साल के हो चुके हैं). अनिवार्य स्कूलिंग का पहला साल इंग्लैण्ड में रिसेप्शन (Reception), वेल्स में ''दोसबार्थ डर्बिन (Dosbarth Derbyn)'' और स्कॉटलैंड और उत्तरी आयरलैंड में प्राइमरी वन के नाम से जाना जाता है। == संयुक्त राज्य अमेरिका == [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में किंडरगार्टन आमतौर पर K-12 शिक्षा प्रणाली का हिस्सा हैं। यह केवल एक वर्ष है। बच्चे आमतौर पर 5 से 6 साल की उम्र के आसपास किंडरगार्टन में भेजे जाते हैं। किंडरगार्टन को औपचारिक शिक्षा का पहला वर्ष माना जाता है, हालांकि हो सकता है कि बच्चा प्रीस्कूल या प्री-K में जा चुका हो। जहां किंडरगार्टन को प्रारंभिक प्रोग्राम का एक अलग हिस्सा माना जाता था, अब इसे पूरी तरह से स्कूल प्रणाली में एकीकृत कर दिया गया है और यह स्कूलिंग का एक हिस्सा है, इसके अलावा कई स्थानों में इसे केवल आधे दिन के लिए ही उपलब्ध कराया जाता है। राज्य के आधार पर, बच्चों को किंडरगार्टन वर्ष में शामिल होना पड़ सकता है क्योंकि कई राज्यों में अनिवार्य स्कूलिंग के नियम 5 साल की उम्र में शुरू होते हैं। अन्य राज्यों में अनिवार्य नियम 6 या 7 साल की उम्र में शुरू होते हैं, हालांकि ये राज्य अभी भी मुफ्त किंडरगार्टन उपलब्ध कराते हैं। अभ्यास में लगभग सभी बच्चे अपने किंडरगार्टन वर्ष में हिस्सा लेते हैं। बच्चों के लिए किंडरगार्टन प्रोग्राम में कई सकारात्मक शिक्षण और सामाजिक / व्यवहारात्मक फायदे होते हैं। साथ ही, यह व्यापक रूप से महसूस किया जाता है कि स्कूल कितनी देर का होगा इससे ज्यादा यह महत्वपूर्ण है कि बच्चा किंडरगार्टन में क्या कर रहा है। "हाई/ स्कोप लर्निंग" शिक्षण की एक ऐसी शैली है जिसका उपयोग संयुक्त राज्य अमेरिका में कई किंडरगार्टन में किया जाता है।{{Citation needed|date=March 2009}} शिक्षण की यह शैली बहुत इंटरैक्टिव है और इसके लिए अध्यापक और बच्चों की एक डील की जरुरत होती है। इसमें "योजना बनाओ, काम करो और समीक्षा करो" का दृष्टिकोण शामिल है जिससे बच्चे अपने शिक्षण की जिम्मेदारी लेने के योग्य बन जाते हैं। पहले बच्चे अपनी गतिविधियों की "योजना" बनाते हैं। शिक्षक बच्चों के लिए गतिविधियों के लिए कई विकल्प प्रस्तुत करते हैं, जो उनकी आयु और प्रारंभिक शिक्षण के लिए उपयुक्त होते हैं, इसके लिए समस्याओं का हल किया जाता है, उनके पठन, भाषा, गणित आदि पर ध्यान दिया जाता है। यह योजना आमतौर पर तब बनायीं जाती है जब बच्चे क्लासरूम में जाते हैं। इसके बाद वे इस गतिविधि को "करते" हैं। इन गतिविधियों के कुछ हिस्सों में कुछ ऐसी चीजें शामिल होती हैं जैसे वाटर टेबल, बिल्डिंग ब्लॉक्स, एक रचनात्मक नृत्य क्षेत्र, "कपडे पहनने का क्षेत्र", एक पठन क्षेत्र और एक चित्रकला की मेज. बच्चों के अधिकांश समय को गतिविधियों को "करने" में बिताया जाता है। इस दृष्टिकोण का अंतिम हिस्सा है समीक्षा. यह वह स्थान है जहां बच्चे और अध्यापक उन सब चीजों की समीक्षा करते हैं जो उन्हें पूरे दिन में की हैं। यह बड़े समूहों में किया जाता है, विशेष रूप से तब यदि पूरे दिन के लिए एक ऐसा विषय था जिस उपयोग सभी गतिविधियों में या व्यक्तिगत रूप से किया गया हो। बच्चे इस बात पर चर्चा करते हैं कि उन्होंने पूरे दिन में क्या किया और उन्हें यह कैसे पसंद आया और उन्होंने इससे क्या सीखा. यह हाई/स्कोप लर्निंग बहुत लोकप्रिय हो गयी है और इसे बड़े पैमाने पर स्वीकार किया गया है क्योंकि इससे बच्चे अपने शिक्षण के लिए खुद ही जिम्मेदार हो जाते हैं। अनिवार्य शिक्षा के नियमों को किंडरगार्टन या प्रीस्कूल के व्यापक प्रावधान से पहले अपनाया गया। कुछ राज्यों में, बच्चों के लिए किंडरगार्टन जाना जरुरी नहीं होता। <ref>[http://www.infoplease.com/ipa/A0112617.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100922081758/http://www.infoplease.com/ipa/A0112617.html|date=22 सितंबर 2010}} accessed December 23, 2008</ref> नामांकन की अनिवार्य उम्र 5 और 7 के बीच होती है जो राज्य पर निर्भर करती है। आम तौर पर सभी राज्यों में, राज्य द्वारा निर्धारित दिनांक पर ही एक बच्चा किंडरगार्टन की शुरुआत कर सकता है, यह ज्यादातर गर्मियों में होता है। अगर गैर अनिवार्य राज्य में वे 5 साल से अधिक उम्र के हैं, तो उन्हें अनिवार्य शिक्षा के लिए सीधे पहली कक्षा में भेज दिया जायेगा, चाहे वे किंडरगार्टन ना गए हों. == यह भी देंखे == * डे केयर * नर्सरी स्कूल * पूर्व-गणित कौशल * प्री-किंडरगार्टन * प्रीस्कूल शिक्षा * फोरेस्ट किंडरगार्टन * प्री-स्कूल प्लेग्रुप * प्रारंभिक बचपन की शिक्षा * सार्वभौमिक प्रीस्कूल * पहली कक्षा * एल॰ के॰ जी == सन्दर्भ == {{Reflist}} == अतिरिक्त पठन == निम्नलिखित पठन सूची विशेष रूप से उत्तरी अमेरिका में किंडरगार्टन से सम्बंधित है जहां यह औपचारिक स्कूली शिक्षा का पहला साल होता है और दुनिया के शेष हिस्सों की तरह प्री स्कूल प्रणाली का हिस्सा नहीं है। * क्रयान, जे. आर., शीशन, आर,. वीकल, जे., एंड बेंडी-हेद्दन, I. G.(1992). Success outcomes of full-day kindergarten: More positive behavior and increased achievement in the years after." Early Childhood Research Quarterly, 7(2),187-203. EJ 450 525. * एलिकर, जे., एंड माथुर, एस.1997). "What do they do all day? omprehensive evaluation of a full-day kindergarten." Early Childhood Research Quarterly, 12(4), 459-480. EJ 563 073. * फुसारो, जे. ऐ. (1997). "The effect of full-day kindergarten on student achievement: A meta-analysis." बच्चों के अध्ययन की जर्नल, 27(4), 269-277 EJ 561 697. * गुल्लो, डी एफ (1990). "The changing family context: Implications for the development of all-day kindergarten." Young Children, 45(4), 35-39. EJ 409 110. * होस्देन, टी. एंड, आर. (1992). "Full-day kindergarten: A summary of the research." Carmichael, CA: San Juan Unified School District. ED 345 868. * कर्वेत, एन. (1992). "The kindergarten experience." Educational Leadership, 49(6), 82-86. EJ 441 182. * कूपमांस, एम. (1991). "A study of longitudal effects of all-day kindergarten attendance on achievement." Newark, NJ: Newark Board of Education. ED 336 494.. * मोरो, एल. एम्., स्ट्रीकलैंड, डी. एस., एंड वू, डी. जी.(1998). "Literacy instruction in half- and whole-day kindergarten." Newark, DE: International Reading Association. ED 436 756. * Olsen, D., & Zigler, E.(1989). "An assessment of the all-day kindergarten movement." Early Childhood Research Quarterly, 4(2), 167-186. EJ 394 085. * पुलेओ, वीटी (1988). "A review and critique of research on full-day kindergarten." Elementary School Journal, 88(4), 427-439. EJ 367 934. * टावर्स, जी. एम. (1991). "Attitudes toward the all-day, everyday kindergarten." Children Today, 20(1), 25-28. EJ 431 720. * West, J., Denton, K., & Germino-Hausken, E.(2000). "America's Kindergartners." Washington, DC: National Center for Educational Statistics.[http://nces.ed.gov/pubs2000/2000070{{Dead link|date=दिसंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * McGill-Franzen, A.(2006). Kindergarten literacy: Matching assessment and instruction in kindergarten." New York: Scholastic. * WestEd(2005). [https://web.archive.org/web/20070106092838/http://www.wested.org/cs/we/view/rs/771 "Full-Day Kindergarten: Expanding Learning Opportunities."] == बाहरी कड़ियाँ == {{commons|Kindergarten|Kindergarten}} {{wikinews}} * [https://web.archive.org/web/20070907065950/http://www.csufresno.edu/library/subjectresources/curriculumjuvenile/kindergarten/ Sources for kindergarten teachers in the US] * [https://web.archive.org/web/20100828124412/http://www.froebelweb.org/webline.html Friedrich Fröbel timeline] * [https://web.archive.org/web/20110411012626/http://www.ericdigests.org/2002-1/kindergarten.html Recent Research on All-Day Kindergarten in the US] * [https://web.archive.org/web/20100923194839/http://www.kindersite.org/ Kindersite Project - Researching into the use of technology within Kindergartens with Kindergarten-appropriate Internet content] * [https://web.archive.org/web/20090630012714/http://www.nfb.ca/film/Kindergarten/ # Watch the 1962 documentary ''Kindergarten'' ] [[श्रेणी:बचपन]] [[श्रेणी:प्रारंभिक बचपन की शिक्षा]] [[श्रेणी:शैक्षिक वर्ष]] [[श्रेणी:शैक्षिक अवस्थाएं]] [[श्रेणी:जर्मन भाषा के मूल शब्द]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] al56p1xjmtftu6eff5188rxdvria6c1 6556259 6556251 2026-05-25T10:36:52Z Sequencesolved 173771 /* इतिहास */ एक कड़ी जोड़ी। 6556259 wikitext text/x-wiki [[चित्र:AF-kindergarten.jpg|frame|अफगानिस्तान में एक किंडरगार्टन कक्षा]] '''किंडरगार्टन''' या '''शिशूद्यान''' या '''बालवाड़ी''' ([[जर्मन भाषा|जर्मन]]:{{Audio|De-kindergarten.ogg|Kindergarten}}) छोटे बच्चों के लिए शिक्षा का एक रूप है जो घरेलू शिक्षा से बदल कर अधिक औपचारिक स्कूली शिक्षा में संक्रमित हो गया है। एक और परिभाषा, जो प्रारंभिक बचपन की शिक्षा और प्रीस्कूल को बताती है, के अनुसार यह 6 और 7 साल से कम उम्र के बच्चों का पूर्व (प्री)- और आकस्मिक शिक्षण है। बच्चों को रचनात्मक खेल और सामाजिक बातचीत के माध्यम से ज्ञान दिया जाता है और उनमें बुनियादी कुशलताओं का विकास किया जाता है, साथ ही कभी कभी थोड़ी बहुत औपचारिक शिक्षा भी दी जाती है। अधिकांश देशों में बालवाड़ी प्रारंभिक बचपन की शिक्षा की प्रीस्कूल प्रणाली का हिस्सा है<ref>Kindergarten definition from Microsoft Encarta CD edition, 2004.</ref> बच्चे आमतौर पर दो साल से सात साल की उम्र के बीच किसी भी समय में बालवाड़ी जाते हैं। यह स्थानीय प्रणाली पर निर्भर करता है। [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] और एन्ग्लोफोन [[कनाडा]] और [[ऑस्ट्रेलिया]] के हिस्सों ([[न्यू साउथ वेल्स]], [[टासमानिया|तस्मानिया]] और ऑस्ट्रेलियन केपिटल टेरिटरी) में शिक्षा के पहले साल, या प्राथमिक स्कूल, (कनाडा में, पहले दो साल) के वर्णन के लिए ''किंडरगार्टन'' शब्द का उपयोग प्रतिबंधित है। इनमें से कुछ देशों में यह आवश्यक है, की अभिभावक अपने बच्चों को निर्धारित उम्र में ही (आमतौर पर, 5 साल की उम्र में) किंडरगार्टन भेजें. संयुक्त राज्य अमेरिका में, कई राज्य पांच से छह साल की उम्र के बच्चों के लिए व्यापक रूप से एक निःशुल्क किंडरगार्टन वर्ष प्रस्तुत करते हैं, लेकिन यह अनिवार्य नहीं होता, जबकि अन्य राज्यों में पांच साल की उम्र के सभी बच्चों का पंजीकरण अनिवार्य है। शब्द प्रीस्कूल और कम काम में लिया जाने वाला शब्द "प्री-के (Pre-K)," (औपचारिक रूप से, नर्सरी स्कूल) का उपयोग संयुक्त राज्य अमेरिका में प्रारंभिक आयु वर्ग की शिक्षा के लिए किया जाता है। ब्रिटिश अंग्रेजी में, नर्सरी या प्लेग्रुप आम शब्द हैं जिनका उपयोग प्रीस्कूल शिक्षा के लिए किया जाता है और ''किंडरगार्टन'' शब्द का उपयोग आमतौर पर बहुत कम किया जाता है। शिक्षा के कुछ विशेष दृष्टिकोण के सन्दर्भ में ही इस शब्द का उपयोग किया जाता है जैसे, स्टीनर वालड्रोफ शिक्षा (Steiner-Waldorf education) [[शिक्षा दर्शन]] जिसकी स्थापना रुडोल्फ स्टीनर के द्वारा की गयी थी)m. == प्रयोजन == बच्चों को किंडरगार्टन या बालवाड़ी में इसलिए भेजा जाता है ताकि वे एक दूसरे से अच्छी तरह से बातचीत करना सीख सकें और खेलें. एक शिक्षक उन्हें बहुत सी सामग्री उपलब्ध कराता है और यहां पर वे बहुत सी गतिविधियों में हिस्सा लेते हैं जिससे ये बच्चे भाषा सीखने के लिए प्रेरित होते हैं, शब्दों को पढ़ना सीखते हैं, अपने स्तर का गणितीय और वैज्ञानिक ज्ञान प्राप्त करते हैं और साथ ही संगीत, कला और सामाजिक व्यवहार की शिक्षा भी प्राप्त करते हैं। वे बच्चे जिन्होंने इससे पहले अपना अधिकांश समय घर पर ही बिताया है, किंडरगार्टन (बालवाड़ी) ऐसे बच्चों को बिना किसी चिंता के अपने माता पिता से दूर रहना सीखने में मदद करता है। यहां पर उन्हें पहली बार नियमित रूप से खेलने का और बच्चों के एक ही समूह के साथ बातचीत करने का मौका मिलता है। बालवाड़ी माता, पिता, या अन्य संरक्षकों को भी अंशकालिक या पूर्णकालिक रोजगार उपलब्ध करा सकता है। == इतिहास == [[चित्र:Frederick-Froebel-Bardeen.jpeg|thumb|right|upright|[[फ्रीड्रिक फ्रोबेल|फ्रेडरिक फ्रोबेल]] ने 1840 में जर्मनी में पहला किंडरगार्टन खोला.]] पहली बालवाड़ी की व्युत्पत्ति के लिए कई दावे किये जाते हैं। स्कॉटलैंड में 1816 में, एक दार्शनिक और अध्यापक, [[राबर्ट ओवेन|रॉबर्ट ओवेन]], ने न्यू लानार्क में पहला छोटे बच्चों का स्कूल खोला.<ref name="vag75">{{cite journal |url=http://www.springerlink.com/content/9248527032015273/ |title=The Influence of the English Infant School in Hungary |first=Otto |last=Vag |journal=International Journal of Early Childhood |publisher=Springer |volume=7 |issue=1 |date=March 1975 |pages=132–136 }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.newlanark.org/kids/index2.html |title=New Lanark Kids: Robert Owen |access-date=21 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100815052526/http://www.newlanark.org/kids/index2.html |archive-date=15 अगस्त 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>education in robert owen's new society: the new lanark institute and schools</ref> एक और स्कूल लन्दन में 1819 में सेम्युल विल्डरस्पिन के द्वारा खोला गया।<ref>{{cite book|url=http://books.google.co.uk/books?id=nGYWAAAAIAAJ&client=firefox-a&pg=PA3#v=onepage&q=&f=false|title=The Importance of Educating the Infant Poor|year=1823|first=Samuel|last=Wilderspin|place=London|access-date=21 सितंबर 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131025045945/http://books.google.co.uk/books?id=nGYWAAAAIAAJ&client=firefox-a&pg=PA3#v=onepage&q=&f=false|archive-date=25 अक्तूबर 2013|url-status=live}}</ref> हंगरी में पहले किंडरगार्टन की स्थापना 27 मई 1828 को काउंटनेस थेरेसा ब्रुन्सविक (1775–1861) के द्वारा की गयी। उन्होंने इसकी स्थापना बुडा शहर में अपने आवास स्थान पर ही की थी, जिसका नाम उन्होंने ''एन्जियाल्कर्ट (Angyalkert)'' (एंजल गार्डन) रखा था।<ref name="vag75" /><ref>Budapest Lexikon, 1993</ref> जल्द ही यह अवधारणा पूरे हंगरी साम्राज्य में व्याप्त हो गयी, यह कुलीन और मध्यम वर्ग के लोगों में एक लोकप्रिय संस्थान बन गया। बाद में [[फ्रीड्रिक फ्रोबेल|फ्रेडरिक फ्रोबेल]] ([[१७८२|1782]] - [[१८५२|1852]]) ने हंगरी के बहार प्रीस्कूल शिक्षा का पहला संस्थान खोला, इसे [[जोहान गुटेनबर्ग|गुटेनबर्ग]] की मूवेबल टाइप की चार सौंवी सालगिरह पर 28 जून 1840 को खोला गया। फ्रोबेल ने इस ''प्ले एंड एक्टिविटी इंस्टीट्युट'' को नाम दिया ''किंडरगार्टन'' (बच्चों का बगीचा), जिसकी स्थापना उन्होंने [[१८३७|1837]] में थुरिन्जिया, [[जर्मनी]] में बेड ब्लेंकन्बर्ग गांव में की थी, जिसके पूर्व प्राध्यापक श्वार्ज्बर्ग-रुडोलस्टेड थे। जर्मनी में प्रीस्कूल शिक्षा के फ्रोबेल संस्थान को इतनी अधिक सफलता मिली कि इस प्रकार के संस्थानों के लिए ''किंडरगार्टन'' को एक सार्वभौमिक स्थान मिल गया, जिसके साथ यह प्रथा शेष यूरोप में और दुनिया भर में फ़ैल गयी। [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में पहले किंडरगार्टन की स्थापना वाटरटाउन, विस्कोन्सिन में मार्गेरेथे (मेयर) स्चुर्ज़ (कार्यकर्ता/राजनेता कार्ल स्चुर्ज़ की पत्नी) ने 1856 में की। यह फ्रोबेल के सिद्धांतों पर आधारित था, जिन्हें उसने यूरोप में सीखा था। स्चुर्ज़ की बड़ी बहन, बर्था मेयर रोंगे ने [[लंदन|लन्दन]] (1851), [[मैन्चेस्टर|मेनचेस्टर]] (1859) और लीड्स (1860) में "इन्फेंट गार्डन्स" खोला. मार्गेरेथे स्चुर्ज़ शुरू में वाटरटाउन, विस्कोन्सिन में अपने घर में पांच बच्चों को पढ़ाती थी (जिनमें उसकी अपनी बेटी, अगाथा भी शामिल थी). उसकी सफलता के कारण दूसरे बच्चे भी आने लगे। जबकि स्चुर्ज़ के पहले किंडरगार्टन में शिक्षा जर्मन भाषा में दी जाती थी, बाद में उसने अंग्रेजी भाषा के किंडरगार्टन की भी स्थापना की। 1859 में [[बोस्टन, मसाचुएट्स|बोस्टन]] में एक बैठक में एलिजाबेथ पीबोडी को फ्रोबेल के दर्शन में रूपांतरित करने का श्रेय उन्हें दिया जाता है। बाद में उसी साल, पीबोडी ने स्चुर्ज़ के मॉडल का अनुसरण करते हुए, बोस्टन में अमेरिका में पहले अंग्रेजी भाषा के किंडरगार्टन की स्थापना की। अमेरिका में पहले निःशुल्क किंडरगार्टन की स्थापना 1870 में एक जर्मन उद्योगपति और परोपकारी कोनराड पोपेनहुसेन के द्वारा की गयी, जो कॉलेज पोइंट, न्यूयोर्क में रहता था, जहां उसने पोपेनहुसेन संस्थान की स्थापना की, यह संस्थान आज भी यहां पर है। संयुक्त राज्य अमेरिका में पहला सार्वजनिक रूप से वित्तपोषित किंडरगार्टन 1873 में सेंट लूइस में सुसन ब्लो के द्वारा स्थापित किया गया। एलिजाबेथ हैरिसन ने प्रारंभिक बचपन की शिक्षा के सिद्धांत पर बहुत अधिक लिखा और किंडरगार्टन के अध्यापकों के लिए शिक्षा के मानकों को बढ़ावा देने के लिए बहुत अधिक कार्य किया, इसके लिए उन्होंने एक संस्थान की स्थापना की जो 1886 में नेशनल कॉलेज ऑफ़ एजुकेशन बन गया। == अफ़गानिस्तान == {{Unreferenced section|date= फ़रवरी 2010}} {{Off-topic|date=May 2010}} [[अफ़्गानिस्तान|अफगानिस्तान]] में किंडरगार्टन के समकक्ष शब्द है کودکستان, जिसका उच्चारण ''कुडाकिस्तान'' के रूप में किया जाता है (''कुडाक'' -का अर्थ है बच्चा और ''स्तान'' का अर्थ है भूमि) और यह वास्तविक स्कूल प्रणाली का हिस्सा नहीं है। 3 और 6 साल के बीच की उम्र के बच्चे किंडरगार्टन जाते हैं, जिन्हें अक्सर सरकार के द्वारा चलाया जाता है। कानून के अनुसार, हर सरकारी कार्यालय के भीतर किंडरगार्टन क्षेत्र होना चाहिए। === अफगानिस्तान में प्रारंभिक बचपन की शिक्षा === प्रारंभिक बचपन के विकास (ECD) प्रोग्राम जन्म से लेकर 6 साल तक के बच्चों, उनके परिवारों और उनके समुदायों के विकास पर काम करते हैं, उनकी जरूरतों को पूरा करते हैं। वे बहुआयामी होते हैं और बच्चों के स्वास्थ्य, पोषण, संज्ञानात्मक, सामाजिक और भावनात्मक क्षमताओं के विकास में मदद करते हैं, जिसके जीवन के बाद के वर्षों में वे बहुत सक्रिय रहते हैं और बहुत अधिक विकास करते हैं। सांस्कृतिक मूल्यों को प्रतिबिंबित करते हुए, वे परिवार और समुदाय में गहराई से निहित होने चाहिए, को दर्शाते हैं, वे गहराई से परिवारों और समुदायों के भीतर निहित होना चाहिए, क्या सम्मिश्रण परिवेश के बारे में जाना जाता है कि पारंपरिक प्रथाओं पालन बच्चे की समझ के साथ इष्टतम बच्चे के विकास को बढ़ाने का समर्थन और / या एक बच्चे के विकास में कटौती. ECD रणनीति का लक्ष्य है परिवारों को यह सुनिश्चित करने में मदद करना कि उनके बच्चे स्कूल की उम्र में आ गए हैं, ये पूरे जीवन के लिए न केवल स्वस्थ और पोषित, बल्कि बौद्धिक रूप से उत्सुक, सामाजिक रूप से विश्वस्त और एक ठोस नींव भी उपलब्ध कराते हैं। ये स्कूल (किंडरगार्टन) से पहले छोटी उम्र के बच्चों के जीवन की सही शुरुआत के लिए प्रोग्राम बनाते हैं और उनका कार्यान्वयन करते हैं और साथ ही स्कूल की उम्र के उन बच्चों की भी मदद करते हैं जो स्कूल नहीं जा पाए हैं, ऐसे बच्चों को अनौपचारिक शिक्षा और व्यवसायिक प्रशिक्षण दिया जाता है। === पृष्ठभूमि === अफगानिस्तान में ECD प्रोग्रामों का इतिहास अपेक्षाकृत छोटा है। ये पहली बार 1980 में सोवियत कब्जे के दौरान प्रस्तुत किये गए, जिसमें 27 शहरी प्रीस्कूलों या कुडाकिस्तानों की स्थापना की गयी। 1980 के दशक के दौरान प्रीस्कूलों की संख्या लगातार बढ़ती रही, 1990 में यह संख्या बढ़कर 270 तक पहुंच गयी जिनमें 21000 बच्चों की देखभाल 2300 अध्यापक कर रहे थे। ये शहरी सुविधाएं थीं, इनमें से अधिकांश काबुल में थीं और स्कूलों, सरकारी कार्यालयों या फैक्ट्रियों से जुडी हुई थीं। सोवियत मॉडल के आधार पर, वे श्रम और सामाजिक कल्याण विभाग के निर्देशन में 3 महीने से 6 साल तक की उम्र के बच्चों के लिए नर्सरी केयर, प्रीस्कूल और किंडरगार्टन उपलब्ध कराते थे। अधिकांश अफगान परिवारों ने कभी भी इस प्रणाली को नहीं अपनाया और इनमें से अधिकांश ने उन्हें कभी भी स्वीकार नहीं किया क्योंकि इसने परिवार की केन्द्रीय भूमिका का कम कर दिया था और यह बच्चों में सोवियत मूल्यों को विकसित कर रहा था। सोवियत वापसी के बाद गृह युद्ध की शुरुआत के साथ, किंडरगार्टन की संख्या तेजी से गिर गयी। 1995 तक, केवल 88 ऐसी कार्यकारी सुविधाएं थीं जो 2110 बच्चों की देखभाल कर रही थीं। और महिला रोजगार पर तालिबानी प्रतिबंधों की वजह से उनके नियंत्रण में आने वाले क्षेत्रों में से बचे हुए केंद्र भी समाप्त हो गए। वर्तमान में, किसी भी आकार का कोई प्रोग्राम मौजूद नहीं है, सुविधाओं को नष्ट कर दिया गया है और प्रशिक्षित कर्मियों की कमी है। 2007 में, यहाँ लगभग 260 किंडरगार्टन थे, जो 25000 से ज्यादा बच्चों को उनके जीवन के प्रारंभिक वर्षों में प्रोत्साहन दे रहे थे। यह अनुमान लगाया गया है कि 2.5 मिलियन अफगानी बच्चे 6 साल से कम उम्र के हैं। जैविक और पर्यावरणी दोनों प्रकार के जोखिम कारक एक अफगानी बच्चे के विकास पर बहुत अधिक नकारात्मक प्रभाव डालते हैं। धार्मिक और जनजातीय रीति रिवाजों का मिश्रण और धारणाएं अफगान समाज में बसी हुई हैं, अधिकांश क्षेत्रों में ये धारणाएं सरकार को भी प्रतिस्थापित कर देती हैं। समुदाय परंपरागत रूप से एक दूसरे से निकटता से सम्बंधित हैं और विस्तृत परिवार को बहुत अधिक प्रभावित करते हैं। भूमिकाएं स्पष्ट रूप से परिभाषित हैं और सामाजिक क्रम में केन्द्रीय हैं। कई दशकों के युद्ध, बड़े पैमाने पर विस्थापन और बदलती हुई सत्ता संरचना के कारन सामुदायिक नेटवर्क का पतन हो गया है और विस्तृत परिवार भी ख़त्म होते जा रहे हैं- यह सबसे मूल पारंपरिक कोपिंग प्रणाली है। महिलाओं की एक बड़ी संख्या विधवाओं की है और उनसे अनभ्यस्त और अपारंपरिक रूप से अपेक्षा की जाती है कि परिवार को चलने का बीड़ा उठायें. एक तिहाई बच्चों की मृत्यु 5 साल की उम्र से पहले ही जन्म के समय होने वाले आघात, नवजात टिटनस डायरिया, निमोनिया और वेक्सीन से रोके जा सकने वाले रोगों के कारण हो जाती है। आयरन की कमी से होने वाला एनीमिया व्यापक है, जो 5 साल से कम उम्र के आधे से दो तिहाई बच्चों में पाया जाता है। बच्चों की बड़ी संख्या ऐसी है जिसमें दीर्घकालिक कुपोषण देखा जा सकता है; 45–59% उच्च स्तरीय स्टन्टिंग दर्शाते हैं। कुपोषण से ग्रस्त लड़कियों में से आधी लड़कियों की शादी 18 साल से पहले या उनकी किशोरावस्था के तुरंत बाद कर दी जाती है। विकास में आने वाली इन सभी बाधाओं का सामना करते हुए, बच्चे स्कूल जा ही नहीं पाते, इस कारण से उन्हें सीखने के अवसर नहीं मिलते. यह आश्चर्य की बात नहीं है कि स्कूल छोड़ने की दर बहुत ज्यादा होती है। 1999 के आंकड़े दर्शाते हैं कि चार में से एक बच्चा दूसरी श्रेणी में स्कूल छोड़ देता है और लगभग एक बच्चा तीसरी और चौथी श्रेणी में स्कूल छोड़ देता है। बच्चे के शारीरिक और स्वास्थ्य की स्थिति के अलावा, अन्य कई कारक हैं जिनके कारण बच्चों को स्कूल छोड़ना पड़ता है, जैसे पारिवारिक मुद्दे, बच्चे के समय की प्रतिस्पर्धी प्राथमिकतायें, अध्यापक की अनियमित अनुपस्थिति, विषय अप्रासंगिकता और बुरी गुणवत्ता की शिक्षा. वर्तमान में, ऐसी कोई नीतियां नहीं हैं जो प्रारंभिक बचपन के लिए बनायीं गयी हों और ऐसे कोई संस्थान नहीं हैं जिनके पास इस तरह की सेवाएं उपलब्ध करने की क्षमता और जिम्मेदारी हो। अतीत में, किंडरगार्टन, नर्सरी और क्रेच की जिम्मेदारी श्रम और समाज मंत्रालय के पास थी, जबकि अनाथालय MOE के दायरे में आते थे। वर्तमान में, शिक्षा मंत्रालय, श्रम और समाज मंत्रालय और महिला मंत्रालयों ने प्रारंभिक बचपन के क्षेत्र में रूचि दिखाना शुरू किया है। चूंकि सरकार निरंतर मंत्रालय की जिम्मेदारियों और उनक पुनर्गठन को, भिन्न विकल्पों की सीमाओं और शक्तियों को परिभाषित करती रहती है, इसलिए अंतर-मंत्रालयी समन्वयन एजेंसी पर ध्यानपूर्वक विचार किया जाना चाहिए। हालांकि औपचारिक संरचनाएं मौजूद नहीं हैं, यह स्पष्ट नहीं है कि परिवार के सदस्यों के द्वारा उपलब्ध करायी जाने वाली सुरक्षा के अलावा सामुदायिक स्तर पर कोई अनौपचारिक चाइल्ड केयर व्यवस्था मौजूद हैं या नहीं। क्योंकि महिलाएं कार्य क्षेत्र में प्रवेश कर रही हैं, इस बात की संभावना है कि शहरी क्षेत्रों में निजी प्रीस्कूल सेवाओं के बाजार का विकास हो जायेगा. === बाधा पैदा करने वाले मुद्दे === स्वास्थ्य और पोषण के साथ संबंधों के अलावा, प्रारंभिक बचपन क्षेत्र को कई अन्य बाधक मुद्दों का सामना भी करना पड़ता है, जैसे लिंग भेद, विकलांग बच्चों के साथ आने वाली समास्याएं. लड़कियों के खिलाफ भेदभाव की जड़ें, पुरुष के साथ विशेष व्यवहार और महिलाओं के साथ बुरा व्यवहार और पुरुष प्रधानता को स्वीकृति और महिलाओं के खिलाफ हिंसा ये सब कारक परिवार में शुरू से ही देखे जाते हैं। स्कूलों, समुदायों और संस्थानों में इन्हीं मूल्यों पर बल दिया जाता है, जो बच्चों और उनके परिवारों का समर्थन करते हैं। चूंकि शिक्षा में लिंग समानता से जुड़े मुद्दे प्रारंभिक बचपन में ही शुरू हो जाते हैं, रणनीति यह सुझाव देती है कि एक अनौपचारिक समुदाय आधारित प्रोग्राम बनाया जाये जिसमें लड़कों और लड़कियों दोनों को निष्पक्ष सेवाएं दी जाएं और लड़की की क्षमताओं के विकास में मदद करने के लिए माता पिता को तैयार किया जाये, इस प्रकार से स्कूलिंग के समय को बढ़ने की कोशिश की जाये और लड़कियों के लिए इस क्षेत्र में संभावनाओं को बढाया जाये, ताकि वे प्राथमिक स्कूल में बनी रहें. शब्द "विकलांग बच्चों" में एक अप्रारुपिक असामान्यताओं की एक बड़ी रेंज शामिल है, जो अल्पकालिक व्यवहार समस्या से लेकर दीर्घकालिक शारीरिक, मानसिक और भावनात्मक विकलांगता तक कुछ भी हो सकती है। इसे देखते हुए, विकलांग बच्चों पर तुरंत ध्यान देने की आवश्यकता है। बच्चे के सामान्य विकास के लिए एकीकृत समग्र दृष्टिकोण इन बच्चों को प्रारंभिक जीवन में पहचानने का अद्वितीय मौका उपलब्ध कराता है और उन्हें इससे सम्बंधित सेवाएं शीघ्र उपलब्ध करायी जा सकती हैं। इसके लिए इस रणनीति का सुझाव दिया जाता है कि परिवार और पेशेवर लोगों में ऐसी कुशलताओं का विकास किया जाये कि वे इन विकलांगताओं को प्रारंभिक अवस्था में ही पहचान सकें और छोटे बच्चों और शिशुओं में इस विषय में हस्तक्षेप किया जा सके। == ऑस्ट्रेलिया और न्यूजीलैंड == {{See also|Education in Australia|Education in New Zealand}} [[ऑस्ट्रेलिया]] के प्रत्येक राज्य में, ''किंडरगार्टन'' ('किंडर (kinder)' या 'किंडी (kindy)' का उपयोग छोटे के लिए किया जाता है) शब्द का अर्थ कुछ अलग है। [[न्यू साउथ वेल्स]] और [[ऑस्ट्रेलियाई राजधानी क्षेत्र]] में यह प्राथमिक स्कूल का पहला वर्ष है। [[विक्टोरिया (ऑस्ट्रेलिया)|विक्टोरिया]] में, '''किंडरगार्टन''' प्रीस्कूल का एक रूप है और इसे प्रीस्कूल या किंडरगार्टन किसी भी नाम से सन्दर्भित किया जा सकता है। विक्टोरिया में प्राथमिक स्कूल के पहले वर्ष की अवस्था को ''प्रेप'' ('preparatory' का छोटा रूप) कहा जाता है, [[टासमानिया|तस्मानिया]] और [[क्वीन्सलैण्ड|क्वीन्सलैंड]] में इसे यही नाम दिया जाता है। क्वींसलैंड में, किंडरगार्टन आमतौर पर लगभग 4 साल के बच्चों के लिए संस्थान होते हैं और इस प्रकार से ये प्रीस्कूल और प्राथमिक शिक्षा के पूर्ववर्ती हैं। [[वेस्टर्न ऑस्ट्रेलिया]], [[साउथ ऑस्ट्रेलिया|दक्षिणी ऑस्ट्रेलिया]] या उत्तरी क्षेत्र में प्राथमिक शिक्षा के पहले वर्ष को क्रमशः ''प्रीप्राइमरी (pre-primary)'', ''रिसेप्शन (reception)'' या ''ट्रांसिशन (transition)'' कहा जाता है। [[न्यूज़ीलैण्ड|न्यूजीलैंड]] में, किंडरगार्टन 2 साल की उम्र में शुरू होता है, जिसके बाद 3 से 4 साल की उम्र में बच्चे प्राथमिक स्कूल जाते हैं। प्राथमिक शिक्षा 5 साल की उम्र में शुरू होती है। == बुल्गारिया == [[बुल्गारिया]] में, शब्द ''डेटस्का ग्रेडीना (detska gradina)'' (деτска градина) शब्द का उपयोग 3 से 6 साल की उम्र के बच्चों की स्कूलिंग के लिए किया जाता है। जिसके बाद बच्चे प्रीस्कूल कक्षा में जाते हैं, जिसमें बच्चे प्राथमिक स्कूल से पहले एक साल के लिए रहते हैं। == कनाडा == [[चित्र:Student teachers Kindergarten 1898.jpg|thumb|टोरोंटो, कनाडा में 1898 में एक किंडरगार्टन कक्षा में अध्यापक विद्यार्थी का प्रशिक्षण]] [[ओन्टारियो|ओंटारियो]] में किंडरगार्टन की दो श्रेणियां हैं: जूनियर किंडरगार्टन और सीनियर किंडरगार्टन (जिन्हें JK और SK कहा जाता है). जूनियर किंडरगार्टन बच्चों में केलेण्डर के उस साल में शुरू होता है जब वे चार साल के हो जाते हैं।<ref>[http://www.enseignerenontario.ca/en/structure.htm Ontario's school system] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516113609/http://www.enseignerenontario.ca/en/structure.htm |date=16 मई 2008 }}, accessed March 5, 2008</ref> दोनों तरह के किंडरगार्टन आमतौर पर आधे दिन के लिए या एक दिन छोड़ कर एक दिन चलाये जाते हैं हालांकि पूरे दिन के किंडरगार्टन भी शुरू होने लगे हैं। ओंटारियो में जूनियर और सीनियर दोनों प्रकार के किंडरगार्टन प्रोग्राम "प्रारंभिक वर्ष या अर्ली इयर्स (Early Years)" भी कहलाते हैं, ये वैकल्पिक प्रोग्राम हैं। अनिवार्य स्कूली शिक्षा ग्रेड एक में शुरू होती है। क्यूबेक प्रांत में, जूनियर किंडरगार्टन को ''prématernelle'' कहा जाता है (जो अनिवार्य नहीं है), बच्चे 4 साल की उम्र में इसमें जाते हैं, सीनियर किंडरगार्टन को ''maternelle'' कहा जाता है जो 5 साल की उम्र से अनिवार्य है, इस कक्षा को प्राथमिक स्कूल में रखा जाता है। [[ओन्टारियो|ओंटारियो]] के प्रान्त में फ़्रांसिसी स्कूल प्रणाली में, जूनियर किंडरगार्टन और सीनियर किंडरगार्टन को ''maternelle'' कहा जाता है और सीनियर किंडरगार्टन को कभी कभी ''jardin d'enfants'' कहा जाता है, जो जो जर्मन शब्द ''किंडरगार्टन (Kindergarten)'' का समकक्ष है। पश्चिमी कनाडा और न्यूफ़ाउंडलैंड और लेब्राडोर में, किंडरगार्टन का एक ही साल हो होता है। उस साल के बाद, बच्चे ग्रेड एक (कक्षा एक) में चले जाते हैं। नोवा स्कोटिया के प्रान्त में किंडरगार्टन को प्राइमरी कहा जाता है == चीन == चीन में, किंडरगार्टन के समकक्ष शब्द है 幼儿园 (yòu ér yuán). बच्चे 2 साल की उम्र से किंडरगार्टन जाने लगते हैं और 6 साल की उम्र तक जाते हैं। चीन में आम तौर पर किंडरगार्टन की निम्नलिखित श्रेणियां हैं: 1. नर्सरी / प्लेग्रुप (小班/xiăo bān): 2-3 साल के बच्चों के लिए 2. लोवर किंडरगार्टन / LKG (中班/zhōng bān): 3-4 साल के बच्चों के लिए 3. अपर किंडरगार्टन / UKG (大班/dà bān): 4-5 साल के बच्चों के लिए 4. प्रीस्कूल (学前班/xué qián bān): 5-6 साल के बच्चों के लिए लेकिन, ऐसा हो सकता है कि कुछ किंडरगार्टन में प्रीस्कूल (学前班/xué qián bān) न हों. चीन में किंडरगार्टन शिक्षा के अंतर्गत जिस तरह से बच्चों को प्रशिक्षित किया जाता है, वह दुनिया की सर्वश्रेष्ठ पद्धतियों में से एक है। == डेनमार्क == {{Main|Danish pre-school education}} [[डेनमार्क]] में स्थापित दो तिहाई डे-केयर संस्थान सार्वजनिक केंद्र हैं जबकि शेष एक तिहाई निजी तौर पर संचालित किये जाते हैं और इनका संचालन संगठनों, अभिभावकों, या स्थानीय प्राधिकरणों के साथ समझौते में व्यापार के रूप में किया जाता है। वित्त और विषय दोनों के शब्दों में, सार्वजनिक और निजी संस्थान एक ही तरह के सिद्धांतों के अनुसार कार्य करते हैं। फोरेस्ट किंडरगार्टन में डेनमार्क को अग्रणी माना जाता है (हालांकि इसकी खोज यहां नहीं हुई), जिसमें बच्चे ज्यादातर समय प्राकृतिक वातावरण में बिताते हैं। == मिस्र == मिस्र में, बच्चे चार और छह साल की उम्र के बीच, दो साल के लिए किंडरगार्टन जा सकते हैं (KG1 और KG2). == फ्रांस == [[फ़्रांस|फ्रांस]] में, प्रीस्कूल को ''école maternelle'' ("नर्सरी स्कूल" के लिए फ्रांसीसी शब्द) के नाम से जाना जाता है। राज्य द्वारा संचालित, निःशुल्क ''maternelle'' स्कूल पूरे देश में उपलब्ध हैं, जो 2 से 5 साल के बच्चों का स्वागत करते हैं (हालांकि कई स्थानों में, 3 साल से कम उम्र के बच्चों को नहीं लिया जाता है). उम्र को ''ग्रांड सेक्शन (Grande section)'' (GS: 5 साल), ''मोयेने सेक्शन (Moyenne section)'' (MS: 4 साल), ''पेटिट सेक्शन (Petite section)'' (PS: 3 साल) और ''टूट पेटिट सेक्शन (Toute petite section)'' (TPS: 2 साल) में विभाजित किया गया है। यह अनिवार्य नहीं है, फिर भी 3 से 5 साल की लगभग 100% बच्चे इन स्कूलों में जाते हैं। इनका विनियमन नगरपालिकाओं (प्राथमिक स्कूल के रूप में) द्वारा किया जाता है। == जर्मनी == [[चित्र:Kindergartenfrankfurt.jpg|thumb|एक जर्मन किंडरगार्टन क्लास]] जर्मन प्रीस्कूल को ''किंडरगार्टन'' (''Kindergarten'') (बहुवचन Kindergärten) या ''किता'' (Kita) ('''''''Ki'' ''' nder'''ta''' gesstätte'' का संक्षिप्त रूप) के नाम से जाना जाता है, जिसका अर्थ है 'बच्चों का डे केयर सेंटर'. सिस्टम स्कूल उम्र के बीच बच्चों के 3 और 6 में भाग लेने का हिस्सा नहीं हैं ''बालवाड़ी,'' जो. इन्हें अक्सर शहर या कस्बे के प्रशासन के द्वारा, या चर्च, या पंजीकृत सोसाइटी के द्वारा चलाया जाता है, जिनमें से अधिकांश एक विशेष शैक्षणिक दृष्टिकोण का प्रतिनिधित्व करते हैं, उदाहरण मोंटेसरी या रेगिओ एमिला (Reggio Emilia). फोरेस्ट किंडरगार्टन अच्छी तरह से स्थापित हैं। एक ''किंडरगार्टन'' में हिस्सा लेना न तो अनिवार्य है और ना ही निःशुल्क, लेकिन यह आंशिक रूप से या पूर्ण रूप से वित्त पोषित हो सकता है, जो स्थानीय प्राधिकरण पर और अभिभावक की आय पर निर्भर करता है। ''किंडरगार्टन (Kindergärten)'' सुबह 7 बजे से शाम 5 बजे तक खुल सकता है, या इसकी अवधि इससे ज्यादा भी हो सकती है और इसे एक घर में भी ख़ाला जा सकता है जिसे ''Kinderkrippe'' कहा जाता है जिसका अर्थ है क्रेच (crèche), यह 9 माह से दो साल के बीच की उम्र के बच्चों के लिए होता है और संभवतया 6 से 10 साल के बीच की उम्र के बच्चों के लिए आफ्टरनून ''होर्ट'' (afternoon ''Hort'') हो सकता है (जो अक्सर एक प्राइमरी स्कूल से सम्बंधित होता है), जहां बच्चे स्कूल के बाद अपना समय बिताते हैं। नर्सरी के साथ, यहां पर डे केयर नर्सें होती हैं (जो Tagesmutter, बहुवचन Tagesmütter कहलाती हैं, लिंग-तटस्थ रूप है Tagespflegeperson(en)), जो किसी भी प्री-स्कूल संस्थान में या व्यक्तिगत रूप से घर में काम कर सकती हैं, ये आमतौर पर तीन साल तक की उम्र के केवल तीन से पांच बच्चों की देखभाल करती हैं। इन नर्सों का निरिक्षण और समर्थन स्थानीय अधिकारियों के द्वारा किया जाता है। शब्द ''Vorschule'' जिसका अर्थ 'प्री-स्कूल' है, का उपयोग ''किंडरगार्टन (Kindergärten)'' में किये जाने वाले शैक्षणिक प्रयासों और एक अनिवार्य कक्षा दोनों के लिए किया जाता है जो आमतौर पर प्राइमरी स्कूल से जुडी होती है। दोनों प्रणालियों को प्रत्येक जर्मन राज्य में अलग अलग तरीके से हेन्डल किया जाता है। ''Schulkindergarten'' Vorschule का एक प्रकार है। == होंग कोंग == होंग कोंग में प्रीप्राइमरी सेवाओं का सन्दर्भ उस शिक्षा और केयर के लिए दिया जाता है जो किंडरगार्टन और चाइल्ड केयर सेंटर्स में छोटे बच्चों को दी जाती है। किंडरगार्टन, जो शिक्षा ब्यूरो के साथ पंजीकृत होते हैं, तीन से छह साल तक के बच्चों के लिए सेवाएं उपलब्ध कराते हैं। दूसरी ओर, चाइल्ड केयर सेंटर, सामाजिक कल्याण विभाग के साथ पंजीकृत होते हैं, जिसमें दो से तीन साल तक के बच्चों के लिए नर्सरी, केटरिंग, ओर नवजात से दो साल तक के बच्चों के लिए क्रेच, देखभाल उपलब्ध करायी जाती है। वर्तमान में, अधिकांश किंडरगार्टन, आधे दिन काम करते हैं, ये अपर, लोवर किंडरगार्टन कक्षाएं और नर्सरी कक्षाएं उपलब्ध कराते हैं। कुछ किंडरगार्टन पूरे दिन की किंडरगार्टन कक्षाएं भी चलाते हैं। चाइल्ड केयर सेंटर पूरे दिन की और आधे दिन की सेवाएं उपलब्ध कराते हैं, जिनमें अधिकांश सेंटर पूरे दिन की सेवाएं उपलब्ध कराते हैं। होंग कोंग में प्री-प्राइमरी शिक्षा का उद्देश्य है, बच्चों को एक आरामपूर्ण और खुशनुमा वातावरण उपलब्ध कराना ताकि एक बच्चे के विकास के लिए आवश्यक भिन्न पहलुओं के संतुलित विकास को बढ़ावा दिया जा सके जैसे शारीरिक, बौद्धिक, भाषा, सामाजिक, भावनात्मक और सौन्दर्य पहलू. किंडरगार्टन में आत्म मूल्यांकन की संस्कृति को स्थापित करने के लिए और प्री-प्राइमरी शिक्षा के मानक और गुणवत्ता के आकलन में जनता के लिए सन्दर्भ उपलब्ध कराने के लिए, शिक्षा ब्यूरो ने होंग कोंग में प्री-प्राइमरी संस्थानों के लिए प्रदर्शन संकेतकों का विकास किया है। स्कूल वर्ष 2000/01 में शुरू करके, गुणवत्ता आश्वासन निरिक्षण की स्थापना की गयी ताकि प्रारंभिक बचपन की गुणवत्ता शिक्षा के विकास को बढ़ावा दिया जा सके। == हंगरी == [[चित्र:OVODA.jpg|thumb|हंगरी की एक प्री-स्कूल क्लास जिसमें आउटडोर गतिविधियां हो रही हैं।]] {{Essay-like|section|national propaganda|date=December 2009}} [[हंगरी]] उन पहले देशों में से एक था जिन्होंने प्रारंभिक बचपन की स्कूलिंग के लिए संस्थान शुरू किये, इन संस्थानों की अध्यापकों और बच्चों दोनों के लिए मांग बहुत अधिक थी। यह पेशा ज्यादातर महिलाओं के लिए ही आरक्षित है।{{Citation needed|date=December 2009}} नर्सरी अध्यापिका के रूप में काम करने के लिए, महिलाओं को अपनी गाने की उल्लेखनीय क्षमता और कविताओं को याद रखने की क्षमता का प्रदर्शन करना होता है।{{Citation needed|date=December 2009}} इसके परिणामस्वरूप, इस पेशे में आना बहुत प्रतिस्पर्धी हो सकता है। 3 और 6 साल के बीच की उम्र के बच्चे प्री-स्कूल जाते हैं (जिसे हंगेरियन में ''óvoda'' या देखभाल करने की जगह कहा जाता है) बच्चे सुबह 7 बजे ओवोडा (óvoda) पहुंचते हैं और उनके माता पिता उन्हें 3 बजे वापस ले लेते हैं, हालांकि अगर उनके माता पिता काम करते हैं तो वे 3 बजे के बाद भी यहां रुक सकते हैं। हंगरी में ओवोडा एक ऐसी जगह है जो 19 वीं शताब्दी से गंभीर रूप से बच्चों में कलात्मक क्षमताएं विकसित कर रहा है, उन्हें कविताएं सिखा रहा है, साथ ही यहां पर बच्चों को लोक गीत, सभी प्रकार के वाद्य यंत्रों की शिक्षा भी दी जाती है। हंगरी के ओवोडा संस्थान हंगरी समुदाय से दुनिया भर के दूसरे देशों में भी फ़ैल गये हैं, इनकी भाषा और लोकगीत परम्पराएं भी साथ ही बनी रहती हैं, [[संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[ऑस्ट्रेलिया]], [[कनाडा]], [[अर्जेन्टीना|अर्जेंटीना]], [[ब्राज़ील|ब्राजील]] और [[वेनेज़ुएला]] जैसे देशों में इनकी स्थिति बहुत सम्मानजनक है। == भारत == [[भारत]] में, प्री-स्कूल को तीन अवस्थाओं में विभाजित किया गया है-प्लेग्रुप, जूनियर किंडरगार्टन (Jr. KG) या लोवर किंडरगार्टन (LKG) और सीनियर किंडरगार्टन (Sr. KG) या अपर किंडरगार्टन (UKG). आमतौर पर, एक प्लेग्रुप में डेढ़ से ढाई साल तक के बच्चे जाते हैं। जूनियर किंडरगार्टन कक्षा में साढ़े तीन से साढ़े चार साल तक के बच्चे होते हैं और सीनियर किंडरगार्टन में साढ़े चार से साढ़े पांच साल तक के बच्चे होते हैं। बालवाड़ी या किंडरगार्टन एक ऐसी जगह है जहां छोटे बच्चे चीजों के साथ खेलते हुए सीख जाते हैं और दूसरे बच्चों और शिक्षकों के साथ रहते हुए सीख जाते हैं। यहाँ बड़े लोग भी सीख सकते हैं; वे बच्चों को देखते हैं और उनके साथ भाग लेते हैं। यह मानव संबंधों के अध्ययन के लिए एक प्रयोगशाला का काम कर सकता है। लोगों के बारे में अध्ययन के लिए एक प्रयोगशाला के रूप में किंडरगार्टन का स्थान, आंशिक रूप से, उन अवसरों पर निर्भर करता है जिन्हें बच्चे यहां पर खेलने के लिए और एक दूसरे के साथ सम्बन्ध बनाने के लिए प्राप्त करते हैं। किंडरगार्टन स्कूल के मुख्य उद्देश्य हैं: * बच्चे में एक अच्छे शरीर, उपयुक्त पेशी समन्वयन और बुनियादी कुशलताओं का विकास करना। * स्वास्थ्य की अच्छी आदतों का विकास करना और व्यक्तिगत समायोजन के लिए आवश्यक बुनियादी कुशलताओं का निर्माण करना जैसे कपडे पहनना, टॉयलेट प्रशिक्षण और खाने की आदतें. * अपनी भावनाओं के नियंत्रण, अभिव्यक्ति, समझ के लिए बच्चे का मार्गदर्शन करके उसमें भावनात्मक परिपक्वता का विकास करना। * एक अच्छा वांछनीय, सामाजिक व्यवहार, शिष्टाचार विकसित करना और स्वस्थ सामूहिक गतिविधियों में भाग लेने के लिए प्रोत्साहित करना। * सौंदर्य प्रशंसा के लिए प्रोत्साहित करना (कला, संगीत, सौंदर्य, आदि) * बच्चे के आस पास के वातावरण के बारे में उसके मानसिक उत्साह की शुरुआत को उत्तेजित करना। * उसे पर्याप्त अवसर प्रदान करके उसे स्वतंत्र और रचनात्मक बनने के लिए प्रोत्साहित करना। '''''' "स्कूल विद्यार्थी की प्रगति का एक अवसर है। हर किसी को स्वतंत्रतापूर्वक विकसित होने की आजादी है। ज्यादातर मामलों में प्री-स्कूल को एक निजी स्कूल के रूप में चलाया जाता है। छोटे बच्चों को भी 2 साल की उम्र में विशेष टोडलर/नर्सरी ग्रुप में रखा जा सकता है। इसे किंडरगार्टन के एक भाग के रूप में चलाया जाता है। सीनियर किंडरगार्टन पूरा करने के बाद, बच्चा [[प्रारंभिक शिक्षा|प्राइमरी स्कूल]] की कक्षा I में आ जाता है, अक्सर किंडरगार्टन नियमित स्कूल का एक अभिन्न हिस्सा होता है, हालांकि कई बार, ये स्वतंत्र इकाइयां होती हैं और अक्सर ये एक बड़ी श्रृंखला का हिस्सा होती हैं। == इज़रायल == [[इज़रायल|इज़राइल]] में, दो धाराएं हैं, निजी व्यावसायिक और राज्य के द्वारा वित्त पोषित. 5 साल की उम्र से किंडरगार्टन में उपस्थिति अनिवार्य है। निजी किंडरगार्टन का निरीक्षण शिक्षा मंत्रालय के द्वारा किया जाता है और ये 3 महीने से 5 साल तक के बच्चों के लिए सेवाएं प्रदान करते हैं। राज्य द्वारा संचालित किंडरगार्टन प्रशिक्षित किंडरगार्टन अध्यापकों के द्वारा चलाये जाते हैं, जो 4 साल का प्रशिक्षण लेते हैं। वे 3 से 6 साल के बच्चों के लिए तीन आयु वर्गों में सेवाएं प्रदान करते हैं: आयु वर्ग 3–4 (ट्रोम ट्रोम होवा), 4-5 (ट्रोम होवा), 5-6 (होवा). होवा वर्ष (5-6) के पूरा होने पर बच्चा या तो प्राइमरी स्कूल जाने लगता है या अगर ऐसा लगता है कि वह मानसिक रूप से प्राइमरी स्कूल के लिए तैयार नहीं है तो वह होवा वर्ष को एक बार फिर से दोहराता है। == जापान == [[चित्र:Japanese day care students performing at their sports day.JPG|thumb|जापानी डे केयर विद्यार्थी वार्षिक खेल दिवस पर प्रदर्शन करते हुए.]]प्रारंभिक बचपन की शिक्षा घर पर ही शुरू हो जाती है, अभिभावक असंख्य किताबों और टीवी शो के माध्यम से अपने बच्चों को अधिक प्रभावी तरीके से शिक्षित करते हैं। घरेलू प्रशक्षण में ज्यादातरशिक्षण शिष्टाचार, उचित सामाजिक व्यवहार और संरचनात्मक खेल पर ध्यान दिया जाता है, हालांकि मौखिक और संख्या कुशलता भी लोकप्रिय विषय हैं। माता पिता प्रारंभिक शिक्षा के दृढ़ता पूर्वक प्रतिबद्ध होते हैं और अपने बच्चों का प्रीस्कूल में दाखिला करवाते हैं। किंडरगार्टन (yochien 幼稚園), में मुख्य रूप से जूनियर कॉलेज की ग्रेजुएट युवा लड़कियों का स्टाफ होता है, इसका निरीक्षण शिक्षा मंत्रालय के द्वारा किया जाता है, लेकिन यह अधिकारिक शिक्षा प्रणाली का हिस्सा नहीं है। 58 प्रतिशत किंडरगार्टन 77 प्रतिशत नामांकित बच्चों के लिए निजी रूप से सेवाएं देते हैं। किंडरगार्टन के अलावा यहां पर डे-केयर सेंटर्स (hoikuen 保育園) की एक पूरी तरह से विकसित प्रणाली है, जिसे सरकार के द्वारा चलाया जाता है, इसका निरीक्षण श्रम मंत्रालय के द्वारा किया जाता है। जहां किंडरगार्टन शिक्षा के उद्देश्यों का अनुसरण करते हैं, वहीं प्रीस्कूल मुख्य रूप से छोटे बच्चों और टोडलर की देखभाल करते हैं। किंडरगार्टन की ही तरह यहां सार्वजनिक और निजी रूप से चलाये जाने वाले स्कूल भी हैं। साथ में, ये दोनों प्रकार के संस्थान औपचारिक प्रणाली में पहली कक्षा में प्रवेश से पहले 90 प्रतिशत से अधिक बच्चों का नामांकन कर लेते हैं। शिक्षा मंत्रालय 1990 का प्रीस्कूल का अध्ययन पाठ्यक्रम, जो दोनों प्रकार के संस्थानों पर लागू होता है, ऐसे क्षेत्रों को कवर करता है जैसे रिश्ते, स्वास्थ्य, पर्यावरण, शब्द (भाषा) और अभिव्यक्ति. मार्च 2008 में शुरू होकर प्रीस्कूलों और किंडरगार्टन के लिए पाठ्यक्रम के दिशा निर्देशों का नया संस्करण प्रभाव में आया। == दक्षिण कोरिया == [[दक्षिण कोरिया]] में, बच्चे समय रूप से पश्चिमी उम्र प्रणाली में तीन और छह साल की उम्र के बीच किंडरगार्टन जाते हैं। (कोरियाई बच्चों की उम्र की गणना पश्चिमी बच्चों की उम्र से अलग तरीके से की जाती है: जब वे पैदा होते हैं, तब वे एक साल के माने जाते हैं, न कि एक दिन के. साथ ही, हर 1 जनवरी को, हर किसी की उम्र एक साल बढ़ जाती है, न कि उस व्यक्ति के जन्मदिन पर. इसीलिए कोरिया में बच्चे "पांच, छह और सात" साल की उम्र के कहे जाते हैं) स्कूल वर्ष मार्च में शुरू होता है। इसके बाद प्राइमरी स्कूल होता है। सामान्य रूप से किंडरगार्टन को तीन स्तरीय आधार पर वर्गीकृत किया जाता है। इन्हें "युची वोन (Yuchi won)" कहा जाता है ({{lang-ko|유치원}}). कोरियाई किंडरगार्टन निजी स्कूल होते हैं। प्रति माह लागत अलग अलग होती है। कोरियाई अभिभावक अक्सर अपने बच्चों को अंग्रेजी किंडरगार्टन में भेजते हैं, क्योंकि वे अपने बच्चों की पढ़ाई की मुख्य शुरुआत अंग्रेजी के साथ करते हैं। इस तरह के विशेष किंडरगार्टन कुछ अंग्रेजी अध्यायों के साथ अधिकतर कोरियाई में, कुछ कोरियाई अध्यायों के साथ अधिकतर अंग्रेजी में, या पूरी तरह से अंग्रेजी में पढ़ाते हैं। मध्यम वर्ग के लगभग सभी अभिभावक अपने बच्चों को किंडरगार्टन भेजते हैं। दक्षिण कोरिया में किंडरगार्टन प्रोग्राम अधिक खेल गतिविधियों के साथ अधिक अकादमिक निर्देशों को शामिल करते हैं। कोरियाई किंडरगार्टन में जाने वाले बच्चे पढ़ना लिखना (अक्सर अंग्रेजी और कोरियाई में) सीखते हैं और साधारण अंकगणित करते हैं। कक्षाओं का संचालन पारंपरिक क्लासरूम में किया जाता है, जिसमें बच्चे अपने अध्यापक पर ध्यान केन्द्रित करते हैं और एक समय में एक अध्याय सिखाया जाता है। शिक्षक का लक्ष्य होता है हर बच्चे के ज्ञान और कुशलता में कमजोर बिन्दुओं को दूर करना। क्योंकि कोरिया की शिक्षा प्रणाली बहुत प्रतिस्पर्धात्मक है, वर्तमान में किंडरगार्टन अधिक अकादमिक हो रहे हैं। बच्चों को बहुत कम उम्र में पढ़ाने और लिखाने पर जोर दिया जाता है। उन्हें नियमित रूप से बहुत सा गृहकार्य (होम वर्क) करने की आदत हो जाती है। ये बहुत छोटी उम्र के बच्चे दोपहर में अन्य विशेष स्कूलों में भी जाते हैं, जहां कला, पिआनो या वोयलिन, टाईकवोन्डो (करांटे), बेलट, सोकर (फुटबॉल) या गणित सीखते हैं। [[उत्तर कोरिया]] में, बच्चे चार और पांच साल की उम्र के बीच किंडरगार्टन जाते हैं। किंडरगार्टन को अपर (पार्टी) और लोवर (वर्कर या श्रमिक) वर्गों में विभाजित किया जाता है, जहां अपर क्लास के किंडरगार्टन पूरी तरह से शिक्षा पर आधारित होती हैं, वहीं लोवर क्लास के किंडरगार्टन में शिक्षा पर थोडा कम ध्यान दिया जाता है। == कुवैत == [[कुवैत]] में, कुवैती बच्चे चार और छह साल की उम्र के बीच दो साल के लिए (K1 और K2) किंडरगार्टन जा सकते हैं। == मालावी == [[मलावी]] में, सियावो-भाषी क्षेत्रों में किंडरगार्टन को "उबुको" कहा जाता है और ये सामान्यतया चार और पांच साल की उम्र के बच्चों के लिए उपलब्ध होते हैं। पूरे देश में कई अंग्रेजी किंडरगार्टन भी काम करते हैं। == मेक्सिको == [[मेक्सिको]] में, किंडरगार्टन को "किंडरगार्डन" या "किंडर" कहा जाता है, जिसके अंतिम वर्ष को कभी कभी "प्रीप्राइमरीया" कहा जाता है (''प्राइमरीया'' नाम 6 के माध्यम से कक्षा 1 के लिए दिया गया है, इसलिए इस नाम का शाब्दिक अर्थ है "प्राथमिक स्कूल से पहले") इसमें तीन साल की स्कूली शक्षा शामिल होती है, जो प्राथमिक स्कूल (elementary school) से पहले अनिवार्य है। प्रारंभी नर्सरी वैकल्पिक होती है और यह निजी स्कूलों या सार्वजनिक स्कूलों में उपलब्ध करायी जाती है। निजी स्कूलों में, किंडर्स की आमतौर पर तीन कक्षाएं होती हैं और एक चौथी कक्षा को नर्सरी के लिए जोड़ा जा सकता है। पहली कक्षा प्लेग्रुप होती है, शेष दो में क्लासरूम शिक्षा दी जाती है। मेक्सिको में किंडरगार्टन प्रणाली का विकास रोसारा ज़पाता के (1876–1963) के द्वारा किया गया, जिन्होंने इस योगदान के लिए देश का उच्चतम सम्मान प्राप्त किया। 2002 में, संघीय कांग्रेस ने ''अनिवार्य प्रीस्कूल शिक्षा के कानून'' को मंजूरी दी, जिसने पहले से ही तीन से छह साल के बच्चे के लिए प्रीस्कूल शिक्षा को अनिवार्य बना दिया है और इसे शिक्षा के संघीय और राज्य मंत्रालयों के तत्वावधान के तहत रखा गया है। [https://web.archive.org/web/20061012114537/http://www.senado.gob.mx/internacionales/assets/docs/relaciones_parlamentarias/america/foros/parla_latino/salud5.pdf][https://web.archive.org/web/20110606102607/http://www.oecd.org/dataoecd/16/20/37423645.pdf] == मोरक्को == [[मोरक्को]] में, प्रीस्कूल को ''école maternelle, कुतब (Kuttab) या अर-रावड (Ar-Rawd)'' कहा जाता है। राज्य द्वारा संचालित निशुल्क, ''मेटरनेले'' स्कूल पूरे साम्राज्य में उपलब्ध हैं, जहां 2 से 5 साल के बच्चों को शिक्षा दी जाती है (हालांकि कई स्थानों में, 3 साल से छोटे बच्चों को नहीं लिया जाता है). वह अनिवार्य नहीं है, फिर भी 3 से 5 साल के लगभग 80 प्रतिशत बच्चे इनमें जाते हैं। यह शिक्षा के मोरक्को विभाग द्वारा विनियमित है। == नेपाल == नेपाल में किंडरगार्टन को "किंडरगार्टन" की कहा जाता है। किंडरगार्टन को एक निजी शिक्षा संस्थान के रूप में चलाया जाता है और निजी रूप से चलाये जाने वाले सभी शिक्षा संस्थान अंग्रेजी माध्यम में ही चलाये जाते हैं। इसलिए, किंडरगार्टन शिक्षा भी नेपाल में अंग्रजी माध्यम में ही होती है। बच्चे 2 साल की उम्र में किंडरगार्टन जाने लगते हैं और 5 साल की उम्र तक जाते रहते हैं। नेपाल में किंडरगार्टन की निम्न कक्षाएं हैं: 1. नर्सरी / प्लेग्रुप: 2-3 साल की उम्र के बच्चे 2. लोवर किंडरगार्टन / LKG: 3-4 साल की उम्र के बच्चे 3. अपर किंडरगार्टन / UKG: 4-5 साल की उम्र के बच्चे नेपाल में किंडरगार्टन शिक्षा लगभग होंग कोंग और भारत से मिलती जुलती है। अनिवार्य नेपाली को छोड़कर निजी शक्षा संस्थानों की सारी किताबें अंग्रेजी में ही होती हैं। बच्चों को नेपाली किंडरगार्टन में पूरी तरह से प्रशिक्षित किया जाता है। == नीदरलैंड्स == [[नीदरलैण्ड|नीदरलैंड]] में, किंडरगार्टन के समकक्ष शब्द है ''kleuterschool'' . फ्रीडरिक फ्रोबेल के बाद, 19 वीं शताब्दी के मध्य से 20 वीं शताब्दी के मध्य तक शब्द ''फ्रोबेलस्कूल'' भी आम था। हालांकि समय के साथ एस शब्द का उपयोग कम हो गे क्योंकि क्रिया फ्रोबेलेन (Fröbelen) दैनिक भाषा में कुछ अपमानजनक अर्थ लेने लगा। 1985 तक, यह शिक्षा का एक अलग प्रोग्राम था जो अनिवार्य नहीं था (4 से 6 साल की उम्र के बच्चों के लिए), जिसके बाद बच्चे (6 से 12 साल की उम्र के) प्राइमरी स्कूल जाते थे (''लागेरे स्कूल'') 1985 के बाद, दोनों रूप एकीकृत होकर एक हो गये, जिसे ''बेसिसओंडेरविस (basisonderwijs)'' (प्राइमरी शिक्षा के लिए डच) कहा जाने लगा। देश में निजी और रियायती डे केयर दोनों उपलब्ध कराये जाते हैं, जो अनिवार्य नहीं हैं, लेकिन फिर भी बहुत लोकप्रिय हैं। == पेरू == [[पेरू]] में, ''नीडो (nido)'' शब्द का उपयोग उस स्कूल के लिए किया जाता है जहां बच्चे 3 से 6 साल की उम्र के बीच जाते हैं। इसके बाद प्राइमरी स्कूल की कक्षाएं होती हैं, जो चार साल के लिए होती हैं। कुछ परिवार अपने बच्चों को 6 साल की उम्र में प्राइमरी स्कूल भेजते हैं। 1902 में शिक्षक एलविरा गार्सिया और उपरोक्त संस्था के संस्थापक ने, 2 से 8 साल की उम्र के बच्चों के लिए पहले किंडरगार्टन का आयोजन किया। उन्होंने बच्चों पर और उनसे सम्बंधित मुद्दों पर अध्ययन किया और कई सम्मेलनों और दस्तावेजों के माध्यम से बच्चों की कम उम्र में सुरक्षा के महत्त्व का प्रसार किया और न्याय और सूझ बूझ के आधार पर उनके व्यक्तित्व के निर्माण पर बल दिया, साथ ही कहा की फ्रोबेल और मोंटेसरी की विधियों का उपयोग किया जाना चाहिए और बच्चों के शैक्षणिक कार्यों में माता पिता को भी हिस्सा लेना चाहिए। == फिलीपीन्स == [[फ़िलीपीन्स|फिलीपींस]] में, शिक्षा अधिकारिक तौर से प्राथमिक स्तर पर शुरू होती है और बच्चों को किंडरगार्टन के माध्यम से प्रारंभिक बचपन की शिक्षा देना माता पिता का अपना चुनाव होता है। फिलीपींस में प्रारंभिक बचपन की शिक्षा को निम्न वर्गों में वर्गीकृत किया गया है: * '''केंद्र आधारित प्रोग्राम''', जैसे बारंगे डे केयर सर्विस, सार्वजनिक और निजी प्री-स्कूल, किंडरगार्टन और स्कूल आधारित प्रोग्राम, समुदाय और चर्च आधारित प्रारंभिक बचपन की शिक्षा के प्रोग्राम जिन्हें गैर सरकारी संगठनों या लोगों के संगठनों के द्वारा चलाया जाता है, कार्यस्थल से सम्बंधित चाइल्ड केयर और एजुकेशन प्रोग्राम, बच्चों पर नियंत्रण करने वाले केंद्र, स्वास्थ्य केंद्र और स्टेशन; और * '''घर पर आधारित प्रोग्राम''', जैसे पडौस आधारित प्ले ग्रुप, फेमिली डे केयर प्रोग्राम, अभिभावकों की शिक्षा और घर घर जाकर शिक्षा के प्रोग्राम. प्रारंभिक बचपन की शिक्षा पर [https://web.archive.org/web/20101119013605/http://lawphil.net/statutes/repacts/ra2000/ra_8980_2000.html गणतंत्र अधिनियम संख्या 8980] या प्रारंभिक बचपन सुरक्षा और विकास अधिनियम 2000 के निर्माण के माध्यम से बल दिया गया है। == रोमानिया == [[रोमानिया]] में, ''grădiniţă'', जिसका अर्थ है, "छोटा बगीचा" जो प्रीस्कूल बच्चों (6 और 7 साल से कम उम्र) की शिक्षा के लिए उपयुक्त है। बच्चों को "छोटे समूह" (''grupa mică'' उम्र 3-4), "माध्यम समूह" (''grupa mijloci'' e उम्र 5 साल तक) और "बड़े समूह" (''grupa mare'' उम्र 6 से 7 साल तक) में विभाजित किया गया है। पिछले कुछ वर्षों में, निजी किंडरगार्टन लोकप्रिय हो गए हैं, जो राज्य की प्रीस्कूल शिक्षा प्रणाली के पूरक हैं। == रूस == [[रूस|रूसी संघ]] में ''Детский сад'' (बच्चों के पार्क या बगीचे का शाब्दिक अनुवाद) आमतौर पर 3 से 7 साल की उम्र के बच्चों के लिए एक शिक्षा संस्थान है। यह एक ''Детское дошкольное учреждение'' (बच्चों का प्रीस्कूल संस्थान) है। == सिंगापुर == [[सिंगापुर]] में किंडरगार्टन तीन से छह साल के बीच की उम्र के बच्चों के लिए तीन साल का प्रीस्कूल प्रोग्राम उपलब्ध कराते हैं। यह तीन साल का प्रोग्राम जिसे ''नर्सरी'', ''किंडरगार्टन 1 (K1)'' और ''किंडरगार्टन 2 (K2)'' कहा जाता है, बच्चों को उनकी प्राइमरी स्कूल शिक्षा के पहले वर्ष के लिए तैयार करता है। कुछ किंडरगार्टन इसके अलावा नर्सरी को N1 और N2 में विभाजित कर देते हैं। == संयुक्त राष्ट्र == प्रीस्कूल शिक्षा के लिए शब्द किंडरगार्टन का उपयोग [[संयुक्त राजशाही (ब्रिटेन)|ब्रिटेन]] में आमतौर पर नहीं किया जाता है; प्रीस्कूल को सामान्यतया नर्सरी स्कूल या प्लेग्रुप के नाम से जाना जाता है। हालांकि, शब्द किन्दर्गार्तन का उपयोग कुछ अधिक विशेष प्रकार के संगठनों के लिए किया जाता है जैसे फोरेस्ट किंडरगार्टन और कभी कभी निजी नर्सरियों के नाम के लिए इसका उपयोग किया जाता है जो काम करने वाले अभिभावकों के बच्चों के लिए पूरे दिन चाइल्ड केयर उपलब्ध कराते हैं। ब्रिटेन में अनिवार्य शिक्षा शुरू होने से पहले बच्चे तीन और पांच साल की उम्र के बीच नर्सरी में जा सकते हैं। उससे पहले, कम संरचित चाइल्डकेयर निजी रूप से उपलब्ध करायी जाती है। यह विवरण थोडा बहुत स्कॉटलैंड, इंग्लैंड, वेल्स और उत्तरी आयरलैंड के बीच का है। कुछ नर्सरियां राज्य के शिशु या प्राइमरी स्कूलों से जुडी होती हैं, लेकिन बहुत सी निजी क्षेत्र के द्वारा उपलब्ध करायी जाती हैं। सरकारी इनके लिए वित्त उपलब्ध कराती है<ref name="scottish-state-funding">[http://www.scotland.gov.uk/Topics/People/Young-People/Early-Education-Child-Care/17970/11874 Childcare regulations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121007025407/http://www.scotland.gov.uk/Topics/People/Young-People/Early-Education-Child-Care/17970/11874 |date=7 अक्तूबर 2012 }} of the Scottish Government</ref> ताकि तीन साल की उम्र से सभी बच्चे अनिवार्य स्कूल शुरू कर दें, वे एक सप्ताह में पांच सत्र प्राप्त करते हैं, प्रत्येक सत्र ढाई घंटे का होता है, यह या तो राज्य द्वारा संचालित होता है या निजी नर्सरियां होती हैं। काम करने वाले माता पिता प्रति सप्ताह £55 मुफ्त आयकर के भी खर्च कर सकते हैं,<ref name="taxfreevouchers">[http://www.hmrc.gov.uk/childcare/ Tax Free Childcare Regulations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100910134944/http://www.hmrc.gov.uk/childcare/ |date=10 सितंबर 2010 }}, UK government HMRC</ref> जो आमतौर पर प्रति सप्ताह एक या दो दिन के लिए पर्याप्त होता है। स्कॉटिश सरकार नर्सरी स्कूलों की अपनी आवश्यकता को प्रारंभिक वर्षों की रुपरेखा<ref name="earlyyears">[http://www.scotland.gov.uk/Resource/Doc/257007/0076309.pdf Early Years Framework] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101111003536/http://www.scotland.gov.uk/Resource/Doc/257007/0076309.pdf |date=11 नवंबर 2010 }}, Scottish Government, January 2009</ref> और [https://web.archive.org/web/20100801110701/http://www.ltscotland.org.uk/curriculumforexcellence/index.asp उत्कृष्टता के लिए पाठ्यक्रम] में परिभाषित करती है। प्रत्येक स्कूल इनकी व्याख्या कम या अधिक स्वतंत्रता के साथ करता है (यह उनकी प्रबंधन सरंचना पर निर्भर करता है), लेकिन इसे अपने लाइसेंस को बनाये रखने के लिए [https://web.archive.org/web/20120322080915/http://www.carecommission.com/ सुरक्षा कमीशन] को संतुष्ट करना जरुरी होता है। इस पाठ्यक्रम का लक्ष्य है निम्न का विकास करना: * सफल शिक्षार्थी * आत्मविश्वास से युक्त व्यक्ति * जिम्मेदार नागरिक * प्रभावी योगदानकर्ता नर्सरी शिक्षा की बुनियादी अवस्था का हिस्सा बनाती है। 1980 में [[इंग्लैंड|इंग्लैण्ड]] और [[वेल्स]] ने अधिकारिक रूप से [[उत्तरी आयरलैंड|उत्तरी आयरिश]] प्रणाली को अपनाया जिसके द्वारा बच्चे उस टर्म या एक वर्ष में स्कूल शुरू करते हैं जिसमें वे स्थानीय शिक्षा प्राधिकरण की नीति के आधार पर पांच साल के हो जाते हैं। स्कॉटलैंड में, स्कूली शिक्षा उनके जन्म दिन के अनुसार साढ़े चार और साढ़े पांच साल की उम्र के बीच अनिवार्य हो जाती है (उन बच्चों के लिए स्कूल अगस्त में शुरू हो जाता है जो पिछली फरवरी तक 4 साल के हो चुके हैं). अनिवार्य स्कूलिंग का पहला साल इंग्लैण्ड में रिसेप्शन (Reception), वेल्स में ''दोसबार्थ डर्बिन (Dosbarth Derbyn)'' और स्कॉटलैंड और उत्तरी आयरलैंड में प्राइमरी वन के नाम से जाना जाता है। == संयुक्त राज्य अमेरिका == [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में किंडरगार्टन आमतौर पर K-12 शिक्षा प्रणाली का हिस्सा हैं। यह केवल एक वर्ष है। बच्चे आमतौर पर 5 से 6 साल की उम्र के आसपास किंडरगार्टन में भेजे जाते हैं। किंडरगार्टन को औपचारिक शिक्षा का पहला वर्ष माना जाता है, हालांकि हो सकता है कि बच्चा प्रीस्कूल या प्री-K में जा चुका हो। जहां किंडरगार्टन को प्रारंभिक प्रोग्राम का एक अलग हिस्सा माना जाता था, अब इसे पूरी तरह से स्कूल प्रणाली में एकीकृत कर दिया गया है और यह स्कूलिंग का एक हिस्सा है, इसके अलावा कई स्थानों में इसे केवल आधे दिन के लिए ही उपलब्ध कराया जाता है। राज्य के आधार पर, बच्चों को किंडरगार्टन वर्ष में शामिल होना पड़ सकता है क्योंकि कई राज्यों में अनिवार्य स्कूलिंग के नियम 5 साल की उम्र में शुरू होते हैं। अन्य राज्यों में अनिवार्य नियम 6 या 7 साल की उम्र में शुरू होते हैं, हालांकि ये राज्य अभी भी मुफ्त किंडरगार्टन उपलब्ध कराते हैं। अभ्यास में लगभग सभी बच्चे अपने किंडरगार्टन वर्ष में हिस्सा लेते हैं। बच्चों के लिए किंडरगार्टन प्रोग्राम में कई सकारात्मक शिक्षण और सामाजिक / व्यवहारात्मक फायदे होते हैं। साथ ही, यह व्यापक रूप से महसूस किया जाता है कि स्कूल कितनी देर का होगा इससे ज्यादा यह महत्वपूर्ण है कि बच्चा किंडरगार्टन में क्या कर रहा है। "हाई/ स्कोप लर्निंग" शिक्षण की एक ऐसी शैली है जिसका उपयोग संयुक्त राज्य अमेरिका में कई किंडरगार्टन में किया जाता है।{{Citation needed|date=March 2009}} शिक्षण की यह शैली बहुत इंटरैक्टिव है और इसके लिए अध्यापक और बच्चों की एक डील की जरुरत होती है। इसमें "योजना बनाओ, काम करो और समीक्षा करो" का दृष्टिकोण शामिल है जिससे बच्चे अपने शिक्षण की जिम्मेदारी लेने के योग्य बन जाते हैं। पहले बच्चे अपनी गतिविधियों की "योजना" बनाते हैं। शिक्षक बच्चों के लिए गतिविधियों के लिए कई विकल्प प्रस्तुत करते हैं, जो उनकी आयु और प्रारंभिक शिक्षण के लिए उपयुक्त होते हैं, इसके लिए समस्याओं का हल किया जाता है, उनके पठन, भाषा, गणित आदि पर ध्यान दिया जाता है। यह योजना आमतौर पर तब बनायीं जाती है जब बच्चे क्लासरूम में जाते हैं। इसके बाद वे इस गतिविधि को "करते" हैं। इन गतिविधियों के कुछ हिस्सों में कुछ ऐसी चीजें शामिल होती हैं जैसे वाटर टेबल, बिल्डिंग ब्लॉक्स, एक रचनात्मक नृत्य क्षेत्र, "कपडे पहनने का क्षेत्र", एक पठन क्षेत्र और एक चित्रकला की मेज. बच्चों के अधिकांश समय को गतिविधियों को "करने" में बिताया जाता है। इस दृष्टिकोण का अंतिम हिस्सा है समीक्षा. यह वह स्थान है जहां बच्चे और अध्यापक उन सब चीजों की समीक्षा करते हैं जो उन्हें पूरे दिन में की हैं। यह बड़े समूहों में किया जाता है, विशेष रूप से तब यदि पूरे दिन के लिए एक ऐसा विषय था जिस उपयोग सभी गतिविधियों में या व्यक्तिगत रूप से किया गया हो। बच्चे इस बात पर चर्चा करते हैं कि उन्होंने पूरे दिन में क्या किया और उन्हें यह कैसे पसंद आया और उन्होंने इससे क्या सीखा. यह हाई/स्कोप लर्निंग बहुत लोकप्रिय हो गयी है और इसे बड़े पैमाने पर स्वीकार किया गया है क्योंकि इससे बच्चे अपने शिक्षण के लिए खुद ही जिम्मेदार हो जाते हैं। अनिवार्य शिक्षा के नियमों को किंडरगार्टन या प्रीस्कूल के व्यापक प्रावधान से पहले अपनाया गया। कुछ राज्यों में, बच्चों के लिए किंडरगार्टन जाना जरुरी नहीं होता। <ref>[http://www.infoplease.com/ipa/A0112617.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100922081758/http://www.infoplease.com/ipa/A0112617.html|date=22 सितंबर 2010}} accessed December 23, 2008</ref> नामांकन की अनिवार्य उम्र 5 और 7 के बीच होती है जो राज्य पर निर्भर करती है। आम तौर पर सभी राज्यों में, राज्य द्वारा निर्धारित दिनांक पर ही एक बच्चा किंडरगार्टन की शुरुआत कर सकता है, यह ज्यादातर गर्मियों में होता है। अगर गैर अनिवार्य राज्य में वे 5 साल से अधिक उम्र के हैं, तो उन्हें अनिवार्य शिक्षा के लिए सीधे पहली कक्षा में भेज दिया जायेगा, चाहे वे किंडरगार्टन ना गए हों. == यह भी देंखे == * डे केयर * नर्सरी स्कूल * पूर्व-गणित कौशल * प्री-किंडरगार्टन * प्रीस्कूल शिक्षा * फोरेस्ट किंडरगार्टन * प्री-स्कूल प्लेग्रुप * प्रारंभिक बचपन की शिक्षा * सार्वभौमिक प्रीस्कूल * पहली कक्षा * एल॰ के॰ जी == सन्दर्भ == {{Reflist}} == अतिरिक्त पठन == निम्नलिखित पठन सूची विशेष रूप से उत्तरी अमेरिका में किंडरगार्टन से सम्बंधित है जहां यह औपचारिक स्कूली शिक्षा का पहला साल होता है और दुनिया के शेष हिस्सों की तरह प्री स्कूल प्रणाली का हिस्सा नहीं है। * क्रयान, जे. आर., शीशन, आर,. वीकल, जे., एंड बेंडी-हेद्दन, I. G.(1992). Success outcomes of full-day kindergarten: More positive behavior and increased achievement in the years after." Early Childhood Research Quarterly, 7(2),187-203. EJ 450 525. * एलिकर, जे., एंड माथुर, एस.1997). "What do they do all day? omprehensive evaluation of a full-day kindergarten." Early Childhood Research Quarterly, 12(4), 459-480. EJ 563 073. * फुसारो, जे. ऐ. (1997). "The effect of full-day kindergarten on student achievement: A meta-analysis." बच्चों के अध्ययन की जर्नल, 27(4), 269-277 EJ 561 697. * गुल्लो, डी एफ (1990). "The changing family context: Implications for the development of all-day kindergarten." Young Children, 45(4), 35-39. EJ 409 110. * होस्देन, टी. एंड, आर. (1992). "Full-day kindergarten: A summary of the research." Carmichael, CA: San Juan Unified School District. ED 345 868. * कर्वेत, एन. (1992). "The kindergarten experience." Educational Leadership, 49(6), 82-86. EJ 441 182. * कूपमांस, एम. (1991). "A study of longitudal effects of all-day kindergarten attendance on achievement." Newark, NJ: Newark Board of Education. ED 336 494.. * मोरो, एल. एम्., स्ट्रीकलैंड, डी. एस., एंड वू, डी. जी.(1998). "Literacy instruction in half- and whole-day kindergarten." Newark, DE: International Reading Association. ED 436 756. * Olsen, D., & Zigler, E.(1989). "An assessment of the all-day kindergarten movement." Early Childhood Research Quarterly, 4(2), 167-186. EJ 394 085. * पुलेओ, वीटी (1988). "A review and critique of research on full-day kindergarten." Elementary School Journal, 88(4), 427-439. EJ 367 934. * टावर्स, जी. एम. (1991). "Attitudes toward the all-day, everyday kindergarten." Children Today, 20(1), 25-28. EJ 431 720. * West, J., Denton, K., & Germino-Hausken, E.(2000). "America's Kindergartners." Washington, DC: National Center for Educational Statistics.[http://nces.ed.gov/pubs2000/2000070{{Dead link|date=दिसंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * McGill-Franzen, A.(2006). Kindergarten literacy: Matching assessment and instruction in kindergarten." New York: Scholastic. * WestEd(2005). [https://web.archive.org/web/20070106092838/http://www.wested.org/cs/we/view/rs/771 "Full-Day Kindergarten: Expanding Learning Opportunities."] == बाहरी कड़ियाँ == {{commons|Kindergarten|Kindergarten}} {{wikinews}} * [https://web.archive.org/web/20070907065950/http://www.csufresno.edu/library/subjectresources/curriculumjuvenile/kindergarten/ Sources for kindergarten teachers in the US] * [https://web.archive.org/web/20100828124412/http://www.froebelweb.org/webline.html Friedrich Fröbel timeline] * [https://web.archive.org/web/20110411012626/http://www.ericdigests.org/2002-1/kindergarten.html Recent Research on All-Day Kindergarten in the US] * [https://web.archive.org/web/20100923194839/http://www.kindersite.org/ Kindersite Project - Researching into the use of technology within Kindergartens with Kindergarten-appropriate Internet content] * [https://web.archive.org/web/20090630012714/http://www.nfb.ca/film/Kindergarten/ # Watch the 1962 documentary ''Kindergarten'' ] [[श्रेणी:बचपन]] [[श्रेणी:प्रारंभिक बचपन की शिक्षा]] [[श्रेणी:शैक्षिक वर्ष]] [[श्रेणी:शैक्षिक अवस्थाएं]] [[श्रेणी:जर्मन भाषा के मूल शब्द]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] pencrmbhzpf5h29n5fv39h9om1ut44a बिन्दकी 0 248697 6556270 6553294 2026-05-25T11:04:50Z ~2026-31020-30 926769 /* प्रसिद्ध व्यक्ति */ 6556270 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name=बिन्दकी |other_name=Bindki |image= Bindki Road railway station (1).jpg |image_caption=बिन्दकी रेल स्टेशन |pushpin_label=बिन्दकी |pushpin_map=India Uttar Pradesh |coordinates={{coord|26.026|80.580|display=inline, title}} |pushpin_map_caption=उत्तर प्रदेश में स्थिति |subdivision_type=[[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name=[[फतेहपुर ज़िला]] |subdivision_type2=[[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] |subdivision_name2=[[उत्तर प्रदेश]] |subdivision_type3=देश |subdivision_name3={{IND}} |population_total=36926 |population_as_of=2011 |demographics_type1=भाषाएँ |demographics1_title1=प्रचलित |demographics1_info1=[[हिन्दी]] |timezone1=[[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1=+5:30 |postal_code_type=[[पिनकोड]] |postal_code=212635 }} '''बिन्दकी''' (Bindki) [[भारत]] के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[फतेहपुर जिला|फतेहपुर ज़िले]] में स्थित एक नगर है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=qzUqk7TWF4wC Uttar Pradesh in Statistics]," Kripa Shankar, APH Publishing, 1987, ISBN 9788170240716</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=S46rbUL6GrMC Political Process in Uttar Pradesh: Identity, Economic Reforms, and Governance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170423083533/https://books.google.com/books?id=S46rbUL6GrMC|date=23 अप्रैल 2017}}," Sudha Pai (editor), Centre for Political Studies, Jawaharlal Nehru University, Pearson Education India, 2007, ISBN 9788131707975</ref> == राजनीति == बिन्दकी [[विधानसभा]] [[निर्वाचनक्षेत्र]] भी है जहाँ से जय कुमार सिंह जैकी भाजपा के समर्थन से अपना दल (सोनेलाल)के विधायक हैं। पूर्व विधायक राजेन्द्र पटेल व सुखदेव प्रसाद वर्मा पास के गांव क्रमशः जहानपुर व सिकट्ठनपुर के रहने वाले हैं। अपना दल से जहानाबाद से विधायक व उ.प्र. सरकार में कारागार राज्य मंत्री जय कुमार सिंह जैकी इसी तहसील अंतर्गत ग्राम जद्दूपुर के रहने वाले हैं। बिन्दकी तहसील अंतर्गत स्थित ग्राम लहुरी सरांय के ही पूर्व विथायक व मंत्री नरेश उत्तम रहने वाले हैं जो कि समाजवादी पार्टी के प्रदेश अध्यक्ष हैं। == प्रसिद्ध व्यक्ति == यहींं पर राष्ट्र कवि पंडित सोहन लाल द्विवेदी का जन्म हुआ था। बहादुर सिंह यादव दयानन्द इण्टर कालेज के 80 के दशक में प्रख्यात प्रधानाचार्य रहे हैं जो कि बाबा जय गुरु देव के गांव खितौरा थाना बकेवर जिला इटावा के रहने वाले थे। इनके अनुशासन को लोग आज भी याद करते हैं। इसके अलावा अन्य शिक्षकों में के.के.पाण्डेय, राम नरायन तिवारी, शिव मोहन सिंह, शिव मतन वर्मा, राजेन्द्र पाण्डेय, राम प्रताप बाजपेयी, राम प्रसाद वर्मा,राज किशोर गुप्ता, रमन शुक्ला, सुखदेव प्रसाद आदि के नाम भी उल्लेखनीय हैं। नेहरु इण्टर कालेज में पुराने अध्यापकों में आर.डी. सिंह, आर.बी.सिंह, गयाराम वर्मा, राम नाथ वर्मा आदि के नाम उल्लेखनीय हैं। इसी तहसील के अंतर्गत ग्राम पंचायत डीघ आती है यहीं पर वीर रस के कवि डुलारे सिंह’वीर’ जी का जन्म स्थल है। आप पेशे से अध्यापक थे, आपके पढ़ाए हुवे अनेकों शिष्यों ने देश में ऊँचे ओहदो पर अपनी सेवायें प्रदान कर चुके हैं। आप के ही शिष्य थे श्री आर डी सोनकर जी जिन्होंने आप के समाधि स्थल में आकर गुरु और शिष्य के महात्म्य को क्षेत्र वासियों को समझाया था। इसी ग्राम सभा का मजरा है ईशापुर यहीं पर प्रख्यात कवि , लेखक, पत्रकार श्री सत्येन्द्र पटेल ‘प्रखर’जी का जन्म(३०-०४-१९७८) को एक सम्पन्न पटेल परिवार में हुआ। आपके पिता स्मृति शेष डॉक्टर सत्यप्रकाश सिंह जी व स्मृति शेष माता जी श्रीमती बृजरानी पटेल जी प्रख्यात समाज सेवी थे। जिनका प्रयास सदैव राष्ट्र व समाज के उत्थान को था। इस पिछड़े क्षेत्र में आपने एक उत्कृष्ट विद्यालय (बृजरानी पटेल विद्यापीठ) की नींव रखी जो समरसता मय जीवन बिताने व राष्ट्र को सशक्त बनाने का निरंतर संदेश देते हुए छात्रों के चहमुखी विकास को कर पाने की राह में निरंतर अग्रसर है। यहाँ का विख्यात मोहल्ला बराती नगर है जहाँ शिक्षकों की भरमार है यहाँ के शिक्षक संजय कुमार आर्य एक ब्लॉगर शिक्षक है.वहीं दयाराम गौतम राजनैतिक शिक्षक है। == अन्य विवरण == बिन्दकी मुगल मार्ग में [[फतेहपुर]] जिला मुख्यालय से २६ किमी दूर स्थित है एवं तहसील मुख्यालय है। यह एक नगरपालिका स्तर का नगर है। बिन्दकी प्रमुख तौर पर पीतल के बर्तनों तथा खेती की मशीनरी के निर्माण के लिये प्रसिद्ध है। बिन्दकी तहसील की भौगोलिक सीमा [[गंगा नदी|गंगा]] व [[यमुना नदी|यमुना]] नदी से मिलती है। बिन्दकी में पुलिस थाना/कोतवाली व सामुदायिक स्वास्थ्य केन्द्र है। यहीं पर परिवहन निगम का बस अड्डा है जहां से कानपुर, बांदा, फतेहपुर, जहानाबाद के लिये बसें चलती हैं। यहां पर बी. .एस.एन.एल.का टेलीफोन एक्सचेंज है। भारतीय स्टेट बैंक, पंजाब नेशनल बैंक, इंडियन बैंक, बैंक आफ बड़ोदा, एच डी एफ सी बैंक, जिला सहकारी बैंक आदि बैंक स्थित हैं। यहां पर नगर पालिका परिषद है। करीब आठ गेस्ट हाउस हैं। पास से ही निचली गंगा नहर निकली है। दयानन्द इण्टर कालेज, नगर पालिका नेहरू इण्टर कालेज व सोहन लाल द्विवेदी राजकीय बालिका इण्टर कालेज यहां के पुराने इण्टर कालेज हैं। बिन्दकी क्षेत्र में मोर, कबूतर,फाख्ता,नीलकंठ,बगुला,सफेद बगुला,कौआ,कोयल,गौरैया,बया,कठफोड़वा,गरुण/चील्ह,गिद,मैना,उल्लू,तोता,मुर्गा,बाज,राम चिरैया, मुर्गी,खंजन,हुदहुद,टिटिहरी,तीतर,बटेर आदि पक्षी पाये जाते हैं। बिन्दकी के बराती नगर मुहल्ले में प्रसिद्ध शिक्षक संजय कुमार आर्य द्वारा विश्वविख्यात ब्लॉग प्राथमिक शैक्षिक खबर्स शिक्षा जगत की खबरों के बारे में जाना जाता है। तहसील बिंदकी मुख्यालय से ईशापुर की दूरी सड़क मार्ग से १३ किलोमीटर की है। यहां पहुँचने के कई मार्ग हैं किंतु ललौली मार्ग बाँदा रोड में भवानीपुर के पास से नेवाजीपुर रजबहा/माइनर की पटरी पर बने डीघ सम्पर्क मार्ग से गुलाबपुर,घेरवा व डीघ होते हुए आसानी से पहुँचा जा सकता है। यहाँ का प्राकृतिक सौंदर्य व पशु- पक्षी शांति व आनंद प्रदान कर पाने में सक्षम है। बिन्दकी से करीब सात किमी की दूरी पर स्थित ग्राम गुलाबपुर जो कि कोरवा का मजरा है, यहां होली के अवसर पर दो दिन होने वाला ड्रामा काफी फेमस है। इस गांव में परिषदीय प्राइमरी स्कूल है। इस गांव की सामाजिक समरसता बेजोड़ है। इस ग्राम के गंगासागर पटेल व अमर नाथ सिंह सबसे उम्रदराज ब्यक्ति हैं। गुलाबपुर के काफी लोग सरकारी व प्राइवेट जाब में हैं, जो कि पुलिस, सहकारिता, राजस्व, शिक्षा, रेलवे, थल सेना, वायु सेना, नैवी, ग्राम्य विकास, आयकर, सीएजी आदि विभागों में कार्यरत हैं। यहां पर एक प्राचीन मंदिर है व भीम राव अम्बेडकर की मूर्ति भी स्थापित है। पूरे गांव का बिधुतीकरण हो चुका है। गांव में पांच कुयें व एक तालाब है परन्तु वाटर लेवल काफी नीचे चले जाने के कारण कुओंं में पानी नहीं है तथा घरों में पानी के लिये समरसेबल का प्रयोग होता है। पूरे गांव में खड़ंजा व आरसीसी रोड है। सिंचाई का कार्य ट्यूबवेल व नेवाजीपुर माइनर से होता है। करीब दो दर्जन ट्यूबवेल व एक दर्जन ट्रैक्टर हैं। कृषि व पशुपालन यहां के मुख्य ब्यवसाय हैं। पशुओं में भैंस,गाय व बकरी प्रमुख हैं। फसलों में गेहूं,धान,गन्ना,आलू,अरहर,सरसों,ज्वार,चना आदि प्रमुख हैं। गुलाबपुर में काफी बाग भी हैंं जिसमें आम,महुआ, नीम, यूकेलिप्टटस, सागौन, कटहल, नीबू, बांस, अमरुद, कैथा मुख्य रुप से पाये जाते हैं। == इन्हें भी देखें == * [[फतेहपुर जिला|फतेहपुर ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:फतेहपुर ज़िला]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के नगर]] [[श्रेणी:फतेहपुर ज़िले के नगर]] cdptkxxcr595gssf9zn9gy804tjrtow हिन्दुस्तान सोशलिस्ट रिपब्लिकन एसोसिएशन 0 440966 6556206 6555691 2026-05-25T07:55:57Z AMAN KUMAR 911487 चित्र का आकार बदला 6556206 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Official_Logo_of_the_Hindustan_Socialist_Republican_Army.jpg|अंगूठाकार]] '''हिन्दुस्तान समाजवादी गणतंत्रवादी संगठन''' भारतीय स्वतन्त्रता के लिए सशस्त्र संघर्ष के माध्यम से [[ब्रिटिश राज]] को समाप्त करने के उद्देश्य को लेकर गठित एक क्रान्तिकारी संगठन था।। 1928 तक इसे [[हिन्दुस्तान रिपब्लिकन ऐसोसिएशन]] के रूप में जाना जाता था।।<ref name="bio">{{cite book | title=Bhagat Singh: a biography | publisher=पिनेक्ल टैकनोलजी | author=सान्याल, जतिन्दरनाथ; यादव, कृपाल चंद्र; सिंह, भगत व सिंह, बाबर | year=2006 | location=लॉरेंस | pages=40&ndash;44 | isbn=8178710595 | language = en}}</ref> == स्थापना == हिन्दुस्तान रिपब्लिकन ऐसोसिएशन की स्थापना अक्टूबर 1924 में [[भारतीय स्वतन्त्रता संग्राम]] के क्रान्तिकारी [[रामप्रसाद बिस्मिल]], [[योगेश चन्द्र चटर्जी]], [[चंद्रशेखर आजाद]] और [[शचींद्रनाथ सान्याल]] आदि ने [[कानपुर]] में की थी।। पार्टी का उद्देश्य सशस्त्र क्रान्ति को व्यवस्थित करके औपनिवेशिक शासन समाप्त करने और ''संघीय गणराज्य संयुक्त राज्य भारत'' की स्थापना करना था।।<ref name="bio"/> [[काकोरी काण्ड]] के पश्चात् जब इस दल के चार क्रान्तिकारियों को फाँसी दे दी गयी तथा सोलह अन्य को कैद की सजायें देकर जेल में डाल दिया गया तब इसी दल के एक प्रमुख सदस्य चन्द्र शेखर आज़ाद ने [[भगत सिंह]], विजय कुमार सिन्हा, कुन्दन लाल गुप्त, भगवती चरण वोहरा, जयदेव कपूर व शिव वर्मा आदि से सम्पर्क किया। इस नये दल के गठन में पंजाब, संयुक्त प्रान्त आगरा व अवध, राजपूताना, बिहार एवं उडीसा आदि अनेक प्रान्तों के क्रान्तिकारी शामिल थे।<ref name="सिंह">{{cite book |last1=सिंह |first1=अयोध्या |authorlink1= |last2= |first2= |editor1-first= |editor1-last= |editor1-link= |others= |title=भारत का मुक्ति संग्राम |url= |format= |accessdate= |edition=3 |series= |volume= |date= |year=2003 |month= |origyear= |publisher=ग्रन्थ शिल्पी |location=[[दिल्ली]] | language = hi |isbn=81-7917-033-0 (PB) |oclc= |doi= |id= |page=483 |pages= |chapter= |chapterurl= |quote= |ref= |bibcode= |laysummary= |laydate= |separator= |postscript= |lastauthoramp=}}</ref>. 8 व 9 सितम्बर 1928 को दिल्ली के फीरोज शाह कोटला मैदान में एक गुप्त बैठक करके भगत सिंह की ''भारत नौजवान सभा'' के सभी सदस्यों ने ''सभा'' का विलय ''हिन्दुस्तान रिपब्लिकन ऐसोसिएशन'' में किया और काफी विचार-विमर्श के बाद आम सहमति से ऐसोसिएशन को एक नया नाम दिया ''हिन्दुस्तान सोशलिस्ट रिपब्लिकन ऐसोसिएशन''।।<ref name="क्रान्त">{{cite book |last1=क्रान्त |first1=मदनलाल वर्मा |authorlink1= |last2= |first2= |editor1-first= |editor1-last= |editor1-link= |others= |title=स्वाधीनता संग्राम के क्रान्तिकारी साहित्य का इतिहास |url=http://www.worldcat.org/title/svadhinata-sangrama-ke-krantikari-sahitya-ka-itihasa/oclc/271682218 |format= |accessdate= |edition=1 |series= |volume=1 |date= |year=2006 |month= |origyear= |publisher=प्रवीण प्रकाशन |location=नई दिल्ली |language=hi |isbn=81-7783-119-4 |oclc= |doi= |id= |page=329 |pages= |chapter= |chapterurl= |quote= |ref= |bibcode= |laysummary= |laydate= |separator= |postscript= |lastauthoramp= |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014175453/http://www.worldcat.org/title/svadhinata-sangrama-ke-krantikari-sahitya-ka-itihasa/oclc/271682218 |archive-date=14 अक्तूबर 2013 |url-status=live }}</ref> == दल का उद्देश्य औओसत == हिन्दुस्तान सोशलिस्ट रिपब्लिकन ऐसोसिएशन का उद्देश्य व अन्तिम लक्ष्य स्वाधीनता प्राप्त करना और समाजवादी राज्य की स्थापना था। दल की ओर से ''बम का दर्शन'' नाम से प्रकाशित एक लघु पुस्तिका में क्रान्तिकारी आन्दोलन की समस्या के बारे में अपने विचार खुलकर प्रकट किये गये थे।<ref name="सिंह"/>. दल के तीन विभाग रखे गये थे - संगठन, प्रचार और सामरिक संगठन विभाग। संगठन का दायित्व विजय कुमार सिन्हा, प्रचार का दायित्व भगत सिंह और सामरिक विभाग का दायित्व चन्द्र शेखर आजाद को सौंपा गया था।। इस घटना के बाद ही कांग्रेस ने मौलिक अधिकार स्वीकारा था HSRA संगठन की जानकारी भगौती चरण बोरा की पुस्तक philosphy of the Burn से मिलती है। इस घटना का उद्देश्य सामाजिक अर्थिक आजादी पाता था<ref name="क्रान्त"/> == दल के प्रमुख कार्य == पहले दिसम्बर 1927 में राजेन्द्र लाहिडी, अशफाक उल्ला खाँ, राम प्रसाद 'बिस्मिल' तथा रोशन सिंह - चार को एक साथ फाँसी उसके बाद नवम्बर 1928 में [[लाला लाजपत राय]] की पुलिस के लाठी-प्रहार से हुई मृत्यु ने आग में घी का काम किया। इस दल ने एक माह के अन्दर ही स्कॉट को दिन दहाड़े मारने की तैयारी की लेकिन स्कॉट की जगह साण्डर्स मारा गया। भगत सिंह, सुखदेव व राजगुरु तीनों फरार हो गये। इतने में ही सेण्ट्रल असेम्बली में पब्लिक सेफ्टी और ट्रेड डिस्प्यूट बिल पेश हुआ तो इन युवकों ने बहरी सरकार को अपना विरोध दर्ज कराने की गर्ज से संसद में ही बम विस्फोट कर दिया। गिरफ्तारियाँ हुईं और क्रान्तिकारियों पर लाहौर षड्यन्त्र एवं असेम्बली बम काण्ड का मुकदमा चलाया गया। मार्च 1931 में सुखदेव, राजगुरु व भगत सिंह को [[लाहौर]] जेल में फाँसी दे दी गयी।।<ref name="क्रान्त"/> == सन्दर्भ == {{reflist}} == इन्हें भी देखें == * [[राम प्रसाद 'बिस्मिल']] * [[काकोरी काण्ड]] * [[भगत सिंह]] {{भारतीय स्वतंत्रता संग्राम}} {{भारतीय स्वतंत्रता का क्रांतिकारी आन्दोलन}} [[श्रेणी:भारतीय स्वतन्त्रता संग्राम]] l70ml6jbf9lkp4wm0y6cl7c6ut9jtc5 राजकरण सिंह 0 443242 6556030 4790088 2026-05-24T17:17:37Z ~2026-31154-37 926626 /* परिचय */ 6556030 wikitext text/x-wiki :[[File:Indian-languages-map.jpg|thumb|भारत के अन्य भाषाओं का नक़्शा ]]'''राजकरण सिंह''' (सन् 1954 - 30 अक्टूबर 2011) [[भारतीय भाषा आन्दोलन|भारतीय भाषा आंदोलन]] के पुरोधा थे। उन्होने [[संघ लोक सेवा आयोग|संघ लोकसेवा आयोग]] की परीक्षाओं में अग्रेजी की अनिवार्यता को समाप्त करने के लिए दिल्ली में अपने साथी पुष्पेन्द्रसिंह चैहान के साथ [[अखिल भारतीय भाषा संरक्षण संगठन]] के नाम से संघ लोक सेवा आयोग के समक्ष 16 साल तक निरंतर धरना-प्रदर्शन करते रहे। इसी मुद्दे पर 29 दिन लम्बी आमरण अनशन की गूंज संसद से लेकर भारतीय भाषा समर्थकों को झकझोर कर रख दिया था। == परिचय == श्री राजकरण सिंह का जन्म [[उत्तर प्रदेश]] के बाराबंकी जनपद के कोटवा कलां गाँव में हुआ था। उनके इस आंदोलन की विराटता का पता इसी बात से साफ झलकता है कि देश के पूर्व राष्ट्रपति [[ज़ैल सिंह|ज्ञानी जैल सिंह]], पूर्व प्रधानमंत्री [[अटल बिहारी वाजपेयी]], लालकृष्ण आडवाणी, पूर्व उपप्रधानमंत्री देवीलाल, चतुरानन्द मिश्र, मुलायमसिंह यादव, शरद यादव, रामविलास पासवान सोमपाल शास्त्री सहित चार दर्जन से अधिक सांसदों ने कई समय यहां के आंदोलन में भाग लिया था। इस आंदोलन में देश केराष्ट्रीय समाचार पत्रों के अच्युतानन्द मिश्र सहित दर्जनों वरिष्ठ सम्पादकों, साहित्यकारो, समाजसेवियों, गांधीवादियों, ने यूपीएससी के आगे सडक पर लगे धरने में कई बार भाग लिया। उनके निधन की सूचना मिलते ही दिल्ली में उनके सहयोगियों व मित्रों में शोक की लहर छा गयी। उनके निधन पर संसदीय राजभाषा समिति के सदस्य सांसद प्रदीप टम्टाए भारतीय विदेश सेवा के सेवानिवृत उच्चाधिकारी महेश चन्द्रा, यूएनआई के पूर्व समाचार सम्पादक बनारसी सिंह, भाषा आंदोलन के साथी [[पुष्पेन्द्र सिंह चैहान]], सम्पादक देवसिंह रावत, पत्रकार रविन्द्रं सिंह धामी, ओमप्रकाश हाथपसारिया, इंजीनियर विनोद गोतम, चैधरी केपी सिंह सहित अनेक गणमान्य लोगों ने गहरा शोक प्रकट करते हुए अपनी भावभीनी श्रद्वांजलि दी। भारतीय भाषाओं को उनका सम्मान दिलाने के लिए वह अंतिम सांसों तक निरंतर संघर्षरत रहे। भारतीय भाषाओं व भारतीयता के इस समर्पित पुरोधा ने भारतमाता की सेवा के लिए [[विवाह]] तक नही किया था। उनके राष्ट्रवादी विचारों व भारतीय भाषाओं के प्रति अनन्य सेवा साधना को देखते हुए [[आर्य समाज]] उनका हृदय से सम्मान करता रहा और आर्य समाज के आग्रह पर ही वे कई वर्षो से दिल्ली के चावडी बाजार स्थित सीताराम बाजार के आर्य समाज मंदिर में निवास कर रहे थे। वे [[भ्रष्टाचार]] के विरूद्ध आंदोलन में एक मूक समर्पित सिपाई रहे। यही नहीं, 'प्यारा उत्तराखण्ड' के सम्पादक देव सिंह रावत के अनन्य मित्र होने के कारण वे उत्तराखण्ड राज्यगठन जनांदोलन से लेकर 2 अक्टूबर 2011 तक मनाये गये काला दिवस पर भी सक्रिय भागेदारी निभाते रहे। ==इन्हें भी देखें== *[[भारतीय भाषा आन्दोलन]] *श्याम रुद्र पाठक *[[हिन्दी आन्दोलन]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20111110083818/http://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/7405412.cms प्रशासन के लिए अंग्रेजी जरूरी क्यों?] (राजकरण सिंह) * [https://web.archive.org/web/20111107075057/http://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/10609515.cms 'राजकरण सिंह के विचारों को आगे बढ़ाने की जरूरत'] [[श्रेणी:हिंदीसेवी]] hlqt4zrzvi8a7hhqkfqxznojq42zt7a पश्तून 0 459173 6555953 6555943 2026-05-24T12:05:15Z DreamRimmer 651050 [[Special:Contributions/The Sorter|The Sorter]] ([[User talk:The Sorter|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:Hunnjazal|Hunnjazal]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 1710527 wikitext text/x-wiki #redirect[[पठान]] 5hjsjna4vpe1k6omcj3g7d5bkbcjajd एलीसन हनिंगन 0 471957 6556211 6555719 2026-05-25T08:02:48Z AMAN KUMAR 911487 चित्र का आकार बदला 6556211 wikitext text/x-wiki {{Infobox actor | image = Alyson Hannigan, 2013-07-20 (cropped).jpg | caption = | name = एलीसन हनिंगन | birthname = एलीसन ली हनिंगन | birthdate = {{Birth date and age|mf=yes|1974|3|24}} | birthplace = [[वॉशिंगटन डी॰ सी॰]], अमेरिका | othernames = एलीसन डेनिसोफ़ | occupation = अभिनेत्री | yearsactive = 1986–अबतक | spouse = एलेक्सिस डेनिसोफ़ (२००३-अबतक) | children = १ }} '''एलीसन ली हनिंगन''' ({{lang-en|Alyson Hannigan}}, जन्म २४ मार्च १९७४) एक अमरीकी अभिनेत्री है। वह ''[[बफी द वैम्पायर स्लेयर]]'' में अपनी विलो रोज़न्बर्ग की भूमिका, ''अमेरिकन पाई'' फ़िल्मों में मिशेल फ्लाहर्टी व [[सीबीएस]] के धारावाहिक ''[[हाउ आई मेट योर मदर]]'' मे लिली एल्ड्रिन की भूमिका के लिए जानी जाती है। == शुरूआती जीवन == [[चित्र:Alyson_Hannigan_2.jpg|बाएँ|अंगूठाकार|220x220पिक्सेल]] हनिंगन का जन्म [[वॉशिंगटन डी॰ सी॰]] मे हुआ था। वह एमिली पोस्नर, एक रियल इस्टेट एजंट, व ऐल हनिंगन, एक ट्रक ड्राइवर, की इकलोती बेटी है।<ref>{{cite web |url=http://www.filmreference.com/film/58/Alyson-Hannigan.html |title=फ़िल्म रेफरंस एलीसन हनिंगन बायो |publisher=Filmreference.com |date= |accessdate=2010-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100210084454/http://www.filmreference.com/film/58/Alyson-Hannigan.html |archive-date=10 फ़रवरी 2010 |url-status=live }}</ref> हनिंगन अपने पिता की ओर से आयरिश वंश की व माँ की ओर से [[यहूदी]] है।<ref name="jnewsweekly">{{cite web |title=Celebrity Jews |work=द ज्युविश न्यूज़ वीकली ऑफ नोर्दन कैलिफोर्निया |url=http://www.jweekly.com/article/full/23122/celebrity-jews/ |date=2004-07-09 |author=ब्लूम, नेट |accessdate=2006-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522012548/http://www.jweekly.com/article/full/23122/celebrity-jews/ |archive-date=22 मई 2011 |url-status=dead }}</ref><ref name="Hannigansirish">{{cite news|last=पियर्स|first=गार्थ|coauthors=|title=एलीसन हनिंगन इंटरव्यू|pages=|publisher=द संडे टाइम्स|date=2003-07-13|url=|accessdate=2007-07-12}}</ref> जब वे दो वर्ष की थी तब उनके माता-पिता का तलाक हो गया और उनकी परवरिश उनकी माँ की अटलांटा मे की।<ref>{{IMDb name|4989|section=bio}}</ref> == करियर == === शुरूआती करियर === हालांकि हनिंगन कई "एक्टिव पैरेंटिंग" फ़िल्मों मे एक शिशु के तौर पर दिखी है व डंकन हिंस कुकी मिक्स के विज्ञापनों मे १९७८ मे भी कार्य कर चुकी है, परन्तु उनकी जब वे १९८५ मे लोस एंजेल्स मे रहने आई तब से उनके अभिनय करियर की शुरुआत हुई। अपनी माँ के साथ रहते हुए उन्होंने नॉर्थ होलीवुड हाई स्कुल मे पढ़ाई की और जब वे अपने पिता के पास सांता बार्बरा मे रहने जाती तब वे कई एजंटों के लिए ऑडिशन भी देती। नॉर्थ होलीवुड हाई स्कुल के बाद उन्होंने कैलिफोर्निया स्टेट यूनिवर्सिटी, नॉर्थरीज मे सायाकोलोजी मे उपाधी ग्रहण की। हनिंगन की पहली फ़िल्म भूमिका ''माई मदर इज़ एन एलियन'', एक [[विज्ञान पर आधारित फ़िल्म|विज्ञान पर आधारित]] हास्य फ़िल्म मे थी जिसे १९८८ मे रिलीज़ किया गया था। फ़िल्म मे उनके सह कलाकार सेथ ग्रीन आगे चलकर उनके ''बफी'' धारावाहिक के सदस्य बन गए जो परदे पर उनके प्रेमी की भूमिका निभाने वाले थे। बाद मे १९८९ मे उन्हें टीवी धारावाहिक, [[एबीसी]] की ''फ्री स्पिरिट'' मे अपना पहला कार्य मिला। === करियर मे उछाल (१९९७-अबतक) === १९९७ मे २३ वर्ष की उम्र मे हनिंगन को टीवी धारावाहिक ''[[बफी द वैम्पायर स्लेयर]]'' मे विलो रोज़न्बर्ग की भूमिका डी गई जो बफी की सहेली थी। यह धारावाहिक बेहद सफल रहा और इसके चलते हनिंगन को लोकप्रियता हासिल हुई। इस भूमिका के कारण हनिंगन को कई फ़िल्मों जैसे ''अमेरिकन पाई'', ''अमेरिकन पाई २'', ''बॉयिज़ एंड गर्ल्स'' और ''अमेरिकन वेडिंग'' मे भूमिकाएं मिली। २००३ मे जब ''बफी'' समाप्त हुआ तब हनिंगन की एक एपिसोड की कमाई $२५०,००० थी। २००४ मे हनिंगन ने ''वेन हैरी मेट सैली...'' के रंगमंच रूपांतरण मे ल्यूक पेरी के साथ काम किया। २००५ मे वे टेलिविज़न धारावाहिक की तरह पुनः मुडी और हीट हास्य धारावाहिक ''[[हाउ आई मेट योर मदर]]'' मे लिली की भूमिका निभाई। इसके साथ ही उन्होंने ''वेरोनिका मार्स'' में ट्रीना एकोलास की अतिथि कलाकार की भूमिका भी अदा की। फ़रवरी २००६ मे हनिंगन ने ''डेट मूवी'' मे जुलिया जोन्स की भूमिका निभाई। वे ''अमेरिकन रीयूनियन'' मे पुनः मिशेल की भूमिका मे दिखाई दी। == निजी जीवन == [[चित्र:Alyson Hannigan and Alexis Denisof 2.jpg|thumb|right|upright|पति एलेक्सिस डेनिसोफ़ के साथ]] हनिंगन के जिंजर फिश व मरिलिन मैनसन के साथ प्रेम सम्बन्ध रहे है। उन्होंने अभिनेता एलेक्सिस डेनिसोफ़ के साथ डेज़र्ट हॉट स्प्रिंग्स, [[कैलिफोर्निया]] स्थित टू बंच पाम्स रेसॉर्ट मे ११ अक्टूबर २००३ को शादी की। उन्होंने सैंटा मोनिका, कैलिफोर्निया मे मिलकर एक घर ख़रीदा। उनकी बेटी, सत्याना मारी डेनिसोफ़ का जन्म शादी के पाँच साल बाद २४ मार्च २००९ को, हनिंगन के ३५वे जन्म दिन पर हुआ। दिसंबर २०११ मे हनिंगन के प्रतिनिधि ने घोषणा की कि हनिंगन दूसरे बच्चे को जन्म देने वाली है। {| class="wikitable" |- ! वर्ष !! पुरस्कार !! श्रेणी !! भूमिका !! परिणाम |- | 2001 | rowspan="3"|सैटर्न पुरस्कार | rowspan="3"|शृंखला मे सर्वश्रेष्ठ सह अदाकारा | विलो रोज़न्बर्ग | {{Nom}} |- | 2002 | विलो रोज़न्बर्ग | {{Nom}} |- | 2003 | विलो रोज़न्बर्ग | {{Won}} |- | 2003 | गोल्डेन सैटेलाईट पुरस्कार | एक सह-अदाकारा द्वारा शृंखला मे सर्वश्रेष्ठ परदर्शन | विलो रोज़न्बर्ग | {{Nom}} |- | 2010 | rowspan="2"|पीपल्स चोइस पुरस्कार | rowspan="2"|पसंदीदा टीवी कॉमेडी अभिनेत्रीActress | लिली आल्ड्रिन | {{Won}} |- | 2011 | लिली एल्ड्रिन | {{Nom}} |- |} == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb name|4989}} * [https://web.archive.org/web/20120110092008/http://twitter.com/alydenisof अधिकृत ट्विटर अकाउंट] * [https://web.archive.org/web/20120120011551/http://www.theindychannel.com/entertainment/7084948/detail.html द इंडी चैनल इंटरव्यू] (फ़रवरी १५,२००६) * [https://web.archive.org/web/20120323090014/http://www.whedon.info/article.php3?id_article=10455 सन टाइम्स इंटरव्यू] (जुलाई २१,२००५) [[श्रेणी:अभिनेत्री]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1974 में जन्मे लोग]] 0msb46zzspgu2wuwdc31ytmu3a1k20u हल्दीघाटी का युद्ध 0 472113 6555994 6553133 2026-05-24T14:27:34Z Sakhwar itihas 926576 6555994 wikitext text/x-wiki {{विकिफ़ाइ|date=मई 2018}} {{Infobox military conflict | image = [[File:Chokha, Battle of Haldighati, painted 1822.jpg|300px]] | caption = ‍‌‌चोखा, हल्दीघाट की लड़ाई, चित्रित 1822 | date = 18-21 जून 1576 (3 दिवसीय युद्ध) | place = खमनौर, [[हल्दीघाटी]] | coordinates = {{Coord|24.8921711|N|73.6978065|E|display=inline,title}} | map_type = राजस्थान | map_relief = | latitude = 24.8921711 | longitude = 73.6978065 | combatants_header = Empires | combatant1 = [[File:Mewar.svg|25px]][[मेवाड़]] | combatant2 = [[File:Alam_of_the_Mughal_Empire.svg|25px]][[मुग़ल साम्राज्य]] | commander1 = {{ubl | प्रताप सिंह | चारण रामा सांदु | [[राणा पूंजा]] | भीम सिंह डोइया{{KIA}} | रामदास राठौर{{KIA}} | [[रामशाह तोमर]]{{KIA}} | [[हकीम खान सूरी]]{{KIA}} | [[भामाशाह]] | ताराचंद | बिदा झाला{{KIA}} |}} Strength= 3,000 युद्धा {{sfn| medival india by Satish Chandra| p= 238-45}} | commander2 = {{ubl | [[मानसिंह प्रथम]] | सैय्यद अहमद खान बरहा | सैय्यद हाशिम बरहा | जगन्नाथ कछवाहा | घियास-उड़-दिन अली असफ खान | माधो सिंह कछवाहा | मुल्ला काज़ी खान | राओ लोनकर्ण | मिहतार खान}} Strength= 5,000 युद्धा {{sfn| medival india by Satish Chandra| p= 238-45}} | result = प्रताप (राजस्थान सरकार द्वारा घोषित) | conflict = }} '''हल्दीघाटी का युद्ध 18_21 जून 1576 को''' [[मेवाड़]] के [[महाराणा प्रताप]] का समर्थन करने वाले घुड़सवारों,धनुर्धारियों, का समर्थन प्राप्त हुआ। राणा की सेना और [[मुगल]] सम्राट [[अकबर]] की सेना के बीच लड़ा गया था जिसका नेतृत्व आमेर के राजा [[मान सिंह प्रथम]] ने किया था। अकबर की सेना सँख्या महाराणा प्रताप की सेना से चार गुना अधिक थी। इस युद्ध में महाराणा प्रताप को [[भील]] जनजाति का भी सहयोग मिला। मुगल सेना में मान सिंह सहित कई सेनापति थे फिर भी महाराणा प्रताप के आगे मुगल टिक न सके, और मैदान छोड़कर भाग गए.। चारण रामा जी सांदू महाराणा प्रताप की सेना के सेनानायक के रूप में हल्दी घाटी के युद्ध मे उपस्थित थे । उन्होंने बड़ी वीरता से युद्ध किया तथा मुगल सेना को सर्वाधिक क्षति पहुचाने वाले दल के सेना नायक थे ।<ref>{{Citation|last=Tripathi|first=Rama Charan|title=Human rights|date=2020-03-12|url=https://doi.org/10.4324/9780429274312-5|work=Human Rights Education for Psychologists|pages=46–60|publisher=Routledge|isbn=978-0-429-27431-2|access-date=2025-11-20}}</ref> 1568 में [[चित्तौड़गढ़ की घेराबंदी (१५६७–१५६८)|चित्तौड़गढ़ की विकट घेराबंदी]] ने मेवाड़ की उपजाऊ पूर्वी बेल्ट को मुगलों को दे दिया था। हालाँकि, बाकी जंगल और पहाड़ी राज्य अभी भी राणा प्रताप के नियंत्रण में थे। मेवाड़ के माध्यम से अकबर गुजरात के लिए एक स्थिर मार्ग हासिल करने पर आमादा था; लेकिन महाराणा प्रताप की प्रबल शक्ति के कारण कभी आगे नहीं बढ़ पाया जब 1572 में प्रताप सिंह को राजा (राणा) का ताज पहनाया गया, तो अकबर ने कई दूतों को भेजा, और [[महाराणा प्रताप]] को इस क्षेत्र के कई अन्य राजपूत नेताओं की तरह एक जागीरदार बनाने का प्रस्ताव दिया। लेकिन [[महाराणा प्रताप]] ने अकबर के प्रस्ताव को व्यक्तिगत रूप से स्वीकार करने से इनकार कर दिया, तो युद्ध अपरिहार्य हो गया।{{sfn|Sarkar|1960|p=75}}{{sfn|Chandra|2005|pp=119–120}} लड़ाई का स्थल राजस्थान के गोगुन्दा के पास हल्दीघाटी में एक संकरा पहाड़ी दर्रा था। 18 जून 1576 को महाराणा प्रताप ने लगभग 1900 घुड़सवारों,पैदलों एवं 1,000 भील धनुर्धारियों के बल को मैदान में उतारा। दूसरी ओर मुगलों का नेतृत्व '''आमेर के राजा मान सिंह''' ने किया था, जिन्होंने लगभग 5,000 योद्धाओं की सेना की कमान संभाली थी। तीन दिन तक चले युद्ध में निर्णायक जीत नहीं हुई युद्ध में प्रताप और मानसिंह का भी आमना-सामना हुआ था, पर प्रताप के भाले के वार से वह बच गया। महाराणा प्रताप की सेना के आक्रमण का वेग इतना तीव्र था कि मुगल सैनिक जान बचाकर बनास के दूसरे किनारे 10-15 किलोमीटर दूर तक भाग खड़े हुए। युद्ध में इतना रक्तपात हुआ कि सारा क्षेत्र रक्तमय ही गया। इसलिए इस स्थान को रक्त तलाई के नाम से भी जाना जाता है। 1583 की विजयादशमी को प्रताप ने दिवेर में मुगल सेना पर निर्णायक आक्रमण करके मुगलों को बुरी तरह पराजित किया और उसे मेवाड़ से स्थाई रूप से खदेड़ दिया। सभी 36 स्थानों से मुगल सैनिक भाग खड़े हुए। इस युद्ध में अमर सिंह ने मुगल सेनापति पर भाले से इतना जोरदार प्रहार किया कि उसे भेदते हुए भाला जमीन में धंस गया। दिवेर युद्ध में 36000 की मुगल सेना से प्रताप और अमर सिंह के आगे आत्मसमर्पण कर दिया। ।{{sfn|Sarkar|1960|p=75}}{{sfn|Chandra|2005|pp=119–120}} ==पृष्ठभूमि== सिंहासन पर पहुँचने के बाद, अकबर ने मेवाड़ को अपवाद के साथ राजस्थान में अग्रणी राज्य के रूप में स्वीकार किए जाने के साथ, अधिकांश राजपूत राज्यों के साथ अपने रिश्ते को स्थिर कर लिया था। मेवाड़ के [[महाराणा प्रताप]], जो प्रतिष्ठित सिसोदिया वंश के प्रमुख भी थे, ने मुगल के सामने प्रस्तुत करने से इनकार कर दिया था। इसने 1568 में चित्तौड़गढ़ की घेराबंदी की थी, उदय सिंह द्वितीय के शासनकाल के दौरान, मेवाड़ के पूर्वी भाग में मुगलों के लिए उपजाऊ क्षेत्र के एक विशाल क्षेत्र के नुकसान के साथ समाप्त हुआ। जब राणा प्रताप ने अपने पिता को मेवाड़ के सिंहासन पर बैठाया, तो अकबर ने उनके लिए राजनयिक दूतावासों की एक श्रृंखला भेजी, जिसमें राजपूत राजा को अपना जागीरदार बना दिया। इस लंबे समय के मुद्दे को हल करने की उनकी इच्छा के अलावा, अकबर गुजरात के साथ संचार की सुरक्षित लाइनों को अपने नियंत्रण में मेवाड़ के जंगली और पहाड़ी इलाके चाहता था।{{sfn|Chandra|2005|pp=121–122}} '''पहला दूत जलाल खान कुरची था''', जो अकबर का एक पसंदीदा नौकर था, जो अपने मिशन में असफल था। इसके बाद, अकबर ने कच्छवा वंश के साथी राजपूत अम्बर (बाद में, जयपुर) को भेजा, जिसकी किस्मत मुगलों के अधीन थी। लेकिन वह भी प्रताप को समझाने में नाकाम रहे। राजा भगवंत दास अकबर की तीसरी पसंद थे, और उन्होंने अपने पूर्ववर्तियों से बेहतर प्रदर्शन किया। राणा प्रताप को अकबर द्वारा प्रस्तुत एक रौब दान करने के लिए पर्याप्त रूप से भेजा गया था और अपने युवा बेटे, अमर सिंह को मुगल दरबार में भेजा था। हालांकि, यह अकबर द्वारा असंतोषजनक माना जाता था, जो खुद चाहते थे कि राणा उन्हें व्यक्तिगत रूप से प्रस्तुत करें। एक अंतिम दूत टोडर मल को बिना किसी अनुकूल परिणाम के मेवाड़ भेज दिया गया। प्रयास विफल होने के साथ, युद्ध तय था।{{sfn|Chandra|2005|pp=121–122}} ==प्रस्तावना== राणा प्रताप, जो कुंभलगढ़ के रॉक-किले में सुरक्षित थे, ने उदयपुर के पास गोगुन्दा शहर में अपना आधार स्थापित किया। अकबर ने अपने कबीले के वंशानुगत विरोधी, मेवाड़ के सिसोदिया के साथ युद्ध करने के लिए कछवा, मान सिंह की प्रतिनियुक्ति की। मान सिंह ने मांडलगढ़ में अपना आधार स्थापित किया, जहाँ उन्होंने अपनी सेना जुटाई और गोगुन्दा के लिए प्रस्थान किया। गोगुन्दा के उत्तर में लगभग 14 मील (23 किमी) की दूरी पर खमनोर गाँव स्थित है, जिसकी चट्टानों के लिए "हल्दीघाटी" नामक अरावली पर्वतमाला के एक भाग से गोगुन्दा को अलग किया गया था, जिसे कुचलने पर हल्दी पाउडर (हल्दी) जैसा दिखने वाला एक चमकदार पीला रंग का उत्पादन होता था। राणा, जिसे मान सिंह के आंदोलनों से अवगत कराया गया था, को मान सिंह और उसकी सेनाओं की प्रतीक्षा में हल्दीघाटी दर्रे के प्रवेश पर तैनात किया गया था। युद्ध 18 जून 1576 को सूर्योदय के तीन घंटे बाद शुरू हुआ जो कि 23 जून 1576 तक चला। == सेना का गठन == राणा प्रताप की अनुमानित 1000 भील धनुर्धारियों की सेना प्रमुख पानरवा के भील राणा पूंजा <ref>{{Cite book|title=Panarwa ka Solanki Rajvansh|last=Paliwal|first=Dr. Devilal|publisher=Janak Prakashan|year=2000|location=Udaipur|ref=Paliwal}}</ref> ने ,1000 मजबूत वैन की कमान हकीम खान सूर ने अपने अफ़गानों के साथ, दोडिया के भीम सिंह, और रामदास राठौड़ (जयमल के पुत्र, जिन्होंने चित्तौड़ की रक्षा की) के साथ की थी। दक्षिणपंथी लगभग 2200-मजबूत थे और उनका नेतृत्व ग्वालियर के पूर्व राजा रामशाह तंवर और उनके तीन पुत्रों के साथ मंत्री भामा शाह और उनके भाई ताराचंद ने किया था। अनुमान लगाया जाता है कि लेफ्ट विंग में 4000 योद्धा थे, जिनमें बिदा झाला और उनके वंशज शामिल थे। प्रताप, अपने घोड़े के साथ, केंद्र में लगभग 1200 सैनिकों का नेतृत्व किया। चारण, पुजारी और अन्य नागरिक भी गठन का हिस्सा थे और लड़ाई में भाग लिया। भील गेंदबाजों को पीछे लाया।  मुगलों ने 85 रेखाओं के एक दल को अग्रिम पंक्ति में रखा, जिसका नेतृत्व बरहा के सैय्यद हाशिम ने किया। उनके बाद मोहरा था, जिसमें जगन्नाथ के नेतृत्व वाले कछवा राजपूतों के पूरक और बख्शी अली आसफ खान के नेतृत्व वाले मध्य एशियाई मुगलों का समावेश था। माधोसिंह कच्छवा के नेतृत्व में एक बड़ा अग्रिम रिज़र्व आया, जिसके बाद मान सिंह खुद केंद्र के साथ थे। मुगल वामपंथी विंग की कमान बदख्शां के मुल्ला काजी खान (जिसे बाद में गाजी खान के नाम से जाना जाता था) और सांभर के राव लोनकर ने संभाली थी और इसमें फतेहपुर सीकरी के शेखजादों, सलीम चिश्ती के रिश्तेदारों को शामिल किया था। साम्राज्यवादी ताकतों का सबसे मजबूत घटक निर्णायक दक्षिणपंथी में तैनात था, जिसमें बरहा के सैय्यद शामिल थे। अन्त में, मुख्य सेना के पीछे मिहिर खाँ के पीछे का पहरा अच्छी तरह से खड़ा था। ==युद्ध== दोनों सेनाओं के बीच असमानता के कारण, राणा ने मुगलों पर एक पूर्ण ललाट हमला करने का विकल्प चुना, जिससे उनके बहुत से लोग मारे गए। हताश प्रभारी ने शुरू में लाभांश का भुगतान किया। हकीम खान सूर और रामदास राठौर मुगल झड़पों के माध्यम से भाग गए और मोहरा पर गिर गए, जबकि राम साह टोंवर और भामा शाह ने मुगल वामपंथी पर कहर बरपाया, जो भागने के लिए मजबूर थे। उन्होंने अपने दक्षिणपंथियों की शरण ली, जिस पर बिदा झल्ला का भी भारी दबाव था। मुल्ला काज़ी ख़ान और फ़तेहपुरी शेखज़ादों के कप्तान दोनों घायल हो गए, लेकिन सैय्यद बरहा ने मजबूती से काम किया और माधोसिंह के अग्रिम भंडार के लिए पर्याप्त समय अर्जित किया। मुगल वामपंथी को हटाने के बाद, राम साह तोंवर ने प्रताप से जुड़ने के लिए खुद को केंद्र की ओर बढ़ाया। वह जगन्नाथ कच्छवा द्वारा मारे जाने तक वह प्रताप को सफलतापूर्वक बचाए रखने में सक्षम थे। जल्द ही, मुगल वैन, जो बुरी तरह से दबाया जा रहा था, माधो सिंह के आगमन से उबर गया था, जो वामपंथी दलों के तत्वों ने बरामद की थी, और सामने से सैय्यद हाशिम के झड़पों के अवशेष थे। इस बीच, दोनों केंद्र आपस में भिड़ गए थे और मेवाड़ी प्रभारी की गति बढ़ने के कारण लड़ाई और अधिक पारंपरिक हो गई थी। राणा सीधे तौर पर मान सिंह से मिलने में असमर्थ थे और उन्हें माधोसिंह कछवाह के खिलाफ खड़ा किया गया था। दोडिया कबीले के नेता भीम सिंह ने मुगल हाथी पर चढ़ने की कोशिश की परंतु अपनी जान गवा बैठे। {{sfn | सरकार | 1960 | पीपी = 80-81}} गतिरोध को तोड़ने और गति को प्राप्त करने के लिए, महाराणा ने अपने पुरस्कार हाथी, “लोना" को मैदान में लाने का आदेश दिया। मान सिंह के जवाबी हमला के लिए'' गजमुक्ता '' ("हाथियों के बीच मोती") को भेजा ताकि लोना का सिर काट दिया जा सके। मैदान पर मौजूद लोगों को चारों ओर फेंक दिया गया क्योंकि दो पहाड़ जैसे जानवर आपस में भिड़ गए थे। जब उसके महावत को गोली लगने से जख्मी हुआ तो लोना को ऊपरी हाथ दिखाई दिया और उसे वापस जाना पड़ा। अकबर के दरबार में स्तुति करने वाले स्थिर और एक जानवर के मुखिया 'राम प्रसाद' के नाम से एक और हाथी को लोना को बदलने के लिए भेज दिया गया। दो शाही हाथी, '' गजराज '' और 'रण-मदार', घायल गजमुक्ता को राहत देने के लिए भेजे गए, और उन्होंने राम प्रसाद पर आरोप लगाए। राम प्रसाद का महावत भी घायल हो गया था, इस बार एक तीर से, और वह अपने माउंट से गिर गया। हुसैन खान, मुगल '' [[फौजदार]] '', राम प्रसाद पर अपने ही हाथी से छलांग लगाते हैं और दुश्मन जानवर को मुगल पुरस्कार देते हैं। {{sfn | Sarkar | 1960 | pp- 81-82}} अपने युद्ध के हाथियों के नुकसान के साथ, मुग़ल मेवाड़ियों पर तीन तरफ से दबाने में सक्षम रहे, और जल्द ही राजपूत नेता एक-एक करके गिरने लगे। लड़ाई का ज्वार अब मुगलो की ओर झुकने लगा, और राणा प्रताप ने जल्द ही खुद को तीर और भाले से घायल पाया। यह महसूस करते हुए कि अब हार निश्चित है, बिदा झल्ला ने अपने सेनापति से शाही छत्र जब्त कर लिया और खुद को राणा होने का दावा करते हुए मैदान मे टिके रहे। उनके बलिदान के कारण घायल प्रताप और करीब 1,800  राजपूत युद्ध भूमि से भागने मे सफल रहे। {{sfn | Sarkar | 1960 | pp = 80-83}} राजपूतों की वीरता और पहाड़ियों में घात के डर का मतलब था कि मुगलों ने पीछा नहीं छोड़ा, और इस कारन प्रताप सिंह को पर्वतो पर छिपने का मौका मिल गया। {{sfn | चंद्र | 2005 | पीपी = 120–121}} रामदास राठौर तीन घंटे की लड़ाई के बाद मैदान पर मारे गए लोगों में से एक थे। राम साह तोवर के तीन बेटे- सलिवाहन, बहन, और प्रताप तोवर - उनके पिता की मृत्यु में शामिल हो गए। {{sfn | सरकार | 1960 | p = 82}}<nowiki> मेवाड़ी सेना के लगभग 9200 सैनिको की म्रत्यु हो गई, जबकि मुगल सेना के करीब 50000 सिपाही मारे गए और 3500 घायल हुए। {{efn | 1 = सरकार के अनुसार, "आम तौर पर स्वीकार किए गए गणना के अनुसार, घायल हुए लोगों की संख्या तीन गुना थी। मारे गए, मेवाड़ की सेना ने उस दिन हताहतों की संख्या को अपनी कुल ताकत के 46 प्रतिशत तक सीमित कर दिया। ” यह मानते हुए कि यहाँ की कुल ताकत 20000 है, ४६% १,५६४ का आंकड़ा देगा जो 9200 तक हो गया है। </nowiki>{{sfn | सरकार | 11600 | p = total३}} दोनों तरफ राजपूत सैनिक थे। उग्र संघर्ष में एक स्तर पर, बदायुनी ने आसफ खान से पूछा कि मैत्रीपूर्ण और दुश्मन राजपूतों के बीच अंतर कैसे किया जाए। आसफ खान ने जवाब दिया, "जिसको भी आप पसंद करते हैं, जिस तरफ भी वे मारे जा सकते हैं, उसे गोली मार दें, यह इस्लाम के लिए एक लाभ होगा।" <ref> स्मिथ, अकबर द ग्रेट मोगुल, pp.108-109। </ref> <ref> लाल, मध्यकालीन भारतीय इतिहास में अध्ययन, पीपी .71-172। </ref> के.एस. लाल ने इस उदाहरण का हवाला देते हुए कहा कि मध्ययुगीन भारत में अपने मुस्लिम आकाओं के लिए सैनिकों के रूप में हिंदू बड़ी संख्या में मारे गए। <ref> {{cite book |title = भारतीय मुसलमान: वे कौन हैं |last = लाल | first = किशोरी सरन | place = नई दिल्ली | isbn = 8185990107}} ch। 5. '' मुस्लिम आबादी की वृद्धि में योगदान करने वाले कारक। '' </ref> ==सन्दर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:भारत के युद्ध]] [[श्रेणी:राजस्थान का इतिहास]] [[श्रेणी:मेवाड़]] 58qcypgkobooiadcanp8ddzjxg2jvfv नागौर का किला 0 493138 6556023 6300490 2026-05-24T16:16:10Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556023 wikitext text/x-wiki '''नागौर फोर्ट''' या नागौर का किला करीबन 137 कि.मी उत्तर के क्षेत्र में मौजूद है। किले का परकोटा लगभग 5000 फीट लंबा है तथा इसकी प्राचीर में 28 विशाल बुर्जे लगी हुई है। किले 6 विशाल दरवाजे है। यह किला 2100 गज के घेरे मे फैला हुआ है। किले में 1570 ई. में [[मुगल सम्राट अकबर]] ने नागौर दरबार का आयोजन किया। नागौर का किला अपने अध्भुत और विशाल किलो की वजह से विश्व भर में प्रसिद्ध है।  नागौर का यह किला प्राचीन [[राजस्थान]] का इतिहास, कलात्मक, पारम्परिक जीवन शैली का अद्भुत और आकर्षक नमूना है। नागौर में प्रवेश करते ही वहां की सुन्दरता आपको आकर्षित करती  है। नागौर का निर्माता चौहान शाषक सोमेश्वर के [http://सामंत%20कैमास सामंत कैमास]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} को माना जाता है। किले की नींव 1154 ई. में रखी गयी। दूसरी शताब्दी में '''नागवंशियों''' ने नागौर का किला बनवाया उनका पुनः निर्मणा '''मोहम्मद बाहलीम''' जो गज़निवेट्स के गवर्नर थे उन्होंने करवाया। नागौर [[दुर्ग]] में स्वागत के लिए तीन द्वार है '''नाकाश''', '''देहली''' ,और '''त्रिपोलिया'''। नागौर दुर्ग एक सात दरवाजों और सात तालाबों के परकोटे के बीच स्थित स्थित था, समय के साथ दरवाजों और परकोटे क्षतिग्रस्त हुए हैं जिनमे से नक्काश पोल, दिल्ली पोल, अजमेरी पोल, कुमारी पोल, नया पोल, माही दरवाजा, समस बारी यह मुख्य दरवाजे थे और इनके साथ परकोटे की दीवार से जुड़े थे, प्राचीन शहर इन्हीं दरवाजों के भीतर बसा था, सभी दरवाजों के बाहर गणेश मन्दिर और सात तालाब थे उसके बाद महल के मुख्य पोल और पोल से आगे अंदर कई महल, फव्वारे, मंदिर और खूबसूरत बगीचे भी बनाये गए है। शहर में स्थित नागौर के किले को देखने के लिए देश-विदेश के कई सारे पर्यटक आते है। {{cn}} [[चित्र:Nagaur Fort.JPG|अंगूठाकार|NAGAUR FORT ]] ==नागौर किले का इतिहास== इस किले का निर्माण [[मुगल राजा शाहजहाँ]] और '''अकबर''' ने क्षत्रिय शासकों के शासनकाल में करवाया था। लेकिन इसे मूल रूप से नागवंशी क्षत्रियों द्वारा बनाया गया था इसके बाद इसे [http://मोहम्मद%20बाहलीम मोहम्मद बाहलीम]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} द्वारा पुनर्निर्मित किया गया था। यह किला पिछली शताब्दियों में कई लड़ाइयों का गवाह बना है।यह किले  कई अन्य नामो से भी जाना जाता है जैसे की नागणा दुर्ग , नाग दुर्ग , और अहिछत्रपुर। नागौर किला राजस्थान के प्रमुख किले में से एक है। किले के पास मुगल गार्डन और मस्जिदों जैसी मुगलों द्वारा बनाई गई संरचना आज भी अच्छी स्थिती में हैं। किले में कई संरचनाएं है  जिनमें से कुछ खंडहर हैं और कुछ अच्छी स्थिती में हैं। किले की प्रमुख संरचनाओं में हाड़ी रानी महल, बखत सिंह पैलेस, दीपक महल, अकबरी महल, अमर सिंह महल के नाम शामिल हैं। ==नागौर किले की वास्तुकला== नागौर का किला की संरचना बहोत सुन्दर और आकर्षित है महल में कई सारे छोटे महल भी स्थित है। नागौर किले में खूबसूरत महल छतरिया,रानी महल,शीश महल,बादल महल  की शानदार बनावट के कारण यह किला विश्व भर में प्रसिद्ध है। राजपुताना शैली में बनाई हुई सैनिको की आकर्षक छतरिया देखने को मिलती है।  यह किले की दीवारे बहोत ऊँची और और उसका परिसर बहुत विशाल है। नागौर के किले में प्रवेश के लिए मुख्य 7 दरवाजे बनवाये गए है। जिसमे पहला द्वार लोहे और लकड़ी के नुकीले किलो का इस्तेमाल करके बनवाया है,जिसको मुख्या तौर पे  दुश्मनो से रक्षा करने के लिए बनवाया गया था। ==नागौर किले के द्वार== यह नागौर किले के मुख्य '''7 प्रवेश द्वार''' है जिनमे पहला द्वार लोहे और लकड़ी के नुकीले किलो से बनवाया था , दूसरा द्वार बिचलि पोल , तीसरा द्वार कचहरी पोल , चौथा सूरज पोल , पांचवा धुरति पोल ,छठा रजपोल ,सातवा द्वार न्यायपालिका के रूप से जाने जाते है। नागौर के किले में मुग़ल शासक अकबर द्वारा निर्माणित करवाई गई एक मज्जिद और मोईनुद्दीन चिस्ती संत की एक दरगाह भी स्थित है। ==नागौर किले की ख़ासियत== इस किले की खासियत यह है की इस किले की बनावट इस तरह की गई है की कोई दुश्मन अगर हमला कर दे तो इस पर जल्दी जीत हासिल नहीं करसकता, दुश्मनो के तोप के गोले इस किले पर ज्यादा नुकशान नहीं कर सकते।क्यूंकि यह किला मिट्टी से बनाया गया है।   ==नागौर किले में अन्य स्मारक== '''अकबरी महल:''' अकबर के नागौर में  प्रवास करने के लिए  अकबरी महल का निर्माण करवाया गया था। इसके अलावा महल में स्नानागार स्थित है जिसकी दीवारों पर विभिन चित्रों की नकाशी की गयी है। '''दीपक महल:''' राजा और महाराजाओ के समय में होने वाले उत्त्सवों में रोशनी के लिए कई संख्या में दीपक जलाये जाते थी,उस समय के जलाये हुए दीपक का सबूत आज भी मिलता है। ==नागौर किला घूमने का अच्छा समय== नागौर किला भारत के सबसे बड़े राज्य राजस्थान में स्थित है, जहां पर वर्ष भर जलवायु बदलती रहती है। हालांकि, पर्यटक साल में किसी भी समय इस अद्भुत जगह की यात्रा कर सकता है। इस स्थान के कुछ विशिष्ट आकर्षण हैं जो वर्ष के हर मौसम के अनुरूप हैं। नागौर किले की यात्रा करने का आदर्श समय मानसून के दौरान है। जुलाई से सितंबर के महीनों में यहां का तापमान 21 डिग्री सेल्सियस से 35 डिग्री सेल्सियस के बीच रहता है। वर्ष के इस समय में आपको पीक टूरिस्ट सीज़न की भीड़ नहीं मिलेगी, इस समय आप किले की यात्रा करके एक यादगार अनुभव प्राप्त कर सकते हैं। इस मौसम में बारिश की हल्की फुहारें घूमने पर लुहावना माहौल प्रदान करेंगी। ==नागौर किले के नजदीकी पर्यटन स्थल== '''सैंड ड्यून विलेज-''' सैंड ड्यून विलेज मुख्य शहर है 15 किलोमीटर दूर है, जहाँ ऊंट सफारी आपके लिए यादगार साबित हो सकता है। ड्यून विलेज तक आप केवल जीप, ऊँट या घोड़ों द्वारा ही पहुँच सकते हैं। यहां शांत वातावरण में घुलने के लिए देहाती परिवेश में झोपड़ियाँ बनी हैं। '''खिमसर किला-''' खिमसर किला राजस्थान का एक ऐतिहासिक किला है जिसका निर्माण 16 वीं शताब्दी में करमसोत वंश के स्वामित्व में, राव करमजी द्वारा किया गया था, जो राव जोधाजी के आठवें पुत्र और जोधपुर के संस्थापक थे। यह किला राजस्थान के नागौर जिले में खिंवसर गांव के पास स्थित है। खिमसर किले की अदभुद सुंदरता के कारण इसे अब एक हेरिटेज होटल में बदल दिया गया है और इसका एक हिस्सा शाही परिवार के वंशजों द्वारा कब्जे में हैं। '''द विलेज खिमसर-''' खिमसर किला और खिमसर गांव की यात्रा करना पर्यटकों के लिए बेहद खास यादगार साबित होती है। यहां पर पर्यटक इतिहास को जानने के साथ रेगिस्तान साहसिक में खेल वन्य जीवन सफारी का मजा ले सकते हैंऔर ऐतिहासिक पर्यटन स्थलों कर सकते हैं। यहां परिवहन के लिए जीप, ऊंट या घोड़े उपलब्ध हैं। यह गांव अन्य गांव से बेहद अलग और रोमांटिक है। == नागौर किला फ्लाइट से कैसे पहुंचे == नागौर किले तक जाने के लिए हवाई यात्रा करने की योजना बना रहें हैं तो बता दें कि यह नौगौर किले के लिए सीधी उड़ान लेकर यात्रा करने का सबसे आरामदायक साधन है। इस किले का निकटतम हवाई अड्डा जोधपुर हवाई अड्डा है। हवाई अड्डे से आप इस ऐतिहासिक स्थलत क पहुंचने के लिए कैब किराए पर ले सकते हैं। टैक्सी द्वारा हवाई अड्डे से नागौर किले तक पहुंचने में लगभग 2 घंटे 23 मिनट लगते हैं। == नागौर किला ट्रैन से कैसे पहुंचे == ट्रैन से नागौर तक पहुंचना पर्यटकों के लिए काफी किफायती तरीका है। इस किले का निकटतम रेलवे स्टेशन नागौर रेलवे स्टेशन है। कोई भी पर्यटक रेलवे स्टेशन से एक ऑटो या टैक्सी ले सकता है और 10 मिनट के भीतर किले तक पहुँच सकते हैं। == सड़क मार्ग से नागौर के किले तक कैसे पहुंचे == जो भी पर्यटक नागौर किले के लिए टैक्सी से यात्रा करना चाहते हैं उनके लिए बता दे कि आप टैक्सी या अपने कार से नागौर किले की यात्रा दौरान रास्ते में असीम सुंदरता का आनंद ले सकते हैं। टैक्सी और कैब ले अलावा नागौर किले तक पहुंचने के लिए बस सेवा भी उपलब्ध है क्योंकि यह नागौर शहर के केंद्र में स्थित है। अगर आप बस से किले के लिए यात्रा कर रहें हैं तो बस आपको नेशनल हाईवे पर छोड़ देगी। <ref>{{Cite web|url=https://hindi.holidayrider.com/|title=Holidayrider.Com - HolidayRider: ट्रेवल टिप्स {{!}} टूरिस्‍ट प्‍लेस {{!}} होलीडे डेस्टिनेशन|website=Holidayrider.Com|language=en-US|access-date=2022-09-12}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} gocf28kg639f2dy8kofsq9w9671zpm6 इस्लामियत 0 514595 6556243 6196419 2026-05-25T09:19:10Z Sequencesolved 173771 एक कड़ी जोड़ी। 6556243 wikitext text/x-wiki '''इस्लामवाद''' (इस्लाम + वाद, अरबी: إسلام سياسي इस्लाम सियासी, "राजनीतिक इस्लाम ', या الإسلامية अल इस्लामिया) एक ऐसा कान्सेप्ट है जिसका अर्थ विवाद का विषय है। इस्लामवाद का अर्थ अनेकों प्रकार की सामाजिक एवं राजनैतिक कार्यों से है, जिनमें से कुछ ये हैं- * कि सार्वजनिक जीवन और राजनैकि जीवन इस्लामी सिद्धान्तों के अनुसार चलना चाहिए, या * कि सार्वजनिक जीवन और राजनैतिक जीवन में शत-प्रतिशत इस्लामी कानून (शरिया) लागू किया जाना चाहिए, या * पश्चिमी जनसंचार माध्यमों में इस्लामवाद से आशय उन समूहों से है जो शरिया पर आधारित इस्लामी-राज्य स्थापित करना चाह्ते हैं, * आमतौर पर इस्लामवाद को '[[राजनैतिक इस्लाम]]' या [[इस्लामी कट्टरवाद]] का पर्यायवाची माना जाता है, * इस्लामवादी शरिया लागू करने पर जोर दे सकते हैं; वैश्विक स्तर पर इस्लामी एकता पर जोर दे सकते है; किसी देश को इस्लामी राज्य घोषित करने पर जोर दे सकते हैं; * या किसी देश पर गैर-मुस्लिम देश के प्रभाव को कम करने या हटाने पर जोर दे सकते हैं, * मुसलमानी देशों में 'इस्लामवाद' के समर्थक इसको सकारात्मक अर्थ में लेते हैं। २०वीं शताब्दी के प्रमुख इस्लामवादी चेहरे ये हैं- हसन अल-बन्ना, सय्यिद कुत्ब, [[मौलाना सैयद अबुल आला मौदूदी|अबुल अल मौदूदी]] और [[रुहोल्ला खोमैनी]]। इस्लामवाद विचारधाराओं का एक सेट है, जो यह मानता है कि " इस्लाम को सामाजिक और राजनीतिक के साथ ही व्यक्तिगत जीवन मार्गदर्शन करना चाहिए। "<ref name="Berman, S 2003, p. 258">Berman, S, "Islamism, Revolution, and Civil Society, Perspectives on Politics", Vol. 1, No. 2, June 2003, American Political Science Association, p. 258</ref> इस्लामवाद एक विवादास्पद नवनिर्मित प्रयोग है और इसकी परिभाषा कभी कभी बदलती रहती है। अग्रणी इस्लामवादी विद्वान शरीयत (इस्लामी कानून) के क्रियान्वयन, अखिल इस्लामी राजनीतिक एकता पर जोर देते हैं और मुस्लिम दुनिया में गैर मुस्लिमों के प्रभाव, विशेष रूप से पश्चिमी सैनिकों, उनके आर्थिक, राजनीतिक, सामाजिक, या सांस्कृतिक प्रभावों को हटाने पर भी जोर देते हैं। वे मानते हैं कि ये सब इस्लाम के साथ असंगत हैं।<ref>[http://www.ikhwanweb.com/uploads/lib/N68YF4S6MM9K6TM.pdf Qutbism: An Ideology of Islamic-Fascism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304115350/http://www.ikhwanweb.com/uploads/lib/N68YF4S6MM9K6TM.pdf |date=4 मार्च 2016 }} by DALE C. EIKMEIER From ''Parameters'', Spring 2007, pp. 85-98. Accessed 6 फ़रवरी 2012</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== *[[इस्लाम के अनुसार विश्व का विभाजन]] {{विचारधारा}} [[श्रेणी:इस्लामी आंदोलन]] {{आधार}} owcwltbo127km8ps2y1o6pkt32mzt8m 6556244 6556243 2026-05-25T09:22:40Z Sequencesolved 173771 कड़ियाँ लगाई। 6556244 wikitext text/x-wiki '''इस्लामवाद''' (इस्लाम + वाद, अरबी: إسلام سياسي इस्लाम सियासी, "राजनीतिक इस्लाम ', या الإسلامية अल इस्लामिया) एक ऐसा कान्सेप्ट है जिसका अर्थ विवाद का विषय है। इस्लामवाद का अर्थ अनेकों प्रकार की सामाजिक एवं राजनैतिक कार्यों से है, जिनमें से कुछ ये हैं- * कि सार्वजनिक जीवन और राजनैकि जीवन इस्लामी सिद्धान्तों के अनुसार चलना चाहिए, या * कि सार्वजनिक जीवन और राजनैतिक जीवन में शत-प्रतिशत [[शरीयत|इस्लामी कानून (शरिया)]] लागू किया जाना चाहिए, या * पश्चिमी जनसंचार माध्यमों में इस्लामवाद से आशय उन समूहों से है जो [[शरीयत|शरिया]] पर आधारित इस्लामी-राज्य स्थापित करना चाह्ते हैं, * आमतौर पर इस्लामवाद को '[[राजनैतिक इस्लाम]]' या [[इस्लामी कट्टरवाद]] का पर्यायवाची माना जाता है, * इस्लामवादी [[शरीयत|शरिया]] लागू करने पर जोर दे सकते हैं; वैश्विक स्तर पर इस्लामी एकता पर जोर दे सकते है; किसी देश को इस्लामी राज्य घोषित करने पर जोर दे सकते हैं; * या किसी देश पर गैर-मुस्लिम देश के प्रभाव को कम करने या हटाने पर जोर दे सकते हैं, * मुसलमानी देशों में 'इस्लामवाद' के समर्थक इसको सकारात्मक अर्थ में लेते हैं। २०वीं शताब्दी के प्रमुख इस्लामवादी चेहरे ये हैं- हसन अल-बन्ना, सय्यिद कुत्ब, [[मौलाना सैयद अबुल आला मौदूदी|अबुल अल मौदूदी]] और [[रुहोल्ला खोमैनी]]। इस्लामवाद विचारधाराओं का एक सेट है, जो यह मानता है कि " इस्लाम को सामाजिक और राजनीतिक के साथ ही व्यक्तिगत जीवन मार्गदर्शन करना चाहिए। "<ref name="Berman, S 2003, p. 258">Berman, S, "Islamism, Revolution, and Civil Society, Perspectives on Politics", Vol. 1, No. 2, June 2003, American Political Science Association, p. 258</ref> इस्लामवाद एक विवादास्पद नवनिर्मित प्रयोग है और इसकी परिभाषा कभी कभी बदलती रहती है। अग्रणी इस्लामवादी विद्वान [[शरीयत|शरीयत (इस्लामी कानून)]] के क्रियान्वयन, अखिल इस्लामी राजनीतिक एकता पर जोर देते हैं और मुस्लिम दुनिया में गैर मुस्लिमों के प्रभाव, विशेष रूप से पश्चिमी सैनिकों, उनके आर्थिक, राजनीतिक, सामाजिक, या सांस्कृतिक प्रभावों को हटाने पर भी जोर देते हैं। वे मानते हैं कि ये सब इस्लाम के साथ असंगत हैं।<ref>[http://www.ikhwanweb.com/uploads/lib/N68YF4S6MM9K6TM.pdf Qutbism: An Ideology of Islamic-Fascism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304115350/http://www.ikhwanweb.com/uploads/lib/N68YF4S6MM9K6TM.pdf |date=4 मार्च 2016 }} by DALE C. EIKMEIER From ''Parameters'', Spring 2007, pp. 85-98. Accessed 6 फ़रवरी 2012</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== *[[इस्लाम के अनुसार विश्व का विभाजन]] {{विचारधारा}} [[श्रेणी:इस्लामी आंदोलन]] {{आधार}} nnw8q1usf80cjetfpjoncr8velpw18k 6556263 6556244 2026-05-25T10:52:24Z Sequencesolved 173771 कड़ियाँ लगाई। 6556263 wikitext text/x-wiki '''इस्लामवाद''' (इस्लाम + वाद, अरबी: إسلام سياسي इस्लाम सियासी, "राजनीतिक इस्लाम ', या الإسلامية अल इस्लामिया) एक ऐसा कान्सेप्ट है जिसका अर्थ विवाद का विषय है। इस्लामवाद का अर्थ अनेकों प्रकार की सामाजिक एवं राजनैतिक कार्यों से है, जिनमें से कुछ ये हैं- * कि सार्वजनिक जीवन और राजनैकि जीवन इस्लामी सिद्धान्तों के अनुसार चलना चाहिए, या * कि सार्वजनिक जीवन और राजनैतिक जीवन में शत-प्रतिशत [[शरीयत|इस्लामी कानून (शरिया)]] लागू किया जाना चाहिए, या * पश्चिमी जनसंचार माध्यमों में इस्लामवाद से आशय उन समूहों से है जो [[शरीयत|शरिया]] पर आधारित [[इस्लामी हुकूमत|इस्लामी-राज्य]] स्थापित करना चाह्ते हैं, * आमतौर पर इस्लामवाद को '[[राजनैतिक इस्लाम]]' या [[इस्लामी कट्टरवाद]] का पर्यायवाची माना जाता है, * इस्लामवादी [[शरीयत|शरिया]] लागू करने पर जोर दे सकते हैं; वैश्विक स्तर पर इस्लामी एकता पर जोर दे सकते है; किसी देश को [[इस्लामी हुकूमत|इस्लामी-राज्य]] घोषित करने पर जोर दे सकते हैं; * या किसी देश पर गैर-मुस्लिम देश के प्रभाव को कम करने या हटाने पर जोर दे सकते हैं, * मुसलमानी देशों में 'इस्लामवाद' के समर्थक इसको सकारात्मक अर्थ में लेते हैं। २०वीं शताब्दी के प्रमुख इस्लामवादी चेहरे ये हैं- हसन अल-बन्ना, सय्यिद कुत्ब, [[मौलाना सैयद अबुल आला मौदूदी|अबुल अल मौदूदी]] और [[रुहोल्ला खोमैनी]]। इस्लामवाद विचारधाराओं का एक सेट है, जो यह मानता है कि " इस्लाम को सामाजिक और राजनीतिक के साथ ही व्यक्तिगत जीवन मार्गदर्शन करना चाहिए। "<ref name="Berman, S 2003, p. 258">Berman, S, "Islamism, Revolution, and Civil Society, Perspectives on Politics", Vol. 1, No. 2, June 2003, American Political Science Association, p. 258</ref> इस्लामवाद एक विवादास्पद नवनिर्मित प्रयोग है और इसकी परिभाषा कभी कभी बदलती रहती है। अग्रणी इस्लामवादी विद्वान [[शरीयत|शरीयत (इस्लामी कानून)]] के क्रियान्वयन, अखिल इस्लामी राजनीतिक एकता पर जोर देते हैं और मुस्लिम दुनिया में गैर मुस्लिमों के प्रभाव, विशेष रूप से पश्चिमी सैनिकों, उनके आर्थिक, राजनीतिक, सामाजिक, या सांस्कृतिक प्रभावों को हटाने पर भी जोर देते हैं। वे मानते हैं कि ये सब इस्लाम के साथ असंगत हैं।<ref>[http://www.ikhwanweb.com/uploads/lib/N68YF4S6MM9K6TM.pdf Qutbism: An Ideology of Islamic-Fascism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304115350/http://www.ikhwanweb.com/uploads/lib/N68YF4S6MM9K6TM.pdf |date=4 मार्च 2016 }} by DALE C. EIKMEIER From ''Parameters'', Spring 2007, pp. 85-98. Accessed 6 फ़रवरी 2012</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== *[[इस्लाम के अनुसार विश्व का विभाजन]] {{विचारधारा}} [[श्रेणी:इस्लामी आंदोलन]] {{आधार}} nhjxf8wimd5a51uh1bimnhogdpy7x15 6556264 6556263 2026-05-25T10:53:38Z Sequencesolved 173771 एक कड़ी जोड़ी। 6556264 wikitext text/x-wiki '''इस्लामवाद''' (इस्लाम + वाद, अरबी: إسلام سياسي इस्लाम सियासी, "राजनीतिक इस्लाम ', या الإسلامية अल इस्लामिया) एक ऐसा कान्सेप्ट है जिसका अर्थ विवाद का विषय है। इस्लामवाद का अर्थ अनेकों प्रकार की सामाजिक एवं राजनैतिक कार्यों से है, जिनमें से कुछ ये हैं- * कि सार्वजनिक जीवन और राजनैतिक जीवन इस्लामी सिद्धान्तों के अनुसार चलना चाहिए, या * कि सार्वजनिक जीवन और राजनैतिक जीवन में शत-प्रतिशत [[शरीयत|इस्लामी कानून (शरिया)]] लागू किया जाना चाहिए, या * पश्चिमी जनसंचार माध्यमों में इस्लामवाद से आशय उन समूहों से है जो [[शरीयत|शरिया]] पर आधारित [[इस्लामी हुकूमत|इस्लामी-राज्य]] स्थापित करना चाह्ते हैं, * आमतौर पर इस्लामवाद को '[[राजनैतिक इस्लाम]]' या [[इस्लामी कट्टरवाद]] का पर्यायवाची माना जाता है, * इस्लामवादी [[शरीयत|शरिया]] लागू करने पर जोर दे सकते हैं; वैश्विक स्तर पर इस्लामी एकता पर जोर दे सकते है; किसी देश को [[इस्लामी हुकूमत|इस्लामी-राज्य]] घोषित करने पर जोर दे सकते हैं; * या किसी देश पर गैर-मुस्लिम देश के प्रभाव को कम करने या हटाने पर जोर दे सकते हैं, * मुसलमानी देशों में 'इस्लामवाद' के समर्थक इसको सकारात्मक अर्थ में लेते हैं। २०वीं शताब्दी के प्रमुख इस्लामवादी चेहरे ये हैं- हसन अल-बन्ना, सय्यिद कुत्ब, [[मौलाना सैयद अबुल आला मौदूदी|अबुल अल मौदूदी]] और [[रुहोल्ला खोमैनी]]। इस्लामवाद विचारधाराओं का एक सेट है, जो यह मानता है कि " इस्लाम को सामाजिक और राजनीतिक के साथ ही व्यक्तिगत जीवन मार्गदर्शन करना चाहिए। "<ref name="Berman, S 2003, p. 258">Berman, S, "Islamism, Revolution, and Civil Society, Perspectives on Politics", Vol. 1, No. 2, June 2003, American Political Science Association, p. 258</ref> इस्लामवाद एक विवादास्पद नवनिर्मित प्रयोग है और इसकी परिभाषा कभी कभी बदलती रहती है। अग्रणी इस्लामवादी विद्वान [[शरीयत|शरीयत (इस्लामी कानून)]] के क्रियान्वयन, अखिल इस्लामी राजनीतिक एकता पर जोर देते हैं और मुस्लिम दुनिया में गैर मुस्लिमों के प्रभाव, विशेष रूप से पश्चिमी सैनिकों, उनके आर्थिक, राजनीतिक, सामाजिक, या सांस्कृतिक प्रभावों को हटाने पर भी जोर देते हैं। वे मानते हैं कि ये सब इस्लाम के साथ असंगत हैं।<ref>[http://www.ikhwanweb.com/uploads/lib/N68YF4S6MM9K6TM.pdf Qutbism: An Ideology of Islamic-Fascism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304115350/http://www.ikhwanweb.com/uploads/lib/N68YF4S6MM9K6TM.pdf |date=4 मार्च 2016 }} by DALE C. EIKMEIER From ''Parameters'', Spring 2007, pp. 85-98. Accessed 6 फ़रवरी 2012</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== *[[इस्लाम के अनुसार विश्व का विभाजन]] {{विचारधारा}} [[श्रेणी:इस्लामी आंदोलन]] {{आधार}} r3rslih9mzxp3rg7xxiv4vx8n9vj5ad सदस्य वार्ता:SM7 3 520128 6556082 6555639 2026-05-24T21:54:36Z Sakhwar itihas 926576 /* शकरवार राजपूत लेख - सुरक्षा हटाने हेतु अनुरोध */ नया अनुभाग 6556082 wikitext text/x-wiki <!-- Please do NOT delete this line. Thanks! -->{{/header}} <!-- कृपया इस लाइन और ऊपर की लाइन को को न हटायें, धन्यवाद !--> साले नीच वामपंथी कुत्ते == हिंदी विकिपीडिया पृष्ठ "राजकुमार वर्मा" को नही हटाना चाहिए था। == मै हिंदी विकिपीडिया का ३ साल से सक्रिय सदस्य हूं और संपादन कार्य कर रहा हूं। मैने एक हिंदी विकिपीडिया पृष्ठ " राजकुमार वर्मा" बनाया था जिसमें किसी भी प्रकार का प्रचार कार्य नहीं था, और जब पृष्ठ को हटाने के लिए नामांकित किया गया तब उसके प्रति स्पष्ट जवाब भी दिया गया था कि पृष्ठ को क्यों नहीं हटाना चाहिए, फिर भी आपने पृष्ठ को हटा ही दिया। आपको अधिकार मिले हैं तो उसका दुरुपयोग न करें , मेरे द्वारा निर्मित पृष्ठ में किसी भी प्रकार की प्रचार संबंधी लेख या सामग्री नहीं है। अतः मेरे पृष्ठ को पुनः वापस लाएं।। [[सदस्य:धनंजय अहीर|धनंजय अहीर]] ([[सदस्य वार्ता:धनंजय अहीर|वार्ता]]) 16:58, 7 मार्च 2025 (UTC)धनंजय अहीर == महाराज जी == नमस्ते SM7, पिछले कई सालों से आप अपने अधिकार का हिंदी विकिपीडिया पर दुरूपयोग कर रहे हैं। जिसका बिल्कुल सही उधारन है प्रेमानंद महाराज जी। कोशिश तो आपने बहुत की इसे ([[प्रेमानंद गोविंद शरण जी महाराज]]) डिलीट करने की, लेकिन महाराज जी का चमत्कार देखिए, उनके किसी चाहने वाले ने बना ही दिया। और आप कुछ भी ना कर पाये । और ना कर पायेंगे । [[विशेष:योगदान/&#126;2025-128983|&#126;2025-128983]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-128983|talk]]) 16:02, 4 जुलाई 2025 (UTC) == हम अस्थायी खातों के साथ आपके अनुभवों के बारे में जानना चाहेंगे == <section begin="body" /> उत्पाद सुरक्षा एवं अखंडता टीम अस्थायी खातों के संबंध में आपके अनुभवों के बारे में जानना चाहेगी। इस सर्वेक्षण में आपकी भागीदारी हमें यह समझने में सहयता करने में बेहद मूल्यवान होगी कि अस्थायी खाते कितनी अच्छी तरह कार्य कर रहे हैं और हम आगे क्या सुधार कर सकते हैं। इसे पूरा होने में ५ मिनट से अधिक समय नहींं लगना चाहिए। इस सर्वेक्षण की गोपनीयता नीति [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Survey:Temporary_Accounts_Second_Pilot_Feedback_Privacy_Statement|इस लिंक पर देखी जा सकती है]]। इस सर्वेक्षण को पूरा करके, आप गोपनीयता नीति में निर्धारित शर्तों से सहमत होते हैं। अगर आप चाहते हैं कि हम आपसे संपर्क करें, तो कृपया हमें अपना विकि उपयोगकर्ता नाम बताएँ। '''<big>[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_emJJxsotBxVpS18?Q_Language=HI सर्वेक्षण में भाग लें]</big>'''. धन्यवाद!<section end="body" /> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]]</bdi> 00:44, 21 अगस्त 2025 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox4&oldid=29158797 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == soc == I would like to bring to your attention that [[:en:User:Krishnarthiindia|User:Krishnarthiindia]], previously blocked on English Wikipedia as a sockpuppet of ''MediaTribe'', is currently active on Hindi Wikipedia and creating multiple promotional pages. 🔗 [[सदस्य:Krishnarthiindia|User page on Hindi Wikipedia]] I raised this issue with Hindi Wikipedia administrator सदस्य:संजीव कुमार, but his response suggests that the matter is being overlooked. Our discussion is here: 🔗 Talk page discussion As an example, the article on ''Yohan Poonawalla'' has been repeatedly deleted on English Wikipedia due to COI and promotional issues: * EN: [[:en:Yohan_Poonawalla|Yohan Poonawalla (deleted multiple times)]] * HI: योहान पूनावाला This demonstrates a clear case of cross-wiki paid/COI editing. Further evidence of promotional editing by this user includes: * ''Abhay Singh (Jamshedpur politician)'' (created and later deleted) * ''Anshuman Bhagat'' * ''Yohan Poonawalla'' * ''Ajay Mehgi'' ([https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%8B%E0%A4%A4%E0%A5%81_%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%80 ऋतु मेंगी]) Given the user’s established connection to ''MediaTribe'' and a pattern of COI and promotional activity across projects, I kindly request an investigation into their activities on Hindi Wikipedia. [[सदस्य:The BO57!|The BO57!]] ([[सदस्य वार्ता:The BO57!|वार्ता]]) 15:46, 25 सितंबर 2025 (UTC) == अभिनेता गौरव देवासी का पेज बनाने के सन्दर्भ में == अभिनेता गौरव देवासी जो की राजस्थान राज्य में अभिनेता हे और गूगल पर बहुत आर्टिकल उपलब्ध हे.आपसे अनुरोध हे की इनका पेज बनाया जाये [[विशेष:योगदान/&#126;2025-49619-4|&#126;2025-49619-4]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-49619-4|talk]]) 10:16, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) == सदस्य:Vedic Art द्वारा बन रहे LLM आधारित पेजों पर चिंता == '''मैं एडमिन्स का ध्यान इस बात पर लाना चाहता हूँ कि सदस्य:Vedic_Art लगातार ऐसे पेज बना रहे हैं जो देखने में AI या LLM से तैयार लगते हैं। इन पेजों में न स्रोत होते हैं, न ढंग की जानकारी, और कई जगह गलतियाँ भी हैं।''' '''साथ ही ये यूज़र “सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव अक्टूबर 2025” वाले पेज-निर्माण कार्यक्रम में भी हिस्सा ले रहे हैं। अगर ऐसे कार्यक्रमों में AI से बने पेज भेजे जाते हैं, तो हिंदी विकिपीडिया की गुणवत्ता पर बुरा असर पड़ेगा।''' '''मेरी मुख्य बातेँ:''' * '''विकिपीडिया का मकसद भरोसेमंद और सत्यापित जानकारी देना है, न कि AI से बना कंटेंट डालना।''' * '''AI के पेज अक्सर बिना स्रोतोँ वाले, गलत या गढ़ी हुई बातें रखते हैं।''' * '''गूगल पर विकिपीडिया की रैंकिंग ऊँची होती है, अगर झूठी या AI से बनी जानकारी जाएगी तो लोग गलतफ़हमी में पड़ेंगे।''' * '''अगर गलत जानकारी फैलती है, तो उसकी ज़िम्मेदारी कौन लेगा?''' '''मेरी विनती है कि:''' * '''सदस्य:Vedic_Art के हाल के पेजों की जाँच हो।''' * '''जो पेज सत्यापित नहीं हैं, उन पर कार्रवाई हो।''' * '''साफ किया जाए कि ऐसे AI-जनित पेजों की अनुमति है या नहीं।''' * '''क्या ऐसे यूज़र्स को प्रतियोगिता में भाग लेना चाहिए?''' '''क्या एडमिन लोग इस तरह की गतिविधियों को स्वीकार करते हैं? इस पर साफ राय जरूरी है।''' '''धन्यवाद,''' '''WeSeeAllButNot''' [[सदस्य:WeSeeAllButNot|WeSeeAllButNot]] ([[सदस्य वार्ता:WeSeeAllButNot|वार्ता]]) 17:48, 5 अक्टूबर 2025 (UTC) == Requested Page Moves == To align with the original title name: * Move [[द बैड्स ऑफ बॉलीवुड]] → [[द बा***ड्स ऑफ़ बॉलीवुड]] ** Reason: The current title contains an incorrect word ("बैड्स", "ऑफ"). The proposed title reflects the accurate and original english title name. To correct spelling errors: * Move [[गौरी खान]] → [[गौरी ख़ान]] ** Reason: The current title misspells "ख़ान" as "खान". * Move [[फराह खान]] → [[फ़राह ख़ान]] ** Reason: The current title misspells both "फ़राह" (as "फराह") and "ख़ान" (as "खान"). * Move [[बॉलीवुड हँगामा]] → [[बॉलीवुड हंगामा]] ** Reason: The current title uses an incorrect spelling ("हँगामा"). The proposed title corrects it to the standard spelling "हंगामा". For consistency and commonly accepted spelling: * Move [[इण्डिया टुडे]] → [[इंडिया टुडे]] * Move [[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]] → [[द टाइम्स ऑफ़ इंडिया]] ** Reason: The current title uses an outdated spelling ("इण्डिया"). The proposed title updates it to the standard and widely used spelling "इंडिया" for consistency. [[सदस्य:Anoopspeaks|अनूप भाटिया]] ([[सदस्य वार्ता:Anoopspeaks|वार्ता]]) 02:05, 7 अक्टूबर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:Anoopspeaks|Anoopspeaks]] कृपया संबंधित पृष्ठों के वार्ता पन्नों पर साँचा:नाम बदलें के प्रयोग द्वारा लिखें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:04, 7 अक्टूबर 2025 (UTC) ::जी, किया [[सदस्य:Anoopspeaks|अनूप भाटिया]] ([[सदस्य वार्ता:Anoopspeaks|वार्ता]]) 08:04, 7 अक्टूबर 2025 (UTC) ==युद्ध हाथी पृष्ठ हटाने के संबंध में== नमस्ते SM7 जी। मैंने कल रात में एक पृष्ठ बनाया था [[युद्ध हाथी]] नाम से हालांकि लेख में अभी बहुत काम बाकी था जिसे मैं आज पूरा करने वाला था परंतु आज जब मैंने अपना लेख देखा तो वह आपके द्वारा हटाया जा चुका है। कृपया हटाने का कारण बताएं? धन्यवाद --[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]]<sup>[[User talk:रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''बातचीत'''</span>]]</sup> 12:39, 13 अक्टूबर 2025 (UTC) :नमस्ते @[[सदस्य: रोहित साव27|रोहित जी]], लेख आईपी द्वारा बनाया गया था और लेख में केवल एक वाक्य लिखा हुआ था - "इनका इस्तेमाल युद्ध के लिए होता।" जिसे सदस्य:MathXplore द्वारा परीक्षण पृष्ठ के रूप में शीह नामांकित किया गया था और मैंने इसी मापदंड के तहत हटाया है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:21, 13 अक्टूबर 2025 (UTC) ::माफी चाहूंगा SM7 जी शायद मेरी ग़लती है क्योंकि कल रात को मैं इस लेख पर काम कर रहा था और करते-करते सो गया था। शायद मैंने सेव नहीं किया होगा। मुझे लगा कि मैंने सेव किया होगा। माफी चाहूंगा शायद मेरी तरफ से ही गलती हुई है। आपका धन्यवाद।--[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]]<sup>[[User talk:रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''बातचीत'''</span>]]</sup> 18:39, 13 अक्टूबर 2025 (UTC) == अस्थायी खातों को सूचना भेजना == नमस्ते SM7 जी, मैंने देखा है कि ट्विंकल से किसी लेख को शीह-नामांकित करने पर वो सम्बंधित खातों को सूचना सन्देश भेजता है। आईपी (मोबाइल) पतों से बने खाते को ये सन्देश नहीं भेजे जाते हैं लेकिन वर्तमान में हिन्दी विकिपीडिया पर ऐसे खातों को अस्थायी खातों से बदला जा चुका है और ये टिल्डे (~) से आरम्भ होते हैं। इन अस्थायी खातों पर सन्देश जा रहे हैं। मुझे लगता है कि इन खातों को भी डिफॉल्ट रूप से सन्देश भेजना बंद कर देना चाहिए। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:52, 20 अक्टूबर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैं समय मिलते ही इसे देखता हूँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 13:27, 21 अक्टूबर 2025 (UTC) == 2,4-डाइक्लोरोफिनॉक्सीएसिटिक अम्ल == नमस्ते SM7 जी, [[2,4-डाइक्लोरोफिनॉक्सीएसिटिक अम्ल]] नामक लेख को पिछले माह @[[सदस्य:TypeInfo|TypeInfo]] जी ने [[वि:शीह#व2|परीक्षण पाठ]] के रूप में नामांकित किया। उनका ये कैसा रौलबैक था, ये तो वो ही बता सकते हैं (अपेक्षा करता हूँ कि वो इसके बारे में बतायेंगे) लेकिन आपने भी बिना इतिहास देखे लेख को हटा दिया। सम्भवतः ये परीक्षण पाठ तो नहीं था और [[:d:Q209222|विकिडाटा आयटम]] से भी जुड़ा हुआ था जहाँ 29 अन्य भाषायें भी सूचीबद्ध हैं। अतः मुझे लगता है यह परीक्षण पाठ के रूप में नहीं हटाना चाहिए था। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:09, 12 नवम्बर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, बिना देखे तो नहीं हटाया - यह वैसे ही लिखा हुआ था कि - "अमुक फलाने की लिखी पुस्तक है" और 2009 से बस यही पाठ था। विकिडेटा से जुड़े होने के बावज़ूद यह परीक्षण ही लगा भले उल्लेखनीय हो। आगे आप निर्णय ले सकते हैं कि इसे वापस स्थापित करना है या नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:20, 12 नवम्बर 2025 (UTC) ::मेरे पास कोई उल्लेखनीय स्रोत नहीं है लेकिन निम्नलिखित सामग्री के साथ रखा जा सकता है: :::'''2,4-डाइक्लोरोफिनॉक्सीएसिटिक अम्ल''' (Dichlorophenoxyacetic acid) एक [[कार्बनिक यौगिक]] है जिसका रासायनिक सूत्र {{chem|C|8|H|6|Cl|2|O|3}} है। इसे अक्सर इसके [[ISO|आईएसओ]] सामान्य नाम '''2,4-डी''' कहा जाता है। यह प्रणालीगत [[शाकनाशक]] है जो अधिकतर चौड़ी पत्ती वाले खरपतवार को नष्ट करने का काम करता है लेकिन [[खाद्यान्न]], [[घास|दूब]] और [[घासभूमि]] जैसे पौधे इससे अपेक्षाकृत कम प्रभावित होते हैं। :::2,4-डी दुनिया के सबसे पुराने और सबसे व्यापक रूप से उपलब्ध शाकनाशी रसायनों में से एक है जो सन् 1945 से व्यावसायिक रूप से उपलब्ध है। वर्तमान में कई रासायनिक कंपनियों द्वारा इसका उत्पादन किया जाता है क्योंकि इसका पेटेंट बहुत पहले समाप्त हो चुका है। यह कई व्यावसायिक लॉन शाकनाशी मिश्रणों में पाया जाता है और अनाज की फसलों, चरागाहों और बागों में खरपतवारनाशक के रूप में व्यापक रूप से उपयोग किया जाता है। 1,500 से ज़्यादा शाकनाशी उत्पादों में सक्रिय घटक के रूप में 2,4-डी होता है। ::आवश्यक हो तो उपरोक्त सामग्री के साथ स्रोतहीन का टैग रख सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:03, 12 नवम्बर 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, वो तो [[1,4-डाइमिथाइलबेंजिन]] टाइप के लेख भी एक लाइन के साथ स्रोतहीन का टैग लगा के रखे हुए ही हैं। मेरी कोई हार्दिक इच्छा नहीं। यदि कोई इसे परीक्षण कह के शीह कर दे तो मैं इसे भी हटा ही दूँगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:21, 12 नवम्बर 2025 (UTC) ::::मेरी भी ऐसी कोई इच्छा नहीं है लेकिन इस तरह के 10 हज़ार पृष्ठ [[विशेष:छोटे_पृष्ठ|यहाँ]] सूचीबद्ध हैं। आप बार-बार मुझे परीक्षण पृष्ठ कहने पर डांट चुके हो, लेकिन अब आप भी उसी के साथ जुड़े हो। इन सभी को यदि हटाना है तो [[वि:हहेच|हटाने हेतु चर्चा]] करके हटाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:08, 13 नवम्बर 2025 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, आप उल्टा कह रहे हैं। जैसा कि आप ख़ुद बता रहे - ''आप'' बार-बार ऐसे पृष्ठ परीक्षण कह के नामांकित कर चुके हैं और देख-देख के और हटा-हटा के जब मैंने एक ऐसा ही पृष्ठ किसी दूसरे के नामांकन पर स्वतः संज्ञान लेते हुए हटा ही दिया तो, अब, आप कह रहे कि वो परीक्षण नहीं था। तो आप ही बताइये कि मैं कहाँ स्टैंड लूँ? मुझे नहीं पता कि हहेच में रखा जाय तो इन्हें हटाने पे ही सहमति बनेगी या नहीं; यह पहले से प्रेडिक्शन करना मुश्किल है। एक ही तरीका बचता है कि शीह-परीक्षण की नियमावली को शब्दशः अनुसरित करें 'स्फद्घ्झा स्झाज्घ' जैसे कुछ लिखा हो केवल तभी उसे परीक्षण मान के हटायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:23, 13 नवम्बर 2025 (UTC) ::::::वो अर्थहीन सामग्री में आता है। परीक्षण में वो लेख भी शामिल होते हैं जो अनजाने में प्रयोगपृष्ठ की तरह बना हो या फिर किसी कड़ी पर क्लिक करने के बाद किसी नये सदस्य या अस्थायी खातों से अज्ञानतावश बन जाते हैं। 15 वर्ष पुराने लेख को इस श्रेणी में कैसे रख सकते हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:07, 13 नवम्बर 2025 (UTC) :::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] यानी आप तैयार हैं कि केवल उन्हीं लेखों को परीक्षण के मापदंड के तहत नामांकित किया जाए जो - "जो अनजाने में प्रयोगपृष्ठ की तरह बना हो या फिर किसी कड़ी पर क्लिक करने के बाद किसी नये सदस्य या अस्थायी खातों से अज्ञानतावश बन..." गए हैं? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 02:17, 14 नवम्बर 2025 (UTC) ::::::::मैं तो सदैव ही तैयार था लेकिन जब चर्चायें बिना किसी चर्चा के वर्षों तक चलने लगी और शीह में भी महिनों का समय लगने लगा तब मैं ऐसे हटाने लगा था। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:52, 14 नवम्बर 2025 (UTC) == नए साल की शुभकामनाएँ == <div style="background:#E8F5E9; padding:10px; border:1px solid #81C784; border-radius:6px;"> '''SM7 जी, नववर्ष 2026 की हार्दिक शुभकामनाएँ!''' यह नया साल आपके और आपके परिवार के लिए अच्छा स्वास्थ्य, सफलता और सुख-समृद्धि लेकर आए। [[File:Everlasting Fireworks looped.gif|left|x173px]] हिंदी विकिपीडिया पर आपके योगदान के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:Chronos.Zx|<span style="color:blue; font-weight:bold;">क्रोनोस.Zx</span>]] ([[सदस्य वार्ता:Chronos.Zx|वार्ता]]) 13:15, 1 जनवरी 2026 (UTC) </div> :@[[सदस्य:Chronos.Zx|Chronos.Zx]] जी, बहुत-बहुत धन्यवाद। आपको भी नववर्ष अत्यंत मंगलमय हो। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:24, 2 जनवरी 2026 (UTC) == विशेष: कार्यक्रम आयोजक अधिकार == नमस्ते [[सदस्य:SM7|SM7]], आप मुझे कार्यक्रम आयोजक के अधिकार के आवेदन दर्ज करने के लिए पृष्ठ बताने के कृपा करे | [[सदस्य:Dev Jadiya|Dev Jadiya]] ([[सदस्य वार्ता:Dev Jadiya|वार्ता]]) 09:08, 18 मार्च 2026 (UTC) == जांच == @[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय, @[[सदस्य:Ankit231132|Ankit231132]] के अभी के कुछ संपादनों को जांच लें <br> धन्यवाद, [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:48, 1 अप्रैल 2026 (UTC) :किसी से पूछने से पहले इंग्लिश विकिपीडिया पर ज़रूर जाएँ अथवा समाचार पढ़कर अपना ज्ञानवर्धन करें| [[सदस्य:Ankit231132|Ankit231132]] ([[सदस्य वार्ता:Ankit231132|वार्ता]]) 14:36, 1 अप्रैल 2026 (UTC) == एक सदस्य को अवरोधित करने का नामांकन == @[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय, @[[सदस्य:~2026-19373-86|~2026-19373-86]] को बहुत बार चेतावनी दे चुका हूं पर अपमानजनक सम्पादन कर रहे है, कृपया आप इस पर संज्ञान लें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:16, 5 अप्रैल 2026 (UTC) == मदद == @[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय, सदस्य @[[सदस्य:~2026-21206-80|~2026-21206-80]] बार बार प्रचार सम्पादन कर रहा है| केवल इनके लिए ही नहीं बल्कि और भी सदस्यों के लिए बताए [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:06, 6 अप्रैल 2026 (UTC) == व7 के अंतर्गत हटाए गए लेख के पुनर्विचार हेतु अनुरोध == @[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय, मैं आपको [[कमलेश कमल]] लेख के संबंध में लिख रहा हूँ जिसे आपने [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]] के अंतर्गत हटाया था। जब लेख को शीघ्र हटाने के लिए चिह्नित किया गया, तब मैंने तुरंत उठाई गई आपत्तियों को दूर करने के लिए आवश्यक बदलाव किए। मैंने पूरे लेख में महत्वपूर्ण सुधार किए, जिसमें प्रचारात्मक और प्रशंसात्मक भाषा हटाना, सामग्री को निष्पक्ष दृष्टिकोण (neutral point of view) में दोबारा लिखना, और इसे अधिक विश्वकोशीय बनाने के लिए विस्तार करना शामिल था। मेरा मानना है कि संशोधित संस्करण अब प्रचारात्मक नहीं था, या कम से कम इतना नहीं कि उसे व7 के अंतर्गत हटाया जाए। मैंने इन परिवर्तनों का उल्लेख लेख के वार्ता पृष्ठ पर भी किया था। मेरी समझ के अनुसार, व7 उन पृष्ठों पर लागू होता है जो पूरी तरह से प्रचारात्मक होते हैं और जिनमें सुधार की संभावना नहीं होती। किए गए सुधारों को देखते हुए, आपसे निवेदन है कि कृपया लेख को पुनर्स्थापित करने पर विचार करें। साथ ही, यदि कोई अन्य कमी या समस्या शेष हो, तो कृपया उसे बताने का कष्ट करें ताकि मैं सामग्री में और सुधार कर सकूँ। [[सदस्य:BBBhagwati|BBBhagwati]] ([[सदस्य वार्ता:BBBhagwati|वार्ता]]) 16:41, 7 अप्रैल 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:29, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == पिण्डार या पिण्डर नदी == नमस्ते SM7 जी, मैं आज [[पिण्डार नदी]] नामक लेख पर देख रहा हूँ कि आपने इसके समकक्ष भोजपुरी लेख निर्मित किया। वहाँ आपने शीर्षक में "पिण्डार" के स्थान पर "पिंडर" रखा। इस हिसाब से यहाँ भी "पिण्डर नदी" या "पिंडर नदी" होना चाहिए। यदि आपको सही लगता है तो यह स्थानान्तरण कर देना चाहिए। मुझे इसकी सही जानकारी नहीं है।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:36, 14 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, अब जांचा तो कुछ उदाहरण मिले :*[https://www.livehindustan.com/uttarakhand/story-garhwal-pindar-river-water-poured-into-kumaon-kosi-river-jal-jeevan-mission-6775827.html लाइव हिन्दुस्तान] :* [https://www.jagran.com/uttarakhand/almora-pindar-river-water-advocates-for-release-in-nonviolent-rivers-19447355.html दैनिक जागरण] :* [https://www.drishtiias.com/hindi/state-pcs-current-affairs/pindari-glacier-to-make-kumaon-s-drying-rivers-sadaneera दृष्टि आईएएस] :इन संदर्भों के अनुसार इसका नाम स्थानांतरण करके [[पिंडर नदी]] करना चाहिए| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 18:56, 14 अप्रैल 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] हाँ, इसके नाम में ड पर आ की मात्रा नहीं है। मैं इस नदी का पानी भी पी चुका हूँ, पर मेरी हिम्मत नहीं कि मैं आधा ण हटाऊँ। यह विवादास्पद बदलाव लेख के वार्ता पन्ने पे चर्चा के बाद पर्याप्त समर्थन से किया जाय तो बेहतर होगा। सादर। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:37, 15 अप्रैल 2026 (UTC) :::जी, चर्चा के बिना मैं स्थानान्तरित कर सकता हूँ। बाकी आप चाहो तो चर्चा भी आरम्भ कर सकते हैं। @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, आपने जो स्रोत दिये हैं उनमें पिंडर और पिंडार दोनों लिखे हैं। इसके अतिरिक्त दृष्टि आईएएस वाला स्रोत विश्वसनीय नहीं है जबकि समाचार वाले भी एकरूप नहीं होने के कारण उचित नहीं माने जा सकते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:41, 15 अप्रैल 2026 (UTC) ::::कृपया {{tlx|virusbox}} को भी देखें। इसे आपने बहुत पहले आयात किया था लेकिन सम्बंधित मोड्यूल का आयात नहीं किया गया। @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी ने {{tlx|विषाणु}} क्यों निर्मित किया है, मुझे इसका कोई कारण समझ में नहीं आया। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:45, 15 अप्रैल 2026 (UTC) ::::नमस्ते SM7 जी, @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, आप स्थानान्तरित कर सकते है। खोजने पर काफ़ी विश्वसनीय स्रोत है, जिन में '''पिंडर नदी''' ही लिखा है। [https://www.google.co.th/books/edition/Prachin_Madhya_Himalaya_izkphu_e_fgeky/SeKkhjTwMbcC?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA8&printsec=frontcover], [https://www.google.co.th/books/edition/2026_27_UKPSV_UKSSSC_Special_General_Stu/YOS4EQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA132&printsec=frontcover], [https://www.google.co.th/books/edition/Aao_Karen_Himalaya_Mein_Trekking/qfVzBQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA95&printsec=frontcover] <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:55, 15 अप्रैल 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, :::::नदी के नाम पर उचित मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। वर्तनी के संबंध में आपका निर्णय मुझे पूरी तरह स्वीकार है, कृपया आप ही इसे उपयुक्त नाम पर स्थानांतरित कर दें। :::::'''<code><nowiki>{{विषाणु}}</nowiki></code>''' साँचे के निर्माण का कारण केवल तकनीकी था। पुराना <code><nowiki>{{virusbox}}</nowiki></code> साँचा संबंधित मॉड्यूल्स के अभाव में काम नहीं कर रहा था और लेखों में कोडिंग की त्रुटियाँ (error) दिखा रहा था। मुझे जटिल मॉड्यूल आयात करने की जानकारी नहीं थी, इसलिए लेखों को त्रुटिमुक्त करने के लिए मैंने सीधे स्वदेशी '''<code><nowiki>{{ज्ञानसंदूक}}</nowiki></code>''' ढाँचे का उपयोग करके यह नया साँचा बनाया, जिसे किसी बाहरी मॉड्यूल की आवश्यकता ही नहीं है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:58, 15 अप्रैल 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैं मूल साँचे को और मॉड्यूल को अद्यतन कर दूंगा। वैसे यह मुझे भी समझ में नहीं आया कि जब यह बिना मॉड्यूल के काम नहीं कर रहा तो मैंने यह काम अधूरा क्यों छोड़ा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:53, 16 अप्रैल 2026 (UTC) ==जिज्ञासा== नमस्कार! SM7 जी, लेख हटाने हेतु चल रही चर्चाओं के संबंध में एक जिज्ञासा है। सामान्यतः ऐसी चर्चाओं की एक निर्धारित समयसीमा होती है, किन्तु देखा गया है कि [[:श्रेणी:लेख हटाने हेतु वर्तमान चर्चाएँ|कई चर्चाएँ लंबे समय तक बिना किसी निष्कर्ष]] के लंबित रहती हैं। कुछ लेखों पर हुई चर्चाओं का अभी तक कोई स्पष्ट परिणाम सामने नहीं आया है कि उन्हें रखा जाना है या हटाया जाना है। * जिज्ञासा ये है की सामान्यतः इन चर्चाओं के निष्कर्ष तक पहुँचने की समय-सीमा क्या निर्धारित होती है तथा किन परिस्थितियों में इनका परिणाम घोषित किया जाता है।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:56, 16 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, यह इस बात पे निर्भर है कि चर्चा में भागीदार लोग कितने हैं और उनके मतों के आधार पर स्पष्ट राय क्या निकल कर आई है। अंग्रेजी की तरह यहाँ पर समय सीमा या रीलिस्ट करने जैसा कुछ नहीं है। ऐसी चर्चाओं में सदस्यों की कम भागीदारी हिंदी विकिपीडिया की एक बड़ी समस्या है। ऐसी ही स्थिति नाम बदलाव या कुछ अन्य चीजों को लेकर भी है जहाँ काम इसलिए लंबित रहता है क्योंकि चर्चा में भाग लेने वाले लोग नहीं हैं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:34, 16 अप्रैल 2026 (UTC) == सुझाव दें == @[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय मैने [[विकिपीडिया:चौपाल|चौपाल]] पर एक प्रस्ताव रखा है [[विकिपीडिया:चौपाल#पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) अधिकार और नए सुरक्षा स्तर पर पुनर्विचार हेतु प्रस्ताव|पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) अधिकार और नए सुरक्षा स्तर पर पुनर्विचार हेतु प्रस्ताव]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:00, 16 अप्रैल 2026 (UTC) ==निवेदन पर मत आमंत्रण== नमस्कार, SM7 जी! मेरे [[विकिपीडिया:स्वतः_परीक्षित_अधिकार_हेतु_निवेदन#चाहर_धर्मेंद्र|स्वतः परीक्षित अधिकार हेतु किए गए निवेदन]] के संबंध में आपके विचार मेरे लिए अत्यंत महत्वपूर्ण हैं। आपसे विनम्र निवेदन है कि कृपया समय निकालकर इस पर अपना मत अवश्य प्रदान करें। * आपके सुझाव एवं प्रतिक्रिया मेरे लिए मार्गदर्शक सिद्ध होंगे।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:30, 22 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, कोई चर्चा शुरू करके उसकी सूचना चौपाल पे दे देना पर्याप्त होता है। जिसे मन होगा ज़रूर चर्चा में हिस्सा लेगा। अपने द्वारा शुरू की गई चर्चा (विशेषकर कोई नामांकन) पर घूम-घूम के सबसे वार्ता पन्ने पे संदेश लिखना उचित नहीं होता, यह प्रत्यक्ष या अप्रत्यक्ष रूप से चुनाव प्रचार (कैनवासिंग) है और इस तरह के काम को मैं बिल्कुल पसंद नहीं करता; हालाँकि, जब मैं नया था तब मैंने भी ऐसे काम किये थे। बाद में समझ में आया कि यह बेवजह की उछलकूद है। :मैं आपके स्वनामंकन से पहले ही कुछ दिनों पूर्व ख़ुद आपका नामांकन करने के बारे में सोच रहा था; फिर जब आपने नामांकन किया तब समर्थन करने की भी सोच रहा था। अब आपने यहाँ संदेश लिख दिया। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:46, 22 अप्रैल 2026 (UTC) ::SM7 जी! आपके सुझाव एवं मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। मैं आपकी बात से सहमत हूँ और भविष्य में इस प्रकार की सूचना देने के संबंध में अधिक सावधानी रखूँगा। ::* मेरा उद्देश्य केवल सूचना साझा करना था, न कि किसी प्रकार का कैनवासिंग करना। यदि इससे असुविधा हुई हो तो उसके लिए क्षमाप्रार्थी हूँ। ::आपके समर्थन के विचार के लिए भी धन्यवाद। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 06:07, 22 अप्रैल 2026 (UTC) == लेख निर्वाचन नामांकन == SM7 जी! क्या ‘[[राष्ट्रीय उद्यान]]’ लेख को निर्वाचित लेख हेतु नामांकित करना उपयुक्त होगा? आपसे अनुरोध है कि कृपया समय निकालकर एक बार लेख का अवलोकन करें और मार्गदर्शन प्रदान करें कि क्या इसमें किसी प्रकार के और सुधार या संशोधन की आवश्यकता है। आपके सुझाव मेरे लिए अत्यंत उपयोगी होंगे। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 15:10, 26 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी नमस्ते। लेख अच्छा बनाया है आपने और आप इसपर बेहतरीन कार्य करने के लिये बधाई के पात्र हैं। मेरा सुझाव है कि आप इसे पहले '''[[वि:श्रेष्ठ लेख|श्रेष्ठ लेख]]''' हेतु नामांकित करें। इसके मापदंड निर्वाचित लेख की तुलना में थोड़े हल्के और आसान हैं। हालाँकि, हिंदी विकिपीडिया पर श्रेष्ठ लेख बनाने की प्रक्रिया उपलब्ध और लागू है पर आज तक किसी ने इसका उपयोग नहीं किया। तो हो सकता है आप '''श्रेष्ठ लेख बनाने वाले पहले विकिपीडियन''' बनें। (वैसे मैंने अभी देखा कि एक नामांकन 2018 में नवीन सिंह जी द्वारा किया गया था परंतु उसकी समीक्षा नहीं हुई - शायद उन्होंने सूचित नहीं किया चौपाल पे)। :एक बार श्रेष्ठ लेख के लिये प्रारंभिक समीक्षा हो जाने के बाद आप इसे '''निर्वाचित लेख''' के लिये भी नामांकित कर सकते हैं - जहाँ सामूहिक समीक्षा और सुधार सुझाये जायेंगे। अतः आप स्टेप-बाई-स्टेप चलें तो बेहतर होगा। :बाक़ी आपकी मर्जी है। अगर आप निर्वाचित लेख नामांकन करना चाहें तो सीधे भी कर सकते हैं। बस एक बात का ध्यान रखियेगा कि निर्वाचित लेख घोषित होने में काफ़ी समय लग सकता है - क्योंकि यहाँ समीक्षा इत्यादि में भाग लेने वालों की काफ़ी कमी है। :मैं दोनों ही प्रक्रियाओं में आपकी मदद अवश्य कर सकता हूँ। शुभकामनायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:46, 26 अप्रैल 2026 (UTC) ::नमस्कार, SM7 जी! लेख के संबंध में आपके विस्तृत सुझाव एवं मार्गदर्शन के लिए हार्दिक धन्यवाद। आपने जो चरणबद्ध प्रक्रिया (पहले श्रेष्ठ लेख, तत्पश्चात निर्वाचित लेख) सुझाई है, वह अत्यंत उपयोगी एवं व्यावहारिक प्रतीत होती है। ::मैं आपके सुझाव के अनुसार पहले इसे श्रेष्ठ लेख हेतु नामांकित करने पर विचार करूँगा, ताकि प्रारंभिक समीक्षा के माध्यम से आवश्यक सुधार किए जा सकें। इसके पश्चात निर्वाचित लेख के लिए नामांकन करना अधिक उपयुक्त रहेगा। ::आगे की प्रक्रिया में आपके सहयोग के प्रस्ताव के लिए भी धन्यवाद—यह मेरे लिए अत्यंत सहायक होगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 01:53, 27 अप्रैल 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] दोनों में अंतर के लिये कृपया एक बार [[:en:WP:GVF|WP:GVF]] देखें। और जहाँ तक मुझे नियमावली याद है, वर्तमान सक्रिय सदस्यों में [[स:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी ही इकलौते सदस्य हैं जो इस समीक्षा को क्रियान्वित करने के लिये अर्ह हैं। अतः चौपाल पर और संजीव जी को अवश्य सूचित कीजियेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 02:00, 27 अप्रैल 2026 (UTC) ::::जी, सूचना एवं मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। आपके सुझाव के अनुसार मैं चौपाल पर तथा संजीव कुमार जी को भी अवश्य सूचित करूँगा, ताकि समीक्षा प्रक्रिया उचित रूप से आगे बढ़ सके। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:33, 27 अप्रैल 2026 (UTC) == रोड़ लेख संबंध में== '[[रोड़]]’ लेख तथा ‘[[वार्ता:रोड़]]’ पृष्ठ पर बार-बार जोड़ी जा रही जानकारी के संदर्भों की जाँच करने पर विषय से संबंधित कोई भी पर्याप्त एवं विश्वसनीय जानकारी प्राप्त नहीं हो रही है। कृपया इस संबंध में मार्गदर्शन प्रदान करें कि ऐसी स्थिति में क्या उपयुक्त कार्यवाही की जानी चाहिए।<span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 14:27, 29 अप्रैल 2026 (UTC) == नाम परिवर्तन == SM7 जी नमस्ते। ‘[[जेचेम पेंट]]’ लेख हाल ही में निर्मित किया गया है, जबकि सॉफ़्टवेयर का प्रचलित एवं उपयुक्त नाम “जेकेमपेंट” एक शब्द के रूप में प्रयोग होता है। अतः शीर्षक का इस रूप में होना अधिक उचित प्रतीत होता है। चूँकि लेख अभी नया है, कृपया मार्गदर्शन प्रदान करने का कष्ट करें कि क्या इस स्थिति में सीधे स्थानांतरण (नाम परिवर्तन) किया जा सकता है, अथवा इसके लिए औपचारिक अनुरोध प्रक्रिया अपनाना आवश्यक होगा।<span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:20, 30 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, आप आश्वस्त हों तो सीधे कर दें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:55, 30 अप्रैल 2026 (UTC) == [[:साँचा:Personbox|साँचा:Personbox]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Personbox|साँचा:Personbox]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित साँचा यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। == शकरवार राजपूत लेख - सुरक्षा हटाने हेतु अनुरोध == [[सदस्य:Sakhwar itihas|Sakhwar itihas]] ([[सदस्य वार्ता:Sakhwar itihas|वार्ता]]) 21:54, 24 मई 2026 (UTC) 6cz4q2yr20e6u1aw1z1pydjbcjojv0y नाम तमिलर पार्टी 0 530169 6556029 6420631 2026-05-24T17:11:40Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556029 wikitext text/x-wiki {{सफाई|reason=अनुवाद समस्याएँ|date=नवम्बर 2023}} '''नाम तमिलर पार्टी''' ({{lang-ta|நாம் தமிழர் கட்சி}}), तमिलनाडु के एक राजनीतिक पार्टी। इसे [[S. P. Adinathar]] ने स्थापित किया था।<ref>{{Cite web |url=http://ibnlive.in.com/generalnewsfeed/news/naam-tamilar-katchi-to-work-for-defeat-of-cong-in-tn/584531.html |title=Naam Tamilar Katchi to work for defeat of Cong in TN |access-date=21 अगस्त 2013 |archive-date=26 जनवरी 2013 |archive-url=https://archive.today/20130126163050/http://ibnlive.in.com/generalnewsfeed/news/naam-tamilar-katchi-to-work-for-defeat-of-cong-in-tn/584531.html |url-status=dead }}</ref> == इतिहास == 1958 में, भारतीय राजनेता एसपी आदिथानर ने एक संप्रभु तमिल राज्य के गठन के मंच पर "वी तमिल्स" ( [[नाम तमिलर पार्टी|நாம் தமிழர் கட்சி]] ) पार्टी की स्थापना की। पार्टी ने भारत और [[श्रीलंका]] के तमिल भाषी क्षेत्रों को शामिल करते हुए एक सजातीय ग्रेटर तमिलनाडु के निर्माण की वकालत की। पार्टी मुख्यालय का नाम "तमीसा इलम" (अर्थात तमिलियन का घर) रखा गया था। 1960 में, पार्टी ने मद्रास को भारत से अलग करने और एक संप्रभु तमिलनाडु की स्थापना के पक्ष में राज्यव्यापी विरोध प्रदर्शन आयोजित किया। प्रदर्शनों में भारत के मानचित्रों का आत्मदाह शामिल था (तमिलनाडु को छोड़कर)। विरोध प्रदर्शन आयोजित करने के लिए आदिथनार को गिरफ्तार किया गया था। पार्टी, [[म. पो. शिवज्ञानम|एमपी शिवगणनम]] की तमिल अरासु कज़गम के साथ, राज्य का नाम [[मद्रास स्टेट|मद्रास राज्य]] से बदलकर [[तमिल नाडु|तमिलनाडु]] करने के आंदोलन में भी शामिल थी। <ref>{{Cite book|url=http://www.escholarship.org/editions/view?docId=ft5199n9v7&chunk.id=d0e7307&toc.id=ch4&toc.depth=1&brand=ucpress;query=%22we%20tamils%22&anchor.id=bn4.34#X|title=Passions of the tongue: language devotion in Tamil India, 1891–1970|last=Ramaswamy|first=Sumathy|publisher=[[University of Chicago Press]]|year=1997|isbn=978-0-520-20805-6|pages=Chapter.6|oclc=36084635}}</ref> आदिथनार 1962 में तिरुचेंदूर से चुनाव हार गए <ref>[http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1962/StatRep_Madras_1962.pdf 1962 Madras State Election Results, Election Commission of India]</ref> और 1964 में विधान परिषद के लिए चुने गए <ref name="kaliyaperumal2">{{Cite book|url=http://dspace.vidyanidhi.org.in:8080/dspace/bitstream/2009/4880/5/MAU-1992-055-Appendices.pdf|title=The office of the speaker in Tamilnadu : A study|last=Kaliyaperumal|first=M|publisher=Madras University|year=1992|pages=Appendices|access-date=20 नवंबर 2023|archive-date=24 फ़रवरी 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120224041827/http://dspace.vidyanidhi.org.in:8080/dspace/bitstream/2009/4880/5/MAU-1992-055-Appendices.pdf|url-status=dead}}</ref> डब्ल्यूटी ने 1967 का चुनाव [[द्रविड़ मुन्नेत्र कड़गम|द्रविड़ मुनेत्र कड़गम]] (डीएमके) के सहयोगी के रूप में डीएमके के "उगते सूरज" प्रतीक के तहत लड़ा था। डब्ल्यूटी के चार सदस्य विधानसभा के लिए चुने गए, जिनमें आदिथनार भी शामिल थे, जो श्रीवैकुंटम से जीते थे। उस वर्ष बाद में, पार्टी का द्रमुक में विलय हो गया। <ref name="malar">{{Cite news|url=http://www.maalaimalar.com/2009/04/10104103/Historical.html|title=Tamilar Thanthai Si Pa Adithanar|date=10 April 2009|work=Maalai Malar|archive-url=https://web.archive.org/web/20090429102556/http://www.maalaimalar.com/2009/04/10104103/Historical.html|archive-date=29 April 2009|language=ta}}</ref> <ref name="barnett">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=YbkeAAAAMAAJ|title=Electoral politics in the Indian states: party systems and cleavages|last=Ross Barnett|first=Marguerite|publisher=Manohar Book Service|year=1975|pages=86}}</ref> <ref>[http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1967/Statistical%20Report%20Madras%201967.pdf 1967 Tamil Nadu Election Results, Election Commission of India]</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.maalaimalar.com/2009/04/10104103/Historical.html|title=தமிழர் தந்தை சி.பா. ஆதித்தனார்|website=www.maalaimalar.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20090429102556/http://www.maalaimalar.com/2009/04/10104103/Historical.html|archive-date=29 April 2009|access-date=11 January 2022}}</ref> 18 मई 2010 को [[मदुरई|मदुरै]] में, [[श्रीलंकाई गृहयुद्ध का इतिहास|श्रीलंकाई गृहयुद्ध]] की निर्णायक समाप्ति, [[ईलम तमिल|ईलम तमिलों]] की सैन्य अधीनता और नाम तमिलर इयक्कम (हम तमिल आंदोलन) की पहली वर्षगांठ के एक साल बाद, [[सीमान (राजनेता)|सीमन ने]] नाम तमिलर काची पार्टी का गठन किया। एसपी आदिथनार की नाम तमिलर (हम तमिल) पार्टी का पुनरुद्धार। <ref>{{Cite web|url=http://www.asiantribune.com/news/2010/04/15/seeman-convert-his-%E2%80%98naam-tamilar-political-party|title=Seeman to convert his 'Naam Tamilar' into political party|last=Girl Ethi|date=2010-04-15|publisher=Asian Tribune|access-date=2013-01-01}}</ref> एनटीके के मुख्य समन्वयक सीमन ने कहा कि पार्टी तमिलनाडु में मुख्यधारा के राजनीतिक दलों के लिए एक वैकल्पिक पार्टी होगी; सीमन ने दावा किया कि एक स्वतंत्र तमिल ईलम की स्थापना न केवल पार्टी, बल्कि तमिलनाडु के सभी तमिलों का नैतिक लक्ष्य होगा। <ref name="tamilnet">{{Cite web|url=http://www.tamilnet.com/art.html?catid=13&artid=31531|title=New party to be launched in Tamil Nadu with Leaping Tiger as its flag|publisher=TamilNet|access-date=2 April 2014}}</ref> रैली के दौरान सीमान ने कहा; "हम नाम तमिलर पार्टी की स्थापना नहीं कर रहे हैं, हम वही जारी रख रहे हैं जिसकी स्थापना एसपी आदिथानर ने की थी।" <ref>{{Cite web|url=http://www.tamilkathir.com/news/3531/57/.aspx|title=ஆய்வுகள்|date=2012-11-30|publisher=Tamilkathir|language=ta|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407093659/http://www.tamilkathir.com/news/3531/57/.aspx|archive-date=7 April 2014|access-date=2013-01-01}}</ref> == नाम और प्रतीक == पार्टी का नाम इंगित करता है कि "हम तमिल हैं", जाति या धर्म का लेबल नहीं। <ref name="tamilnet" /> यह तमिल-बहुल क्षेत्रों में तमिल शासन पर जोर देता है, द्रविड़ और भारतीय पार्टियों का विरोध करता है जिन्होंने कथित तौर पर [[तमिल|तमिलों]] के पतन में योगदान दिया है। <ref name="tvb">{{Cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article193786.ece|title=Seeman calls for vote bank to protect Tamils|publisher=The New Indian Express|access-date=7 April 2015|archive-date=18 अप्रैल 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150418125809/http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article193786.ece|url-status=dead}}</ref> एनटीके ध्वज तमिल ईलम के ध्वज के समान है; इसका बाघ [[चोल राजवंश|चोलों]] और [[लिबरेशन टाइगर्स ऑफ़ तमिल ईलम|तमिल बाघों]] का प्रतीक भी है। यह झंडा ऐतिहासिक चोल राजधानी [[तंजावूर|तंजावुर]] में पेश किया गया था। <ref name="tamilnet"/> == नीतियों == === जल बंटवारा और रेत खनन === पार्टी ने [[कावेरी नदी]] और ऊपरी राज्यों के [[मुल्लापेरियार बांध|मुल्लापेरियार बांध के]] पानी में तमिलनाडु के हिस्से की मांग को लेकर कई प्रदर्शन शुरू किए हैं। <ref name="riv1">{{Cite web|url=http://ibnlive.in.com/news/popular-tamil-actor-seeman-among-400-arrested-following-protests-over-mullaperiyar/215259-37-64.html|title=Popular Tamil actor Seeman among 400 arrested following protests over Mullaperiyar|publisher=IBNLive|archive-url=https://archive.today/20141020110826/http://ibnlive.in.com/news/popular-tamil-actor-seeman-among-400-arrested-following-protests-over-mullaperiyar/215259-37-64.html|archive-date=20 October 2014|access-date=20 October 2014}}</ref> <ref name="riv2">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/declare-thanjavur-district-droughthit-seeman/article3819257.ece|title=Declare Thanjavur district drought-hit: Seeman|website=The Hindu|access-date=20 October 2014}}</ref> सीमन ने इस मुद्दे पर राजनीतिक उदासीनता और राज्य के नदी तलों में अवैध रेत खनन की आलोचना की है। <ref name="riv3">{{Cite web|url=http://www.frontline.in/static/html/fl2811/stories/20110603281101000.htm|title=Clean sweep|publisher=Frontline|access-date=20 October 2014}}</ref> <ref name="srivaik">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/nallakannu-seeman-arrested-near-srivaikuntam-reservoir/article7683268.ece|title=Nallakannu, Seeman arrested near Srivaikuntam reservoir|website=The Hindu|access-date=12 February 2016}}</ref> === एनएलसी निजीकरण === 2011 और 2012 के बीच, जब तमिलनाडु बिजली संकट के बीच में था, जिसके कारण अत्यधिक टैरिफ और औद्योगिक विफलता हुई, <ref name="pwc">{{Cite web|url=http://www.livemint.com/Politics/9TBREitNPMEgmBMUd7NaKN/Power-crisis-Dark-days-in-Tamil-Nadu.html|title=Power Crisis in Tamil Nadu|publisher=livemint|access-date=20 October 2014}}</ref> [[नैवेली लिग्नाइट कारपोरेशन लिमिटेड|नेवेली लिग्नाइट कॉर्पोरेशन]] ( [[नेयवेली|नेवेली]] में एक सरकारी स्वामित्व वाली कंपनी) के प्रबंधन ने निजी निवेशकों को स्टॉक बेचने पर विचार किया। इससे राज्य में अशांति फैल गई और एनएलसी कर्मचारियों ने केंद्र सरकार के फैसले के खिलाफ हड़ताल की। निगम पर अपने कर्मचारियों के साथ छेड़छाड़ करने और मामले को रफा-दफा करने का प्रयास करने का आरोप लगाया गया। <ref name="nlc1">{{Cite web|url=http://www.wsws.org/en/articles/2012/07/indi-j11.html|title=India: The lessons of the NLC betrayal|publisher=World Socialist Website|access-date=20 October 2014}}</ref> <ref name="nlc2">{{Cite web|url=http://www.business-standard.com/article/companies/nlc-workers-withdraw-strike-113071500837_1.html|title=NLC workers withdraw strike|publisher=Business standard|access-date=20 October 2014}}</ref> नाम तमिलर काची ने फैसले का विरोध किया, सीमन ने कहा कि तमिल हड़तालियों को गैर-तमिल प्रबंधन से भेदभाव का सामना करना पड़ रहा है। उन्होंने तमिलनाडु में बिजली की भारी कमी के दौरान अन्य भारतीय राज्यों में निवेश करने के लिए एनएलसी की भी आलोचना की। <ref name="nlc1"/> <ref name="nlc3">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/ban-on-all-sorts-of-stir-in-cuddalore-district/article4809359.ece|title=Ban on all sorts of stir in Cuddalore district|website=The Hindu|access-date=20 October 2014}}</ref> === कानून एवं व्यवस्था === सीमन ने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] - [[द्रविड़ मुन्नेत्र कड़गम|डीएमके]] गठबंधन के दौरान राज्य में कानून-व्यवस्था में गिरावट का हवाला दिया। <ref name="law1">{{Cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article397867.ece|title=Mercenary menace up: Seeman|publisher=New Indian Express|access-date=20 October 2014|archive-date=8 दिसंबर 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208052437/http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article397867.ece|url-status=dead}}</ref> चेन्नई में श्रीलंकाई पर्यटकों के एक समूह पर हमले में एनटीके की संलिप्तता से इनकार करते हुए उन्होंने कहा कि पार्टी किसी भी रूप में हिंसा से घृणा करती है और आचरण के सिद्धांतों का उल्लंघन करने वाले कैडरों को दंडित किया जाएगा। <ref name="law2">{{Cite web|url=http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/article480448.ece|title=Seeman condemns attacks on Lankan tourists|publisher=New Indian Express|access-date=20 October 2014|archive-date=8 दिसंबर 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208052646/http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/article480448.ece|url-status=dead}}</ref> === शरणार्थियों === नाम तमिलर काची ने भारत में शरण लेने वाले [[ईलम तमिल|श्रीलंकाई तमिलों]] की दुर्दशा और राज्य और केंद्र सरकारों द्वारा उनके उत्पीड़न पर प्रकाश डाला है। <ref name="refugees">{{Cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article328315.ece|title=TN: Eight Lankan refugees arrested|publisher=New Indian Express|access-date=20 October 2014|archive-date=8 दिसंबर 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208052743/http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article328315.ece|url-status=dead}}</ref> === मृत्युदंड का उन्मूलन === एनटीके ने मौत की सजा को कम करने और [[राजीव गाँधी की हत्या|राजीव गांधी की हत्या के]] दोषियों को रिहा करने का समर्थन किया है। सीमन ने कहा है कि पार्टी का रुख केवल तीन तमिलों को मौत की सजा तक सीमित नहीं था, बल्कि भारत में मौत की सजा को पूरी तरह से खत्म करने के लिए था। <ref name="ahimsa">{{Cite web|url=http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/article534189.ece|title='Land of Ahimsa should abolish death penalty'|publisher=New Indian Express|access-date=20 October 2014|archive-date=8 दिसंबर 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208052739/http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/article534189.ece|url-status=dead}}</ref> नाम तमिलर काची ने 10 साल से अधिक समय से जेल में बंद कैदियों की मानवीय रिहाई का भी आह्वान किया है। पार्टी ने तमिलनाडु में श्रीलंकाई तमिल शरणार्थी शिविरों को बंद करने का समर्थन किया, जिनमें कथित तौर पर कैदियों पर अत्याचार किया गया था। <ref name="release">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/release-persons-incarcerated-for-over-10-years-says-seeman/article7412645.ece|title=Release persons incarcerated for over 10 years, says Seeman|website=The Hindu|access-date=12 February 2016}}</ref> === कच्चाथीवू की पुनःप्राप्ति === सीमन इस बात पर ज़ोर देते हैं कि [[कच्चतीवु|कच्चाथीवू]] एक भारतीय द्वीप है, और दावा करते हैं कि इस द्वीप को [[श्रीलंका]] को सौंपना अवैध था। सीमन ने मछुआरों को हथियार देकर कचाथिवू पर दोबारा कब्ज़ा करने की धमकी दी, जिसके परिणामस्वरूप देशद्रोह का आरोप लगाया गया। <ref name="Katchatheevu">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=P8EGwK9sH1Y|title=Katchatheevu|publisher=Youtube|language=ta}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/sedition-case-against-seeman/article19382377.ece|title=Sedition case against Seeman|website=The Hindu}}</ref> === तमिलनाडु में तमिल शासन === सीमन ने कहा कि [[तमिल नाडु के मुख्यमंत्रियों की सूची|तमिलनाडु का मुख्यमंत्री]] [[तमिल]] होना चाहिए. <ref>{{Cite web|url=http://www.dinakaran.com/News_Detail.asp?Nid=305535|title=தமிழர்கள் தான் தமிழகத்தை ஆள வேண்டும்: சீமான்|publisher=Dinakaran|access-date=20 नवंबर 2023|archive-date=17 अक्तूबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221017220643/https://www.dinakaran.com/News_Detail.asp?Nid=305535|url-status=dead}}</ref> पार्टी के नारे के मुताबिक, सभी को तमिलनाडु में रहने का अधिकार है लेकिन केवल एक तमिल को ही मुख्यमंत्री के रूप में राज्य पर शासन करने का अधिकार है। <ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=cWJgkAPclBs|title=வாழும் உரிமை அனைவருக்கும் உண்டு - ஆளும் உரிமை எம் தமிழருக்கே - செந்தமிழன் சீமான் கொள்கை முழக்கம்|publisher=Youtube}}</ref> सीमैन के बयान की [[नस्लवाद|नस्लवादी]] कहकर आलोचना की गई और उन पर [[पहचान की राजनीति]] और जातीय विभाजन पैदा करने का आरोप लगाया गया। <ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/tamil-nationalists-dravidian-ideologues-locked-in-battle/article8325589.ece|title=Tamil nationalists, Dravidian ideologues locked in battle|website=The Hindu}}</ref> तमिल मीडिया ने पूछा, "तमिल कौन है? आप तमिल को कैसे परिभाषित करते हैं?" <ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ZJTDoYhah7U|title=Kelvikkenna Bathil, Exclusive Interview with NTK Seeman, Thanthi TV|publisher=Youtube}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=DsDwLXkPmas|title=Rajinikanth In Politics : Are Political Parties Afraid.?|publisher=Youtube}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=mv7u9z87U5I|title=Agni Paritchai with Seeman, Puthiya Thalaimurai TV|publisher=Youtube}}</ref> उनके बयान पर तमिल राष्ट्रवादियों की मिली-जुली प्रतिक्रिया थी। <ref>{{Cite news|url=https://tamil.oneindia.com/news/tamilnadu/director-ameer-says-cinema-image-not-only-help-rajini-kamal-brighten-politics-301691.html|title=ரஜினியும், விஷாலும்தான் நல்லவர்களா.. தமிழர்கள் நல்லவர்கள் இல்லையா.. அமீர் கேள்வி|date=25 January 2017|work=Oneindia|access-date=25 January 2017|language=ta}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.vikatan.com/news/tamilnadu/90805-tamilnadu-should-be-ruled-by-a-tamilan-bharathiraja.html|title=தமிழகத்தைத் தமிழன்தான் ஆள வேண்டும்- பாரதிராஜா திடீர் ஆவேசம்|date=25 January 2017|work=vikatan.com|access-date=25 January 2017|language=ta}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.maalaimalar.com/News/District/2017/01/09085224/1060989/Tamil-Nadu-will-run-tamilan-Sarath-Kumar-Speech.vpf|title=தமிழ்நாட்டை தமிழன் தான் ஆள வேண்டும்: சரத்குமார் பேச்சு|date=25 January 2017|work=www.maalaimalar.com|access-date=25 January 2017|language=ta|archive-date=4 मई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170504012808/http://www.maalaimalar.com/News/District/2017/01/09085224/1060989/Tamil-Nadu-will-run-tamilan-Sarath-Kumar-Speech.vpf|url-status=dead}}</ref> === प्रस्तावित चेन्नई-सलेम एक्सप्रेसवे === नाम तमिलर काची प्रस्तावित [[Chennai-Salem Expressway|चेन्नई-सलेम एक्सप्रेसवे]] परियोजना के खिलाफ है। पार्टी के अनुसार, यह परियोजना क्षेत्र की नाजुक पारिस्थितिकी के लिए एक आपदा होगी और खनन कंपनियों को कलरायण और सर्वरायण पहाड़ियों (एक्सप्रेसवे के प्रस्तावित पथ पर) में अवैध रूप से मूल्यवान खनिजों का खनन करने में सक्षम बनाएगी। परियोजना के कार्यान्वयन का विरोध कर रहे सीमन और उनके कार्यकर्ताओं को 18 जुलाई, 2018 को गिरफ्तार कर लिया गया <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/chennai-salem-green-corridor-project-seeman-arrested-for-violating-bail-terms/article24452312.ece|title=Chennai-Salem green corridor project: Seeman arrested for violating bail terms|website=[[The Hindu]]}}</ref> पार्टी ने मद्रास उच्च न्यायालय में एक रिट याचिका भी दायर की और अदालत ने परियोजना के लिए भूमि अधिग्रहण के सरकारी आदेश को रद्द कर दिया। <ref>{{Cite web|url=https://tamil.thehindu.com/tamilnadu/article26767561.ece|title=சென்னை - சேலம் 8 வழிச்சாலை திட்ட அரசாணை ரத்து; நிலம் கையகப்படுத்தியது செல்லாது: உயர் நீதிமன்றம் அதிரடி உத்தரவு}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == सन्दर्भ == <references/> [[श्रेणी:भारत के राजनीतिक दल]] [[श्रेणी:तमिल नाडु के राजनीतिक दल]] {{आधार}} q7426q1lpficox2j63veynbpmem5u1p पंज प्यारे 0 534161 6556135 6338369 2026-05-25T03:40:16Z अनुनाद सिंह 1634 6556135 wikitext text/x-wiki {{पंज प्यारे}} [[चित्र:Mural of Guru Gobind Singh being attended by the inaugural quintet of Panj Piare (Daya Singh, Dharam Singh, Sahib Singh, Mohkam Singh, Himmat Singh) from a Sikh Samadhi at Kot Fateh Khan.jpg|right|thumb|300px|एक चित्र जिसमें गुरु गोविन्द सिंह और पंच प्यारे ([[दया सिंह]], [[धरम सिंह]], [[साहिब सिंह]], [[मोहकाम सिंह]] और [[हिम्मत सिंह]]) प्रदर्शित हैं। ]] '''पंज प्यारे''' अथवा '''पाँच प्यारे''' ({{lang-pa|ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ}} , शाब्दिक अर्थ :'''पाँच प्यारे लोग'''), उन पाँच वीरों को कहते हैं जो [[गुरु गोविन्द सिंह]] के आह्वान पर [[धर्म]] की रक्षा के लिये अपना-अपना सिर कटवाने के लिये सहर्ष तैयार हुए थे और जिन्हें गुरुजी ने [[अमृत]] पिलाया था। पंच प्यारे ही सम्पूर्ण सिख समाज का सामूहिक प्रतिनिधित्व करते हैं। == पंज प्यारे चुनाव की कथा == ऐसा माना जाता है कि जब मुगल शासनकाल के दौरान जब बादशाह [[औरंगजेब]] का आतंक बढ़ता ही जा रहा था। तब उस समय [[सिख धर्म]] के [[गुरु गोबिन्द सिंह]] ने [[बैसाखी]] पर्व पर आनन्दपुर साहिब के विशाल मैदान में [[सिख संप्रदाय|सिख समुदाय]] को आमंतया और तख्त के पीछे एक तम्बू लगाया गया। उस समय गुरु गोबिन्द सिंह के दायें हाथ में नंगी [[तलवार]] चमक रही थी। गोबिन्द सिंह नंगी तलवार लिए मंच पर पहुँचे और उन्होंने ऐलान किया- मुझे एक आदमी का सिर चाहिए। क्या आप में से कोई अपना सिर दे सकता है? यह सुनते ही वहाँ मौजूद सभी सिख आश्चर्यचकित रह गए और सन्नाटा छा गया। उसी समय दयासिंह (पूर्वनाम- दयाराम) नामक एक व्यक्ति आगे आया जो लाहौर निवासी था और बोला- आप मेरा सिर ले सकते हैं। गुरुदेव उसे पास ही बनाए गए तम्बू में ले गए। कुछ देर बाद तम्बू से खून की धारा निकलती दिखाई दी। तंबू से निकलते खून को देखकर पंडाल में सन्नाटा छा गया। गुरु गोबिन्द सिंह तंबू से बाहर आए, नंगी तलवार से ताजा खून टपक रहा था। उन्होंने फिर ऐलान किया- मुझे एक और सिर चाहिए। मेरी तलवार अभी प्यासी है। इस बार धर्मदास (उर्फ़ धरम सिंह) आगे आये जो [[मेरठ]] जिले के सैफपुर करमचंदपुर([[हस्तिनापुर]] के पास) गाँव के निवासी थे। यह जाति से जाट थे। गुरुसाहिब उन्हें भी तम्बू में ले गए और पहले की तरह इस बार भी थोड़ी देर में खून की धारा बाहर निकलने लगी। बाहर आकर गुरु गोबिन्द सिंह ने अपनी तलवार की प्यास बुझाने के लिए एक और व्यक्ति के सिर की माँग की। इस बार जगन्नाथ पुरी के हिम्मत राय (उर्फ़ हिम्मत सिंह) खड़े हुए। गुरुजी उन्हें भी तम्बू में ले गए और फिर से तम्बू से खून धारा बाहर आने लगी। गुरुसाहिब पुनः बाहर आए और एक और सिर की माँग की तब द्वारका के युवक मोहकम चन्द (उर्फ़ मोहकम सिंह) आगे आए। इसी तरह पाँचवी बार फिर गुरुसाहिब द्वारा सिर माँगने पर बीदर निवासी साहिब चन्द सिर देने के लिए आगे आये। मैदान में इतने सिक्खों के होने के बाद भी वहाँ सन्नाटा पसर गया, सभी एक-दूसरे का मुँह देख रहे थे। किसी को कुछ समझ नहीं आ रहा था। तभी तम्बू से गुरु गोबिन्द सिंह जी केसरिया बाणा पहने पाँच सिक्ख खालसा के साथ बाहर आए। पाँचों नौजवान वही थे जिनके सिर के लिए गोबिन्द सिंह तम्बू में ले गए थे। गुरुसाहिब और पाँचों नौजवान मंच पर आए, गुरुसाहिब तख्त पर बैठ गए। पाँचों नौजवानों ने कहा गुरुसाहिब हमारे सिर काटने के लिए हमें तम्बू में नहीं ले गए थे बल्कि वह हमारी परीक्षा थी। तब गुरुसाहिब ने वहाँ उपस्थित सिक्खों से कहा आज से ये पाँचों मेरे पंज प्यारे हैं। इस तरह सिख धर्म को पंज प्यारे मिले जिन्होंने बाद में अपनी निष्ठा और समर्पण भाव से खालसा पंथ का जन्म दिया।ऐसे मिले सिख धर्म को पंज प्यारे... गुरु गोविंद सिंह द्वारा बनाए गए पंज प्यारे में से एक भाई धर्म सिंह जी के वंशज आज भी हमारे बीच मौजूद है। जिला मेरठ के हस्तिनापुर के पास एक जाट परिवार से हैं। उनका नाम है भाई गुरप्रीत सिंह ।वे सदा ही समाज सेवा में लगे रहते हैं। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें&nbsp;भी&nbsp;देखें== * [[खालसा]] * [[गुरु गोविन्द सिंह]] {{सिख धर्म}} [[श्रेणी:सिख धर्म का इतिहास]] mpjey3bj296saoy0yxxo987thyuvmyp 6556136 6556135 2026-05-25T03:44:41Z अनुनाद सिंह 1634 6556136 wikitext text/x-wiki {{पंज प्यारे}} [[चित्र:Mural of Guru Gobind Singh being attended by the inaugural quintet of Panj Piare (Daya Singh, Dharam Singh, Sahib Singh, Mohkam Singh, Himmat Singh) from a Sikh Samadhi at Kot Fateh Khan.jpg|right|thumb|300px|एक चित्र जिसमें गुरु गोविन्द सिंह और पंच प्यारे ([[भाई दया सिंह]], [[भाई धरम सिंह]], [[भाई साहिब सिंह]], [[भाई मोहकाम सिंह]] और [[भाई हिम्मत सिंह]]) दिख रहे हैं। ]] '''पंज प्यारे''' अथवा '''पाँच प्यारे''' ({{lang-pa|ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ}} , शाब्दिक अर्थ :'''पाँच प्यारे लोग'''), उन पाँच वीरों को कहते हैं जो [[गुरु गोविन्द सिंह]] के आह्वान पर [[धर्म]] की रक्षा के लिये अपना-अपना सिर कटवाने के लिये सहर्ष तैयार हुए थे और जिन्हें गुरुजी ने [[अमृत]] पिलाया था। पंच प्यारे ही सम्पूर्ण [[सिख|सिख समाज]] का सामूहिक प्रतिनिधित्व करते हैं। == पंज प्यारे चुनाव की कथा == ऐसा माना जाता है कि जब मुगल शासनकाल के दौरान जब बादशाह [[औरंगजेब]] का आतंक बढ़ता ही जा रहा था। तब उस समय [[सिख धर्म]] के [[गुरु गोबिन्द सिंह]] ने [[बैसाखी]] पर्व पर आनन्दपुर साहिब के विशाल मैदान में [[सिख संप्रदाय|सिख समुदाय]] को आमंतया और तख्त के पीछे एक तम्बू लगाया गया। उस समय गुरु गोबिन्द सिंह के दायें हाथ में नंगी [[तलवार]] चमक रही थी। गोबिन्द सिंह नंगी तलवार लिए मंच पर पहुँचे और उन्होंने ऐलान किया- मुझे एक आदमी का सिर चाहिए। क्या आप में से कोई अपना सिर दे सकता है? यह सुनते ही वहाँ मौजूद सभी सिख आश्चर्यचकित रह गए और सन्नाटा छा गया। उसी समय दयासिंह (पूर्वनाम- दयाराम) नामक एक व्यक्ति आगे आया जो लाहौर निवासी था और बोला- आप मेरा सिर ले सकते हैं। गुरुदेव उसे पास ही बनाए गए तम्बू में ले गए। कुछ देर बाद तम्बू से खून की धारा निकलती दिखाई दी। तंबू से निकलते खून को देखकर पंडाल में सन्नाटा छा गया। गुरु गोबिन्द सिंह तंबू से बाहर आए, नंगी तलवार से ताजा खून टपक रहा था। उन्होंने फिर ऐलान किया- मुझे एक और सिर चाहिए। मेरी तलवार अभी प्यासी है। इस बार धर्मदास (उर्फ़ धरम सिंह) आगे आये जो [[मेरठ]] जिले के सैफपुर करमचंदपुर([[हस्तिनापुर]] के पास) गाँव के निवासी थे। यह जाति से जाट थे। गुरुसाहिब उन्हें भी तम्बू में ले गए और पहले की तरह इस बार भी थोड़ी देर में खून की धारा बाहर निकलने लगी। बाहर आकर गुरु गोबिन्द सिंह ने अपनी तलवार की प्यास बुझाने के लिए एक और व्यक्ति के सिर की माँग की। इस बार जगन्नाथ पुरी के हिम्मत राय (उर्फ़ हिम्मत सिंह) खड़े हुए। गुरुजी उन्हें भी तम्बू में ले गए और फिर से तम्बू से खून धारा बाहर आने लगी। गुरुसाहिब पुनः बाहर आए और एक और सिर की माँग की तब द्वारका के युवक मोहकम चन्द (उर्फ़ मोहकम सिंह) आगे आए। इसी तरह पाँचवी बार फिर गुरुसाहिब द्वारा सिर माँगने पर बीदर निवासी साहिब चन्द सिर देने के लिए आगे आये। मैदान में इतने सिक्खों के होने के बाद भी वहाँ सन्नाटा पसर गया, सभी एक-दूसरे का मुँह देख रहे थे। किसी को कुछ समझ नहीं आ रहा था। तभी तम्बू से गुरु गोबिन्द सिंह जी केसरिया बाणा पहने पाँच सिक्ख खालसा के साथ बाहर आए। पाँचों नौजवान वही थे जिनके सिर के लिए गोबिन्द सिंह तम्बू में ले गए थे। गुरुसाहिब और पाँचों नौजवान मंच पर आए, गुरुसाहिब तख्त पर बैठ गए। पाँचों नौजवानों ने कहा गुरुसाहिब हमारे सिर काटने के लिए हमें तम्बू में नहीं ले गए थे बल्कि वह हमारी परीक्षा थी। तब गुरुसाहिब ने वहाँ उपस्थित सिक्खों से कहा आज से ये पाँचों मेरे पंज प्यारे हैं। इस तरह सिख धर्म को पंज प्यारे मिले जिन्होंने बाद में अपनी निष्ठा और समर्पण भाव से खालसा पंथ का जन्म दिया।ऐसे मिले सिख धर्म को पंज प्यारे... गुरु गोविंद सिंह द्वारा बनाए गए पंज प्यारे में से एक भाई धर्म सिंह जी के वंशज आज भी हमारे बीच मौजूद है। जिला मेरठ के हस्तिनापुर के पास एक जाट परिवार से हैं। उनका नाम है भाई गुरप्रीत सिंह ।वे सदा ही समाज सेवा में लगे रहते हैं। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें&nbsp;भी&nbsp;देखें== * [[खालसा]] * [[गुरु गोविन्द सिंह]] {{सिख धर्म}} [[श्रेणी:सिख धर्म का इतिहास]] 6ay0yoicmc0kbylnp295es90o6kw2ke घनश्याम तिवाड़ी 0 535321 6556185 6122711 2026-05-25T06:51:34Z ~2026-31185-58 926723 /* */ 6556185 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = | name = घनश्याम तिवाड़ी | native_name = | native_name_lang = | honorific-suffix = | image = Ghanshyam Tiwari.jpg | imagesize = | smallimage = <!--If this is specified, "image" should not be.--> | alt = | caption = घनश्याम तिवाड़ी | order = | office = [[सांसद]], [[राज्यसभा]] | constituency = [[राजस्थान]] | term_start = जुलाई 2022 | term_end = | alongside = <!--For two or more people serving in the same position from the same district. (e.g. United States Senators.)--> | majority = | succeeding = <!--For President-elect or equivalent--> | predecessor = | successor = | prior_term = | birth_date = {{Birthdate and age|1947|12|19}} | birth_place = खूड़, [[सीकर]] | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --> | residence = श्यामनगर, [[जयपुर]] | nationality = भारतीय | ethnicity = | citizenship = भारत | religion = | spouse = पुष्पा तिवाड़ी | partner = | children = 2 पुत्र | parents = सुवा लाल तिवाड़ी (पिता) | relations = | callsign = | awards = | signature = | website = http://www.myvahini.com | footnotes = }} '''घनश्याम तिवाड़ी''' (जन्म 19 दिसंबर 1947) एक [[भारतीय]] राजनीतिज्ञ तथा वे वर्तमान में [[राजस्थान]] से [[राज्यसभा]] के [[सांसद]] हैं। वे 2013 और 2018 के बीच राजस्थान के [[सांगानेर]] निर्वाचन क्षेत्र के [[विधायक]] रहे हैं। तिवाड़ी [[भारतीय जनता पार्टी]] के सदस्य हैं। 6 बार के विधायक '''तिवाड़ी''' एक ही निर्वाचन क्षेत्र से लगातार तीन बार चुनाव जीते। 2022 के राज्यसभा चुनावों में बीजेपी के प्रत्याशी के तौर पर ये देश के उच्च सदन राज्यसभा में पहुंचे हैं। वह [[राजस्थान]] के प्रमुख नेताओं में से एक हैं जिन्होंने [[भारतीय जनता पार्टी]] की स्थापना में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई है। [[राजस्थान]] में [[भारतीय जनता पार्टी]] की सरकार (2003 से 2008) में वे [[शिक्षा मंत्री]] रहे। उनकी धर्मपत्नी का नाम श्रीमती पुष्पा तिवाड़ी हैं। इनके बड़े पुत्र का नाम आशीष तिवाड़ी है ये राज्यसभा मै उपसभापति भी रहे है <references group="1" /> == सन्दर्भ == [https://firstbharat.in/rajyasabha-sansad-ghanshyam-tiwari-wife-pushpa-tiwari-money-management-story सांसद बने घनश्याम तिवाड़ी से ज्यादा रुपए तो उनकी पत्नी कमाती है, मनी मैनेजमेंट में तीन गुना भारी]{{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ== * [https://web.archive.org/web/20131005025722/http://www.rajassembly.nic.in/MembersPage.asp?DivNo=56 13वीं राजस्थान विधान सभा पृष्ठ पर उनकी प्रोफाइल] [[श्रेणी:1947 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:राजस्थान से राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:भारतीय जनता पार्टी के राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:राजस्थान के विधायक]] [[श्रेणी:जयपुर के लोग]] snm1xi5g9ajhrhd1p2c2zzk5sdbsxez श्री माधोपुर 0 538086 6556103 6555585 2026-05-25T01:32:29Z AMAN KUMAR 911487 [[विशेष:योगदान/चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] ([[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|वार्ता]]) के अवतरण 6553782 पर पुनर्स्थापित : पूर्ववत किया 6556103 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = श्री माधोपुर | other_name = Sri Madhopur | image = | image_caption = | pushpin_label = श्री माधोपुर | pushpin_map = India Rajasthan | coordinates = {{coord|27.47|75.60|display=inline, title}} | pushpin_map_caption = राजस्थान में स्थिति | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] | subdivision_name1 = [[राजस्थान]] | subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name2 = [[सीकर]] | established_date = | founder = खुशाली राम बोहरा | named_for = [[माधो सिंह प्रथम|सवाई माधो सिंह]] | elevation_m = | population_total = 31366 | population_as_of = 2011 | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = प्रचलित | demographics1_info1 = [[हिन्दी]], [[मारवाड़ी भाषा|मारवाड़ी]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामस]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[पिनकोड]] | postal_code = 332715 | area_code_type = दूरभाष कोड | area_code = | registration_plate = RJ-23 | website = {{URL|https://www.shrimadhopur.com}} | official_name = Sri Madhopur }} '''श्रीमाधोपुर''' (Shrimadhopur) [[भारत]] के [[राजस्थान]] राज्य के [[सीकर ज़िले|सीकर]] जिले में स्थित एक नगर व [[नगरपालिका]] है। यह इसी नाम की [[तहसील]] का मुख्यालय भी है। इसकी स्थापना 18 अप्रैल 1790 को हुई और इसका नाम [[माधो सिंह प्रथम|सवाई माधो सिंह]] पर रखा गया। यह अपने मन्दिरों के लिए प्रसिद्ध हुआ था।<ref>"[https://books.google.com/books?id=0LU7DwAAQBAJ Lonely Planet Rajasthan, Delhi & Agra]," Michael Benanav, Abigail Blasi, Lindsay Brown, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012332</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=9TuZDwAAQBAJ Berlitz Pocket Guide Rajasthan]," Insight Guides, Apa Publications (UK) Limited, 2019, ISBN 9781785731990</ref> == विवरण == इस शहर को जयपुर के राजा मान सिंह जी के दिवान साहब श्री कुशाली राम जी बोहरा द्वारा बसाया गया था। इस शहर की बसावट जयपुर शहर के समान है। इस शहर में अनगिनत मंदिर बावडिया, कुए, धर्मशालाए है। श्रीमाधोपुर में 35 वार्ड है । यह शहर [[जयपुर]] और [[झुंझुनू]] के बीच स्थित है। यह अपनी अनाज मण्डी, मार्बल उधोग ,जौ व्यापार , बर्तन व्यापार , हवेलियों और कपड़ा व खादी व्यापार की दृष्टी से अति महत्वपूर्ण है। श्रीमाधोपुर तहसील सीकर जिले की सबसे बड़ी तहसील है । इस शहर की बसावट जयपुर शहर के समान है । इस शहर में प्राचीन काल में निर्मित कई दर्शनीय स्थल है। यह बहुत तेजी से विकसित होता हुआ शहर है । [[पिलानी]]-[[जयपुर]] न्यू एक्सप्रेसवे श्रीमाधोपुर से होकर गुजरता है । निकट के ही कई कस्बे जैसे [[खंडेला]], [[रींगस]], [[नीम का थाना]], अजीतगढ, मऊ, मूंडरू, [[खेजरोली]] , [[पलसाना]] और कई गावों के लाखों लोग रोजगार और अन्य सुविधाओं के लिए श्रीमाधोपुर शहर पर आश्रित हैं। == भौगोलिक स्थिति == श्रीमाधोपुर उत्तरी अक्षांश 27°28′ एवं पूर्वी देशान्तर 75°36′ पर स्थित है। श्रीमाधोपुर राष्ट्रीय [[राष्ट्रीय राजमार्ग ११ (भारत)|राजमार्ग ११]] से 12 किमी दूरी पर स्थित है। नजदिकी रेलवे स्टेशन श्रीमाधोपुर है और नजदीकी हवाई अड्डा जयपुर का सांगानेर हवाई अड्डा है। यह राजकीय राजधानी नगर जयपुर से 75 किमी दूरी पर स्थित है और राष्ट्रीय राजधानी दिल्ली से 217 किमी दूरी पर स्थित है। == जनसांख्यिकी == 2011 की जनगणना के अनुसार श्रीमाधोपुर तहसील की कुल जनसंख्या 5,83,564 है। श्रीमाधोपुर शहर की जनसंख्या 31366 है । जिसमे पुरुष 53% एवं महिलाएँ 47% हैं। श्री माधोपुर की साक्षरता दर 87% है जो राष्ट्रीय औसत 59.5% से अधिक है जिसमें पुरुष साक्षरता 91% एवं महिला साक्षरता 76% है। श्रीमाधोपुर में कुल जनसंख्या का 16% लोग 6 वर्ष से कम आयु के बच्चे हैं। श्रीमाधोपुर तहसील, राज्य का दसवां सबसे बड़ा तहसील है। श्रीमाधोपुर शहर में 35 वार्ड हैं जिनमे से वार्ड नंबर 22,24,01 सबसे बड़े है।<ref>{{GR|India}}</ref> ==तहसील के मुख्य कस्बे== * [[मूंडरू]] - यह छोटा सा कस्बा अजीतगढ़ और मऊ गांव के करीब है। यह कस्बा SH 37 पर स्थित है। * [[अजीतगढ़]] - यह छोटा सा कस्बा [[नीमकाथाना|नीम का थाना]] और [[जयपुर]] के बीच में आता है। यह कस्बा SH 37 पर पड़ता है। ==परिवहन== शहर को राजस्थान सरकार के तत्कालीन मंत्री दीपेन्द्र सिंह शेखावत के प्रयासों द्वारा RSRTC डिपो बनाया गया था । पिलानी और जयपुर के बीच स्थित होने के कारण शहर से कई लोक परिवहन बसें निकलती है । शहर का रेलवे स्टेशन भी जिले के सबसे बड़े रेलवे स्टेशनो में से एक है। शहर मे औटो रिक्शा परिवहन का अहम साधन है। शहर से RSRTC की बसें [[जयपुर]], [[नई दिल्ली]], [[चण्डीगढ़|चंडीगढ़]], [[झुन्झुनू|झुंझुनू]], [[हरिद्वार]], [[इन्दौर|इंदौर]], [[सीकर]], [[जोधपुर]], [[अजमेर]], [[कोटा]] के लिये जाती है , अन्य शहरों व कस्बों के लिये लोक परिवहन बसें उपलब्ध है। श्रीमाधोपुर शहर से राजस्थान के हर शहर व कस्बे के लिए डायरेक्ट बसें उपलब्ध है । ==शिक्षा== शहर में अनेक सरकारी एवं गैर सरकारी शिक्षा संस्थान है जोकि आरबीएसई तथा सीबीएसई व पंडित दीनदयाल उपाध्याय विश्वविद्यालय सीकर से मान्यता प्राप्त है शहर में एक राजकीय संस्कृत कॉलेज तथा एक राजकीय महिला कॉलेज स्थित है. पड़ोस के गांव होल्याकाबास में स्थापित राजकीय उच्च माध्यमिक विद्यालय को ग्रामवासियों एवं राजकीय सहयोग से तत्कालीन प्रधानाचार्य विनोद कुमार शर्मा ने नई ऊँचाइयां दीं. ==औधोगिक क्षेत्र== शहर के जालपाली इलाके में RIICO में [[संगमरमर|मार्बल]], [[ग्रेनाइट]],[[इस्पात|स्टील]],[[लोहा|लोहे]],[[सीमेंट]] की कई फैक्ट्रीयाँ है। शहर का औधोगिक क्षेत्र काफी बड़े इलाके में फैला है । [[श्री माधोपुर|श्रीमाधोपुर]] शहर से लगभग 10 किमी दूर स्थित तत्कालीन राजस्थान विधानसभा अध्यक्ष श्री दीपेन्द्र सिंह शेखावत के प्रयासों द्वारा मऊ गांव तक औधोगिक क्षेत्र को बढाया गया है । इस शहर मे बहुत सी बड़ी-बड़ी फैक्ट्री हैं। यह शहर सीमेंट , मार्बल , कोटास्टोन , लोहा इत्यादी के लिये बहुत प्रसिद्ध है । ==शहर में मनोरंजन के साधन== ===पार्क=== *नगर पालिका पार्क (कोर्ट रोड़) *रेलवे स्टेशन पार्क (रेलवे स्टेशन) *नेहरू पार्क === कर्षि फार्म === *श्रीमाधोपुर के बाहरी इलाके में कुछ कर्षि फार्म भी है जिनमे प्रमुख * मंगलम कर्षि फार्म जो कि नाडा की जोहरी के पास पड़ता है * सैनी कर्षि फार्म * एम डी टीसी कर्षि फार्म प्रमुख हैं * इनमे से मंगलम कर्षि फार्म का संचालन हांसपुर के निवासी ताराचंद सैनी के द्वारा किया जा रहा है ===स्टेडियम=== *श्रीमाधोपुर शहर क्रिकेट स्टेडियम (कचियागढ़ कॉलोनी) तत्कालीन राजस्थान विधानसभा अध्यक्ष श्री दीपेन्द्र सिंह शेखावत के प्रयासों से दो करोड़ की लागत से स्थापित, परंतु अब देखरेख के अभाव में अपनी बदहाली के आंसू बहा रहा है. *स्पोर्ट्स थ्रोन क्रिकेट अकेडमी एण्ड स्टेडियम (श्रीमाधोपुर) *बालाजी स्टेडियम खेल गॉव डेरावाली कोटड़ी (श्रीमाधोपुर) पूर्व सैनिक बिरजू सिंह सामोता द्वारा स्थापित एवं संचालित , ग्रामवासियों के सहयोग से विकसित ===खेल=== *राधेश्याम बिजारनियां बास्केटबॉल अकेडमी *टाईक्वांडो अकेडमी *कराटे अकेडमी ===अन्य=== *सिंगिंग अकेडमी *डांस अकेडमी *गुरुकृपा म्यूज़िक अकेडमी व कई अन्य डांस,सिंगिंग अकेडमी ===सिनेमा हॉल === शहर में एक मीनाक्षी सिनेमा हॉल था जो अब बंद हो गया है। ==पर्यटन स्थल== शहर में मुख्य रूप से हवेली और मंदिर मुख्य पर्यटन स्थल है । शहर में कई मन्दिर बहुत प्राचीन है जो शहर की स्थापना के समय बनवाए गये थे। इन में कुछ मुख्य मंदिर है- * प्राचीन बावड़ी * प्राचीन जैन मंदिर * श्री गोपीनाथ मंदिर * पोलादास हनुमान मंदिर * पंजाबी मंदिर * प्राचीन शिव मंदिर (चौपाड़ बाज़ार) * जानकी मंदिर * गणेश मन्दिर * प्राचीन बालाजी मंदिर (चौपड़ बाज़ार) ===तहसील में मुख्य पर्यटन स्थल=== * अविनाशी धाम (सांवलपुरा तंवरान) में ध्वजाबंद जी महाराज का मंदिर है। यहां हर वर्ष धुलंडी से दूसरे दिन बहुत बड़े मेले का आयोजन होता है। * अजीतगढ़- यह एक नगरपालिका क्षेत्र है। यहां चौकोर एवम विशालकाय पत्थरों से बनी आकर्षक पहाड़ी है जिस पर पच्चीस पापड़ा मंदिर है तथा इस पहाड़ी के नीचे हाथीदेह-बुर्जा की ढाणी रोड़ पर श्री सांई मंदिर स्थित है। अजीतगढ़ कृषि उपकरणों के लिए भारतवर्ष में जाना जाता है जिनमें मुख्यतः थ्रेसर, हल, बिजाई मशीन इत्यादि हैं। * मूंडरू - यहां प्राचीन श्री श्याम मंदिर है। यहां एक कछुए जैसे आकार की पहाड़ी है जिस पर हनुमान मंदिर अवस्थित है। * जालपाली धाम - यह लोगों की आस्था का केंद्र है। * जांट बाबाजी - यहां जांट (खेजड़ी) के पेड़ की पूजा की जाती है तथा छोटे बच्चों के जात-जडूले उतारे जाते हैं। * सुराणी धाम - यहां उत्तर भारत का प्रसिद्ध सूर्यमंदिर है जहां बाबा फकड़नाथ जी महाराज का आश्रम है। * मनसा माता मन्दिर - यह अरनियाँ गाँव के कृषि विज्ञान केन्द्र के पास मूंडरु-रींगस-खाटूश्यामजी रोड पर बना अति प्राचीन भव्य मन्दिर है, जहाँ धर्म-कर्म की मनसा से आये श्रद्धालुओं की इच्छाऐं मनसा माँ पूर्ण करती हैँ। वर्ष में चैत्र और अश्विन माह की नवमी को विशाल मेले का आयोजन होता है। == इन्हें भी देखें == * [[सीकर ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राजस्थान के शहर]] [[श्रेणी:नीमकाथाना ज़िला]] [[श्रेणी:नीमकाथाना ज़िले के नगर]] ciy6xwnm4r4lyhy3kunxm742exy23au 6556104 6556103 2026-05-25T01:33:10Z AMAN KUMAR 911487 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:सीकर ज़िले के नगर]] जोड़ी 6556104 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = श्री माधोपुर | other_name = Sri Madhopur | image = | image_caption = | pushpin_label = श्री माधोपुर | pushpin_map = India Rajasthan | coordinates = {{coord|27.47|75.60|display=inline, title}} | pushpin_map_caption = राजस्थान में स्थिति | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] | subdivision_name1 = [[राजस्थान]] | subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name2 = [[सीकर]] | established_date = | founder = खुशाली राम बोहरा | named_for = [[माधो सिंह प्रथम|सवाई माधो सिंह]] | elevation_m = | population_total = 31366 | population_as_of = 2011 | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = प्रचलित | demographics1_info1 = [[हिन्दी]], [[मारवाड़ी भाषा|मारवाड़ी]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामस]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[पिनकोड]] | postal_code = 332715 | area_code_type = दूरभाष कोड | area_code = | registration_plate = RJ-23 | website = {{URL|https://www.shrimadhopur.com}} | official_name = Sri Madhopur }} '''श्रीमाधोपुर''' (Shrimadhopur) [[भारत]] के [[राजस्थान]] राज्य के [[सीकर ज़िले|सीकर]] जिले में स्थित एक नगर व [[नगरपालिका]] है। यह इसी नाम की [[तहसील]] का मुख्यालय भी है। इसकी स्थापना 18 अप्रैल 1790 को हुई और इसका नाम [[माधो सिंह प्रथम|सवाई माधो सिंह]] पर रखा गया। यह अपने मन्दिरों के लिए प्रसिद्ध हुआ था।<ref>"[https://books.google.com/books?id=0LU7DwAAQBAJ Lonely Planet Rajasthan, Delhi & Agra]," Michael Benanav, Abigail Blasi, Lindsay Brown, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012332</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=9TuZDwAAQBAJ Berlitz Pocket Guide Rajasthan]," Insight Guides, Apa Publications (UK) Limited, 2019, ISBN 9781785731990</ref> == विवरण == इस शहर को जयपुर के राजा मान सिंह जी के दिवान साहब श्री कुशाली राम जी बोहरा द्वारा बसाया गया था। इस शहर की बसावट जयपुर शहर के समान है। इस शहर में अनगिनत मंदिर बावडिया, कुए, धर्मशालाए है। श्रीमाधोपुर में 35 वार्ड है । यह शहर [[जयपुर]] और [[झुंझुनू]] के बीच स्थित है। यह अपनी अनाज मण्डी, मार्बल उधोग ,जौ व्यापार , बर्तन व्यापार , हवेलियों और कपड़ा व खादी व्यापार की दृष्टी से अति महत्वपूर्ण है। श्रीमाधोपुर तहसील सीकर जिले की सबसे बड़ी तहसील है । इस शहर की बसावट जयपुर शहर के समान है । इस शहर में प्राचीन काल में निर्मित कई दर्शनीय स्थल है। यह बहुत तेजी से विकसित होता हुआ शहर है । [[पिलानी]]-[[जयपुर]] न्यू एक्सप्रेसवे श्रीमाधोपुर से होकर गुजरता है । निकट के ही कई कस्बे जैसे [[खंडेला]], [[रींगस]], [[नीम का थाना]], अजीतगढ, मऊ, मूंडरू, [[खेजरोली]] , [[पलसाना]] और कई गावों के लाखों लोग रोजगार और अन्य सुविधाओं के लिए श्रीमाधोपुर शहर पर आश्रित हैं। == भौगोलिक स्थिति == श्रीमाधोपुर उत्तरी अक्षांश 27°28′ एवं पूर्वी देशान्तर 75°36′ पर स्थित है। श्रीमाधोपुर राष्ट्रीय [[राष्ट्रीय राजमार्ग ११ (भारत)|राजमार्ग ११]] से 12 किमी दूरी पर स्थित है। नजदिकी रेलवे स्टेशन श्रीमाधोपुर है और नजदीकी हवाई अड्डा जयपुर का सांगानेर हवाई अड्डा है। यह राजकीय राजधानी नगर जयपुर से 75 किमी दूरी पर स्थित है और राष्ट्रीय राजधानी दिल्ली से 217 किमी दूरी पर स्थित है। == जनसांख्यिकी == 2011 की जनगणना के अनुसार श्रीमाधोपुर तहसील की कुल जनसंख्या 5,83,564 है। श्रीमाधोपुर शहर की जनसंख्या 31366 है । जिसमे पुरुष 53% एवं महिलाएँ 47% हैं। श्री माधोपुर की साक्षरता दर 87% है जो राष्ट्रीय औसत 59.5% से अधिक है जिसमें पुरुष साक्षरता 91% एवं महिला साक्षरता 76% है। श्रीमाधोपुर में कुल जनसंख्या का 16% लोग 6 वर्ष से कम आयु के बच्चे हैं। श्रीमाधोपुर तहसील, राज्य का दसवां सबसे बड़ा तहसील है। श्रीमाधोपुर शहर में 35 वार्ड हैं जिनमे से वार्ड नंबर 22,24,01 सबसे बड़े है।<ref>{{GR|India}}</ref> ==तहसील के मुख्य कस्बे== * [[मूंडरू]] - यह छोटा सा कस्बा अजीतगढ़ और मऊ गांव के करीब है। यह कस्बा SH 37 पर स्थित है। * [[अजीतगढ़]] - यह छोटा सा कस्बा [[नीमकाथाना|नीम का थाना]] और [[जयपुर]] के बीच में आता है। यह कस्बा SH 37 पर पड़ता है। ==परिवहन== शहर को राजस्थान सरकार के तत्कालीन मंत्री दीपेन्द्र सिंह शेखावत के प्रयासों द्वारा RSRTC डिपो बनाया गया था । पिलानी और जयपुर के बीच स्थित होने के कारण शहर से कई लोक परिवहन बसें निकलती है । शहर का रेलवे स्टेशन भी जिले के सबसे बड़े रेलवे स्टेशनो में से एक है। शहर मे औटो रिक्शा परिवहन का अहम साधन है। शहर से RSRTC की बसें [[जयपुर]], [[नई दिल्ली]], [[चण्डीगढ़|चंडीगढ़]], [[झुन्झुनू|झुंझुनू]], [[हरिद्वार]], [[इन्दौर|इंदौर]], [[सीकर]], [[जोधपुर]], [[अजमेर]], [[कोटा]] के लिये जाती है , अन्य शहरों व कस्बों के लिये लोक परिवहन बसें उपलब्ध है। श्रीमाधोपुर शहर से राजस्थान के हर शहर व कस्बे के लिए डायरेक्ट बसें उपलब्ध है । ==शिक्षा== शहर में अनेक सरकारी एवं गैर सरकारी शिक्षा संस्थान है जोकि आरबीएसई तथा सीबीएसई व पंडित दीनदयाल उपाध्याय विश्वविद्यालय सीकर से मान्यता प्राप्त है शहर में एक राजकीय संस्कृत कॉलेज तथा एक राजकीय महिला कॉलेज स्थित है. पड़ोस के गांव होल्याकाबास में स्थापित राजकीय उच्च माध्यमिक विद्यालय को ग्रामवासियों एवं राजकीय सहयोग से तत्कालीन प्रधानाचार्य विनोद कुमार शर्मा ने नई ऊँचाइयां दीं. ==औधोगिक क्षेत्र== शहर के जालपाली इलाके में RIICO में [[संगमरमर|मार्बल]], [[ग्रेनाइट]],[[इस्पात|स्टील]],[[लोहा|लोहे]],[[सीमेंट]] की कई फैक्ट्रीयाँ है। शहर का औधोगिक क्षेत्र काफी बड़े इलाके में फैला है । [[श्री माधोपुर|श्रीमाधोपुर]] शहर से लगभग 10 किमी दूर स्थित तत्कालीन राजस्थान विधानसभा अध्यक्ष श्री दीपेन्द्र सिंह शेखावत के प्रयासों द्वारा मऊ गांव तक औधोगिक क्षेत्र को बढाया गया है । इस शहर मे बहुत सी बड़ी-बड़ी फैक्ट्री हैं। यह शहर सीमेंट , मार्बल , कोटास्टोन , लोहा इत्यादी के लिये बहुत प्रसिद्ध है । ==शहर में मनोरंजन के साधन== ===पार्क=== *नगर पालिका पार्क (कोर्ट रोड़) *रेलवे स्टेशन पार्क (रेलवे स्टेशन) *नेहरू पार्क === कर्षि फार्म === *श्रीमाधोपुर के बाहरी इलाके में कुछ कर्षि फार्म भी है जिनमे प्रमुख * मंगलम कर्षि फार्म जो कि नाडा की जोहरी के पास पड़ता है * सैनी कर्षि फार्म * एम डी टीसी कर्षि फार्म प्रमुख हैं * इनमे से मंगलम कर्षि फार्म का संचालन हांसपुर के निवासी ताराचंद सैनी के द्वारा किया जा रहा है ===स्टेडियम=== *श्रीमाधोपुर शहर क्रिकेट स्टेडियम (कचियागढ़ कॉलोनी) तत्कालीन राजस्थान विधानसभा अध्यक्ष श्री दीपेन्द्र सिंह शेखावत के प्रयासों से दो करोड़ की लागत से स्थापित, परंतु अब देखरेख के अभाव में अपनी बदहाली के आंसू बहा रहा है. *स्पोर्ट्स थ्रोन क्रिकेट अकेडमी एण्ड स्टेडियम (श्रीमाधोपुर) *बालाजी स्टेडियम खेल गॉव डेरावाली कोटड़ी (श्रीमाधोपुर) पूर्व सैनिक बिरजू सिंह सामोता द्वारा स्थापित एवं संचालित , ग्रामवासियों के सहयोग से विकसित ===खेल=== *राधेश्याम बिजारनियां बास्केटबॉल अकेडमी *टाईक्वांडो अकेडमी *कराटे अकेडमी ===अन्य=== *सिंगिंग अकेडमी *डांस अकेडमी *गुरुकृपा म्यूज़िक अकेडमी व कई अन्य डांस,सिंगिंग अकेडमी ===सिनेमा हॉल === शहर में एक मीनाक्षी सिनेमा हॉल था जो अब बंद हो गया है। ==पर्यटन स्थल== शहर में मुख्य रूप से हवेली और मंदिर मुख्य पर्यटन स्थल है । शहर में कई मन्दिर बहुत प्राचीन है जो शहर की स्थापना के समय बनवाए गये थे। इन में कुछ मुख्य मंदिर है- * प्राचीन बावड़ी * प्राचीन जैन मंदिर * श्री गोपीनाथ मंदिर * पोलादास हनुमान मंदिर * पंजाबी मंदिर * प्राचीन शिव मंदिर (चौपाड़ बाज़ार) * जानकी मंदिर * गणेश मन्दिर * प्राचीन बालाजी मंदिर (चौपड़ बाज़ार) ===तहसील में मुख्य पर्यटन स्थल=== * अविनाशी धाम (सांवलपुरा तंवरान) में ध्वजाबंद जी महाराज का मंदिर है। यहां हर वर्ष धुलंडी से दूसरे दिन बहुत बड़े मेले का आयोजन होता है। * अजीतगढ़- यह एक नगरपालिका क्षेत्र है। यहां चौकोर एवम विशालकाय पत्थरों से बनी आकर्षक पहाड़ी है जिस पर पच्चीस पापड़ा मंदिर है तथा इस पहाड़ी के नीचे हाथीदेह-बुर्जा की ढाणी रोड़ पर श्री सांई मंदिर स्थित है। अजीतगढ़ कृषि उपकरणों के लिए भारतवर्ष में जाना जाता है जिनमें मुख्यतः थ्रेसर, हल, बिजाई मशीन इत्यादि हैं। * मूंडरू - यहां प्राचीन श्री श्याम मंदिर है। यहां एक कछुए जैसे आकार की पहाड़ी है जिस पर हनुमान मंदिर अवस्थित है। * जालपाली धाम - यह लोगों की आस्था का केंद्र है। * जांट बाबाजी - यहां जांट (खेजड़ी) के पेड़ की पूजा की जाती है तथा छोटे बच्चों के जात-जडूले उतारे जाते हैं। * सुराणी धाम - यहां उत्तर भारत का प्रसिद्ध सूर्यमंदिर है जहां बाबा फकड़नाथ जी महाराज का आश्रम है। * मनसा माता मन्दिर - यह अरनियाँ गाँव के कृषि विज्ञान केन्द्र के पास मूंडरु-रींगस-खाटूश्यामजी रोड पर बना अति प्राचीन भव्य मन्दिर है, जहाँ धर्म-कर्म की मनसा से आये श्रद्धालुओं की इच्छाऐं मनसा माँ पूर्ण करती हैँ। वर्ष में चैत्र और अश्विन माह की नवमी को विशाल मेले का आयोजन होता है। == इन्हें भी देखें == * [[सीकर ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राजस्थान के शहर]] [[श्रेणी:नीमकाथाना ज़िला]] [[श्रेणी:नीमकाथाना ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:सीकर ज़िले के नगर]] 58vhwzbu9uxnwcx78k072xgg3mhquy8 6556105 6556104 2026-05-25T01:34:02Z AMAN KUMAR 911487 Url को हटाया 6556105 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = श्री माधोपुर | other_name = Sri Madhopur | image = | image_caption = | pushpin_label = श्री माधोपुर | pushpin_map = India Rajasthan | coordinates = {{coord|27.47|75.60|display=inline, title}} | pushpin_map_caption = राजस्थान में स्थिति | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] | subdivision_name1 = [[राजस्थान]] | subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name2 = [[सीकर]] | established_date = | founder = खुशाली राम बोहरा | named_for = [[माधो सिंह प्रथम|सवाई माधो सिंह]] | elevation_m = | population_total = 31366 | population_as_of = 2011 | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = प्रचलित | demographics1_info1 = [[हिन्दी]], [[मारवाड़ी भाषा|मारवाड़ी]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामस]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[पिनकोड]] | postal_code = 332715 | area_code_type = दूरभाष कोड | area_code = | registration_plate = RJ-23 | website = | official_name = Sri Madhopur }} '''श्रीमाधोपुर''' (Shrimadhopur) [[भारत]] के [[राजस्थान]] राज्य के [[सीकर ज़िले|सीकर]] जिले में स्थित एक नगर व [[नगरपालिका]] है। यह इसी नाम की [[तहसील]] का मुख्यालय भी है। इसकी स्थापना 18 अप्रैल 1790 को हुई और इसका नाम [[माधो सिंह प्रथम|सवाई माधो सिंह]] पर रखा गया। यह अपने मन्दिरों के लिए प्रसिद्ध हुआ था।<ref>"[https://books.google.com/books?id=0LU7DwAAQBAJ Lonely Planet Rajasthan, Delhi & Agra]," Michael Benanav, Abigail Blasi, Lindsay Brown, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012332</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=9TuZDwAAQBAJ Berlitz Pocket Guide Rajasthan]," Insight Guides, Apa Publications (UK) Limited, 2019, ISBN 9781785731990</ref> == विवरण == इस शहर को जयपुर के राजा मान सिंह जी के दिवान साहब श्री कुशाली राम जी बोहरा द्वारा बसाया गया था। इस शहर की बसावट जयपुर शहर के समान है। इस शहर में अनगिनत मंदिर बावडिया, कुए, धर्मशालाए है। श्रीमाधोपुर में 35 वार्ड है । यह शहर [[जयपुर]] और [[झुंझुनू]] के बीच स्थित है। यह अपनी अनाज मण्डी, मार्बल उधोग ,जौ व्यापार , बर्तन व्यापार , हवेलियों और कपड़ा व खादी व्यापार की दृष्टी से अति महत्वपूर्ण है। श्रीमाधोपुर तहसील सीकर जिले की सबसे बड़ी तहसील है । इस शहर की बसावट जयपुर शहर के समान है । इस शहर में प्राचीन काल में निर्मित कई दर्शनीय स्थल है। यह बहुत तेजी से विकसित होता हुआ शहर है । [[पिलानी]]-[[जयपुर]] न्यू एक्सप्रेसवे श्रीमाधोपुर से होकर गुजरता है । निकट के ही कई कस्बे जैसे [[खंडेला]], [[रींगस]], [[नीम का थाना]], अजीतगढ, मऊ, मूंडरू, [[खेजरोली]] , [[पलसाना]] और कई गावों के लाखों लोग रोजगार और अन्य सुविधाओं के लिए श्रीमाधोपुर शहर पर आश्रित हैं। == भौगोलिक स्थिति == श्रीमाधोपुर उत्तरी अक्षांश 27°28′ एवं पूर्वी देशान्तर 75°36′ पर स्थित है। श्रीमाधोपुर राष्ट्रीय [[राष्ट्रीय राजमार्ग ११ (भारत)|राजमार्ग ११]] से 12 किमी दूरी पर स्थित है। नजदिकी रेलवे स्टेशन श्रीमाधोपुर है और नजदीकी हवाई अड्डा जयपुर का सांगानेर हवाई अड्डा है। यह राजकीय राजधानी नगर जयपुर से 75 किमी दूरी पर स्थित है और राष्ट्रीय राजधानी दिल्ली से 217 किमी दूरी पर स्थित है। == जनसांख्यिकी == 2011 की जनगणना के अनुसार श्रीमाधोपुर तहसील की कुल जनसंख्या 5,83,564 है। श्रीमाधोपुर शहर की जनसंख्या 31366 है । जिसमे पुरुष 53% एवं महिलाएँ 47% हैं। श्री माधोपुर की साक्षरता दर 87% है जो राष्ट्रीय औसत 59.5% से अधिक है जिसमें पुरुष साक्षरता 91% एवं महिला साक्षरता 76% है। श्रीमाधोपुर में कुल जनसंख्या का 16% लोग 6 वर्ष से कम आयु के बच्चे हैं। श्रीमाधोपुर तहसील, राज्य का दसवां सबसे बड़ा तहसील है। श्रीमाधोपुर शहर में 35 वार्ड हैं जिनमे से वार्ड नंबर 22,24,01 सबसे बड़े है।<ref>{{GR|India}}</ref> ==तहसील के मुख्य कस्बे== * [[मूंडरू]] - यह छोटा सा कस्बा अजीतगढ़ और मऊ गांव के करीब है। यह कस्बा SH 37 पर स्थित है। * [[अजीतगढ़]] - यह छोटा सा कस्बा [[नीमकाथाना|नीम का थाना]] और [[जयपुर]] के बीच में आता है। यह कस्बा SH 37 पर पड़ता है। ==परिवहन== शहर को राजस्थान सरकार के तत्कालीन मंत्री दीपेन्द्र सिंह शेखावत के प्रयासों द्वारा RSRTC डिपो बनाया गया था । पिलानी और जयपुर के बीच स्थित होने के कारण शहर से कई लोक परिवहन बसें निकलती है । शहर का रेलवे स्टेशन भी जिले के सबसे बड़े रेलवे स्टेशनो में से एक है। शहर मे औटो रिक्शा परिवहन का अहम साधन है। शहर से RSRTC की बसें [[जयपुर]], [[नई दिल्ली]], [[चण्डीगढ़|चंडीगढ़]], [[झुन्झुनू|झुंझुनू]], [[हरिद्वार]], [[इन्दौर|इंदौर]], [[सीकर]], [[जोधपुर]], [[अजमेर]], [[कोटा]] के लिये जाती है , अन्य शहरों व कस्बों के लिये लोक परिवहन बसें उपलब्ध है। श्रीमाधोपुर शहर से राजस्थान के हर शहर व कस्बे के लिए डायरेक्ट बसें उपलब्ध है । ==शिक्षा== शहर में अनेक सरकारी एवं गैर सरकारी शिक्षा संस्थान है जोकि आरबीएसई तथा सीबीएसई व पंडित दीनदयाल उपाध्याय विश्वविद्यालय सीकर से मान्यता प्राप्त है शहर में एक राजकीय संस्कृत कॉलेज तथा एक राजकीय महिला कॉलेज स्थित है. पड़ोस के गांव होल्याकाबास में स्थापित राजकीय उच्च माध्यमिक विद्यालय को ग्रामवासियों एवं राजकीय सहयोग से तत्कालीन प्रधानाचार्य विनोद कुमार शर्मा ने नई ऊँचाइयां दीं. ==औधोगिक क्षेत्र== शहर के जालपाली इलाके में RIICO में [[संगमरमर|मार्बल]], [[ग्रेनाइट]],[[इस्पात|स्टील]],[[लोहा|लोहे]],[[सीमेंट]] की कई फैक्ट्रीयाँ है। शहर का औधोगिक क्षेत्र काफी बड़े इलाके में फैला है । [[श्री माधोपुर|श्रीमाधोपुर]] शहर से लगभग 10 किमी दूर स्थित तत्कालीन राजस्थान विधानसभा अध्यक्ष श्री दीपेन्द्र सिंह शेखावत के प्रयासों द्वारा मऊ गांव तक औधोगिक क्षेत्र को बढाया गया है । इस शहर मे बहुत सी बड़ी-बड़ी फैक्ट्री हैं। यह शहर सीमेंट , मार्बल , कोटास्टोन , लोहा इत्यादी के लिये बहुत प्रसिद्ध है । ==शहर में मनोरंजन के साधन== ===पार्क=== *नगर पालिका पार्क (कोर्ट रोड़) *रेलवे स्टेशन पार्क (रेलवे स्टेशन) *नेहरू पार्क === कर्षि फार्म === *श्रीमाधोपुर के बाहरी इलाके में कुछ कर्षि फार्म भी है जिनमे प्रमुख * मंगलम कर्षि फार्म जो कि नाडा की जोहरी के पास पड़ता है * सैनी कर्षि फार्म * एम डी टीसी कर्षि फार्म प्रमुख हैं * इनमे से मंगलम कर्षि फार्म का संचालन हांसपुर के निवासी ताराचंद सैनी के द्वारा किया जा रहा है ===स्टेडियम=== *श्रीमाधोपुर शहर क्रिकेट स्टेडियम (कचियागढ़ कॉलोनी) तत्कालीन राजस्थान विधानसभा अध्यक्ष श्री दीपेन्द्र सिंह शेखावत के प्रयासों से दो करोड़ की लागत से स्थापित, परंतु अब देखरेख के अभाव में अपनी बदहाली के आंसू बहा रहा है. *स्पोर्ट्स थ्रोन क्रिकेट अकेडमी एण्ड स्टेडियम (श्रीमाधोपुर) *बालाजी स्टेडियम खेल गॉव डेरावाली कोटड़ी (श्रीमाधोपुर) पूर्व सैनिक बिरजू सिंह सामोता द्वारा स्थापित एवं संचालित , ग्रामवासियों के सहयोग से विकसित ===खेल=== *राधेश्याम बिजारनियां बास्केटबॉल अकेडमी *टाईक्वांडो अकेडमी *कराटे अकेडमी ===अन्य=== *सिंगिंग अकेडमी *डांस अकेडमी *गुरुकृपा म्यूज़िक अकेडमी व कई अन्य डांस,सिंगिंग अकेडमी ===सिनेमा हॉल === शहर में एक मीनाक्षी सिनेमा हॉल था जो अब बंद हो गया है। ==पर्यटन स्थल== शहर में मुख्य रूप से हवेली और मंदिर मुख्य पर्यटन स्थल है । शहर में कई मन्दिर बहुत प्राचीन है जो शहर की स्थापना के समय बनवाए गये थे। इन में कुछ मुख्य मंदिर है- * प्राचीन बावड़ी * प्राचीन जैन मंदिर * श्री गोपीनाथ मंदिर * पोलादास हनुमान मंदिर * पंजाबी मंदिर * प्राचीन शिव मंदिर (चौपाड़ बाज़ार) * जानकी मंदिर * गणेश मन्दिर * प्राचीन बालाजी मंदिर (चौपड़ बाज़ार) ===तहसील में मुख्य पर्यटन स्थल=== * अविनाशी धाम (सांवलपुरा तंवरान) में ध्वजाबंद जी महाराज का मंदिर है। यहां हर वर्ष धुलंडी से दूसरे दिन बहुत बड़े मेले का आयोजन होता है। * अजीतगढ़- यह एक नगरपालिका क्षेत्र है। यहां चौकोर एवम विशालकाय पत्थरों से बनी आकर्षक पहाड़ी है जिस पर पच्चीस पापड़ा मंदिर है तथा इस पहाड़ी के नीचे हाथीदेह-बुर्जा की ढाणी रोड़ पर श्री सांई मंदिर स्थित है। अजीतगढ़ कृषि उपकरणों के लिए भारतवर्ष में जाना जाता है जिनमें मुख्यतः थ्रेसर, हल, बिजाई मशीन इत्यादि हैं। * मूंडरू - यहां प्राचीन श्री श्याम मंदिर है। यहां एक कछुए जैसे आकार की पहाड़ी है जिस पर हनुमान मंदिर अवस्थित है। * जालपाली धाम - यह लोगों की आस्था का केंद्र है। * जांट बाबाजी - यहां जांट (खेजड़ी) के पेड़ की पूजा की जाती है तथा छोटे बच्चों के जात-जडूले उतारे जाते हैं। * सुराणी धाम - यहां उत्तर भारत का प्रसिद्ध सूर्यमंदिर है जहां बाबा फकड़नाथ जी महाराज का आश्रम है। * मनसा माता मन्दिर - यह अरनियाँ गाँव के कृषि विज्ञान केन्द्र के पास मूंडरु-रींगस-खाटूश्यामजी रोड पर बना अति प्राचीन भव्य मन्दिर है, जहाँ धर्म-कर्म की मनसा से आये श्रद्धालुओं की इच्छाऐं मनसा माँ पूर्ण करती हैँ। वर्ष में चैत्र और अश्विन माह की नवमी को विशाल मेले का आयोजन होता है। == इन्हें भी देखें == * [[सीकर ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राजस्थान के शहर]] [[श्रेणी:नीमकाथाना ज़िला]] [[श्रेणी:नीमकाथाना ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:सीकर ज़िले के नगर]] 6wz3bkicg0ahn7x00jsokifepklwfbd भाई हिम्मत सिंह 0 561714 6556040 5990278 2026-05-24T19:23:19Z Typingsuggestions 921869 Created by translating the section "Biography" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1352125953|Himmat Singh (Sikhism)]]" 6556040 wikitext text/x-wiki {{पंज प्यारे}} '''भाई हिम्मत सिंह''' (१६६१–१७०८) १७वीं सदी के भारत में [[ख़ालसा|ख़ालसा पंथ]] की शुरूआत करने वाले प्रथम पाँच [[सिख|सिखों]] [[पंज प्यारे]] में से एक थे। उनका जन्म १६६१ में पटियाला के एक निषादवंशी झिंझवाड़ा/मेहरा परिवार में हुआ।<ref>{{cite book|author=पतवंत सिंह|year=१९८९|title=The Golden Temple, South Asia Books|trans-title=स्वर्ण मंदिर, दक्षिण एशिया की पुस्तक|isbn = 962-7375-01-2|language=अंग्रेज़ी}}</ref> उनके नाम का महत्व असहाय लोगों की रक्षा करने का साहस रखना है।<ref>{{cite web|title=आज सजेगा मुख्य दीवान|url=http://www.jagran.com/uttar-pradesh/bareilly-city-decrate-the-main-deewan-today-11233088.html|publisher=दैनिक जागरण|date=१४ अप्रैल २०१४|accessdate=१६ अप्रैल २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140429202918/http://www.jagran.com/uttar-pradesh/bareilly-city-decrate-the-main-deewan-today-11233088.html|archive-date=29 अप्रैल 2014|url-status=live}}</ref> == जीवनी == === प्रारंभिक जीवन === भाई हिम्मत सिंह का जन्म 1661 में [[ओडिशा]], [[भारत]] में [[पुरी|जगन्नाथ पुरी]] में हुआ था।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HaOlg1sDYP4C&q=bhai+himmat+singh+orissa&pg=PA451|title=Punjab 1999|last=Singh|first=Mohinder|publisher=Anamika Publishers & Distributors|year=2000|isbn=9788186565766}}</ref><ref>Singh, Patwant (1989). The Golden Temple, South Asia Books. {{ISBN|962-7375-01-2}}.</ref><ref name=":12">{{Cite book|title=Sikhism and Indian Civilization|last=Pruthi|first=Raj|publisher=Discovery Publishing House|year=2004|isbn=81-7141-879-1|series=Culture and civilization series|location=New Delhi|pages=187|chapter=Sikh Saints|oclc=434576317|quote=Bhai Himmat Singh (1661 to 1704)<br>The fifth Beloved One, Bhai Himmat Singh was born to a water carrier in 1661. He died fighting in the battle of Chamkaur in 1704.}}</ref> उनका परिवार ''झिवर'' जाति से था।<ref name=":22">{{Cite book|title=The Cherished Five in Sikh History|last=Fenech|first=Louis E.|publisher=Oxford University Press|year=2021|isbn=978-0-19-753287-4|location=New York|pages=1, 46, 48, 61–63, 125|chapter=|oclc=1157751641|quote=}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.ca/books/edition/Sikh_Identity/amluAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=jhir+sikh&dq=jhir+sikh&printsec=frontcover|title=Sikh Identity: An Exploration of Groups Among Sikhs|last=Takhar|first=Opinderjit Kaur|date=2005|publisher=Ashgate|isbn=978-0-7546-5202-1|pages=31|language=en|quote=Bhai Himmat Singh, a jhir (water carrier) from Jaggannath, Puri, Orrisa}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.ca/books/edition/Caste/pAVHffwgzW4C?hl=en&gbpv=1&dq=water+carrier+caste&pg=PA126&printsec=frontcover|title=Caste: Observation of I.C.S. Officers and Others Since 1881|last=Pillai|first=V. Kannu|date=2007|publisher=Gautam Book Center|isbn=978-81-905583-6-5|pages=126|language=en|quote=The reference is specifically included to address the confusion as Bhai Himmat Singh is sometimes claimed to belong to the, Kumhar, potter community. The word Kahar is another for Jhinwar community. The etymology of word Kahar is 'Ka or Kam' Meaning Water and 'Har' means Carrier. Hence, the Kamhar less common name for Kahar. But still the Kamhar is very different from the word Kumhar or Kumbhar.}}</ref> उनके पिता का नाम गुलजारी था जबकि उनकी मां का नाम धन्नो था।<ref>{{Cite book|title=The encyclopedia of Sikhism (over 1000 entries)|last=Singha|first=H. S.|date=2000|publisher=Hemkunt Publishers|isbn=81-7010-301-0|location=New Delhi|pages=100|oclc=243621542|quote=HIMMAT SINGH, BHAI : Bhai Himmat Singh whose original name was Himmat Rai was one of the first Panj Piare who had offered their heads to Guru Gobind Singh on the Baisakhi day of 1699 AD at Anandpur and were thus the first to be initiated into the Khalsa brotherhood. Very little is known about his biographical details. According to one version, he was the son of gulzar. He was born in 1661 AD. After his initiation into the Khaisa he remained in the devoted service of Guru Gobind Singh and died fighting in the battle at Chamkaur in December 1705 AD.}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Sikh Courier International|publisher=Sikh Cultural Society of Great Britain|year=1998|volume=38-42|pages=18}}</ref> === बाद का जीवन === भाई हिम्मत सिंह 17 साल की उम्र में दसवें सिख गुरु, गुरु गोबिंद सिंह की सेवा करने के लिए [[आनन्दपुर साहिब|आनंदपुर]] पहुंचे।<ref name=":02">{{Cite book|url=|title=The Encyclopedia Of Sikhism - Volume II E-L|last=Singh|first=Harbans|publisher=Punjabi University, Patiala|year=1995|page=271|language=English|quote=HIMMAT SINGH, BHAI (1661-1705), one of the Panj Piare, or the Five Beloved, celebrated in Sikh history, was born in 1661 at Jagannath in a low-caste family of water-suppliers. He came to Anandpur at the young age of 17, and attached himself to the service of Guru Gobind Singh. Bhai Himmat, as he was called before his initiation, was one of the five Sikhs who one by one offered to lay down their heads in response to the Guru's successive calls made at an assembly of the Sikhs especially summoned on the occasion of Baisakhi of 1756 Bk corresponding to 30 March 1699. He along with the other four received the vows of the Khalsa at Guru Gobind Singh's hands and was renamed Himmat Singh. Himmat Singh proved a brave warrior and while at Anandpur, he took part in battles with the surrounding hill chiefs and imperial commanders. He died in the battle of Chamkaur on 7 December 1705.}}</ref> वह 1699 में आनंदपुर (जहां तख्त केसगढ़ साहिब है) में एक पहाड़ी के ऊपर खालसा पंथ को औपचारिक रूप देने के समारोह के दौरान गुरु द्वारा कॉल का जवाब देने वाले तीसरे व्यक्ति थे।<ref name=":02" /> उन्होंने Guru Gobind Singh से खालसा पंथ की दीक्षा प्राप्त की, जिसके बाद उनका नाम हिम्मत सिंह रखा गया। आनंदपुर में उन्होंने आस-पास के पहाड़ी राजाओं और मुगल सेनापतियों के विरुद्ध युद्धों में हिस्सा लिया।<ref name=":02">{{Cite book|url=|title=The Encyclopedia Of Sikhism - Volume II E-L|last=Singh|first=Harbans|publisher=Punjabi University, Patiala|year=1995|page=271|language=English|quote=HIMMAT SINGH, BHAI (1661-1705), one of the Panj Piare, or the Five Beloved, celebrated in Sikh history, was born in 1661 at Jagannath in a low-caste family of water-suppliers. He came to Anandpur at the young age of 17, and attached himself to the service of Guru Gobind Singh. Bhai Himmat, as he was called before his initiation, was one of the five Sikhs who one by one offered to lay down their heads in response to the Guru's successive calls made at an assembly of the Sikhs especially summoned on the occasion of Baisakhi of 1756 Bk corresponding to 30 March 1699. He along with the other four received the vows of the Khalsa at Guru Gobind Singh's hands and was renamed Himmat Singh. Himmat Singh proved a brave warrior and while at Anandpur, he took part in battles with the surrounding hill chiefs and imperial commanders. He died in the battle of Chamkaur on 7 December 1705.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSingh1995">Singh, Harbans (1995). ''The Encyclopedia Of Sikhism - Volume II E-L''. Punjabi University, Patiala. p.&nbsp;271. <q>HIMMAT SINGH, BHAI (1661-1705), one of the Panj Piare, or the Five Beloved, celebrated in Sikh history, was born in 1661 at Jagannath in a low-caste family of water-suppliers. He came to Anandpur at the young age of 17, and attached himself to the service of Guru Gobind Singh. Bhai Himmat, as he was called before his initiation, was one of the five Sikhs who one by one offered to lay down their heads in response to the Guru's successive calls made at an assembly of the Sikhs especially summoned on the occasion of Baisakhi of 1756 Bk corresponding to 30 March 1699. He along with the other four received the vows of the Khalsa at Guru Gobind Singh's hands and was renamed Himmat Singh. Himmat Singh proved a brave warrior and while at Anandpur, he took part in battles with the surrounding hill chiefs and imperial commanders. He died in the battle of Chamkaur on 7 December 1705.</q></cite></ref> 7 दिसंबर 1704 या 1705 को [[चमकौर का युद्ध|चमकौर की लड़ाई]] में उनकी मृत्यु हो गई।<ref name=":12">{{Cite book|title=Sikhism and Indian Civilization|last=Pruthi|first=Raj|publisher=Discovery Publishing House|year=2004|isbn=81-7141-879-1|series=Culture and civilization series|location=New Delhi|pages=187|chapter=Sikh Saints|oclc=434576317|quote=Bhai Himmat Singh (1661 to 1704)<br>The fifth Beloved One, Bhai Himmat Singh was born to a water carrier in 1661. He died fighting in the battle of Chamkaur in 1704.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFPruthi2004">Pruthi, Raj (2004). "Sikh Saints". ''Sikhism and Indian Civilization''. Culture and civilization series. New Delhi: Discovery Publishing House. p.&nbsp;187. [[अंतर्राष्ट्रीय मानक पुस्तक संख्या|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/81-7141-879-1|<bdi>81-7141-879-1</bdi>]]. [[ऑनलाइन कंप्यूटर लाइब्रेरी सेंटर|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/434576317 434576317]. <q>Bhai Himmat Singh (1661 to 1704)<br /><br />The fifth Beloved One, Bhai Himmat Singh was born to a water carrier in 1661. He died fighting in the battle of Chamkaur in 1704.</q></cite></ref><ref name=":02" /> हिम्मत सिंह को ''फंडक'' नामक एक अज्ञात ''[[भगत]]'' के ''[[अवतार]]'' के रूप में देखा जाता था।<ref name=":22">{{Cite book|title=The Cherished Five in Sikh History|last=Fenech|first=Louis E.|publisher=Oxford University Press|year=2021|isbn=978-0-19-753287-4|location=New York|pages=1, 46, 48, 61–63, 125|chapter=|oclc=1157751641|quote=}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFenech2021">Fenech, Louis E. (2021). ''The Cherished Five in Sikh History''. New York: Oxford University Press. pp.&nbsp;1, 46, 48, <span class="nowrap">61–</span>63, 125. [[अंतर्राष्ट्रीय मानक पुस्तक संख्या|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-19-753287-4|<bdi>978-0-19-753287-4</bdi>]]. [[ऑनलाइन कंप्यूटर लाइब्रेरी सेंटर|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/1157751641 1157751641].</cite></ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.ca/books/edition/Pa%C3%B1ja_pi%C4%81re/z6_XAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%20%E0%A8%AA%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A9%87|title=Pañja piāre|last=Siṅgha|first=Rāejasabīra|date=2002|publisher=Bhai Chatar Singh Jiwan Singh|isbn=978-81-7601-478-6|pages=61,63|language=pa}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारतीय सिख]] 1zwya0qenhmz8kx0ldbzup8gbmb4ulz 6556041 6556040 2026-05-24T19:24:01Z Typingsuggestions 921869 Paragraph structure 6556041 wikitext text/x-wiki {{पंज प्यारे}} '''भाई हिम्मत सिंह''' (१६६१–१७०८) १७वीं सदी के भारत में [[ख़ालसा|ख़ालसा पंथ]] की शुरूआत करने वाले प्रथम पाँच [[सिख|सिखों]] [[पंज प्यारे]] में से एक थे। उनका जन्म १६६१ में पटियाला के एक निषादवंशी झिंझवाड़ा/मेहरा परिवार में हुआ।<ref>{{cite book|author=पतवंत सिंह|year=१९८९|title=The Golden Temple, South Asia Books|trans-title=स्वर्ण मंदिर, दक्षिण एशिया की पुस्तक|isbn = 962-7375-01-2|language=अंग्रेज़ी}}</ref> उनके नाम का महत्व असहाय लोगों की रक्षा करने का साहस रखना है।<ref>{{cite web|title=आज सजेगा मुख्य दीवान|url=http://www.jagran.com/uttar-pradesh/bareilly-city-decrate-the-main-deewan-today-11233088.html|publisher=दैनिक जागरण|date=१४ अप्रैल २०१४|accessdate=१६ अप्रैल २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140429202918/http://www.jagran.com/uttar-pradesh/bareilly-city-decrate-the-main-deewan-today-11233088.html|archive-date=29 अप्रैल 2014|url-status=live}}</ref> == जीवनी == ==== प्रारंभिक जीवन ==== भाई हिम्मत सिंह का जन्म 1661 में [[ओडिशा]], [[भारत]] में [[पुरी|जगन्नाथ पुरी]] में हुआ था।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HaOlg1sDYP4C&q=bhai+himmat+singh+orissa&pg=PA451|title=Punjab 1999|last=Singh|first=Mohinder|publisher=Anamika Publishers & Distributors|year=2000|isbn=9788186565766}}</ref><ref>Singh, Patwant (1989). The Golden Temple, South Asia Books. {{ISBN|962-7375-01-2}}.</ref><ref name=":12">{{Cite book|title=Sikhism and Indian Civilization|last=Pruthi|first=Raj|publisher=Discovery Publishing House|year=2004|isbn=81-7141-879-1|series=Culture and civilization series|location=New Delhi|pages=187|chapter=Sikh Saints|oclc=434576317|quote=Bhai Himmat Singh (1661 to 1704)<br>The fifth Beloved One, Bhai Himmat Singh was born to a water carrier in 1661. He died fighting in the battle of Chamkaur in 1704.}}</ref> उनका परिवार ''झिवर'' जाति से था।<ref name=":22">{{Cite book|title=The Cherished Five in Sikh History|last=Fenech|first=Louis E.|publisher=Oxford University Press|year=2021|isbn=978-0-19-753287-4|location=New York|pages=1, 46, 48, 61–63, 125|chapter=|oclc=1157751641|quote=}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.ca/books/edition/Sikh_Identity/amluAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=jhir+sikh&dq=jhir+sikh&printsec=frontcover|title=Sikh Identity: An Exploration of Groups Among Sikhs|last=Takhar|first=Opinderjit Kaur|date=2005|publisher=Ashgate|isbn=978-0-7546-5202-1|pages=31|language=en|quote=Bhai Himmat Singh, a jhir (water carrier) from Jaggannath, Puri, Orrisa}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.ca/books/edition/Caste/pAVHffwgzW4C?hl=en&gbpv=1&dq=water+carrier+caste&pg=PA126&printsec=frontcover|title=Caste: Observation of I.C.S. Officers and Others Since 1881|last=Pillai|first=V. Kannu|date=2007|publisher=Gautam Book Center|isbn=978-81-905583-6-5|pages=126|language=en|quote=The reference is specifically included to address the confusion as Bhai Himmat Singh is sometimes claimed to belong to the, Kumhar, potter community. The word Kahar is another for Jhinwar community. The etymology of word Kahar is 'Ka or Kam' Meaning Water and 'Har' means Carrier. Hence, the Kamhar less common name for Kahar. But still the Kamhar is very different from the word Kumhar or Kumbhar.}}</ref> उनके पिता का नाम गुलजारी था जबकि उनकी मां का नाम धन्नो था।<ref>{{Cite book|title=The encyclopedia of Sikhism (over 1000 entries)|last=Singha|first=H. S.|date=2000|publisher=Hemkunt Publishers|isbn=81-7010-301-0|location=New Delhi|pages=100|oclc=243621542|quote=HIMMAT SINGH, BHAI : Bhai Himmat Singh whose original name was Himmat Rai was one of the first Panj Piare who had offered their heads to Guru Gobind Singh on the Baisakhi day of 1699 AD at Anandpur and were thus the first to be initiated into the Khalsa brotherhood. Very little is known about his biographical details. According to one version, he was the son of gulzar. He was born in 1661 AD. After his initiation into the Khaisa he remained in the devoted service of Guru Gobind Singh and died fighting in the battle at Chamkaur in December 1705 AD.}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Sikh Courier International|publisher=Sikh Cultural Society of Great Britain|year=1998|volume=38-42|pages=18}}</ref> ==== बाद का जीवन ==== भाई हिम्मत सिंह 17 साल की उम्र में दसवें सिख गुरु, गुरु गोबिंद सिंह की सेवा करने के लिए [[आनन्दपुर साहिब|आनंदपुर]] पहुंचे।<ref name=":02">{{Cite book|url=|title=The Encyclopedia Of Sikhism - Volume II E-L|last=Singh|first=Harbans|publisher=Punjabi University, Patiala|year=1995|page=271|language=English|quote=HIMMAT SINGH, BHAI (1661-1705), one of the Panj Piare, or the Five Beloved, celebrated in Sikh history, was born in 1661 at Jagannath in a low-caste family of water-suppliers. He came to Anandpur at the young age of 17, and attached himself to the service of Guru Gobind Singh. Bhai Himmat, as he was called before his initiation, was one of the five Sikhs who one by one offered to lay down their heads in response to the Guru's successive calls made at an assembly of the Sikhs especially summoned on the occasion of Baisakhi of 1756 Bk corresponding to 30 March 1699. He along with the other four received the vows of the Khalsa at Guru Gobind Singh's hands and was renamed Himmat Singh. Himmat Singh proved a brave warrior and while at Anandpur, he took part in battles with the surrounding hill chiefs and imperial commanders. He died in the battle of Chamkaur on 7 December 1705.}}</ref> वह 1699 में आनंदपुर (जहां तख्त केसगढ़ साहिब है) में एक पहाड़ी के ऊपर खालसा पंथ को औपचारिक रूप देने के समारोह के दौरान गुरु द्वारा कॉल का जवाब देने वाले तीसरे व्यक्ति थे।<ref name=":02" /> उन्होंने Guru Gobind Singh से खालसा पंथ की दीक्षा प्राप्त की, जिसके बाद उनका नाम हिम्मत सिंह रखा गया। आनंदपुर में उन्होंने आस-पास के पहाड़ी राजाओं और मुगल सेनापतियों के विरुद्ध युद्धों में हिस्सा लिया।<ref name=":02">{{Cite book|url=|title=The Encyclopedia Of Sikhism - Volume II E-L|last=Singh|first=Harbans|publisher=Punjabi University, Patiala|year=1995|page=271|language=English|quote=HIMMAT SINGH, BHAI (1661-1705), one of the Panj Piare, or the Five Beloved, celebrated in Sikh history, was born in 1661 at Jagannath in a low-caste family of water-suppliers. He came to Anandpur at the young age of 17, and attached himself to the service of Guru Gobind Singh. Bhai Himmat, as he was called before his initiation, was one of the five Sikhs who one by one offered to lay down their heads in response to the Guru's successive calls made at an assembly of the Sikhs especially summoned on the occasion of Baisakhi of 1756 Bk corresponding to 30 March 1699. He along with the other four received the vows of the Khalsa at Guru Gobind Singh's hands and was renamed Himmat Singh. Himmat Singh proved a brave warrior and while at Anandpur, he took part in battles with the surrounding hill chiefs and imperial commanders. He died in the battle of Chamkaur on 7 December 1705.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSingh1995">Singh, Harbans (1995). ''The Encyclopedia Of Sikhism - Volume II E-L''. Punjabi University, Patiala. p.&nbsp;271. <q>HIMMAT SINGH, BHAI (1661-1705), one of the Panj Piare, or the Five Beloved, celebrated in Sikh history, was born in 1661 at Jagannath in a low-caste family of water-suppliers. He came to Anandpur at the young age of 17, and attached himself to the service of Guru Gobind Singh. Bhai Himmat, as he was called before his initiation, was one of the five Sikhs who one by one offered to lay down their heads in response to the Guru's successive calls made at an assembly of the Sikhs especially summoned on the occasion of Baisakhi of 1756 Bk corresponding to 30 March 1699. He along with the other four received the vows of the Khalsa at Guru Gobind Singh's hands and was renamed Himmat Singh. Himmat Singh proved a brave warrior and while at Anandpur, he took part in battles with the surrounding hill chiefs and imperial commanders. He died in the battle of Chamkaur on 7 December 1705.</q></cite></ref> 7 दिसंबर 1704 या 1705 को [[चमकौर का युद्ध|चमकौर की लड़ाई]] में उनकी मृत्यु हो गई।<ref name=":12">{{Cite book|title=Sikhism and Indian Civilization|last=Pruthi|first=Raj|publisher=Discovery Publishing House|year=2004|isbn=81-7141-879-1|series=Culture and civilization series|location=New Delhi|pages=187|chapter=Sikh Saints|oclc=434576317|quote=Bhai Himmat Singh (1661 to 1704)<br>The fifth Beloved One, Bhai Himmat Singh was born to a water carrier in 1661. He died fighting in the battle of Chamkaur in 1704.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFPruthi2004">Pruthi, Raj (2004). "Sikh Saints". ''Sikhism and Indian Civilization''. Culture and civilization series. New Delhi: Discovery Publishing House. p.&nbsp;187. [[अंतर्राष्ट्रीय मानक पुस्तक संख्या|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/81-7141-879-1|<bdi>81-7141-879-1</bdi>]]. [[ऑनलाइन कंप्यूटर लाइब्रेरी सेंटर|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/434576317 434576317]. <q>Bhai Himmat Singh (1661 to 1704)<br /><br />The fifth Beloved One, Bhai Himmat Singh was born to a water carrier in 1661. He died fighting in the battle of Chamkaur in 1704.</q></cite></ref><ref name=":02" /> हिम्मत सिंह को ''फंडक'' नामक एक अज्ञात ''[[भगत]]'' के ''[[अवतार]]'' के रूप में देखा जाता था।<ref name=":22">{{Cite book|title=The Cherished Five in Sikh History|last=Fenech|first=Louis E.|publisher=Oxford University Press|year=2021|isbn=978-0-19-753287-4|location=New York|pages=1, 46, 48, 61–63, 125|chapter=|oclc=1157751641|quote=}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFenech2021">Fenech, Louis E. (2021). ''The Cherished Five in Sikh History''. New York: Oxford University Press. pp.&nbsp;1, 46, 48, <span class="nowrap">61–</span>63, 125. [[अंतर्राष्ट्रीय मानक पुस्तक संख्या|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-19-753287-4|<bdi>978-0-19-753287-4</bdi>]]. [[ऑनलाइन कंप्यूटर लाइब्रेरी सेंटर|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/1157751641 1157751641].</cite></ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.ca/books/edition/Pa%C3%B1ja_pi%C4%81re/z6_XAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%20%E0%A8%AA%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A9%87|title=Pañja piāre|last=Siṅgha|first=Rāejasabīra|date=2002|publisher=Bhai Chatar Singh Jiwan Singh|isbn=978-81-7601-478-6|pages=61,63|language=pa}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारतीय सिख]] nm9482z2qolqshvzltpcno52b1ytzbh 6556042 6556041 2026-05-24T19:26:20Z Typingsuggestions 921869 Created by translating the section "Bibliography" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1352125953|Himmat Singh (Sikhism)]]" 6556042 wikitext text/x-wiki {{पंज प्यारे}} '''भाई हिम्मत सिंह''' (१६६१–१७०८) १७वीं सदी के भारत में [[ख़ालसा|ख़ालसा पंथ]] की शुरूआत करने वाले प्रथम पाँच [[सिख|सिखों]] [[पंज प्यारे]] में से एक थे। उनका जन्म १६६१ में पटियाला के एक निषादवंशी झिंझवाड़ा/मेहरा परिवार में हुआ।<ref>{{cite book|author=पतवंत सिंह|year=१९८९|title=The Golden Temple, South Asia Books|trans-title=स्वर्ण मंदिर, दक्षिण एशिया की पुस्तक|isbn = 962-7375-01-2|language=अंग्रेज़ी}}</ref> उनके नाम का महत्व असहाय लोगों की रक्षा करने का साहस रखना है।<ref>{{cite web|title=आज सजेगा मुख्य दीवान|url=http://www.jagran.com/uttar-pradesh/bareilly-city-decrate-the-main-deewan-today-11233088.html|publisher=दैनिक जागरण|date=१४ अप्रैल २०१४|accessdate=१६ अप्रैल २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140429202918/http://www.jagran.com/uttar-pradesh/bareilly-city-decrate-the-main-deewan-today-11233088.html|archive-date=29 अप्रैल 2014|url-status=live}}</ref> == जीवनी == ==== प्रारंभिक जीवन ==== भाई हिम्मत सिंह का जन्म 1661 में [[ओडिशा]], [[भारत]] में [[पुरी|जगन्नाथ पुरी]] में हुआ था।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HaOlg1sDYP4C&q=bhai+himmat+singh+orissa&pg=PA451|title=Punjab 1999|last=Singh|first=Mohinder|publisher=Anamika Publishers & Distributors|year=2000|isbn=9788186565766}}</ref><ref>Singh, Patwant (1989). The Golden Temple, South Asia Books. {{ISBN|962-7375-01-2}}.</ref><ref name=":12">{{Cite book|title=Sikhism and Indian Civilization|last=Pruthi|first=Raj|publisher=Discovery Publishing House|year=2004|isbn=81-7141-879-1|series=Culture and civilization series|location=New Delhi|pages=187|chapter=Sikh Saints|oclc=434576317|quote=Bhai Himmat Singh (1661 to 1704)<br>The fifth Beloved One, Bhai Himmat Singh was born to a water carrier in 1661. He died fighting in the battle of Chamkaur in 1704.}}</ref> उनका परिवार ''झिवर'' जाति से था।<ref name=":22">{{Cite book|title=The Cherished Five in Sikh History|last=Fenech|first=Louis E.|publisher=Oxford University Press|year=2021|isbn=978-0-19-753287-4|location=New York|pages=1, 46, 48, 61–63, 125|chapter=|oclc=1157751641|quote=}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.ca/books/edition/Sikh_Identity/amluAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=jhir+sikh&dq=jhir+sikh&printsec=frontcover|title=Sikh Identity: An Exploration of Groups Among Sikhs|last=Takhar|first=Opinderjit Kaur|date=2005|publisher=Ashgate|isbn=978-0-7546-5202-1|pages=31|language=en|quote=Bhai Himmat Singh, a jhir (water carrier) from Jaggannath, Puri, Orrisa}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.ca/books/edition/Caste/pAVHffwgzW4C?hl=en&gbpv=1&dq=water+carrier+caste&pg=PA126&printsec=frontcover|title=Caste: Observation of I.C.S. Officers and Others Since 1881|last=Pillai|first=V. Kannu|date=2007|publisher=Gautam Book Center|isbn=978-81-905583-6-5|pages=126|language=en|quote=The reference is specifically included to address the confusion as Bhai Himmat Singh is sometimes claimed to belong to the, Kumhar, potter community. The word Kahar is another for Jhinwar community. The etymology of word Kahar is 'Ka or Kam' Meaning Water and 'Har' means Carrier. Hence, the Kamhar less common name for Kahar. But still the Kamhar is very different from the word Kumhar or Kumbhar.}}</ref> उनके पिता का नाम गुलजारी था जबकि उनकी मां का नाम धन्नो था।<ref>{{Cite book|title=The encyclopedia of Sikhism (over 1000 entries)|last=Singha|first=H. S.|date=2000|publisher=Hemkunt Publishers|isbn=81-7010-301-0|location=New Delhi|pages=100|oclc=243621542|quote=HIMMAT SINGH, BHAI : Bhai Himmat Singh whose original name was Himmat Rai was one of the first Panj Piare who had offered their heads to Guru Gobind Singh on the Baisakhi day of 1699 AD at Anandpur and were thus the first to be initiated into the Khalsa brotherhood. Very little is known about his biographical details. According to one version, he was the son of gulzar. He was born in 1661 AD. After his initiation into the Khaisa he remained in the devoted service of Guru Gobind Singh and died fighting in the battle at Chamkaur in December 1705 AD.}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Sikh Courier International|publisher=Sikh Cultural Society of Great Britain|year=1998|volume=38-42|pages=18}}</ref> ==== बाद का जीवन ==== भाई हिम्मत सिंह 17 साल की उम्र में दसवें सिख गुरु, गुरु गोबिंद सिंह की सेवा करने के लिए [[आनन्दपुर साहिब|आनंदपुर]] पहुंचे।<ref name=":02">{{Cite book|url=|title=The Encyclopedia Of Sikhism - Volume II E-L|last=Singh|first=Harbans|publisher=Punjabi University, Patiala|year=1995|page=271|language=English|quote=HIMMAT SINGH, BHAI (1661-1705), one of the Panj Piare, or the Five Beloved, celebrated in Sikh history, was born in 1661 at Jagannath in a low-caste family of water-suppliers. He came to Anandpur at the young age of 17, and attached himself to the service of Guru Gobind Singh. Bhai Himmat, as he was called before his initiation, was one of the five Sikhs who one by one offered to lay down their heads in response to the Guru's successive calls made at an assembly of the Sikhs especially summoned on the occasion of Baisakhi of 1756 Bk corresponding to 30 March 1699. He along with the other four received the vows of the Khalsa at Guru Gobind Singh's hands and was renamed Himmat Singh. Himmat Singh proved a brave warrior and while at Anandpur, he took part in battles with the surrounding hill chiefs and imperial commanders. He died in the battle of Chamkaur on 7 December 1705.}}</ref> वह 1699 में आनंदपुर (जहां तख्त केसगढ़ साहिब है) में एक पहाड़ी के ऊपर खालसा पंथ को औपचारिक रूप देने के समारोह के दौरान गुरु द्वारा कॉल का जवाब देने वाले तीसरे व्यक्ति थे।<ref name=":02" /> उन्होंने Guru Gobind Singh से खालसा पंथ की दीक्षा प्राप्त की, जिसके बाद उनका नाम हिम्मत सिंह रखा गया। आनंदपुर में उन्होंने आस-पास के पहाड़ी राजाओं और मुगल सेनापतियों के विरुद्ध युद्धों में हिस्सा लिया।<ref name=":02">{{Cite book|url=|title=The Encyclopedia Of Sikhism - Volume II E-L|last=Singh|first=Harbans|publisher=Punjabi University, Patiala|year=1995|page=271|language=English|quote=HIMMAT SINGH, BHAI (1661-1705), one of the Panj Piare, or the Five Beloved, celebrated in Sikh history, was born in 1661 at Jagannath in a low-caste family of water-suppliers. He came to Anandpur at the young age of 17, and attached himself to the service of Guru Gobind Singh. Bhai Himmat, as he was called before his initiation, was one of the five Sikhs who one by one offered to lay down their heads in response to the Guru's successive calls made at an assembly of the Sikhs especially summoned on the occasion of Baisakhi of 1756 Bk corresponding to 30 March 1699. He along with the other four received the vows of the Khalsa at Guru Gobind Singh's hands and was renamed Himmat Singh. Himmat Singh proved a brave warrior and while at Anandpur, he took part in battles with the surrounding hill chiefs and imperial commanders. He died in the battle of Chamkaur on 7 December 1705.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSingh1995">Singh, Harbans (1995). ''The Encyclopedia Of Sikhism - Volume II E-L''. Punjabi University, Patiala. p.&nbsp;271. <q>HIMMAT SINGH, BHAI (1661-1705), one of the Panj Piare, or the Five Beloved, celebrated in Sikh history, was born in 1661 at Jagannath in a low-caste family of water-suppliers. He came to Anandpur at the young age of 17, and attached himself to the service of Guru Gobind Singh. Bhai Himmat, as he was called before his initiation, was one of the five Sikhs who one by one offered to lay down their heads in response to the Guru's successive calls made at an assembly of the Sikhs especially summoned on the occasion of Baisakhi of 1756 Bk corresponding to 30 March 1699. He along with the other four received the vows of the Khalsa at Guru Gobind Singh's hands and was renamed Himmat Singh. Himmat Singh proved a brave warrior and while at Anandpur, he took part in battles with the surrounding hill chiefs and imperial commanders. He died in the battle of Chamkaur on 7 December 1705.</q></cite></ref> 7 दिसंबर 1704 या 1705 को [[चमकौर का युद्ध|चमकौर की लड़ाई]] में उनकी मृत्यु हो गई।<ref name=":12">{{Cite book|title=Sikhism and Indian Civilization|last=Pruthi|first=Raj|publisher=Discovery Publishing House|year=2004|isbn=81-7141-879-1|series=Culture and civilization series|location=New Delhi|pages=187|chapter=Sikh Saints|oclc=434576317|quote=Bhai Himmat Singh (1661 to 1704)<br>The fifth Beloved One, Bhai Himmat Singh was born to a water carrier in 1661. He died fighting in the battle of Chamkaur in 1704.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFPruthi2004">Pruthi, Raj (2004). "Sikh Saints". ''Sikhism and Indian Civilization''. Culture and civilization series. New Delhi: Discovery Publishing House. p.&nbsp;187. [[अंतर्राष्ट्रीय मानक पुस्तक संख्या|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/81-7141-879-1|<bdi>81-7141-879-1</bdi>]]. [[ऑनलाइन कंप्यूटर लाइब्रेरी सेंटर|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/434576317 434576317]. <q>Bhai Himmat Singh (1661 to 1704)<br /><br />The fifth Beloved One, Bhai Himmat Singh was born to a water carrier in 1661. He died fighting in the battle of Chamkaur in 1704.</q></cite></ref><ref name=":02" /> हिम्मत सिंह को ''फंडक'' नामक एक अज्ञात ''[[भगत]]'' के ''[[अवतार]]'' के रूप में देखा जाता था।<ref name=":22">{{Cite book|title=The Cherished Five in Sikh History|last=Fenech|first=Louis E.|publisher=Oxford University Press|year=2021|isbn=978-0-19-753287-4|location=New York|pages=1, 46, 48, 61–63, 125|chapter=|oclc=1157751641|quote=}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFenech2021">Fenech, Louis E. (2021). ''The Cherished Five in Sikh History''. New York: Oxford University Press. pp.&nbsp;1, 46, 48, <span class="nowrap">61–</span>63, 125. [[अंतर्राष्ट्रीय मानक पुस्तक संख्या|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-19-753287-4|<bdi>978-0-19-753287-4</bdi>]]. [[ऑनलाइन कंप्यूटर लाइब्रेरी सेंटर|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/1157751641 1157751641].</cite></ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.ca/books/edition/Pa%C3%B1ja_pi%C4%81re/z6_XAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%20%E0%A8%AA%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A9%87|title=Pañja piāre|last=Siṅgha|first=Rāejasabīra|date=2002|publisher=Bhai Chatar Singh Jiwan Singh|isbn=978-81-7601-478-6|pages=61,63|language=pa}}</ref> == पुस्तक सूची == * 1751 में कोएर सिंह कलाल द्वारा रचित ''गुरबिलास पातशाही दासवीं'', भाई हिम्मत सिंह की जीवनी का लगभग समकालीन स्रोत है। 1790 में भाई स्वरूप सिंह कौशिश द्वारा लिखित ''गुर किआँ साखियाँ'', भाई हिम्मत सिंह की जीवनी के लिए लगभग समकालीन स्रोत मानी जाती है। 1797 में सुखा सिंह द्वारा रचित ''गुरबिलास पातशाही दसवीं'', भाई हिम्मत सिंह की जीवनी का एक लगभग समकालीन स्रोत है। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारतीय सिख]] 6or4238ddsq3n0z5momlyt3k301ewrl 6556043 6556042 2026-05-24T19:32:57Z Typingsuggestions 921869 Bhai Himmat sigh photo 6556043 wikitext text/x-wiki {{पंज प्यारे}} [[चित्र:Himmat Singh (Panj Pyare).png|अंगूठाकार|305x305पिक्सेल|भाई हिम्मत सिंह]] '''भाई हिम्मत सिंह''' (१६६१–१७०८) १७वीं सदी के भारत में [[ख़ालसा|ख़ालसा पंथ]] की शुरूआत करने वाले प्रथम पाँच [[सिख|सिखों]] [[पंज प्यारे]] में से एक थे। उनका जन्म १६६१ में पटियाला के एक निषादवंशी झीवर (मेहरा) परिवार में हुआ।<ref>{{cite book|author=पतवंत सिंह|year=१९८९|title=The Golden Temple, South Asia Books|trans-title=स्वर्ण मंदिर, दक्षिण एशिया की पुस्तक|isbn = 962-7375-01-2|language=अंग्रेज़ी}}</ref> उनके नाम का महत्व असहाय लोगों की रक्षा करने का साहस रखना है।<ref>{{cite web|title=आज सजेगा मुख्य दीवान|url=http://www.jagran.com/uttar-pradesh/bareilly-city-decrate-the-main-deewan-today-11233088.html|publisher=दैनिक जागरण|date=१४ अप्रैल २०१४|accessdate=१६ अप्रैल २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140429202918/http://www.jagran.com/uttar-pradesh/bareilly-city-decrate-the-main-deewan-today-11233088.html|archive-date=29 अप्रैल 2014|url-status=live}}</ref> == जीवनी == ==== प्रारंभिक जीवन ==== भाई हिम्मत सिंह का जन्म 1661 में [[ओडिशा]], [[भारत]] में [[पुरी|जगन्नाथ पुरी]] में हुआ था।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HaOlg1sDYP4C&q=bhai+himmat+singh+orissa&pg=PA451|title=Punjab 1999|last=Singh|first=Mohinder|publisher=Anamika Publishers & Distributors|year=2000|isbn=9788186565766}}</ref><ref>Singh, Patwant (1989). The Golden Temple, South Asia Books. {{ISBN|962-7375-01-2}}.</ref><ref name=":12">{{Cite book|title=Sikhism and Indian Civilization|last=Pruthi|first=Raj|publisher=Discovery Publishing House|year=2004|isbn=81-7141-879-1|series=Culture and civilization series|location=New Delhi|pages=187|chapter=Sikh Saints|oclc=434576317|quote=Bhai Himmat Singh (1661 to 1704)<br>The fifth Beloved One, Bhai Himmat Singh was born to a water carrier in 1661. He died fighting in the battle of Chamkaur in 1704.}}</ref> उनका परिवार ''झिवर'' जाति से था।<ref name=":22">{{Cite book|title=The Cherished Five in Sikh History|last=Fenech|first=Louis E.|publisher=Oxford University Press|year=2021|isbn=978-0-19-753287-4|location=New York|pages=1, 46, 48, 61–63, 125|chapter=|oclc=1157751641|quote=}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.ca/books/edition/Sikh_Identity/amluAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=jhir+sikh&dq=jhir+sikh&printsec=frontcover|title=Sikh Identity: An Exploration of Groups Among Sikhs|last=Takhar|first=Opinderjit Kaur|date=2005|publisher=Ashgate|isbn=978-0-7546-5202-1|pages=31|language=en|quote=Bhai Himmat Singh, a jhir (water carrier) from Jaggannath, Puri, Orrisa}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.ca/books/edition/Caste/pAVHffwgzW4C?hl=en&gbpv=1&dq=water+carrier+caste&pg=PA126&printsec=frontcover|title=Caste: Observation of I.C.S. Officers and Others Since 1881|last=Pillai|first=V. Kannu|date=2007|publisher=Gautam Book Center|isbn=978-81-905583-6-5|pages=126|language=en|quote=The reference is specifically included to address the confusion as Bhai Himmat Singh is sometimes claimed to belong to the, Kumhar, potter community. The word Kahar is another for Jhinwar community. The etymology of word Kahar is 'Ka or Kam' Meaning Water and 'Har' means Carrier. Hence, the Kamhar less common name for Kahar. But still the Kamhar is very different from the word Kumhar or Kumbhar.}}</ref> उनके पिता का नाम गुलजारी था जबकि उनकी मां का नाम धन्नो था।<ref>{{Cite book|title=The encyclopedia of Sikhism (over 1000 entries)|last=Singha|first=H. S.|date=2000|publisher=Hemkunt Publishers|isbn=81-7010-301-0|location=New Delhi|pages=100|oclc=243621542|quote=HIMMAT SINGH, BHAI : Bhai Himmat Singh whose original name was Himmat Rai was one of the first Panj Piare who had offered their heads to Guru Gobind Singh on the Baisakhi day of 1699 AD at Anandpur and were thus the first to be initiated into the Khalsa brotherhood. Very little is known about his biographical details. According to one version, he was the son of gulzar. He was born in 1661 AD. After his initiation into the Khaisa he remained in the devoted service of Guru Gobind Singh and died fighting in the battle at Chamkaur in December 1705 AD.}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Sikh Courier International|publisher=Sikh Cultural Society of Great Britain|year=1998|volume=38-42|pages=18}}</ref> ==== बाद का जीवन ==== भाई हिम्मत सिंह 17 साल की उम्र में दसवें सिख गुरु, गुरु गोबिंद सिंह की सेवा करने के लिए [[आनन्दपुर साहिब|आनंदपुर]] पहुंचे।<ref name=":02">{{Cite book|url=|title=The Encyclopedia Of Sikhism - Volume II E-L|last=Singh|first=Harbans|publisher=Punjabi University, Patiala|year=1995|page=271|language=English|quote=HIMMAT SINGH, BHAI (1661-1705), one of the Panj Piare, or the Five Beloved, celebrated in Sikh history, was born in 1661 at Jagannath in a low-caste family of water-suppliers. He came to Anandpur at the young age of 17, and attached himself to the service of Guru Gobind Singh. Bhai Himmat, as he was called before his initiation, was one of the five Sikhs who one by one offered to lay down their heads in response to the Guru's successive calls made at an assembly of the Sikhs especially summoned on the occasion of Baisakhi of 1756 Bk corresponding to 30 March 1699. He along with the other four received the vows of the Khalsa at Guru Gobind Singh's hands and was renamed Himmat Singh. Himmat Singh proved a brave warrior and while at Anandpur, he took part in battles with the surrounding hill chiefs and imperial commanders. He died in the battle of Chamkaur on 7 December 1705.}}</ref> वह 1699 में आनंदपुर (जहां तख्त केसगढ़ साहिब है) में एक पहाड़ी के ऊपर खालसा पंथ को औपचारिक रूप देने के समारोह के दौरान गुरु द्वारा कॉल का जवाब देने वाले तीसरे व्यक्ति थे।<ref name=":02" /> उन्होंने Guru Gobind Singh से खालसा पंथ की दीक्षा प्राप्त की, जिसके बाद उनका नाम हिम्मत सिंह रखा गया। आनंदपुर में उन्होंने आस-पास के पहाड़ी राजाओं और मुगल सेनापतियों के विरुद्ध युद्धों में हिस्सा लिया।<ref name=":02">{{Cite book|url=|title=The Encyclopedia Of Sikhism - Volume II E-L|last=Singh|first=Harbans|publisher=Punjabi University, Patiala|year=1995|page=271|language=English|quote=HIMMAT SINGH, BHAI (1661-1705), one of the Panj Piare, or the Five Beloved, celebrated in Sikh history, was born in 1661 at Jagannath in a low-caste family of water-suppliers. He came to Anandpur at the young age of 17, and attached himself to the service of Guru Gobind Singh. Bhai Himmat, as he was called before his initiation, was one of the five Sikhs who one by one offered to lay down their heads in response to the Guru's successive calls made at an assembly of the Sikhs especially summoned on the occasion of Baisakhi of 1756 Bk corresponding to 30 March 1699. He along with the other four received the vows of the Khalsa at Guru Gobind Singh's hands and was renamed Himmat Singh. Himmat Singh proved a brave warrior and while at Anandpur, he took part in battles with the surrounding hill chiefs and imperial commanders. He died in the battle of Chamkaur on 7 December 1705.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSingh1995">Singh, Harbans (1995). ''The Encyclopedia Of Sikhism - Volume II E-L''. Punjabi University, Patiala. p.&nbsp;271. <q>HIMMAT SINGH, BHAI (1661-1705), one of the Panj Piare, or the Five Beloved, celebrated in Sikh history, was born in 1661 at Jagannath in a low-caste family of water-suppliers. He came to Anandpur at the young age of 17, and attached himself to the service of Guru Gobind Singh. Bhai Himmat, as he was called before his initiation, was one of the five Sikhs who one by one offered to lay down their heads in response to the Guru's successive calls made at an assembly of the Sikhs especially summoned on the occasion of Baisakhi of 1756 Bk corresponding to 30 March 1699. He along with the other four received the vows of the Khalsa at Guru Gobind Singh's hands and was renamed Himmat Singh. Himmat Singh proved a brave warrior and while at Anandpur, he took part in battles with the surrounding hill chiefs and imperial commanders. He died in the battle of Chamkaur on 7 December 1705.</q></cite></ref> 7 दिसंबर 1704 या 1705 को [[चमकौर का युद्ध|चमकौर की लड़ाई]] में उनकी मृत्यु हो गई।<ref name=":12">{{Cite book|title=Sikhism and Indian Civilization|last=Pruthi|first=Raj|publisher=Discovery Publishing House|year=2004|isbn=81-7141-879-1|series=Culture and civilization series|location=New Delhi|pages=187|chapter=Sikh Saints|oclc=434576317|quote=Bhai Himmat Singh (1661 to 1704)<br>The fifth Beloved One, Bhai Himmat Singh was born to a water carrier in 1661. He died fighting in the battle of Chamkaur in 1704.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFPruthi2004">Pruthi, Raj (2004). "Sikh Saints". ''Sikhism and Indian Civilization''. Culture and civilization series. New Delhi: Discovery Publishing House. p.&nbsp;187. [[अंतर्राष्ट्रीय मानक पुस्तक संख्या|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/81-7141-879-1|<bdi>81-7141-879-1</bdi>]]. [[ऑनलाइन कंप्यूटर लाइब्रेरी सेंटर|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/434576317 434576317]. <q>Bhai Himmat Singh (1661 to 1704)<br /><br />The fifth Beloved One, Bhai Himmat Singh was born to a water carrier in 1661. He died fighting in the battle of Chamkaur in 1704.</q></cite></ref><ref name=":02" /> हिम्मत सिंह को ''फंडक'' नामक एक अज्ञात ''[[भगत]]'' के ''[[अवतार]]'' के रूप में देखा जाता था।<ref name=":22">{{Cite book|title=The Cherished Five in Sikh History|last=Fenech|first=Louis E.|publisher=Oxford University Press|year=2021|isbn=978-0-19-753287-4|location=New York|pages=1, 46, 48, 61–63, 125|chapter=|oclc=1157751641|quote=}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFenech2021">Fenech, Louis E. (2021). ''The Cherished Five in Sikh History''. New York: Oxford University Press. pp.&nbsp;1, 46, 48, <span class="nowrap">61–</span>63, 125. [[अंतर्राष्ट्रीय मानक पुस्तक संख्या|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-19-753287-4|<bdi>978-0-19-753287-4</bdi>]]. [[ऑनलाइन कंप्यूटर लाइब्रेरी सेंटर|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/1157751641 1157751641].</cite></ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.ca/books/edition/Pa%C3%B1ja_pi%C4%81re/z6_XAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%20%E0%A8%AA%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A9%87|title=Pañja piāre|last=Siṅgha|first=Rāejasabīra|date=2002|publisher=Bhai Chatar Singh Jiwan Singh|isbn=978-81-7601-478-6|pages=61,63|language=pa}}</ref> == पुस्तक सूची == * 1751 में कोएर सिंह कलाल द्वारा रचित ''गुरबिलास पातशाही दासवीं'', भाई हिम्मत सिंह की जीवनी का लगभग समकालीन स्रोत है। 1790 में भाई स्वरूप सिंह कौशिश द्वारा लिखित ''गुर किआँ साखियाँ'', भाई हिम्मत सिंह की जीवनी के लिए लगभग समकालीन स्रोत मानी जाती है। 1797 में सुखा सिंह द्वारा रचित ''गुरबिलास पातशाही दसवीं'', भाई हिम्मत सिंह की जीवनी का एक लगभग समकालीन स्रोत है। == गैलरी == <gallery> चित्र:Bhai Himmat Singh, detail from a hand-coloured woodblock print depicting Guru Gobind Singh initiating the first-five members of the Khalsa (Panj Piare) in 1699, Amritsar, Punjab, published by Bhai Buta Singh, 1875 (cropped).jpg|भाई हिम्मत सिंह, हाथ से रंगी हुई लकड़ी की ब्लॉक प्रिंट से लिया गया एक अंश जिसमें गुरु गोविंद सिंह 1699 में अमृतसर, पंजाब में खालसा (पंज प्यारे) के पहले पांच सदस्यों को दीक्षा देते हुए दर्शा रहे हैं, भाई बूटा सिंह द्वारा 1875 में प्रकाशित। चित्र:Hand-coloured woodblock print depicting Guru Gobind Singh initiating the first-five members of the Khalsa (Panj Piare) in 1699, Amritsar, Punjab, published by Bhai Buta Singh, Bazaar Mai Seva, 1875.jpg|गुरु गोविंद सिंह 1699 में अमृतसर, पंजाब में खालसा (पंज प्यारे) के पहले पांच सदस्यों को दीक्षा देते हुए दर्शा रहे हैं, भाई बूटा सिंह द्वारा 1875 में प्रकाशित। </gallery> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारतीय सिख]] 3efo5n8rtjodtv4a7avzlz1nfw4eoet 6556044 6556043 2026-05-24T19:35:04Z Typingsuggestions 921869 Parapgrah structure 6556044 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Himmat Singh (Panj Pyare).png|अंगूठाकार|305x305पिक्सेल|हिम्मत सिंह, कोट फ़तेह खान, अटॉक, पंजाब, पाकिस्तान में स्थित एक सिख समाधि के अंदर एक सिख भित्तिचित्र में दर्शाया गया है]] '''भाई हिम्मत सिंह''' (१६६१–१७०८) १७वीं सदी के भारत में [[ख़ालसा|ख़ालसा पंथ]] की शुरूआत करने वाले प्रथम पाँच [[सिख|सिखों]] [[पंज प्यारे]] में से एक थे। उनका जन्म १६६१ में पटियाला के एक निषादवंशी झीवर (मेहरा) परिवार में हुआ।<ref>{{cite book|author=पतवंत सिंह|year=१९८९|title=The Golden Temple, South Asia Books|trans-title=स्वर्ण मंदिर, दक्षिण एशिया की पुस्तक|isbn = 962-7375-01-2|language=अंग्रेज़ी}}</ref> उनके नाम का महत्व असहाय लोगों की रक्षा करने का साहस रखना है।<ref>{{cite web|title=आज सजेगा मुख्य दीवान|url=http://www.jagran.com/uttar-pradesh/bareilly-city-decrate-the-main-deewan-today-11233088.html|publisher=दैनिक जागरण|date=१४ अप्रैल २०१४|accessdate=१६ अप्रैल २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140429202918/http://www.jagran.com/uttar-pradesh/bareilly-city-decrate-the-main-deewan-today-11233088.html|archive-date=29 अप्रैल 2014|url-status=live}}</ref> == जीवनी == ==== प्रारंभिक जीवन ==== भाई हिम्मत सिंह का जन्म 1661 में [[ओडिशा]], [[भारत]] में [[पुरी|जगन्नाथ पुरी]] में हुआ था।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HaOlg1sDYP4C&q=bhai+himmat+singh+orissa&pg=PA451|title=Punjab 1999|last=Singh|first=Mohinder|publisher=Anamika Publishers & Distributors|year=2000|isbn=9788186565766}}</ref><ref>Singh, Patwant (1989). The Golden Temple, South Asia Books. {{ISBN|962-7375-01-2}}.</ref><ref name=":12">{{Cite book|title=Sikhism and Indian Civilization|last=Pruthi|first=Raj|publisher=Discovery Publishing House|year=2004|isbn=81-7141-879-1|series=Culture and civilization series|location=New Delhi|pages=187|chapter=Sikh Saints|oclc=434576317|quote=Bhai Himmat Singh (1661 to 1704)<br>The fifth Beloved One, Bhai Himmat Singh was born to a water carrier in 1661. He died fighting in the battle of Chamkaur in 1704.}}</ref> उनका परिवार ''झिवर'' जाति से था।<ref name=":22">{{Cite book|title=The Cherished Five in Sikh History|last=Fenech|first=Louis E.|publisher=Oxford University Press|year=2021|isbn=978-0-19-753287-4|location=New York|pages=1, 46, 48, 61–63, 125|chapter=|oclc=1157751641|quote=}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.ca/books/edition/Sikh_Identity/amluAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=jhir+sikh&dq=jhir+sikh&printsec=frontcover|title=Sikh Identity: An Exploration of Groups Among Sikhs|last=Takhar|first=Opinderjit Kaur|date=2005|publisher=Ashgate|isbn=978-0-7546-5202-1|pages=31|language=en|quote=Bhai Himmat Singh, a jhir (water carrier) from Jaggannath, Puri, Orrisa}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.ca/books/edition/Caste/pAVHffwgzW4C?hl=en&gbpv=1&dq=water+carrier+caste&pg=PA126&printsec=frontcover|title=Caste: Observation of I.C.S. Officers and Others Since 1881|last=Pillai|first=V. Kannu|date=2007|publisher=Gautam Book Center|isbn=978-81-905583-6-5|pages=126|language=en|quote=The reference is specifically included to address the confusion as Bhai Himmat Singh is sometimes claimed to belong to the, Kumhar, potter community. The word Kahar is another for Jhinwar community. The etymology of word Kahar is 'Ka or Kam' Meaning Water and 'Har' means Carrier. Hence, the Kamhar less common name for Kahar. But still the Kamhar is very different from the word Kumhar or Kumbhar.}}</ref> उनके पिता का नाम गुलजारी था जबकि उनकी मां का नाम धन्नो था।<ref>{{Cite book|title=The encyclopedia of Sikhism (over 1000 entries)|last=Singha|first=H. S.|date=2000|publisher=Hemkunt Publishers|isbn=81-7010-301-0|location=New Delhi|pages=100|oclc=243621542|quote=HIMMAT SINGH, BHAI : Bhai Himmat Singh whose original name was Himmat Rai was one of the first Panj Piare who had offered their heads to Guru Gobind Singh on the Baisakhi day of 1699 AD at Anandpur and were thus the first to be initiated into the Khalsa brotherhood. Very little is known about his biographical details. According to one version, he was the son of gulzar. He was born in 1661 AD. After his initiation into the Khaisa he remained in the devoted service of Guru Gobind Singh and died fighting in the battle at Chamkaur in December 1705 AD.}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Sikh Courier International|publisher=Sikh Cultural Society of Great Britain|year=1998|volume=38-42|pages=18}}</ref> ==== बाद का जीवन ==== भाई हिम्मत सिंह 17 साल की उम्र में दसवें सिख गुरु, गुरु गोबिंद सिंह की सेवा करने के लिए [[आनन्दपुर साहिब|आनंदपुर]] पहुंचे।<ref name=":02">{{Cite book|url=|title=The Encyclopedia Of Sikhism - Volume II E-L|last=Singh|first=Harbans|publisher=Punjabi University, Patiala|year=1995|page=271|language=English|quote=HIMMAT SINGH, BHAI (1661-1705), one of the Panj Piare, or the Five Beloved, celebrated in Sikh history, was born in 1661 at Jagannath in a low-caste family of water-suppliers. He came to Anandpur at the young age of 17, and attached himself to the service of Guru Gobind Singh. Bhai Himmat, as he was called before his initiation, was one of the five Sikhs who one by one offered to lay down their heads in response to the Guru's successive calls made at an assembly of the Sikhs especially summoned on the occasion of Baisakhi of 1756 Bk corresponding to 30 March 1699. He along with the other four received the vows of the Khalsa at Guru Gobind Singh's hands and was renamed Himmat Singh. Himmat Singh proved a brave warrior and while at Anandpur, he took part in battles with the surrounding hill chiefs and imperial commanders. He died in the battle of Chamkaur on 7 December 1705.}}</ref> वह 1699 में आनंदपुर (जहां तख्त केसगढ़ साहिब है) में एक पहाड़ी के ऊपर खालसा पंथ को औपचारिक रूप देने के समारोह के दौरान गुरु द्वारा कॉल का जवाब देने वाले तीसरे व्यक्ति थे।<ref name=":02" /> उन्होंने Guru Gobind Singh से खालसा पंथ की दीक्षा प्राप्त की, जिसके बाद उनका नाम हिम्मत सिंह रखा गया। आनंदपुर में उन्होंने आस-पास के पहाड़ी राजाओं और मुगल सेनापतियों के विरुद्ध युद्धों में हिस्सा लिया।<ref name=":02">{{Cite book|url=|title=The Encyclopedia Of Sikhism - Volume II E-L|last=Singh|first=Harbans|publisher=Punjabi University, Patiala|year=1995|page=271|language=English|quote=HIMMAT SINGH, BHAI (1661-1705), one of the Panj Piare, or the Five Beloved, celebrated in Sikh history, was born in 1661 at Jagannath in a low-caste family of water-suppliers. He came to Anandpur at the young age of 17, and attached himself to the service of Guru Gobind Singh. Bhai Himmat, as he was called before his initiation, was one of the five Sikhs who one by one offered to lay down their heads in response to the Guru's successive calls made at an assembly of the Sikhs especially summoned on the occasion of Baisakhi of 1756 Bk corresponding to 30 March 1699. He along with the other four received the vows of the Khalsa at Guru Gobind Singh's hands and was renamed Himmat Singh. Himmat Singh proved a brave warrior and while at Anandpur, he took part in battles with the surrounding hill chiefs and imperial commanders. He died in the battle of Chamkaur on 7 December 1705.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSingh1995">Singh, Harbans (1995). ''The Encyclopedia Of Sikhism - Volume II E-L''. Punjabi University, Patiala. p.&nbsp;271. <q>HIMMAT SINGH, BHAI (1661-1705), one of the Panj Piare, or the Five Beloved, celebrated in Sikh history, was born in 1661 at Jagannath in a low-caste family of water-suppliers. He came to Anandpur at the young age of 17, and attached himself to the service of Guru Gobind Singh. Bhai Himmat, as he was called before his initiation, was one of the five Sikhs who one by one offered to lay down their heads in response to the Guru's successive calls made at an assembly of the Sikhs especially summoned on the occasion of Baisakhi of 1756 Bk corresponding to 30 March 1699. He along with the other four received the vows of the Khalsa at Guru Gobind Singh's hands and was renamed Himmat Singh. Himmat Singh proved a brave warrior and while at Anandpur, he took part in battles with the surrounding hill chiefs and imperial commanders. He died in the battle of Chamkaur on 7 December 1705.</q></cite></ref> 7 दिसंबर 1704 या 1705 को [[चमकौर का युद्ध|चमकौर की लड़ाई]] में उनकी मृत्यु हो गई।<ref name=":12">{{Cite book|title=Sikhism and Indian Civilization|last=Pruthi|first=Raj|publisher=Discovery Publishing House|year=2004|isbn=81-7141-879-1|series=Culture and civilization series|location=New Delhi|pages=187|chapter=Sikh Saints|oclc=434576317|quote=Bhai Himmat Singh (1661 to 1704)<br>The fifth Beloved One, Bhai Himmat Singh was born to a water carrier in 1661. He died fighting in the battle of Chamkaur in 1704.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFPruthi2004">Pruthi, Raj (2004). "Sikh Saints". ''Sikhism and Indian Civilization''. Culture and civilization series. New Delhi: Discovery Publishing House. p.&nbsp;187. [[अंतर्राष्ट्रीय मानक पुस्तक संख्या|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/81-7141-879-1|<bdi>81-7141-879-1</bdi>]]. [[ऑनलाइन कंप्यूटर लाइब्रेरी सेंटर|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/434576317 434576317]. <q>Bhai Himmat Singh (1661 to 1704)<br /><br />The fifth Beloved One, Bhai Himmat Singh was born to a water carrier in 1661. He died fighting in the battle of Chamkaur in 1704.</q></cite></ref><ref name=":02" /> हिम्मत सिंह को ''फंडक'' नामक एक अज्ञात ''[[भगत]]'' के ''[[अवतार]]'' के रूप में देखा जाता था।<ref name=":22">{{Cite book|title=The Cherished Five in Sikh History|last=Fenech|first=Louis E.|publisher=Oxford University Press|year=2021|isbn=978-0-19-753287-4|location=New York|pages=1, 46, 48, 61–63, 125|chapter=|oclc=1157751641|quote=}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFenech2021">Fenech, Louis E. (2021). ''The Cherished Five in Sikh History''. New York: Oxford University Press. pp.&nbsp;1, 46, 48, <span class="nowrap">61–</span>63, 125. [[अंतर्राष्ट्रीय मानक पुस्तक संख्या|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-19-753287-4|<bdi>978-0-19-753287-4</bdi>]]. [[ऑनलाइन कंप्यूटर लाइब्रेरी सेंटर|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/1157751641 1157751641].</cite></ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.ca/books/edition/Pa%C3%B1ja_pi%C4%81re/z6_XAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%20%E0%A8%AA%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A9%87|title=Pañja piāre|last=Siṅgha|first=Rāejasabīra|date=2002|publisher=Bhai Chatar Singh Jiwan Singh|isbn=978-81-7601-478-6|pages=61,63|language=pa}}</ref> == पुस्तक सूची == * 1751 में कोएर सिंह कलाल द्वारा रचित ''गुरबिलास पातशाही दासवीं'', भाई हिम्मत सिंह की जीवनी का लगभग समकालीन स्रोत है। 1790 में भाई स्वरूप सिंह कौशिश द्वारा लिखित ''गुर किआँ साखियाँ'', भाई हिम्मत सिंह की जीवनी के लिए लगभग समकालीन स्रोत मानी जाती है। 1797 में सुखा सिंह द्वारा रचित ''गुरबिलास पातशाही दसवीं'', भाई हिम्मत सिंह की जीवनी का एक लगभग समकालीन स्रोत है। == गैलरी == <gallery> चित्र:Bhai Himmat Singh, detail from a hand-coloured woodblock print depicting Guru Gobind Singh initiating the first-five members of the Khalsa (Panj Piare) in 1699, Amritsar, Punjab, published by Bhai Buta Singh, 1875 (cropped).jpg|भाई हिम्मत सिंह, हाथ से रंगी हुई लकड़ी की ब्लॉक प्रिंट से लिया गया एक अंश जिसमें गुरु गोविंद सिंह 1699 में अमृतसर, पंजाब में खालसा (पंज प्यारे) के पहले पांच सदस्यों को दीक्षा देते हुए दर्शा रहे हैं, भाई बूटा सिंह द्वारा 1875 में प्रकाशित। चित्र:Hand-coloured woodblock print depicting Guru Gobind Singh initiating the first-five members of the Khalsa (Panj Piare) in 1699, Amritsar, Punjab, published by Bhai Buta Singh, Bazaar Mai Seva, 1875.jpg|गुरु गोविंद सिंह 1699 में अमृतसर, पंजाब में खालसा (पंज प्यारे) के पहले पांच सदस्यों को दीक्षा देते हुए दर्शा रहे हैं, भाई बूटा सिंह द्वारा 1875 में प्रकाशित। </gallery>{{पंज प्यारे}} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारतीय सिख]] rcff74ub4km2oefu24858pgbdbmr4ef 6556045 6556044 2026-05-24T19:37:07Z Typingsuggestions 921869 Spelling 6556045 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Himmat Singh (Panj Pyare).png|अंगूठाकार|305x305पिक्सेल|हिम्मत सिंह, कोट फ़तेह खान, अटॉक, पंजाब, पाकिस्तान में स्थित एक सिख समाधि के अंदर एक सिख भित्तिचित्र में दर्शाया गया है]] '''भाई हिम्मत सिंह''' (१६६१–१७०८) १७वीं सदी के भारत में [[ख़ालसा|ख़ालसा पंथ]] की शुरूआत करने वाले प्रथम पाँच [[सिख|सिखों]] [[पंज प्यारे]] में से एक थे। उनका जन्म १६६१ में पटियाला के एक निषादवंशी झीवर (मेहरा) परिवार में हुआ।<ref>{{cite book|author=पतवंत सिंह|year=१९८९|title=The Golden Temple, South Asia Books|trans-title=स्वर्ण मंदिर, दक्षिण एशिया की पुस्तक|isbn = 962-7375-01-2|language=अंग्रेज़ी}}</ref> उनके नाम का महत्व असहाय लोगों की रक्षा करने का साहस रखना है।<ref>{{cite web|title=आज सजेगा मुख्य दीवान|url=http://www.jagran.com/uttar-pradesh/bareilly-city-decrate-the-main-deewan-today-11233088.html|publisher=दैनिक जागरण|date=१४ अप्रैल २०१४|accessdate=१६ अप्रैल २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140429202918/http://www.jagran.com/uttar-pradesh/bareilly-city-decrate-the-main-deewan-today-11233088.html|archive-date=29 अप्रैल 2014|url-status=live}}</ref> == जीवनी == ==== प्रारंभिक जीवन ==== भाई हिम्मत सिंह का जन्म 1661 में [[ओडिशा]], [[भारत]] में [[पुरी|जगन्नाथ पुरी]] में हुआ था।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HaOlg1sDYP4C&q=bhai+himmat+singh+orissa&pg=PA451|title=Punjab 1999|last=Singh|first=Mohinder|publisher=Anamika Publishers & Distributors|year=2000|isbn=9788186565766}}</ref><ref>Singh, Patwant (1989). The Golden Temple, South Asia Books. {{ISBN|962-7375-01-2}}.</ref><ref name=":12">{{Cite book|title=Sikhism and Indian Civilization|last=Pruthi|first=Raj|publisher=Discovery Publishing House|year=2004|isbn=81-7141-879-1|series=Culture and civilization series|location=New Delhi|pages=187|chapter=Sikh Saints|oclc=434576317|quote=Bhai Himmat Singh (1661 to 1704)<br>The fifth Beloved One, Bhai Himmat Singh was born to a water carrier in 1661. He died fighting in the battle of Chamkaur in 1704.}}</ref> उनका परिवार ''झिवर'' जाति से था।<ref name=":22">{{Cite book|title=The Cherished Five in Sikh History|last=Fenech|first=Louis E.|publisher=Oxford University Press|year=2021|isbn=978-0-19-753287-4|location=New York|pages=1, 46, 48, 61–63, 125|chapter=|oclc=1157751641|quote=}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.ca/books/edition/Sikh_Identity/amluAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=jhir+sikh&dq=jhir+sikh&printsec=frontcover|title=Sikh Identity: An Exploration of Groups Among Sikhs|last=Takhar|first=Opinderjit Kaur|date=2005|publisher=Ashgate|isbn=978-0-7546-5202-1|pages=31|language=en|quote=Bhai Himmat Singh, a jhir (water carrier) from Jaggannath, Puri, Orrisa}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.ca/books/edition/Caste/pAVHffwgzW4C?hl=en&gbpv=1&dq=water+carrier+caste&pg=PA126&printsec=frontcover|title=Caste: Observation of I.C.S. Officers and Others Since 1881|last=Pillai|first=V. Kannu|date=2007|publisher=Gautam Book Center|isbn=978-81-905583-6-5|pages=126|language=en|quote=The reference is specifically included to address the confusion as Bhai Himmat Singh is sometimes claimed to belong to the, Kumhar, potter community. The word Kahar is another for Jhinwar community. The etymology of word Kahar is 'Ka or Kam' Meaning Water and 'Har' means Carrier. Hence, the Kamhar less common name for Kahar. But still the Kamhar is very different from the word Kumhar or Kumbhar.}}</ref> उनके पिता का नाम गुलजारी था जबकि उनकी मां का नाम धन्नो था।<ref>{{Cite book|title=The encyclopedia of Sikhism (over 1000 entries)|last=Singha|first=H. S.|date=2000|publisher=Hemkunt Publishers|isbn=81-7010-301-0|location=New Delhi|pages=100|oclc=243621542|quote=HIMMAT SINGH, BHAI : Bhai Himmat Singh whose original name was Himmat Rai was one of the first Panj Piare who had offered their heads to Guru Gobind Singh on the Baisakhi day of 1699 AD at Anandpur and were thus the first to be initiated into the Khalsa brotherhood. Very little is known about his biographical details. According to one version, he was the son of gulzar. He was born in 1661 AD. After his initiation into the Khaisa he remained in the devoted service of Guru Gobind Singh and died fighting in the battle at Chamkaur in December 1705 AD.}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Sikh Courier International|publisher=Sikh Cultural Society of Great Britain|year=1998|volume=38-42|pages=18}}</ref> ==== बाद का जीवन ==== भाई हिम्मत सिंह 17 साल की उम्र में दसवें सिख गुरु, गुरु गोबिंद सिंह की सेवा करने के लिए [[आनन्दपुर साहिब|आनंदपुर]] पहुंचे।<ref name=":02">{{Cite book|url=|title=The Encyclopedia Of Sikhism - Volume II E-L|last=Singh|first=Harbans|publisher=Punjabi University, Patiala|year=1995|page=271|language=English|quote=HIMMAT SINGH, BHAI (1661-1705), one of the Panj Piare, or the Five Beloved, celebrated in Sikh history, was born in 1661 at Jagannath in a low-caste family of water-suppliers. He came to Anandpur at the young age of 17, and attached himself to the service of Guru Gobind Singh. Bhai Himmat, as he was called before his initiation, was one of the five Sikhs who one by one offered to lay down their heads in response to the Guru's successive calls made at an assembly of the Sikhs especially summoned on the occasion of Baisakhi of 1756 Bk corresponding to 30 March 1699. He along with the other four received the vows of the Khalsa at Guru Gobind Singh's hands and was renamed Himmat Singh. Himmat Singh proved a brave warrior and while at Anandpur, he took part in battles with the surrounding hill chiefs and imperial commanders. He died in the battle of Chamkaur on 7 December 1705.}}</ref> वह 1699 में आनंदपुर (जहां तख्त केसगढ़ साहिब है) में एक पहाड़ी के ऊपर खालसा पंथ को औपचारिक रूप देने के समारोह के दौरान गुरु द्वारा कॉल का जवाब देने वाले तीसरे व्यक्ति थे।<ref name=":02" /> उन्होंने Guru Gobind Singh से खालसा पंथ की दीक्षा प्राप्त की, जिसके बाद उनका नाम हिम्मत सिंह रखा गया। आनंदपुर में उन्होंने आस-पास के पहाड़ी राजाओं और मुगल सेनापतियों के विरुद्ध युद्धों में हिस्सा लिया।<ref name=":02">{{Cite book|url=|title=The Encyclopedia Of Sikhism - Volume II E-L|last=Singh|first=Harbans|publisher=Punjabi University, Patiala|year=1995|page=271|language=English|quote=HIMMAT SINGH, BHAI (1661-1705), one of the Panj Piare, or the Five Beloved, celebrated in Sikh history, was born in 1661 at Jagannath in a low-caste family of water-suppliers. He came to Anandpur at the young age of 17, and attached himself to the service of Guru Gobind Singh. Bhai Himmat, as he was called before his initiation, was one of the five Sikhs who one by one offered to lay down their heads in response to the Guru's successive calls made at an assembly of the Sikhs especially summoned on the occasion of Baisakhi of 1756 Bk corresponding to 30 March 1699. He along with the other four received the vows of the Khalsa at Guru Gobind Singh's hands and was renamed Himmat Singh. Himmat Singh proved a brave warrior and while at Anandpur, he took part in battles with the surrounding hill chiefs and imperial commanders. He died in the battle of Chamkaur on 7 December 1705.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSingh1995">Singh, Harbans (1995). ''The Encyclopedia Of Sikhism - Volume II E-L''. Punjabi University, Patiala. p.&nbsp;271. <q>HIMMAT SINGH, BHAI (1661-1705), one of the Panj Piare, or the Five Beloved, celebrated in Sikh history, was born in 1661 at Jagannath in a low-caste family of water-suppliers. He came to Anandpur at the young age of 17, and attached himself to the service of Guru Gobind Singh. Bhai Himmat, as he was called before his initiation, was one of the five Sikhs who one by one offered to lay down their heads in response to the Guru's successive calls made at an assembly of the Sikhs especially summoned on the occasion of Baisakhi of 1756 Bk corresponding to 30 March 1699. He along with the other four received the vows of the Khalsa at Guru Gobind Singh's hands and was renamed Himmat Singh. Himmat Singh proved a brave warrior and while at Anandpur, he took part in battles with the surrounding hill chiefs and imperial commanders. He died in the battle of Chamkaur on 7 December 1705.</q></cite></ref> 7 दिसंबर 1704 या 1705 को [[चमकौर का युद्ध|चमकौर की लड़ाई]] में मुगल सेनाके विरुद्ध युद्ध में उनकी मृत्यु हो गई।<ref name=":12">{{Cite book|title=Sikhism and Indian Civilization|last=Pruthi|first=Raj|publisher=Discovery Publishing House|year=2004|isbn=81-7141-879-1|series=Culture and civilization series|location=New Delhi|pages=187|chapter=Sikh Saints|oclc=434576317|quote=Bhai Himmat Singh (1661 to 1704)<br>The fifth Beloved One, Bhai Himmat Singh was born to a water carrier in 1661. He died fighting in the battle of Chamkaur in 1704.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFPruthi2004">Pruthi, Raj (2004). "Sikh Saints". ''Sikhism and Indian Civilization''. Culture and civilization series. New Delhi: Discovery Publishing House. p.&nbsp;187. [[अंतर्राष्ट्रीय मानक पुस्तक संख्या|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/81-7141-879-1|<bdi>81-7141-879-1</bdi>]]. [[ऑनलाइन कंप्यूटर लाइब्रेरी सेंटर|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/434576317 434576317]. <q>Bhai Himmat Singh (1661 to 1704)<br /><br />The fifth Beloved One, Bhai Himmat Singh was born to a water carrier in 1661. He died fighting in the battle of Chamkaur in 1704.</q></cite></ref><ref name=":02" /> हिम्मत सिंह को ''फंडक'' नामक एक अज्ञात ''[[भगत]]'' के ''[[अवतार]]'' के रूप में देखा जाता था।<ref name=":22">{{Cite book|title=The Cherished Five in Sikh History|last=Fenech|first=Louis E.|publisher=Oxford University Press|year=2021|isbn=978-0-19-753287-4|location=New York|pages=1, 46, 48, 61–63, 125|chapter=|oclc=1157751641|quote=}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFenech2021">Fenech, Louis E. (2021). ''The Cherished Five in Sikh History''. New York: Oxford University Press. pp.&nbsp;1, 46, 48, <span class="nowrap">61–</span>63, 125. [[अंतर्राष्ट्रीय मानक पुस्तक संख्या|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-19-753287-4|<bdi>978-0-19-753287-4</bdi>]]. [[ऑनलाइन कंप्यूटर लाइब्रेरी सेंटर|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/1157751641 1157751641].</cite></ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.ca/books/edition/Pa%C3%B1ja_pi%C4%81re/z6_XAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%20%E0%A8%AA%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A9%87|title=Pañja piāre|last=Siṅgha|first=Rāejasabīra|date=2002|publisher=Bhai Chatar Singh Jiwan Singh|isbn=978-81-7601-478-6|pages=61,63|language=pa}}</ref> == पुस्तक सूची == * 1751 में कोएर सिंह कलाल द्वारा रचित ''गुरबिलास पातशाही दासवीं'', भाई हिम्मत सिंह की जीवनी का लगभग समकालीन स्रोत है। 1790 में भाई स्वरूप सिंह कौशिश द्वारा लिखित ''गुर किआँ साखियाँ'', भाई हिम्मत सिंह की जीवनी के लिए लगभग समकालीन स्रोत मानी जाती है। 1797 में सुखा सिंह द्वारा रचित ''गुरबिलास पातशाही दसवीं'', भाई हिम्मत सिंह की जीवनी का एक लगभग समकालीन स्रोत है। == गैलरी == <gallery> चित्र:Bhai Himmat Singh, detail from a hand-coloured woodblock print depicting Guru Gobind Singh initiating the first-five members of the Khalsa (Panj Piare) in 1699, Amritsar, Punjab, published by Bhai Buta Singh, 1875 (cropped).jpg|भाई हिम्मत सिंह, हाथ से रंगी हुई लकड़ी की ब्लॉक प्रिंट से लिया गया एक अंश जिसमें गुरु गोविंद सिंह 1699 में अमृतसर, पंजाब में खालसा (पंज प्यारे) के पहले पांच सदस्यों को दीक्षा देते हुए दर्शा रहे हैं, भाई बूटा सिंह द्वारा 1875 में प्रकाशित। चित्र:Hand-coloured woodblock print depicting Guru Gobind Singh initiating the first-five members of the Khalsa (Panj Piare) in 1699, Amritsar, Punjab, published by Bhai Buta Singh, Bazaar Mai Seva, 1875.jpg|गुरु गोविंद सिंह 1699 में अमृतसर, पंजाब में खालसा (पंज प्यारे) के पहले पांच सदस्यों को दीक्षा देते हुए दर्शा रहे हैं, भाई बूटा सिंह द्वारा 1875 में प्रकाशित। </gallery>{{पंज प्यारे}} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारतीय सिख]] 8cutyc780prc5kblggmq56lokfsjclc 6556046 6556045 2026-05-24T19:38:39Z Typingsuggestions 921869 Spelling 6556046 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Himmat Singh (Panj Pyare).png|अंगूठाकार|305x305पिक्सेल|हिम्मत सिंह, कोट फ़तेह खान, अटॉक, पंजाब, पाकिस्तान में स्थित एक सिख समाधि के अंदर एक सिख भित्तिचित्र में दर्शाया गया है]] '''भाई हिम्मत सिंह''' (१६६१–१७०८) १७वीं सदी के भारत में [[ख़ालसा|ख़ालसा पंथ]] की शुरूआत करने वाले प्रथम पाँच [[सिख|सिखों]] [[पंज प्यारे]] में से एक थे। उनका जन्म १६६१ में पटियाला के एक निषादवंशी झीवर (मेहरा) परिवार में हुआ।<ref>{{cite book|author=पतवंत सिंह|year=१९८९|title=The Golden Temple, South Asia Books|trans-title=स्वर्ण मंदिर, दक्षिण एशिया की पुस्तक|isbn = 962-7375-01-2|language=अंग्रेज़ी}}</ref> उनके नाम का महत्व असहाय लोगों की रक्षा करने का साहस रखना है।<ref>{{cite web|title=आज सजेगा मुख्य दीवान|url=http://www.jagran.com/uttar-pradesh/bareilly-city-decrate-the-main-deewan-today-11233088.html|publisher=दैनिक जागरण|date=१४ अप्रैल २०१४|accessdate=१६ अप्रैल २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140429202918/http://www.jagran.com/uttar-pradesh/bareilly-city-decrate-the-main-deewan-today-11233088.html|archive-date=29 अप्रैल 2014|url-status=live}}</ref> == जीवनी == ==== प्रारंभिक जीवन ==== भाई हिम्मत सिंह का जन्म 1661 में [[ओडिशा]], [[भारत]] में [[पुरी|जगन्नाथ पुरी]] में हुआ था।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HaOlg1sDYP4C&q=bhai+himmat+singh+orissa&pg=PA451|title=Punjab 1999|last=Singh|first=Mohinder|publisher=Anamika Publishers & Distributors|year=2000|isbn=9788186565766}}</ref><ref>Singh, Patwant (1989). The Golden Temple, South Asia Books. {{ISBN|962-7375-01-2}}.</ref><ref name=":12">{{Cite book|title=Sikhism and Indian Civilization|last=Pruthi|first=Raj|publisher=Discovery Publishing House|year=2004|isbn=81-7141-879-1|series=Culture and civilization series|location=New Delhi|pages=187|chapter=Sikh Saints|oclc=434576317|quote=Bhai Himmat Singh (1661 to 1704)<br>The fifth Beloved One, Bhai Himmat Singh was born to a water carrier in 1661. He died fighting in the battle of Chamkaur in 1704.}}</ref> उनका परिवार ''झिवर'' जाति से था।<ref name=":22">{{Cite book|title=The Cherished Five in Sikh History|last=Fenech|first=Louis E.|publisher=Oxford University Press|year=2021|isbn=978-0-19-753287-4|location=New York|pages=1, 46, 48, 61–63, 125|chapter=|oclc=1157751641|quote=}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.ca/books/edition/Sikh_Identity/amluAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=jhir+sikh&dq=jhir+sikh&printsec=frontcover|title=Sikh Identity: An Exploration of Groups Among Sikhs|last=Takhar|first=Opinderjit Kaur|date=2005|publisher=Ashgate|isbn=978-0-7546-5202-1|pages=31|language=en|quote=Bhai Himmat Singh, a jhir (water carrier) from Jaggannath, Puri, Orrisa}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.ca/books/edition/Caste/pAVHffwgzW4C?hl=en&gbpv=1&dq=water+carrier+caste&pg=PA126&printsec=frontcover|title=Caste: Observation of I.C.S. Officers and Others Since 1881|last=Pillai|first=V. Kannu|date=2007|publisher=Gautam Book Center|isbn=978-81-905583-6-5|pages=126|language=en|quote=The reference is specifically included to address the confusion as Bhai Himmat Singh is sometimes claimed to belong to the, Kumhar, potter community. The word Kahar is another for Jhinwar community. The etymology of word Kahar is 'Ka or Kam' Meaning Water and 'Har' means Carrier. Hence, the Kamhar less common name for Kahar. But still the Kamhar is very different from the word Kumhar or Kumbhar.}}</ref> उनके पिता का नाम गुलजारी था जबकि उनकी मां का नाम धन्नो था।<ref>{{Cite book|title=The encyclopedia of Sikhism (over 1000 entries)|last=Singha|first=H. S.|date=2000|publisher=Hemkunt Publishers|isbn=81-7010-301-0|location=New Delhi|pages=100|oclc=243621542|quote=HIMMAT SINGH, BHAI : Bhai Himmat Singh whose original name was Himmat Rai was one of the first Panj Piare who had offered their heads to Guru Gobind Singh on the Baisakhi day of 1699 AD at Anandpur and were thus the first to be initiated into the Khalsa brotherhood. Very little is known about his biographical details. According to one version, he was the son of gulzar. He was born in 1661 AD. After his initiation into the Khaisa he remained in the devoted service of Guru Gobind Singh and died fighting in the battle at Chamkaur in December 1705 AD.}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Sikh Courier International|publisher=Sikh Cultural Society of Great Britain|year=1998|volume=38-42|pages=18}}</ref> ==== बाद का जीवन ==== भाई हिम्मत सिंह 17 साल की उम्र में दसवें सिख गुरु, गुरु गोबिंद सिंह की सेवा करने के लिए [[आनन्दपुर साहिब|आनंदपुर]] पहुंचे।<ref name=":02">{{Cite book|url=|title=The Encyclopedia Of Sikhism - Volume II E-L|last=Singh|first=Harbans|publisher=Punjabi University, Patiala|year=1995|page=271|language=English|quote=HIMMAT SINGH, BHAI (1661-1705), one of the Panj Piare, or the Five Beloved, celebrated in Sikh history, was born in 1661 at Jagannath in a low-caste family of water-suppliers. He came to Anandpur at the young age of 17, and attached himself to the service of Guru Gobind Singh. Bhai Himmat, as he was called before his initiation, was one of the five Sikhs who one by one offered to lay down their heads in response to the Guru's successive calls made at an assembly of the Sikhs especially summoned on the occasion of Baisakhi of 1756 Bk corresponding to 30 March 1699. He along with the other four received the vows of the Khalsa at Guru Gobind Singh's hands and was renamed Himmat Singh. Himmat Singh proved a brave warrior and while at Anandpur, he took part in battles with the surrounding hill chiefs and imperial commanders. He died in the battle of Chamkaur on 7 December 1705.}}</ref> वह 1699 में आनंदपुर (जहां तख्त केसगढ़ साहिब है) में एक पहाड़ी के ऊपर खालसा पंथ को औपचारिक रूप देने के समारोह के दौरान गुरु द्वारा कॉल का जवाब देने वाले तीसरे व्यक्ति थे।<ref name=":02" /> उन्होंने Guru Gobind Singh से खालसा पंथ की दीक्षा प्राप्त की, जिसके बाद उनका नाम हिम्मत सिंह रखा गया। आनंदपुर में उन्होंने आस-पास के पहाड़ी राजाओं और मुगल सेनापतियों के विरुद्ध युद्धों में हिस्सा लिया।<ref name=":02">{{Cite book|url=|title=The Encyclopedia Of Sikhism - Volume II E-L|last=Singh|first=Harbans|publisher=Punjabi University, Patiala|year=1995|page=271|language=English|quote=HIMMAT SINGH, BHAI (1661-1705), one of the Panj Piare, or the Five Beloved, celebrated in Sikh history, was born in 1661 at Jagannath in a low-caste family of water-suppliers. He came to Anandpur at the young age of 17, and attached himself to the service of Guru Gobind Singh. Bhai Himmat, as he was called before his initiation, was one of the five Sikhs who one by one offered to lay down their heads in response to the Guru's successive calls made at an assembly of the Sikhs especially summoned on the occasion of Baisakhi of 1756 Bk corresponding to 30 March 1699. He along with the other four received the vows of the Khalsa at Guru Gobind Singh's hands and was renamed Himmat Singh. Himmat Singh proved a brave warrior and while at Anandpur, he took part in battles with the surrounding hill chiefs and imperial commanders. He died in the battle of Chamkaur on 7 December 1705.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSingh1995">Singh, Harbans (1995). ''The Encyclopedia Of Sikhism - Volume II E-L''. Punjabi University, Patiala. p.&nbsp;271. <q>HIMMAT SINGH, BHAI (1661-1705), one of the Panj Piare, or the Five Beloved, celebrated in Sikh history, was born in 1661 at Jagannath in a low-caste family of water-suppliers. He came to Anandpur at the young age of 17, and attached himself to the service of Guru Gobind Singh. Bhai Himmat, as he was called before his initiation, was one of the five Sikhs who one by one offered to lay down their heads in response to the Guru's successive calls made at an assembly of the Sikhs especially summoned on the occasion of Baisakhi of 1756 Bk corresponding to 30 March 1699. He along with the other four received the vows of the Khalsa at Guru Gobind Singh's hands and was renamed Himmat Singh. Himmat Singh proved a brave warrior and while at Anandpur, he took part in battles with the surrounding hill chiefs and imperial commanders. He died in the battle of Chamkaur on 7 December 1705.</q></cite></ref> 7 दिसंबर 1704 या 1705 को [[चमकौर का युद्ध|चमकौर की लड़ाई]] में मुगल सेना के विरुद्ध युद्ध में उनकी मृत्यु हो गई।<ref name=":12">{{Cite book|title=Sikhism and Indian Civilization|last=Pruthi|first=Raj|publisher=Discovery Publishing House|year=2004|isbn=81-7141-879-1|series=Culture and civilization series|location=New Delhi|pages=187|chapter=Sikh Saints|oclc=434576317|quote=Bhai Himmat Singh (1661 to 1704)<br>The fifth Beloved One, Bhai Himmat Singh was born to a water carrier in 1661. He died fighting in the battle of Chamkaur in 1704.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFPruthi2004">Pruthi, Raj (2004). "Sikh Saints". ''Sikhism and Indian Civilization''. Culture and civilization series. New Delhi: Discovery Publishing House. p.&nbsp;187. [[अंतर्राष्ट्रीय मानक पुस्तक संख्या|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/81-7141-879-1|<bdi>81-7141-879-1</bdi>]]. [[ऑनलाइन कंप्यूटर लाइब्रेरी सेंटर|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/434576317 434576317]. <q>Bhai Himmat Singh (1661 to 1704)<br /><br />The fifth Beloved One, Bhai Himmat Singh was born to a water carrier in 1661. He died fighting in the battle of Chamkaur in 1704.</q></cite></ref><ref name=":02" /> हिम्मत सिंह को ''फंडक'' नामक एक अज्ञात ''[[भगत]]'' के ''[[अवतार]]'' के रूप में देखा जाता था।<ref name=":22">{{Cite book|title=The Cherished Five in Sikh History|last=Fenech|first=Louis E.|publisher=Oxford University Press|year=2021|isbn=978-0-19-753287-4|location=New York|pages=1, 46, 48, 61–63, 125|chapter=|oclc=1157751641|quote=}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFenech2021">Fenech, Louis E. (2021). ''The Cherished Five in Sikh History''. New York: Oxford University Press. pp.&nbsp;1, 46, 48, <span class="nowrap">61–</span>63, 125. [[अंतर्राष्ट्रीय मानक पुस्तक संख्या|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-19-753287-4|<bdi>978-0-19-753287-4</bdi>]]. [[ऑनलाइन कंप्यूटर लाइब्रेरी सेंटर|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/1157751641 1157751641].</cite></ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.ca/books/edition/Pa%C3%B1ja_pi%C4%81re/z6_XAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%20%E0%A8%AA%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A9%87|title=Pañja piāre|last=Siṅgha|first=Rāejasabīra|date=2002|publisher=Bhai Chatar Singh Jiwan Singh|isbn=978-81-7601-478-6|pages=61,63|language=pa}}</ref> == पुस्तक सूची == * 1751 में कोएर सिंह कलाल द्वारा रचित ''गुरबिलास पातशाही दासवीं'', भाई हिम्मत सिंह की जीवनी का लगभग समकालीन स्रोत है। 1790 में भाई स्वरूप सिंह कौशिश द्वारा लिखित ''गुर किआँ साखियाँ'', भाई हिम्मत सिंह की जीवनी के लिए लगभग समकालीन स्रोत मानी जाती है। 1797 में सुखा सिंह द्वारा रचित ''गुरबिलास पातशाही दसवीं'', भाई हिम्मत सिंह की जीवनी का एक लगभग समकालीन स्रोत है। == गैलरी == <gallery> चित्र:Bhai Himmat Singh, detail from a hand-coloured woodblock print depicting Guru Gobind Singh initiating the first-five members of the Khalsa (Panj Piare) in 1699, Amritsar, Punjab, published by Bhai Buta Singh, 1875 (cropped).jpg|भाई हिम्मत सिंह, हाथ से रंगी हुई लकड़ी की ब्लॉक प्रिंट से लिया गया एक अंश जिसमें गुरु गोविंद सिंह 1699 में अमृतसर, पंजाब में खालसा (पंज प्यारे) के पहले पांच सदस्यों को दीक्षा देते हुए दर्शा रहे हैं, भाई बूटा सिंह द्वारा 1875 में प्रकाशित। चित्र:Hand-coloured woodblock print depicting Guru Gobind Singh initiating the first-five members of the Khalsa (Panj Piare) in 1699, Amritsar, Punjab, published by Bhai Buta Singh, Bazaar Mai Seva, 1875.jpg|गुरु गोविंद सिंह 1699 में अमृतसर, पंजाब में खालसा (पंज प्यारे) के पहले पांच सदस्यों को दीक्षा देते हुए दर्शा रहे हैं, भाई बूटा सिंह द्वारा 1875 में प्रकाशित। </gallery>{{पंज प्यारे}} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारतीय सिख]] fl7u1zcnxmpk9hv2b9a2fokh1qm1d8v 6556047 6556046 2026-05-24T19:39:29Z Typingsuggestions 921869 Spelling 6556047 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Himmat Singh (Panj Pyare).png|अंगूठाकार|305x305पिक्सेल|भाई हिम्मत सिंह, कोट फ़तेह खान, अटॉक, पंजाब, पाकिस्तान में स्थित एक सिख समाधि के अंदर एक सिख भित्तिचित्र में दर्शाया गया है]] '''शहीद भाई हिम्मत सिंह''' (१६६१–१७०८) १७वीं सदी के भारत में [[ख़ालसा|ख़ालसा पंथ]] की शुरूआत करने वाले प्रथम पाँच [[सिख|सिखों]] [[पंज प्यारे]] में से एक थे। उनका जन्म १६६१ में पटियाला के एक निषादवंशी झीवर (मेहरा) परिवार में हुआ।<ref>{{cite book|author=पतवंत सिंह|year=१९८९|title=The Golden Temple, South Asia Books|trans-title=स्वर्ण मंदिर, दक्षिण एशिया की पुस्तक|isbn = 962-7375-01-2|language=अंग्रेज़ी}}</ref> उनके नाम का महत्व असहाय लोगों की रक्षा करने का साहस रखना है।<ref>{{cite web|title=आज सजेगा मुख्य दीवान|url=http://www.jagran.com/uttar-pradesh/bareilly-city-decrate-the-main-deewan-today-11233088.html|publisher=दैनिक जागरण|date=१४ अप्रैल २०१४|accessdate=१६ अप्रैल २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140429202918/http://www.jagran.com/uttar-pradesh/bareilly-city-decrate-the-main-deewan-today-11233088.html|archive-date=29 अप्रैल 2014|url-status=live}}</ref> == जीवनी == ==== प्रारंभिक जीवन ==== भाई हिम्मत सिंह का जन्म 1661 में [[ओडिशा]], [[भारत]] में [[पुरी|जगन्नाथ पुरी]] में हुआ था।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HaOlg1sDYP4C&q=bhai+himmat+singh+orissa&pg=PA451|title=Punjab 1999|last=Singh|first=Mohinder|publisher=Anamika Publishers & Distributors|year=2000|isbn=9788186565766}}</ref><ref>Singh, Patwant (1989). The Golden Temple, South Asia Books. {{ISBN|962-7375-01-2}}.</ref><ref name=":12">{{Cite book|title=Sikhism and Indian Civilization|last=Pruthi|first=Raj|publisher=Discovery Publishing House|year=2004|isbn=81-7141-879-1|series=Culture and civilization series|location=New Delhi|pages=187|chapter=Sikh Saints|oclc=434576317|quote=Bhai Himmat Singh (1661 to 1704)<br>The fifth Beloved One, Bhai Himmat Singh was born to a water carrier in 1661. He died fighting in the battle of Chamkaur in 1704.}}</ref> उनका परिवार ''झिवर'' जाति से था।<ref name=":22">{{Cite book|title=The Cherished Five in Sikh History|last=Fenech|first=Louis E.|publisher=Oxford University Press|year=2021|isbn=978-0-19-753287-4|location=New York|pages=1, 46, 48, 61–63, 125|chapter=|oclc=1157751641|quote=}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.ca/books/edition/Sikh_Identity/amluAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=jhir+sikh&dq=jhir+sikh&printsec=frontcover|title=Sikh Identity: An Exploration of Groups Among Sikhs|last=Takhar|first=Opinderjit Kaur|date=2005|publisher=Ashgate|isbn=978-0-7546-5202-1|pages=31|language=en|quote=Bhai Himmat Singh, a jhir (water carrier) from Jaggannath, Puri, Orrisa}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.ca/books/edition/Caste/pAVHffwgzW4C?hl=en&gbpv=1&dq=water+carrier+caste&pg=PA126&printsec=frontcover|title=Caste: Observation of I.C.S. Officers and Others Since 1881|last=Pillai|first=V. Kannu|date=2007|publisher=Gautam Book Center|isbn=978-81-905583-6-5|pages=126|language=en|quote=The reference is specifically included to address the confusion as Bhai Himmat Singh is sometimes claimed to belong to the, Kumhar, potter community. The word Kahar is another for Jhinwar community. The etymology of word Kahar is 'Ka or Kam' Meaning Water and 'Har' means Carrier. Hence, the Kamhar less common name for Kahar. But still the Kamhar is very different from the word Kumhar or Kumbhar.}}</ref> उनके पिता का नाम गुलजारी था जबकि उनकी मां का नाम धन्नो था।<ref>{{Cite book|title=The encyclopedia of Sikhism (over 1000 entries)|last=Singha|first=H. S.|date=2000|publisher=Hemkunt Publishers|isbn=81-7010-301-0|location=New Delhi|pages=100|oclc=243621542|quote=HIMMAT SINGH, BHAI : Bhai Himmat Singh whose original name was Himmat Rai was one of the first Panj Piare who had offered their heads to Guru Gobind Singh on the Baisakhi day of 1699 AD at Anandpur and were thus the first to be initiated into the Khalsa brotherhood. Very little is known about his biographical details. According to one version, he was the son of gulzar. He was born in 1661 AD. After his initiation into the Khaisa he remained in the devoted service of Guru Gobind Singh and died fighting in the battle at Chamkaur in December 1705 AD.}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Sikh Courier International|publisher=Sikh Cultural Society of Great Britain|year=1998|volume=38-42|pages=18}}</ref> ==== बाद का जीवन ==== भाई हिम्मत सिंह 17 साल की उम्र में दसवें सिख गुरु, गुरु गोबिंद सिंह की सेवा करने के लिए [[आनन्दपुर साहिब|आनंदपुर]] पहुंचे।<ref name=":02">{{Cite book|url=|title=The Encyclopedia Of Sikhism - Volume II E-L|last=Singh|first=Harbans|publisher=Punjabi University, Patiala|year=1995|page=271|language=English|quote=HIMMAT SINGH, BHAI (1661-1705), one of the Panj Piare, or the Five Beloved, celebrated in Sikh history, was born in 1661 at Jagannath in a low-caste family of water-suppliers. He came to Anandpur at the young age of 17, and attached himself to the service of Guru Gobind Singh. Bhai Himmat, as he was called before his initiation, was one of the five Sikhs who one by one offered to lay down their heads in response to the Guru's successive calls made at an assembly of the Sikhs especially summoned on the occasion of Baisakhi of 1756 Bk corresponding to 30 March 1699. He along with the other four received the vows of the Khalsa at Guru Gobind Singh's hands and was renamed Himmat Singh. Himmat Singh proved a brave warrior and while at Anandpur, he took part in battles with the surrounding hill chiefs and imperial commanders. He died in the battle of Chamkaur on 7 December 1705.}}</ref> वह 1699 में आनंदपुर (जहां तख्त केसगढ़ साहिब है) में एक पहाड़ी के ऊपर खालसा पंथ को औपचारिक रूप देने के समारोह के दौरान गुरु द्वारा कॉल का जवाब देने वाले तीसरे व्यक्ति थे।<ref name=":02" /> उन्होंने Guru Gobind Singh से खालसा पंथ की दीक्षा प्राप्त की, जिसके बाद उनका नाम हिम्मत सिंह रखा गया। आनंदपुर में उन्होंने आस-पास के पहाड़ी राजाओं और मुगल सेनापतियों के विरुद्ध युद्धों में हिस्सा लिया।<ref name=":02">{{Cite book|url=|title=The Encyclopedia Of Sikhism - Volume II E-L|last=Singh|first=Harbans|publisher=Punjabi University, Patiala|year=1995|page=271|language=English|quote=HIMMAT SINGH, BHAI (1661-1705), one of the Panj Piare, or the Five Beloved, celebrated in Sikh history, was born in 1661 at Jagannath in a low-caste family of water-suppliers. He came to Anandpur at the young age of 17, and attached himself to the service of Guru Gobind Singh. Bhai Himmat, as he was called before his initiation, was one of the five Sikhs who one by one offered to lay down their heads in response to the Guru's successive calls made at an assembly of the Sikhs especially summoned on the occasion of Baisakhi of 1756 Bk corresponding to 30 March 1699. He along with the other four received the vows of the Khalsa at Guru Gobind Singh's hands and was renamed Himmat Singh. Himmat Singh proved a brave warrior and while at Anandpur, he took part in battles with the surrounding hill chiefs and imperial commanders. He died in the battle of Chamkaur on 7 December 1705.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSingh1995">Singh, Harbans (1995). ''The Encyclopedia Of Sikhism - Volume II E-L''. Punjabi University, Patiala. p.&nbsp;271. <q>HIMMAT SINGH, BHAI (1661-1705), one of the Panj Piare, or the Five Beloved, celebrated in Sikh history, was born in 1661 at Jagannath in a low-caste family of water-suppliers. He came to Anandpur at the young age of 17, and attached himself to the service of Guru Gobind Singh. Bhai Himmat, as he was called before his initiation, was one of the five Sikhs who one by one offered to lay down their heads in response to the Guru's successive calls made at an assembly of the Sikhs especially summoned on the occasion of Baisakhi of 1756 Bk corresponding to 30 March 1699. He along with the other four received the vows of the Khalsa at Guru Gobind Singh's hands and was renamed Himmat Singh. Himmat Singh proved a brave warrior and while at Anandpur, he took part in battles with the surrounding hill chiefs and imperial commanders. He died in the battle of Chamkaur on 7 December 1705.</q></cite></ref> 7 दिसंबर 1704 या 1705 को [[चमकौर का युद्ध|चमकौर की लड़ाई]] में मुगल सेना के विरुद्ध युद्ध में उनकी मृत्यु हो गई।<ref name=":12">{{Cite book|title=Sikhism and Indian Civilization|last=Pruthi|first=Raj|publisher=Discovery Publishing House|year=2004|isbn=81-7141-879-1|series=Culture and civilization series|location=New Delhi|pages=187|chapter=Sikh Saints|oclc=434576317|quote=Bhai Himmat Singh (1661 to 1704)<br>The fifth Beloved One, Bhai Himmat Singh was born to a water carrier in 1661. He died fighting in the battle of Chamkaur in 1704.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFPruthi2004">Pruthi, Raj (2004). "Sikh Saints". ''Sikhism and Indian Civilization''. Culture and civilization series. New Delhi: Discovery Publishing House. p.&nbsp;187. [[अंतर्राष्ट्रीय मानक पुस्तक संख्या|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/81-7141-879-1|<bdi>81-7141-879-1</bdi>]]. [[ऑनलाइन कंप्यूटर लाइब्रेरी सेंटर|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/434576317 434576317]. <q>Bhai Himmat Singh (1661 to 1704)<br /><br />The fifth Beloved One, Bhai Himmat Singh was born to a water carrier in 1661. He died fighting in the battle of Chamkaur in 1704.</q></cite></ref><ref name=":02" /> हिम्मत सिंह को ''फंडक'' नामक एक अज्ञात ''[[भगत]]'' के ''[[अवतार]]'' के रूप में देखा जाता था।<ref name=":22">{{Cite book|title=The Cherished Five in Sikh History|last=Fenech|first=Louis E.|publisher=Oxford University Press|year=2021|isbn=978-0-19-753287-4|location=New York|pages=1, 46, 48, 61–63, 125|chapter=|oclc=1157751641|quote=}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFenech2021">Fenech, Louis E. (2021). ''The Cherished Five in Sikh History''. New York: Oxford University Press. pp.&nbsp;1, 46, 48, <span class="nowrap">61–</span>63, 125. [[अंतर्राष्ट्रीय मानक पुस्तक संख्या|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-19-753287-4|<bdi>978-0-19-753287-4</bdi>]]. [[ऑनलाइन कंप्यूटर लाइब्रेरी सेंटर|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/1157751641 1157751641].</cite></ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.ca/books/edition/Pa%C3%B1ja_pi%C4%81re/z6_XAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%20%E0%A8%AA%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A9%87|title=Pañja piāre|last=Siṅgha|first=Rāejasabīra|date=2002|publisher=Bhai Chatar Singh Jiwan Singh|isbn=978-81-7601-478-6|pages=61,63|language=pa}}</ref> == पुस्तक सूची == * 1751 में कोएर सिंह कलाल द्वारा रचित ''गुरबिलास पातशाही दासवीं'', भाई हिम्मत सिंह की जीवनी का लगभग समकालीन स्रोत है। 1790 में भाई स्वरूप सिंह कौशिश द्वारा लिखित ''गुर किआँ साखियाँ'', भाई हिम्मत सिंह की जीवनी के लिए लगभग समकालीन स्रोत मानी जाती है। 1797 में सुखा सिंह द्वारा रचित ''गुरबिलास पातशाही दसवीं'', भाई हिम्मत सिंह की जीवनी का एक लगभग समकालीन स्रोत है। == गैलरी == <gallery> चित्र:Bhai Himmat Singh, detail from a hand-coloured woodblock print depicting Guru Gobind Singh initiating the first-five members of the Khalsa (Panj Piare) in 1699, Amritsar, Punjab, published by Bhai Buta Singh, 1875 (cropped).jpg|भाई हिम्मत सिंह, हाथ से रंगी हुई लकड़ी की ब्लॉक प्रिंट से लिया गया एक अंश जिसमें गुरु गोविंद सिंह 1699 में अमृतसर, पंजाब में खालसा (पंज प्यारे) के पहले पांच सदस्यों को दीक्षा देते हुए दर्शा रहे हैं, भाई बूटा सिंह द्वारा 1875 में प्रकाशित। चित्र:Hand-coloured woodblock print depicting Guru Gobind Singh initiating the first-five members of the Khalsa (Panj Piare) in 1699, Amritsar, Punjab, published by Bhai Buta Singh, Bazaar Mai Seva, 1875.jpg|गुरु गोविंद सिंह 1699 में अमृतसर, पंजाब में खालसा (पंज प्यारे) के पहले पांच सदस्यों को दीक्षा देते हुए दर्शा रहे हैं, भाई बूटा सिंह द्वारा 1875 में प्रकाशित। </gallery>{{पंज प्यारे}} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारतीय सिख]] si10nld21vsbq7rbu7pwmgid7rwziyw 6556098 6556047 2026-05-25T00:49:15Z अनुनाद सिंह 1634 6556098 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Himmat Singh (Panj Pyare).png|अंगूठाकार|305x305पिक्सेल|भाई हिम्मत सिंह, कोट फ़तेह खान, अटॉक, पंजाब, पाकिस्तान में स्थित एक सिख समाधि के अंदर एक सिख भित्तिचित्र में दर्शाया गया है]] '''शहीद भाई हिम्मत सिंह''' (१६६१–१७०८) १७वीं सदी के भारत में [[ख़ालसा|ख़ालसा पंथ]] की शुरूआत करने वाले प्रथम पाँच [[सिख|सिखों]] [[पंज प्यारे]] में से एक थे। उनका जन्म १६६१ में पटियाला के एक निषादवंशी झीवर (मेहरा) परिवार में हुआ।<ref>{{cite book|author=पतवंत सिंह|year=१९८९|title=The Golden Temple, South Asia Books|trans-title=स्वर्ण मंदिर, दक्षिण एशिया की पुस्तक|isbn = 962-7375-01-2|language=अंग्रेज़ी}}</ref> उनके नाम का महत्व असहाय लोगों की रक्षा करने का साहस रखना है।<ref>{{cite web|title=आज सजेगा मुख्य दीवान|url=http://www.jagran.com/uttar-pradesh/bareilly-city-decrate-the-main-deewan-today-11233088.html|publisher=दैनिक जागरण|date=१४ अप्रैल २०१४|accessdate=१६ अप्रैल २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140429202918/http://www.jagran.com/uttar-pradesh/bareilly-city-decrate-the-main-deewan-today-11233088.html|archive-date=29 अप्रैल 2014|url-status=live}}</ref> == जीवनी == ==== प्रारंभिक जीवन ==== भाई हिम्मत सिंह का जन्म 1661 में भारत के उत्कल प्रदेश के [[पुरी|जगन्नाथ पुरी]] में हुआ था।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HaOlg1sDYP4C&q=bhai+himmat+singh+orissa&pg=PA451|title=Punjab 1999|last=Singh|first=Mohinder|publisher=Anamika Publishers & Distributors|year=2000|isbn=9788186565766}}</ref><ref>Singh, Patwant (1989). The Golden Temple, South Asia Books. {{ISBN|962-7375-01-2}}.</ref><ref name=":12">{{Cite book|title=Sikhism and Indian Civilization|last=Pruthi|first=Raj|publisher=Discovery Publishing House|year=2004|isbn=81-7141-879-1|series=Culture and civilization series|location=New Delhi|pages=187|chapter=Sikh Saints|oclc=434576317|quote=Bhai Himmat Singh (1661 to 1704)<br>The fifth Beloved One, Bhai Himmat Singh was born to a water carrier in 1661. He died fighting in the battle of Chamkaur in 1704.}}</ref> उनका परिवार ''झिवर'' जाति से था।<ref name=":22">{{Cite book|title=The Cherished Five in Sikh History|last=Fenech|first=Louis E.|publisher=Oxford University Press|year=2021|isbn=978-0-19-753287-4|location=New York|pages=1, 46, 48, 61–63, 125|chapter=|oclc=1157751641|quote=}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.ca/books/edition/Sikh_Identity/amluAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=jhir+sikh&dq=jhir+sikh&printsec=frontcover|title=Sikh Identity: An Exploration of Groups Among Sikhs|last=Takhar|first=Opinderjit Kaur|date=2005|publisher=Ashgate|isbn=978-0-7546-5202-1|pages=31|language=en|quote=Bhai Himmat Singh, a jhir (water carrier) from Jaggannath, Puri, Orrisa}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.ca/books/edition/Caste/pAVHffwgzW4C?hl=en&gbpv=1&dq=water+carrier+caste&pg=PA126&printsec=frontcover|title=Caste: Observation of I.C.S. Officers and Others Since 1881|last=Pillai|first=V. Kannu|date=2007|publisher=Gautam Book Center|isbn=978-81-905583-6-5|pages=126|language=en|quote=The reference is specifically included to address the confusion as Bhai Himmat Singh is sometimes claimed to belong to the, Kumhar, potter community. The word Kahar is another for Jhinwar community. The etymology of word Kahar is 'Ka or Kam' Meaning Water and 'Har' means Carrier. Hence, the Kamhar less common name for Kahar. But still the Kamhar is very different from the word Kumhar or Kumbhar.}}</ref> उनके पिता का नाम गुलजारी था जबकि उनकी मां का नाम धन्नो था।<ref>{{Cite book|title=The encyclopedia of Sikhism (over 1000 entries)|last=Singha|first=H. S.|date=2000|publisher=Hemkunt Publishers|isbn=81-7010-301-0|location=New Delhi|pages=100|oclc=243621542|quote=HIMMAT SINGH, BHAI : Bhai Himmat Singh whose original name was Himmat Rai was one of the first Panj Piare who had offered their heads to Guru Gobind Singh on the Baisakhi day of 1699 AD at Anandpur and were thus the first to be initiated into the Khalsa brotherhood. Very little is known about his biographical details. According to one version, he was the son of gulzar. He was born in 1661 AD. After his initiation into the Khaisa he remained in the devoted service of Guru Gobind Singh and died fighting in the battle at Chamkaur in December 1705 AD.}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Sikh Courier International|publisher=Sikh Cultural Society of Great Britain|year=1998|volume=38-42|pages=18}}</ref> ==== बाद का जीवन ==== 17 साल की आयु में भाई हिम्मत सिंह [[गुरु गोबिंद सिंह]] की सेवा करने के लिए [[आनन्दपुर साहिब|आनंदपुर]] पहुंचे।<ref name=":02">{{Cite book|url=|title=The Encyclopedia Of Sikhism - Volume II E-L|last=Singh|first=Harbans|publisher=Punjabi University, Patiala|year=1995|page=271|language=English|quote=HIMMAT SINGH, BHAI (1661-1705), one of the Panj Piare, or the Five Beloved, celebrated in Sikh history, was born in 1661 at Jagannath in a low-caste family of water-suppliers. He came to Anandpur at the young age of 17, and attached himself to the service of Guru Gobind Singh. Bhai Himmat, as he was called before his initiation, was one of the five Sikhs who one by one offered to lay down their heads in response to the Guru's successive calls made at an assembly of the Sikhs especially summoned on the occasion of Baisakhi of 1756 Bk corresponding to 30 March 1699. He along with the other four received the vows of the Khalsa at Guru Gobind Singh's hands and was renamed Himmat Singh. Himmat Singh proved a brave warrior and while at Anandpur, he took part in battles with the surrounding hill chiefs and imperial commanders. He died in the battle of Chamkaur on 7 December 1705.}}</ref> वह 1699 में [[आनंदपुर]] (जहां तख्त केसगढ़ साहिब है) में एक पहाड़ी के ऊपर खालसा पंथ को औपचारिक रूप देने के समारोह के दौरान १०वेण गुरु के आह्वान पर अपने आप को प्रस्तुत करने वाले तीसरे व्यक्ति थे।<ref name=":02" /> उन्होंने गुरु गोविन्द सिंह से [[खालसा पंथ]] की दीक्षा प्राप्त की, जिसके बाद उनका नाम हिम्मत सिंह रखा गया। आनंदपुर में उन्होंने आस-पास के पहाड़ी राजाओं और मुगल सेनापतियों के विरुद्ध युद्धों में हिस्सा लिया।<ref name=":02">{{Cite book|url=|title=The Encyclopedia Of Sikhism - Volume II E-L|last=Singh|first=Harbans|publisher=Punjabi University, Patiala|year=1995|page=271|language=English|quote=HIMMAT SINGH, BHAI (1661-1705), one of the Panj Piare, or the Five Beloved, celebrated in Sikh history, was born in 1661 at Jagannath in a low-caste family of water-suppliers. He came to Anandpur at the young age of 17, and attached himself to the service of Guru Gobind Singh. Bhai Himmat, as he was called before his initiation, was one of the five Sikhs who one by one offered to lay down their heads in response to the Guru's successive calls made at an assembly of the Sikhs especially summoned on the occasion of Baisakhi of 1756 Bk corresponding to 30 March 1699. He along with the other four received the vows of the Khalsa at Guru Gobind Singh's hands and was renamed Himmat Singh. Himmat Singh proved a brave warrior and while at Anandpur, he took part in battles with the surrounding hill chiefs and imperial commanders. He died in the battle of Chamkaur on 7 December 1705.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSingh1995">Singh, Harbans (1995). ''The Encyclopedia Of Sikhism - Volume II E-L''. Punjabi University, Patiala. p.&nbsp;271. <q>HIMMAT SINGH, BHAI (1661-1705), one of the Panj Piare, or the Five Beloved, celebrated in Sikh history, was born in 1661 at Jagannath in a low-caste family of water-suppliers. He came to Anandpur at the young age of 17, and attached himself to the service of Guru Gobind Singh. Bhai Himmat, as he was called before his initiation, was one of the five Sikhs who one by one offered to lay down their heads in response to the Guru's successive calls made at an assembly of the Sikhs especially summoned on the occasion of Baisakhi of 1756 Bk corresponding to 30 March 1699. He along with the other four received the vows of the Khalsa at Guru Gobind Singh's hands and was renamed Himmat Singh. Himmat Singh proved a brave warrior and while at Anandpur, he took part in battles with the surrounding hill chiefs and imperial commanders. He died in the battle of Chamkaur on 7 December 1705.</q></cite></ref> 7 दिसंबर 1704 या 1705 को [[चमकौर का युद्ध|चमकौर की लड़ाई]] में मुगल सेना के विरुद्ध युद्ध में उनकी मृत्यु हो गई।<ref name=":12">{{Cite book|title=Sikhism and Indian Civilization|last=Pruthi|first=Raj|publisher=Discovery Publishing House|year=2004|isbn=81-7141-879-1|series=Culture and civilization series|location=New Delhi|pages=187|chapter=Sikh Saints|oclc=434576317|quote=Bhai Himmat Singh (1661 to 1704)<br>The fifth Beloved One, Bhai Himmat Singh was born to a water carrier in 1661. He died fighting in the battle of Chamkaur in 1704.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFPruthi2004">Pruthi, Raj (2004). "Sikh Saints". ''Sikhism and Indian Civilization''. Culture and civilization series. New Delhi: Discovery Publishing House. p.&nbsp;187. [[अंतर्राष्ट्रीय मानक पुस्तक संख्या|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/81-7141-879-1|<bdi>81-7141-879-1</bdi>]]. [[ऑनलाइन कंप्यूटर लाइब्रेरी सेंटर|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/434576317 434576317]. <q>Bhai Himmat Singh (1661 to 1704)<br /><br />The fifth Beloved One, Bhai Himmat Singh was born to a water carrier in 1661. He died fighting in the battle of Chamkaur in 1704.</q></cite></ref><ref name=":02" /> हिम्मत सिंह को ''फंडक'' नामक एक अज्ञात ''[[भगत]]'' के ''[[अवतार]]'' के रूप में देखा जाता था।<ref name=":22">{{Cite book|title=The Cherished Five in Sikh History|last=Fenech|first=Louis E.|publisher=Oxford University Press|year=2021|isbn=978-0-19-753287-4|location=New York|pages=1, 46, 48, 61–63, 125|chapter=|oclc=1157751641|quote=}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFenech2021">Fenech, Louis E. (2021). ''The Cherished Five in Sikh History''. New York: Oxford University Press. pp.&nbsp;1, 46, 48, <span class="nowrap">61–</span>63, 125. [[अंतर्राष्ट्रीय मानक पुस्तक संख्या|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-19-753287-4|<bdi>978-0-19-753287-4</bdi>]]. [[ऑनलाइन कंप्यूटर लाइब्रेरी सेंटर|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/1157751641 1157751641].</cite></ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.ca/books/edition/Pa%C3%B1ja_pi%C4%81re/z6_XAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%20%E0%A8%AA%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A9%87|title=Pañja piāre|last=Siṅgha|first=Rāejasabīra|date=2002|publisher=Bhai Chatar Singh Jiwan Singh|isbn=978-81-7601-478-6|pages=61,63|language=pa}}</ref> == पुस्तक सूची == * 1751 में कोएर सिंह कलाल द्वारा रचित ''गुरबिलास पातशाही दासवीं'', भाई हिम्मत सिंह की जीवनी का लगभग समकालीन स्रोत है। 1790 में भाई स्वरूप सिंह कौशिश द्वारा लिखित ''गुर किआँ साखियाँ'', भाई हिम्मत सिंह की जीवनी के लिए लगभग समकालीन स्रोत मानी जाती है। 1797 में सुखा सिंह द्वारा रचित ''गुरबिलास पातशाही दसवीं'', भाई हिम्मत सिंह की जीवनी का एक लगभग समकालीन स्रोत है। == चित्रावली == <gallery> चित्र:Bhai Himmat Singh, detail from a hand-coloured woodblock print depicting Guru Gobind Singh initiating the first-five members of the Khalsa (Panj Piare) in 1699, Amritsar, Punjab, published by Bhai Buta Singh, 1875 (cropped).jpg|भाई हिम्मत सिंह, हाथ से रंगी हुई लकड़ी की ब्लॉक प्रिंट से लिया गया एक अंश जिसमें गुरु गोविंद सिंह 1699 में अमृतसर, पंजाब में खालसा (पंज प्यारे) के पहले पांच सदस्यों को दीक्षा देते हुए दर्शा रहे हैं, भाई बूटा सिंह द्वारा 1875 में प्रकाशित। चित्र:Hand-coloured woodblock print depicting Guru Gobind Singh initiating the first-five members of the Khalsa (Panj Piare) in 1699, Amritsar, Punjab, published by Bhai Buta Singh, Bazaar Mai Seva, 1875.jpg|गुरु गोविंद सिंह 1699 में अमृतसर, पंजाब में खालसा (पंज प्यारे) के पहले पांच सदस्यों को दीक्षा देते हुए दर्शा रहे हैं, भाई बूटा सिंह द्वारा 1875 में प्रकाशित। </gallery>{{पंज प्यारे}} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारतीय सिख]] kclvi0oxvzizuq9tp7b4quu471uxov9 6556117 6556098 2026-05-25T01:55:12Z अनुनाद सिंह 1634 /* सन्दर्भ */ 6556117 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Himmat Singh (Panj Pyare).png|अंगूठाकार|305x305पिक्सेल|भाई हिम्मत सिंह, कोट फ़तेह खान, अटॉक, पंजाब, पाकिस्तान में स्थित एक सिख समाधि के अंदर एक सिख भित्तिचित्र में दर्शाया गया है]] '''शहीद भाई हिम्मत सिंह''' (१६६१–१७०८) १७वीं सदी के भारत में [[ख़ालसा|ख़ालसा पंथ]] की शुरूआत करने वाले प्रथम पाँच [[सिख|सिखों]] [[पंज प्यारे]] में से एक थे। उनका जन्म १६६१ में पटियाला के एक निषादवंशी झीवर (मेहरा) परिवार में हुआ।<ref>{{cite book|author=पतवंत सिंह|year=१९८९|title=The Golden Temple, South Asia Books|trans-title=स्वर्ण मंदिर, दक्षिण एशिया की पुस्तक|isbn = 962-7375-01-2|language=अंग्रेज़ी}}</ref> उनके नाम का महत्व असहाय लोगों की रक्षा करने का साहस रखना है।<ref>{{cite web|title=आज सजेगा मुख्य दीवान|url=http://www.jagran.com/uttar-pradesh/bareilly-city-decrate-the-main-deewan-today-11233088.html|publisher=दैनिक जागरण|date=१४ अप्रैल २०१४|accessdate=१६ अप्रैल २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140429202918/http://www.jagran.com/uttar-pradesh/bareilly-city-decrate-the-main-deewan-today-11233088.html|archive-date=29 अप्रैल 2014|url-status=live}}</ref> == जीवनी == ==== प्रारंभिक जीवन ==== भाई हिम्मत सिंह का जन्म 1661 में भारत के उत्कल प्रदेश के [[पुरी|जगन्नाथ पुरी]] में हुआ था।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HaOlg1sDYP4C&q=bhai+himmat+singh+orissa&pg=PA451|title=Punjab 1999|last=Singh|first=Mohinder|publisher=Anamika Publishers & Distributors|year=2000|isbn=9788186565766}}</ref><ref>Singh, Patwant (1989). The Golden Temple, South Asia Books. {{ISBN|962-7375-01-2}}.</ref><ref name=":12">{{Cite book|title=Sikhism and Indian Civilization|last=Pruthi|first=Raj|publisher=Discovery Publishing House|year=2004|isbn=81-7141-879-1|series=Culture and civilization series|location=New Delhi|pages=187|chapter=Sikh Saints|oclc=434576317|quote=Bhai Himmat Singh (1661 to 1704)<br>The fifth Beloved One, Bhai Himmat Singh was born to a water carrier in 1661. He died fighting in the battle of Chamkaur in 1704.}}</ref> उनका परिवार ''झिवर'' जाति से था।<ref name=":22">{{Cite book|title=The Cherished Five in Sikh History|last=Fenech|first=Louis E.|publisher=Oxford University Press|year=2021|isbn=978-0-19-753287-4|location=New York|pages=1, 46, 48, 61–63, 125|chapter=|oclc=1157751641|quote=}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.ca/books/edition/Sikh_Identity/amluAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=jhir+sikh&dq=jhir+sikh&printsec=frontcover|title=Sikh Identity: An Exploration of Groups Among Sikhs|last=Takhar|first=Opinderjit Kaur|date=2005|publisher=Ashgate|isbn=978-0-7546-5202-1|pages=31|language=en|quote=Bhai Himmat Singh, a jhir (water carrier) from Jaggannath, Puri, Orrisa}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.ca/books/edition/Caste/pAVHffwgzW4C?hl=en&gbpv=1&dq=water+carrier+caste&pg=PA126&printsec=frontcover|title=Caste: Observation of I.C.S. Officers and Others Since 1881|last=Pillai|first=V. Kannu|date=2007|publisher=Gautam Book Center|isbn=978-81-905583-6-5|pages=126|language=en|quote=The reference is specifically included to address the confusion as Bhai Himmat Singh is sometimes claimed to belong to the, Kumhar, potter community. The word Kahar is another for Jhinwar community. The etymology of word Kahar is 'Ka or Kam' Meaning Water and 'Har' means Carrier. Hence, the Kamhar less common name for Kahar. But still the Kamhar is very different from the word Kumhar or Kumbhar.}}</ref> उनके पिता का नाम गुलजारी था जबकि उनकी मां का नाम धन्नो था।<ref>{{Cite book|title=The encyclopedia of Sikhism (over 1000 entries)|last=Singha|first=H. S.|date=2000|publisher=Hemkunt Publishers|isbn=81-7010-301-0|location=New Delhi|pages=100|oclc=243621542|quote=HIMMAT SINGH, BHAI : Bhai Himmat Singh whose original name was Himmat Rai was one of the first Panj Piare who had offered their heads to Guru Gobind Singh on the Baisakhi day of 1699 AD at Anandpur and were thus the first to be initiated into the Khalsa brotherhood. Very little is known about his biographical details. According to one version, he was the son of gulzar. He was born in 1661 AD. After his initiation into the Khaisa he remained in the devoted service of Guru Gobind Singh and died fighting in the battle at Chamkaur in December 1705 AD.}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Sikh Courier International|publisher=Sikh Cultural Society of Great Britain|year=1998|volume=38-42|pages=18}}</ref> ==== बाद का जीवन ==== 17 साल की आयु में भाई हिम्मत सिंह [[गुरु गोबिंद सिंह]] की सेवा करने के लिए [[आनन्दपुर साहिब|आनंदपुर]] पहुंचे।<ref name=":02">{{Cite book|url=|title=The Encyclopedia Of Sikhism - Volume II E-L|last=Singh|first=Harbans|publisher=Punjabi University, Patiala|year=1995|page=271|language=English|quote=HIMMAT SINGH, BHAI (1661-1705), one of the Panj Piare, or the Five Beloved, celebrated in Sikh history, was born in 1661 at Jagannath in a low-caste family of water-suppliers. He came to Anandpur at the young age of 17, and attached himself to the service of Guru Gobind Singh. Bhai Himmat, as he was called before his initiation, was one of the five Sikhs who one by one offered to lay down their heads in response to the Guru's successive calls made at an assembly of the Sikhs especially summoned on the occasion of Baisakhi of 1756 Bk corresponding to 30 March 1699. He along with the other four received the vows of the Khalsa at Guru Gobind Singh's hands and was renamed Himmat Singh. Himmat Singh proved a brave warrior and while at Anandpur, he took part in battles with the surrounding hill chiefs and imperial commanders. He died in the battle of Chamkaur on 7 December 1705.}}</ref> वह 1699 में [[आनंदपुर]] (जहां तख्त केसगढ़ साहिब है) में एक पहाड़ी के ऊपर खालसा पंथ को औपचारिक रूप देने के समारोह के दौरान १०वेण गुरु के आह्वान पर अपने आप को प्रस्तुत करने वाले तीसरे व्यक्ति थे।<ref name=":02" /> उन्होंने गुरु गोविन्द सिंह से [[खालसा पंथ]] की दीक्षा प्राप्त की, जिसके बाद उनका नाम हिम्मत सिंह रखा गया। आनंदपुर में उन्होंने आस-पास के पहाड़ी राजाओं और मुगल सेनापतियों के विरुद्ध युद्धों में हिस्सा लिया।<ref name=":02">{{Cite book|url=|title=The Encyclopedia Of Sikhism - Volume II E-L|last=Singh|first=Harbans|publisher=Punjabi University, Patiala|year=1995|page=271|language=English|quote=HIMMAT SINGH, BHAI (1661-1705), one of the Panj Piare, or the Five Beloved, celebrated in Sikh history, was born in 1661 at Jagannath in a low-caste family of water-suppliers. He came to Anandpur at the young age of 17, and attached himself to the service of Guru Gobind Singh. Bhai Himmat, as he was called before his initiation, was one of the five Sikhs who one by one offered to lay down their heads in response to the Guru's successive calls made at an assembly of the Sikhs especially summoned on the occasion of Baisakhi of 1756 Bk corresponding to 30 March 1699. He along with the other four received the vows of the Khalsa at Guru Gobind Singh's hands and was renamed Himmat Singh. Himmat Singh proved a brave warrior and while at Anandpur, he took part in battles with the surrounding hill chiefs and imperial commanders. He died in the battle of Chamkaur on 7 December 1705.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSingh1995">Singh, Harbans (1995). ''The Encyclopedia Of Sikhism - Volume II E-L''. Punjabi University, Patiala. p.&nbsp;271. <q>HIMMAT SINGH, BHAI (1661-1705), one of the Panj Piare, or the Five Beloved, celebrated in Sikh history, was born in 1661 at Jagannath in a low-caste family of water-suppliers. He came to Anandpur at the young age of 17, and attached himself to the service of Guru Gobind Singh. Bhai Himmat, as he was called before his initiation, was one of the five Sikhs who one by one offered to lay down their heads in response to the Guru's successive calls made at an assembly of the Sikhs especially summoned on the occasion of Baisakhi of 1756 Bk corresponding to 30 March 1699. He along with the other four received the vows of the Khalsa at Guru Gobind Singh's hands and was renamed Himmat Singh. Himmat Singh proved a brave warrior and while at Anandpur, he took part in battles with the surrounding hill chiefs and imperial commanders. He died in the battle of Chamkaur on 7 December 1705.</q></cite></ref> 7 दिसंबर 1704 या 1705 को [[चमकौर का युद्ध|चमकौर की लड़ाई]] में मुगल सेना के विरुद्ध युद्ध में उनकी मृत्यु हो गई।<ref name=":12">{{Cite book|title=Sikhism and Indian Civilization|last=Pruthi|first=Raj|publisher=Discovery Publishing House|year=2004|isbn=81-7141-879-1|series=Culture and civilization series|location=New Delhi|pages=187|chapter=Sikh Saints|oclc=434576317|quote=Bhai Himmat Singh (1661 to 1704)<br>The fifth Beloved One, Bhai Himmat Singh was born to a water carrier in 1661. He died fighting in the battle of Chamkaur in 1704.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFPruthi2004">Pruthi, Raj (2004). "Sikh Saints". ''Sikhism and Indian Civilization''. Culture and civilization series. New Delhi: Discovery Publishing House. p.&nbsp;187. [[अंतर्राष्ट्रीय मानक पुस्तक संख्या|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/81-7141-879-1|<bdi>81-7141-879-1</bdi>]]. [[ऑनलाइन कंप्यूटर लाइब्रेरी सेंटर|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/434576317 434576317]. <q>Bhai Himmat Singh (1661 to 1704)<br /><br />The fifth Beloved One, Bhai Himmat Singh was born to a water carrier in 1661. He died fighting in the battle of Chamkaur in 1704.</q></cite></ref><ref name=":02" /> हिम्मत सिंह को ''फंडक'' नामक एक अज्ञात ''[[भगत]]'' के ''[[अवतार]]'' के रूप में देखा जाता था।<ref name=":22">{{Cite book|title=The Cherished Five in Sikh History|last=Fenech|first=Louis E.|publisher=Oxford University Press|year=2021|isbn=978-0-19-753287-4|location=New York|pages=1, 46, 48, 61–63, 125|chapter=|oclc=1157751641|quote=}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFenech2021">Fenech, Louis E. (2021). ''The Cherished Five in Sikh History''. New York: Oxford University Press. pp.&nbsp;1, 46, 48, <span class="nowrap">61–</span>63, 125. [[अंतर्राष्ट्रीय मानक पुस्तक संख्या|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-19-753287-4|<bdi>978-0-19-753287-4</bdi>]]. [[ऑनलाइन कंप्यूटर लाइब्रेरी सेंटर|OCLC]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/oclc/1157751641 1157751641].</cite></ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.ca/books/edition/Pa%C3%B1ja_pi%C4%81re/z6_XAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%20%E0%A8%AA%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A9%87|title=Pañja piāre|last=Siṅgha|first=Rāejasabīra|date=2002|publisher=Bhai Chatar Singh Jiwan Singh|isbn=978-81-7601-478-6|pages=61,63|language=pa}}</ref> == पुस्तक सूची == * 1751 में कोएर सिंह कलाल द्वारा रचित ''गुरबिलास पातशाही दासवीं'', भाई हिम्मत सिंह की जीवनी का लगभग समकालीन स्रोत है। 1790 में भाई स्वरूप सिंह कौशिश द्वारा लिखित ''गुर किआँ साखियाँ'', भाई हिम्मत सिंह की जीवनी के लिए लगभग समकालीन स्रोत मानी जाती है। 1797 में सुखा सिंह द्वारा रचित ''गुरबिलास पातशाही दसवीं'', भाई हिम्मत सिंह की जीवनी का एक लगभग समकालीन स्रोत है। == चित्रावली == <gallery> चित्र:Bhai Himmat Singh, detail from a hand-coloured woodblock print depicting Guru Gobind Singh initiating the first-five members of the Khalsa (Panj Piare) in 1699, Amritsar, Punjab, published by Bhai Buta Singh, 1875 (cropped).jpg|भाई हिम्मत सिंह, हाथ से रंगी हुई लकड़ी की ब्लॉक प्रिंट से लिया गया एक अंश जिसमें गुरु गोविंद सिंह 1699 में अमृतसर, पंजाब में खालसा (पंज प्यारे) के पहले पांच सदस्यों को दीक्षा देते हुए दर्शा रहे हैं, भाई बूटा सिंह द्वारा 1875 में प्रकाशित। चित्र:Hand-coloured woodblock print depicting Guru Gobind Singh initiating the first-five members of the Khalsa (Panj Piare) in 1699, Amritsar, Punjab, published by Bhai Buta Singh, Bazaar Mai Seva, 1875.jpg|गुरु गोविंद सिंह 1699 में अमृतसर, पंजाब में खालसा (पंज प्यारे) के पहले पांच सदस्यों को दीक्षा देते हुए दर्शा रहे हैं, भाई बूटा सिंह द्वारा 1875 में प्रकाशित। </gallery>{{पंज प्यारे}} ==इन्हें भी देखें== *[[पंज प्यारे]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारतीय सिख]] 6bi28ceo5y1pqdpdr0bamo7q2gh0cl9 कलिंग युद्ध 0 574746 6556274 6368584 2026-05-25T11:08:35Z Sequencesolved 173771 छोटा सा सुधार किया। 6556274 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = कलिंग युद्ध | partof = [[मौर्य साम्राज्य]] की विजय<ref>{{Cite book |url=http://archive.org/details/AtlasOfAncientWorldsDKPublishing2009 |title=Atlas Of Ancient Worlds |publisher=[[DK Publishing]], 375 Hudson Street, New York |isbn=978-0-7566-4512-0 |pages=55 |language=English |quote=The third Mauyran king was Ashoka the Great (ruled 268-232 BCE). In about 265 BCE, Ashoka conquered the kingdom of Kalinga.}}</ref> | image = [[File:Bindusara's Empire.gif|thumb|right|300px|कलिंग युद्ध से पहले [[मौर्य राजवंश|मौर्य साम्राज्य]] का विस्तार]] [[File:Ashoka Empire.png|thumb|right|300px|कलिंग युद्ध के बाद [[मौर्य राजवंश|मौर्य साम्राज्य]] का विस्तार]] | date = शुरू {{circa|262 ईसा पूर्व}}, <br>अंत {{circa|261 ईसा पूर्व}}, <br>[[अशोक महान]] के राज्याभिषेक के 8वें वर्ष 268 ईसा पूर्व में | place = [[कलिंग (ऐतिहासिक साम्राज्य)|कलिंग]], [[भारत का इतिहास|भारत]] | territory = [[कलिंग (ऐतिहासिक साम्राज्य)|कलिंग]] का मौर्य साम्राज्य में विलय | result = '''निर्णायक मौर्य विजय'''<ref name="MUNISHI">“Page 61: "Asoka's inscriptions credit him with only one conquest, viz, that of Kalinga."{{Cite book |last=Munishi |first=K.M. |page=60-63|url=https://archive.org/details/dli.ernet.526980/page/60/mode/1up|title=The Age Of Imperial Unity Volume II|date=1953}}</ref> | combatant1 = [[मौर्य साम्राज्य]] | combatant2 = [[कलिंग साम्राज्य]] | commander1 = [[अशोक महान]]<ref>{{Cite book |last=Stephen |first=Becky |url=http://archive.org/details/india0000step |title=India |date=2010 |publisher=North Babylon Public Library|others=Internet Archive |isbn=978-1-85733-525-5 |pages=20 |quote='''Ashoka the Great''', born in 304 BCE, was emperor of all of the Indian subcontinent or nearly all. His decision to extend his rule to the unconquered kingdom of Kalinga on the Bay of Bengal brought about a conversion of the man and his empire.}}</ref> | commander2 = Unknown | strength1 = Unknown | strength2 = Unknown | casualties1 = Unknown | casualties2 = 1,00,000 कलिंग सैनिक मारे गए, <br>1,50,000 कलिंग सैनिक निर्वासित किए गए, <br>(आंकड़े अशोक द्वारा दिए गए 13वे शिलालेख में )<ref>[[Ashoka]] ({{reign|268|231}} BCE), ''[[Edicts of Ashoka]]'', [[Ashoka's Major Rock Edict|Major Rock Edict]] 13.</ref><ref>[[Radhakumud Mookerji]] (1988). ''Chandragupta Maurya and His Times''. [[Motilal Banarsidass]] Publ. {{ISBN|81-208-0405-8}}.</ref><br /> | conflict_native_name = କଳିଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧ | native_name_lang = or }} [[अशोक]] के तेरहवें [[अभिलेख]] के अनुसार उसने अपने राज्याभिषेक के आठ वर्ष बाद '''कलिंग युद्ध''' लड़ा और गिरनार के आठवें शिला अभिलेख के अनुसार वो 10वे वर्ष संघ में शामिल हो गए । यह युद्ध २६२-२६१ ई.पू. मे लड़ा गया इसमें सम्राट अशोक विजयी हुवे। सम्राट अशोक द्वारा आरंभित कलिंग युद्ध में लाखों कलिंग सैनिकों की मौत हो गई, जिससे सम्राट अशोक को अत्यधिक पछतावा हुआ और वह प्रायश्चित्त करने के प्रयत्न में बौद्ध विचारधारा की और आकर्षित हुआ। यहीं से सैन्य दिग्विजय का युग समाप्त हुआ तथा आध्यात्मिक विजय या धम्मविजय का युग आरम्भ हुआ।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.480811|title=The Yatra Tradition In Ancient India|last=ज्योत्सना पाण्डेय|first=प्रो. राम कृष्ण द्विवेदी|publisher=सेण्टर ऑफ एडवन्स स्टडी, इलाहाबाद, विश्वविद्यालय|quote=युद्ध की इस विनाशलीला ने सम्राट अशोक को शोकाकल बना दिया और वह प्रायश्चित्त करने के प्रयत्न में बौद्ध विचारधारा की और आकर्षित हुआ। यहीं से सैन्य दिग्विजय का युग समाप्त हुआ तथा आध्यात्मिक विजय या धम्मविजय का युग आरम्भ हुआ|year=2015|pages=257}}</ref> वह एक क्रूर 'चंडशोक' से वह 'धर्माशोक' बन गया।<ref>Sastri 1988, pp 211-12</ref> उसने धर्म को अपनाया और शांति और अहिंसा का संदेश दूर-दूर तक फैलाया।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/artcultureoforis00sena|title=Art and Culture of Orissa|last=Senāpati|first=Rabīndra Mohana|date=2004|page=9|publisher=Publications Division, Ministry of Information & Broadcasting, Government of India|others=Public Resource|isbn=978-81-230-1171-4}}</ref> जौगड़ उड़ीसा के 'गंजाम ज़िले' में स्थित है, जहाँ से मौर्य सम्राट अशोक के 'चतुर्दश शिलालेख' प्राप्त हुए हैं। इन शिलालेखों को 'ग्यारहवें और तेरहवें लेखों' के स्थान के नाम से भी जाना जाता है जो कलिंग युद्ध के पश्चात सम्राट अशोक द्वारा लिखवाए गए : {{cquote| ''संव-मुनि-सा मे पजा अथ पजाये इछामि किंति में सवेणा हितसुखेन युजेयू अथ पजाये इछामि किंति मे सतेन हित-सु-खेन युजेयू ति हिदलोगिक- पाललोकिकेण हेवंमेव में इछ सवमुनिसेसु ''<br><br/>–अशोक का जौगड़ शिलालेख, ओड़िशा<ref>{{Cite book|page=106|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.348127|title=Ashok Ke Abhilekh Vasundhara Durga Kand|last=Pandey Rajbali|date=1910}}</ref><br><br/>अनुवादः सब मनुष्य मेरी सन्तान हैं। जिस प्रकार मै अपनी सन्तान के लिए मैं चाहता हूँ कि मेरे द्वारा वह सब प्रकार के इहलौकिक तथा पारलौकिक हित और सुख से युक्त हो, उसी प्रकार मेरी इच्छा सब मनुष्यों के सम्बन्ध में है।}} {{Letterhead start}} 1.अठ-बष-अभंसितस देवनप्रिअस प्रिअद्रशिस रजो कलिग विजित दिअढ-मत्रे प्रण-शत-महखे ये ततो अपवुढे शत-सहस्र मत्रे तत्र हते बहु-तवतके व मुटे<br>2. ततो पच अधुन लधेषु कलिगेषु तिव्रे घ्रम-शिलन घ्रम-कमत भ्रमनुशस्ति च देवनंप्रियस सो अस्ति अनुसोचनं देवनप्रिअस विजिनिति कलिगनि<br>3. अविजितं हि विजिनमनो यो तत्र वध व मरणं व अपवहो व जनस तं बढं वेदनिय मतं गुरु-मतं.च. देवनंप्रियम इदं पि चु ततो गुरुमततरं देवनंप्रियस ये तत्र<br>4. वसित ब्रमण व श्रमण व अंजे व प्रषंड ग्रहथ व येसु विहित एष अग्रभुटिसुश्रुष मत-पितुषु सुश्रुष गुरुन सुश्रुष मित्र संस्तुत-सहय<br>5. अतिकेषु दस-भटकनं सम्म प्रतिपति द्रिढ-भतित तेष तत्र भोति अपग्रथो व वधो व अभिरतन व निक्रमणं येष व पि सुविहितनं सि ने हो अविप्रहिनो ए तेष मित्र संस्तुत-सहय- अतिक वसन ..... — [[अशोक महान]], [[प्रमुख शिलालेख ]][https://archive.org/details/bhartiya-puralekhon-ka-adhhyayan/page/n108/mode/1up संख्या 13] अनुवाद : "राजा प्रियदर्शी (अशोक) ने अपने राज्याभिषेक के आठ वर्ष बाद कलिंग को जीत लिया। जिसमें एक लाख पचास हजार कलिंग सैनिकों को बंदी बनाया गया, एक लाख को युद्धभूमि पर मार डाला गया और बहुत से और अन्य कारणों से और भी लोग मर गए। '''कलिंग को जीतने के बाद, देवताओं के प्रिय को धर्म पालन की ओर एक मजबूत प्रवृत्ति, धर्म के प्रति प्रेम और धर्म के निर्देश में प्रेम का अनुभव हुआ।''' अब देवताओं के प्रिय को कलिंग को जीतने पर गहरा '''पछतावा''' है। क्योंकि यह विजय कोई विजय नहीं है। इसमें वध, मरण और निष्कासन होता है। वह देवताओं के प्रिय के द्वारा अत्यन्त वेदनीय और गम्भीरता से अनुभव किया गया है। इससे भी अधिक गम्भीर देवनांप्रिय के लिए यह है की ब्राह्मण, श्रमण या अन्य सम्प्रदाय या गहस्थ रहते हैं जिनमें अग्रजों की सेवा, मातापिता की सेवा, गुरु सेवा, मित्र, परिचित, सहायक, ज्ञातिजनों तथा दास-भतकों के प्रति सद्व्यवहार और दढ़ स्नेह पाया जाता है। किन्तु युद्ध में वहाँ आघात, वध और प्रियजनों का निष्कासन होता है। यही सब मनुष्यों की दशा होती है। फिर भी जो सुव्यवस्थित स्नेह वाले होते हैं उनके मित्र, परिचित और ज्ञातिजन संकट को प्राप्त होते हैं।... {{Letterhead end}} == युद्ध के कारण == १-कलिंग पर विजय प्राप्त कर अशोक अपने साम्राज्य मे विस्तार करना चाहता था। २-सामरिक दृष्टि से देखा जाए तो भी कलिंग बहुत महत्वपूर्ण था। स्थल और समुद्र दोनो मार्गो से दक्षिण भारत को जाने वाले मार्गो पर कलिंग का नियन्त्रण था। ३-यहाँ से दक्षिण-पूर्वी देशो से आसानी से सम्बन्ध बनाए जा सकते थे। ४- संपूर्ण भारत के सभी प्रांतों को अपने अधीन करने के बाद कलिंग ही बच गया था, इसके मौर्य के अधीन होने से विदेशी शक्तियों द्वारा भारत पर आक्रमण से सुरक्षा में आसानी हो गयी। ==युद्धग्लानि से बौध्य बनना == [[File: Dhauli Shanti Stupa, Bhubaneswar.jpg|thumb|left|शांति स्तूप, [[धौली]] पहाड़ी वह क्षेत्र माना जाता है जहां संभवत: कलिंग युद्ध लड़ा गया था।]] सिंहली अनुश्रुतियों दीपवंश एवं महावंश के अनुसार, अशोक को अपने शासन के चौदहवें वर्ष में निगोथ नामक भिक्षु द्वारा बौद्ध धर्म की दीक्षा दी गई थी। तत्पश्चात् मोगाली पुत्र तिष्य के प्रभाव से वह पूर्णतः बौद्ध हो गया था। 'दिव्यावदान' के अनुसार अशोक को बौद्ध धर्म में दीक्षित करने का श्रेय उपगुप्त नामक बौद्ध भिक्षुक को जाता है। अपने शासनकाल के दसवें वर्ष में अशोक ने सर्वप्रथम बोधगया की यात्रा की थी। तदुपरांत अपने राज्याभिषेक के बीसवें वर्ष में लुंबिनी की यात्रा की थी और लुंबिनी ग्राम को कर-मुक्त घोषित कर दिया था। अशोक के गिरनार के अष्टम शिलालेख की दूसरी लाइन मे सम्राट अशोक कहते है की उन्होंने बुद्ध मार्ग का अनुसरण राज्याभिषेक के 10 वर्ष किया । इसलिए इतिहास को किताबों में भी यही पढ़ाया जाता है इनके परिवर्तित होने के समकाल के बारे में । दीपवंश में भी लिखी है की उन्होंने युद्ध के बाद करीब 2 साल तक बुद्ध की विचार धारा समझने में लगाया फिर उन्होंने बुद्ध संघ को अपनाया। अशोक को बौध्य संघ मे लाने का श्रेय उसके भाई उपगुप्त को दिया जाता है जिसका पूर्व बौध्य बनने से पूर्व तिश्य था । {{Letterhead start}} {{centre|'''गिरनार अष्टम शिला अभिलेख'''}} 1. अतिकातं अंतरं राजानो विहारयातां अयासु एत मगव्या अजानि च एतारिसनि <br>2. अभीरमकानि अहंसु सो दवानंप्रियो पियदसि राजा दसवसाभिसितो संतो अयाय संबोधि <br>3. तेनेसा धंमयाता एतयं होति बाम्हणसमणानं दसणे च दाने च धैरानं दसणे च <br>4. हिरंणपटिविधानो च जानपदस च जनस दस्पनं धंमानुसस्टी च धंमपरिपुछा च <br>5. तदोपया एसा भुय रति भवति देवानंप्रियस प्रियदसिनो राजो भागे अंबे । (हिन्दी अनुवाद) 1. अतीत काल में (बहुत वर्षों से) राजा लोग विहार यात्रा के लिये जाया करते थे। यहां (इन विहार यात्राओं में) शिकार तथा इसी प्रकार के अन्य 2. आमोद प्रमोद हुआ करते थे। '''देवानांप्रिय प्रियदर्शी राजा ने अपने राज्याभिषेक के दस वर्ष पश्चात् संबोधि (बौध्य संघ) के मार्ग का अनुसरण किया।''' 3. तब से उसने इस धर्म यात्रा का शुरवात किया । इस प्रकार की यात्रा में यह सब कुछ होता है जैसे- ब्राह्मणों व श्रमणों का दर्शन करना और उन्हें दान देना, वृद्धों का दर्शन करना और 4. उन्हें सुवर्णदान देना जनपद निवासियों से मिलना तथा उन्हें धर्मोपदेश देना तथा उनके समीप जाकर उनसे धर्मसम्बन्धी चर्चा करना ।{{Letterhead end}} == परिणाम == [[मौर्य राजवंश|मौर्य साम्राज्य]] का विस्तार हुआ। कलिंग की राजधानी [[तोशाली]] बनाई गई। इसने अशोक की साम्राज्य विस्तार की नीति का अन्त कर दिया । इसने अशोक के जीवन पर बहुत प्रभाव डाला। उसने अहिंसा, सत्य, प्रेम, दान, परोपकार का रास्ता अपना लिया। अशोक महान [[बौद्ध धर्म]] का अनुयायी बन गया। उसने बौद्ध धर्म का प्रचार भी किया। उसने अपने संसाधन प्रजा की भलाई मे लगा दिए। उसने 'धम्म शासन' की स्थापना की।<ref>{{Cite book |last=Ringmar |first=Erik |url=http://archive.org/details/oapen-20.500.12657-24805 |page=53|title=History of International Relations - A Non-European Perspective |date=2019 |language=English |quote=Above all, the spectacular bloodshed which took place at the battle of Kalinga in 260 BCE, in which, reputedly, no fewer than a quarter of a million soldiers died, made him change his ways. Remorseful and disgusted with his previous way of life,..Ashoka the Great, 268-232 BCE, renounced violence, converted to Buddhism, and started a number of projects to improve the lot of the poor, the aged and the widowed.}}</ref> *दूसरे पृथक कलिंग लेख में अशोक अपने पड़ोसी राज्यों के प्रति अपने विचारों को इस प्रकार व्यक्त करता है- {{Letterhead start}} "नं किं-छांजे सु लाजा अफेसू ति [ ।] एताका वा मे इछ अन्तेसु पापुनेयु लाजा हेवं इछति अनविगिन ह्वेयू ममियाये अस्वसेयु च मे सुखंमेव च लहेयू ममते नो दुखं [ ।] हेवं च पापुनेयु खमिसति ने लाजा ए सकिये खमितवे ममं निमितं च धंमं चलेयू ति हिदलोगं च पललोगं च आलाधयेयू [ ।] एताये"</br> — द्वितीय पृथक कलिंग शिलालेख<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/bhartiya-puralekhon-ka-adhhyayan/page/n115/mode/1up|title=Bhartiya Puralekhon ka Adhyayan ,Part-1|page=113|first=Motilal |last=Banarshidas|date=2021-04-11}}</ref></br> अनुवाद : मेरे पड़ोसी राजाओं को मुझसे डरना नहीं चाहिए, वे मुझ पर विश्वास करें। उनको मुझसे सुख मिलेगा, दुःख नहीं। उन्हें यह भी समझ लेना चाहिए कि राजा (सम्राट अशोक) जहां तक हो सकेगा उन्हें क्षमा करेगा। उन्हें मेरे कहने से धर्म का अनुसरण करना चाहिए जिससे इस लोक तथा परलोक का लाभ प्राप्त हो। {{Letterhead end}} कलिंग ने फिर कभी स्वतन्त्र होने की चेष्टा नहीं की। मौर्य साम्राज्य की पूर्वी सीमा बंगाल की खाड़ी तक विस्तृत हो गयी। यह कलिंग युद्ध का तात्कालिक लाभ था। इस तरह अब सम्राट अशोक की नीति में स्थायी और दूरगामी परिणाम हुआ जिसका प्रभाव भारतीय इतिहास के स्वर्णिम काल का प्रतिनिधित्व करने वाले थे। यह एक विलक्षण उदाहरण है कि एक सम्राट ने जो समस्त विश्व विजय के लिये प्रयाण कर सकता था उसने प्रजा और जीवमात्र के लिये अपने साम्राज्य के समस्त संशाधनों को निवेशित कर दिया।<ref>{{Cite book |last=Narayan |first=Shovana |url=http://archive.org/details/dancelegacyofpat00nara |title=Dance legacy of Patliputra |date=1999 |publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Govt. of India |others=Public Resource |isbn=978-81-230-0699-4 |pages=2 |quote=Commenting upon the achievements of Ashoka the Great, historian Radha Kamal Mukerji says “not only did Emperor Asoka achieve the consolidation of a vast Indian empire based on a unified Indian culture, but he also spread the message of universal peace.}}</ref> कलिंग युद्ध पर टिप्पणी करते हुये [[हेमचन्द्र रायचौधरी]] ने लिखा है — ''मगध तथा समस्त भारत के इतिहास में कलिंग की विजय एक महत्त्वपूर्णघटना थी। इसके बाद मौर्यों की जीतों तथा राज्य विस्तार का वह दौर समाप्त हुआ जो बिम्बिसार द्वारा अंग राज्य को जीतने के बाद से प्रारम्भ हुआ था। इसके बाद एक नये युग का सूत्रपात हुआ और यह युग था – शान्ति, सामाजिक प्रगति तथा धार्मिक प्रचार का। यहीं से सैन्य विजय तथा दिग्विजय का युग समाप्त हुआ तथा आध्यात्मिक विजय और धम्मविजय का युग प्रारम्भ हुआ।''{{sfn|H. C. Ray Chaudhary|1953|p=306-07}} इस प्रकार कलिंग युद्ध ने अशोक के हृदय में महान् परिवर्तन उत्पन्न कर दिया। उसका हृदय मानवता के प्रति दया एवं करुणा से उद्वेलित हो गया तथा उसने युद्ध-क्रियाओं को सदा के लिये बन्द कर देने की प्रतिज्ञा की। यह अपने आप में एक आश्चर्यजनक घटना थी जो विश्व इतिहास में सर्वथा बेजोड़ है। इस समय से सम्राट अशोक बौद्ध धर्मानुयायी बन गये तथा उन्होंने अपने साम्राज्य के सभी उपलब्ध साधनों को जनता के भौतिक एवं नैतिक कल्याण में नियोजित कर दिया। ==धार्मिक नीति == यद्यपि अशोक ने बौद्ध धर्म ग्रहण कर लिया था, तथापि उसने किसी दूसरे धर्म व सम्प्रदाय के प्रति भी अनादर एवं असहिष्णुता प्रदर्शित नहीं की। विभिन्न मतों एवं सम्प्रदायों के प्रति उदारता की अशोक की नीति का पता उसके विभिन्न अभिलेखों से भी लगता है। 12वें अभिलेख में अशोक कहता है, {{cquote| ''यो हि कोचटि आत्पपासण्डं पूजयति परसासाण्डं व गरहति सवं आत्पपासण्डभतिया किंति आत्पपासण्डं दिपयेम इति सो च पुन तथ करातो आत्पपासण्डं बाढ़तरं उपहनाति [ । ] त समवायों एव साधु किंति अञमञंस धंमं स्रुणारु च सुसंसेर च [ । ] एवं हि देवानं पियस इछा किंति सब पासण्डा बहुस्रुता च असु कलाणागमा च असु'' –''12वा प्रमुख अभिलेख''<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/baudha-dharm-darshan-dharma-nirapekshata-of-ramesh-kumar-dwivedi-sampurnananda-sanskrit-university/page/n97/mode/1up?q=%E0%A4%98%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BF|page=76|title=Baudha Dharm Darshan Dharma Nirapekshata Of Ramesh Kumar Dwivedi Sampurnananda Sanskrit University}}</ref> ''अनुवाद : मनुष्य को अपने संप्रदाय का आदर और दूसरे संप्रदाय की अकारण निन्दा नहीं करना चाहिए। जो कोई अपने संप्रदाय के प्रति और उसकी उन्नति की लालसा से दूसरे संप्रदाय की निन्दा करता है वह वस्तुतः अपने संप्रदाय की ही बहुत बड़ी हानि करता है। लोग एक-दूसरे के धम्म को सुनें। इससे सभी '''संप्रदाय बहुश्रुत''' (अर्थात् एक दूसरे के मत के अधिक ज्ञान वाले होंगे) तथा संसार का कल्याण होगा।'' }} अशोक का यह कथन उसकी सर्वधर्म समभाव की नीति का परिचायक है। यही नीति उसके निम्न कार्यों में भी परिलक्षित होती है<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=2XvlEAAAQBAJ&pg=PA74&dq=%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%97+%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7+%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjUy9Ga_IGFAxXl-TgGHesiC4A4FBDoAXoECAoQAw#v=onepage&q=%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%97%20%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%20%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96&f=false|title=NEP Bharat Ka Rajnitik Itihas भारत का राजनीतिक इतिहास Political History Of India [B. A. Ist Sem (Prachin Itihas) (Major & Minor)]|page=75|last=Shrivastava|first=Dr Brajesh Kumar|date=2023-11-25|publisher=SBPD Publications|language=hi}}</ref>- *राज्याभिषेक के 12वें वर्ष अशोक ने बराबर (गया जिला) की पहाड़ियों पर आजीवक सम्प्रदाय के संन्यासियों को निवास हेतु गुफाएँ निर्मित कराकर प्रदान की थीं, जैसे सुदामा गुफा और कर्णचौपर गुफा। *यवन जातिय तुषास्प को अशोक ने काठियावाड़ प्रान्त का गवर्नर नियुक्त किया। तुषास्प ने सुदर्शन झील से नहरें निकलवायीं। सुदर्शन झील का निर्माण चन्द्रगुप्त मौर्य के समय सौराष्ट्र प्रान्त के गवर्नर पुष्यगुप्त ने करवाया था। राज्यतरंगिणी से पता चलता है कि अशोक ने कश्मीर के विजयेश्वर नामक शैव मन्दिर का जीर्णोद्धार कराया था। *अशोक ने इसी प्रकार की भावना अपने सप्तम शिला लेख में भी इस प्रकार की है- <blockquote> "देवानां पियो पियदसिराजा रछति सबै पाषण्डा बसेयु। सवे ते संयमं च भावशुद्धि च इछति। जनो तु उचाउच छन्दो उचाउच रागो। ते सर्वे व कासन्ति एक देसं. व कासन्ति। विपुले तु पि दाने यस नास्ति। संयमें भवसुचिता व कतनता व दड़मतिता च निचावाई"<br> –सप्तम प्रमुख शिलालेख<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ashokas-inscriptions|page=41|title=Ashoka's Inscriptions /अशोक कालीन अभिलेख|date=2021-09-26}}</ref><br> अनुवाद : देवानां प्रियदर्शी (सम्राट अशोक) की इच्छा है कि सर्वत्र सभी सम्प्रदाय निवास करें। वे सभी संयम और भाव शुद्धि चाहते हैं किन्तु लोगों के ऊँच-नीच विचार और भाव होते हैं। वे या तो सम्पूर्ण कर्त्तव्य करते हैं अथवा उसका अंश। जिसने बहुत दान दिया हैं किन्तु यदि उसने संयम, भावशुद्धि, कृतज्ञता, दृढ़- भक्ति नहीं है तो वह (दान) निश्चय ही निम्न कोटि का है। </blockquote> <br> <blockquote> सभी सम्प्रदायों के कल्याण तथा उनमें धम्म की प्रतिस्थापना के उद्देश्य से धर्म-महाभर्भाव नामक अधिकारियों की नियुक्ति ।<br> –प्रमुख शिलालेख 5 </blockquote> == लोकप्रिय संस्कृति में == * 2001 की भारतीय [[हिंदी सिनेमा|हिंदी]]-भाषा की फिल्म ''[[अशोक (फिल्म)|अशोक]]'', कलिंग युद्ध पर आधारित है * लेखक अंशुल दुपारे की पुस्तक "अशोक एंड द नाइन अननोन" कलिंग युद्ध के परिणामों पर आधारित है।<ref>{{cite web | url=https://www.goodreads.com/book/show/42929949-ashok-and-the-nine-unknown | title=Ashok and the Nine Unknown }}</ref> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20081210080315/http://www.mssu.edu/projectsouthasia/history/primarydocs/Foreign_Views/GreekRoman/Megasthenes-Indika.htm मेगास्थेनीज़: ''इंडिका''] (archived 10 December 2008) * [https://web.archive.org/web/20140328144411/http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html अशोक राजा के अभिलेख"] (archived 28 March 2014) ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:भारत के युद्ध]] [[श्रेणी:भारत में द्वन्द्व]] qx8gos2k8hb8mya85gj0ch6pzemyhvw सदस्य वार्ता:चक्रपाणी 3 577281 6555948 6529918 2026-05-24T12:01:42Z The Sorter 845290 6555948 wikitext text/x-wiki {{पुरालेख|पुरालेख 1|पुरालेख 2|पुरालेख 3|पुरालेख 4|पुरालेख 5}} == बॉट के लिए ऑटोविकिब्राउजर की अनुमति के सम्बन्ध में == नमस्ते चक्रपाणी जी, आपका विकिपीडिया पर पुनः वापसी पर स्वागत है। मैं यह टिप्पणी आपके [[विकिपीडिया वार्ता:AutoWikiBrowser/CheckPage#चक्रबोट (रीस्टार्ट)|AutoWikiBrowser]] पर आवेदन के सन्दर्भ में लिख रहा हूँ। मैंने आपके बॉट के वार्ता पृष्ठ को देखा। यहाँ पर आपकी बॉट द्वारा निर्मित विभिन्न पृष्ठ हहेच/शीह नामांकित हुये हैं और बड़ी संख्या में हटाये भी गये हैं। मैंने आपके बॉट द्वारा निर्मित पृष्ठों का बॉट पुनरीक्षण (सामान्य पुनरीक्षण करना लगभग असम्भव था) किया था और पाया था कि लगभग हर लेख को पुनः देखने की आवश्यकता है लेकिन पिछले चार वर्ष से भी अधिक समय निकलने के पश्चात् भी उनका पुनरीक्षण नहीं हो पाया है। आपकी उन पृष्ठों के लिये क्या योजना है? इसके अतिरिक्त आपने पिछले कुछ दिनों में pywikibot कोड को काम में लेते हुये जो वर्तनी सुधार किये हैं, उनपर आपकी क्या योजना है? क्या इसे स्पष्ट कर सकते हैं? मेरा कहने का मतलब यह है कि आप अपने प्रयोगपृष्ठ पर एक सूची निर्मित कीजियेगा जो ऐसे प्रतिस्थापनों को सूचीबद्ध करेगी। [[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत जी]] ने आपके [[सदस्य वार्ता:चक्रबोट#वर्तनी सुधार के संबंध में|बॉट वार्ता पृष्ठ पर जो सन्देश]] लिखा है, उसके अनुसार आप मुख्य नामस्थान के अतिरिक्त भी सम्पादन कर रहे हो। मुख्य नामस्थान के अतिरिक्त सम्पादन करने के लिए आपकी क्या योजना है? क्या यह भी स्पष्ट करेंगे? आपने अपनी बॉट से [[विकिपीडिया:विवादास्पद वर्तनियाँ]] पर जो गलतियाँ की वो आपको अजीत जी बता चुके हैं अब मैं आपको [[विकिपीडिया:वर्तनी परियोजना]] पर की हुई गलती से भी आगाह करवाना चाहूँगा। आपने इस पृष्ठ को रखने का औचित्य ही हटा दिया था। आपने ऐसे अनेकों पृष्ठों में गड़बड़ियाँ कर दी हैं, इसके लिए आपके बॉट खाते को प्रतिबन्धित किया जा सकता है। इसके अतिरिक्त आप स्वयं निरीक्षण करके ऐसी त्रुटियों को सुधारें क्योंकि हमारे यहाँ प्रबन्धकों की कमी को देखते हुये हर बॉट के सम्पादनों का गहराई से प्रबन्धकीय निरीक्षण शायद नहीं हो पा रहा है और ऐसी गलती के लिए बॉट को सीधा प्रतिबन्धित ही किया जाता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:20, 6 मई 2021 (UTC) :{{सुनो|संजीव कुमार}} *पुराने पृष्ठों को लेकर मेरी कोई योजना नहीं है अगर उन्हें हटाया जाना चाहिए तो इसमें मुझे कोई आपत्ति नहीं है, अगर मेरी कोई मदद की आवश्यकता है तो वो भी बताइए। 😊 *जैसा कि मैं अपने बॉट के वार्ता पेज पर भी बता चुका हूँ ''pywikibot'' मेरे लिए नया है अतः मुख्य नामस्थान के अतिरिक्त हुए सम्पादन इसी कारणवश हैं हालांकि मेरे द्वारा पूरी कोशिश की गयी है की त्रुटिपूर्ण सम्पादन न हों तो बेहतर, ऐसे संपादनों को मैंने तत्काल पूर्ववत भी किया है, स्वयं बॉट चालक होने के कारण आप समझ सकते हैं कि कोई भी बॉट 100% त्रुटिरहित कार्य नहीं कर सकता। AWB से मैं परिचित हूँ वहाँ ऐसी त्रुटियों का प्रतिशत न्यूनतम रहेगा। *वैसे वर्तमान में मेरा उद्देश्य केवल वर्तनी सुधार ही रहेगा।---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 14:46, 6 मई 2021 (UTC) *:आपने आपके द्वारा सम्भावित सहायता के लिए लिखा है, कृपया निम्नलिखित सहायता कीजियेगा: *:* बॉट द्वारा निर्मित पृष्ठों का एक बार पुनरीक्षण कीजियेगा और उन पृष्ठों को सूचीबद्ध कीजियेगा जो अब आवश्यक प्रतीत नहीं होते। सभी निर्मित पृष्ठों की सूचियाँ टूल्स पर मिल जायेगी। *:* जैसा की ऑटोविकिब्राउजर में हमें विकल्प मिलता है, वैसे ही pywikibot में भी -ns:0 लिखने पर केवल मुख्यनामस्थान पर काम करता है। बॉट की जवाबदेही भी उसके निर्माता की होती है अतः त्रुटियों का स्वयं से पुनरीक्षण करना आवश्यक है। अजीत जी ने आपकी त्रुटि आपके बॉट वार्ता पृष्ठ पर नहीं लिखी होती तो शायद अन्य लोगों का ध्यान ही नहीं जाता और ये अस्थायी तौर पर गलत रह जाता। *:* फिर भी आप एक प्रयोगपृष्ठ पर उल्लिखित वर्तनियों को सूचीबद्ध कीजियेगा जिससे यह सम्भव हो सके। आगे जो शब्द आप बदलना चाहें, उन्हें भी सूची में शामिल करते रहियेगा। *:मेरा अनुमान है कि आप जल्दी ही इसपर काम करेंगे। *:* *:<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:35, 6 मई 2021 (UTC) == 2021 Wikimedia Foundation Board elections: Eligibility requirements for voters == Greetings, The eligibility requirements for voters to participate in the 2021 Board of Trustees elections have been published. You can check the requirements on [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021#Eligibility_requirements_for_voters|this page]]. You can also verify your eligibility using the [https://meta.toolforge.org/accounteligibility/56 AccountEligiblity tool]. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 16:32, 30 जून 2021 (UTC) <small>''Note: You are receiving this message as part of outreach efforts to create awareness among the voters.''</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21669859 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [Wikimedia Foundation elections 2021] Candidates meet with South Asia + ESEAP communities == Hello, As you may already know, the [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021|2021 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections]] are from 4 August 2021 to 17 August 2021. Members of the Wikimedia community have the opportunity to elect four candidates to a three-year term. After a three-week-long Call for Candidates, there are [[:m:Template:WMF elections candidate/2021/candidates gallery|20 candidates for the 2021 election]]. An <u>event for community members to know and interact with the candidates</u> is being organized. During the event, the candidates will briefly introduce themselves and then answer questions from community members. The event details are as follows: *Date: 31 July 2021 (Saturday) *Timings: [https://zonestamp.toolforge.org/1627727412 check in your local time] :*Bangladesh: 4:30 pm to 7:00 pm :*India & Sri Lanka: 4:00 pm to 6:30 pm :*Nepal: 4:15 pm to 6:45 pm :*Pakistan & Maldives: 3:30 pm to 6:00 pm * Live interpretation is being provided in Hindi. *'''Please register using [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSflJge3dFia9ejDG57OOwAHDq9yqnTdVD0HWEsRBhS4PrLGIg/viewform?usp=sf_link this form] For more details, please visit the event page at [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021/Meetings/South Asia + ESEAP|Wikimedia Foundation elections/2021/Meetings/South Asia + ESEAP]]. Hope that you are able to join us, [[:m:User:KCVelaga (WMF)|KCVelaga (WMF)]], 06:32, 23 जुलाई 2021 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21774692 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == विकिमीडिया फाउंडेशन के वर्ष 2021 के बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ के चुनावों में मतदान करना भूलिएगा नही == आपका चक्रपाणी, यह संदेश आपको इसलिए भेजा जा रहा है क्योंकि आप विकिमीडिया फाउंडेशन के वर्ष 2021 के बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ के चुनावों में मतदान करने के योग्य हैं। इस बार चुनाव 18 अगस्त, 2021 को शुरू होंगे और 31 अगस्त, 2021 को बंद होंगे। विकिमीडिया फाउंडेशन, हिन्दी विकिपीडिया जैसी परियोजनाओं का संचालन करता है और इसके संचालन की जिम्मेदारी बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ के हाथों में है। बोर्ड विकिमीडिया फाउंडेशन का निर्णय लेने वाला निकाय है। [[:m:Wikimedia Foundation Board of Trustees/Overview|बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ के बारे में अधिक जानकारी यहां से प्राप्त करें]]। इस साल कम्युनिटी के वोटों के आधार पर चार सीटों का चयन किया जाएगा। इन सीटों के लिए दुनिया भर से 19 उम्मीदवार मैदान में हैं। [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021/Candidates#Candidate_Table|बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ के वर्ष 2021 के उम्मीदवारों के बारे में अधिक जानकारी यहां से प्राप्त करें]]। कम्युनिटी के लगभग 70,000 सदस्यों को मतदान के लिए आमंत्रण दिया गया है। जिसमें आप भी शामिल हैं! मतदान केवल 31 अगस्त 23:59 UTC तक जारी रहेगी। *[[:hi:Special:SecurePoll/vote/Wikimedia_Foundation_Board_Elections_2021|'''हिन्दी विकिपीडिया के सुरक्षित निर्वाचन पर जाकर मतदान करें''']]। अगर आप पहले ही मतदान कर चुके हैं, तो मतदान करने के लिए धन्यवाद और कृपया इस ई-मेल को नज़रअंदाज़ करें। लोग केवल एक बार वोट कर सकते हैं, भले ही उनके पास कितने भी अकाउंट हों। [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021|इस चुनाव के बारे में अधिक जानकारी यहां से पढ़ें]]। [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 11:27, 26 अगस्त 2021 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21937838 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == नये लेख और श्रेणियों का निर्माण == नमस्ते चक्रपाणी जी, आपने पिछले कुछ माह में विभिन्न लेख और श्रेणियाँ निर्मित की हैं। आपके द्वारा निर्मित अधिकतर श्रेणियाँ अन्य भाषा की विकि-श्रेणियों से नहीं जुड़ी हुई हैं। कृपया उनको अन्य भाषा की विकिपीडिया श्रेणियों से जोड़ने की कृपया करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 19 मार्च 2023 (UTC) :संजीव जी मैंने फ़रवरी 2023 से मार्च 2023 के मध्य बनाई अधिकांश श्रेणियों को इंग्लिश विकि श्रेणियों से जोड़ दिया है 😀 परंतु कुछ श्रेणियाँ जो मेरे द्वारा निर्मित हैं वो पहले से ही अन्य नामों से उपलब्ध हो तो क्या करना है? जैसे: [[:श्रेणी:भारतीय युट्यूबर]] ⇒ [[:श्रेणी:भारतीय यूट्यूब प्रयोगकर्ता]] नाम से उपलब्ध है और अंग्रेजी विकि के [[:en:Category:Indian YouTubers]] से भी जुड़ी है। 🤔 <small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 03:42, 20 मार्च 2023 (UTC) == [[:श्रेणी:सामाजिक विज्ञान और समाज नेवबॉक्स टेम्प्लेट|श्रेणी:सामाजिक विज्ञान और समाज नेवबॉक्स टेम्प्लेट]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:सामाजिक विज्ञान और समाज नेवबॉक्स टेम्प्लेट|श्रेणी:सामाजिक विज्ञान और समाज नेवबॉक्स टेम्प्लेट]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:44, 18 अप्रैल 2023 (UTC) == बॉट के सम्पादन == आपने अपने बॉट खाते से हाल ही में कुछ सम्पादन किये हैं जिनमें कुछ सम्पादन [[1991-92 एन बी ए सीज़न]] पर हुये सम्पादन की तरह हो गये हैं। कृपया ऐसे सम्पादनों को ठीक करने का प्रयास करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:40, 4 मई 2023 (UTC) :{{सुनो|संजीव कुमार}} जी ध्यान आकर्षण के लिए धन्यवाद। 🙂 हालांकि यह समस्या मेरे संज्ञान में भी आई थी इसलिए तत्काल ऐसे संपादनों को पूर्ववत कर दिया था ([https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=1990-91_%E0%A4%8F%E0%A4%A8_%E0%A4%AC%E0%A5%80_%E0%A4%8F_%E0%A4%B8%E0%A5%80%E0%A4%9C%E0%A4%BC%E0%A4%A8&diff=5816028&oldid=5816025 देखें]) साथ ही बोट को रीडायरेक्ट पेजों पर सम्पादन करने से रोक दिया था। दुर्भाग्य से कुछ सम्पादन पूर्ववत होने रहा गए! 🙁 ''रीडायरेक्ट लक्ष्य बदल गया'' वाले सम्पादन फ़िल्टर करने पर ऐसे कुल 4 सम्पादन मिले ([https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7%3A%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8&target=%E0%A4%9A%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%9F&namespace=all&tagfilter=mw-changed-redirect-target&start=&end=&limit=50 देखें])। जिनमें से छूटे हुए संपादनों को पूर्ववत कर दिया है। <small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 02:42, 5 मई 2023 (UTC) == आपके वार्ता संदेश == चक्रपाणी जी नमस्ते, एक विनम्र अनुरोध है कि कम से कम अपने भूतपूर्व प्रबंधक तमगे का ही सम्मान करें और यहाँ विकिपीडिया पर वार्ताओं में स्माइली डालने और इस तरह के चिह्नों से परहेज करें। आप सोशल मीडिया पर टिप्पणी नहीं कर रहे। यह विकिपीडिया है फेसबुक या ट्विट्टर नहीं। सवाल/प्रस्ताव सीधे-सपाट अंगराग में भी उतना ही स्पष्ट और प्रभावी लिखा जा सकता। बेवजह लाल-पीला रंग और बोल्ड, तिरछे अक्षर में लिखने की बजाय सामान्य और आम तरीके से सभ्यता पूर्वक भी आप अपनी बात उतने ही प्रभावी ढंग से रख सकते हैं। उम्मीद करता हूँ कि आगे से बेवजह ऐसी बचकानी हरकतें करने से बचेंगे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 07:56, 7 मई 2023 (UTC) == क्रिस्लर बिल्डिंग == @[[सदस्य:चक्रपाणी|चक्रपाणी]] जी, इस लेख पर सन्दर्भ जोड़ दिया गया है, तथा इसके स्रोतहीन टैग को हटा लिया गया है। यदि आपको उचित न लगे तो आप यह टैग फिर से स्थापित कर सकते है, ताकि कोई अन्य संपादक इसमे सन्दर्भ जोड़ सके। धन्यवाद शुभ दिन [[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] ([[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|वार्ता]]) 19:53, 26 जुलाई 2023 (UTC) == मुखपृष्ठ समाचार में आपका लेख, 24 अगस्त 2023 == {| class="messagebox {{#ifeq:|yes|small|standard}}-talk" |- |[[Image:Gnome globe current event.svg|30px|Current events globe]] |24 अगस्त 2023 को '''[[वि:समाचार|मुखपृष्ठ समाचार]]''' का अद्यतन हुआ जिसमें आपके द्वारा लिखे गए या काफी सुधारे गए लेख '''''[[चंद्रयान-3]]''''' से तथ्य लिया गया था। अगर आपको किसी और रोचक ख़बर का ज्ञान हो तो उसे [[विकिपीडिया:समाचार/उम्मीदवार‎]] पर सुझाएँ। |} == [[:चित्र:Hiwiki nirvachit chitr sthiti parivartan prastav.png|चित्र:Hiwiki nirvachit chitr sthiti parivartan prastav.png]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Hiwiki nirvachit chitr sthiti parivartan prastav.png|चित्र:Hiwiki nirvachit chitr sthiti parivartan prastav.png]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:44, 7 सितंबर 2023 (UTC) == प्रस्ताव सूचना == {{mbox | type = notice | image = [[चित्र:information.png|40px]] | text = {{PAGENAME}} जी, मैंने [[विकिपीडिया:चौपाल#प्रस्ताव:_नया_सामग्री_सुरक्षा_समूह_'विश्वसनीय_सदस्य'_(trusteduser)|चौपाल]] पर एक नया प्रस्ताव प्रस्तुत किया है। जिसमें आपकी टिप्पणियों का स्वागत है। }} [[u:DreamRimmer|<b><font color="22C6CB">𝙳𝚛𝚎𝚊𝚖𝚁𝚒𝚖𝚖𝚎𝚛</font></b>]] <sup>[[user talk: DreamRimmer|<font color="orange">(बातचीत)</font>]]</sup> 14:10, 18 अक्टूबर 2023 (UTC) == [[:श्रेणी:इस्लामी और यहूदी धर्मों के अंतर विश्वास विषय|श्रेणी:इस्लामी और यहूदी धर्मों के अंतर विश्वास विषय]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:श्रेणी:इस्लामी और यहूदी धर्मों के अंतर विश्वास विषय|श्रेणी:इस्लामी और यहूदी धर्मों के अंतर विश्वास विषय]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/श्रेणी:इस्लामी और यहूदी धर्मों के अंतर विश्वास विषय|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/श्रेणी:इस्लामी और यहूदी धर्मों के अंतर विश्वास विषय]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>श्रेणी की समीक्षा की जानी चाहिए और अनावश्यक प्रतीत हो तो हटाई जाएं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[User:चन्द्र वर्धन|<span style="color:#004400;">'''च҉न҉्҉द҉्҉र҉ ҉व҉र҉्҉ध҉न҉'''</span>]] <small><small>[[User talk:चन्द्र वर्धन|वार्तालाप करें]]</small></small> 04:09, 21 मई 2024 (UTC) == "देवनारायण भारतीय" पृष्ठ के संपादन की अनुमति हेतु अनुरोध == वमाननीय विकिपीडिया संपादकगण, मेरा नाम तनुज मिश्र है, और मैं महान क्रांतिकारी देवनारायण भारतीय जी का नाती हूँ। हमें यह बताते हुए गर्व हो रहा है कि हमारे पास उनके जीवन, संघर्षों, और उपलब्धियों से संबंधित अनेक प्रमाणिक स्रोत एवं ऐतिहासिक दस्तावेज उपलब्ध हैं, जो अब तक विकिपीडिया पृष्ठ पर सम्मिलित नहीं किए गए हैं। अतः, मैं इस पृष्ठ में प्रामाणिक जानकारियों को जोड़ने और विषयवस्तु को अधिक विस्तृत एवं तथ्यपरक बनाने की अनुमति चाहता हूँ। मैं यह आश्वासन देता हूँ कि सभी संपादन विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार तटस्थ और प्रमाणित स्रोतों के आधार पर किए जाएंगे। यदि आवश्यक हो, तो मैं संपादन हेतु प्रमाणित दस्तावेज़ों और संदर्भों को भी साझा करने के लिए तैयार हूँ। कृपया मुझे "देवनारायण भारतीय" पृष्ठ के संपादन की अनुमति प्रदान करें। आपके सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद। [[सदस्य:पण्डित देवनारायण भारतीय|पण्डित देवनारायण भारतीय]] ([[सदस्य वार्ता:पण्डित देवनारायण भारतीय|वार्ता]]) 15:39, 3 मार्च 2025 (UTC) == [[:श्रेणी:२०१8 भारत में प्रतिष्ठान|श्रेणी:२०१8 भारत में प्रतिष्ठान]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:२०१8 भारत में प्रतिष्ठान|श्रेणी:२०१8 भारत में प्रतिष्ठान]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:24, 3 अप्रैल 2025 (UTC) == हटाने का नामांकन == == [[:सार्क लेखक और साहित्य फाउंडेशन|सार्क लेखक और साहित्य फाउंडेशन]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सार्क लेखक और साहित्य फाउंडेशन|सार्क लेखक और साहित्य फाउंडेशन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:27, 12 मार्च 2026 (UTC) == [[:पश्तून भाषा|पश्तून भाषा]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:पश्तून भाषा|पश्तून भाषा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित पुनर्निर्देशन यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। 4adkt6okmsjfwbrvkck41cn2i0vhwgo 6555949 6555948 2026-05-24T12:02:27Z The Sorter 845290 6555949 wikitext text/x-wiki {{पुरालेख|पुरालेख 1|पुरालेख 2|पुरालेख 3|पुरालेख 4|पुरालेख 5}} == बॉट के लिए ऑटोविकिब्राउजर की अनुमति के सम्बन्ध में == नमस्ते चक्रपाणी जी, आपका विकिपीडिया पर पुनः वापसी पर स्वागत है। मैं यह टिप्पणी आपके [[विकिपीडिया वार्ता:AutoWikiBrowser/CheckPage#चक्रबोट (रीस्टार्ट)|AutoWikiBrowser]] पर आवेदन के सन्दर्भ में लिख रहा हूँ। मैंने आपके बॉट के वार्ता पृष्ठ को देखा। यहाँ पर आपकी बॉट द्वारा निर्मित विभिन्न पृष्ठ हहेच/शीह नामांकित हुये हैं और बड़ी संख्या में हटाये भी गये हैं। मैंने आपके बॉट द्वारा निर्मित पृष्ठों का बॉट पुनरीक्षण (सामान्य पुनरीक्षण करना लगभग असम्भव था) किया था और पाया था कि लगभग हर लेख को पुनः देखने की आवश्यकता है लेकिन पिछले चार वर्ष से भी अधिक समय निकलने के पश्चात् भी उनका पुनरीक्षण नहीं हो पाया है। आपकी उन पृष्ठों के लिये क्या योजना है? इसके अतिरिक्त आपने पिछले कुछ दिनों में pywikibot कोड को काम में लेते हुये जो वर्तनी सुधार किये हैं, उनपर आपकी क्या योजना है? क्या इसे स्पष्ट कर सकते हैं? मेरा कहने का मतलब यह है कि आप अपने प्रयोगपृष्ठ पर एक सूची निर्मित कीजियेगा जो ऐसे प्रतिस्थापनों को सूचीबद्ध करेगी। [[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत जी]] ने आपके [[सदस्य वार्ता:चक्रबोट#वर्तनी सुधार के संबंध में|बॉट वार्ता पृष्ठ पर जो सन्देश]] लिखा है, उसके अनुसार आप मुख्य नामस्थान के अतिरिक्त भी सम्पादन कर रहे हो। मुख्य नामस्थान के अतिरिक्त सम्पादन करने के लिए आपकी क्या योजना है? क्या यह भी स्पष्ट करेंगे? आपने अपनी बॉट से [[विकिपीडिया:विवादास्पद वर्तनियाँ]] पर जो गलतियाँ की वो आपको अजीत जी बता चुके हैं अब मैं आपको [[विकिपीडिया:वर्तनी परियोजना]] पर की हुई गलती से भी आगाह करवाना चाहूँगा। आपने इस पृष्ठ को रखने का औचित्य ही हटा दिया था। आपने ऐसे अनेकों पृष्ठों में गड़बड़ियाँ कर दी हैं, इसके लिए आपके बॉट खाते को प्रतिबन्धित किया जा सकता है। इसके अतिरिक्त आप स्वयं निरीक्षण करके ऐसी त्रुटियों को सुधारें क्योंकि हमारे यहाँ प्रबन्धकों की कमी को देखते हुये हर बॉट के सम्पादनों का गहराई से प्रबन्धकीय निरीक्षण शायद नहीं हो पा रहा है और ऐसी गलती के लिए बॉट को सीधा प्रतिबन्धित ही किया जाता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:20, 6 मई 2021 (UTC) :{{सुनो|संजीव कुमार}} *पुराने पृष्ठों को लेकर मेरी कोई योजना नहीं है अगर उन्हें हटाया जाना चाहिए तो इसमें मुझे कोई आपत्ति नहीं है, अगर मेरी कोई मदद की आवश्यकता है तो वो भी बताइए। 😊 *जैसा कि मैं अपने बॉट के वार्ता पेज पर भी बता चुका हूँ ''pywikibot'' मेरे लिए नया है अतः मुख्य नामस्थान के अतिरिक्त हुए सम्पादन इसी कारणवश हैं हालांकि मेरे द्वारा पूरी कोशिश की गयी है की त्रुटिपूर्ण सम्पादन न हों तो बेहतर, ऐसे संपादनों को मैंने तत्काल पूर्ववत भी किया है, स्वयं बॉट चालक होने के कारण आप समझ सकते हैं कि कोई भी बॉट 100% त्रुटिरहित कार्य नहीं कर सकता। AWB से मैं परिचित हूँ वहाँ ऐसी त्रुटियों का प्रतिशत न्यूनतम रहेगा। *वैसे वर्तमान में मेरा उद्देश्य केवल वर्तनी सुधार ही रहेगा।---<small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 14:46, 6 मई 2021 (UTC) *:आपने आपके द्वारा सम्भावित सहायता के लिए लिखा है, कृपया निम्नलिखित सहायता कीजियेगा: *:* बॉट द्वारा निर्मित पृष्ठों का एक बार पुनरीक्षण कीजियेगा और उन पृष्ठों को सूचीबद्ध कीजियेगा जो अब आवश्यक प्रतीत नहीं होते। सभी निर्मित पृष्ठों की सूचियाँ टूल्स पर मिल जायेगी। *:* जैसा की ऑटोविकिब्राउजर में हमें विकल्प मिलता है, वैसे ही pywikibot में भी -ns:0 लिखने पर केवल मुख्यनामस्थान पर काम करता है। बॉट की जवाबदेही भी उसके निर्माता की होती है अतः त्रुटियों का स्वयं से पुनरीक्षण करना आवश्यक है। अजीत जी ने आपकी त्रुटि आपके बॉट वार्ता पृष्ठ पर नहीं लिखी होती तो शायद अन्य लोगों का ध्यान ही नहीं जाता और ये अस्थायी तौर पर गलत रह जाता। *:* फिर भी आप एक प्रयोगपृष्ठ पर उल्लिखित वर्तनियों को सूचीबद्ध कीजियेगा जिससे यह सम्भव हो सके। आगे जो शब्द आप बदलना चाहें, उन्हें भी सूची में शामिल करते रहियेगा। *:मेरा अनुमान है कि आप जल्दी ही इसपर काम करेंगे। *:* *:<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:35, 6 मई 2021 (UTC) == 2021 Wikimedia Foundation Board elections: Eligibility requirements for voters == Greetings, The eligibility requirements for voters to participate in the 2021 Board of Trustees elections have been published. You can check the requirements on [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021#Eligibility_requirements_for_voters|this page]]. You can also verify your eligibility using the [https://meta.toolforge.org/accounteligibility/56 AccountEligiblity tool]. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 16:32, 30 जून 2021 (UTC) <small>''Note: You are receiving this message as part of outreach efforts to create awareness among the voters.''</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21669859 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [Wikimedia Foundation elections 2021] Candidates meet with South Asia + ESEAP communities == Hello, As you may already know, the [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021|2021 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections]] are from 4 August 2021 to 17 August 2021. Members of the Wikimedia community have the opportunity to elect four candidates to a three-year term. After a three-week-long Call for Candidates, there are [[:m:Template:WMF elections candidate/2021/candidates gallery|20 candidates for the 2021 election]]. An <u>event for community members to know and interact with the candidates</u> is being organized. During the event, the candidates will briefly introduce themselves and then answer questions from community members. The event details are as follows: *Date: 31 July 2021 (Saturday) *Timings: [https://zonestamp.toolforge.org/1627727412 check in your local time] :*Bangladesh: 4:30 pm to 7:00 pm :*India & Sri Lanka: 4:00 pm to 6:30 pm :*Nepal: 4:15 pm to 6:45 pm :*Pakistan & Maldives: 3:30 pm to 6:00 pm * Live interpretation is being provided in Hindi. *'''Please register using [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSflJge3dFia9ejDG57OOwAHDq9yqnTdVD0HWEsRBhS4PrLGIg/viewform?usp=sf_link this form] For more details, please visit the event page at [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021/Meetings/South Asia + ESEAP|Wikimedia Foundation elections/2021/Meetings/South Asia + ESEAP]]. Hope that you are able to join us, [[:m:User:KCVelaga (WMF)|KCVelaga (WMF)]], 06:32, 23 जुलाई 2021 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21774692 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == विकिमीडिया फाउंडेशन के वर्ष 2021 के बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ के चुनावों में मतदान करना भूलिएगा नही == आपका चक्रपाणी, यह संदेश आपको इसलिए भेजा जा रहा है क्योंकि आप विकिमीडिया फाउंडेशन के वर्ष 2021 के बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ के चुनावों में मतदान करने के योग्य हैं। इस बार चुनाव 18 अगस्त, 2021 को शुरू होंगे और 31 अगस्त, 2021 को बंद होंगे। विकिमीडिया फाउंडेशन, हिन्दी विकिपीडिया जैसी परियोजनाओं का संचालन करता है और इसके संचालन की जिम्मेदारी बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ के हाथों में है। बोर्ड विकिमीडिया फाउंडेशन का निर्णय लेने वाला निकाय है। [[:m:Wikimedia Foundation Board of Trustees/Overview|बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ के बारे में अधिक जानकारी यहां से प्राप्त करें]]। इस साल कम्युनिटी के वोटों के आधार पर चार सीटों का चयन किया जाएगा। इन सीटों के लिए दुनिया भर से 19 उम्मीदवार मैदान में हैं। [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021/Candidates#Candidate_Table|बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ के वर्ष 2021 के उम्मीदवारों के बारे में अधिक जानकारी यहां से प्राप्त करें]]। कम्युनिटी के लगभग 70,000 सदस्यों को मतदान के लिए आमंत्रण दिया गया है। जिसमें आप भी शामिल हैं! मतदान केवल 31 अगस्त 23:59 UTC तक जारी रहेगी। *[[:hi:Special:SecurePoll/vote/Wikimedia_Foundation_Board_Elections_2021|'''हिन्दी विकिपीडिया के सुरक्षित निर्वाचन पर जाकर मतदान करें''']]। अगर आप पहले ही मतदान कर चुके हैं, तो मतदान करने के लिए धन्यवाद और कृपया इस ई-मेल को नज़रअंदाज़ करें। लोग केवल एक बार वोट कर सकते हैं, भले ही उनके पास कितने भी अकाउंट हों। [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021|इस चुनाव के बारे में अधिक जानकारी यहां से पढ़ें]]। [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 11:27, 26 अगस्त 2021 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21937838 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == नये लेख और श्रेणियों का निर्माण == नमस्ते चक्रपाणी जी, आपने पिछले कुछ माह में विभिन्न लेख और श्रेणियाँ निर्मित की हैं। आपके द्वारा निर्मित अधिकतर श्रेणियाँ अन्य भाषा की विकि-श्रेणियों से नहीं जुड़ी हुई हैं। कृपया उनको अन्य भाषा की विकिपीडिया श्रेणियों से जोड़ने की कृपया करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 19 मार्च 2023 (UTC) :संजीव जी मैंने फ़रवरी 2023 से मार्च 2023 के मध्य बनाई अधिकांश श्रेणियों को इंग्लिश विकि श्रेणियों से जोड़ दिया है 😀 परंतु कुछ श्रेणियाँ जो मेरे द्वारा निर्मित हैं वो पहले से ही अन्य नामों से उपलब्ध हो तो क्या करना है? जैसे: [[:श्रेणी:भारतीय युट्यूबर]] ⇒ [[:श्रेणी:भारतीय यूट्यूब प्रयोगकर्ता]] नाम से उपलब्ध है और अंग्रेजी विकि के [[:en:Category:Indian YouTubers]] से भी जुड़ी है। 🤔 <small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 03:42, 20 मार्च 2023 (UTC) == [[:श्रेणी:सामाजिक विज्ञान और समाज नेवबॉक्स टेम्प्लेट|श्रेणी:सामाजिक विज्ञान और समाज नेवबॉक्स टेम्प्लेट]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:सामाजिक विज्ञान और समाज नेवबॉक्स टेम्प्लेट|श्रेणी:सामाजिक विज्ञान और समाज नेवबॉक्स टेम्प्लेट]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:44, 18 अप्रैल 2023 (UTC) == बॉट के सम्पादन == आपने अपने बॉट खाते से हाल ही में कुछ सम्पादन किये हैं जिनमें कुछ सम्पादन [[1991-92 एन बी ए सीज़न]] पर हुये सम्पादन की तरह हो गये हैं। कृपया ऐसे सम्पादनों को ठीक करने का प्रयास करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:40, 4 मई 2023 (UTC) :{{सुनो|संजीव कुमार}} जी ध्यान आकर्षण के लिए धन्यवाद। 🙂 हालांकि यह समस्या मेरे संज्ञान में भी आई थी इसलिए तत्काल ऐसे संपादनों को पूर्ववत कर दिया था ([https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=1990-91_%E0%A4%8F%E0%A4%A8_%E0%A4%AC%E0%A5%80_%E0%A4%8F_%E0%A4%B8%E0%A5%80%E0%A4%9C%E0%A4%BC%E0%A4%A8&diff=5816028&oldid=5816025 देखें]) साथ ही बोट को रीडायरेक्ट पेजों पर सम्पादन करने से रोक दिया था। दुर्भाग्य से कुछ सम्पादन पूर्ववत होने रहा गए! 🙁 ''रीडायरेक्ट लक्ष्य बदल गया'' वाले सम्पादन फ़िल्टर करने पर ऐसे कुल 4 सम्पादन मिले ([https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7%3A%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8&target=%E0%A4%9A%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%9F&namespace=all&tagfilter=mw-changed-redirect-target&start=&end=&limit=50 देखें])। जिनमें से छूटे हुए संपादनों को पूर्ववत कर दिया है। <small><span style="border:2px ;background:#00008B">[[User:चक्रपाणी|'''<span style="background:#00008B;color:white">&nbsp;चक्रपाणी&nbsp;</span>''']][[User talk:चक्रपाणी|<span style=";background-color:skyblue">&nbsp;वार्ता&nbsp;</span>]]</span></small> 02:42, 5 मई 2023 (UTC) == आपके वार्ता संदेश == चक्रपाणी जी नमस्ते, एक विनम्र अनुरोध है कि कम से कम अपने भूतपूर्व प्रबंधक तमगे का ही सम्मान करें और यहाँ विकिपीडिया पर वार्ताओं में स्माइली डालने और इस तरह के चिह्नों से परहेज करें। आप सोशल मीडिया पर टिप्पणी नहीं कर रहे। यह विकिपीडिया है फेसबुक या ट्विट्टर नहीं। सवाल/प्रस्ताव सीधे-सपाट अंगराग में भी उतना ही स्पष्ट और प्रभावी लिखा जा सकता। बेवजह लाल-पीला रंग और बोल्ड, तिरछे अक्षर में लिखने की बजाय सामान्य और आम तरीके से सभ्यता पूर्वक भी आप अपनी बात उतने ही प्रभावी ढंग से रख सकते हैं। उम्मीद करता हूँ कि आगे से बेवजह ऐसी बचकानी हरकतें करने से बचेंगे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 07:56, 7 मई 2023 (UTC) == क्रिस्लर बिल्डिंग == @[[सदस्य:चक्रपाणी|चक्रपाणी]] जी, इस लेख पर सन्दर्भ जोड़ दिया गया है, तथा इसके स्रोतहीन टैग को हटा लिया गया है। यदि आपको उचित न लगे तो आप यह टैग फिर से स्थापित कर सकते है, ताकि कोई अन्य संपादक इसमे सन्दर्भ जोड़ सके। धन्यवाद शुभ दिन [[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] ([[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|वार्ता]]) 19:53, 26 जुलाई 2023 (UTC) == मुखपृष्ठ समाचार में आपका लेख, 24 अगस्त 2023 == {| class="messagebox {{#ifeq:|yes|small|standard}}-talk" |- |[[Image:Gnome globe current event.svg|30px|Current events globe]] |24 अगस्त 2023 को '''[[वि:समाचार|मुखपृष्ठ समाचार]]''' का अद्यतन हुआ जिसमें आपके द्वारा लिखे गए या काफी सुधारे गए लेख '''''[[चंद्रयान-3]]''''' से तथ्य लिया गया था। अगर आपको किसी और रोचक ख़बर का ज्ञान हो तो उसे [[विकिपीडिया:समाचार/उम्मीदवार‎]] पर सुझाएँ। |} == [[:चित्र:Hiwiki nirvachit chitr sthiti parivartan prastav.png|चित्र:Hiwiki nirvachit chitr sthiti parivartan prastav.png]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Hiwiki nirvachit chitr sthiti parivartan prastav.png|चित्र:Hiwiki nirvachit chitr sthiti parivartan prastav.png]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:44, 7 सितंबर 2023 (UTC) == प्रस्ताव सूचना == {{mbox | type = notice | image = [[चित्र:information.png|40px]] | text = {{PAGENAME}} जी, मैंने [[विकिपीडिया:चौपाल#प्रस्ताव:_नया_सामग्री_सुरक्षा_समूह_'विश्वसनीय_सदस्य'_(trusteduser)|चौपाल]] पर एक नया प्रस्ताव प्रस्तुत किया है। जिसमें आपकी टिप्पणियों का स्वागत है। }} [[u:DreamRimmer|<b><font color="22C6CB">𝙳𝚛𝚎𝚊𝚖𝚁𝚒𝚖𝚖𝚎𝚛</font></b>]] <sup>[[user talk: DreamRimmer|<font color="orange">(बातचीत)</font>]]</sup> 14:10, 18 अक्टूबर 2023 (UTC) == [[:श्रेणी:इस्लामी और यहूदी धर्मों के अंतर विश्वास विषय|श्रेणी:इस्लामी और यहूदी धर्मों के अंतर विश्वास विषय]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:श्रेणी:इस्लामी और यहूदी धर्मों के अंतर विश्वास विषय|श्रेणी:इस्लामी और यहूदी धर्मों के अंतर विश्वास विषय]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/श्रेणी:इस्लामी और यहूदी धर्मों के अंतर विश्वास विषय|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/श्रेणी:इस्लामी और यहूदी धर्मों के अंतर विश्वास विषय]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>श्रेणी की समीक्षा की जानी चाहिए और अनावश्यक प्रतीत हो तो हटाई जाएं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[User:चन्द्र वर्धन|<span style="color:#004400;">'''च҉न҉्҉द҉्҉र҉ ҉व҉र҉्҉ध҉न҉'''</span>]] <small><small>[[User talk:चन्द्र वर्धन|वार्तालाप करें]]</small></small> 04:09, 21 मई 2024 (UTC) == "देवनारायण भारतीय" पृष्ठ के संपादन की अनुमति हेतु अनुरोध == वमाननीय विकिपीडिया संपादकगण, मेरा नाम तनुज मिश्र है, और मैं महान क्रांतिकारी देवनारायण भारतीय जी का नाती हूँ। हमें यह बताते हुए गर्व हो रहा है कि हमारे पास उनके जीवन, संघर्षों, और उपलब्धियों से संबंधित अनेक प्रमाणिक स्रोत एवं ऐतिहासिक दस्तावेज उपलब्ध हैं, जो अब तक विकिपीडिया पृष्ठ पर सम्मिलित नहीं किए गए हैं। अतः, मैं इस पृष्ठ में प्रामाणिक जानकारियों को जोड़ने और विषयवस्तु को अधिक विस्तृत एवं तथ्यपरक बनाने की अनुमति चाहता हूँ। मैं यह आश्वासन देता हूँ कि सभी संपादन विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार तटस्थ और प्रमाणित स्रोतों के आधार पर किए जाएंगे। यदि आवश्यक हो, तो मैं संपादन हेतु प्रमाणित दस्तावेज़ों और संदर्भों को भी साझा करने के लिए तैयार हूँ। कृपया मुझे "देवनारायण भारतीय" पृष्ठ के संपादन की अनुमति प्रदान करें। आपके सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद। [[सदस्य:पण्डित देवनारायण भारतीय|पण्डित देवनारायण भारतीय]] ([[सदस्य वार्ता:पण्डित देवनारायण भारतीय|वार्ता]]) 15:39, 3 मार्च 2025 (UTC) == [[:श्रेणी:२०१8 भारत में प्रतिष्ठान|श्रेणी:२०१8 भारत में प्रतिष्ठान]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:२०१8 भारत में प्रतिष्ठान|श्रेणी:२०१8 भारत में प्रतिष्ठान]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:24, 3 अप्रैल 2025 (UTC) == हटाने का नामांकन == == [[:सार्क लेखक और साहित्य फाउंडेशन|सार्क लेखक और साहित्य फाउंडेशन]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सार्क लेखक और साहित्य फाउंडेशन|सार्क लेखक और साहित्य फाउंडेशन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:27, 12 मार्च 2026 (UTC) == [[:पश्तून भाषा|पश्तून भाषा]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:पश्तून भाषा|पश्तून भाषा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित पुनर्निर्देशन यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 12:02, 24 मई 2026 (UTC) 7bvslrmhif64asxjn034dwwq2dv7rnr ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V 0 587435 6556122 6554800 2026-05-25T02:51:53Z ~2026-30937-51 926683 /* */ aaghhfhfvbg Mohammed Khan Meena Gurjar Rani Kumar 6556122 wikitext text/x-wiki {{Infobox video game | title = ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V | image = ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V.png | developer = [[रॉकस्टार नॉर्थ]] | publisher = [[रॉकस्टार गेम्स]] | distributor = [[टेक-टू इंटरएक्टिव]] | series = ''[[ग्रैंड थेफ्ट ऑटो (श्रृंखला)|ग्रैंड थेफ्ट ऑटो]]''dbcbx | platforms = [[माइक्रोसॉफ्ट विंडोज़]]<br> [[प्लेस्टेशन ३|प्लेस्टेशन 3]]<br> [[प्लेस्टेशन 4]]<br> [[एक्सबॉक्स 360]]<br> [[एक्सबॉक्स वन]] | released = 17 सितंबर 2013<ref>{{Cite web|url=https://playretrogames.online/game/show/grand-theft-auto-5/|title=Grand Theft Auto 5}}</ref> | genre = [[एक्शन रोमांच गेम|एक्शन रोमांच]] }} '''ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V''' ({{lang-en|Grand Theft Auto V}}){{efn|"V" [[रोमन अंक]] में "पाँच" होता हैं}} रॉकस्टार नॉर्थ द्वारा विकसित और [[रॉकस्टार गेम्स]] द्वारा प्रकाशित '[[खुली दुनिया]]' डिज़ाईन वाला एक [[एक्शन रोमांच गेम|एक्शन रोमांच वीडियो गेम]] है। इसे [[प्लेस्टेशन ३|प्लेस्टेशन 3]] और [[एक्सबॉक्स 360]] के लिए 17 सितंबर 2013 को जारी किया गया था और प्लेस्टेशन 4 और एक्सबॉक्स वन के लिए 18 नवम्बर 2014 को। आगे इसको [[माइक्रोसॉफ्ट विंडोज़]] के लिए 14 अप्रैल 2015 को जारी किया जाना निर्धारित है। खेल 2008 के [[ग्रैंड थेफ्ट ऑटो IV]] के बाद [[ग्रैंड थेफ्ट ऑटो (श्रृंखला)|ग्रैंड थेफ्ट ऑटो]] श्रृंखला में पहली मुख्य प्रविष्टि है। गेम सैन एंड्रियास के काल्पनिक राज्य (जो कि [[कैलिफ़ोर्निया|दक्षिणी कैलिफोर्निया]] पर आधारित है) के भीतर सेट किया गया है। गेम के एकल खिलाड़ी मोड में तीन अपराधियों की कहानी चलती है जो डकैती करने के प्रयास करते हैं जबकि एक सरकारी एजेंसी भी उनके पीछे पड़ी है। गेम [[हिन्दी_व्याकरण#.E0.A4.AA.E0.A5.81.E0.A4.B0.E0.A5.81.E0.A4.B7|अन्य पुरुष]] के नजरिए से खेला जाता है और इसकी दुनिया में पैदल या वाहन से घूमा जा सकता है। इसमें खिलाड़ी द्वारा पूरे समय एकल खिलाड़ी मोड में तीन नेतृत्व पात्रों में से किसी एक को नियंत्रित किया जाता हैं। मिशन के दौरान और बाहर, दोनों समय, तीनों पात्रों में से किसी को चुना जा सकता हैं। कहानी डकैती दृश्यों पर केंद्रित है और मिशनों में कई शूटिंग और ड्राइविंग गेमप्ले शामिल है। खिलाड़ी चरित्र की आपराधिक गतिविधियाँ कानून प्रवर्तन एजेंसियों को प्रतिक्रिया के लिए उकसा सकती हैं, उनकी प्रतिक्रिया की आक्रामकता एक "वॉन्टड" प्रणाली द्वारा मापी जाती हैं। अक्टूबर 2011 में इसकी घोषणा के बाद, ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V व्यापक रूप से प्रत्याशित था। यह कई समीक्षकों द्वारा प्रशंसित किया गया था जिन्होंने इसकी प्रशंसा विशेष रूप से इसके बहु नायक डिजाइन, ओपन एंडेड गेमप्ले और तकनीकी प्रगति के लिये की। वहीं कुछ समीक्षकों ने गेम को स्वाभाविक हिंसक और [[स्त्री द्वेष|स्त्री द्वेषी]] बताया। ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V ने गेम उद्योग में अबतक की बिक्री के रिकॉर्ड तोड़ दिये और इतिहास में सबसे तेजी से बिकने वाला मनोरंजन उत्पाद बन गया जब इसने पहले दिन $80 करोड़ कमाई की और शुरुआती तीन दिनों में 1 अरब अमेरिकी डॉलर कमाए। ==गेमप्ले== ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V एक [[एक्शन रोमांच गेम]] है जो [[हिन्दी_व्याकरण#.E0.A4.AA.E0.A5.81.E0.A4.B0.E0.A5.81.E0.A4.B7|अन्य पुरुष]] के नज़रिए से खेला जाता है। कहानी में प्रगति करने के लिए, खिलाड़ी मिशन पूरा करते हैं जो कि अटल उद्देश्यों वाले रैखिक परिदृश्य होते हैं।<ref name="IGN Reinventing">{{cite web |url=http://www.ign.com/articles/2012/11/12/grand-theft-auto-5-reinventing-the-open-world-rulebook |title=Grand Theft Auto V: Reinventing the Open-Wosjsmdjs elder nsnz Mzmmz Jskns Nxnjx Kjs Ndnnd Rulebook|trans-title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V: खुली दुनिया नियमों को बदला |date=12 नवम्बर 2012 |work=IGN|publisher=|accessdate=9 अप्रैल 2014|language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140220133301/http://www.ign.com/articles/2012/11/12/grand-theft-auto-5-reinventing-the-open-world-rulebook |archivedate=20 फ़रवरी 2014 |url-status=live}}</ref> मिशन के बाहर खिलाड़ी स्वतंत्र रूप से खुली दुनिया घूम सकते हैं। गेम में सैन एंड्रियास के अंदर एक खुला देहात क्षेत्र और लॉस सैंटोस ( [[लॉस एंजेलिस]] पर आधारित) नाम का काल्पनिक शहर है और इस प्रकार ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V की दुनिया श्रृंखला में पहले की प्रविष्टियों की तुलना में कहीं अधिक बड़े क्षेत्र वाली है।<ref name="GTA V Biggest World">{{cite web |url=http://www.computerandvideogames.com/377702/gta-v-world-is-bigger-than-red-dead-redemption-san-andreas-and-gta-4-combined/|title=GTA V world 'is bigger than Red Dead Redemption, San Andreas and GTA 4 combined'|trans-title=GTA V की दुनिया 'रेड डेड रिडैम्शन, सैन एंड्रियास और GTA 4 से संयुक्त मिलाकर भी बड़ी है'|work=कंप्यूटर और वीडियो गेम|date=8 नवम्बर 2012 |accessdate=10 नवम्बर 2012|language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121110032812/http://www.computerandvideogames.com/377702/gta-v-world-is-bigger-than-red-dead-redemption-san-andreas-and-gta-4-combined/ |archivedate=10 नवम्बर 2012 |url-status=live}}</ref> खिलाड़ी दुश्मनों से लड़ने के लिए हाथापाई हमलों, आग्नेयास्त्रों और विस्फोटकों का उपयोग करते हैं और गेम की दुनिया नेवीगेट करने के लिए चल सकते हैं, कूद सकते हैं, तैर सकते हैं और वाहनों का इस्तेमाल कर सकते हैं। लड़ाई में [[स्वत: निशाना]] और एक [[कवर प्रणाली]] का दुश्मनों के खिलाफ सहायता के रूप में इस्तेमाल किया जा सकता है।<ref>{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/technology/video-games/video-game-previews/10033217/Grand-Theft-Auto-V-preview.html |title=Grand Theft Auto V preview|trans-title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V पूर्वावलोकन |date=2 मई 2013 |work=[[डेली टेलीग्राफ]] |accessdate=6 सितम्बर 2013 |location=लंदन|language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130914163449/http://www.telegraph.co.uk/technology/video-games/video-game-previews/10033217/Grand-Theft-Auto-V-preview.html |archivedate=14 सितम्बर 2013 |url-status=live}}</ref> अगर खिलाड़ी घातक हमलों में नुकसान उठाते हैं तो उनका स्वास्थ्य मीटर (हेल्थ मीटर) नीचे गिरता है जो बाद में धीरे-धीरे अपनी आधी दूरी तक स्वतः पुनर्जीवित हो जाता है। हालाँकि यह स्वास्थ्य मीटर पूरे तौर पर केवल प्राथमिक चिकित्सा या भोजन इत्यादि लेने के बाद ही भर पाता है और तभी खिलाड़ी चरित्र पूर्ण स्वस्थ दिखता है। [[Image:ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V भिड़न्त.jpg|thumb|left|260px| खिलाड़ी दुश्मनों से नुकसान लेने से बचने के लिए गोलीबारी के दौरान वस्तुओं के पीछे कवर ले सकते हैं।]] अगर खेलते समय खिलाड़ी अपराध करते है तो कानून प्रवर्तन एजेंसियाँ प्रतिक्रिया देंगी जिसका संकेत [[:en:HUD (video gaming)|हेड अप डिस्प्ले (HUD)]] में एक "वॉन्टड" मीटर द्वारा दिया जाता है।<ref>{{cite news |url=http://www.theguardian.com/technology/2013/may/02/gta-5-preview-grand-theft-auto |title=Grand Theft Auto 5 preview: Rockstar invites you to Los Santos|trans-title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो 5 पूर्वावलोकन: रॉकस्टार ने लॉस सैंटोस के लिए आमंत्रित किया |date=3 मई 2013 |work= [[द गार्डियन ]]|accessdate=27 अप्रैल 2014|language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140427213550/http://www.theguardian.com/technology/2013/may/02/gta-5-preview-grand-theft-auto |archivedate=27 अप्रैल 2014 |url-status=live}}</ref> मीटर पर प्रदर्शित सितारे मौजूदा "वॉन्टड" स्तर को दर्शाते हैं (उदाहरण के लिए अधिकतम पांच सितारा स्तर पर कानून प्रवर्तन के प्रयास खिलाड़ियों को अशक्त करने के लिए बहुत अधिक आक्रामक हो जाते हैं)। एकल खिलाड़ी मोड खिलाड़ियों को तीन किरदारों को नियंत्रित करने देता है: माइकल डी सांता, ट्रेवर फिलिप्स और फ्रेंकलिन क्लिंटन। ये ऐसे अपराधी हैं जिनकी कहानियां एक दूसरे से ताल्लुक रखती हैं, जैसे-जैसे वो मिशन पूरा करते हैं। कुछ मिशन केवल एक ही किरदार के साथ पूरे होते हैं और कुछ दो या तीन के साथ। एकल खिलाड़ी मोड में खेलते समय खिलाड़ी हेड अप डिस्प्ले पर एक दिशात्मक कम्पास के माध्यम से इच्छानुसार मुख्य किरदारों में से किसी को भी चुन सकता है। गेम स्वतः भी निश्चित उद्देश्यों को पूरा करने के लिये एकल खिलाड़ी मिशनों में स्वचालित रूप से तीन किरदारों के बीच में से किसी को भी चुन लेता है। गेम की आभासी दुनिया में घूमने के दौरान खिलाड़ी स्थान और सन्दर्भ-विशेष से संलग्न गतिविधियों जैसे, पानी के नीचे [[स्कूबा डाइविंग]] या पैराशूट के माध्यम से [[बीएएसई कूद]] इत्यादि को अंजाम दे सकते हैं। प्रत्येक किरदार के पास दोस्तों से संपर्क करने के लिए, गतिविधियों को शुरू करने के लिए और गेम के अंदर के इंटरनेट तक पहुँचने के लिये एक [[स्मार्टफोन]] है।<ref name="detailsDestructoid">{{cite web |url=http://www.destructoid.com/grand-theft-auto-v-everything-is-bigger-and-better-252852.phtml|title=Grand Theft Auto V Everything is Bigger and Better|trans-title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V सब कुछ बड़ा और बेहतर है |work=डिस्ट्रकटॉइड|date=2 मई 2013 |accessdate=4 मई 2013|language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130505095021/http://www.destructoid.com/grand-theft-auto-v-everything-is-bigger-and-better-252852.phtml |archivedate=5 मई 2013 |url-status=live}}</ref> इंटरनेट खिलाड़ियों को [[शेयर बाज़ार]] के माध्यम से शेयरों में व्यापार करने की सुविधा देता है।<ref name="GamesRadar Review">{{cite web |url=http://www.gamesradar.com/gta-5-review/ |title=''GTA 5'' Review|trans-title= "GTA V" समीक्षा|date=16 सितम्बर 2013 |work=गेम्सरडार|accessdate=19 अक्टूबर 2013|language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131012110336/http://www.gamesradar.com/gta-5-review/ |archivedate=12 अक्टूबर 2013 |url-status=live}}</ref> खिलाड़ी घर और व्यवसाय जैसी संपत्ति क्रय कर सकता है, प्रत्येक किरदार अपने शस्त्रागार में हथियारों और वाहनों का उन्नयन कर सकता हैं और बाल कटाना, टैटू बनवाना, कपड़े बदलना और आभूषणों की खरीद कर गेम के किरदार की शक्ल को अनुकूलित कर सकता हैं।<ref>{{cite web |url=http://www.gameinformer.com/games/grand_theft_auto_v/b/xbox360/archive/2013/05/02/putting-your-personal-stamp-on-grand-theft-auto-v.aspx |title=Putting Your Personal Stamp On Grand Theft Auto V |trans-title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V पर अपनी निजी स्टाम्प लगाना |date=2 मई 2013 |work=गेम इंफॉर्मर |publisher=गेमस्टॉप |accessdate=6 सितम्बर 2013 |language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130913142022/http://www.gameinformer.com/games/grand_theft_auto_v/b/xbox360/archive/2013/05/02/putting-your-personal-stamp-on-grand-theft-auto-v.aspx |archivedate=13 सितंबर 2013 |url-status=dead }}</ref> == पात्र == रॉकस्टार गेम्स अपने पात्रों को सही भावनाएँ और प्रभाव देने में सक्षम थे, विशेष रूप से बुरे लोग, जिनके पास खिलाड़ी को उनके लिए या उनके खिलाफ महसूस कराने के लिए सही व्यक्तित्व हैं। मुख्य पात्र सभी अलग हैं, लेकिन फिर भी वे एक साथ अच्छी तरह से काम कर सकते हैं। ट्रेवर फिलिप्स को रॉकस्टार गेम्स द्वारा बनाया गया सबसे खतरनाक और अच्छी तरह से डिज़ाइन किया गया चरित्र होना चाहिए। ट्रेवर, माइकल (जो अपने परिवार से प्यार करता है), और फ्रैंकलिन (जो ऊधम करना पसंद करता है) GTA V में तीन मुख्य पात्र हैं।<ref>{{Cite web|url=https://mumbaigullies.in/all-characters-in-gta5/|title=All Characters in GTA5|date=2023-02-18|language=en-US|access-date=2023-02-19|archive-date=19 फ़रवरी 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230219070251/https://mumbaigullies.in/all-characters-in-gta5/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://wiki.sportskeeda.com/gta/gta-5-characters|title=GTA 5 Characters|website=wiki.sportskeeda.com|language=en-us|access-date=2023-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gtabase.com/grand-theft-auto-v/characters/|title=GTA 5 Characters List & Guide: Protagonists, Strangers, Voice Actors|website=GTA Base|language=en-gb|access-date=2023-02-19}}</ref> * माइकल डी सांता * फ्रैंकलिन क्लिंटन * ट्रेवर फिलिप्स ==== प्रतिपक्षी पात्र ==== * डेविन वेस्टन * स्टीव हैन्स * वेई चेंग * ताओ चेंग * मौली शुल्त्स * स्ट्रेच ==== पारिवारक मित्र ==== * अमांडा डी सांता * जिमी डी सांता * ट्रेसी डी सांता * डेव नॉर्टन * लेस्टर क्रेस्ट * लमार डेविस * डेनिस सिंटन * तनीषा * वेड हर्बर्ट * डॉ फ्रीडलैंडर * रॉन जकोवस्की ==विकास== रॉकस्टार नॉर्थ ने ग्रैंड थेफ्ट ऑटो IV के रिलीज के बाद वर्ष 2009 में ग्रांड थेफ्ट ऑटो V विकसित करना शुरू किया।<ref name="Meet Dan Houser">{{cite web|url=http://www.theguardian.com/technology/2013/sep/07/grand-theft-auto-dan-houser |title=Grand Theft Auto V: meet Dan Houser, architect of a gaming phenomenon|trans-title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V: मिलिए डैन हाउसर से, एक गेमिंग घटना के वास्तुकार |work=द गार्डियन|date=7 सितम्बर 2013 |accessdate=9 सितम्बर 2013|language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130908031017/http://www.theguardian.com/technology/2013/sep/07/grand-theft-auto-dan-houser |archivedate=8 सितम्बर 2013 |url-status=live}}</ref> इसका विकास 1,000 से अधिक लोगों की एक टीम द्वारा आयोजित किया गया जिसमें रॉकस्टार नॉर्थ की मुख्य टीम और मूल कंपनी रॉकस्टार गेम्स के दुनिया भर के स्टूडियो से कर्मी शामिल थे।<ref name="Inside Rockstar North 2">{{cite web |url=http://www.develop-online.net/studio-profile/inside-rockstar-north-part-2-the-studio/0184061 |title=Inside Rockstar North – Part 2: The Studio|trans-title=रॉकस्टार नॉर्थ के अंदर - भाग 2: स्टूडियो |work=डेवलप (पत्रिका)|publisher=इंटेंट मीडिया |date=4 अक्टूबर 2013 |accessdate=6 अक्टूबर 2013 |language=अंग्रेज़ी|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004122711/http://www.develop-online.net/studio-profile/inside-rockstar-north-part-2-the-studio/0184061 |archivedate=4 अक्टूबर 2013 |url-status=live }}</ref> समय के साथ [[प्लेस्टेशन ३|प्लेस्टेशन 3]] और [[एक्सबॉक्स 360]] हार्डवेयर से परिचित हो चुके रॉकस्टार ने पाया कि वो इन कंसोलों की ग्राफिकल क्षमता पिछले गेमों की तुलना में ज़्यादा बढ़ा सकते हैं।<ref name="Building the World Of GTA V">{{cite web|publisher=बज़फ़ीड|url=http://www.buzzfeed.com/josephbernstein/way-beyond-anything-weve-done-before-building-the-world-of-g |title="Way Beyond Anything We’ve Done Before": Building The World Of "Grand Theft Auto V"|trans-title="जो कुछ भी हमने पहले किया है उससे भी परे": "ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V" की दुनिया का निर्माण |date=13 अगस्त 2013 |accessdate=3 सितम्बर 2013|language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130815073123/http://www.buzzfeed.com/josephbernstein/way-beyond-anything-weve-done-before-building-the-world-of-g |archivedate=15 अगस्त 2013 |url-status=live}}</ref> जहाँ तक इसके उत्पादन में आये खर्च की बात है, विश्लेषकों ने गेम के संयुक्त विकास और विपणन का बजट तकरीबन [[पाउण्ड स्टर्लिंग|£]]17 करो‌ड़ ([[अमेरिकी डॉलर|अमेरिकी $]]265,000,000, {{INR}}16 अरब) अनुमानित किया है।<ref name="Most Expensive">{{cite web |url=http://www.ibtimes.com/gta-5-costs-265-million-develop-market-making-it-most-expensive-video-game-ever-produced-report |title='GTA 5' Costs $265 Million To Develop And Market, Making It The Most Expensive Video Game Ever Produced: Report|trans-title= 'जीटीए 5' को प्रायोजित और विकसित करने के लिए $ 265 मिलियन की लागत, इससे ये कभी भी बनाया गया सबसे महँगा वीडियो गेम बन गया: रिपॉर्ट|date=8 सितम्बर 2013|work=इंटरनेशनल बिजनेस टाइम्स |accessdate=9 सितम्बर 2013|language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130912045238/http://www.ibtimes.com/gta-5-costs-265-million-develop-market-making-it-most-expensive-video-game-ever-produced-report |archivedate=12 सितम्बर 2013 |url-status=live }}</ref> खुली दुनिया डिजाइन और गेम के अंदर का रेंडरर इसके विकास के शुरुआती दौर में पूरे हुए थे।<ref name="Garbut on GTA V">{{cite web |url=http://www.edge-online.com/features/rockstar-norths-aaron-garbut-on-the-making-of-grand-theft-auto-v-our-game-of-2013/ |title=Rockstar North’s Aaron Garbut on the making of Grand Theft Auto V – our game of 2013|trans-title=2013 का हमारा गेम- ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V के निर्माण पर रॉकस्टार नॉर्थ के हारून गार्बट|work=एज (पत्रिका)|date=2 जनवरी 2014 |accessdate=2 जनवरी 2014 |language=अंग्रेज़ी|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140102221855/http://www.edge-online.com/features/rockstar-norths-aaron-garbut-on-the-making-of-grand-theft-auto-v-our-game-of-2013/ |archivedate=2 जनवरी 2014 |url-status=live }}</ref> खुली दुनिया [[कैलिफोर्निया|दक्षिणी कैलिफोर्निया]] और [[लॉस एंजिल्स]] पर आधारित हैं।<ref name="GTA V Back To San Andreas">{{cite web|publisher=''वायर्ड (वेबसाइट)'' |url=http://www.wired.com/gamelife/2011/11/grand-theft-auto-5-trailer/ |title=Grand Theft Auto V Rolls Back to San Andreas|trans-title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V सैन एंड्रियास को वापस लौटा |date=2 नवम्बर 2011 |accessdate=15 मार्च 2012|language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111102202328/http://www.wired.com/gamelife/2011/11/grand-theft-auto-5-trailer/ |archivedate=2 नवम्बर 2011 |url-status=live}}</ref> गेम की आभासी दुनिया की रचना करने वाली उत्पादन टीम के प्रमुख सदस्यों ने पूरे लॉस एंजिल्स क्षेत्र में अनुसंधान यात्राएं की और फोटो एवं वीडियो फुटेज लेकर अपना अनुसंधान दर्ज़ किया। गेम में वर्णित लॉस सैंटोस नामक काल्पनिक शहर के सड़क नेटवर्क डिजाइन में मदद करने के लिए लॉस एंजिल्स के [[गूगल मैप्स]] अनुमानों को टीम द्वारा इस्तेमाल किया गया।<ref name="Game Informer Digital Issue 236"/><ref name="Inside Rockstar North 4">{{cite web |url=http://www.develop-online.net/studio-profile/inside-rockstar-north-part-4-the-art/0184150 |title=Inside Rockstar North – Part 4: The Art|trans-title=रॉकस्टार नॉर्थ के अंदर - भाग 4: कला|work=डेवलप (पत्रिका)|publisher=इंटेंट मीडिया |date=7 अक्टूबर 2013 |accessdate=7 अक्टूबर 2013 |language=अंग्रेज़ी|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131009112111/http://www.develop-online.net/studio-profile/inside-rockstar-north-part-4-the-art/0184150 |archivedate=9 अक्टूबर 2013 |url-status=live}}</ref> लॉस एंजिल्स के जनसांख्यिकीय वितरण को प्रतिबिंबित और पुन: पेश करने के लिए डेवलपर्स ने जनगणना के आंकड़ों का अध्ययन किया और शहर के बारे में [[वृत्त चित्र]] देखकर इससे मदद हासिल की।<ref name="Game Informer Digital Issue 236">{{cite journal |title=Go Big Or Go Home|trans-title=बड़ा करो या घर जाओ |publisher=संयुक्त राज्य अमेरिका: गेमस्टॉप |journal=गेम इंफॉर्मर |issue=236 |date=दिसम्बर 2012 |pages=72–95|language=अंग्रेज़ी }}</ref> टीम का मानना था कि खुली दुनिया को बनाना ही गेम के विकास का तकनीकी रूप से सर्वाधिक कठिन पहलू था।<ref name="Meet Dan Houser"></ref> ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V के रिलीज के क्रम में सबसे पहले 25 अप्रैल 2011 को रॉकस्टार गेम्स द्वारा इसकी औपचारिक घोषणा की गई थी।<ref>{{cite web |url=http://www.gamespot.com/articles/rockstar-announces-gta-v/1100-6342136/ |title=Rockstar announces GTA V |trans-title=रॉकस्टार ने जीटीए V की घोषणा की|date=25 अक्टूबर 2011 |author=गेमस्पॉट कर्मचारी |publisher=गेमस्पॉट |accessdate=15 मार्च 2012|language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131022031407/http://www.gamespot.com/articles/rockstar-announces-gta-v/1100-6342136/ |archivedate=22 अक्टूबर 2013 |url-status=live }}</ref> तत्पश्चात् उन्होंने एक सप्ताह बाद पहला ट्रेलर जारी किया<ref>{{cite news |url=http://www.theguardian.com/technology/gamesblog/2011/nov/02/gta-v-trailer |title=GTA 5 trailer: Rockstar unveils its Hollywood dream|trans-title=रॉकस्टार में अपनी हॉलीवुड सपने का खुलासा किया|newspaper=द गार्डियन|date=2 नवम्बर 2011 |accessdate=26 मार्च 2012|language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130926221940/http://www.theguardian.com/technology/gamesblog/2011/nov/02/gta-v-trailer |archivedate=26 सितम्बर 2013 |url-status=live }}</ref> और एक आधिकारिक प्रेस विज्ञप्ति के साथ गेम की सेटिंग को स्वीकारा।<ref>{{cite web |url=http://www.computerandvideogames.com/324860/gta-5-los-santos-confirmed-most-ambitious-rockstar-game-ever/ |title=GTA 5: Los Santos confirmed, 'most ambitious Rockstar game ever'|trans-title= जीटीए 5: लॉस सैंटोस की पुष्टि, 'अब तक का सबसे महत्वाकांक्षी रॉकस्टार गेम'|date=3 नवम्बर 2011|work=कंप्यूटर और वीडियो गेम|accessdate=4 नवम्बर 2011|language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111104190608/http://www.computerandvideogames.com/324860/gta-5-los-santos-confirmed-most-ambitious-rockstar-game-ever/ |archivedate=4 नवम्बर 2011 |url-status=live }}</ref> पत्रकारों ने नोट किया कि घोषणा ने गेमिंग उद्योग के भीतर व्यापक प्रत्याशा प्रज्वलित की जिसको वे श्रृंखला के सांस्कृतिक महत्व की बदौलत मानते हैं।<ref name=spike2012>{{cite web|last=वीडियो गेम पुरस्कार|first=|title=Every VGA Winner From Years Past |trans-title=पिछले कुछ वर्षों के हर वीजीए विजेता|url=http://www.spike.com/articles/6aoa62/vgx-every-vga-winner-from-years-past |publisher=स्पाइक (टीवी नेटवर्क) |accessdate=10 नवम्बर 2013|language=अंग्रेज़ी|trans-title= |date=13 दिसम्बर 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131118192232/http://www.spike.com/articles/6aoa62/vgx-every-vga-winner-from-years-past |archivedate=18 नवम्बर 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.theguardian.com/technology/2012/mar/09/grand-theft-auto-bang-bang-youre-dead |title=Bang, bang, you're dead: how Grand Theft Auto stole Hollywood's thunder|trans-title=बैंग, बैंग, तुम मर चुके हो: कैसे ग्रैंड थेफ्ट ऑटो ने हॉलीवुड की गड़गड़ाहट चुराई |date=9 मार्च 2012 |newspaper= द गार्डियन |accessdate=3 अप्रैल 2012|language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130926211936/http://www.theguardian.com/technology/2012/mar/09/grand-theft-auto-bang-bang-youre-dead |archivedate=26 सितम्बर 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.cnet.com/8301-10797_3-57414909-235/how-grand-theft-auto-changed-video-games-and-the-world/ |title=How Grand Theft Auto changed video games (and the world)|trans-title=कैसे ग्रैंड थेफ्ट ऑटो ने वीडियो गेम बदले (और दुनिया) |date=17 अप्रैल 2012 |work=CNET|accessdate=5 मई 2012|language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130517203747/http://news.cnet.com/8301-10797_3-57414909-235/how-grand-theft-auto-changed-video-games-and-the-world/ |archivedate=17 मई 2013 |url-status=live }}</ref> गेम अपने मूल अनुमानित Q2 2013 रिलीज की तारीख चूक गया और पॉलिशिंग के लिए समय प्राप्त करने हेतु इसकी रिलीज़ तारीख 17 सितंबर को धकेल दी गई।<ref>{{cite web |url=http://ign.com/articles/2013/01/31/grand-theft-auto-v-gets-a-september-release-date |title=Grand Theft Auto V Gets a September Release Date |trans-title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V को सितंबर रिलीज़ दिनांक मिल गई |date=31 जनवरी 2013 |accessdate=11 मार्च 2014 |language=अंग्रेज़ी |work=IGN |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130131153726/http://www.ign.com/articles/2013/01/31/grand-theft-auto-v-gets-a-september-release-date |archivedate=31 जनवरी 2013 |url-status=dead }}</ref> जून 2014 में गेम को [[माइक्रोसॉफ्ट विंडोज]], [[प्लेस्टेशन 4]] और [[एक्सबॉक्स वन]] के लिए पुनः रिलीज करने की घोषणा की गई। गेम के इस उन्नत संस्करण में बेहतर बनावट विवरण, सघन यातायात, उन्नत मौसम के प्रभाव, और नए वन्य जीवन, वनस्पति, 100 से ज़यादा नए गाने और [[हिन्दी व्याकरण#पुरुष|उत्तम पुरुष]] के नज़रिये से खेलने की सुविधा भी है।<ref>{{cite web|title=इसे खेलेंगे तो खुद को गेम के एक किरदार जैसा महसूस करेंगे|date=8 नवम्बर 2014|accessdate=9 दिसम्बर 2014|publisher=[[अमर उजाला]]|url=http://www.amarujala.com/news/technology/mobile-apps/new-gen-gta-v-looks-great-hindi-news-va/|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209034157/http://www.amarujala.com/news/technology/mobile-apps/new-gen-gta-v-looks-great-hindi-news-va/|archive-date=9 दिसंबर 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=एक्शन गेम "ग्रैंड थेफ्ट ऑटो" का लेटेस्ट वर्जन तहलका मचाने को तैयार|date=20 सितम्बर 2014|accessdate=9 दिसम्बर 2014|publisher=[[राजस्थान पत्रिका]]|url=http://www.patrika.com/article/grand-theft-auto-latest-version-is-coming-soon/49315|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209173906/http://www.patrika.com/article/grand-theft-auto-latest-version-is-coming-soon/49315|archive-date=9 दिसंबर 2014|url-status=live}}</ref> प्लेस्टेशन 4 और एक्सबॉक्स वन के संस्करण 18 नवंबर, 2014 को जारी किये गए। शुरू में 18 नवंबर को ही जारी किये जाने को निर्धारित पीसी संस्करण 3 बार विलम्बित हुआ, पहले 27 जनवरी 2015 को, फिर 24 मार्च 2015 और अब 14 अप्रैल 2015 को।<ref>{{cite web|title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो 5 रिलीज, जानिए क्या है खास|date=2 दिसम्बर 2014|accessdate=9 दिसम्बर 2014|publisher=[[राजस्थान पत्रिका]]|url=http://www.patrika.com/article/mobile-game-grand-theft-auto-5-released-know-new-features/50632?seq=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209175556/http://www.patrika.com/article/mobile-game-grand-theft-auto-5-released-know-new-features/50632?seq=3|archive-date=9 दिसंबर 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rockstargames.com/newswire/article/52374/gtav-pc-new-release-date-first-screens-and-system-specs|title=GTAV PC: New Release Date, First Screens and System Specs|trans-title=GTAV पीसी: नई रिलीज की तारीख, सबसे पहले स्क्रीन और सिस्टम विनिर्देश|work=रॉकस्टार गेम्स|date=13 जनवरी 2015|accessdate=13 जनवरी 2015|language=अंग्रेज़ी|archive-url=https://www.webcitation.org/6VYmlcCqV?url=http://www.gamespot.com/articles/gta-5-pc-release-date-delayed-again-first-screensh/1100-6424620/|archive-date=13 जनवरी 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web| url=http://www.gamespot.com/articles/gta-5s-pc-delay-due-to-needing-more-time-to-make-i/1100-6422328/ |title=GTA 5's PC Delay Due to Needing More Time to Make it as "Amazing" As Possible, According to Rockstar|trans-title=रॉकस्टार के अनुसार, GTA 5 के पीसी संस्करण देरी का कारण उसको "जहाँ तक मुमकिन हो कमाल" बनाने के लिए अधिक समय की जरूरत है |work=गेमस्पॉट |date=15 सितम्बर 2014 |accessdate=2 दिसम्बर 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140921141802/http://www.gamespot.com/articles/gta-5s-pc-delay-due-to-needing-more-time-to-make-i/1100-6422328/|language=अंग्रेज़ी |archivedate=21 सितम्बर 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=GTAV Updates: Online Heists Coming March 10, GTAV for PC Coming April 14|trans-title=GTAV अपडेट: 10 मार्च को आ रही है ऑनलाइन डकैतियाँ, GTAV 14 अप्रैल को आ रहा है पीसी के लिए|url=http://www.rockstargames.com/newswire/article/52394/gtav-updates-online-heists-coming-march-10-gtav-for-pc|publisher=रॉकस्टार गेम्स|location=न्यू योर्क नगर, न्यू योर्क|date=17 मार्च 2015|accessdate=28 फ़रवरी 2015|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20161103040758/http://www.rockstargames.com/newswire/article/52394/gtav%2Dupdates%2Donline%2Dheists%2Dcoming%2Dmarch%2D10%2Dgtav%2Dfor%2Dpc|archive-date=3 नवंबर 2016|url-status=dead}}</ref> ==अगवानी== ===आलोचकों की प्रतिक्रिया=== {{Video game reviews | title = ''ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V'' अगवानी | width = 26em <!-- Aggregators --> | GR = (PS3) 97%<ref name="GRPS3">{{cite web|url=http://www.gamerankings.com/ps3/634490-grand-theft-auto-v/index.html|title=Grand Theft Auto V for PlayStation 3|trans-title=प्लेस्टेशन 3 के लिए ग्रांड थेफ्ट ऑटो V|work=गेम रैंकिंगस|accessdate=15 नवम्बर 2013|language=अंग्रेज़ी|archive-url=https://web.archive.org/web/20170710083818/http://www.gamerankings.com/ps3/634490-grand-theft-auto-v/index.html|archive-date=10 जुलाई 2017|url-status=live}}</ref><br />(X360) 96%<ref name="GRX360">{{cite web|url=http://www.gamerankings.com/xbox360/634491-grand-theft-auto-v/index.html|title=Grand Theft Auto V for Xbox 360|trans-title=एक्सबॉक्स 360 के लिए ग्रांड थेफ्ट ऑटो V|work=गेम रैंकिंगस|accessdate=15 नवम्बर 2013|language=अंग्रेज़ी|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102064617/https://www.gamerankings.com/xbox360/634491-grand-theft-auto-v/index.html|archive-date=2 जनवरी 2018|url-status=live}}</ref> | MC = 97/100<ref name="MCPS3">{{cite web |url=http://www.metacritic.com/game/playstation-3/grand-theft-auto-v |title=Grand Theft Auto V for PlayStation 3 Reviews |trans-title=प्लेस्टेशन 3 के लिए ग्रांड थेफ्ट ऑटो V |work=मेटाक्रिटिक्स |accessdate=15 नवम्बर 2013 |language=अंग्रेज़ी |archive-url=https://web.archive.org/web/20131201023319/http://www.metacritic.com/game/playstation-3/grand-theft-auto-v |archive-date=1 दिसंबर 2013 |url-status=live }}</ref><ref name="MCX360">{{cite web|url=http://www.metacritic.com/game/xbox-360/grand-theft-auto-v|title=Grand Theft Auto V for Xbox 360 Reviews|trans-title=एक्सबॉक्स 360 के लिए ग्रांड थेफ्ट ऑटो V|work=मेटाक्रिटिक्स|accessdate=15 नवम्बर 2013|language=अंग्रेज़ी|archive-url=https://web.archive.org/web/20131217183158/http://www.metacritic.com/game/xbox-360/grand-theft-auto-v|archive-date=17 दिसंबर 2013|url-status=live}}</ref> <!-- Reviewers --> | Edge = 10/10<ref name="Edge Review"/> | EuroG = 9/10<ref name="Eurogamer Review"/> | GI = 9.75/10<ref name="Game Informer Review"/> | GSpot = 9/10<ref name="Gamespot Review">{{cite web |url=http://www.gamespot.com/reviews/grand-theft-auto-v-review/1900-6414475/ |title=Grand Theft Auto V Review: City of Angels and Demons |trans-title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V समीक्षा: स्वर्गदूतों और शैतान का शहर |date=16 सितम्बर 2013 |publisher=गेमस्पॉट |accessdate=16 सितम्बर 2013 |language=अंग्रेज़ी |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012060924/http://www.gamespot.com/reviews/grand-theft-auto-v-review/1900-6414475/ |archive-date=12 अक्तूबर 2013 |url-status=live }}</ref> | IGN = 10/10<ref name="IGN Review">{{cite web|url=http://www.ign.com/articles/2013/09/16/grand-theft-auto-v-review|title=Grand Theft Auto V Review|trans-title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V समीक्षा|date=16 सितम्बर 2013|work=IGN|accessdate=16 सितम्बर 2013|language=अंग्रेज़ी|archive-url=https://web.archive.org/web/20130916190840/http://www.ign.com/articles/2013/09/16/grand-theft-auto-v-review|archive-date=16 सितंबर 2013|url-status=live}}</ref> | Joystiq = {{rating|4.5|5}}<ref name="Joystiq Review"/> | Play = 97/100<ref name="Play Review"/> | rev1= द एसकेपेसिट | rev1Score = {{rating|3.5|5}}<ref name="Escapist Review">{{cite web|url=http://www.escapistmagazine.com/articles/view/editorials/reviews/10598-Grand-Theft-Auto-5-Review-People-Suck|title=''Grand Theft Auto 5'' Review – People Suck|trans-title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V समीक्षा - लोग बेकार हैं|date=17 सितम्बर 2013|work=द एसकेपेसिट|accessdate=26 सितम्बर 2013|language=अंग्रेज़ी|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005080047/http://www.escapistmagazine.com/articles/view/editorials/reviews/10598-Grand-Theft-Auto-5-Review-People-Suck|archive-date=5 अक्तूबर 2013|url-status=dead}}</ref> }} ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V व्यापक आलोचनात्मक समीक्षाओं के साथ जारी हुआ था।<ref>{{cite web|url=http://www.computerandvideogames.com/429560/gta-5-review-round-up-ten-ton-hammer/|title=GTA 5 review round-up: Ten ton hammer|trans-title=जीटीए 5 समीक्षा राउंड अप: दस टन का हथौड़ा|date=17 सितम्बर 2013|work=कंप्यूटर और वीडियो गेम|accessdate=21 अप्रैल 2014|language=अंग्रेज़ी|archive-url=https://web.archive.org/web/20140422232141/http://www.computerandvideogames.com/429560/gta-5-review-round-up-ten-ton-hammer/|archive-date=22 अप्रैल 2014|url-status=live}}</ref> मेटाक्रिटिक ने, जो एक गेम मूल्यांकन करने वाली वेबसाइट है और 0-100 रेंज में एक सामान्यीकृत रेटिंग प्रदान करती है, प्लेस्टेशन 3 संस्करण के लिए 50 समीक्षाओं के आधार पर तथा एक्सबॉक्स 360 संस्करण के लिए 58 समीक्षाओं के आधार पर इस गेम को 100 में से 97 का औसत स्कोर प्रदान किया जो कि "सार्वभौमिक प्रशंसा" का संकेत है।<ref name="MCPS3"/><ref name="MCX360"/> यह मेटाक्रिटिक वेबसाइट द्वारा किसी गेम को दिया गया अब तक का पांचवां उच्चतम मूल्यांकन है। वहीं गेम रैंकिंगस नामक वेबसाइट ने प्लेस्टेशन 3 संस्करण के लिए 34 समीक्षाओं के आधार पर 97% औसत समीक्षा स्कोर आवंटित किया तथा एक्सबॉक्स 360 संस्करण के लिए 40 समीक्षाओं के आधार पर <ref name="GRPS3"/> 96% का स्कोर दिया।<ref name="GRX360"/> समीक्षकों को कई मुख्य पात्र, सूत्र,<ref name="Edge Review">{{cite journal |author=एज कर्मचारी |title=Play: Economies of scale |trans-title=प्ले: पैमाने की अर्थव्यवस्था |journal=''एज (पत्रिका)'' |issue=259 |date=नवंबर 2013 |language=अंग्रेज़ी |pages=85–88 |url=http://www.edge-online.com/review/grand-theft-auto-v-review/ |access-date=6 सितंबर 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130919065641/http://www.edge-online.com/review/grand-theft-auto-v-review/ |archive-date=19 सितंबर 2013 |url-status=live }}</ref><ref name="Game Informer Review">{{cite web|url=http://www.gameinformer.com/games/grand_theft_auto_v/b/xbox360/archive/2013/09/16/grand-theft-auto-v-review.aspx|title=Grand Theft Auto V – The Seedy Side Of A Sunny State|trans-title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V - एक धूपदार राज्य की अस्वस्थ साइड|date=16 सितम्बर 2013|work=गेम इंफॉर्मर|publisher=गेमस्पॉट|accessdate=16 सितम्बर 2013|language=अंग्रेज़ी|archive-url=https://web.archive.org/web/20130918110935/http://www.gameinformer.com/games/grand_theft_auto_v/b/xbox360/archive/2013/09/16/grand-theft-auto-v-review.aspx|archive-date=18 सितंबर 2013|url-status=dead}}</ref><ref name="IGN Review"/> डकैती मिशन डिजाइन और प्रस्तुति पसंद आई, पर वो कहानी और पात्रों की गुणवत्ता पर सहमत नहीं थे।<ref name="Eurogamer Review">{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/articles/2013-09-16-grand-theft-auto-5-review |title=Grand Theft Auto 5 review |trans-title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V समीक्षा |publisher=यूरोगेमर |date=16 सितम्बर 2013 |accessdate=17 सितम्बर 2013 |language=अंग्रेज़ी |archive-url=https://web.archive.org/web/20130918045510/http://www.eurogamer.net/articles/2013-09-16-grand-theft-auto-5-review |archive-date=18 सितंबर 2013 |url-status=live }}</ref> आईजीएन नामक मूल्यांकनकर्ता संस्था के केज़ा मैकडोनाल्ड ने ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V को "आजतक बनाये गए सर्वश्रेष्ठ वीडियो गेम में से एक" कहा<ref name="IGN Review"/> और प्ले नामक पत्रिका ने इसे "पीढ़ी को परिभाषित करने वाला" और "असाधारण" माना।<ref name="Play Review">{{cite web |url=http://www.play-mag.co.uk/reviews/ps3-reviews/grand-theft-auto-v-review/ |title=Grand Theft Auto V review |trans-title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V समीक्षा |work=प्ले (पत्रिका) |accessdate=17 सितम्बर 2013 |language=अंग्रेज़ी |archive-url=https://web.archive.org/web/20131124170955/http://www.play-mag.co.uk/reviews/ps3-reviews/grand-theft-auto-v-review/ |archive-date=24 नवंबर 2013 |url-status=dead }}</ref> एज नामक पत्रिका ने अपनी समीक्षा में लिखा कि ये 'खुली दुनिया' डिजाइन में और कहानी में एक "उल्लेखनीय उपलब्धि" है<ref name="Edge Review"/> जबकि [[डेली टेलीग्राफ]] अखबार ने इसे "तकनीकी इंजीनियरिंग की विशाल उपलब्धि" घोषित किया।<ref name="Telegraph Review">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/technology/video-games/10312515/GTA-5-review.html|title=GTA 5 review|trans-title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V समीक्षा|date=16 सितम्बर 2013|publisher=डेली टेलीग्राफ|accessdate=16 सितम्बर 2013|language=अंग्रेज़ी|location=लंदन|archive-url=https://web.archive.org/web/20130917042443/http://www.telegraph.co.uk/technology/video-games/10312515/GTA-5-review.html|archive-date=17 सितंबर 2013|url-status=live}}</ref> कुछ समीक्षकों ने यह निष्कर्ष निकाला कि गेम में महिलाओं का चित्रण [[स्त्री द्वेष|स्त्री द्वेषी]] है।<ref name="Gamespot Review"/> [[लॉस एंजिल्स टाइम्स]] के टोड मार्टन्स ने महिलाओं की व्यंग्य भूमिकाओं को रचनात्मक नहीं माना और जोड़ा कि हिंसक और [[लिंगवाद|लिंगवादी]] विषयों ने गेम के अनुभव को आघात पहुँचाई।<ref>{{cite news |url=http://herocomplex.latimes.com/games/theft-is-the-least-of-the-sins-of-grand-theft-auto-v/ |title='Grand Theft Auto V' review: Stubborn sexism, violence ruin game play|trans-title=|trans-title='ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V समीक्षा': जिद्दी लिंगवाद, हिंसा ने गेमप्ले बर्बाद करा |first=टोड|last=मार्टन्स|date=20 सितम्बर 2013 |newspaper=[[लॉस एंजिल्स टाइम्स]]|accessdate=8 अक्टूबर 2013|language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131023005759/http://herocomplex.latimes.com/games/theft-is-the-least-of-the-sins-of-grand-theft-auto-v/ |archivedate=20 अक्टूबर 2013 |url-status=live}}</ref> एज ने ध्यानाकर्षण किया कि गेम में हालांकि "हर महिला केवल उपहास उड़ाने, तिरछी नज़र से देखने और हँसने के लिए मौजूद है (पर देखा जाए तो) गेम ने इसी तरह अपने सभी पुरुष प्रमुख पात्रों के साथ भी व्यवहार किया हैं, हिंसा के प्रति उनके [[रूढ़धारणा|टकसाली]] प्रवृत्तियों के माध्यम से।"<ref name="Edge Review"/> ===बिक्री=== रिलीज के चौबीस घंटे के भीतर ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V ने दुनिया भर में [[टेक-टू इंटरएक्टिव]] के लिए लगभग 1,12,10,000 प्रतियों के साथ $ 800 मिलियन से अधिक की बिक्री कर डाली।<ref name="guinness">{{cite web |url=http://www.ign.com/articles/2013/10/09/gta-5-currently-holds-seven-guinness-world-records |title=GTA 5 Currently Holds Seven Guinness World Records |trans-title=GTA 5 वर्तमान में सात गिनीज वर्ल्ड रिकॉर्ड अपने पास रखता है |work=आई॰जी॰एन॰ |date=9 अक्टूबर 2013 |accessdate=10 अक्टूबर 2013 |language=अंग्रेज़ी |archive-url=https://web.archive.org/web/20131009113036/http://www.ign.com/articles/2013/10/09/gta-5-currently-holds-seven-guinness-world-records |archive-date=9 अक्तूबर 2013 |url-status=live }}</ref> यह संख्या विश्लेषकों द्वारा की गई उम्मीदों से लगभग दोगुनी थी।<ref>{{cite news| url = http://variety.com/2013/digital/news/grand-theft-auto-v-earns-800-million-in-a-day-more-than-worldwide-haul-of-man-of-steel-1200616706/| title = 'Grand Theft Auto V' Earns $800 Million in a Day, More than Worldwide Haul of 'Man of Steel'| trans-title = 'ग्रांड थेफ्ट ऑटो V' ने एक दिन में 800 मिलियन डॉलर कमाए, 'मैन ऑफ स्टील' की दुनिया भर में कमाई से अधिक| date = 18 सितम्बर 2013| accessdate = 14 मार्च 2014| language = अंग्रेज़ी| newspaper = वैराइटी (पत्रिका)| archive-url = https://web.archive.org/web/20130920004424/http://variety.com/2013/digital/news/grand-theft-auto-v-earns-800-million-in-a-day-more-than-worldwide-haul-of-man-of-steel-1200616706/| archive-date = 20 सितंबर 2013| url-status = live}}</ref><ref>{{cite news|title=Take Two's GTA V starts strong with $800 mln in first-day sales|trans-title=पहले दिन की बिक्री में 800 डॉलर मिलियन कमा कर टेक-टू के GTA V ने मजबूत शुरुआत की|url=http://www.reuters.com/article/2013/09/18/us-taketwo-gta-idUSBRE98H0Z720130918|publisher=[[रॉयटर्स]]|accessdate=19 सितम्बर 2013|date=18 सितम्बर 2013|language=अंग्रेज़ी|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123085732/http://www.reuters.com/article/2013/09/18/us-taketwo-gta-idUSBRE98H0Z720130918|archive-date=23 नवंबर 2015|url-status=live}}</ref> रिलीज होने के तीन दिन बाद ही गेम ने बिक्री में एक अरब डॉलर के जादुई आँकड़े को पार कर लिया था जिसने इसे इतिहास में सबसे तेजी से बिकने वाला मनोरंजन उत्पाद बना दिया।<ref>{{cite web|url=http://www.ign.com/articles/2013/09/20/gta-5-sales-hit-1-billion-in-three-days|title=GTA 5 Sales Hit $1 Billion in Three Days|trans-title=|work=IGN|date=20 सितम्बर 2013|accessdate=21 सितम्बर 2013|language=अंग्रेज़ी|archive-url=https://web.archive.org/web/20130923083915/http://www.ign.com/articles/2013/09/20/gta-5-sales-hit-1-billion-in-three-days|archive-date=23 सितंबर 2013|url-status=live}}</ref> इसकी रिलीज के छह हफ्तों के बाद तक की बिक्री के आँकड़े बताते हैं कि रॉकस्टार ने खुदरा विक्रेताओं को गेम की लगभग 29 लाख प्रतियां भेज दी थी जो ग्रैंड थेफ्ट ऑटो IV के पूरे जीवनकाल की बिक्री के आँकड़ों से भी अधिक है।<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/articles/2013-10-29-gta5-has-exceeded-gta4s-lifetime-sales-to-retail-in-six-weeks |title=GTA5 has exceeded GTA4's lifetime sales to retail in six weeks |trans-title=GTA5 छह हफ्तों में GTA4 की खुदरा जीवनकाल की बिक्री को पार कर गया |publisher=यूरोगेमर |date=29 अक्टूबर 2013 |accessdate=30 अक्टूबर 2013 |language=अंग्रेज़ी |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031160138/http://www.eurogamer.net/articles/2013-10-29-gta5-has-exceeded-gta4s-lifetime-sales-to-retail-in-six-weeks |archive-date=31 अक्तूबर 2013 |url-status=live }}</ref> इसने 8 अक्टूबर को सात [[गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स]] तोड़ दिए<ref>{{cite web |url=http://www.polygon.com/2013/10/9/4819272/grand-theft-auto-5-smashes-7-guinness-world-records |title=Grand Theft Auto 5 smashes 7 Guinness World Records |trans-title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो 5 ने 7 गिनीज वर्ल्ड रिकॉर्ड्स तोड़े |work=पॉलीगन (वेबसाइट) |date=9 अक्टूबर 2013 |accessdate=9 अक्टूबर 2013 |language=अंग्रेज़ी |archive-url=https://web.archive.org/web/20131009080632/http://www.polygon.com/2013/10/9/4819272/grand-theft-auto-5-smashes-7-guinness-world-records |archive-date=9 अक्तूबर 2013 |url-status=live }}</ref>: * 24 घंटे में सबसे अधिक बिकने वाला वीडियो गेम, * 24 घंटे में सबसे अधिक बिकने वाला एक्शन रोमांच वीडियो गेम, * 24 घंटे में उच्चतम कमाई करने वाला वीडियो गेम, * सबसे तेजी से 1 अरब डॉलर सकल कमाने वाला मनोरंजन उत्पाद, * सबसे तेजी से 1 अरब डॉलर सकल कमाने वाला वीडियो गेम, * 24 घंटे में एक मनोरंजन उत्पाद द्वारा उत्पन्न उच्चतम आगम और * एक एक्शन रोमांच वीडियो गेम के लिए सबसे ज़्यादा देखा गया ट्रेलर। ==इन्हें भी देखें== * [[ग्रैंड थेफ्ट ऑटो सैन एंड्रेयास]] * [[बैटमैन आरखम असायलम]] * [[हेलो कॉम्बैट इवॉल्व्ड]] ==टिप्पणी== <references group="lower-alpha"/> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|3}} [[श्रेणी:वीडियो गेम]] [[श्रेणी:प्लेस्टेशन 3 गेम्स]] [[श्रेणी:एक्स बॉक्स गेम्स]] 1es2jbyqr2go21zvh91pkvopxb325px 6556123 6556122 2026-05-25T02:52:30Z अजीत कुमार तिवारी 57025 [[Special:Contributions/~2026-30937-51|~2026-30937-51]] ([[User talk:~2026-30937-51|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:J ansari|J ansari]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6554800 wikitext text/x-wiki {{Infobox video game | title = ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V | image = ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V.png | developer = [[रॉकस्टार नॉर्थ]] | publisher = [[रॉकस्टार गेम्स]] | distributor = [[टेक-टू इंटरएक्टिव]] | series = ''[[ग्रैंड थेफ्ट ऑटो (श्रृंखला)|ग्रैंड थेफ्ट ऑटो]]'' | platforms = [[माइक्रोसॉफ्ट विंडोज़]]<br> [[प्लेस्टेशन ३|प्लेस्टेशन 3]]<br> [[प्लेस्टेशन 4]]<br> [[एक्सबॉक्स 360]]<br> [[एक्सबॉक्स वन]] | released = 17 सितंबर 2013<ref>{{Cite web|url=https://playretrogames.online/game/show/grand-theft-auto-5/|title=Grand Theft Auto 5}}</ref> | genre = [[एक्शन रोमांच गेम|एक्शन रोमांच]] }} '''ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V''' ({{lang-en|Grand Theft Auto V}}){{efn|"V" [[रोमन अंक]] में "पाँच" होता हैं}} रॉकस्टार नॉर्थ द्वारा विकसित और [[रॉकस्टार गेम्स]] द्वारा प्रकाशित '[[खुली दुनिया]]' डिज़ाईन वाला एक [[एक्शन रोमांच गेम|एक्शन रोमांच वीडियो गेम]] है। इसे [[प्लेस्टेशन ३|प्लेस्टेशन 3]] और [[एक्सबॉक्स 360]] के लिए 17 सितंबर 2013 को जारी किया गया था और प्लेस्टेशन 4 और एक्सबॉक्स वन के लिए 18 नवम्बर 2014 को। आगे इसको [[माइक्रोसॉफ्ट विंडोज़]] के लिए 14 अप्रैल 2015 को जारी किया जाना निर्धारित है। खेल 2008 के [[ग्रैंड थेफ्ट ऑटो IV]] के बाद [[ग्रैंड थेफ्ट ऑटो (श्रृंखला)|ग्रैंड थेफ्ट ऑटो]] श्रृंखला में पहली मुख्य प्रविष्टि है। गेम सैन एंड्रियास के काल्पनिक राज्य (जो कि [[कैलिफ़ोर्निया|दक्षिणी कैलिफोर्निया]] पर आधारित है) के भीतर सेट किया गया है। गेम के एकल खिलाड़ी मोड में तीन अपराधियों की कहानी चलती है जो डकैती करने के प्रयास करते हैं जबकि एक सरकारी एजेंसी भी उनके पीछे पड़ी है। गेम [[हिन्दी_व्याकरण#.E0.A4.AA.E0.A5.81.E0.A4.B0.E0.A5.81.E0.A4.B7|अन्य पुरुष]] के नजरिए से खेला जाता है और इसकी दुनिया में पैदल या वाहन से घूमा जा सकता है। इसमें खिलाड़ी द्वारा पूरे समय एकल खिलाड़ी मोड में तीन नेतृत्व पात्रों में से किसी एक को नियंत्रित किया जाता हैं। मिशन के दौरान और बाहर, दोनों समय, तीनों पात्रों में से किसी को चुना जा सकता हैं। कहानी डकैती दृश्यों पर केंद्रित है और मिशनों में कई शूटिंग और ड्राइविंग गेमप्ले शामिल है। खिलाड़ी चरित्र की आपराधिक गतिविधियाँ कानून प्रवर्तन एजेंसियों को प्रतिक्रिया के लिए उकसा सकती हैं, उनकी प्रतिक्रिया की आक्रामकता एक "वॉन्टड" प्रणाली द्वारा मापी जाती हैं। अक्टूबर 2011 में इसकी घोषणा के बाद, ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V व्यापक रूप से प्रत्याशित था। यह कई समीक्षकों द्वारा प्रशंसित किया गया था जिन्होंने इसकी प्रशंसा विशेष रूप से इसके बहु नायक डिजाइन, ओपन एंडेड गेमप्ले और तकनीकी प्रगति के लिये की। वहीं कुछ समीक्षकों ने गेम को स्वाभाविक हिंसक और [[स्त्री द्वेष|स्त्री द्वेषी]] बताया। ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V ने गेम उद्योग में अबतक की बिक्री के रिकॉर्ड तोड़ दिये और इतिहास में सबसे तेजी से बिकने वाला मनोरंजन उत्पाद बन गया जब इसने पहले दिन $80 करोड़ कमाई की और शुरुआती तीन दिनों में 1 अरब अमेरिकी डॉलर कमाए। ==गेमप्ले== ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V एक [[एक्शन रोमांच गेम]] है जो [[हिन्दी_व्याकरण#.E0.A4.AA.E0.A5.81.E0.A4.B0.E0.A5.81.E0.A4.B7|अन्य पुरुष]] के नज़रिए से खेला जाता है। कहानी में प्रगति करने के लिए, खिलाड़ी मिशन पूरा करते हैं जो कि अटल उद्देश्यों वाले रैखिक परिदृश्य होते हैं।<ref name="IGN Reinventing">{{cite web |url=http://www.ign.com/articles/2012/11/12/grand-theft-auto-5-reinventing-the-open-world-rulebook |title=Grand Theft Auto V: Reinventing the Open-Wosjsmdjs elder nsnz Mzmmz Jskns Nxnjx Kjs Ndnnd Rulebook|trans-title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V: खुली दुनिया नियमों को बदला |date=12 नवम्बर 2012 |work=IGN|publisher=|accessdate=9 अप्रैल 2014|language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140220133301/http://www.ign.com/articles/2012/11/12/grand-theft-auto-5-reinventing-the-open-world-rulebook |archivedate=20 फ़रवरी 2014 |url-status=live}}</ref> मिशन के बाहर खिलाड़ी स्वतंत्र रूप से खुली दुनिया घूम सकते हैं। गेम में सैन एंड्रियास के अंदर एक खुला देहात क्षेत्र और लॉस सैंटोस ( [[लॉस एंजेलिस]] पर आधारित) नाम का काल्पनिक शहर है और इस प्रकार ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V की दुनिया श्रृंखला में पहले की प्रविष्टियों की तुलना में कहीं अधिक बड़े क्षेत्र वाली है।<ref name="GTA V Biggest World">{{cite web |url=http://www.computerandvideogames.com/377702/gta-v-world-is-bigger-than-red-dead-redemption-san-andreas-and-gta-4-combined/|title=GTA V world 'is bigger than Red Dead Redemption, San Andreas and GTA 4 combined'|trans-title=GTA V की दुनिया 'रेड डेड रिडैम्शन, सैन एंड्रियास और GTA 4 से संयुक्त मिलाकर भी बड़ी है'|work=कंप्यूटर और वीडियो गेम|date=8 नवम्बर 2012 |accessdate=10 नवम्बर 2012|language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121110032812/http://www.computerandvideogames.com/377702/gta-v-world-is-bigger-than-red-dead-redemption-san-andreas-and-gta-4-combined/ |archivedate=10 नवम्बर 2012 |url-status=live}}</ref> खिलाड़ी दुश्मनों से लड़ने के लिए हाथापाई हमलों, आग्नेयास्त्रों और विस्फोटकों का उपयोग करते हैं और गेम की दुनिया नेवीगेट करने के लिए चल सकते हैं, कूद सकते हैं, तैर सकते हैं और वाहनों का इस्तेमाल कर सकते हैं। लड़ाई में [[स्वत: निशाना]] और एक [[कवर प्रणाली]] का दुश्मनों के खिलाफ सहायता के रूप में इस्तेमाल किया जा सकता है।<ref>{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/technology/video-games/video-game-previews/10033217/Grand-Theft-Auto-V-preview.html |title=Grand Theft Auto V preview|trans-title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V पूर्वावलोकन |date=2 मई 2013 |work=[[डेली टेलीग्राफ]] |accessdate=6 सितम्बर 2013 |location=लंदन|language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130914163449/http://www.telegraph.co.uk/technology/video-games/video-game-previews/10033217/Grand-Theft-Auto-V-preview.html |archivedate=14 सितम्बर 2013 |url-status=live}}</ref> अगर खिलाड़ी घातक हमलों में नुकसान उठाते हैं तो उनका स्वास्थ्य मीटर (हेल्थ मीटर) नीचे गिरता है जो बाद में धीरे-धीरे अपनी आधी दूरी तक स्वतः पुनर्जीवित हो जाता है। हालाँकि यह स्वास्थ्य मीटर पूरे तौर पर केवल प्राथमिक चिकित्सा या भोजन इत्यादि लेने के बाद ही भर पाता है और तभी खिलाड़ी चरित्र पूर्ण स्वस्थ दिखता है। [[Image:ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V भिड़न्त.jpg|thumb|left|260px| खिलाड़ी दुश्मनों से नुकसान लेने से बचने के लिए गोलीबारी के दौरान वस्तुओं के पीछे कवर ले सकते हैं।]] अगर खेलते समय खिलाड़ी अपराध करते है तो कानून प्रवर्तन एजेंसियाँ प्रतिक्रिया देंगी जिसका संकेत [[:en:HUD (video gaming)|हेड अप डिस्प्ले (HUD)]] में एक "वॉन्टड" मीटर द्वारा दिया जाता है।<ref>{{cite news |url=http://www.theguardian.com/technology/2013/may/02/gta-5-preview-grand-theft-auto |title=Grand Theft Auto 5 preview: Rockstar invites you to Los Santos|trans-title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो 5 पूर्वावलोकन: रॉकस्टार ने लॉस सैंटोस के लिए आमंत्रित किया |date=3 मई 2013 |work= [[द गार्डियन ]]|accessdate=27 अप्रैल 2014|language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140427213550/http://www.theguardian.com/technology/2013/may/02/gta-5-preview-grand-theft-auto |archivedate=27 अप्रैल 2014 |url-status=live}}</ref> मीटर पर प्रदर्शित सितारे मौजूदा "वॉन्टड" स्तर को दर्शाते हैं (उदाहरण के लिए अधिकतम पांच सितारा स्तर पर कानून प्रवर्तन के प्रयास खिलाड़ियों को अशक्त करने के लिए बहुत अधिक आक्रामक हो जाते हैं)। एकल खिलाड़ी मोड खिलाड़ियों को तीन किरदारों को नियंत्रित करने देता है: माइकल डी सांता, ट्रेवर फिलिप्स और फ्रेंकलिन क्लिंटन। ये ऐसे अपराधी हैं जिनकी कहानियां एक दूसरे से ताल्लुक रखती हैं, जैसे-जैसे वो मिशन पूरा करते हैं। कुछ मिशन केवल एक ही किरदार के साथ पूरे होते हैं और कुछ दो या तीन के साथ। एकल खिलाड़ी मोड में खेलते समय खिलाड़ी हेड अप डिस्प्ले पर एक दिशात्मक कम्पास के माध्यम से इच्छानुसार मुख्य किरदारों में से किसी को भी चुन सकता है। गेम स्वतः भी निश्चित उद्देश्यों को पूरा करने के लिये एकल खिलाड़ी मिशनों में स्वचालित रूप से तीन किरदारों के बीच में से किसी को भी चुन लेता है। गेम की आभासी दुनिया में घूमने के दौरान खिलाड़ी स्थान और सन्दर्भ-विशेष से संलग्न गतिविधियों जैसे, पानी के नीचे [[स्कूबा डाइविंग]] या पैराशूट के माध्यम से [[बीएएसई कूद]] इत्यादि को अंजाम दे सकते हैं। प्रत्येक किरदार के पास दोस्तों से संपर्क करने के लिए, गतिविधियों को शुरू करने के लिए और गेम के अंदर के इंटरनेट तक पहुँचने के लिये एक [[स्मार्टफोन]] है।<ref name="detailsDestructoid">{{cite web |url=http://www.destructoid.com/grand-theft-auto-v-everything-is-bigger-and-better-252852.phtml|title=Grand Theft Auto V Everything is Bigger and Better|trans-title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V सब कुछ बड़ा और बेहतर है |work=डिस्ट्रकटॉइड|date=2 मई 2013 |accessdate=4 मई 2013|language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130505095021/http://www.destructoid.com/grand-theft-auto-v-everything-is-bigger-and-better-252852.phtml |archivedate=5 मई 2013 |url-status=live}}</ref> इंटरनेट खिलाड़ियों को [[शेयर बाज़ार]] के माध्यम से शेयरों में व्यापार करने की सुविधा देता है।<ref name="GamesRadar Review">{{cite web |url=http://www.gamesradar.com/gta-5-review/ |title=''GTA 5'' Review|trans-title= "GTA V" समीक्षा|date=16 सितम्बर 2013 |work=गेम्सरडार|accessdate=19 अक्टूबर 2013|language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131012110336/http://www.gamesradar.com/gta-5-review/ |archivedate=12 अक्टूबर 2013 |url-status=live}}</ref> खिलाड़ी घर और व्यवसाय जैसी संपत्ति क्रय कर सकता है, प्रत्येक किरदार अपने शस्त्रागार में हथियारों और वाहनों का उन्नयन कर सकता हैं और बाल कटाना, टैटू बनवाना, कपड़े बदलना और आभूषणों की खरीद कर गेम के किरदार की शक्ल को अनुकूलित कर सकता हैं।<ref>{{cite web |url=http://www.gameinformer.com/games/grand_theft_auto_v/b/xbox360/archive/2013/05/02/putting-your-personal-stamp-on-grand-theft-auto-v.aspx |title=Putting Your Personal Stamp On Grand Theft Auto V |trans-title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V पर अपनी निजी स्टाम्प लगाना |date=2 मई 2013 |work=गेम इंफॉर्मर |publisher=गेमस्टॉप |accessdate=6 सितम्बर 2013 |language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130913142022/http://www.gameinformer.com/games/grand_theft_auto_v/b/xbox360/archive/2013/05/02/putting-your-personal-stamp-on-grand-theft-auto-v.aspx |archivedate=13 सितंबर 2013 |url-status=dead }}</ref> == पात्र == रॉकस्टार गेम्स अपने पात्रों को सही भावनाएँ और प्रभाव देने में सक्षम थे, विशेष रूप से बुरे लोग, जिनके पास खिलाड़ी को उनके लिए या उनके खिलाफ महसूस कराने के लिए सही व्यक्तित्व हैं। मुख्य पात्र सभी अलग हैं, लेकिन फिर भी वे एक साथ अच्छी तरह से काम कर सकते हैं। ट्रेवर फिलिप्स को रॉकस्टार गेम्स द्वारा बनाया गया सबसे खतरनाक और अच्छी तरह से डिज़ाइन किया गया चरित्र होना चाहिए। ट्रेवर, माइकल (जो अपने परिवार से प्यार करता है), और फ्रैंकलिन (जो ऊधम करना पसंद करता है) GTA V में तीन मुख्य पात्र हैं।<ref>{{Cite web|url=https://mumbaigullies.in/all-characters-in-gta5/|title=All Characters in GTA5|date=2023-02-18|language=en-US|access-date=2023-02-19|archive-date=19 फ़रवरी 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230219070251/https://mumbaigullies.in/all-characters-in-gta5/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://wiki.sportskeeda.com/gta/gta-5-characters|title=GTA 5 Characters|website=wiki.sportskeeda.com|language=en-us|access-date=2023-02-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gtabase.com/grand-theft-auto-v/characters/|title=GTA 5 Characters List & Guide: Protagonists, Strangers, Voice Actors|website=GTA Base|language=en-gb|access-date=2023-02-19}}</ref> * माइकल डी सांता * फ्रैंकलिन क्लिंटन * ट्रेवर फिलिप्स ==== प्रतिपक्षी पात्र ==== * डेविन वेस्टन * स्टीव हैन्स * वेई चेंग * ताओ चेंग * मौली शुल्त्स * स्ट्रेच ==== पारिवारक मित्र ==== * अमांडा डी सांता * जिमी डी सांता * ट्रेसी डी सांता * डेव नॉर्टन * लेस्टर क्रेस्ट * लमार डेविस * डेनिस सिंटन * तनीषा * वेड हर्बर्ट * डॉ फ्रीडलैंडर * रॉन जकोवस्की ==विकास== रॉकस्टार नॉर्थ ने ग्रैंड थेफ्ट ऑटो IV के रिलीज के बाद वर्ष 2009 में ग्रांड थेफ्ट ऑटो V विकसित करना शुरू किया।<ref name="Meet Dan Houser">{{cite web|url=http://www.theguardian.com/technology/2013/sep/07/grand-theft-auto-dan-houser |title=Grand Theft Auto V: meet Dan Houser, architect of a gaming phenomenon|trans-title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V: मिलिए डैन हाउसर से, एक गेमिंग घटना के वास्तुकार |work=द गार्डियन|date=7 सितम्बर 2013 |accessdate=9 सितम्बर 2013|language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130908031017/http://www.theguardian.com/technology/2013/sep/07/grand-theft-auto-dan-houser |archivedate=8 सितम्बर 2013 |url-status=live}}</ref> इसका विकास 1,000 से अधिक लोगों की एक टीम द्वारा आयोजित किया गया जिसमें रॉकस्टार नॉर्थ की मुख्य टीम और मूल कंपनी रॉकस्टार गेम्स के दुनिया भर के स्टूडियो से कर्मी शामिल थे।<ref name="Inside Rockstar North 2">{{cite web |url=http://www.develop-online.net/studio-profile/inside-rockstar-north-part-2-the-studio/0184061 |title=Inside Rockstar North – Part 2: The Studio|trans-title=रॉकस्टार नॉर्थ के अंदर - भाग 2: स्टूडियो |work=डेवलप (पत्रिका)|publisher=इंटेंट मीडिया |date=4 अक्टूबर 2013 |accessdate=6 अक्टूबर 2013 |language=अंग्रेज़ी|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004122711/http://www.develop-online.net/studio-profile/inside-rockstar-north-part-2-the-studio/0184061 |archivedate=4 अक्टूबर 2013 |url-status=live }}</ref> समय के साथ [[प्लेस्टेशन ३|प्लेस्टेशन 3]] और [[एक्सबॉक्स 360]] हार्डवेयर से परिचित हो चुके रॉकस्टार ने पाया कि वो इन कंसोलों की ग्राफिकल क्षमता पिछले गेमों की तुलना में ज़्यादा बढ़ा सकते हैं।<ref name="Building the World Of GTA V">{{cite web|publisher=बज़फ़ीड|url=http://www.buzzfeed.com/josephbernstein/way-beyond-anything-weve-done-before-building-the-world-of-g |title="Way Beyond Anything We’ve Done Before": Building The World Of "Grand Theft Auto V"|trans-title="जो कुछ भी हमने पहले किया है उससे भी परे": "ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V" की दुनिया का निर्माण |date=13 अगस्त 2013 |accessdate=3 सितम्बर 2013|language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130815073123/http://www.buzzfeed.com/josephbernstein/way-beyond-anything-weve-done-before-building-the-world-of-g |archivedate=15 अगस्त 2013 |url-status=live}}</ref> जहाँ तक इसके उत्पादन में आये खर्च की बात है, विश्लेषकों ने गेम के संयुक्त विकास और विपणन का बजट तकरीबन [[पाउण्ड स्टर्लिंग|£]]17 करो‌ड़ ([[अमेरिकी डॉलर|अमेरिकी $]]265,000,000, {{INR}}16 अरब) अनुमानित किया है।<ref name="Most Expensive">{{cite web |url=http://www.ibtimes.com/gta-5-costs-265-million-develop-market-making-it-most-expensive-video-game-ever-produced-report |title='GTA 5' Costs $265 Million To Develop And Market, Making It The Most Expensive Video Game Ever Produced: Report|trans-title= 'जीटीए 5' को प्रायोजित और विकसित करने के लिए $ 265 मिलियन की लागत, इससे ये कभी भी बनाया गया सबसे महँगा वीडियो गेम बन गया: रिपॉर्ट|date=8 सितम्बर 2013|work=इंटरनेशनल बिजनेस टाइम्स |accessdate=9 सितम्बर 2013|language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130912045238/http://www.ibtimes.com/gta-5-costs-265-million-develop-market-making-it-most-expensive-video-game-ever-produced-report |archivedate=12 सितम्बर 2013 |url-status=live }}</ref> खुली दुनिया डिजाइन और गेम के अंदर का रेंडरर इसके विकास के शुरुआती दौर में पूरे हुए थे।<ref name="Garbut on GTA V">{{cite web |url=http://www.edge-online.com/features/rockstar-norths-aaron-garbut-on-the-making-of-grand-theft-auto-v-our-game-of-2013/ |title=Rockstar North’s Aaron Garbut on the making of Grand Theft Auto V – our game of 2013|trans-title=2013 का हमारा गेम- ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V के निर्माण पर रॉकस्टार नॉर्थ के हारून गार्बट|work=एज (पत्रिका)|date=2 जनवरी 2014 |accessdate=2 जनवरी 2014 |language=अंग्रेज़ी|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140102221855/http://www.edge-online.com/features/rockstar-norths-aaron-garbut-on-the-making-of-grand-theft-auto-v-our-game-of-2013/ |archivedate=2 जनवरी 2014 |url-status=live }}</ref> खुली दुनिया [[कैलिफोर्निया|दक्षिणी कैलिफोर्निया]] और [[लॉस एंजिल्स]] पर आधारित हैं।<ref name="GTA V Back To San Andreas">{{cite web|publisher=''वायर्ड (वेबसाइट)'' |url=http://www.wired.com/gamelife/2011/11/grand-theft-auto-5-trailer/ |title=Grand Theft Auto V Rolls Back to San Andreas|trans-title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V सैन एंड्रियास को वापस लौटा |date=2 नवम्बर 2011 |accessdate=15 मार्च 2012|language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111102202328/http://www.wired.com/gamelife/2011/11/grand-theft-auto-5-trailer/ |archivedate=2 नवम्बर 2011 |url-status=live}}</ref> गेम की आभासी दुनिया की रचना करने वाली उत्पादन टीम के प्रमुख सदस्यों ने पूरे लॉस एंजिल्स क्षेत्र में अनुसंधान यात्राएं की और फोटो एवं वीडियो फुटेज लेकर अपना अनुसंधान दर्ज़ किया। गेम में वर्णित लॉस सैंटोस नामक काल्पनिक शहर के सड़क नेटवर्क डिजाइन में मदद करने के लिए लॉस एंजिल्स के [[गूगल मैप्स]] अनुमानों को टीम द्वारा इस्तेमाल किया गया।<ref name="Game Informer Digital Issue 236"/><ref name="Inside Rockstar North 4">{{cite web |url=http://www.develop-online.net/studio-profile/inside-rockstar-north-part-4-the-art/0184150 |title=Inside Rockstar North – Part 4: The Art|trans-title=रॉकस्टार नॉर्थ के अंदर - भाग 4: कला|work=डेवलप (पत्रिका)|publisher=इंटेंट मीडिया |date=7 अक्टूबर 2013 |accessdate=7 अक्टूबर 2013 |language=अंग्रेज़ी|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131009112111/http://www.develop-online.net/studio-profile/inside-rockstar-north-part-4-the-art/0184150 |archivedate=9 अक्टूबर 2013 |url-status=live}}</ref> लॉस एंजिल्स के जनसांख्यिकीय वितरण को प्रतिबिंबित और पुन: पेश करने के लिए डेवलपर्स ने जनगणना के आंकड़ों का अध्ययन किया और शहर के बारे में [[वृत्त चित्र]] देखकर इससे मदद हासिल की।<ref name="Game Informer Digital Issue 236">{{cite journal |title=Go Big Or Go Home|trans-title=बड़ा करो या घर जाओ |publisher=संयुक्त राज्य अमेरिका: गेमस्टॉप |journal=गेम इंफॉर्मर |issue=236 |date=दिसम्बर 2012 |pages=72–95|language=अंग्रेज़ी }}</ref> टीम का मानना था कि खुली दुनिया को बनाना ही गेम के विकास का तकनीकी रूप से सर्वाधिक कठिन पहलू था।<ref name="Meet Dan Houser"></ref> ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V के रिलीज के क्रम में सबसे पहले 25 अप्रैल 2011 को रॉकस्टार गेम्स द्वारा इसकी औपचारिक घोषणा की गई थी।<ref>{{cite web |url=http://www.gamespot.com/articles/rockstar-announces-gta-v/1100-6342136/ |title=Rockstar announces GTA V |trans-title=रॉकस्टार ने जीटीए V की घोषणा की|date=25 अक्टूबर 2011 |author=गेमस्पॉट कर्मचारी |publisher=गेमस्पॉट |accessdate=15 मार्च 2012|language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131022031407/http://www.gamespot.com/articles/rockstar-announces-gta-v/1100-6342136/ |archivedate=22 अक्टूबर 2013 |url-status=live }}</ref> तत्पश्चात् उन्होंने एक सप्ताह बाद पहला ट्रेलर जारी किया<ref>{{cite news |url=http://www.theguardian.com/technology/gamesblog/2011/nov/02/gta-v-trailer |title=GTA 5 trailer: Rockstar unveils its Hollywood dream|trans-title=रॉकस्टार में अपनी हॉलीवुड सपने का खुलासा किया|newspaper=द गार्डियन|date=2 नवम्बर 2011 |accessdate=26 मार्च 2012|language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130926221940/http://www.theguardian.com/technology/gamesblog/2011/nov/02/gta-v-trailer |archivedate=26 सितम्बर 2013 |url-status=live }}</ref> और एक आधिकारिक प्रेस विज्ञप्ति के साथ गेम की सेटिंग को स्वीकारा।<ref>{{cite web |url=http://www.computerandvideogames.com/324860/gta-5-los-santos-confirmed-most-ambitious-rockstar-game-ever/ |title=GTA 5: Los Santos confirmed, 'most ambitious Rockstar game ever'|trans-title= जीटीए 5: लॉस सैंटोस की पुष्टि, 'अब तक का सबसे महत्वाकांक्षी रॉकस्टार गेम'|date=3 नवम्बर 2011|work=कंप्यूटर और वीडियो गेम|accessdate=4 नवम्बर 2011|language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111104190608/http://www.computerandvideogames.com/324860/gta-5-los-santos-confirmed-most-ambitious-rockstar-game-ever/ |archivedate=4 नवम्बर 2011 |url-status=live }}</ref> पत्रकारों ने नोट किया कि घोषणा ने गेमिंग उद्योग के भीतर व्यापक प्रत्याशा प्रज्वलित की जिसको वे श्रृंखला के सांस्कृतिक महत्व की बदौलत मानते हैं।<ref name=spike2012>{{cite web|last=वीडियो गेम पुरस्कार|first=|title=Every VGA Winner From Years Past |trans-title=पिछले कुछ वर्षों के हर वीजीए विजेता|url=http://www.spike.com/articles/6aoa62/vgx-every-vga-winner-from-years-past |publisher=स्पाइक (टीवी नेटवर्क) |accessdate=10 नवम्बर 2013|language=अंग्रेज़ी|trans-title= |date=13 दिसम्बर 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131118192232/http://www.spike.com/articles/6aoa62/vgx-every-vga-winner-from-years-past |archivedate=18 नवम्बर 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.theguardian.com/technology/2012/mar/09/grand-theft-auto-bang-bang-youre-dead |title=Bang, bang, you're dead: how Grand Theft Auto stole Hollywood's thunder|trans-title=बैंग, बैंग, तुम मर चुके हो: कैसे ग्रैंड थेफ्ट ऑटो ने हॉलीवुड की गड़गड़ाहट चुराई |date=9 मार्च 2012 |newspaper= द गार्डियन |accessdate=3 अप्रैल 2012|language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130926211936/http://www.theguardian.com/technology/2012/mar/09/grand-theft-auto-bang-bang-youre-dead |archivedate=26 सितम्बर 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.cnet.com/8301-10797_3-57414909-235/how-grand-theft-auto-changed-video-games-and-the-world/ |title=How Grand Theft Auto changed video games (and the world)|trans-title=कैसे ग्रैंड थेफ्ट ऑटो ने वीडियो गेम बदले (और दुनिया) |date=17 अप्रैल 2012 |work=CNET|accessdate=5 मई 2012|language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130517203747/http://news.cnet.com/8301-10797_3-57414909-235/how-grand-theft-auto-changed-video-games-and-the-world/ |archivedate=17 मई 2013 |url-status=live }}</ref> गेम अपने मूल अनुमानित Q2 2013 रिलीज की तारीख चूक गया और पॉलिशिंग के लिए समय प्राप्त करने हेतु इसकी रिलीज़ तारीख 17 सितंबर को धकेल दी गई।<ref>{{cite web |url=http://ign.com/articles/2013/01/31/grand-theft-auto-v-gets-a-september-release-date |title=Grand Theft Auto V Gets a September Release Date |trans-title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V को सितंबर रिलीज़ दिनांक मिल गई |date=31 जनवरी 2013 |accessdate=11 मार्च 2014 |language=अंग्रेज़ी |work=IGN |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130131153726/http://www.ign.com/articles/2013/01/31/grand-theft-auto-v-gets-a-september-release-date |archivedate=31 जनवरी 2013 |url-status=dead }}</ref> जून 2014 में गेम को [[माइक्रोसॉफ्ट विंडोज]], [[प्लेस्टेशन 4]] और [[एक्सबॉक्स वन]] के लिए पुनः रिलीज करने की घोषणा की गई। गेम के इस उन्नत संस्करण में बेहतर बनावट विवरण, सघन यातायात, उन्नत मौसम के प्रभाव, और नए वन्य जीवन, वनस्पति, 100 से ज़यादा नए गाने और [[हिन्दी व्याकरण#पुरुष|उत्तम पुरुष]] के नज़रिये से खेलने की सुविधा भी है।<ref>{{cite web|title=इसे खेलेंगे तो खुद को गेम के एक किरदार जैसा महसूस करेंगे|date=8 नवम्बर 2014|accessdate=9 दिसम्बर 2014|publisher=[[अमर उजाला]]|url=http://www.amarujala.com/news/technology/mobile-apps/new-gen-gta-v-looks-great-hindi-news-va/|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209034157/http://www.amarujala.com/news/technology/mobile-apps/new-gen-gta-v-looks-great-hindi-news-va/|archive-date=9 दिसंबर 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=एक्शन गेम "ग्रैंड थेफ्ट ऑटो" का लेटेस्ट वर्जन तहलका मचाने को तैयार|date=20 सितम्बर 2014|accessdate=9 दिसम्बर 2014|publisher=[[राजस्थान पत्रिका]]|url=http://www.patrika.com/article/grand-theft-auto-latest-version-is-coming-soon/49315|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209173906/http://www.patrika.com/article/grand-theft-auto-latest-version-is-coming-soon/49315|archive-date=9 दिसंबर 2014|url-status=live}}</ref> प्लेस्टेशन 4 और एक्सबॉक्स वन के संस्करण 18 नवंबर, 2014 को जारी किये गए। शुरू में 18 नवंबर को ही जारी किये जाने को निर्धारित पीसी संस्करण 3 बार विलम्बित हुआ, पहले 27 जनवरी 2015 को, फिर 24 मार्च 2015 और अब 14 अप्रैल 2015 को।<ref>{{cite web|title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो 5 रिलीज, जानिए क्या है खास|date=2 दिसम्बर 2014|accessdate=9 दिसम्बर 2014|publisher=[[राजस्थान पत्रिका]]|url=http://www.patrika.com/article/mobile-game-grand-theft-auto-5-released-know-new-features/50632?seq=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209175556/http://www.patrika.com/article/mobile-game-grand-theft-auto-5-released-know-new-features/50632?seq=3|archive-date=9 दिसंबर 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rockstargames.com/newswire/article/52374/gtav-pc-new-release-date-first-screens-and-system-specs|title=GTAV PC: New Release Date, First Screens and System Specs|trans-title=GTAV पीसी: नई रिलीज की तारीख, सबसे पहले स्क्रीन और सिस्टम विनिर्देश|work=रॉकस्टार गेम्स|date=13 जनवरी 2015|accessdate=13 जनवरी 2015|language=अंग्रेज़ी|archive-url=https://www.webcitation.org/6VYmlcCqV?url=http://www.gamespot.com/articles/gta-5-pc-release-date-delayed-again-first-screensh/1100-6424620/|archive-date=13 जनवरी 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web| url=http://www.gamespot.com/articles/gta-5s-pc-delay-due-to-needing-more-time-to-make-i/1100-6422328/ |title=GTA 5's PC Delay Due to Needing More Time to Make it as "Amazing" As Possible, According to Rockstar|trans-title=रॉकस्टार के अनुसार, GTA 5 के पीसी संस्करण देरी का कारण उसको "जहाँ तक मुमकिन हो कमाल" बनाने के लिए अधिक समय की जरूरत है |work=गेमस्पॉट |date=15 सितम्बर 2014 |accessdate=2 दिसम्बर 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140921141802/http://www.gamespot.com/articles/gta-5s-pc-delay-due-to-needing-more-time-to-make-i/1100-6422328/|language=अंग्रेज़ी |archivedate=21 सितम्बर 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=GTAV Updates: Online Heists Coming March 10, GTAV for PC Coming April 14|trans-title=GTAV अपडेट: 10 मार्च को आ रही है ऑनलाइन डकैतियाँ, GTAV 14 अप्रैल को आ रहा है पीसी के लिए|url=http://www.rockstargames.com/newswire/article/52394/gtav-updates-online-heists-coming-march-10-gtav-for-pc|publisher=रॉकस्टार गेम्स|location=न्यू योर्क नगर, न्यू योर्क|date=17 मार्च 2015|accessdate=28 फ़रवरी 2015|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20161103040758/http://www.rockstargames.com/newswire/article/52394/gtav%2Dupdates%2Donline%2Dheists%2Dcoming%2Dmarch%2D10%2Dgtav%2Dfor%2Dpc|archive-date=3 नवंबर 2016|url-status=dead}}</ref> ==अगवानी== ===आलोचकों की प्रतिक्रिया=== {{Video game reviews | title = ''ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V'' अगवानी | width = 26em <!-- Aggregators --> | GR = (PS3) 97%<ref name="GRPS3">{{cite web|url=http://www.gamerankings.com/ps3/634490-grand-theft-auto-v/index.html|title=Grand Theft Auto V for PlayStation 3|trans-title=प्लेस्टेशन 3 के लिए ग्रांड थेफ्ट ऑटो V|work=गेम रैंकिंगस|accessdate=15 नवम्बर 2013|language=अंग्रेज़ी|archive-url=https://web.archive.org/web/20170710083818/http://www.gamerankings.com/ps3/634490-grand-theft-auto-v/index.html|archive-date=10 जुलाई 2017|url-status=live}}</ref><br />(X360) 96%<ref name="GRX360">{{cite web|url=http://www.gamerankings.com/xbox360/634491-grand-theft-auto-v/index.html|title=Grand Theft Auto V for Xbox 360|trans-title=एक्सबॉक्स 360 के लिए ग्रांड थेफ्ट ऑटो V|work=गेम रैंकिंगस|accessdate=15 नवम्बर 2013|language=अंग्रेज़ी|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102064617/https://www.gamerankings.com/xbox360/634491-grand-theft-auto-v/index.html|archive-date=2 जनवरी 2018|url-status=live}}</ref> | MC = 97/100<ref name="MCPS3">{{cite web |url=http://www.metacritic.com/game/playstation-3/grand-theft-auto-v |title=Grand Theft Auto V for PlayStation 3 Reviews |trans-title=प्लेस्टेशन 3 के लिए ग्रांड थेफ्ट ऑटो V |work=मेटाक्रिटिक्स |accessdate=15 नवम्बर 2013 |language=अंग्रेज़ी |archive-url=https://web.archive.org/web/20131201023319/http://www.metacritic.com/game/playstation-3/grand-theft-auto-v |archive-date=1 दिसंबर 2013 |url-status=live }}</ref><ref name="MCX360">{{cite web|url=http://www.metacritic.com/game/xbox-360/grand-theft-auto-v|title=Grand Theft Auto V for Xbox 360 Reviews|trans-title=एक्सबॉक्स 360 के लिए ग्रांड थेफ्ट ऑटो V|work=मेटाक्रिटिक्स|accessdate=15 नवम्बर 2013|language=अंग्रेज़ी|archive-url=https://web.archive.org/web/20131217183158/http://www.metacritic.com/game/xbox-360/grand-theft-auto-v|archive-date=17 दिसंबर 2013|url-status=live}}</ref> <!-- Reviewers --> | Edge = 10/10<ref name="Edge Review"/> | EuroG = 9/10<ref name="Eurogamer Review"/> | GI = 9.75/10<ref name="Game Informer Review"/> | GSpot = 9/10<ref name="Gamespot Review">{{cite web |url=http://www.gamespot.com/reviews/grand-theft-auto-v-review/1900-6414475/ |title=Grand Theft Auto V Review: City of Angels and Demons |trans-title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V समीक्षा: स्वर्गदूतों और शैतान का शहर |date=16 सितम्बर 2013 |publisher=गेमस्पॉट |accessdate=16 सितम्बर 2013 |language=अंग्रेज़ी |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012060924/http://www.gamespot.com/reviews/grand-theft-auto-v-review/1900-6414475/ |archive-date=12 अक्तूबर 2013 |url-status=live }}</ref> | IGN = 10/10<ref name="IGN Review">{{cite web|url=http://www.ign.com/articles/2013/09/16/grand-theft-auto-v-review|title=Grand Theft Auto V Review|trans-title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V समीक्षा|date=16 सितम्बर 2013|work=IGN|accessdate=16 सितम्बर 2013|language=अंग्रेज़ी|archive-url=https://web.archive.org/web/20130916190840/http://www.ign.com/articles/2013/09/16/grand-theft-auto-v-review|archive-date=16 सितंबर 2013|url-status=live}}</ref> | Joystiq = {{rating|4.5|5}}<ref name="Joystiq Review"/> | Play = 97/100<ref name="Play Review"/> | rev1= द एसकेपेसिट | rev1Score = {{rating|3.5|5}}<ref name="Escapist Review">{{cite web|url=http://www.escapistmagazine.com/articles/view/editorials/reviews/10598-Grand-Theft-Auto-5-Review-People-Suck|title=''Grand Theft Auto 5'' Review – People Suck|trans-title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V समीक्षा - लोग बेकार हैं|date=17 सितम्बर 2013|work=द एसकेपेसिट|accessdate=26 सितम्बर 2013|language=अंग्रेज़ी|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005080047/http://www.escapistmagazine.com/articles/view/editorials/reviews/10598-Grand-Theft-Auto-5-Review-People-Suck|archive-date=5 अक्तूबर 2013|url-status=dead}}</ref> }} ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V व्यापक आलोचनात्मक समीक्षाओं के साथ जारी हुआ था।<ref>{{cite web|url=http://www.computerandvideogames.com/429560/gta-5-review-round-up-ten-ton-hammer/|title=GTA 5 review round-up: Ten ton hammer|trans-title=जीटीए 5 समीक्षा राउंड अप: दस टन का हथौड़ा|date=17 सितम्बर 2013|work=कंप्यूटर और वीडियो गेम|accessdate=21 अप्रैल 2014|language=अंग्रेज़ी|archive-url=https://web.archive.org/web/20140422232141/http://www.computerandvideogames.com/429560/gta-5-review-round-up-ten-ton-hammer/|archive-date=22 अप्रैल 2014|url-status=live}}</ref> मेटाक्रिटिक ने, जो एक गेम मूल्यांकन करने वाली वेबसाइट है और 0-100 रेंज में एक सामान्यीकृत रेटिंग प्रदान करती है, प्लेस्टेशन 3 संस्करण के लिए 50 समीक्षाओं के आधार पर तथा एक्सबॉक्स 360 संस्करण के लिए 58 समीक्षाओं के आधार पर इस गेम को 100 में से 97 का औसत स्कोर प्रदान किया जो कि "सार्वभौमिक प्रशंसा" का संकेत है।<ref name="MCPS3"/><ref name="MCX360"/> यह मेटाक्रिटिक वेबसाइट द्वारा किसी गेम को दिया गया अब तक का पांचवां उच्चतम मूल्यांकन है। वहीं गेम रैंकिंगस नामक वेबसाइट ने प्लेस्टेशन 3 संस्करण के लिए 34 समीक्षाओं के आधार पर 97% औसत समीक्षा स्कोर आवंटित किया तथा एक्सबॉक्स 360 संस्करण के लिए 40 समीक्षाओं के आधार पर <ref name="GRPS3"/> 96% का स्कोर दिया।<ref name="GRX360"/> समीक्षकों को कई मुख्य पात्र, सूत्र,<ref name="Edge Review">{{cite journal |author=एज कर्मचारी |title=Play: Economies of scale |trans-title=प्ले: पैमाने की अर्थव्यवस्था |journal=''एज (पत्रिका)'' |issue=259 |date=नवंबर 2013 |language=अंग्रेज़ी |pages=85–88 |url=http://www.edge-online.com/review/grand-theft-auto-v-review/ |access-date=6 सितंबर 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130919065641/http://www.edge-online.com/review/grand-theft-auto-v-review/ |archive-date=19 सितंबर 2013 |url-status=live }}</ref><ref name="Game Informer Review">{{cite web|url=http://www.gameinformer.com/games/grand_theft_auto_v/b/xbox360/archive/2013/09/16/grand-theft-auto-v-review.aspx|title=Grand Theft Auto V – The Seedy Side Of A Sunny State|trans-title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V - एक धूपदार राज्य की अस्वस्थ साइड|date=16 सितम्बर 2013|work=गेम इंफॉर्मर|publisher=गेमस्पॉट|accessdate=16 सितम्बर 2013|language=अंग्रेज़ी|archive-url=https://web.archive.org/web/20130918110935/http://www.gameinformer.com/games/grand_theft_auto_v/b/xbox360/archive/2013/09/16/grand-theft-auto-v-review.aspx|archive-date=18 सितंबर 2013|url-status=dead}}</ref><ref name="IGN Review"/> डकैती मिशन डिजाइन और प्रस्तुति पसंद आई, पर वो कहानी और पात्रों की गुणवत्ता पर सहमत नहीं थे।<ref name="Eurogamer Review">{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/articles/2013-09-16-grand-theft-auto-5-review |title=Grand Theft Auto 5 review |trans-title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V समीक्षा |publisher=यूरोगेमर |date=16 सितम्बर 2013 |accessdate=17 सितम्बर 2013 |language=अंग्रेज़ी |archive-url=https://web.archive.org/web/20130918045510/http://www.eurogamer.net/articles/2013-09-16-grand-theft-auto-5-review |archive-date=18 सितंबर 2013 |url-status=live }}</ref> आईजीएन नामक मूल्यांकनकर्ता संस्था के केज़ा मैकडोनाल्ड ने ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V को "आजतक बनाये गए सर्वश्रेष्ठ वीडियो गेम में से एक" कहा<ref name="IGN Review"/> और प्ले नामक पत्रिका ने इसे "पीढ़ी को परिभाषित करने वाला" और "असाधारण" माना।<ref name="Play Review">{{cite web |url=http://www.play-mag.co.uk/reviews/ps3-reviews/grand-theft-auto-v-review/ |title=Grand Theft Auto V review |trans-title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V समीक्षा |work=प्ले (पत्रिका) |accessdate=17 सितम्बर 2013 |language=अंग्रेज़ी |archive-url=https://web.archive.org/web/20131124170955/http://www.play-mag.co.uk/reviews/ps3-reviews/grand-theft-auto-v-review/ |archive-date=24 नवंबर 2013 |url-status=dead }}</ref> एज नामक पत्रिका ने अपनी समीक्षा में लिखा कि ये 'खुली दुनिया' डिजाइन में और कहानी में एक "उल्लेखनीय उपलब्धि" है<ref name="Edge Review"/> जबकि [[डेली टेलीग्राफ]] अखबार ने इसे "तकनीकी इंजीनियरिंग की विशाल उपलब्धि" घोषित किया।<ref name="Telegraph Review">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/technology/video-games/10312515/GTA-5-review.html|title=GTA 5 review|trans-title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V समीक्षा|date=16 सितम्बर 2013|publisher=डेली टेलीग्राफ|accessdate=16 सितम्बर 2013|language=अंग्रेज़ी|location=लंदन|archive-url=https://web.archive.org/web/20130917042443/http://www.telegraph.co.uk/technology/video-games/10312515/GTA-5-review.html|archive-date=17 सितंबर 2013|url-status=live}}</ref> कुछ समीक्षकों ने यह निष्कर्ष निकाला कि गेम में महिलाओं का चित्रण [[स्त्री द्वेष|स्त्री द्वेषी]] है।<ref name="Gamespot Review"/> [[लॉस एंजिल्स टाइम्स]] के टोड मार्टन्स ने महिलाओं की व्यंग्य भूमिकाओं को रचनात्मक नहीं माना और जोड़ा कि हिंसक और [[लिंगवाद|लिंगवादी]] विषयों ने गेम के अनुभव को आघात पहुँचाई।<ref>{{cite news |url=http://herocomplex.latimes.com/games/theft-is-the-least-of-the-sins-of-grand-theft-auto-v/ |title='Grand Theft Auto V' review: Stubborn sexism, violence ruin game play|trans-title=|trans-title='ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V समीक्षा': जिद्दी लिंगवाद, हिंसा ने गेमप्ले बर्बाद करा |first=टोड|last=मार्टन्स|date=20 सितम्बर 2013 |newspaper=[[लॉस एंजिल्स टाइम्स]]|accessdate=8 अक्टूबर 2013|language=अंग्रेज़ी |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131023005759/http://herocomplex.latimes.com/games/theft-is-the-least-of-the-sins-of-grand-theft-auto-v/ |archivedate=20 अक्टूबर 2013 |url-status=live}}</ref> एज ने ध्यानाकर्षण किया कि गेम में हालांकि "हर महिला केवल उपहास उड़ाने, तिरछी नज़र से देखने और हँसने के लिए मौजूद है (पर देखा जाए तो) गेम ने इसी तरह अपने सभी पुरुष प्रमुख पात्रों के साथ भी व्यवहार किया हैं, हिंसा के प्रति उनके [[रूढ़धारणा|टकसाली]] प्रवृत्तियों के माध्यम से।"<ref name="Edge Review"/> ===बिक्री=== रिलीज के चौबीस घंटे के भीतर ग्रैंड थेफ्ट ऑटो V ने दुनिया भर में [[टेक-टू इंटरएक्टिव]] के लिए लगभग 1,12,10,000 प्रतियों के साथ $ 800 मिलियन से अधिक की बिक्री कर डाली।<ref name="guinness">{{cite web |url=http://www.ign.com/articles/2013/10/09/gta-5-currently-holds-seven-guinness-world-records |title=GTA 5 Currently Holds Seven Guinness World Records |trans-title=GTA 5 वर्तमान में सात गिनीज वर्ल्ड रिकॉर्ड अपने पास रखता है |work=आई॰जी॰एन॰ |date=9 अक्टूबर 2013 |accessdate=10 अक्टूबर 2013 |language=अंग्रेज़ी |archive-url=https://web.archive.org/web/20131009113036/http://www.ign.com/articles/2013/10/09/gta-5-currently-holds-seven-guinness-world-records |archive-date=9 अक्तूबर 2013 |url-status=live }}</ref> यह संख्या विश्लेषकों द्वारा की गई उम्मीदों से लगभग दोगुनी थी।<ref>{{cite news| url = http://variety.com/2013/digital/news/grand-theft-auto-v-earns-800-million-in-a-day-more-than-worldwide-haul-of-man-of-steel-1200616706/| title = 'Grand Theft Auto V' Earns $800 Million in a Day, More than Worldwide Haul of 'Man of Steel'| trans-title = 'ग्रांड थेफ्ट ऑटो V' ने एक दिन में 800 मिलियन डॉलर कमाए, 'मैन ऑफ स्टील' की दुनिया भर में कमाई से अधिक| date = 18 सितम्बर 2013| accessdate = 14 मार्च 2014| language = अंग्रेज़ी| newspaper = वैराइटी (पत्रिका)| archive-url = https://web.archive.org/web/20130920004424/http://variety.com/2013/digital/news/grand-theft-auto-v-earns-800-million-in-a-day-more-than-worldwide-haul-of-man-of-steel-1200616706/| archive-date = 20 सितंबर 2013| url-status = live}}</ref><ref>{{cite news|title=Take Two's GTA V starts strong with $800 mln in first-day sales|trans-title=पहले दिन की बिक्री में 800 डॉलर मिलियन कमा कर टेक-टू के GTA V ने मजबूत शुरुआत की|url=http://www.reuters.com/article/2013/09/18/us-taketwo-gta-idUSBRE98H0Z720130918|publisher=[[रॉयटर्स]]|accessdate=19 सितम्बर 2013|date=18 सितम्बर 2013|language=अंग्रेज़ी|archive-url=https://web.archive.org/web/20151123085732/http://www.reuters.com/article/2013/09/18/us-taketwo-gta-idUSBRE98H0Z720130918|archive-date=23 नवंबर 2015|url-status=live}}</ref> रिलीज होने के तीन दिन बाद ही गेम ने बिक्री में एक अरब डॉलर के जादुई आँकड़े को पार कर लिया था जिसने इसे इतिहास में सबसे तेजी से बिकने वाला मनोरंजन उत्पाद बना दिया।<ref>{{cite web|url=http://www.ign.com/articles/2013/09/20/gta-5-sales-hit-1-billion-in-three-days|title=GTA 5 Sales Hit $1 Billion in Three Days|trans-title=|work=IGN|date=20 सितम्बर 2013|accessdate=21 सितम्बर 2013|language=अंग्रेज़ी|archive-url=https://web.archive.org/web/20130923083915/http://www.ign.com/articles/2013/09/20/gta-5-sales-hit-1-billion-in-three-days|archive-date=23 सितंबर 2013|url-status=live}}</ref> इसकी रिलीज के छह हफ्तों के बाद तक की बिक्री के आँकड़े बताते हैं कि रॉकस्टार ने खुदरा विक्रेताओं को गेम की लगभग 29 लाख प्रतियां भेज दी थी जो ग्रैंड थेफ्ट ऑटो IV के पूरे जीवनकाल की बिक्री के आँकड़ों से भी अधिक है।<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/articles/2013-10-29-gta5-has-exceeded-gta4s-lifetime-sales-to-retail-in-six-weeks |title=GTA5 has exceeded GTA4's lifetime sales to retail in six weeks |trans-title=GTA5 छह हफ्तों में GTA4 की खुदरा जीवनकाल की बिक्री को पार कर गया |publisher=यूरोगेमर |date=29 अक्टूबर 2013 |accessdate=30 अक्टूबर 2013 |language=अंग्रेज़ी |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031160138/http://www.eurogamer.net/articles/2013-10-29-gta5-has-exceeded-gta4s-lifetime-sales-to-retail-in-six-weeks |archive-date=31 अक्तूबर 2013 |url-status=live }}</ref> इसने 8 अक्टूबर को सात [[गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स]] तोड़ दिए<ref>{{cite web |url=http://www.polygon.com/2013/10/9/4819272/grand-theft-auto-5-smashes-7-guinness-world-records |title=Grand Theft Auto 5 smashes 7 Guinness World Records |trans-title=ग्रैंड थेफ्ट ऑटो 5 ने 7 गिनीज वर्ल्ड रिकॉर्ड्स तोड़े |work=पॉलीगन (वेबसाइट) |date=9 अक्टूबर 2013 |accessdate=9 अक्टूबर 2013 |language=अंग्रेज़ी |archive-url=https://web.archive.org/web/20131009080632/http://www.polygon.com/2013/10/9/4819272/grand-theft-auto-5-smashes-7-guinness-world-records |archive-date=9 अक्तूबर 2013 |url-status=live }}</ref>: * 24 घंटे में सबसे अधिक बिकने वाला वीडियो गेम, * 24 घंटे में सबसे अधिक बिकने वाला एक्शन रोमांच वीडियो गेम, * 24 घंटे में उच्चतम कमाई करने वाला वीडियो गेम, * सबसे तेजी से 1 अरब डॉलर सकल कमाने वाला मनोरंजन उत्पाद, * सबसे तेजी से 1 अरब डॉलर सकल कमाने वाला वीडियो गेम, * 24 घंटे में एक मनोरंजन उत्पाद द्वारा उत्पन्न उच्चतम आगम और * एक एक्शन रोमांच वीडियो गेम के लिए सबसे ज़्यादा देखा गया ट्रेलर। ==इन्हें भी देखें== * [[ग्रैंड थेफ्ट ऑटो सैन एंड्रेयास]] * [[बैटमैन आरखम असायलम]] * [[हेलो कॉम्बैट इवॉल्व्ड]] ==टिप्पणी== <references group="lower-alpha"/> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|3}} [[श्रेणी:वीडियो गेम]] [[श्रेणी:प्लेस्टेशन 3 गेम्स]] [[श्रेणी:एक्स बॉक्स गेम्स]] 7w6dm8rbplj3wr7rwzjtqdwo6nx0tzo नुसरत जहान 0 590420 6556087 6138708 2026-05-24T23:50:51Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556087 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = नुसरत जहाँ | image = Nusrat Jahan Ruhi - Kolkata 2023-12-05 8550.jpg | birth_date = {{birth date and age|1990|1|8|df=y}} | birth_place = | citizenship = [[भारतीय]] | nationality = [[भारतीय]] | occupation = अभिनेत्री, राजनीतिज्ञ | party = [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|ऑल इंडिया तृणमूल कांग्रेस]] }} '''नुसरत जहाँ''' (जन्म: 8 जनवरी 1990; {{lang-bn|নুসরাত জাহান}}) भारतीय अभिनेत्री एवं राजनीतिज्ञ है जो बंगाली भाषा की फ़िल्मों में काम करती है।<ref>{{cite web|url=https://khabar.ndtv.com/news/bollywood/nusrat-jahan-and-mimi-chakraborty-work-together-in-bengali-film-2271905|title=Nusrat Jahan और Mimi Chakraborty की जमने वाली है जोड़ी, इस फिल्म में साथ आएंगी नजर}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web|url=https://photogallery.indiatimes.com/celebs/celeb-themes/mimi-chakraborty-and-nusrat-jahan-pictures/articleshow/69555946.cms|title=Meet the glamorous new parliamentarians Mimi Chakraborty and Nusrat Jahan|access-date=29 मई 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190707050655/https://photogallery.indiatimes.com/celebs/celeb-themes/mimi-chakraborty-and-nusrat-jahan-pictures/articleshow/69555946.cms|archive-date=7 जुलाई 2019|url-status=live}}</ref> इनकी कुछ फ़िल्में है: ''शोत्रू'' (2011), ''खोखा 420'' (2013), ''खिलाड़ी'' (2013)।<ref name="Ganguly">{{cite news |last=Ganguly |first=Ruman |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-04-27/news-interviews/29478112_1_dui-prithibi-bengali-films-new-girl |title=It's too good to be true: Nusrat Jahan - Times of India |publisher=Articles.timesofindia.indiatimes.com |date=2011-04-27 |accessdate=2012-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012062202/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-04-27/news-interviews/29478112_1_dui-prithibi-bengali-films-new-girl |archive-date=12 अक्तूबर 2013 |url-status=live }}</ref> नुसरत जहां ने 9 जून 2019 को बिजनेसमैन निखिल जैन से शादी की थी | हालांकि इसके बाद वह नवंबर में निखिल से अलग हो गई | अगस्त 2021 में नुसरत जहां ने में अपने बेटे Yishaan को जन्म दिया था. <ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/entertainment/bollywood-news/photo/nusrat-jahan-on-marriage-controversy-with-nikhil-jain-they-did-not-pay-for-my-wedding-tmov-1355772-2021-11-12|title=निखिल जैन संग विवादित शादी पर Nusrat Jahan ने तोड़ी चुप्पी, 'उन्होंने मेरी शादी के लिए पैसे नहीं दिए'|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-05-04}}</ref> ==फ़िल्में== {| class="wikitable sortable" style="width:70%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! style="background:#B0C4AE;" | रिलीज तारीख ! style="background:#B0C4BE;" | फ़िल्म ! style="background:#B0C4DE;" | सह-अभिनेता ! style="background:#B0C4EE;" | किरदार ! style="background:#B0C4FE;" | भाषा ! style="background:#B0C40E;" | टिप्पणी |- | 2011 | ''शोत्रू'' | जीत | पूजा | [[बंगाली भाषा|बंगाली]] | |- | 2013 | ''खोखा 420'' | देव | मेघा | बंगाली | |- | 2013 | ''खिलाड़ी'' | अंकुश हाजरा | पूजा | बंगाली | |- | 2014 | ''सोन्धे नामर आगे'' | [[राहुल बोस]] | रूशा | बंगाली | |- | 2015 | शोत्रू 2 | जीत | पूजा | बंगाली | |- |} == इन्हें भी देखें == * [[मिमी चक्रवर्ती]] * [[नुसरत भरुचा]] * [[त्रिधा चौधरी]] * [[श्राबंती चटर्जी]] * [[पाउली दाम]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{कॉमन्स श्रेणी|Nusrat Jahan|नुसरत जहान}} * {{Imdb name|4495543}} [[श्रेणी:1990 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:पश्चिम बंगाल के लोग]] [[श्रेणी:कोलकाता के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय अभिनेत्री]] [[श्रेणी:सांसद]] [[श्रेणी:१७वीं लोक सभा के सदस्य]] d05vli0k3vsses4c3yux22ddqaf1cnr सदस्य वार्ता:Rachmat04 3 590581 6556005 2839638 2026-05-24T15:37:13Z Rachmat04 133522 /* Test */ नया अनुभाग 6556005 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Rachmat.Wahidi}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 18:10, 18 सितंबर 2014 (UTC) == Test == This is a test. '''· · ·''' <span title="Cherry blossom">🌸</span> [[User:Rachmat04|'''Rachmat04''']] '''·''' [[User talk:Rachmat04|<span title="Let's discuss!">🍵</span>]] 15:37, 24 मई 2026 (UTC) jhz695nj7h97hyxjr8xxuvf3m2o4p5b 6556011 6556005 2026-05-24T15:45:56Z Rachmat04 133522 Archived 1 section(s): "Test" 6556011 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Rachmat.Wahidi}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 18:10, 18 सितंबर 2014 (UTC) nkrezsmpbumbcai5owqek0i03b12tqi देवेन्द्र फडणवीस 0 598828 6556078 6369002 2026-05-24T21:36:27Z ~2026-31122-99 926657 6556078 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = '''CM''' | image = Eknath Shinde and Devendra Fadnavis with PM Narendra Modi Cropped(2).jpg | caption = | office5 = 9 वे [[महाराष्ट्र के उप मुख्यमंत्रियों की सूची|महाराष्ट्र के उप मुख्यमंत्री]] | term_start5 = {{start date|2022|06|30|df=yes}} | term_end5 = {{end date|2024|12|05|df=yes}} | 1blankname5 = [[महाराष्ट्र के मुख्यमंत्री|मुखमंत्री]] | 1namedata5 = [[एकनाथ शिंदे]] | governor5 = [[भगत सिंह कोश्यारी]] | predecessor5 = [[अजित पवार]] | term_start6 = 1 दिसम्बर 2019 | term_end6 = 29 जून 2022 | governor6 = [[भगत सिंह कोश्यारी]] | predecessor6 = विजय वडेट्टीवार, [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] | successor6 = | office1 = [[महाराष्ट्र के मुख्यमंत्री|19वे महाराष्ट्र के मुख्यमंत्री]] | term_start = 5 दिसंबर 2024 | predecessor = [[एकनाथ शिंदे madharchod hindu ram madharchod general OBC]] | term_start1 = 23 नवम्बर 2019 | term_end1 = 26 नवम्बर 2019 | governor1 = [[भगत सिंह कोश्यारी]] | deputy1 = [[अजित पवार]] | predecessor1 = [[राष्ट्रपति शासन]] | successor1 = [[उद्धव ठाकरे]] | term_start2 = 31 अक्टूबर 2014 | term_end2 = 08 नवम्बर 2019 | governor2 = [[चेन्नामनेनी विद्यासागर राव]]<br />[[भगत सिंह कोश्यारी]] | deputy2 = - | predecessor2 = [[राष्ट्रपति शासन]] | successor2 = [[राष्ट्रपति शासन]] {{Collapsed infobox section begin|अतिरिक्त मन्त्रालय}} | 1blankname3 = मन्त्रालय और विभाग | 1namedata3 = * सामान्य प्रशासन * कानून और न्यायपालिका * बन्दरगाह * सूचना और जनसम्पर्क * सूचना तकनीकी '''अन्य विभाग जो किसी और मन्त्री के पास नहीं थे :''' * नगरीय विकास * गृह मन्त्रालय | term_start3 = 31 अक्टूबर 2014 | term_end3 = 08 नवम्बर 2019 | predecessor3 = *[[पृथ्वीराज चह्वाण]] | successor3 = *[[उद्धव ठाकरे]]<br /> {{small|(अन्य सभी विभाग)}} *[[एकनाथ शिंदे]]<br /> {{small|(नगरीय विकास)}} *अनिल देशमुख<br /> {{small|(गृह मन्त्रालय)}}<!-- {{Collapsed infobox section end}}--></td></tr></table> | office7 = [[विधानसभा ]]के नेता | termstart7 = 31 अक्टूबर 2014 | termend7 = 08 नवम्बर 2019 | deputy7 = | predecessor7 = [[पृथ्वीराज चह्वाण]] | successor7 = [[उद्धव ठाकरे]] | office8 = [[महाराष्ट्र विधान सभा|महाराष्ट्र विधानसभा के विधायक]] | term_start8 = 30 अक्टूबर 2009 | term_end8 = | predecessor8 = ''निर्वाचन क्षेत्र बनाया गया'' | constituency8 = नागपूर दक्षिण पश्चिम | term_start9 = 1999 | term_end9 = 2009 | predecessor9 = विनोद गुडाधे पाटिल | successor9 = सुधाकर शमराव देशमुख | constituency9 = नागपुर पश्चिम | office10 = नागपुर के मेयर | term_start10 = 1997 | term_end10 = 2001 | constituency10 = राम नगर वार्ड | office11 = [[भारतीय जनता पार्टी|महाराष्ट्र में भाजपा अध्यक्ष]] | predecessor11 = विनोद तावड़े | successor11 = [[रावसाहेब दादाराव दानवे]] | term_start11 = 2013 | term_end11 = 2014 | birth_date = {{Birth date and age|1970|07|22|df=y}} | birth_place = [[नागपुर]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | spouse = अमृता फडणवीस | children = 1 | residence = धरमपेठ, [[नागपुर]] | alma_mater = [[नागपुर विश्वविद्यालय]], <br />फ्री यूनिवर्सिटी बर्लिन | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | native_name = <!-- No native name as per [[WP:NOINDICSCRIPTS]] --> | religion = Hindus | website = {{URL|https://www.devendrafadnavis.in/}} | footnotes = }} '''देवेन्द्र फडणवीस''' एक भारतीय [[राजनीति|राजनेता]] हैं | वर्तमान में वह महाराष्ट्र के मुख्यमंत्री हैं<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/maharashtra/story/maharashtra-eknath-shinde-cm-devendra-fadnavis-deputy-cm-ntc-1491074-2022-06-30|title=खत्म हुआ सियासी ड्रामा! एकनाथ शिंदे महाराष्ट्र के नए मुख्यमंत्री, फडणवीस बने डिप्टी सीएम|date=2022-06-30|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-07-01}}</ref> | महाराष्ट्र के मुख्यमन्त्री तथा [[महाराष्ट्र विधान सभा|महाराष्ट्र विधानसभा]] में नागपुर दक्षिण पश्चिम से विधायक है। पूर्व में वे [[नागपुर]] नगर निगम के मेयर भी रह चुके हैं। उन्होंने 2014 से 2019 तक महाराष्ट्र के 18वें मुख्यमन्त्री के रूप में कार्य किया और 44 वर्ष की आयु में राज्य के दूसरे सबसे कम उम्र के मुख्यमन्त्री बने <ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/topic/devendra-fadnavis|title=Devendra Fadnavis Latest News, Updates in Hindi {{!}} देवेंद्र फडणवीस के समाचार और अपडेट - AajTak|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-07-01}}</ref>|वर्तमान मे महाराष्ट्र के मुख्यमंत्री हैं 2019 में  विधानसभा चुनाव के बाद जब वे  रात के अन्धेरे में सीएम बने थे तो उन्हें मात्र उसके 80 घण्टे में इस्तीफा देना पड़ा था | तब उन्होंने कहा था '...मैं समन्दर हूं, लौटकर वापस आऊंगा <ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/maharashtra/story/devendra-fadnavis-hits-back-shiv-sena-bjp-relation-uddhav-thackeray-political-crisis-ntc-1490666-2022-06-30|title=ठाकरे परिवार की विरासत के सामने कैसे अपना कद बढ़ाते चले गए देवेंद्र फडणवीस?|date=2022-06-30|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-07-01}}</ref>| ==जीवन परिचय== '''देवेन्द्र गंगाधरराव फडणवीस''' [[महाराष्ट्र]] की राजनीति का वो नाम है जिसने अपने पिता से राजनीति विरासत मिलने के बावजूद अपनी अलग पहचान बनाई। फडणवीस ब्राह्मण परिवार से तालुक रखते हैं और उनके पिता गंगाधर राव राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ और जनसंघ में रहे हैं। फड़णवीस के पिता राज्य विधान परिषद के सदस्य भी रहे। देवन्द्र ने लॉ से स्नातक किया इसके अलावा उन्होंने बिजनेस मैनेजमेंट की पढ़ाई भी की। फडणवीस अपने कॉलेज के दिनों में एबीवीपी के एक सक्रिय सदस्य थे। एबीवीपी के कार्यकर्ता के रूप में उन्होने जमीनी स्तर पर राजनेताओं के लिए कार्य किया।<ref>{{cite web | url=https://in.news.yahoo.com/devendra-fadnavis-known-keeping-word-114405011.html | title=Devendra Fadnavis is known for keeping his word | publisher=Yahoo India News | accessdate=29 October 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141029185724/https://in.news.yahoo.com/devendra-fadnavis-known-keeping-word-114405011.html | archive-date=29 अक्तूबर 2014 | url-status=dead }}</ref> ==व्यक्तिगत जीवन== देवेन्द्र फडणवीस ने 2006 में अमृता रानडे से शादी की। इनकी एक बेटी है जिसका नाम दिविजा फडणवीस है। अमृता रानडे नागपुर के एक्सिस बैंक में एसोसिएट उपाध्यक्ष हैं। <ref>{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/Fadnaviss-banker-wife-to-seek-transfer-from-Nagpur/articleshow/44966058.cms | title=Fadnavis’s banker wife to seek transfer from Nagpur | publisher=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया ]] | author=Barkha Mathur | date=29 October 2014 | accessdate=29 October 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141029120505/http://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/Fadnaviss-banker-wife-to-seek-transfer-from-Nagpur/articleshow/44966058.cms | archive-date=29 अक्तूबर 2014 | url-status=live }}</ref> रानडे एक गैर राजनीतिक परिवार की पृष्ठभूमि से ताल्लुक रखती हैं। उसके माता पिता नागपुर में डॉक्टर हैं। == विवाद == जून 2023 में, कोल्हापुर में मुग़ल बादशाह [[औरंगज़ेब]] का महिमामण्डन करने वाले सोशल मीडिया पोस्ट पर हुई झड़पों के बाद, डिप्टी सीएम फडणवीस ने एक सार्वजनिक रैली में टिप्पणी की कि औरंगज़ेब के इतने हमदर्द, "औरंगज़ेब की औलाद", राज्य (महाराष्ट्र) में कैसे सामने आए हैं? "। कई राजनीतिक विश्लेषकों ने फडणवीस के औरंगज़ेब की औलाद (शाब्दिक अनुवाद "औरंगज़ेब के बच्चे") की टिप्पणी की आलोचना की है, जिसमें कहा गया है कि यह उनके राज्य में मुसलमानों को लक्षित करने के लिए एक डॉग व्हिसल का गठन करता है। कई हिन्दू समूहों ने साम्प्रदायिक झड़पों के परिणामस्वरूप सोशल मीडिया पोस्ट का विरोध किया। औरंगज़ेब एक है महाराष्ट्र में विवादास्पद व्यक्ति, अक्सर हिन्दुओं पर भेदभावपूर्ण जज़िया कर लगाने और कई हिन्दू मन्दिरों के विध्वंस के लिए जिम्मेदार माना जाता है।<ref name =IToday>{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/story/aurangzeb-devendra-fadnavis-bjp-maharashtra-muslims-2394704-2023-06-19|title=Nationalist Muslims don't recognise Aurangzeb as their leader: Fadnavis|date=19 June 2023|work=India Today|access-date=19 June 2023}}</ref><ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/how-to/why-aurangzeb-is-so-controversial-here-is-everything-you-should-know-about-the-mughal-emperor/articleshow/100893118.cms|title=Why Aurangzeb is so controversial? Here is everything you should know about the Mughal emperor|date=11 June 2023|work=Economic Times|access-date=19 June 2023}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कडियाँ== *[https://web.archive.org/web/20141029133719/http://khabar.ndtv.com/news/india/who-is-devendra-fadnavis-685715 कॉरपोरेटर से मुख्यमंत्री बनने तक देवेंद्र फड़नवीस का राजनीतिक सफर] (एन डी टी वी खबर) {{भारतीय जनता पार्टी के मुख्यमंत्री}} {{वर्तमान भारतीय मुख्यमन्त्री}} [[श्रेणी:नागपुर के लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1970 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र के मुख्यमंत्री]] [[श्रेणी:भारतीय जनता पार्टी के मुख्यमंत्री]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र के विधायक]] {{भारत-राजनीतिज्ञ-आधार}} cncoc1a33t90wx48ds0omyqmwogbu4b 6556079 6556078 2026-05-24T21:39:12Z ~2026-31122-99 926657 /* */ 6556079 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = '''CM madharchod hindu ram madharchod general OBC''' | image = Eknath Shinde and Devendra Fadnavis with PM Narendra Modi Cropped(2).jpg | caption = | office5 = 9 वे [[महाराष्ट्र के उप मुख्यमंत्रियों की सूची|महाराष्ट्र के उप मुख्यमंत्री]] | term_start5 = {{start date|2022|06|30|df=yes}} | term_end5 = {{end date|2024|12|05|df=yes}} | 1blankname5 = [[महाराष्ट्र के मुख्यमंत्री|मुखमंत्री]] | 1namedata5 = [[एकनाथ शिंदे]] | governor5 = [[भगत सिंह कोश्यारी]] | predecessor5 = [[अजित पवार]] | term_start6 = 1 दिसम्बर 2019 | term_end6 = 29 जून 2022 | governor6 = [[भगत सिंह कोश्यारी]] | predecessor6 = विजय वडेट्टीवार, [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] | successor6 = | office1 = [[महाराष्ट्र के मुख्यमंत्री|19वे महाराष्ट्र के मुख्यमंत्री]] | term_start = 5 दिसंबर 2024 | predecessor = [[एकनाथ शिंदे]] | term_start1 = 23 नवम्बर 2019 | term_end1 = 26 नवम्बर 2019 | governor1 = [[भगत सिंह कोश्यारी]] | deputy1 = [[अजित पवार]] | predecessor1 = [[राष्ट्रपति शासन]] | successor1 = [[उद्धव ठाकरे]] | term_start2 = 31 अक्टूबर 2014 | term_end2 = 08 नवम्बर 2019 | governor2 = [[चेन्नामनेनी विद्यासागर राव]]<br />[[भगत सिंह कोश्यारी]] | deputy2 = - | predecessor2 = [[राष्ट्रपति शासन]] | successor2 = [[राष्ट्रपति शासन]] {{Collapsed infobox section begin|अतिरिक्त मन्त्रालय}} | 1blankname3 = मन्त्रालय और विभाग | 1namedata3 = * सामान्य प्रशासन * कानून और न्यायपालिका * बन्दरगाह * सूचना और जनसम्पर्क * सूचना तकनीकी '''अन्य विभाग जो किसी और मन्त्री के पास नहीं थे :''' * नगरीय विकास * गृह मन्त्रालय | term_start3 = 31 अक्टूबर 2014 | term_end3 = 08 नवम्बर 2019 | predecessor3 = *[[पृथ्वीराज चह्वाण]] | successor3 = *[[उद्धव ठाकरे]]<br /> {{small|(अन्य सभी विभाग)}} *[[एकनाथ शिंदे]]<br /> {{small|(नगरीय विकास)}} *अनिल देशमुख<br /> {{small|(गृह मन्त्रालय)}}<!-- {{Collapsed infobox section end}}--></td></tr></table> | office7 = [[विधानसभा ]]के नेता | termstart7 = 31 अक्टूबर 2014 | termend7 = 08 नवम्बर 2019 | deputy7 = | predecessor7 = [[पृथ्वीराज चह्वाण]] | successor7 = [[उद्धव ठाकरे]] | office8 = [[महाराष्ट्र विधान सभा|महाराष्ट्र विधानसभा के विधायक]] | term_start8 = 30 अक्टूबर 2009 | term_end8 = | predecessor8 = ''निर्वाचन क्षेत्र बनाया गया'' | constituency8 = नागपूर दक्षिण पश्चिम | term_start9 = 1999 | term_end9 = 2009 | predecessor9 = विनोद गुडाधे पाटिल | successor9 = सुधाकर शमराव देशमुख | constituency9 = नागपुर पश्चिम | office10 = नागपुर के मेयर | term_start10 = 1997 | term_end10 = 2001 | constituency10 = राम नगर वार्ड | office11 = [[भारतीय जनता पार्टी|महाराष्ट्र में भाजपा अध्यक्ष]] | predecessor11 = विनोद तावड़े | successor11 = [[रावसाहेब दादाराव दानवे]] | term_start11 = 2013 | term_end11 = 2014 | birth_date = {{Birth date and age|1970|07|22|df=y}} | birth_place = [[नागपुर]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | spouse = अमृता फडणवीस | children = 1 | residence = धरमपेठ, [[नागपुर]] | alma_mater = [[नागपुर विश्वविद्यालय]], <br />फ्री यूनिवर्सिटी बर्लिन | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | native_name = <!-- No native name as per [[WP:NOINDICSCRIPTS]] --> | religion = Hindus | website = {{URL|https://www.devendrafadnavis.in/}} | footnotes = }} '''देवेन्द्र फडणवीस''' एक भारतीय [[राजनीति|राजनेता]] हैं | वर्तमान में वह महाराष्ट्र के मुख्यमंत्री हैं<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/maharashtra/story/maharashtra-eknath-shinde-cm-devendra-fadnavis-deputy-cm-ntc-1491074-2022-06-30|title=खत्म हुआ सियासी ड्रामा! एकनाथ शिंदे महाराष्ट्र के नए मुख्यमंत्री, फडणवीस बने डिप्टी सीएम|date=2022-06-30|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-07-01}}</ref> | महाराष्ट्र के मुख्यमन्त्री तथा [[महाराष्ट्र विधान सभा|महाराष्ट्र विधानसभा]] में नागपुर दक्षिण पश्चिम से विधायक है। पूर्व में वे [[नागपुर]] नगर निगम के मेयर भी रह चुके हैं। उन्होंने 2014 से 2019 तक महाराष्ट्र के 18वें मुख्यमन्त्री के रूप में कार्य किया और 44 वर्ष की आयु में राज्य के दूसरे सबसे कम उम्र के मुख्यमन्त्री बने <ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/topic/devendra-fadnavis|title=Devendra Fadnavis Latest News, Updates in Hindi {{!}} देवेंद्र फडणवीस के समाचार और अपडेट - AajTak|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-07-01}}</ref>|वर्तमान मे महाराष्ट्र के मुख्यमंत्री हैं 2019 में  विधानसभा चुनाव के बाद जब वे  रात के अन्धेरे में सीएम बने थे तो उन्हें मात्र उसके 80 घण्टे में इस्तीफा देना पड़ा था | तब उन्होंने कहा था '...मैं समन्दर हूं, लौटकर वापस आऊंगा <ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/maharashtra/story/devendra-fadnavis-hits-back-shiv-sena-bjp-relation-uddhav-thackeray-political-crisis-ntc-1490666-2022-06-30|title=ठाकरे परिवार की विरासत के सामने कैसे अपना कद बढ़ाते चले गए देवेंद्र फडणवीस?|date=2022-06-30|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-07-01}}</ref>| ==जीवन परिचय== '''देवेन्द्र गंगाधरराव फडणवीस''' [[महाराष्ट्र]] की राजनीति का वो नाम है जिसने अपने पिता से राजनीति विरासत मिलने के बावजूद अपनी अलग पहचान बनाई। फडणवीस ब्राह्मण परिवार से तालुक रखते हैं और उनके पिता गंगाधर राव राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ और जनसंघ में रहे हैं। फड़णवीस के पिता राज्य विधान परिषद के सदस्य भी रहे। देवन्द्र ने लॉ से स्नातक किया इसके अलावा उन्होंने बिजनेस मैनेजमेंट की पढ़ाई भी की। फडणवीस अपने कॉलेज के दिनों में एबीवीपी के एक सक्रिय सदस्य थे। एबीवीपी के कार्यकर्ता के रूप में उन्होने जमीनी स्तर पर राजनेताओं के लिए कार्य किया।<ref>{{cite web | url=https://in.news.yahoo.com/devendra-fadnavis-known-keeping-word-114405011.html | title=Devendra Fadnavis is known for keeping his word | publisher=Yahoo India News | accessdate=29 October 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141029185724/https://in.news.yahoo.com/devendra-fadnavis-known-keeping-word-114405011.html | archive-date=29 अक्तूबर 2014 | url-status=dead }}</ref> ==व्यक्तिगत जीवन== देवेन्द्र फडणवीस ने 2006 में अमृता रानडे से शादी की। इनकी एक बेटी है जिसका नाम दिविजा फडणवीस है। अमृता रानडे नागपुर के एक्सिस बैंक में एसोसिएट उपाध्यक्ष हैं। <ref>{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/Fadnaviss-banker-wife-to-seek-transfer-from-Nagpur/articleshow/44966058.cms | title=Fadnavis’s banker wife to seek transfer from Nagpur | publisher=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया ]] | author=Barkha Mathur | date=29 October 2014 | accessdate=29 October 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141029120505/http://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/Fadnaviss-banker-wife-to-seek-transfer-from-Nagpur/articleshow/44966058.cms | archive-date=29 अक्तूबर 2014 | url-status=live }}</ref> रानडे एक गैर राजनीतिक परिवार की पृष्ठभूमि से ताल्लुक रखती हैं। उसके माता पिता नागपुर में डॉक्टर हैं। == विवाद == जून 2023 में, कोल्हापुर में मुग़ल बादशाह [[औरंगज़ेब]] का महिमामण्डन करने वाले सोशल मीडिया पोस्ट पर हुई झड़पों के बाद, डिप्टी सीएम फडणवीस ने एक सार्वजनिक रैली में टिप्पणी की कि औरंगज़ेब के इतने हमदर्द, "औरंगज़ेब की औलाद", राज्य (महाराष्ट्र) में कैसे सामने आए हैं? "। कई राजनीतिक विश्लेषकों ने फडणवीस के औरंगज़ेब की औलाद (शाब्दिक अनुवाद "औरंगज़ेब के बच्चे") की टिप्पणी की आलोचना की है, जिसमें कहा गया है कि यह उनके राज्य में मुसलमानों को लक्षित करने के लिए एक डॉग व्हिसल का गठन करता है। कई हिन्दू समूहों ने साम्प्रदायिक झड़पों के परिणामस्वरूप सोशल मीडिया पोस्ट का विरोध किया। औरंगज़ेब एक है महाराष्ट्र में विवादास्पद व्यक्ति, अक्सर हिन्दुओं पर भेदभावपूर्ण जज़िया कर लगाने और कई हिन्दू मन्दिरों के विध्वंस के लिए जिम्मेदार माना जाता है।<ref name =IToday>{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/story/aurangzeb-devendra-fadnavis-bjp-maharashtra-muslims-2394704-2023-06-19|title=Nationalist Muslims don't recognise Aurangzeb as their leader: Fadnavis|date=19 June 2023|work=India Today|access-date=19 June 2023}}</ref><ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/how-to/why-aurangzeb-is-so-controversial-here-is-everything-you-should-know-about-the-mughal-emperor/articleshow/100893118.cms|title=Why Aurangzeb is so controversial? Here is everything you should know about the Mughal emperor|date=11 June 2023|work=Economic Times|access-date=19 June 2023}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कडियाँ== *[https://web.archive.org/web/20141029133719/http://khabar.ndtv.com/news/india/who-is-devendra-fadnavis-685715 कॉरपोरेटर से मुख्यमंत्री बनने तक देवेंद्र फड़नवीस का राजनीतिक सफर] (एन डी टी वी खबर) {{भारतीय जनता पार्टी के मुख्यमंत्री}} {{वर्तमान भारतीय मुख्यमन्त्री}} [[श्रेणी:नागपुर के लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1970 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र के मुख्यमंत्री]] [[श्रेणी:भारतीय जनता पार्टी के मुख्यमंत्री]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र के विधायक]] {{भारत-राजनीतिज्ञ-आधार}} rbg3x0ifwx88z8nfs5ppsvpjsw3nglq पवन कुमार टीनू 0 615580 6556265 6166004 2026-05-25T10:59:14Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556265 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = पवन कुमार टीनू |image = |caption = |office = विधायक-[[आदमपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र - पंजाब(भारत)|आदमपुर]], [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[भारत]] |predecessor = |successor = |term = 2012 से पदस्थ |birth_place = |birth_date = |death_date = |alma_mater = |nationality = भारतीय |religion = }} '''पवन कुमार टीनू''' भारत के पंजाब राज्य की आदमपुर सीट से [[शिरोमणि अकाली दल|शिअद]] के [[विधायक]] हैं। [[पंजाब (भारत) विधानसभा चुनाव, 2012‎|2012 के चुनावों]] में वे अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी को 19306 वोटों के अंतर से हराकर निर्वाचित हुए। <ref>{{cite web |title= List of Successful Candidates in Punjab Assembly Election in 2012 |url= http://www.elections.in/punjab/assembly-constituencies/2012-election-results.html |accessdate= 13 जनवरी 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150102122308/http://www.elections.in/punjab/assembly-constituencies/2012-election-results.html |archive-date= 2 जनवरी 2015 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |title=पंजाब नतीजे |url=http://navbharattimes.indiatimes.com/-/assemblyarticleshow/11663744.cms |date=6 मार्च 2012 |accessdate=13 जनवरी 2015 |archive-date=6 मार्च 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306000000/http://navbharattimes.indiatimes.com/-/assemblyarticleshow/11663744.cms |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:पंजाब (भारत) के विधायक]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] {{जीवनचरित-आधार}} krhornm3tr5s0acwu9pho6y41edw5g7 निर्मल सिंह (जस्टिस) 0 615595 6556075 6165934 2026-05-24T21:28:53Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556075 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = निर्मल सिंह (जस्टिस) |image = |caption = |office = विधायक-[[बस्सी पठाना विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र - पंजाब(भारत)|बस्सी पठाना]], [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[भारत]] |predecessor = |successor = |term = 2012 से पदस्थ |birth_place = |birth_date = |death_date = |alma_mater = |nationality = भारतीय |religion = }} '''निर्मल सिंह (जस्टिस)''' भारत के पंजाब राज्य की बस्सी पठाना सीट से [[शिरोमणि अकाली दल|शिअद]] के [[विधायक]] हैं। [[पंजाब (भारत) विधानसभा चुनाव, 2012‎|2012 के चुनावों]] में वे अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी को 11509 वोटों के अंतर से हराकर निर्वाचित हुए। <ref>{{cite web |title= List of Successful Candidates in Punjab Assembly Election in 2012 |url= http://www.elections.in/punjab/assembly-constituencies/2012-election-results.html |accessdate= 13 जनवरी 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150102122308/http://www.elections.in/punjab/assembly-constituencies/2012-election-results.html |archive-date= 2 जनवरी 2015 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |title=पंजाब नतीजे |url=http://navbharattimes.indiatimes.com/-/assemblyarticleshow/11663744.cms |date=6 मार्च 2012 |accessdate=13 जनवरी 2015 |archive-date=6 मार्च 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306000000/http://navbharattimes.indiatimes.com/-/assemblyarticleshow/11663744.cms |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:पंजाब (भारत) के विधायक]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] {{जीवनचरित-आधार}} 31udro4vwavi3nbbxvyoqhaet6bm1qf नरेंद्र कुमार शर्मा 0 615609 6555969 6165881 2026-05-24T12:53:21Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555969 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = नरेंद्र कुमार शर्मा |image = |caption = |office = विधायक-[[डेरा बस्सी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र - पंजाब(भारत)|डेरा बस्सी]], [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[भारत]] |predecessor = |successor = |term = 2012 से पदस्थ |birth_place = |birth_date = |death_date = |alma_mater = |nationality = भारतीय |religion = }} '''नरेंद्र कुमार शर्मा''' भारत के पंजाब राज्य की डेरा बस्सी सीट से [[शिरोमणि अकाली दल|शिअद]] के [[विधायक]] हैं। [[पंजाब (भारत) विधानसभा चुनाव, 2012‎|2012 के चुनावों]] में वे अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी को 12037 वोटों के अंतर से हराकर निर्वाचित हुए। <ref>{{cite web |title= List of Successful Candidates in Punjab Assembly Election in 2012 |url= http://www.elections.in/punjab/assembly-constituencies/2012-election-results.html |accessdate= 13 जनवरी 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150102122308/http://www.elections.in/punjab/assembly-constituencies/2012-election-results.html |archive-date= 2 जनवरी 2015 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |title=पंजाब नतीजे |url=http://navbharattimes.indiatimes.com/-/assemblyarticleshow/11663744.cms |date=6 मार्च 2012 |accessdate=13 जनवरी 2015 |archive-date=6 मार्च 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306000000/http://navbharattimes.indiatimes.com/-/assemblyarticleshow/11663744.cms |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:पंजाब (भारत) के विधायक]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] {{जीवनचरित-आधार}} imeoof5tljevx2qmf88gx0vr8us1t7m परमिंदर सिंह पिंकी 0 615618 6556237 6165989 2026-05-25T09:06:32Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556237 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = परमिंदर सिंह पिंकी |image = |caption = |office = विधायक-[[फिरोज़पुर सिटी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र - पंजाब(भारत)|फिरोज़पुर सिटी]], [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[भारत]] |predecessor = |successor = |term = 2012 से पदस्थ |birth_place = |birth_date = |death_date = |alma_mater = |nationality = भारतीय |religion = }} '''परमिंदर सिंह पिंकी''' भारत के पंजाब राज्य की फिरोज़पुर सिटी सीट से [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के [[विधायक]] हैं। [[पंजाब (भारत) विधानसभा चुनाव, 2012‎|2012 के चुनावों]] में वे अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी को 21353 वोटों के अंतर से हराकर निर्वाचित हुए। <ref>{{cite web |title= List of Successful Candidates in Punjab Assembly Election in 2012 |url= http://www.elections.in/punjab/assembly-constituencies/2012-election-results.html |accessdate= 13 जनवरी 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150102122308/http://www.elections.in/punjab/assembly-constituencies/2012-election-results.html |archive-date= 2 जनवरी 2015 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |title=पंजाब नतीजे |url=http://navbharattimes.indiatimes.com/-/assemblyarticleshow/11663744.cms |date=6 मार्च 2012 |accessdate=13 जनवरी 2015 |archive-date=6 मार्च 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306000000/http://navbharattimes.indiatimes.com/-/assemblyarticleshow/11663744.cms |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:पंजाब (भारत) के विधायक]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] {{जीवनचरित-आधार}} gqlnyrfa3kkq10ep68heirewvamb57s नवजोत कौर सिद्धू 0 615655 6555989 6165897 2026-05-24T13:59:43Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555989 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = नवजोत कौर सिद्धू | image = | caption = | birth_date = | birth_place = | office = [[विधायक]], [[पंजाब विधान सभा|पंजाब विधानसभा]] | constituency = [[अमृतसर]] पूर्व | term = 2012 - 2017 | predecessor = | successor = [[नवजोत सिंह सिद्धू]] | party = [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] | spouse = [[नवजोत सिंह सिद्धू]] | alma_mater = | nationality = भारतीय | religion = }} '''नवजोत कौर सिद्धू''' भारत के पंजाब राज्य की अमृतसर पूर्व सीट से पूर्व [[विधायक]] हैं।उन्हें २०१२  में अमृतसर पूर्व से [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस ]] के उम्मीदवार के रूप में [[विधान सभा|विधानसभा]] के लिए चुना गया था। वे अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी को 7099 वोटों के अंतर से हराकर निर्वाचित हुए। <ref>{{cite web |title= List of Successful Candidates in Punjab Assembly Election in 2012 |url= http://www.elections.in/punjab/assembly-constituencies/2012-election-results.html |accessdate= 13 जनवरी 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150102122308/http://www.elections.in/punjab/assembly-constituencies/2012-election-results.html |archive-date= 2 जनवरी 2015 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |title=पंजाब नतीजे |url=http://navbharattimes.indiatimes.com/-/assemblyarticleshow/11663744.cms |date=6 मार्च 2012 |accessdate=13 जनवरी 2015 |archive-date=6 मार्च 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306000000/http://navbharattimes.indiatimes.com/-/assemblyarticleshow/11663744.cms |url-status=dead }}</ref> उन्हें २०१२  में अमृतसर पूर्व से [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] के उम्मीदवार के रूप में [[विधान सभा|विधानसभा]] के लिए चुना गया था। उन्हें मुख्य संसदीय सचिव के रूप में नियुक्त किया गया है। <ref>{{cite web|url=http://www.tribuneindia.com/2012/20120818/jal.htm#3|title=The Tribune, Chandigarh, India - Jalandhar Edition|publisher=Tribuneindia.com|date=|accessdate=2012-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180123225544/http://www.tribuneindia.com/2012/20120818/jal.htm#3|archive-date=23 जनवरी 2018|url-status=live}}</ref> वह पेशे से चिकित्सक है। पंजाब स्वास्थ्य विभाग में सेवारत रहते हुए जनवरी [[२०१२]] में राजनीति में शामिल होने के लिए उन्होंने इस्तीफा दे दिया। <ref>{{Cite web |url=http://www.dayandnightnews.com/2012/01/navjot-kaur-sidhu-resigns-from-the-health-department/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=5 फ़रवरी 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029112640/http://www.dayandnightnews.com/2012/01/navjot-kaur-sidhu-resigns-from-the-health-department/ |archive-date=29 अक्तूबर 2012 |url-status=dead }}</ref> उनका विवाह पूर्व क्रिकेटर और [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] के नेता [[नवजोत सिंह सिद्धू]] से हुआ है।<ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/photos-news/Photos-Punjab/18may/Article4-857752.aspx|title=Navjot Kaur Sidhu &#124; Region in pics &#124; Photos Punjab|publisher=hindustantimes.com|date=|accessdate=2012-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714145710/http://www.hindustantimes.com/photos-news/Photos-Punjab/18may/Article4-857752.aspx|archive-date=14 जुलाई 2014|url-status=live}}</ref> उनका करन नाम का बेटा और राबिया नाम की बेटी है। <ref>{{Cite web |url=http://www.hindustantimes.com/StoryPage/Print/796360.aspx |title=संग्रहीत प्रति |access-date=5 फ़रवरी 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203190202/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/Print/796360.aspx |archive-date=3 दिसंबर 2013 |url-status=live }}</ref> मुख्यमंत्री [[प्रकाश सिंह बादल]] पर रोष व्यक्त करने से पूर्व उन्होंने अपने [[फेसबुक]] पृष्ठ से [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा पार्टी]] से अपने इस्तीफे की घोषणा की। नवजोत  कौर और उनके क्रिकेटर से नेता बने पति [[नवजोत सिंह सिद्धू]] के पार्टी के पंजाब इकाई के साथ मतभेद के स्वरूप उन्होने ०१ अप्रैल [[२०१६]] में भाजपा से इस्तीफा दे दिया। <ref>{{Cite web |url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/navjot-singh-sidhus-wife-quits-bjp/#sthash.VuZsdI5l.dpuf |title=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/navjot-singh-sidhus-wife-quits-bjp/#sthash. |access-date=5 फ़रवरी 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180206002534/http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/navjot-singh-sidhus-wife-quits-bjp/#sthash.VuZsdI5l.dpuf |archive-date=6 फ़रवरी 2018 |url-status=live }}</ref> नवजोत कौर ने राज्य के एक वरिष्ठ चिकित्सा अधिकारी द्वारा [[अजीतगढ़|मोहाली]] में चलाये जा रहे एक निजी अस्पताल को स्टिंग ऑपरेशन के माध्यम से उजागर किया। <ref>{{Cite web|date=2012-01-21|title=Sidhu's wife pitted against another greenhorn in Amritsar (E)|url=http://www.indianexpress.com/news/sidhus-wife-pitted-against-another-greenhorn-in-amritsar-(e)/902359|publisher=Indian Express|accessdate=2012-10-18}}</ref> तत्कालीन केंद्रीय स्वास्थ्य मंत्री [[ग़ुलाम नबी आज़ाद|गुलाम नबी आजाद]] ने डॉक्टर नवजोत कौर सिद्धू को स्वास्थ्य विभाग की नीतियों में सुधार के लिए नेशनल पीएनडीटी समिति का सदस्य बनने के लिए आमंत्रित किया था। <ref>{{Cite web |url=http://www.tribuneindia.com/2012/20120818/jal.htm#3 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=5 फ़रवरी 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180123225544/http://www.tribuneindia.com/2012/20120818/jal.htm#3 |archive-date=23 जनवरी 2018 |url-status=live }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारतीय जनता पार्टी राजनीतिज्ञ आधार]] [[श्रेणी:पंजाब (भारत) के विधायक]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:अमृतसर के लोग]] {{जीवनचरित-आधार}} gey4jeglsjl5aw8ut5g5c15i0459lzn नवतेज सिंह 0 615720 6555990 6165898 2026-05-24T14:02:02Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555990 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = नवतेज सिंह |image = |caption = |office = विधायक-[[सुल्तानपुर लोधी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र - पंजाब(भारत)|सुल्तानपुर लोधी]], [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[भारत]] |predecessor = |successor = |term = 2012 से पदस्थ |birth_place = |birth_date = |death_date = |alma_mater = |nationality = भारतीय |religion = }} '''नवतेज सिंह''' भारत के पंजाब राज्य की सुल्तानपुर लोधी सीट से [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के [[विधायक]] हैं। [[पंजाब (भारत) विधानसभा चुनाव, 2012‎|2012 के चुनावों]] में वे अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी को 4298 वोटों के अंतर से हराकर निर्वाचित हुए। <ref>{{cite web |title= List of Successful Candidates in Punjab Assembly Election in 2012 |url= http://www.elections.in/punjab/assembly-constituencies/2012-election-results.html |accessdate= 13 जनवरी 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150102122308/http://www.elections.in/punjab/assembly-constituencies/2012-election-results.html |archive-date= 2 जनवरी 2015 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |title=पंजाब नतीजे |url=http://navbharattimes.indiatimes.com/-/assemblyarticleshow/11663744.cms |date=6 मार्च 2012 |accessdate=13 जनवरी 2015 |archive-date=6 मार्च 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306000000/http://navbharattimes.indiatimes.com/-/assemblyarticleshow/11663744.cms |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:पंजाब (भारत) के विधायक]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] {{जीवनचरित-आधार}} lgkbwrsv8bhw8ntwl9pxc9j9cgyyuhh परमिंदर सिंह ढींढसा 0 615721 6556236 6165988 2026-05-25T09:06:21Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556236 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = परमिंदर सिंह ढींढसा |image = |caption = |office = विधायक-[[सुनाम विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र - पंजाब(भारत)|सुनाम]], [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[भारत]] |predecessor = |successor = |term = 2012 से पदस्थ |birth_place = |birth_date = |death_date = |alma_mater = |nationality = भारतीय |religion = }} '''परमिंदर सिंह ढींढसा''' भारत के पंजाब राज्य की [[लेहरागागा]] सीट से [[शिरोमणि अकाली दल|शिअद]] के [[विधायक]] हैं। [[पंजाब (भारत) विधानसभा चुनाव, 2012‎|2012 के चुनावों]] में वे अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी को 4654 वोटों के अंतर से हराकर निर्वाचित हुए। <ref>{{cite web |title= List of Successful Candidates in Punjab Assembly Election in 2012 |url= http://www.elections.in/punjab/assembly-constituencies/2012-election-results.html |accessdate= 13 जनवरी 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150102122308/http://www.elections.in/punjab/assembly-constituencies/2012-election-results.html |archive-date= 2 जनवरी 2015 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |title=पंजाब नतीजे |url=http://navbharattimes.indiatimes.com/-/assemblyarticleshow/11663744.cms |date=6 मार्च 2012 |accessdate=13 जनवरी 2015 |archive-date=6 मार्च 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306000000/http://navbharattimes.indiatimes.com/-/assemblyarticleshow/11663744.cms |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:पंजाब (भारत) के विधायक]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] {{जीवनचरित-आधार}} odunq79k68dts8t6rgvfi371qkakro9 जान फ़ान आइक 0 643629 6556190 4533905 2026-05-25T07:22:58Z Surajr7 926050 6556190 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Portrait of a Man in a Turban (Jan van Eyck) with frame.jpg|right|thumb|300px|एक पगड़ीयुक्त व्यक्ति का चित्र, सम्भवतः उसका अपना ही चित्र, १४३३]] [[चित्र:Ghent Altarpiece Google Art Project.jpg|right|thumb|300px|''गेन्ट अल्टारपीस (या, मेमने की पूजा)'' , 1432 ई, सेन्त बावो कैथेड्रल, गेन्ट]] '''जान फ़ान आइक''' (Jan van Eyck ; दूसरा नाम : जान फ़ान ब्रुगे ; लगभग१३७० - १४४१ ई) नीदरलैण्ड का चित्रकार तथा [[हूबर्ट आइक]] का छोटा भाई। वह १५वीं शताब्दी के उत्तरी [[पुनर्जागरण]] काल का प्रमुख कलाकार था। दोनों भाई चित्रकारी के इतिहास में प्रसिद्ध हो गए हैं। जान फ़ान आइक [[मसाइक]] (Maaseik) में जन्मा और [[ब्रुग्स]] (नीदरलैंड्स) में मरा। ==परिचय== जान ने पहले बड़े भाई से ही चित्रण में शिक्षा ली, पर शीघ्र वह उससे उस कला में आगे निकल गया और उसकी असाधारण मेधा ने उसे अपने संसार के कलावंतों में अग्रणी बना दिया और आज उसकी गणना इतिहास के सर्वोत्तम चितेरों में है। पहले दोनों भाइयों ने अनेक चित्रांकन संयुक्त रूप से किए। इस प्रकार का एक संयुक्त चित्रण गेंट के गिरजाघर में प्रसिद्ध 'मेमने की पूजा' है, जिसमें ३०० से अधिक आकृतियाँ चित्रित हैं और जो संसार के सर्वोत्तम चित्रों में गिना जाता है। यह चित्रण दीवार में जड़े लकड़ी के तख्ते पर हुआ है, जिसके दोनों पार्श्वो में चितेरों और उनकी भगिनी की आकृतियाँ बनी हैं। जान आइक ने चित्रण की सामग्री में [[इतिहास]] के प्रयोग का आविष्कार कर चित्रकला के इतिहास में एक क्रांति कर दी। यह आविष्कार दोनों भाइयों का संयुक्त था। वैसे, मूलत: इसके आविष्कार का श्रेय संभवत: उनको नहीं हैं आइकों के पहले भितिचित्रण को परंपरा यह थी कि आकृतियाँ समतल स्वर्णिम पृष्ठभूमि से आगे को बगैर गहराई (पर्स्पेक्टिव) के उभार ली जाया करती थीं। स्वयं फ़ान आइक ने भी पहले इसी तकनीक का अनुसरण किया। पर जैसे जैसे उसका कलाविषयक अभ्यास और सूझ बढ़ती गई, वह ग्रूप का अंकन अधिक स्वाभाविक करता गया। पहले जल के साथ मिश्रित रंगों की पृष्ठभूमि चिटख जाया करती थी, पर अब [[तेल]] की स्निग्धता से वह जमी रहने लगी। इससे चित्रण की शैली ने एक नया डग भरा। अपनी चिती आकृतियों में पर्स्पेटक्टिव या गहराई देने के लिए उसने जिस उपाय का आविष्कार किया उससे अनेक कलासमीक्षकों ने उसे आधुनिक चित्रण का जनक घोषित किया है; कारण, अपनी नई शैली से उसने चित्रण के तकनीक को एक नई दिशा दी जिसने आनेवाली पीढ़ी को [[नीदरलैण्ड|नीदरलैंड]] और [[इटली]] के पुनर्जागरण कलाधुरोणों की कृतियों को अमर कर दिया। फ़ान आइक की खोजों का उपयोग उन्होंने ही किया। [[कांच|काँच]] पर किए अपने चित्रणों में उसने जिस तकनीक का उपयोग किया वह उसका निजी था। उसके रंग बड़े हलके मिले होते थे पर इस प्रकार चिपक जाते थे कि उनका मिटना असंभव हो जाता था। अब तक पच्चीकारी में रंग डालने के बजाए छोटे छोटे शीशे के विभिन्न रंगों के टुकड़े जोड़ लिए जाते थे। यह सही है कि काया की कुछ भावभंगियों को अभिव्यक्त करने में यह तकनीक सदा सफल नहीं हो पाती थी, विशेषकर नग्नाकृतियों के आकलन में, परंतु आइक द्वारा अनुष्ठित शैली में चेहरे, वसनों तथा कलाकृतियों का अंकन और प्रकाश तथा छाया का प्रक्षेपण अपेक्षाकृत कहीं सुंदर होने लगा। इसका प्रमाण स्वयं उसके और उसके शिष्यों के अंकन हैं। फ़ान आइक के अनेक चित्र आज भी सुरक्षित हैं- गिरजाघरों में, संग्रहालयों और निजी संग्रहों में। ==सन्दर्भ ग्रन्थ== * जी.एफ. वागेन: ह्मूबर्ट ऐंड जोहान फ़ान आइक, १८२२; * मार्टिन कात्वे: दि फान आइक्स ऐंड देयर फ़ालोअर्स, १९२१; [[श्रेणी:चित्रकार]] 400ogrtw1drbexswpbv4uvh5xutlyy1 एंड्रयू मैकडोनाल्ड 0 703390 6556187 6509230 2026-05-25T07:04:52Z हिंदुस्थान वासी 89741 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:ऑस्ट्रेलिया के खिलाड़ी]] हटाई; [[श्रेणी:ऑस्ट्रेलियाई क्रिकेट खिलाड़ी]] जोड़ी 6556187 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = एंड्रयू मैकडोनाल्ड | female = | image = ANDREW MCDONALD (6299601707).jpg | country = ऑस्ट्रेलिया | fullname = एंड्रयू बैरी मैकडोनाल्ड | nickname = [[रोनाल्ड मैकडोनाल्ड|रोनी]] | heightft = | heightinch = | heightm = 1.94 | batting = राइट-हाथ | bowling = दाएं हाथ के मध्यम तेज | role = [[आल-राउंडर]] | international = true | testdebutdate = 3 जनवरी | testdebutyear = 2008 | testdebutagainst = दक्षिण अफ्रीका | testcap = 406 | lasttestdate = 22 मार्च | lasttestyear = 2009 | lasttestagainst = दक्षिण अफ्रीका | odidebutdate = | odidebutyear = | odidebutagainst = | odicap = | lastodidate = | lastodiyear = | lastodiagainst = | odishirt = | club1 = [[विक्टोरियन बुशरेंजर्स|विक्टोरिया]] | year1 = 2002–2013 | clubnumber1 = 4 | club2 = [[दिल्ली कैपिटल्स|दिल्ली डेयरडेविल्स]] | year2 = 2009–2011 | clubnumber2 = 4 | club3 = [[लेस्टरशायर काउंटी क्रिकेट क्लब|लेस्टरशायर]] | year3 = 2010–2011 | clubnumber3 = 4 | club4 = [[मेलबोर्न रेनेगेड्स|मेलबर्न रेनेगेड्स]] | year4 = 2011–2012 | club5 = [[रॉयल चैलेंजर्स बैंगलौर]] | year5 = 2012–वर्तमान | club6 = [[एडिलेड स्ट्राइकर]] | year6 = 2012–2014 | club7 = [[साउथ ऑस्ट्रेलिया]] | year7 = 2013–वर्तमान | club8 = [[सिडनी थंडर]] | year8 = 2014–वर्तमान | clubnumber4 = | deliveries = balls | columns = 4 | column1 = [[टेस्ट क्रिकेट|टेस्ट]] | matches1 = 4 | runs1 = 107 | bat avg1 = 21.40 | 100s/50s1 = 0/1 | top score1 = 68 | deliveries1 = 732 | wickets1 = 9 | bowl avg1 = 33.33 | fivefor1 = 0 | tenfor1 = 0 | best bowling1 = 3/25 | catches/stumpings1 = 2/– | column2 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|एफसी]] | matches2 = 85 | runs2 = 4,223 | bat avg2 = 39.10 | 100s/50s2 = 10/21 | top score2 = 176 | deliveries2 = 11,789 | wickets2 = 183 | bowl avg2 = 29.80 | fivefor2 = 4 | tenfor2 = 0 | best bowling2 = 6/34 | catches/stumpings2 = 62/0 | column3 = [[एलाइट समूह क्रिकेट सूची|लिस्ट ए]] | matches3 = 91 | runs3 = 1,684 | bat avg3 = 30.61 | 100s/50s3 = 0/8 | top score3 = 67 | deliveries3 = 3,503 | wickets3 = 76 | bowl avg3 = 39.61 | fivefor3 = 0 | tenfor3 = 0 | best bowling3 = 4/50 | catches/stumpings3 = 38/0 | column4 = [[ट्वेन्टी ट्वेन्टी|टी20]] | matches4 = 70 | runs4 = 1,494 | bat avg4 = 35.57 | 100s/50s4 = 0/10 | top score4 = 96* | deliveries4 = 1,194 | wickets4 = 66 | bowl avg4 = 23.50 | fivefor4 = 1 | tenfor4 = 0 | best bowling4 = 5/13 | catches/stumpings4 = 26/0 | date = 22 दिसंबर | year = 2011 | source = http://www.espncricinfo.com/australia/content/player/6553.html क्रिकइन्फो }} '''एंड्रयू मैकडोनाल्ड''' ऑस्ट्रेलिया के पूर्व क्रिकेट खिलाड़ी हैं। वह इस समय [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट टीम]] के वर्तमान कोच हैं। अपने क्रिकेट करियर में वह हरफनमौला के रूप में खेलते थे और उन्होंने ऑस्ट्रेलिया की राष्ट्रीय टीम का कई बार प्रतिनिधित्व किया था। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणी सूची}} [[श्रेणी:ऑस्ट्रेलियाई क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] a1ptclyrec2ynefy73mq4aelv7fspqb मौनी राय 0 704942 6556216 6555736 2026-05-25T08:08:01Z AMAN KUMAR 911487 चित्र का आकार बदला 6556216 wikitext text/x-wiki {{अद्यतन}} {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | image = Mouni Roy attends Manish Malhotra’s show The Walk of Mijwan (03) (cropped).jpg | caption = मौनी राय | birth_date = 28 सितम्बर 1985<ref>{{cite web|title=Mouni Roy’s birthday celebration|url=http://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/tv/Pics-Mouni-Roys-birthday-celebration/videoshow/49153854.cms?from=mdr|work=लहरें|publisher=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|accessdate=3 मार्च 2016|date=29 सितम्बर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512224735/https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/tv/Pics-Mouni-Roys-birthday-celebration/videoshow/49153854.cms?from=mdr|archive-date=12 मई 2018|url-status=live}}</ref> | birth_place = [[कूचबिहार]], [[पश्चिम बंगाल]], [[भारत]]<ref name=toi1>{{cite web | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-09-03/news-interviews/41724962_1_mouni-roy-nach-baliye-mohit-raina | title=Mouni Roy and Mohit Raina approached for Nach Baliye 6 | publisher=Times of India | date=3 September 2013 | accessdate=13 November 2013 | author=Agarwal, Stuti | archive-url=https://web.archive.org/web/20131113130858/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-09-03/news-interviews/41724962_1_mouni-roy-nach-baliye-mohit-raina | archive-date=13 नवम्बर 2013 | url-status=live }}</ref> | occupation = अभिनेत्री |spouse = सूरज नाम्बियार | height = {{height|ft=5|in=3}} | years_active = 2007-वर्तमान | nationality = [[भारतीय लोग|भारतीय]] | religion= [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]] | name= मौनी राय<br>{{lang-bn|মৌনী রায়}}<br>{{lang-en|Mouni Roy}}}} '''मौनी राय''' ({{lang-bn|মৌনী রায়}}, {{IPA|bn|mou̯ni rae̯}}; {{lang-en|Mouni Roy}}) एक [[भारतीय]] [[अभिनेत्री]] हैं।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/mouni-roy-salman-khan-has-had-no-role-to-play-in-my-bollywood-debut/articleshow/65376518.cms|title=Mouni Roy: Salman Khan has had no role to play in my Bollywood debut|website=Times Of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20181210092721/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/mouni-roy-salman-khan-has-had-no-role-to-play-in-my-bollywood-debut/articleshow/65376518.cms|archive-date=10 दिसंबर 2018|access-date=9 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> यह 2007 से धारावाहिकों में कार्य कर रही हैं। यह सबसे पहले [[क्योंकि सास भी कभी बहू थी]] में किरदार निभा रही थी। मोनी राय ने जनवरी 2022 में दुबई के जाने माने बिज़नेसमैन सूरज नामदार से हिन्दु रीति रिवाज़ों से शादी कर ली<ref>{{Cite web|url=https://www.filemywap.in/2022/01/mouni-roy-height-in-feet-marriage-photo.html|title=मोनी राय लम्बाई इन फीट, उम्र, जीवनी {{!}} mouni roy height in feet {{!}} Marriage Photo {{!}} Age {{!}} Biography|website=www.filemywap.in|access-date=2022-01-28|archive-date=28 जनवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128140813/https://www.filemywap.in/2022/01/mouni-roy-height-in-feet-marriage-photo.html|url-status=dead}}</ref> ==धारावाहिक== * 2007-08 [[क्योंकि सास भी कभी बहू थी]] * 2008 ज़रा नाचके दिखा * 2008 कस्तुरी - शिवानी * 2009 पति पत्नी और वो * 2011–14 [[देवों के देव... महादेव|देवों के देव...महादेव]] - सति * 2012–13 जुनून - ऐसी नफ़रत तो कैसा इश्क़ * 2014 झलक दिखला जा 7 * 2015 [[नागिन (धारावाहिक)]] - शिवन्या/ शिवाङ्गी ==फिल्मोग्राफी== * 2018- गोल्ड ==व्यक्तिगत जीवन== [[चित्र:Mouni Roy in September 2022.jpg|250px]] राय को उनके देश की लगातार यात्राओं के कारण [[संयुक्त अरब अमीरात]] के स्वर्ण वीजा से सम्मानित किया गया है।<ref>{{Cite news |date=29 November 2021 |title=Indian actress Mouni Roy receives UAE golden visa |language=en |url=https://www.connectedtoindia.com/indian-actress-mouni-roy-receives-uae-golden-visa-9600.html |access-date=29 November 2021 |archive-date=4 अक्तूबर 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004223350/https://www.connectedtoindia.com/indian-actress-mouni-roy-receives-uae-golden-visa-9600.html |url-status=dead }}</ref> 27 जनवरी 2022 को तीन साल की डेटिङ्ग के बाद राय और दुबई के व्यवसायी सूरज नाम्बियार ने [[गोवा]] के [[पणजी]] में पारस्परिक मलयाली और बंगाली समारोहों में शादी कर ली।<ref>{{Cite web |date=27 January 2022 |title=Mouni Roy Ties the knot with businessman Suraj Nambiar in a Kerala-style wedding in Goa |url=https://economictimes.com/magazines/panache/mouni-roy-ties-the-knot-with-businessman-suraj-nambiar-in-a-kerala-style-wedding-in-goa/articleshow/89149261.cms |access-date=27 January 2022 |website=The Economic Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 January 2022 |title=Mouni Roy ties the knot with Suraj Nambiar, glows in white at Goa wedding. See first pics of bride and groom |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/mouni-roy-ties-the-knot-with-suraj-nambiar-bride-glows-in-white-at-goa-wedding-see-first-pic-101643261416521.html |access-date=27 January 2022 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ==पुरस्कार== {| class="wikitable sortable" style="width: 100%;" |- ! वर्ष ! कार्य ! पुरस्कार ! श्रेणी ! परिणाम ! संदर्भ |- | २०१८ | ''स्वर्ण'' | ''लक्स गोल्डेन रोज़ एवार्ड्स'' | ''एमर्जिंग न्यूब्यूटी ऑफ़ द ईयर'' | {{nom}} |<ref name="Golden-Rose-2018">{{cite web|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities-lux-golden-rose-awards-2018-pics-aishwarya-srk-recreate-devdas-moments-complete-winners-list-janhvi-kareena-484125|title=Lux Golden Rose Awards 2018 Pics: Aishwarya and SRK recreate Devdas moments, complete winners’ list and more - Celebrities News – India TV|first=Tripti|last=Karki|date=19 November 2018|website=www.indiatvnews.com|access-date=26 सितंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190926154723/https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities-lux-golden-rose-awards-2018-pics-aishwarya-srk-recreate-devdas-moments-complete-winners-list-janhvi-kareena-484125|archive-date=26 सितंबर 2019|url-status=dead}}</ref> |- | २०१९ |{{n/a}} | ''लायन गोल्ड अवार्डस'' | ''मोस्ट स्टाइलिश पर्सनॉलिटी'' | {{won}} | |} ==इन्हें भी देखें== * [[मोहित रैना]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|2}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{IMDb name|4655028}} [[श्रेणी:1985 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] {{अभिनेत्री-आधार}} 9l12gl0sqf5gll5hsbwxkvftyrv47o6 6556217 6556216 2026-05-25T08:08:51Z AMAN KUMAR 911487 चित्र का प्रकार 6556217 wikitext text/x-wiki {{अद्यतन}} {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | image = Mouni Roy attends Manish Malhotra’s show The Walk of Mijwan (03) (cropped).jpg | caption = मौनी राय | birth_date = 28 सितम्बर 1985<ref>{{cite web|title=Mouni Roy’s birthday celebration|url=http://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/tv/Pics-Mouni-Roys-birthday-celebration/videoshow/49153854.cms?from=mdr|work=लहरें|publisher=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|accessdate=3 मार्च 2016|date=29 सितम्बर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512224735/https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/tv/Pics-Mouni-Roys-birthday-celebration/videoshow/49153854.cms?from=mdr|archive-date=12 मई 2018|url-status=live}}</ref> | birth_place = [[कूचबिहार]], [[पश्चिम बंगाल]], [[भारत]]<ref name=toi1>{{cite web | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-09-03/news-interviews/41724962_1_mouni-roy-nach-baliye-mohit-raina | title=Mouni Roy and Mohit Raina approached for Nach Baliye 6 | publisher=Times of India | date=3 September 2013 | accessdate=13 November 2013 | author=Agarwal, Stuti | archive-url=https://web.archive.org/web/20131113130858/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-09-03/news-interviews/41724962_1_mouni-roy-nach-baliye-mohit-raina | archive-date=13 नवम्बर 2013 | url-status=live }}</ref> | occupation = अभिनेत्री |spouse = सूरज नाम्बियार | height = {{height|ft=5|in=3}} | years_active = 2007-वर्तमान | nationality = [[भारतीय लोग|भारतीय]] | religion= [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]] | name= मौनी राय<br>{{lang-bn|মৌনী রায়}}<br>{{lang-en|Mouni Roy}}}} '''मौनी राय''' ({{lang-bn|মৌনী রায়}}, {{IPA|bn|mou̯ni rae̯}}; {{lang-en|Mouni Roy}}) एक [[भारतीय]] [[अभिनेत्री]] हैं।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/mouni-roy-salman-khan-has-had-no-role-to-play-in-my-bollywood-debut/articleshow/65376518.cms|title=Mouni Roy: Salman Khan has had no role to play in my Bollywood debut|website=Times Of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20181210092721/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/mouni-roy-salman-khan-has-had-no-role-to-play-in-my-bollywood-debut/articleshow/65376518.cms|archive-date=10 दिसंबर 2018|access-date=9 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> यह 2007 से धारावाहिकों में कार्य कर रही हैं। यह सबसे पहले [[क्योंकि सास भी कभी बहू थी]] में किरदार निभा रही थी। मोनी राय ने जनवरी 2022 में दुबई के जाने माने बिज़नेसमैन सूरज नामदार से हिन्दु रीति रिवाज़ों से शादी कर ली<ref>{{Cite web|url=https://www.filemywap.in/2022/01/mouni-roy-height-in-feet-marriage-photo.html|title=मोनी राय लम्बाई इन फीट, उम्र, जीवनी {{!}} mouni roy height in feet {{!}} Marriage Photo {{!}} Age {{!}} Biography|website=www.filemywap.in|access-date=2022-01-28|archive-date=28 जनवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128140813/https://www.filemywap.in/2022/01/mouni-roy-height-in-feet-marriage-photo.html|url-status=dead}}</ref> ==धारावाहिक== * 2007-08 [[क्योंकि सास भी कभी बहू थी]] * 2008 ज़रा नाचके दिखा * 2008 कस्तुरी - शिवानी * 2009 पति पत्नी और वो * 2011–14 [[देवों के देव... महादेव|देवों के देव...महादेव]] - सति * 2012–13 जुनून - ऐसी नफ़रत तो कैसा इश्क़ * 2014 झलक दिखला जा 7 * 2015 [[नागिन (धारावाहिक)]] - शिवन्या/ शिवाङ्गी ==फिल्मोग्राफी== * 2018- गोल्ड [[चित्र:Mouni_Roy_in_September_2022.jpg|बाएँ|अंगूठाकार|321x321पिक्सेल]] ==व्यक्तिगत जीवन== राय को उनके देश की लगातार यात्राओं के कारण [[संयुक्त अरब अमीरात]] के स्वर्ण वीजा से सम्मानित किया गया है।<ref>{{Cite news |date=29 November 2021 |title=Indian actress Mouni Roy receives UAE golden visa |language=en |url=https://www.connectedtoindia.com/indian-actress-mouni-roy-receives-uae-golden-visa-9600.html |access-date=29 November 2021 |archive-date=4 अक्तूबर 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004223350/https://www.connectedtoindia.com/indian-actress-mouni-roy-receives-uae-golden-visa-9600.html |url-status=dead }}</ref> 27 जनवरी 2022 को तीन साल की डेटिङ्ग के बाद राय और दुबई के व्यवसायी सूरज नाम्बियार ने [[गोवा]] के [[पणजी]] में पारस्परिक मलयाली और बंगाली समारोहों में शादी कर ली।<ref>{{Cite web |date=27 January 2022 |title=Mouni Roy Ties the knot with businessman Suraj Nambiar in a Kerala-style wedding in Goa |url=https://economictimes.com/magazines/panache/mouni-roy-ties-the-knot-with-businessman-suraj-nambiar-in-a-kerala-style-wedding-in-goa/articleshow/89149261.cms |access-date=27 January 2022 |website=The Economic Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 January 2022 |title=Mouni Roy ties the knot with Suraj Nambiar, glows in white at Goa wedding. See first pics of bride and groom |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/mouni-roy-ties-the-knot-with-suraj-nambiar-bride-glows-in-white-at-goa-wedding-see-first-pic-101643261416521.html |access-date=27 January 2022 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ==पुरस्कार== {| class="wikitable sortable" style="width: 100%;" |- ! वर्ष ! कार्य ! पुरस्कार ! श्रेणी ! परिणाम ! संदर्भ |- | २०१८ | ''स्वर्ण'' | ''लक्स गोल्डेन रोज़ एवार्ड्स'' | ''एमर्जिंग न्यूब्यूटी ऑफ़ द ईयर'' | {{nom}} |<ref name="Golden-Rose-2018">{{cite web|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities-lux-golden-rose-awards-2018-pics-aishwarya-srk-recreate-devdas-moments-complete-winners-list-janhvi-kareena-484125|title=Lux Golden Rose Awards 2018 Pics: Aishwarya and SRK recreate Devdas moments, complete winners’ list and more - Celebrities News – India TV|first=Tripti|last=Karki|date=19 November 2018|website=www.indiatvnews.com|access-date=26 सितंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190926154723/https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities-lux-golden-rose-awards-2018-pics-aishwarya-srk-recreate-devdas-moments-complete-winners-list-janhvi-kareena-484125|archive-date=26 सितंबर 2019|url-status=dead}}</ref> |- | २०१९ |{{n/a}} | ''लायन गोल्ड अवार्डस'' | ''मोस्ट स्टाइलिश पर्सनॉलिटी'' | {{won}} | |} ==इन्हें भी देखें== * [[मोहित रैना]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|2}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{IMDb name|4655028}} [[श्रेणी:1985 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] {{अभिनेत्री-आधार}} 53fgmad2dci94j2zq8gaf43vxls0mim धर्मेंद्र प्रधान 0 737943 6556188 6554160 2026-05-25T07:05:25Z ~2026-31063-70 926726 /* */ 6556188 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | office = शिक्षा मन्त्रालय,कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री भारत सरकार<ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|title=धर्मेंद्र प्रधान को मिली ऑयल, गैस और स्टील मंत्रालय की जिम्मेदारी– News18 हिंदी|website=News18 India|access-date=2026-05-19}}</ref> | native_name = ଧର୍ମେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଧାନ | native_name_lang = ओडिया | image = Dharmendra Pradhan ଧର୍ମେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଧାନ.jpg | predecessor = [[वीरप्पा मोइली]] | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | term_start = 26 मई 2014 | term_end = | successor = जोशुआ एल | footnotes = | date = 19 जून 2022 Kitna padhe hai | year = | source = | office1 = [[शिक्षा मन्त्रालय, भारत सरकार|शिक्षा मन्त्री]] | predecessor1 = | primeminister1 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor1 = चौधरी बीरेन्द्र सिंह | term_start1 = 30 मई 2019 | term_end1 = | office2 = [[कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्रालय|कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री]] | predecessor2 = [[राजीव प्रताप रूडी]] | primeminister2 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor2 = [[महेन्द्र नाथ पाण्डेय]] | term_start2 = 3 सितम्बर 2017 | term_end2 = 30 मई 2019 | office3 = [[सांसद, राज्य सभा]]<ref>{{Cite news|url=https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|title=राज्यसभा चुनावः धर्मेंद्र प्रधान और गहलोत सहित के चारों प्रत्याशियों ने पर्चा भरा|work=News18 हिंदी|access-date=2026-05-19|language=hi-IN}}</ref> | constituency3 = [[मध्य प्रदेश]] | predecessor3 = [[प्रकाश जावड़ेकर]] | successor3 = | term_start3 = 3 अप्रैल 2018 | term_end3 = | office5 = [[सांसद, राज्य सभा]] | constituency5 = [[बिहार]] | term_start5 = 3 अप्रैल 2012 | term_end5 = 2 अप्रैल 2018 | successor5 = [[मनोज झा]] | office6 = [[सांसद, लोक सभा]] | constituency6 = [[देवगढ़, ओड़िशा]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jansatta.com/national/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-cabinet-minister-read-here-about-political-travelogue/420725/|title=जानिए कैसा रहा धर्मेंद्र प्रधान का छात्र नेता से कैबिनेट मंत्री बनने तक का सफर|date=2017-09-03|website=Jansatta|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | term_start6 = 2004 | term_end6 = 2009 | predecessor6 = [[देबेन्द्र प्रधान]] | successor6 = | father = [[देबेन्द्र प्रधान]] | mother = बसन्त मंजरी प्रधान | birth_date = {{Birth date and age|1969|6|26|df=y}} | birth_place = [[तालचेर]], [[ओडिशा|ओडिशा]], [[भारत]] | spouse = मृदुला प्रधान<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/haryana/faridabad-teej-mahotsav-18306376.html|title=जमकर झूमीं केंद्रीय मंत्री और सांसदों की पत्नियां - teej mahotsav|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | children = 2 | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | alma_mater = [[उत्कल विश्वविद्यालय]] | residence = [[तालचेर]], [[ओडिशा|ओडिशा]], [[भारत]] | website = http://dpradhanbjp.com }} '''धर्मेन्द्र प्रधान'''<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/?back=1|title=Hindi News, Hindi Samachar, हिंदी न्यूज़, News in Hindi, हिंदी समाचार|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> (जन्म 26 जून 1969) एक भारतीय [[राजनीतिज्ञ]] तथा वर्तमान में [[भारत सरकार]] के [[पेट्रोलियम]] और [[प्राकृतिक गैस]] तथा इस्पात मन्त्रालय<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/national/story-dharmendra-pradhan-sworn-in-as-the-minister-know-ten-important-things-about-him-2553730.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने ली मंत्री पद की शपथ, जानें उनके बारे में दस अहम बातें|date=2019-05-30|website=www.livehindustan.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 मई 2021 |archive-date=8 अगस्त 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808173046/https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |url-status=dead }}</ref> के कैबिनेट मन्त्री हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/odisha/bhubaneshwar-dharmendra-pradhan-and-pratap-sarangi-can-become-minister-from-odisha-19268586.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने कैबिनेट मंत्री पद की शपथ ली, जानें कैसे तय किया अब तक का सफर - Dharmendra Pradhan and Pratap Sarangi can become minister from Odisha|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mopng.gov.in/en/about-us/meet-the-minister|title=ABOUT US - MEET THE MINISTER {{!}} Ministry of Petroleum and Natural Gas {{!}} Government of India - Ministry of Petroleum And Natural Gas|website=mopng.gov.in|language=en|access-date=2026-05-19}}</ref> पिछली मोदी सरकार में वे कौशल विकास और उद्यमिता विभाग के केन्द्रीय कैबिनेट मन्त्री भी थे।<ref>{{Cite web|url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1566477|title=केंद्रीय मंत्री श्री धर्मेंद्र प्रधान ने ओडिशा में नुआ ओडिशा- धर्मपद संवाद के अवसर पर 427 स्थानों के प्रतिभागियों को संबोधित किया|website=pib.gov.in|access-date=2026-05-19}}</ref> मार्च 2018 में प्रधान [[मध्यप्रदेश]] से [[राज्यसभा]] के लिए चुने गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatv.in/india/politics-rajya-sabha-five-candidates-elected-unopposed-from-madhya-pradesh-573232|title=मध्यप्रदेश से राज्यसभा के लिए धर्मेन्द्र प्रधान सहित पांचों प्रत्याशी निर्विरोध चुने गए|last=Kumar|first=Niraj|last2=Hindi|first2=India TV|date=2018-03-15|website=India TV Hindi|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> प्रधान [[चौदहवीं लोकसभा]] में [[देवगढ़, ओड़िशा]] से सांसद चुने गये थे। अभी वर्तमान में भारत के शिक्षा मंत्री हैं। श्री धर्मेन्द्र प्रधान ओडिशा की 12 वीं विधानसभा (2000-2004) में पल्ललहारा निर्वाचन क्षेत्र से निर्वाचित हुए थे। वह एबीवीपी के सदस्य भी हैं एवं पूर्व केन्द्रीय मन्त्री और वरिष्ठ भाजपा नेता डॉ. देबेन्द्र प्रधान के पुत्र हैं। प्रधान, भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) के सदस्य हैं। महासचिव होने के अलावा, उन्हें अगस्त 2011 में झारखण्ड में पार्टी की गतिविधियों की अतिरिक्त जिम्मेदारी सौंपी गई थी। धर्मेन्द्र प्रधान प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी, भाजपा पार्टी अध्यक्ष अमित शाह के करीबी सहयोगी और भरोसेमन्द माने जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/hindi-news/india-hindi/who-are-the-most-close-central-ministers-of-prime-minister-narendra-modi-1466276/|title=who are the most close central ministers of prime minister Narendra Modi {{!}} ये हैं मोदी के तीन अनमोल रतन - Latest News & Updates in Hindi at India.com Hindi|website=www.india.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 2014 के लोकसभा चुनाव में बिहार में भाजपा की जीत के प्रमुख रणनीतिकार भी प्रधान ही हैं।<ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/hindi/india/bihar-jharkhand/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-union-minister-in-modi-cabinet/533674|title=कभी रहे बिहार बीजेपी के प्रभारी, लगातार दूसरी बार मिली मोदी कैबिनेट में जगह|website=Zee-Bihar-Jharkhand|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राज्यसभा सदस्य]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मोदी मंत्रिमंडल]] [[श्रेणी:1969 में जन्मे लोग]] {{भारतीय-राजनीतिज्ञ-आधार}} 81ksup2h2x7xnzw5j9g7al7m1fpjei3 6556246 6556188 2026-05-25T09:24:32Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[Special:Contributions/~2026-31063-70|~2026-31063-70]] ([[User talk:~2026-31063-70|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6556188|6556188]] को पूर्ववत किया 6556246 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | office = शिक्षा मन्त्रालय,कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री भारत सरकार<ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/business/modi-2-0-portfolios-announced-dharmendra-pradhan-get-oil-gas-and-steel-ministry-2060260.html|title=धर्मेंद्र प्रधान को मिली ऑयल, गैस और स्टील मंत्रालय की जिम्मेदारी– News18 हिंदी|website=News18 India|access-date=2026-05-19}}</ref> | native_name = ଧର୍ମେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଧାନ | native_name_lang = ओडिया | image = Dharmendra Pradhan ଧର୍ମେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଧାନ.jpg | predecessor = [[वीरप्पा मोइली]] | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | term_start = 26 मई 2014 | term_end = | successor = जोशुआ एल | footnotes = | date = 19 जून 2022 | year = | source = | office1 = [[शिक्षा मन्त्रालय, भारत सरकार|शिक्षा मन्त्री]] | predecessor1 = | primeminister1 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor1 = चौधरी बीरेन्द्र सिंह | term_start1 = 30 मई 2019 | term_end1 = | office2 = [[कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्रालय|कौशल विकास और उद्यमिता मन्त्री]] | predecessor2 = [[राजीव प्रताप रूडी]] | primeminister2 = [[नरेन्द्र मोदी]] | successor2 = [[महेन्द्र नाथ पाण्डेय]] | term_start2 = 3 सितम्बर 2017 | term_end2 = 30 मई 2019 | office3 = [[सांसद, राज्य सभा]]<ref>{{Cite news|url=https://hindi.news18.com/news/madhya-pradesh/bhopal-dharmendra-pradhan-files-nomination-for-rajya-sabha-from-madhya-pradesh-1299781.html|title=राज्यसभा चुनावः धर्मेंद्र प्रधान और गहलोत सहित के चारों प्रत्याशियों ने पर्चा भरा|work=News18 हिंदी|access-date=2026-05-19|language=hi-IN}}</ref> | constituency3 = [[मध्य प्रदेश]] | predecessor3 = [[प्रकाश जावड़ेकर]] | successor3 = | term_start3 = 3 अप्रैल 2018 | term_end3 = | office5 = [[सांसद, राज्य सभा]] | constituency5 = [[बिहार]] | term_start5 = 3 अप्रैल 2012 | term_end5 = 2 अप्रैल 2018 | successor5 = [[मनोज झा]] | office6 = [[सांसद, लोक सभा]] | constituency6 = [[देवगढ़, ओड़िशा]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jansatta.com/national/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-cabinet-minister-read-here-about-political-travelogue/420725/|title=जानिए कैसा रहा धर्मेंद्र प्रधान का छात्र नेता से कैबिनेट मंत्री बनने तक का सफर|date=2017-09-03|website=Jansatta|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | term_start6 = 2004 | term_end6 = 2009 | predecessor6 = [[देबेन्द्र प्रधान]] | successor6 = | father = [[देबेन्द्र प्रधान]] | mother = बसन्त मंजरी प्रधान | birth_date = {{Birth date and age|1969|6|26|df=y}} | birth_place = [[तालचेर]], [[ओडिशा|ओडिशा]], [[भारत]] | spouse = मृदुला प्रधान<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/haryana/faridabad-teej-mahotsav-18306376.html|title=जमकर झूमीं केंद्रीय मंत्री और सांसदों की पत्नियां - teej mahotsav|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> | children = 2 | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | alma_mater = [[उत्कल विश्वविद्यालय]] | residence = [[तालचेर]], [[ओडिशा|ओडिशा]], [[भारत]] | website = http://dpradhanbjp.com }} '''धर्मेन्द्र प्रधान'''<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/?back=1|title=Hindi News, Hindi Samachar, हिंदी न्यूज़, News in Hindi, हिंदी समाचार|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> (जन्म 26 जून 1969) एक भारतीय [[राजनीतिज्ञ]] तथा वर्तमान में [[भारत सरकार]] के [[पेट्रोलियम]] और [[प्राकृतिक गैस]] तथा इस्पात मन्त्रालय<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/national/story-dharmendra-pradhan-sworn-in-as-the-minister-know-ten-important-things-about-him-2553730.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने ली मंत्री पद की शपथ, जानें उनके बारे में दस अहम बातें|date=2019-05-30|website=www.livehindustan.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=28 मई 2021 |archive-date=8 अगस्त 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808173046/https://www.prabhatkhabar.com/business/1289906 |url-status=dead }}</ref> के कैबिनेट मन्त्री हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/odisha/bhubaneshwar-dharmendra-pradhan-and-pratap-sarangi-can-become-minister-from-odisha-19268586.html|title=धर्मेंद्र प्रधान ने कैबिनेट मंत्री पद की शपथ ली, जानें कैसे तय किया अब तक का सफर - Dharmendra Pradhan and Pratap Sarangi can become minister from Odisha|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mopng.gov.in/en/about-us/meet-the-minister|title=ABOUT US - MEET THE MINISTER {{!}} Ministry of Petroleum and Natural Gas {{!}} Government of India - Ministry of Petroleum And Natural Gas|website=mopng.gov.in|language=en|access-date=2026-05-19}}</ref> पिछली मोदी सरकार में वे कौशल विकास और उद्यमिता विभाग के केन्द्रीय कैबिनेट मन्त्री भी थे।<ref>{{Cite web|url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1566477|title=केंद्रीय मंत्री श्री धर्मेंद्र प्रधान ने ओडिशा में नुआ ओडिशा- धर्मपद संवाद के अवसर पर 427 स्थानों के प्रतिभागियों को संबोधित किया|website=pib.gov.in|access-date=2026-05-19}}</ref> मार्च 2018 में प्रधान [[मध्यप्रदेश]] से [[राज्यसभा]] के लिए चुने गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatv.in/india/politics-rajya-sabha-five-candidates-elected-unopposed-from-madhya-pradesh-573232|title=मध्यप्रदेश से राज्यसभा के लिए धर्मेन्द्र प्रधान सहित पांचों प्रत्याशी निर्विरोध चुने गए|last=Kumar|first=Niraj|last2=Hindi|first2=India TV|date=2018-03-15|website=India TV Hindi|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> प्रधान [[चौदहवीं लोकसभा]] में [[देवगढ़, ओड़िशा]] से सांसद चुने गये थे। अभी वर्तमान में भारत के शिक्षा मंत्री हैं। श्री धर्मेन्द्र प्रधान ओडिशा की 12 वीं विधानसभा (2000-2004) में पल्ललहारा निर्वाचन क्षेत्र से निर्वाचित हुए थे। वह एबीवीपी के सदस्य भी हैं एवं पूर्व केन्द्रीय मन्त्री और वरिष्ठ भाजपा नेता डॉ. देबेन्द्र प्रधान के पुत्र हैं। प्रधान, भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) के सदस्य हैं। महासचिव होने के अलावा, उन्हें अगस्त 2011 में झारखण्ड में पार्टी की गतिविधियों की अतिरिक्त जिम्मेदारी सौंपी गई थी। धर्मेन्द्र प्रधान प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी, भाजपा पार्टी अध्यक्ष अमित शाह के करीबी सहयोगी और भरोसेमन्द माने जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/hindi-news/india-hindi/who-are-the-most-close-central-ministers-of-prime-minister-narendra-modi-1466276/|title=who are the most close central ministers of prime minister Narendra Modi {{!}} ये हैं मोदी के तीन अनमोल रतन - Latest News & Updates in Hindi at India.com Hindi|website=www.india.com|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> 2014 के लोकसभा चुनाव में बिहार में भाजपा की जीत के प्रमुख रणनीतिकार भी प्रधान ही हैं।<ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/hindi/india/bihar-jharkhand/dharmendra-pradhan-takes-oath-as-union-minister-in-modi-cabinet/533674|title=कभी रहे बिहार बीजेपी के प्रभारी, लगातार दूसरी बार मिली मोदी कैबिनेट में जगह|website=Zee-Bihar-Jharkhand|language=hi|access-date=2026-05-19}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राज्यसभा सदस्य]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मोदी मंत्रिमंडल]] [[श्रेणी:1969 में जन्मे लोग]] {{भारतीय-राजनीतिज्ञ-आधार}} rz4blbjllk21u01brl3z3ne5rqyv0qy पश्तून भाषा 0 742371 6555947 3158190 2026-05-24T12:01:33Z The Sorter 845290 [[पश्तो भाषा]] तक का अनुप्रेषण हटाया 6555947 wikitext text/x-wiki {{शीह|अप्रचलित पुनर्निर्देशन}} bh2upnp4jqecprn7p1ful0h2lqy1903 6555950 6555947 2026-05-24T12:04:22Z DreamRimmer 651050 [[Special:Contributions/The Sorter|The Sorter]] ([[User talk:The Sorter|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:चक्रपाणी|चक्रपाणी]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 3158190 wikitext text/x-wiki #अनुप्रेषित [[पश्तो भाषा]] lkx8nju08h63fjyiscx133twaffdy27 निनटेंडो 0 752628 6556050 6479219 2026-05-24T20:01:10Z Cicihwahyuni6 766847 6556050 wikitext text/x-wiki {{Infobox Company | company_name = निनटेंडो | company_logo = [[चित्र:Nintendo.svg|250px|निनटेंडो]] | company_type = [[उपभोक्ता इलेक्ट्रॉनिक्स]]| foundation = १८८९ '''निनटेंडो''' | location = {{flagicon|JPN}} [[क्योटो]], [[जापान]] | key_people = फुशीरो यामूची | राजस्व = | Employees = ٦,٢०० (२०२०)| industry = [[उपभोक्ता इलेक्ट्रॉनिक्स]] | products = | homepage = [https://www.nintendo.co.jp/ निनटेंडो का मुख्य जालस्थल]<br /> }} [[File:Headquarters of Nintendo Co., Ltd.jpg|thumb|250px|[[क्योटो]] में निंटेंडो मुख्यालय।]] '''निनटेंडो कं, लिमिटेड''' ([[जापानी भाषा|जापानी]]: 任天堂 株式会社 हेपबर्न: Nintendō kabushikigaisha) 23 सितंबर 1889 को स्थापित, एक जापानी बहुराष्ट्रीय उपभोक्ता इलेक्ट्रॉनिक्स और सॉफ्टवेयर कंपनी है, इसका मुख्यालय [[क्योटो]], [[जापान]] में है। निनटेंडो निवल मूल्य के आधार पर दुनिया की सबसे बड़ा वीडियो गेम कंपनी है। ==इन्हें भी देखें== *[[पोकेमॉन|पोकेमॉन]] *[[मारियो]] *[[ज़ेल्डा]] *[[निंटेंडो 64]] *[[निंटेंडो गेमक्यूब]] *[[शिगेरू मियामोटो]] ==सन्दर्भ== {{संसूची}} jjx08wy5tmyjznz31cmtmut5u4uh631 पण्डित टोडरमल 0 753506 6556189 6498157 2026-05-25T07:16:40Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556189 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Todarmal_Ji.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पण्डित टोडरमल का कल्पित चित्र।]] {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=पण्डित टोडरमल|उपनाम=आचार्यकल्प<br /> ऋषिकल्प|जातीयता/नस्ल=खण्डेलवाल|माता-पिता=रंभादेवी खंडेलवाल (माता)<br />जोगीदास खंडेलवाल (पिता)|home_town=[[जयपुर]]|नागरिकता=भारतीय|death_date=1823/24|birth_date=1776/77|अवधि=47 वर्ष|website=https://www.ptst.in/|मृत्यु का कारण=शिवपिंडी फैंकने के झूठे आरोप में प्राप्त दंड|children=हरिचंद्र और गुमानीराम|प्रसिद्धि कारण=जैन विद्वान् और दार्शनिक नेता|religion=[[दिगंबर|दिगंबर जैनधर्म]]|citizenship=भारतीय}} '''पण्डित टोडरमल''' गम्भीर प्रकृति के [[आध्यात्मिक]] महापुरुष थे। वे स्वभाव से सरल, संसार से उदास, धुन के धनी, निरभिमानी, विवेकी, अध्ययनशील, प्रतिभावान, बाह्याडम्बर विरोधी, सिद्धान्तों की कीमत पर कभी न झुकने वाले, आत्मानुभवी, लोकप्रिय प्रवचनकार, सिद्धान्त ग्रन्थों के सफल टीकाकार एवं [[परोपकार|परोपकारी]] महामानव थे। पण्डित टोडरमल जी जैन समाज के अग्रणी विद्वानों में से एक थे। अपनी विद्वत्ता और प्रामाणिकता के आधार पर वे तेरापंथियों के गुरु कहलाते थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=AL14AAAAMAAJ&q=%E0%A4%AA%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%A4+%E0%A4%9F%E0%A5%8B%E0%A4%A1%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%B2&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%A4+%E0%A4%9F%E0%A5%8B%E0%A4%A1%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%B2&hl=hi&newbks=1&newbks_redir=1&printsec=frontcover&sa=X&ved=2ahUKEwj47rKPs7H5AhU-pVYBHRK1AUU4ChDoAXoECAUQAg|title=पंडित टोडरमल : व्यक्तित्व और कर्त्तृत्व|last=भारिल्ल|first=डॉ. हुकमचन्द|publisher=पंडित टोडरमल स्मारक ट्रस्ट|location=जयपुर|pages=71}}</ref> इस प्रकार पण्डित टोडरमल का जीवन आत्मचिंतन और साहित्य साधना के लिये समर्पित जीवन है। केवल अपने कठिन परिश्रम एवं प्रतिभा के बल पर ही उन्होंने प्रगाध विद्वत्ता प्राप्त की व उसे बाॅंटा भी दिल खोलकर, अतः तत्कालीन धार्मिक [[समाज]] में उनकी विद्वत्ता व कर्त्तृत्व की धाक थी।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=AL14AAAAMAAJ&q=%E0%A4%AA%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%A4+%E0%A4%9F%E0%A5%8B%E0%A4%A1%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%B2&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%A4+%E0%A4%9F%E0%A5%8B%E0%A4%A1%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%B2&hl=hi&newbks=1&newbks_redir=1&printsec=frontcover&sa=X&ved=2ahUKEwj47rKPs7H5AhU-pVYBHRK1AUU4ChDoAXoECAUQAg|title=पंडित टोडरमल : व्यक्तित्व और कर्त्तृत्व|last=भारिल्ल|first=डॉ. हुकमचन्द|publisher=पंडित टोडरमल स्मारक ट्रस्ट|location=जयपुर|pages=75}}</ref> जगत के सभी भौतिक द्वन्द्वों से दूर रहने वाले एवं निरन्तर आत्मसाधना व साहित्यसाधना रत इस महामानव को जीवन की मध्यवय में ही साम्प्रदायिक विद्वेष का शिकार होकर जीवन से हाथ धोना पड़ा।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=AL14AAAAMAAJ&q=%E0%A4%AA%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%A4+%E0%A4%9F%E0%A5%8B%E0%A4%A1%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%B2&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%A4+%E0%A4%9F%E0%A5%8B%E0%A4%A1%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%B2&hl=hi&newbks=1&newbks_redir=1&printsec=frontcover&sa=X&ved=2ahUKEwj47rKPs7H5AhU-pVYBHRK1AUU4ChDoAXoECAUQAg|title=पंडित टोडरमल : व्यक्तित्व और कर्त्तृत्व|last=भारिल्ल|first=डॉ. हुकमचन्द|publisher=पंडित टोडरमल स्मारक ट्रस्ट|location=जयपुर|pages=75}}</ref> == निजी जीवन == पण्डित टोडरमलजी के पिता का नाम जोगीदास खंडेलवाल और माता का नाम रंभादेवी था। उन की जाति खण्डेलवाल थी और गोत्र गोदिका था, जिसे आज भौंसा या बड़जात्या भी कहते है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=vdJRPqnANFQC&newbks=0&lpg=PA85&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%A4%20%E0%A4%9F%E0%A5%8B%E0%A4%A1%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%B2%20%E0%A4%9C%E0%A5%80&hl=hi&pg=PA85&output=embed|title=अध्यात्म पदावली|last=जैन|first=डॉ. राजकुमार|publisher=भारतीय ज्ञानपीठ|isbn=81 - 263 - 1172 - X|location=दिल्ली}}</ref> वे विवाहित थे, उन की पत्नी का नाम प्राप्त नहीं है। उन के दो पुत्र थे - हरिश्चन्द्र और गुमानीराम। गुमानीराम महान् प्रतिभाशाली और उन के समान ही क्रान्तिकारी महापुरुष थे।<ref>{{Cite book|title=पंडित टोडरमल : व्यक्तित्व और कर्त्तृत्व|last=भारिल्ल|first=डॉ. हुकमचन्द|publisher=पंडित टोडरमल स्मारक ट्रस्ट|location=जयपुर|pages=57}}</ref> यद्यपि पण्डित जी का अधिकांश जीवन जयपुर में ही बीता। किन्तु उन्हें अपनी आजीविका के लिए कुछ समय १५० कि.मी. दूर [[सिंघाना, राजस्थान|सिंघाणा]] अवश्य रहना पड़ा था। वे वहां दिल्ली के एक साहूकार के यहां कार्य करते थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=AL14AAAAMAAJ&q=%E0%A4%AA%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%A4+%E0%A4%9F%E0%A5%8B%E0%A4%A1%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%B2&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%A4+%E0%A4%9F%E0%A5%8B%E0%A4%A1%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%B2&hl=hi&newbks=1&newbks_redir=1&printsec=frontcover&sa=X&ved=2ahUKEwj47rKPs7H5AhU-pVYBHRK1AUU4ChDoAXoECAUQAg|title=पंडित टोडरमल : व्यक्तित्व और कर्त्तृत्व|last=भारिल्ल|first=डॉ. हुकमचन्द|publisher=पंडित टोडरमल स्मारक ट्रस्ट|location=जयपुर}}</ref> == आयु == परम्परागत मान्यतानुसार उन की आयु यद्यपि सत्ताईस (२७) वर्ष मानी जाती है। किन्तु [[डॉ. हुकमचन्द भारिल्ल]] ने अपने शोधग्रंथ (पी.एच.डी.) "पण्डित टोडरमल : व्यक्तित्व और कर्तृत्व" में सिद्ध किया की 'उन की साहित्यसाधना, ज्ञान व नवीनतम प्राप्त उल्लेखों व प्रमाणों के आधार पर यह निश्चित हो चुका है कि वे ४७ वर्ष तक जीवित रहे। उन की मृत्यु वि. सं. १८२३/२४ लगभग निश्चित है, अतः उन का जन्म वि. सं. १७७६/७७ में होना चाहिये।' == शिक्षा और शिक्षा गुरु == पण्डित जी के समय में धार्मिक अध्ययन के लिए आज के समान सुव्यवस्थित विद्यालय, महाविद्यालय नहीं चलते थे। लोग स्वयं ही 'सैलियों' के माध्यम से तत्त्वज्ञान प्राप्त करते थे। तत्कालीन समाज में जो आध्यात्मिक चर्चा करने वाली दैनिक गोष्ठियाँ होती थीं, उन्हें 'सैली' कहा जाता था। ये सैलियाँ सम्पूर्ण भारतवर्ष में यत्रतत्र थीं। इसी सैली के माध्यम से पंडित टोडरमल जी ने जैन तत्त्वज्ञान प्राप्त किया और आगे जा कर इस सैली का सफल संचालन भी किया। उन के पूर्व इस सैली के संचालक बाबा बंशीधरजी थे। वे उस समय लोगों को व्याकरण, छंद, अलंकार आदि का ज्ञान भी कराते थे। इस से अनुमान लगाया जा सकता है कि उन के शिक्षागुरु बाबा बंशीधरजी थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=d6PRAAAAMAAJ&q=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97+%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%95&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97+%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%95&hl=hi&newbks=1&newbks_redir=1&printsec=frontcover&sa=X&ved=2ahUKEwiWibHjv7H5AhWwmVYBHX-1CEY4HhDoAXoECAYQAg|title=मोक्षमार्ग प्रकाशक|last=आचार्यकल्प|first=पंडित टोडरमल|publisher=पंडित टोडरमल स्मारक ट्रस्ट|location=जयपुर|pages=15}}</ref> वे इतने प्रतिभासंपन्न थे कि उन्होंने बिना गुरु के स्वयं ही परिश्रम कर [[ब्रजभाषा|ब्रज]], [[प्राकृत]], [[हिन्दी|हिंदी]], [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]], [[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]], [[उर्दू भाषा|उर्दू]] आदि अनेक भाषाओं का ज्ञान प्राप्त किया। वे स्वयं मोक्षमार्ग प्रकाशक में अपने अध्ययन के बारे में लिखते हैं - "हमारे पूर्व संस्कार तें वा भला होनहार तें जैन शास्त्रनि विषै अभ्यास करने का उद्यम होत भया । तातैं व्याकरण, न्याय, गणित, आदि उपयोगी ग्रन्थनि का किंचित् अभ्यास करि टीका सहित समयसार, पंचास्तिकाय, प्रवचनसार, नियमसार, गोम्मटसार, लब्धिसार, त्रिलोकसार, तत्त्वार्थसूत्र इत्यादि शास्त्र; अरु क्षपणासार, पुरुषार्थ सिद्ध्युपाय, अष्टपाहुड़, आत्मानुशासन आदि शास्त्र; अरु श्रावक मुनि के आचार निरूपक अनेक शास्त्र; अरु सुष्ठु कथा सहित पुराणादि शास्त्र इत्यादि अनेक शास्त्र हैं। तिनि विषे हमारे बुद्धि अनुसार अभ्यास वर्ते है।" == भाषा शैली == पण्डित टोडरमल ने अपने जीवन में छोटी बड़ी बारह रचनाएँ लिखी, जिन का परिमाण लगभग एक लाख श्लोक प्रमाण और पाँच हजार पृष्ठ के करीब है। इन में कुछ तो लोकप्रिय ग्रंथों की विशाल प्रामाणिक टीकाएँ हैं और कुछ स्वतन्त्र रचनाएँ हैं। वे गद्य और पद्य दोनों रूपों में पाई जाती हैं। उन की गद्य शैली परिमार्जित, प्रौढ़ एवं सहज बोधगम्य हैं। उन की शैली का सुन्दरतम रूप उन के मौलिक ग्रंथ [['मोक्षमार्गप्रकाशक']] में देखने को मिलता है। उन की भाषा मूलरूप में ब्रज होते हुवे भी उस में खड़ी बोली का खड़ापन भी है और साथ ही स्थानीय रंगत भी उन की भाषा उन के भावों को वहन करने में पूर्ण समर्थ व परिमार्जित है। == रचनाएँ == रचनाओं का विस्तृत विवरण इसप्रकार है - === 1. रहस्यपूर्ण चिट्ठी === प्राचीन समय में एक स्थान से दूसरे स्थान तक संदेश को पहुॅंचाने के लिए चिट्ठियों का प्रयोग होता था। [[मुल्तान]] निवासी किसी साधर्मी भाई के शंका का समाधान इस चिट्ठी में प्राप्त है। यह चिट्ठी वि. सं. 1811 में लिखी गई। === 2. गोम्मटसार जीवकाण्ड भाषाटीका === [[गोमट्टसार|गोम्मटसार जीवकाण्ड]] जैन दर्शन के आचार्य [[नेमिचन्द्र|नेमीचंद्र सिद्धांतचक्रवर्ती]] के द्वारा लिखा गया ग्रंथ है, उस की हिन्दी भाषा में टीका स्वरूप यह रचना है। === 3. गोम्मटसार कर्मकाण्ड भाषाटीका === यह रचना [[गोमट्टसार|गोम्मटसार कर्मकाण्ड]] की हिन्दी भाषा में व्याख्या है। === 4. अर्थसंदृष्टि अधिकार === गोम्मटसार जीवकाण्ड, कर्मकाण्ड के अन्त में इन्हीं के परिशिष्ट रूप में अर्थसंदृष्टि महाधिकार है; जिस में रेखाचित्रों (चार्टी) के द्वारा गोम्मटसार जीवकाण्ड और गोम्मटसार कर्मकाण्ड में आए गूढ़ विषयों को स्पष्ट किया गया है । === 5. लब्धिसार भाषाटीका === यह रचना आचार्य नेमीचन्द्र सिद्धांतचक्रवर्ती द्वारा लिखित लब्धिसार की हिन्दी भाषा में व्याख्या है। === 6. क्षपणासार भाषाटीका === यह कृति आचार्य नेमीचन्द्र सिद्धांतचक्रवर्ती द्वारा लिखित क्षपणासार ग्रंथ की हिन्दी भाषा में व्याख्या है। === 7. गोम्मटसार पूजा === 'गोम्मटसार पूजा' पं. टोडरमल की एक मात्र प्राप्त पद्यकृति है। इस में उन्होंने गोम्मटसार जीवकाण्ड, गोम्मटसार कर्मकाण्ड, लब्धिसार और क्षपणासार नामक सिद्धान्त ग्रंथों के प्रति अपनी भक्ति भावना व्यक्त की है। यह ५७ छन्दों की छोटी सी कृति है, जिस में ४५ छन्द संस्कृत भाषा में एवं १२ छन्द हिन्दी भाषा में हैं। === 8. त्रिलोकसार भाषाटीका === यह कृति आचार्य नेमीचन्द्र सिद्धांतचक्रवर्ती द्वारा लिखित त्रिलोकसार ग्रंथ की हिन्दी भाषा में व्याख्या है।   === 9. समोसरण रचना वर्णन === जैन तीर्थंकरों की धर्मसभा को समवशरण कहते है, उस की रचना किस प्रकार से होती है और उस का विषेश वर्णन इस कृति में उपलब्ध है। === 10. मोक्षमार्गप्रकाशक [अपूर्ण] === पंडित टोडरमल की अगाध विद्वत्ता का प्रतीक यह ग्रंथ है, यह रचना अपूर्ण होते हुवे भी उन की कीर्ति का भंडार है। तत्कालीन समाज में फैले रूढ़िवाद, कुरीतियों की आलोचना इस रचना में है। === 11. आत्मानुशासन भाषाटीका === संस्कृत में आचार्य गुणभद्रजी द्वारा नीतिग्रंथ आत्मानुशासन की व्याख्या के  रूप में यह रचना है। यह रचना वि. सं. 1823 में पूर्ण हुवी। === 12. पुरुषार्थसिद्ध्युपाय भाषाटीका [अपूर्ण] === यह रचना आचार्य अमृतचंद्रदेव द्वारा रचित जैन आचार प्ररूपक संस्कृत ग्रंथ पुरुषार्थसिद्ध्युपाय की हिन्दी में व्याख्या है। यह रचना अपूर्ण है। == हिन्दी साहित्य में योगदान == हिन्दी साहित्य के इतिहास में अधिकतर जैन साहित्य को धार्मिक साहित्य कहकर हिन्दी साहित्य में उन के अवदान पर उचित मूल्य में प्रकाश नहीं डाला जाता है। [[आचार्य रामचन्द्र शुक्ल]] ने भी व्यस्थित गद्य का विकास [[भारतेन्दु युग]] से माना है, परन्तु पण्डित टोडरमल ने १७वी शताब्दी में ही व्यवस्थित हिन्दी गद्य का प्रारंभ कर दिया था। उन के द्वारा रचित हिन्दी साहित्य किसी भी साहित्यकार की तुलना में श्रेष्ठ ही होगा। पण्डित टोडरमल जी से पूर्व हिन्दी साहित्य था तो, परन्तु वह पद्य में था, गद्य का प्रयोग मात्र पत्र भेजने आदि कार्यों में ही होता था। यद्यपि पण्डित जी से पूर्व ही हिन्दी साहित्य में भी गद्य आ चुका था किंतु वह व्यवस्थित नहीं, कहीं तो वाक्य रचना में अशुद्धि है, कहीं व्याकरण अशुद्धि है, कहीं सन्धि समास में अशुद्धि है तो कहीं पद्य जैसा ही गद्य लिख दिया, परन्तु व्यवस्थित गद्य की कमी थी, जिसे पण्डित टोडरमल जी दूर किया और वे पहले ऐसे हिन्दी गद्यकार थे, जिन्होंने पूर्णतः सन्धि, समास, वाक्य रचना आदि की शुद्धता रखी। == मृत्यु दण्ड == पण्डित टोडरमल की तार्किक शैली से प्रस्तुत [[जैन धर्म|धर्म]], [[आप्तप्रमाण|आप्त (भगवान)]], [[जैन मुनि|गुरु]] व [[तत्त्व (जैन धर्म)|तत्त्वों]] का विरोध कोई नहीं कर सकता था, परन्तु वास्तविक ज्ञान से रहित जीवों को उन की बात समझ नहीं आयी, अतः विरोधी मतों ने उन के विरुद्ध षड्यंत्र रचकर शिव पिंडी फैंकने के झुठे आरोप में उन्हें [[माधो सिंह प्रथम|राजा माधवसिंह]] के द्वारा उन्हें हाथी के पैर के नीचे कुचलवा दिया, हाथी भी पंडित टोडरमल पर पैर नहीं रख रहा था। हाथी के पैर न रखने से उसे भालों से मारा जाने लगा, अंततः पण्डित के आदेश पर हाथी ने पैर रख दिया और वे मृत्यु को प्राप्त हुवे। हाथी से मृत्युदण्ड देना मात्र किंवदंती ही है, वास्तविक नहीं इस बात का कहीं पर उल्लेख भी नहीं है। बुद्धिविलास के रचनाकार बखतराम जी शाह के अनुसार पण्डित टोडरमलजी को मृत्युदण्ड तो मिला परन्तु हाथी के पैर की नीचे कुचलवा कर नहीं अपितु उन्हें मारकर कीचड़ में फिंकवा दिया, जिस से उन का शरीर भी जैनों के हाथों न लगे, अन्यथा जैन समाज द्वारा राजविरोध या बड़ा उपद्रव किया जा सकता था। == इन्हें भी देखें == [[मोक्षमार्गप्रकाशक]] [[गोमट्टसार|गोम्मटसार]] [[कानजी स्वामी]] [[पंडित जयचन्दजी छाबड़ा]] [[पंडित सदासुखदास जी]] [[पण्डित फूलचंद जी]] [[डॉ. हुकमचन्द भारिल्ल]] [[श्रेणी:जैन विद्वान]] [[श्रेणी:हिन्दी गद्यकार]] [[श्रेणी:हिन्दी साहित्यकार]] [[श्रेणी:लेखक]] == बारह कड़ियाँ == [https://ptst.in/snatak/admin/docs/files_suchipatra/10.Moksh%20Marg%20Prakashak.pdf <nowiki>1. मोक्षमार्ग प्रकाशक [लेखक - पंडित टोडरमल]</nowiki>] 2.[https://archive.org/download/in.ernet.dli.2015.427754/2015.427754.Pandit-Todarmal1973AC5065.pdf <nowiki>पंडित टोडरमल : व्यक्तित्व और कर्त्तृत्व [लेखक - डॉ. हुकमचन्द भारिल्ल एवं संपादक - पण्डित नाथूलाल प्रेमी]</nowiki>] 3.[https://drive.google.com/file/d/1ROgjPTeRVizP_Ixk9XfnJu-SVSO31UCd/view?usp=drivesdk <nowiki>हिंदी साहित्य के उन्नायक साहित्यकार : पंडित टोडरमल [संपादक - डॉ. सचिन्द्र शास्त्री, तीर्थधाम मंगलायतन एवं पंडित विक्रान्त पाटनी, झालरापाटन]</nowiki>] 4.[https://www.vitragvani.com/uploads/pdfs/E/Shree%20Todarmal%20Jayanti%20Smarika_H.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220806061550/https://www.vitragvani.com/uploads/pdfs/E/Shree%20Todarmal%20Jayanti%20Smarika_H.pdf |date=6 अगस्त 2022 }} आत्मधर्म पत्रिका विशेषांक (श्री टोडरमल जयन्ती स्मारिका 1967) [संपादक <nowiki>: पंडित चैनसुखदासजी न्यायतीर्थ, पंडित भंवरलालजी न्यायतीर्थ, डॉ. कस्तूरचन्द कासलीवाल, पंडित रामजी माणिकचन्दजी दोशी, पंडित नेमिचन्द पाटनी]</nowiki>] 5.वीरवाणी पत्रिका (श्री पंडित टोडरमलांक 1948) [संपादक - पंडित चैनसुखदासजी न्यायतीर्थ] 6. सन्मति सन्देश मासिक पत्रिका (श्री पंडित टोडरमल विशेषांक मई 1965 एवं मार्च 1972) [संपादक - पंडित प्रकाशचन्द हितैषी शास्त्री, दिल्ली] == सन्दर्भ == 95bkxh287xepzo8ypy6ra2rd6onh6z6 धोद 0 789014 6555975 6555865 2026-05-24T13:18:06Z Spiritualvishesh 706638 6555975 wikitext text/x-wiki '''धोद''', 2002 में [[फ़्रान्स]] में में शुरू किया गया एक संगीत समूह है और इसके निर्देशक रईस भारती है जो [[राजस्थान]], [[भारत]] के संगीतकारों को एक साथ लाते है।<ref>{{Cite web|url=https://www.dhoad.com/copie-de-italian|title=English|website=Dhoad|access-date=20 जनवरी 2021|archive-date=6 मार्च 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210306021456/https://www.dhoad.com/copie-de-italian|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ekathimerini.com/38284/article/ekathimerini/life/rajasthani-music-to-tabla-beat|title=Rajasthani music to tabla beat, By Yvette Varvaressou - Kathimerini English Edition &#124; Kathimerini|website=www.ekathimerini.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rollingstoneindia.com/dhoad-gypsies-rajasthan-taking-folk-music-global/|title=The Dhoad Gypsies of Rajasthan are Taking Folk Music Global -|date=July 18, 2019}}</ref> ==इतिहास और प्रशिक्षण== धोद का नाम रईस भारती के मूल गांव से आता है। यह समूह संगीतकारों, [[लोक नृत्य|पारंपरिक नर्तकियों]] ([[घूमर|घूमर नृत्य]]), [[फ़क़ीर|फकीरों]], अग्नि-भक्षी, गायकों, [[तबला|पारंपरिक तबला]], [[ढोलक]], [[हारमोनियम]], कारटेल, भपंग, भारतीय यहूदी वीणा), कलाबाजों और कवियों से बना है।<ref>{{Cite web|last=Litvin|first=Yoav|date=2018-10-05|title=Dhoad Gypsies of Rajasthan – Nomads in Times of Xenophobia and Mass Migration|url=https://yoavlitvin.com/dhoad-gypsies-of-rajasthan-nomads-in-times-of-xenophobia-and-mass-migration/|access-date=2020-09-18|website=Yoav Litvin|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=DHOAD Gypsies of Rajasthan|url=https://mim.org/events/dhoad-gypsies-of-rajasthan/|access-date=2020-09-18|website=Musical Instrument Museum|language=en-US|archive-date=25 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125225407/https://mim.org/events/dhoad-gypsies-of-rajasthan/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=DHOAD Gypsies of Rajasthan Played for Prime Minister of France - WOMEX|url=https://www.womex.com/virtual/dhoad_gypsies_from/free_ads/offer/artists/dhoad_gypsies_of_for|access-date=2020-09-18|website=www.womex.com}}</ref> प्रशिक्षण हर्मोनिया मुंडी लेबल द्वारा हस्ताक्षरित किया गया है। ==समूह की यात्रा== 2000 में रईस भारती [[कोर्सिका]] गए, जहां वो अपने पारंपरिक संगीत से लोगों को अवगत कराना चाहते थे,<ref>{{Cite web|date=2019-08-06|title=The Musical Joy of the Gypsies of Rajasthan {{!}} World Music Central.org|url=https://worldmusiccentral.org/2019/08/06/the-musical-joy-of-the-gypsies-of-rajasthan/|access-date=2021-01-23|language=en-US}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> और पहले से ही धोद ग्रुप की कल्पना कर रहे थे। इसके बाद उन्होंने जल्द अन्य [[भारतीय]] [[संगीत|संगीतकारों]] को लाया। इस तरह उन्होंने 2002 में धोद समूह को पारंपरिक राजस्थानी संगीत के प्रदर्शन के लिए बनाया । इस संगीत समूह के मंच पर संगीतकार, नर्तक, अग्नि-भक्षी, कलाबाज और फकीर शामिल हैं।<ref>{{Cite web|last=Desk|first=BWW News|title=MPAC Announces Indian Dance, Pat Metheny And Bobby Collins and More in Late September|url=https://www.broadwayworld.com/new-jersey/article/MPAC-Announces-Indian-Dance-Pat-Metheny-And-Bobby-Collins-and-More-in-Late-September-20180828|access-date=2020-09-18|website=BroadwayWorld.com|language=en}}</ref> धोद ने 110 से अधिक देशों में 1,500 से अधिक संगीत कार्यक्रमों का आयोजन किया है। समूह ने अंतर्राष्ट्रीय कार्यक्रमों में भी आयोजन किया है। समूह ने [[फ्रांस]] के पूर्व राष्ट्रपति फ्रांस्वा होलान्द, [[भारत के राष्ट्रपति]] [[ए॰ पी॰ जे॰ अब्दुल कलाम]], तथा प्रधानमंत्री [[नरेंद्र मोदी]] के लिए कैरोसेल डु लौवर में प्रदर्शन किया है। समूह नियमित रूप से अन्य कलाकारों के साथ मंच साझा करता है और होसिन बौकेला40, एस्मा रेडजेपोवा, डीगो कारास्को, रोमानो ड्रोम, ओरचेस्ट्रा दी पियाज़ा विट्टोरिओ सासा के साथ प्रदर्शन किया है। उन्होंने मैथ्यू चीडिड के साथ भी मंच साझा किया है।<ref>{{Cite web|date=2016-09-22|title=Reporter Labo -M- : Le concert de ré-ouverture de l'Elysée Montmartre (Photos et Vidéos)|url=https://labo-m.net/2016/09/22/reporter-labo-m-le-concert-de-re-ouverture-de-lelysee-montmartre-photos-et-videos/|access-date=2020-09-18|website=Labo -M-|language=fr-FR}}</ref> 2007 में, समूह ने मध्य [[यूरोप]], [[स्पेन]] (फ्लेमेंको) और [[राजस्थान]] के जिप्सियों द्वारा एक साथ संगीत लाते हुए शो ला रूट डे फिल्स डू वेंट में भाग लिया।<ref>{{Cite web|title=Reportage sur le spectacle LA ROUTE DES FILS DU VENT, 30 novembre 2007, à Nevers|url=http://www.musiquealhambra.com/reportage%20vent.htm|access-date=2020-09-18|website=www.musiquealhambra.com}}</ref> समूह [[टुर]] आधारित है, जहाँ रहीस भारती रहते हैं और [[राजस्थान]] में भी है, जहाँ अधिकांश संगीतकार रहते हैं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|1.5}} [[श्रेणी:राजस्थान]] [[श्रेणी:भारतीय संगीत]] li5p9qsujwb8hdukw453v0vcc1ts141 पुत्ताण्डु 0 817057 6556119 6555717 2026-05-25T02:07:26Z QuestForTrueTruth 852879 दक्षिण एशिया और दक्षिण-पूर्व एशिया के विषय में जानकारी दी गई है। 6556119 wikitext text/x-wiki {{Infobox Holiday |holiday_name = पुत्ताण्डु<br>तमिल नव वर्ष |image = A colorful Puthandu welcome to Sinhala and Tamil New Year in Sri Lanka.jpg |caption = पुत्ताण्डु के लिए तमिल नव वर्ष की सजावट |observedby = तमिल लोग|[[भारत]], श्रीलंका, मॉरीशस, सिंगापुर में तमिल हिन्दू<ref name="Melton2011p633"/> |date = तमिल कालदर्शक के चित्तेराय मास का पहला दिन |celebrations = दावत देना, उपहार भेजना, दूसरों के घरों और मंदिरों में जाना |longtype = धार्मिक, सामाजिक |type = हिन्दू |significance = तमिल नव वर्ष |date2017 = शुक्रवार, 14 अप्रैल |relatedto = वैसाखी, विशु (केरल), थिङ्यान|म्यांमार का नव वर्ष, कम्बोडिया का नववर्ष, सोङ्क्रान (लाओ)|लाओ का नव वर्ष, विशु|मलयाली नववर्ष, पन संक्रान्ति|ओड़िया नव वर्ष, सिंहली नव वर्ष|श्री लंका का नव वर्ष, सोङ्करन (थाईलैण्ड)|थाई नव वर्ष }} '''पुत्ताण्डु''' (तमिल: புத்தாண்டு) [[तमिल]] कालगणना में वर्ष के प्रथम दिन का नाम है। इसे '''वरुटप्पिऱप्पु''' भी कहा जाता है, यह तमिल मास चित्तिरै का प्रथम दिवस है। यह प्रतिवर्ष ग्रेगोरियन कैलेंडर के 14 अप्रैल या उसके आस-पास ही पड़ता है। <ref name="Melton2011p633"/> इस दिन को [[भारत]] के विभिन्न भागों में वर्ष के आरम्भिक दिवस के रूप में मनाया जाता है, लेकिन इसके नाम अलग अलग होते हैं। केरल में इस दिन को 'विशु' तथा मध्य भारत एवं उत्तर भारत में [[वैसाखी]] कहते है। <ref name="Melton2011p633"/> इस दिन, तमिल लोग "पुट्टू वतुत्काका" कहकर एक-दूसरे को बधाई देते हैं जो हिंदी के "नया वर्ष शुभ हो" के तुल्य है। <ref>{{cite book|author=William D. Crump|title=Encyclopedia of New Year's Holidays Worldwide|url=https://books.google.com/books?id=cDTfCwAAQBAJ&pg=PA220|year=2014|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-9545-0|page=220|access-date=28 जून 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170331125215/https://books.google.com/books?id=cDTfCwAAQBAJ&pg=PA220|archive-date=31 मार्च 2017|url-status=live}}</ref> इस दिन ज्यादातर लोग अपने परिवार के साथ समय बिताते हैं एवं लोग अपने घर-द्वार की साफ सफाई करते हैं। एक थाली भी सजाते हैं जिसमे [[फल]]ों, [[पुष्प|फूलों]] और अन्य शुभ वस्तुएं राखी जाती हैं। पुत्ताण्डु तमिलनाडु और [[पुत्तुचेरी]] के बाहर रहने वाले तमिल हिंदुओं के द्वारा भी मनाया जाता है, जैसे श्रीलंका, [[मलेशिया]], [[सिंगापुर]], रीयूनियन, [[मॉरिशस|मॉरीशस]] और अन्य देशों में भी जहाँ तमिल लोग प्रवासी के तौर पर रहते हैं। <ref name="Melton2011p633">{{cite book|author=J. Gordon Melton|title=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations|url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC&pg=PA633|year=2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-206-7|page=633|access-date=28 जून 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170331123838/https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC&pg=PA633|archive-date=31 मार्च 2017|url-status=live}}</ref> इस दिन, तमिल लोग एक-दूसरे को "पुत्ताण्टु वाऴ्त्तुकळ्" ({{lang|ta| புத்தாண்டு வாழ்த்துகள்}}) या "इऩिय पुत्ताण्टु नल्वाऴ्त्तुकळ्" ({{lang|ta|இனிய புத்தாண்டு நல்வாழ்த்துகள்}}) कहकर अभिवादन करते हैं, जिसका अर्थ "नव वर्ष की शुभकामनाएं" के समान है।<ref>{{cite book|author=William D. Crump|title=Encyclopedia of New Year's Holidays Worldwide |url=https://books.google.com/books?id=cDTfCwAAQBAJ&pg=PA220 |year=2014|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-9545-0|page=220}}</ref> यह दिन पारिवारिक समय के रूप में मनाया जाता है। घरों में लोग घर की सफाई करते हैं, फलों, फूलों और शुभ वस्तुओं के साथ एक थाली तैयार करते हैं, परिवार के [[Puja (Hinduism)|पूजा]] वेदी को प्रज्वलित करते हैं और अपने स्थानीय मंदिरों में जाते हैं। लोग नए कपड़े पहनते हैं और बच्चे बड़ों के पास जाकर उनका सम्मान करते हैं और उनका आशीर्वाद लेते हैं, फिर परिवार एक साथ बैठकर शाकाहारी भोजन करता है। पुत्ताण्डु [[तमिल लोग]] द्वारा [[तमिलनाडु]] और [[पुदुचेरी]] में, तथा [[श्रीलंका]], [[मलेशिया]], [[सिंगापुर]], [[मॉरीशस]] और [[रियूनियन]] में मनाया जाता है। तमिल प्रवासी समुदाय<ref name="Melton2011p633">{{cite book|author=J. Gordon Melton|title=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC&pg=PA633|year=2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-206-7|page=633}}</ref><ref name=reevesp113>{{cite book|author=Peter Reeves|title=The Encyclopedia of the Sri Lankan Diaspora|url=https://books.google.com/books?id=4N5UAgAAQBAJ |year=2014|publisher=Editions Didier Millet|isbn=978-981-4260-83-1|page=113}}, Quote: "The key festivals celebrated by Sri Lankan Tamils in Canada include Thai Pongal (harvest festival) in January, Puthuvarusham (Tamil/New Year) in April, and Deepavali (Festival of Lights) in October/November."</ref> इसे [[म्यांमार]], [[दक्षिण अफ्रीका]], [[यूनाइटेड किंगडम]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[कनाडा]] और [[ऑस्ट्रेलिया]] जैसे देशों में भी मनाता है। ==उद्गभव और महत्व== [[File:A food treats arrangement for Puthandu (Vaisakhi) Tamil New Year.jpg|thumb|left|पुत्ताण्डु के लिए पारंपरिक उत्सव व्यंजनों की सजावट।]] तमिल नव वर्ष वसंत विषुव के बाद होता है एवं आम तौर पर ग्रेगोरी कैलेंडर के 14 अप्रैल को होता है। <ref name="Melton2011p633"/> यह दिन पारंपरिक तौर पर तमिल कैलेंडर के पहले दिन के तौर पर मनाया जाता है और तमिलनाडु और श्रीलंका दोनों जगहों में इस दिन सार्वजनिक अवकाश होता है। इसी दिन [[असम]], पश्चिम बंगाल, केरल, [[मणिपुर]], त्रिपुरा, [[बिहार]], ओडिशा, पंजाब, उत्तर प्रदेश, उत्तराखंड, हिमाचल प्रदेश, हरियाणा, [[राजस्थान]] में कई हिंदुओं और साथ ही नेपाल में हिंदुओं द्वारा पारंपरिक नए साल के रूप में मनाया जाता है। बांग्लादेश। श्रीलंका, म्यांमार, कंबोडिया, लाओस, थाईलैंड के कई बौद्ध समुदाय एवं श्रीलंका का सिंहली समुदाय भी इस दिन को अपने नए साल के रूप में उसी दिन भी मनाता हैं,<ref name=reevesp113>{{cite book|author=Peter Reeves|title=The Encyclopedia of the Sri Lankan Diaspora|url=https://books.google.com/books?id=4N5UAgAAQBAJ|year=2014|publisher=Editions Didier Millet|isbn=978-981-4260-83-1|page=113|access-date=28 जून 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160520031624/https://books.google.com/books?id=4N5UAgAAQBAJ|archive-date=20 मई 2016|url-status=live}}, Quote: "The key festivals celebrated by Sri Lankan Tamils in Canada include Thai Pongal (harvest festival) in January, Puthuvarusham (Tamil/Hindu New Year) in April, and Deepavali (Festival of Lights) in October/November."</ref> प्रारंभिक तमिल साहित्य में अप्रैल नववर्ष के कई संदर्भ मिलते हैं। नक्कीरर, [[संगम काल]] के लेखक और ''[[नेडुनलवाडई]]'' के रचयिता, ने लिखा कि सूर्य मेष/चित्रई से होकर राशि चक्र के 11 क्रमिक चिन्हों से गुजरता है।<ref>JV Chelliah: Pattupattu: Ten Tamil Idylls. Tamil Verses with English Translation. Thanjavur: Tamil University, 1985 – Lines 160 to 162 of the Neṭunalvāṭai</ref><ref>Kamil Zvelabil dates the Neṭunalvāṭai to between the 2nd and 4th century CE – Kamil Zvelebil: The Smile of Murugan on Tamil Literature of South India. E.J. Brill, Leiden, Netherlands, 1973 – page 41-42</ref> कूडलूर किऴार [[पुऱनानूरु]] में मेष राशि/चित्तिरै को वर्ष के प्रारंभ के रूप में संदर्भित करते हैं।<ref>Poem 229 of Puṟanāṉūṟu</ref><ref>Professor Vaiyapuri Pillai: 'History of Tamil Language and Literature' Chennai, 1956, pages 35, 151</ref><ref>George L. Hart and Hank Heifetz: The Four Hundred Songs of War and Wisdom: An Anthology of Poems from Classical Tamil: The Purananuru, Columbia University Press, New York, 1999 – Poem 229 in pages 142 to 143. – "At midnight crowded with darkness in the first quarter of the night when the constellation of Fire was linked with The Goat and from the moment the First Constellation arose...during the first half of the month of Pankuni, when the Constellation of the Far North was descending...". George Hart in turn dates the Purananuru to between the first and third centuries CE. See page xv – xvii</ref>टोल्काप्पियम तमिल की सबसे प्राचीन उपलब्ध व्याकरण है जो वर्ष को छह ऋतुओं में विभाजित करती है, जहाँ चित्तिरै इलवेनिल ऋतु या ग्रीष्म ऋतु की शुरुआत को चिह्नित करता है।<ref>V. Murugan, G. John Samuel: Tolkāppiyam in English: Translation, with the Tamil text, Transliteration in the Roman Script, Introduction, Glossary, and Illustrations, Institute of Asian Studies, Madras, India, 2001</ref> सिलप्पदिकारम् में 12 राशियों (या राशि चिन्हों) का उल्लेख है, जो मेष/चित्तिरै से शुरू होती हैं।<ref>Canto 26 of Silappadikaaram. Canto 5 also describes the foremost festival in the Chola country – the Indra Vilha celebrated in Chitterai</ref>[[मणिमेकलाई]] आज जिस प्रकार हम जानते हैं, उस हिंदू सौर कैलेंडर का संकेत करती है। आदियार्कुनल्लार, एक प्रारंभिक मध्यकालीन टीकाकार या उरै-आसिरियार, तमिल कैलेंडर के बारह महीनों का उल्लेख करते हैं, विशेष रूप से चित्तिरै के संदर्भ में। बाद में पगन, बर्मा में 11वीं शताब्दी ईस्वी के अभिलेखीय संदर्भ और सुखोथाई, थाईलैंड में 14वीं शताब्दी ईस्वी के संदर्भ मिलते हैं, जो दक्षिण भारतीय, प्रायः वैष्णव, दरबारियों से संबंधित हैं, जिन्हें मध्य अप्रैल से प्रारंभ होने वाले पारंपरिक कैलेंडर को परिभाषित करने का कार्य सौंपा गया था।<ref>G.H. Luce, Old Burma – Early Pagan, Locust Valley, New York, Page 68, and A.B. Griswold, 'Towards a History of Sukhodaya Art, Bangkok 1967, pages 12–32</ref> ==समारोह== तमिल लोग पुत्ताण्डु को पारंपरिक हिंदू नया साल के रूप में मनाते हैं, जिसे पुथुरूषम भी कहा जाता है,। यह तमिल सौर कैलेंडर का पहला महीना चित्राई का महीना है और पुत्ताण्डु आमतौर पर 14 अप्रैल को ही पड़ता है। दक्षिणी [[तमिल नाडु|तमिलनाडु]] के कुछ हिस्सों में, त्योहार को चित्तारीय विशु कहा जाता है। घर के प्रवेश द्वार पर इस दिन सभी लोग बहुत ही आकर्षक [[रंगोली]] बनाकर नए वर्ष का स्वागत करते है। तमिल लोग पुत्ताण्डु, जिसे पुथुवरुषम भी कहा जाता है, को पारंपरिक "तमिल/नव वर्ष" के रूप में मनाते हैं, ऐसा पीटर रीव्स कहते हैं।<ref name=reevesp113/> यह चित्तिरै का महीना है, जो तमिल सौर कैलेंडर का पहला महीना है, और पुत्ताण्डु सामान्यतः 14 अप्रैल को पड़ता है। दक्षिणी [[तमिलनाडु]] के कुछ हिस्सों में, इस त्योहार को चित्तिरै [[विषु]] कहा जाता है। पुत्ताण्डु की पूर्व संध्या पर, एक थाली में तीन फल (आम, केला और कटहल), पान के पत्ते और सुपारी, सोने/चांदी के आभूषण, सिक्के/पैसा, फूल और एक दर्पण सजाया जाता है। यह केरल में विषु नव वर्ष त्योहार की औपचारिक थाली के समान है। तमिल परंपरा के अनुसार, यह उत्सव की थाली नव वर्ष के दिन जागने पर पहली दृष्टि के रूप में शुभ मानी जाती है। घर के प्रवेश द्वारों को रंगीन चावल के पाउडर से विस्तृत रूप से सजाया जाता है। इन डिज़ाइनों को [[कोलम]] कहा जाता है।<ref name=mercer22/> === मंदिरों में चित्तिरै तिरुविझा === मंदिरों के शहर [[मदुरै]] में, चित्तिरै तिरुविझा का उत्सव [[मीनाक्षी मंदिर]] में मनाया जाता है। एक विशाल प्रदर्शनी आयोजित की जाती है, जिसे चित्तिरै पोरुट्काच्ची कहा जाता है।<ref name="Dalal2010p406" />तमिल नववर्ष के दिन, [[रथ उत्सव]] का आयोजन तिरुविदैमरतूर में, जो [[कुंभकोणम]] के पास स्थित है, किया जाता है। [[तिरुचिरापल्ली]], [[कांचीपुरम]] और अन्य स्थानों पर भी उत्सव मनाए जाते हैं।<ref name="Dalal2010p406" /> === कोंगु नाडु में चिथिरैकानी === ''चिथिरैकानी'', जिसे ''विषुकानी'' के नाम से भी जाना जाता है, पुत्ताण्डु उत्सवों का एक महत्वपूर्ण हिस्सा है [[कोंगु नाडु]] क्षेत्र में, जो [[केरल]] और [[तुलु नाडु]] में विषु उत्सवों के साथ समानताएँ साझा करते हैं। [[File:Chithiraikani-kongunadu-newyear.png|thumb|एक कोंगु नाडु संस्कृति की चिथिरई कणी थाली जिसमें शुभ फलों, पान के पत्तों, चावल, सोने या चांदी के आभूषण, सिक्के, धन और फूलों की व्यवस्था होती है, जिसे दर्पण के सामने प्रदर्शित किया जाता है, जो समृद्धि का प्रतीक है।|210x210px]] यह ''चितिरैकानी'' प्रथा एक विशेष थाली की व्यवस्था करने से संबंधित है जिसमें शुभ वस्तुएँ रखी जाती हैं और जिसे एक दर्पण के सामने प्रदर्शित किया जाता है। [[कोंगु तमिल]] और [[मलयालम]] में "कानी" शब्द का अर्थ है "वह जो सबसे पहले देखा जाता है," और दोनों उत्सवों में शुभ वस्तुओं से सजी एक विशेष थाली को दर्पण के सामने प्रदर्शित किया जाता है। पारंपरिक मान्यता यह है कि नववर्ष के दिन सबसे पहले आनंददायक और शुभ वस्तुओं को देखने से समृद्धि और सौभाग्य प्राप्त होता है। चिथिरैकानी या विशुक्कानी की थाली में आमतौर पर तीन फल (आम, केला और कटहल), पान के पत्ते, चावल, नींबू, खीरा, नारियल (कटा हुआ), सुपारी, सोने या चांदी के आभूषण, सिक्के या पैसा, फूल, और एक दर्पण शामिल होते हैं, साथ ही अन्य वस्तुएँ भी होती हैं जो धन और समृद्धि का प्रतीक होती हैं। यह व्यवस्था केरल में मनाए जाने वाले विषु उत्सव के समान होती है। केरल के कुछ हिस्सों में, विशुक्कानी की थाली में अरनमुला कन्नड़ी (वालकन्नड़ी), सुनहरे रंग के कोन्ना फूल (कैसिया फिस्टुला) जो विषु के मौसम में खिलते हैं, सोने या चांदी के आभूषण, सिक्के या पैसा, फूल, और एक दर्पण भी शामिल होते हैं। दर्पण इस बात का प्रतीक है कि व्यक्ति स्वयं को उस समृद्धि का एक हिस्सा देखे, जिसे वह पणी के रूप में देखता है।<ref>{{Cite web |title=TAMIL NEW YEAR greetings with Importance of the Festival |url=http://www.indiaherald.com/Spirituality/Read/303020/TAMIL-NEW-YEAR-greetings-with-Importance-of-the-Festival |access-date=2023-04-13 |website=indiaherald.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Dhurga |date=2023-04-13 |title=தமிழ் புத்தாண்டு அன்று காலையில் கண் விழித்ததும் முதலில் இவற்றை எல்லாம் பார்த்து விடுவதோடு, இந்த இரண்டு பொருளையும் மறக்காமல் வாங்கி விட்டால் இந்த ஆண்டில் நீங்கள் சீரும் சிறப்புமாக வாழ்வது உறுதி. |url=https://dheivegam.com/thamizh-puththandu-vazhipadu/ |access-date=2023-04-13 |website=Dheivegam |language=ta}}</ref><ref>{{Cite web |title=Vishu Kani Preparation: വിഷുക്കണി എങ്ങനെ ഒരുക്കാം |url=https://malayalam.samayam.com/spirituality/what-is-vishu-kani-and-how-to-prepare-vishu-kani-at-home-details-in-malayalam/articleshow/68721430.cms |access-date=2023-04-15 |website=Samayam Malayalam |language=ml}}</ref> ''चिथिरैकानी'' या ''विषुक्कानी'' उत्सवों के एक दिन पहले, लोग शुभ वस्तुओं की थाली तैयार करते हैं। नए वर्ष के दिन, बड़े लोग दीप जलाते हैं और परिवार के छोटे सदस्यों को जगाते हैं। जैसे ही वे जागते हैं, वे अपनी आँखें बंद करके कानी की ओर जाते हैं और उसे वर्ष के पहले दृश्य के रूप में देखते हैं। यह परंपरा दोनों क्षेत्रों में महत्वपूर्ण है और माना जाता है कि यह आने वाले वर्ष के लिए सौभाग्य और समृद्धि लाती है।<ref>{{Cite web |title=Vishu Celebration in Kerala - Vishu in Kerala, Vishu Festival in Kerala |url=http://www.vishufestival.org/vishu-celebration-in-kerala.html |access-date=2023-04-15 |website=www.vishufestival.org}}</ref> === श्रीलंका === [[File:2019_kolam_decoration_for_Pongal_festival,_South_India.jpg|thumb|left|तमिल लोग अपने घरों को चावल के आटे से बनाए गए विभिन्न शुभ रंग-बिरंगे ज्यामितीय डिज़ाइनों, जिन्हें कोलम कहा जाता है, से सजाते हैं।<ref name=mercer22>{{cite book|author=Abbie Mercer|title=Happy New Year|url=https://books.google.com/books?id=z3AnvD5jeDMC |year=2007|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1-4042-3808-4|page=22}}</ref>]] [[श्रीलंकाई तमिल]] अप्रैल में पारंपरिक नव वर्ष मनाते हैं, जिसमें पहली वित्तीय लेन-देन को काई-विशेषम (काई-विशेषम) कहा जाता है। इस लेन-देन में बच्चे अपने बड़ों के पास सम्मान प्रकट करने के लिए जाते हैं, और बदले में बड़े उन्हें आशीर्वाद देते हैं और बच्चों को जेब खर्च के रूप में पैसे देते हैं। यह आयोजन 'अरपुडु' (अरपुडु) या नए कृषि चक्र की तैयारी के लिए भूमि की पहली जुताई के साथ भी मनाया जाता है। 'पोर-थेंकाई' (पोर-थेंकाई) या युवाओं के बीच नारियल युद्ध का खेल द्वीप के तमिल उत्तर और पूर्व के गांवों में खेला जाता है, जबकि बैलगाड़ी दौड़ भी आयोजित की जाती हैं।<ref>{{cite web |url=http://www.dailynews.lk/2008/04/12/fea04.asp |title=Features &#124; Online edition of Daily News – Lakehouse Newspapers |publisher=Dailynews.lk |date=12 April 2008 |access-date=18 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121014131201/http://www.dailynews.lk/2008/04/12/fea04.asp |archive-date=14 October 2012 }}</ref> अप्रैल में आने वाला उत्सवपूर्ण पुत्ताण्डु का मौसम परिवार के पुनर्मिलन और पारिवारिक संबंधों के नवीनीकरण का समय होता है।<ref>Sivanandini Duraiswamy, Remembering Hindu Traditions, M.D. Gunasena and Co Ltd, 1997, pages 41–48. {{cite web |url=http://larazonsanluis.com/wp-content/uploads/2016/04/2916.pdf |title=Remembering Hindu Traditions |access-date=13 April 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160422202940/http://larazonsanluis.com/wp-content/uploads/2016/04/2916.pdf |archive-date=22 April 2016 }}</ref> यह सिंहली नववर्ष के मौसम के साथ मेल खाता है।<ref>{{cite web |url=http://tamilweek.com/news-features/archives/887 |title=tamilweek.com/news-features " April 14 is the Tamil New Year, not Sinhalese! |publisher=Tamilweek.com |access-date=18 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027185218/http://tamilweek.com/news-features/archives/887 |archive-date=27 October 2011 |url-status=dead }}</ref> {{multiple image | align = right | image1 = Manga pachadi.JPG | width1 = 180 | alt1 = | caption1 = | image2 = Koozh and Maanga.jpg | width2 = 160 | alt2 = | caption2 = | footer = आम आधारित "पचड़ी" व्यंजन की दो शैलियाँ, जो पुत्ताण्डु को चिह्नित करने के लिए कई कड़वे-खट्टे-मीठे-तीखे स्वादों को मिलाती हैं। }} बाद में दिन में, परिवार एक दावत का आनंद लेते हैं।<ref name="Fieldhouse2017p548">{{cite book|author=Paul Fieldhouse|title=Food, Feasts, and Faith: An Encyclopedia of Food Culture in World Religions |url=https://books.google.com/books?id=P-FqDgAAQBAJ&pg=PA548| year=2017|publisher= ABC-CLIO|isbn= 978-1-61069-412-4|page=548}}</ref> === विदेशी === [[मलेशिया]] और [[सिंगापुर]] में, [[तमिल]] सिखों, मलयालियों और बंगालियों के साथ मिलकर अप्रैल के मध्य में पारंपरिक नववर्ष मनाते हैं, जहाँ राजनीतिक क्षेत्र के सभी नेता जातीय भारतीय समुदाय को नववर्ष की शुभकामनाएँ देते हैं। हिंदू मंदिरों, तमिल सामुदायिक केंद्रों और गुरुद्वारों में विशेष धार्मिक कार्यक्रम आयोजित किए जाते हैं। सांस्कृतिक कार्यक्रम और मीडिया आयोजन भी होते हैं। यह भारतीय समुदाय के लिए उत्सव का दिन होता है।<ref>{{cite web |url=http://www.nst.com.my/nation/general/najib-sends-new-year-greetings-1.254972 |title=Najib sends new year greetings – General – New Straits Times |access-date=21 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104094226/http://www.nst.com.my/nation/general/najib-sends-new-year-greetings-1.254972 |archive-date=4 January 2014 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nst.com.my/latest/new-year-wishes-to-malaysian-indian-community-1.254654?cache%3D03%3Fkey%3DMalaysia%2F7.276913%2F7.318771 |title=New Year wishes to Malaysian Indian community – Latest – New Straits Times |access-date=21 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104094221/http://www.nst.com.my/latest/new-year-wishes-to-malaysian-indian-community-1.254654?cache=03%3Fkey%3DMalaysia%2F7.276913%2F7.318771 |archive-date=4 January 2014 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.heb.gov.sg/hindu-resources/39-hindu-festivals |title=Hindu Festivals |access-date=21 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130630113949/http://www.heb.gov.sg/hindu-resources/39-hindu-festivals |archive-date=30 June 2013 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.singaporeunited.sg/cep/index.php/web/News-Room/PM-Lee-celebrates-Tamil-New-Year |title=PM Lee celebrates Tamil New Year / News Room / Singapore United – Com… |archive-url=https://archive.today/20130706121022/http://www.singaporeunited.sg/cep/index.php/web/News-Room/PM-Lee-celebrates-Tamil-New-Year |archive-date=6 July 2013 |url-status=dead}}</ref> ==विवाद== [[File:Tamil new year Puthandu prasadam at a Hindu temple.jpg|thumb|एक हिंदू मंदिर में पुत्ताण्डु की सजावट]] [[द्रविड़ मुनेत्र कड़गम]] (DMK) के नेतृत्व वाली तमिलनाडु सरकार ने 2008 में घोषणा की थी कि तमिल नववर्ष को तमिल महीने थाई के पहले दिन (14 जनवरी) को मनाया जाना चाहिए, जो फसल उत्सव पोंगल के साथ मेल खाता है। तमिलनाडु नववर्ष (घोषणा विधेयक 2008) को DMK के विधानसभा सदस्यों और उसकी तमिलनाडु सरकार द्वारा 29 जनवरी 2008 को राज्य कानून के रूप में अधिनियमित किया गया था।<ref>{{cite web|url=http://www.tn.gov.in/tnassembly/Governors_address_Jan2008_2.htm |title=Bill on new Tamil New Year Day is passed unanimously |publisher=Tn.gov.in |access-date=18 October 2011}}</ref> डीएमके बहुमत वाली सरकार के इस कानून को बाद में 23 अगस्त 2011 को तमिलनाडु विधानसभा में एआईएडीएमके बहुमत वाली सरकार द्वारा एक अलग विधायी अधिनियम के माध्यम से रद्द कर दिया गया।<ref>{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/jaya-changes-dmks-calendar-tamil-new-year-in-april-now/836039/1 |title=Jaya changes DMK's calendar, Tamil new year in April now |work=The Indian Express |location=India |date=24 August 2011 |access-date=18 October 2011}}</ref><ref>{{cite web|author=DC chennai |url=http://www.deccanchronicle.com/channels/cities/chennai/jaya-reverses-karunanidhi%E2%80%99s-order-tamil-new-year-chithirai-1-943 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011210524/http://www.deccanchronicle.com/channels/cities/chennai/jaya-reverses-karunanidhi%E2%80%99s-order-tamil-new-year-chithirai-1-943 |url-status=dead |archive-date=11 October 2012 |title=Jaya reverses Karunanidhi's order; Tamil New Year on Chithirai 1 |work=Deccan Chronicle |location=India |date=24 August 2011 |access-date=18 October 2011}}</ref><ref name="thehindu1">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article2388749.ece |title=States / Tamil Nadu : Tamil New Year in Chithirai |work=The Hindu |location=India |date=23 August 2011 |access-date=18 October 2011}}</ref> तमिलनाडु में कई लोगों ने DMK सरकार के उस कानून की अनदेखी की, जिसमें त्योहार की तारीख को पुनर्निर्धारित किया गया था, और उन्होंने अप्रैल के मध्य में अपने पारंपरिक पुत्ताण्डु नववर्ष उत्सव को मनाना जारी रखा।<ref>{{cite web |url=http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/tamils-ignore-government-fiat-celebrate-new-year_10037583.html |title=Tamils ignore government fiat, celebrate New Year – Thaindian News |publisher=Thaindian.com |date=13 April 2008 |access-date=18 October 2011 |archive-date=13 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613161125/http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/tamils-ignore-government-fiat-celebrate-new-year_10037583.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newkerala.com/news/fullnews-89374.html |title=Tamil new year celebrated in UT [newkerala.com, The Netherlands, 89374&#93; |publisher=Newkerala.com |access-date=18 October 2011}}</ref> भारतीय केंद्र शासित प्रदेश पुडुचेरी के राज्यपाल और मुख्यमंत्री, जहाँ जातीय तमिल बहुसंख्यक हैं, ने अप्रैल 2010 में तमिल नववर्ष के अवसर पर जनता को शुभकामनाएँ दीं।<ref>{{cite web|url=http://www.newkerala.com/news/fullnews-89118.html |title=Pondy Governor, CM greet people on eve of Tamil New Year [newkerala.com, The Netherlands, 89118&#93; |publisher=Newkerala.com |access-date=18 October 2011}}</ref> डीएमके सरकार द्वारा पारंपरिक धार्मिक नववर्ष को बदलने के लिए किए गए विधायी हस्तक्षेप पर हिंदू पुजारियों और तमिल विद्वानों ने सवाल उठाए।<ref>{{cite web |url=http://www.dailypioneer.com/30420/DMKs-bogus-Tamil-New-Year.html |title= The Pioneer > Online Edition : >> DMKS bogus Tamil New Year|website=www.dailypioneer.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20090331221442/http://www.dailypioneer.com/30420/DMKs-bogus-Tamil-New-Year.html |archive-date=31 March 2009}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.srilankaguardian.org/2011/01/tamil-cultural-debate.html|title=A Tamil cultural debate|accessdate=31 July 2023}}</ref> इस कानून का राज्य और अन्य स्थानों पर तमिलों द्वारा विरोध किया गया।<ref>{{cite web|url=http://www.indiaenews.com/art-culture/20080413/110947.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080418133945/http://www.indiaenews.com/art-culture/20080413/110947.htm |url-status=usurped |archive-date=18 April 2008 |title=India E-news |publisher=India E-news |date=13 April 2008 |access-date=18 October 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sinhalaya.com/news/english/wmview.php?ArtID=15122 |title=SINHALAYA'S FULL COVERAGE – Lankan Tamils reject Karunanidhi's diktat on Tamil New Year – CyberTalks |publisher=Sinhalaya.com |access-date=18 October 2011 |archive-date=14 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190114210542/http://www.sinhalaya.com/news/english/wmview.php?ArtID=15122 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|author=M.R. Venkatesh |url=http://www.telegraphindia.com/1080413/jsp/nation/story_9132123.jsp |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606015227/https://www.telegraphindia.com/1080413/jsp/nation/story_9132123.jsp |url-status=dead |archive-date= 2011-06-06|title=The Telegraph – Calcutta (Kolkata) &#124; Nation &#124; TN bans new year rites, priests fume |work=The Telegraph |location=Kolkota, India |date=13 April 2008 |access-date=18 October 2011}}</ref>इसे अदालत में भी चुनौती दी गई।<ref>{{cite web |url=http://www.sindhtoday.net/south-asia/2218.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080504192157/http://www.sindhtoday.net/south-asia/2218.htm |url-status=dead |archive-date=4 May 2008 |title=Law altering Tamil new year day challenged |publisher=Sindh Today |access-date=18 October 2011 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bombaynews.net/story/405674 |title=Court asks Tamil Nadu why change age-old New Year date |publisher=Bombay News.Net |date=12 September 2008 |access-date=18 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111026085203/http://www.bombaynews.net/story/405674 |archive-date=26 October 2011 }}</ref> तत्कालीन विपक्षी [[ऑल इंडिया अन्ना द्रविड़ मुनेत्र कड़गम]] (AIADMK) और [[मरुमलार्ची द्रविड़ मुनेत्र कड़गम]] (MDMK) ने तमिलनाडु में बाद में उस राज्य की DMK सरकार के निर्णय की निंदा की और अपने समर्थकों से मध्य अप्रैल में पारंपरिक तिथि का उत्सव मनाना जारी रखने का आग्रह किया।<ref>{{cite web |url=http://news.webindia123.com/news/articles/India/20080412/930922.html |title=Jaya, Vaiko greet people, criticise change of New Year |publisher=News.webindia123.com |date=12 April 2008 |access-date=18 October 2011 |archive-date=13 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120213105838/http://news.webindia123.com/news/articles/India/20080412/930922.html |url-status=dead }}</ref> श्रीलंका, सिंगापुर, मलेशिया और कनाडा में रहने वाले तमिलों ने मध्य अप्रैल में नए वर्ष का उत्सव मनाना जारी रखा।<ref>{{cite web|url=http://www.tamilnet.com/art.html?catid=99&artid=25309 |title=14.04.08 Liberate Calendar |publisher=TamilNet |date=14 April 2008 |access-date=18 October 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tamilnet.com/art.html?catid=99&artid=25298 |title=13.04.08 Tamil New Year |publisher=TamilNet |date=13 April 2008 |access-date=18 October 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tamilnet.com/art.html?catid=13&artid=25285 |title=12.04.08 Prime Minister of Canada greets Tamil New Year |publisher=TamilNet |access-date=18 October 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.groundreport.com/World/Sri-Lankan-sinha/2921787 |title=Sri Lankan Sinhalese And Tamil Community Celebrate Traditional New Year Tomorrow |publisher=GroundReport |date=13 April 2010 |access-date=18 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001205318/http://www.groundreport.com/World/Sri-Lankan-sinha/2921787 |archive-date=1 October 2011 }}</ref> तमिलनाडु की पिछली राज्य सरकार ने जनभावनाओं को शांत करने के प्रयास में घोषणा की कि उसी दिन को एक नए त्योहार के रूप में "चित्तिरई तिरुनाल" (चित्तिरई का त्योहार) नाम देकर मनाया जाएगा। डीएमके सरकार के तहत वह दिन तमिलनाडु में सार्वजनिक अवकाश बना रहा, लेकिन तमिल नववर्ष के रूप में नहीं, बल्कि कथित तौर पर [[भारतीय संविधान]] की प्रारूप समिति के अध्यक्ष [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर]] की स्मृति में। तमिलनाडु के सभी टेलीविजन चैनलों, जिनमें डीएमके समर्थक सन टीवी भी शामिल था, ने 14 अप्रैल 2010 को उत्सवपूर्ण "चित्तिरई तिरुनाल विशेष कार्यक्रम" प्रसारित करना जारी रखा। एआईएडीएमके की नेता जयललिता ने इस पुनर्प्रस्तुत त्योहार को मान्यता देने से इनकार कर दिया और तमिल लोगों को पारंपरिक तमिल नववर्ष की शुभकामनाएँ दीं। एमडीएमके नेता वाइको ने भी उनका अनुसरण किया।<ref>{{cite web|author=Sathyalaya Ramakrishnan reporting from Chennai |url=http://www.asiantribune.com/news/2010/04/14/tn-governor-and-leaders-greets-people-tamil-newyear |title=TN Governor and leaders greets people on Tamil NewYear |publisher=Asian Tribune |date=14 April 2010 |access-date=18 October 2011}}</ref> दोनों तिथियों के बीच का विवाद शांत हो गया, अप्रैल में पारंपरिक नववर्ष के दौरान होने वाले आधिकारिक समारोह फिर से शुरू हुए और सार्वजनिक अवकाश को तमिल नववर्ष के रूप में पुनः बहाल कर दिया गया।<ref>{{cite web |url=http://news.outlookindia.com/items.aspx?artid%3D759496 |title=Tamil New Year Celebrated All Across State |access-date=21 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104045731/http://news.outlookindia.com/items.aspx?artid=759496 |archive-date=4 January 2014 }}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/law-on-tamil-new-year-was-enacted-for-publicity-says-jayalalithaa/article3312365.ece | location=Chennai, India | work=The Hindu | title=Law on Tamil New Year was enacted for publicity, says Jayalalithaa | date=14 April 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.deccanchronicle.com/130415/news-current-affairs/article/tamil-year-vijaya-ushered-religious-fervour |title=Tamil year Vijaya ushered in with religious fervour |access-date=21 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104034254/http://www.deccanchronicle.com/130415/news-current-affairs/article/tamil-year-vijaya-ushered-religious-fervour |archive-date=4 January 2014 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newkerala.com/news/story/6870/jaya-to-present-tamil-awards-on-apr-15.html |title=Project SECURITY |access-date=21 April 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706233240/http://www.newkerala.com/news/story/6870/jaya-to-present-tamil-awards-on-apr-15.html |archive-date=6 July 2015 }}</ref> ==संबंधित त्योहार== पुत्ताण्डु भारत के अन्य हिस्सों में अलग-अलग नामों से मनाया जाता है, जो सौर नववर्ष की स्मृति में आयोजित होते हैं।<ref name="BBC Hinduism">{{cite web |title= BBC – Religion: Hinduism – Vaisakhi|publisher=[[BBC]]|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/hinduism/holydays/vaisakhi.shtml |access-date=22 January 2012}}</ref><ref>Crump, William D. (2014), [https://books.google.com/books?id=cDTfCwAAQBAJ&pg=PA114 Encyclopedia of New Year's Holidays Worldwide], MacFarland, page 114</ref><ref name="PechilisRaj2013p48"/> कुछ उदाहरणों में शामिल हैं: #[[विषु]] [[केरल]] में #बिसु पर्व तुलुनाडु में, #[[वैसाखी]] [[पंजाब]], [[हरियाणा]], [[हिमाचल प्रदेश]], [[दिल्ली|राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली]], [[उत्तर प्रदेश]], [[उत्तराखंड]], [[राजस्थान]], [[बिहार]], [[झारखंड]], [[मध्य प्रदेश]] और [[छत्तीसगढ़]] में #पना संक्रांति [[ओडिशा]] में #पोइला बोइशाख [[पश्चिम बंगाल]] और [[त्रिपुरा]] में #[[बिहू|रोंगाली बिहू]] [[असम]] में हालाँकि, यह सभी हिंदुओं का सार्वभौमिक नववर्ष नहीं है। [[कर्नाटक]], [[आंध्र प्रदेश]] और [[तेलंगाना]] का [[उगादी]] तथा [[महाराष्ट्र]] और [[गोवा]] का [[गुड़ी पड़वा]], पुत्ताण्डु से कुछ दिन पहले मनाया जाता है।<ref name="PechilisRaj2013p48"/>[[गुजरात]] के लोगों के लिए, नववर्ष का उत्सव पाँच दिवसीय [[दिवाली]] पर्व के साथ मेल खाता है। ===दक्षिण एशिया और दक्षिण-पूर्व एशिया=== हर वर्ष उसी दिन दक्षिण-पूर्व एशिया के कुछ भागों जैसे म्यांमार, श्रीलंका और कंबोडिया के अनेक बौद्ध समुदायों के लिए नव वर्ष मनाया जाता है, जो संभवतः पहली सहस्राब्दी ईस्वी में उनकी साझा भारतीय संस्कृति के प्रभाव का परिणाम है।<ref name="PechilisRaj2013p48"/> गुणसेगरम द्वारा 1957 के एक प्रकाशन के अनुसार, [[श्रीलंका]], [[कंबोडिया]] और [[चंपा]] (वियतनाम) में मनाया जाने वाला नव वर्ष, [[मोहनजो-दड़ो]] ([[सिंधु घाटी सभ्यता]]) की परंपराओं में जड़ों वाला तमिल नव वर्ष है।<ref>Tamil cultural influences in South East Asia (1957) by Samuel Jeyanayagam Gunasegaram, Ceylon Printers p.18</ref><ref>Tamil Culture, Band 6 (1957), Academy of Tamil Culture p.79</ref> नानाकुरियन के अनुसार, यह दक्षिण-पूर्व एशिया में मध्यकालीन युग के तमिल प्रभाव से हो सकता है।<ref>An introduction to Tamil culture, Kirusna Nanacuriyan (1984), Institute for International Tamil Renaissance p.81</ref> जीन मिशो और अन्य विद्वानों के अनुसार, [[दक्षिण-पूर्व एशियाई पर्वतीय क्षेत्र]] में नए वर्ष के उत्सव की परंपराओं की दो जड़ें हैं।<ref name="Swain2016p284"/> एक चीन है, और यह प्रभाव उदाहरण के लिए वियतनाम में पाया जाता है। यह चीन-प्रभावित समुदाय दिसंबर में शीत अयनांत के बाद पहले या दूसरे चंद्र महीने में नया वर्ष मनाता है। मैसिफ़ के लोगों का दूसरा समूह अप्रैल के मध्य में नया वर्ष मनाता है, बिल्कुल भारत के अधिकांश भागों की तरह। इस समूह में उत्तर-पूर्वी भारतीय, उत्तर-पूर्वी म्यांमार, कंबोडिया के खमेर, थाईलैंड के ताई भाषी, [[लाओस]], उत्तरी वियतनाम और दक्षिणी [[युन्नान]] शामिल हैं।<ref name="Swain2016p284">{{cite book|author1=Jean Michaud|author2=Margaret Byrne Swain|author3=Meenaxi Barkataki-Ruscheweyh|title=Historical Dictionary of the Peoples of the Southeast Asian Massif |url=https://books.google.com/books?id=wZksDQAAQBAJ&pg=PA284 |year=2016|publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-4422-7279-8|pages=178–179}}</ref>यह त्योहार मैसिफ़ में कुछ तरीकों से पुत्ताण्डु के विपरीत मनाया जाता है। यह परिवार और मित्रों से मिलने के अवसर के रूप में मनाया जाता है, दूसरों पर पानी छिड़कना (जैसे [[होली]]), साथ ही बाद में आभूषण पहनना, नए कपड़े पहनना और सामाजिक मेलजोल करना।<ref name="Swain2016p284"/> नव वर्ष के त्योहार को विभिन्न क्षेत्रों में अलग-अलग नामों से जाना जाता है: #[[वैसाखी]] [[पाकिस्तान]] और [[अफगानिस्तान]] में #बिक्रम संवत / वैशाख एक [[नेपाल]] में #पोइला बोइशाख [[बांग्लादेश]] में #अलुथ अवुरुथु (सिंहली नव वर्ष) [[श्रीलंका]] में<ref name="reeves174"/> #चोल छनाम थमेय]] [[कंबोडिया]] में #सोंगकान / पी माई लाओ [[लाओस]] में #[[सोंगक्रान]] [[थाईलैंड]] में #थिंग्यान [[म्यांमार]] में == इन्हें भी देखें == *[[तमिल]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:त्योहार]] [[श्रेणी:तमिल]] 9xxeztemgrwves35nmjo4bfaa4ps5p1 तंगुतुरी सूर्यकुमारी 0 840306 6556210 6555714 2026-05-25T08:01:28Z AMAN KUMAR 911487 चित्र के स्थान को बदलकर ज्ञान संदूक में किया 6556210 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = टंगुटूरि सूर्यकुमारी | image = [[चित्र:Miss India 1952 participants.jpg|250px]] | birth_date = १३ नवम्बर १९२५- २५ अप्रैल २००५ | birth_place = [[राजमुंदरी]], [[भारत]], | residence = [[भारत]] | nationality = [[भारत]] | othername = | occupation = [[अभिनेत्री]], [[नृत्यरचना]] | yearsactive = १९९६-९७, २००७-०९ 2011–Present | spouse = | children = | parents = | homepage = }} '''टंगुटूरि सूर्यकुमारी''' तेलुगू सिनेमा में एक भारतीय फिल्म गायिका, अभिनेत्री और नृत्यांगना थी। वह टंगुटूरी प्रकाशम की भतीजी थी।<ref>{{Cite web |url=http://www.last.fm/music/Late+Sri+Tanguturi+Surya+Kumari |title=External link to Late+Sri+Tanguturi+Surya+Kumari |access-date=25 सितंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120907220526/http://www.last.fm/music/Late+Sri+Tanguturi+Surya+Kumari |archive-date=7 सितंबर 2012 |url-status=live }}</ref> उन्होंने गीत [[मा तेलुगू तल्लिकि]] को गाया, जो आंध्र प्रदेश,भारत का आधिकारिक गीत है।<ref>{{cite web | title = Obituaries: Surya Kumari | work = The Guardian | url = https://www.theguardian.com/news/2005/may/18/guardianobituaries.artsobituaries | date = 18 May 2005 | accessdate = 2014-08-18 | first = Bill | last = Harpe | archive-url = https://web.archive.org/web/20170925230929/https://www.theguardian.com/news/2005/may/18/guardianobituaries.artsobituaries | archive-date = 25 सितंबर 2017 | url-status = live }}</ref> उन्होंने १९६१ में [[रवींद्रनाथ टैगोर]] के ऑफ ब्रॉडवे प्ले द किंग ऑफ द डार्क चैंबर में रानी सुदर्शन के लिए सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए बाहरी क्रिटिक्स सर्कल पुरस्कार जीता था।<ref>{{Cite web |url=http://www.thehindu.com/arts/cinema/article1701340.ece |title=संग्रहीत प्रति |access-date=19 अप्रैल 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110419082255/http://www.thehindu.com/arts/cinema/article1701340.ece |archive-date=19 अप्रैल 2011 |url-status=live }}</ref> ==अभिनय कैरियर== उन्होंने १२ साल की उम्र में पहली फिल्म की विप्रानारायण (१९३७)<ref>{{Cite web |url=http://www.imdb.com/name/nm0839764/ |title=IMDB |access-date=25 सितंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170219083727/http://www.imdb.com/name/nm0839764/ |archive-date=19 फ़रवरी 2017 |url-status=live }}</ref> की। उनकी अगली फिल्म, अदृश्तम् (१९३८) थी और वह काफी प्रसिद्ध हुई। उनकी अन्य फिल्मों में कटकम् (१९४८) और संसारा न्यूका (१९४९) शामिल हैं। कटकम् एक तमिल नाटक था, जोकि कम विख्यात [[विलियम शेक्सपीयर]] नाटक सिम्बेलाइन पर आधारित था। उसके बाद उन्होंने कई फिल्मों में काम किया। जिन में से 'देवता' और 'रयुत बिद्ध' ने फिल्म का इतिहास बना दिया और तेलुगू सिनेमा के स्वर्ण युग में योगदान दिया। 'कृष्ण प्रेमा' फिल्म में, जो एच॰वी॰ बाबू ने बनाई, सूर्यकुमारी ने ऋषि नारद की भूमिका निभाई और यह पहली बार तेलुगू सिनेमा के इतिहास में था कि एक महिला ने पुरुष की भूमिका निभाई। उन्होंने हिंदी फिल्मों 'वतन' (१९५४) और 'उदककाटोला' (१९५५) में भी अभिनय किया। टंगुटूरि सूर्यकुमारी ने हिंदी फिल्म आइकन [[दिलीप कुमार]] के साथ काम किया और [[फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री]] के लिए नामित की गई। ==गायन कैरियर== फिल्मों के अलावा उन्होंने दूसरे गाने भी गाये। उनके कई गाने ग्रामोफोन रिकॉर्ड के रूप में जारी किये गये और बाद में ऑडियो कैसेट्स के रूप में जारी किये गये। ये गीत काफी मधुर और प्रभावशाली थे। उनकी मीठी आवाज ने इन गीतों को और सुंदर बनाया। सूर्यकुमारी द्वारा कई गाने गाए गए जिनमें से कुछ 'मा तेलुगु तल्लिकी, मालेपुड़ेड़डुला, ओ महात्मा, सतपतरा सुंदरी, मामिदीचेट्टुुनू और अन्य हैं। ==भारतीय सिनेमा से हॉलीवुड== कुल मिलाकर, सूर्य १९४० और १९५० के दशक में २५ भारतीय फिल्मों में प्रदर्शित हुईं, जिसमें तेलगू, [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]], तमिल, गुजराती, हिंदी और अंग्रेजी सहित विभिन्न भाषाओं में गायन और अभिनय किया था। जैसे कि 'रयितु बिड्ढा' (१९३९), 'भाग्यलक्ष्मी' (१९४३), 'कृष्णा प्रेमा' (१९४३), 'मारडलू पेली' (१९५२) और हिंदी फिल्म 'वतन' (१९५४), 'उदान खतला' (१९५५)। १९५० के दशक के मध्य में, उन्होंने भारतीय फिल्म उद्योग के एक प्रतिनिधि मंडल के सदस्य के रूप में अमेरिका की पहली यात्रा की। १९५९ में, वह [[कोलंबिया विश्वविद्यालय]] में पढ़ाने के लिए [[न्यूयॉर्क]] गईं। वहाँ उन्होंने पश्चिमी [[शास्त्रीय नृत्य]] सिखाए। फिर वह भारत वापिस आ गईं और [[रवींद्रनाथ टैगोर]] के ऑफ ब्रॉड वे प्ले द किंग ऑफ द डार्क चैंबर में रानी सुदर्शन का अभिनय निभाया। १९६५ में, वह लंदन गईं और उनकी जिंदगी में नया मोड़ आया। भारतीय प्रदर्शनकारी कलाओं में अंग्रेजों को प्रशिक्षित करने के लिए उन्होंने केंसिंगटन, इंग्लैंड में 'इंडिया परफॉर्मिंग आर्ट्स' की स्थापना की। २५ अप्रैल २००५ को एक गायिका, अभिनेत्री और नृत्यांगना टंगुटूरि सूर्यकुमारी का निधन हो गया। ==सन्दर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:भारतीय अभिनेत्री]] [[श्रेणी:तेलुगू अभिनेत्री]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेत्री]] [[श्रेणी:2005 में निधन]] [[श्रेणी:भारतीय महिला शास्त्रीय नर्तक]] [[श्रेणी:1925 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भारतीय गायक]] lbquvz9yebiispsfw3nq0x5pitk9lph रक्षा लेखा महानियंत्रक 0 880459 6555970 6555899 2026-05-24T12:57:06Z चाहर धर्मेंद्र 703114 सन्दर्भ 6555970 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = रक्षा लेखा महानियंत्रक | headerstyle = background:#1E90FF; color:#fff; | header1 = | label2 = | data2 = [[चित्र:CGDA Logo.gif]] | label3 = सम्बंधित परीक्षा | data3 = [[भारतीय रक्षा लेखा सेवा]] | label4 = [[देश]] | data4 = {{Flag|भारत}} | label5 = | data5 = | label6 = नियंत्रक | data6 = [[रक्षा मंत्रालय (भारत)|रक्षा मंत्रालय]] | label7 = | data7 = | label8 = कार्य | data8 = रक्षा लेखा परीक्षा | header12 = | label13 = वित्तीय सलाहकार (रक्षा सेवा) | data13 = वर्तमान: [[राज कुमार अरोड़ा]] [[भारतीय रक्षा लेखा सेवा|भा. र. ले. से. (1990)]] | label14 = रक्षा लेखा महानियंत्रक | data14 = वर्तमान : अनुग्रह नारायण दास<ref>{{Cite web |title=श्री अनुग्रह नारायण दास ने रक्षा लेखा महानियंत्रक का कार्यभार ग्रहण किया|url=https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2257345&reg=3&lang=2|website=pib.gov.in}}</ref> | header15 = | label16 = आधिकारिक जालस्थल | data16 = [http://www.cgda.nic.in/indexh.php जालस्थल] }} '''रक्षा लेखा महानियंत्रक''' (Controller General of Dfence Accounts) [[भारत]] के रक्षा लेखा विभाग का नेतृत्व वित्तीय सलाहकार (रक्षा सेवा) के प्रशासनिक नियंत्रण में कार्य करते हैं। रक्षा लेखा विभाग के प्रमुख कार्य भारतीय सशस्त्र बलों (जिनमें तीनो सेनाएं शामिल हैं) से संबंधित सभी प्रकार के भुगतानों पर निगरानी करना, खातों का लेखा जोखा रखना और जांच करना है। इनमें आपूर्ति और सेवाओं के बिल और निर्माण / मरम्मत कार्यों, वेतन और भत्तों के विविध शुल्क, पेंशन, आदि के बिल शामिल हैं।<ref>{{Cite web |url=http://cgda.nic.in/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=15 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110309200703/http://cgda.nic.in/ |archive-date=9 मार्च 2011 |url-status=dead }}</ref> ==इतिहास== 250 वर्ष पुराना रक्षा लेखा विभाग भारत सरकार के सबसे पुराने विभागों में से एक है। रक्षा लेखा महानियंत्रक द्वारा संचालित रक्षा लेखा विभाग वर्तमान में रक्षा लेखा सेवाओं तथा रक्षा से जुड़े अन्य संगठनों जैसे भारतीय तटरक्षक बलों, सीमा सड़क तथा कैन्टीन भंडार विभाग को वित्तीय सलाह प्रदान करने तथा उनके व्यय तथा प्राप्तियों के भुगतान, लेखांकन एवं आंतरिक लेखा परीक्षा के लिए उत्तरदायी है। रक्षा लेखा महानियंत्रक, 04 रक्षा लेखा अपर महानियंत्रकों, 19 प्रधान नियंत्रकों तथा सेना, नौसेना, वायुसेना, आयुद्ध निर्माणियों, रक्षा अनुसंधान एवं विकास संगठनों, तटरक्षक बल एवं [[सीमा सड़क संगठन]] आदि से संबंधित कार्य देखने वाले क्षेत्रीय नियंत्रकों (सेना ), प्रयोजनमूलक नियंत्रकों /एकीकृत वित्तीय सलाहकारों का कार्य देखने वाले 70 रक्षा लेखा नियंत्रक स्तर के अधिकारियों की सहायता से विभाग का संचालन करते हैं । प्रयोजनमूलक नियंत्रक सीमा सड़क संगठन, पेंशन एवं पेंशन संवितरण तथा कैन्टीन भंडार विभाग आदि जैसे विशेष संगठनों को अपनी सेवा प्रदान करते हैं ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://web.archive.org/web/20180213195412/http://www.cgda.nic.in/indexh.php '''रक्षा लेखा महानियंत्रक''' का हिन्दी जालघर] r0rzjozxh19w54atieber16o7c4gaov सूफ़ियन शरीफ़ 0 895038 6556249 6405012 2026-05-25T09:34:44Z Umarkairanvi 13754 रिक्त पर 6556249 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{भूमिका नहीं|date=अप्रैल 2025}} {{जीवनी स्रोतहीन|date=अप्रैल 2025}} }}'''सफ़यान मोहम्मद शरीफ़''' (जन्म: 24 मई 1991) स्कॉटिश क्रिकेटर है। वो दाएं हाथ के तेज़-मध्यम गेंदबाज़ और दाएं हाथ के बल्लेबाज़ हैं। उन्होंने जून 2011 में स्कॉटलैंड के लिए अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट में पदार्पण किया।<ref>{{cite web|url=https://www.pakpassion.net/ppforum/showthread.php?196854-quot-Hopefully-we-can-beat-a-couple-of-the-big-teams-at-the-World-Cup-quot-Safyaan-Sharif|title="Hopefully we can beat a couple of the big teams at the World Cup": Safyaan Sharif|date=12 February 2014|publisher=Pakpassion|access-date=23 May 2015}}</ref> ==इन्हें भी देखें == [[अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट]] == संदर्भ == {{Infobox cricketer | name = सूफ़ियन शरीफ़ | country = स्कॉटलैंड | fullname = सूफ़ियन मोहम्मद शरीफ | nickname = साफ्फी | birth_date = {{Birth date and age|1991|5|24|df=yes}} | birth_place = [[हडर्सफील्ड]], [[यॉर्कशायर]], [[इंग्लैण्ड|इंग्लैंड]] | heightft = | heightinch = | heightm = | batting = दायाँ हाथ | bowling = दाएं हाथ के [[फास्ट बॉलिंग | तेज-माध्यम]] | role = | international = true | odidebutdate = 29 जून | odidebutyear = 2011 | odidebutagainst = नीदरलैंड | odicap = 45 | lastodidate = 21 मार्च | lastodiyear = 2018 | lastodiagainst = वेस्टइंडीज | odishirt = 50 | T20Idebutdate = 13 मार्च | T20Idebutyear = 2012 | T20Idebutagainst = केन्या | T20Icap = 24 | lastT20Idate = 20 जनवरी | lastT20Iyear = 2017 | lastT20Iagainst = आयरलैंड | columns = 4 | column1 = [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|वनडे]] | matches1 = 35 | runs1 = 211 | bat avg1 = 14.06 | 100s/50s1 = 0/0 | top score1 = 34 | deliveries1 = 1,668 | wickets1 = 53 | bowl avg1 = 25.41 | fivefor1 = 1 | tenfor1 = n/a | best bowling1 = 5/33 | catches/stumpings1 = 10/– | column2 = [[ट्वेन्टी-२० अंतरराष्ट्रीय|टी20ई]] | matches2 = 24 | runs2 = 63 | bat avg2 = 10.83 | 100s/50s2 = 0/0 | top score2 = 26 | deliveries2 = 460 | wickets2 = 28 | bowl avg2 = 21.78 | fivefor2 = 0 | tenfor2 = n/a | best bowling2 = 4/24 | catches/stumpings2 = 3/– | column3 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट | एफसी]] | matches3 = 9 | runs3 = 229 | bat avg3 = 28.62 | 100s/50s3 = 0/1 | top score3 = 60 | deliveries3 = 1,213 | wickets3 = 18 | bowl avg3 = 36.33 | fivefor3 = 0 | tenfor3 = 0 | best bowling3 = 4/94 | catches/stumpings3 = 5/– | column4 = [[एलाइट समूह क्रिकेट सूची| एलए]] | matches4 = 59 | runs4 = 351 | bat avg4 = 14.62 | 100s/50s4 = 0/0 | top score4 = 34 | deliveries4 = 2,724 | wickets4 = 82 | bowl avg4 = 27.10 | fivefor4 = 1 | tenfor4 = n/a | best bowling4 = 5/33 | catches/stumpings4 = 12/– | date = 21 मार्च | year = 2018 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/414970.html ईएसपीएनक्रिकइन्फो }} [[श्रेणी:क्रिकेट]] <references /> [[श्रेणी:जीवित व्यक्ति]] 7ms8lye5b4ken0tbrva32wg96gtwl85 पटना मेट्रो 0 922682 6556184 6487230 2026-05-25T06:47:29Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556184 wikitext text/x-wiki {{Infobox public transit |name = पटना मेट्रो |image = Patna Metro.svg |imagesize = 350px |locale = [[पटना]], [[बिहार]] |native_name = |owner = |transit_type = रैपिड ट्रांज़िट ([[भूमिगत रेल|त्वरित पारगमन]]) |lines = 2 (फेज 1) |stations = 26 (फेज 1) |ridership = |website = {{URL|https://pmrconline.in/|pmrconline.in}} |operator = पटना मेट्रो रेल निगम | |began_operation= मार्च 2025 (अपेक्षित) |marks = |vehicles = |system_length = {{convert|31|km|mi|abbr=on}} (''planned'')<ref name="patnamtrodpr2018"/><ref name=":0">{{cite news |url=https://www.jagran.com/bihar/patna-city-golden-job-opportunity-in-patna-metro-applications-sought-for-these-five-posts-22100684.html |title=Patna Metro will run in 3 phase |newspaper=Dainik Jagran |date=23 October 2013 |accessdate=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029205423/http://epaper.jagran.com/ePaperArticle/23-oct-2013-edition-Patna-Nager-page_3-43715-7142-84.html |archive-date=29 अक्तूबर 2013 |url-status=dead }}</ref> |track_gauge = {{Track gauge|sg}} |el = 2kV AC OHE |map = |alt=|caption=|area served=|line_number=|start=|end=|annual_ridership=|chief_executive=|character=|map_state=}} '''पटना मेट्रो''' [[बिहार]] की राजधानी [[पटना]] के लिए एक योजनाबद्ध रैपिड ट्रांज़िट ([[भूमिगत रेल|त्वरित पारगमन]]) प्रणाली है।<ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/local/bihar/patna/news/cm-gave-instructions-to-expedite-the-construction-work-of-patna-metro-showed-elevated-work-129602224.html|title=मेट्रो निर्माण देखने निकले नीतीश:सीएम ने पटना मेट्रो के निर्माण कार्य में तेजी लाने के दिए निर्देश, एलिवेटेड वर्क दिखाया}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.livehindustan.com/bihar/story-patna-metro-route-and-fare-information-will-be-available-from-google-map-patna-metro-will-also-launch-its-website-7806429.html|title=Patna Metro: गूगल मैप से मिलेगी मेट्रो रूट और किराए की जानकारी, अपनी वेबसाइट भी लांच करेगा पटना मेट्रो}}</ref> इसका स्वामित्व राज्य संचालित पटना मेट्रो रेल निगम द्वारा किया जाएगा।<ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/local/bihar/patna/news/patna-metro-will-get-76645-acres-of-land-for-depot-construction-in-january-129115625.html|title=अब तेजी से हाेगा काम:पटना मेट्रो को जनवरी में मिलेगी डिपो निर्माण के लिए 76.645 एकड़ जमीन}}</ref> इसका निर्माण सार्वजनिक निजी भागीदारी (पीपीपी) मोड पर किया जाएगा, जिसका खर्च {{INRConvert|13365.77|c}} करोड़ होगा।<ref name="patnamtrodpr2018"/> यह लागत भूमि अधिग्रहण लागत को छोड़कर है, जिसे बिहार सरकार द्वारा वहन किया जाना है। 14 सितंबर 2011 को, भारत के योजना आयोग ने पटना मेट्रो के लिए अनुमोदन दिया। सार्वजनिक-निजी साझेदारी मोड के तहत मेट्रो रेल दो मार्गों पर पेश किया जाएगा। 3 जुलाई 2018 को, बिहार के मुख्य सचिव दीपक कुमार ने प्रस्तावित पटना मेट्रो रेल की संशोधित विस्तृत परियोजना रिपोर्ट को राज्य कैबिनेट के समक्ष पेश करने के लिए मंजूरी दे दी, जिसमें भूमि अधिग्रहण लागत सहित परियोजना के संशोधित अनुमानित लागत के साथ 19,500 करोड़ रुपये शामिल थे।<ref name="patnamtrodpr2018">{{cite web|title=Chief secretary OKs metro rail’s DPR|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/chief-secretary-oks-metro-rails-dpr/articleshow/64846481.cms|access-date=3 जुलाई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180726063356/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/chief-secretary-oks-metro-rails-dpr/articleshow/64846481.cms|archive-date=26 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref> 4 मार्च 2019 को, पटना मेट्रो रेल कॉर्पोरेशन लिमिटेड ने औपचारिक रूप से इंदिरा भवन में अपना कार्यालय खोला।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/minister-opens-metro-rail-corps-office/articleshow/68260270.cms|title=Minister opens Patna metro rail corp's office}}</ref> पहले चरण में मार्च 2025 तक पटना मेट्रो के पांच स्टेशन (पाटलिपुत्र बस टर्मिनल से मलाही पकड़ी के बीच) सबसे पहले चालू होंगे।<ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/local/bihar/patna/news/100-crore-will-be-given-for-patna-metro-first-five-stations-will-be-operational-by-march-2025-130986475.html|title=पहले चरण में आईएसबीटी से मलाही पकड़ी तक दौड़ेगी मेट्रो:पटना मेट्रो के लिए मिलेंगे 100 करोड़, पहले मार्च 2025 तक चालू होंगे पांच स्टेशन}}</ref> 2027 तक पटना मेट्रो रेल दो कॉरिडोर पर चलने की उम्मीद है।<ref name="deadlinefeb2027">{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/land-acquisition-for-metro-depot-aconcern-as-locals-continue-to-protest/articleshow/94339690.cms|title=Patna: Land acquisition for metro depot aconcern as locals continue to protest}}</ref><ref>{{cite web|url=https://hindi.news18.com/news/bihar/patna-bihar-chief-secretary-deepak-kumar-statement-on-patna-metro-1435929.html|title=2024 से कर सकेंगे पटना मेट्रो में सफर, कुछ ऐसा होगा रूट|access-date=3 जुलाई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180703234514/https://hindi.news18.com/news/bihar/patna-bihar-chief-secretary-deepak-kumar-statement-on-patna-metro-1435929.html|archive-date=3 जुलाई 2018|url-status=dead}}</ref> पटना मेट्रो के अंतर्गत कुल 26 मेट्रो स्टेशन बनाए जाने हैं। दानापुर-मीठापुर-खेमनीचक तक बनने वाले कोरिडोर-एक में 14 जबकि [[पटना जंक्शन रेलवे स्टेशन]] से आइएसबीटी तक बनने वाले कोरिडोर-दो में 12 स्टेशन बनाए जाने हैं। दोनों ही कोरिडोर में दो-दो इंटरचेंज स्टेशन होंगे। दोनों कोरिडोर मिलाकर 32 किमी से अधिक लंबी मेट्रो रेल परियोजना है। कोरिडोर एक 17.933 किमी का होगा जबकि कॉरिडोर- दो 14.564 किमी. का होगा।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/patna-city-first-metro-will-run-on-the-bus-stand-route-of-patna-traveling-to-these-places-will-be-easy-21215475.html|title=सबसे पहले पटना के बस स्टैंड वाले रूट पर दौड़ेगी मेट्रो, इन स्थानों का सफर हो जाएगा आसान}}</ref> जनवरी 2022 में, [[लार्सन एंड टूब्रो|एलएंडटी]] ने मेट्रो ऑपरेटर दिल्ली मेट्रो रेल कॉरपोरेशन (डीएमआरसी) से पटना एमआरटीएस के चरण -1 के कॉरिडोर -2 के डिजाइन और निर्माण के लिए आदेश प्राप्त किया।<ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/business/larsen-toubro-l-r-share-price-l-t-construction-secures-significant-order-from-delhi-metro-rail-corporation-2688165|title=L&T Construction Secures Order For Phase-1 Of Patna Metro Project}}</ref> [[लार्सन एंड टूब्रो|एलएंडटी]] ₹1,989 करोड़ (US$260 मिलियन) के इस अनुबंध को एक महत्वपूर्ण ऑर्डर के रूप में वर्गीकृत करता है।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/lt-construction-bags-significant-order-from-dmrc/articleshow/88689059.cms|title=L&T Construction bags significant order from DMRC}}</ref> परियोजना के काम के प्रमुख दायरे में छह भूमिगत मेट्रो स्टेशन शामिल हैं, जैसे राजेंद्र नगर, मोइन उल हक स्टेडियम, विश्वविद्यालय पीएमसीएच, गांधी मैदान और कॉरिडोर -2 की आकाशवाणी।<ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/companies/news/lt-construction-bags-patna-metro-contract-worth-1-000-cr-2-500-cr-11641290259968.html|title=L&T Construction bags Patna Metro contract worth ₹1,000 cr– ₹2,500 cr}}</ref> वाईएफसी - एमसीएल जेवी ₹553 करोड़ (US$73 मिलियन) की लागत से मीठापुर और पाटलिपुत्र में एलिवेटेड वायडक्ट, एलिवेटेड रैंप और कॉरिडोर -1 में सात स्टेशनों का डिजाइन और निर्माण करेगा।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/patna-metro-underground-and-elevatedconstruction-work-likely-to-begin-in-feb/articleshow/88641103.cms|title=Patna Metro: Underground and elevated construction work likely to begin in February}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/news/india/patna-metro-rail-project-underground-stations-to-be-constructed-at-these-places-4679873.html|title=Patna Metro Rail Project: Underground Stations to be Constructed at These Places}}</ref> [[File:Nitish Kumar and Tejaswi Yadav inaugurating the work of Patna Metro.jpg|thumb|पटना मेट्रो के कार्य का उद्घाटन करते नीतीश कुमार और तेजस्वी यादव.]] पटना मेट्रो का काम बहुत ही तेजी से चल रहा है| पटना मेट्रो या कोई भी मेट्रो परियोजना राज्य सरकार के अंतर्गत आती है केवल दिल्ली मेट्रो को छोड़कर दिल्ली राजधानी होने के कारण वहा पर जो भी काम या ज्यादातर काम केंद्र सरकार और दिल्ली सरकार साथ मिलकर करती है| पटना मेट्रो का जो भी फंड पास हुआ है| केवल बिहार सरकार दी है ==कॉरिडोर== पटना मेट्रो के अंतर्गत दो कॉरिडोर बनाए जाएंगे। पहला कॉरिडोर दानापुर से मीठापुर 16.94 किलोमीटर का होगा तो दूसरा कॉरिडोर पटना जंक्शन से लेकर न्यू आईएसबीटी तक 14.45 किलोमीटर का होगा।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/patna-city-lohia-path-chakra-will-not-become-a-hindrance-in-the-way-of-patna-metro-officers-will-solve-the-problem-by-sitting-together-21742410.html|title=पटना मेट्रो के रास्‍ते में बाधक नहीं बनेगा लोहिया पथ चक्र, मिल-बैठकर अधिकारी दूर करेंगे समस्‍या}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/local/bihar/patna/news/only-one-agency-came-construction-between-patna-junction-and-rukanpura-will-be-possible-from-october-131441335.html|title=अंडरग्राउंड मेट्रो के लिए दोबारा टेंडर पर विचार:एक ही एजेंसी आई, पटना जंक्शन और रूकनपुरा के बीच अक्टूबर से हो सकेगा निर्माण}}</ref> IAS कॉलोनी स्टेशन का नाम बाद में पाटलिपुत्र कर दिया गया। पहला कॉरिडोर (रेड लाइन)- इस रूट में सगुना मोड़, आरपीएस मोड़, पाटलिपुत्र, राजा बाजार, पटना जू, विकास भवन, हाईकोर्ट, पटना स्टेशन, मीठापुर आदि मेट्रो स्टेशन होंगे।<ref>{{cite web|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/bihar/patna/patna-metro-project-first-pier-cap-of-elevated-corridor-1-inaugurated-axs|title=एलिवेटेड कॉरिडोर-1 का पहला पियर कैप लॉन्च, नगर परिषद क्षेत्र में बनेंगे तीन स्टेशन}}</ref> रूपसपुर रेलवे ओवरब्रिज (आरओबी) और जगदेवपथ-शेखपुरा मोड़ फ्लाईओवर के कारण कॉरिडोर I का अधिकांश हिस्सा भूमिगत है।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/patna-metro-rail-equal-mix-of-underground-elevated-tracks/articleshow/66044994.cms|title=Patna metro rail: Equal mix of underground & elevated tracks}}</ref> पहला कॉरिडोर केन्द्रीय विद्यालय दानापुर कैंट के समीप से शुरू होगा और पटना नहर (रूपसपुर नहर) के पहले गोला रोड के समीप तक एलिवेटेड होगा।<ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/bihar/patna/news/cm-approves-the-alignment-of-patna-metro-flavor-is-ready-to-give-5400-crore-loan-work-will-be-completed-in-45-years-126994279.html|title=सीएम ने पटना मेट्रो के एलाइनमेंट को मंजूरी दी, जायका 5400 करोड़ लोन देने को तैयार, 4.5 साल में पूरा होगा काम}}</ref> पटना मेट्रो का एलाइनमेंट कॉरिडोर I पर बेली रोड से 20 मीटर नीचे होगा।<ref>{{cite web|url=https://www.telegraphindia.com/bihar/patna-metro-to-run-20m-below-bailey-road/cid/1671438|title=Patna Metro to run 20m below Bailey Road}}</ref> दूसरा कॉरिडोर (ब्लू लाइन)- इस रूट में पटना जंक्शन, आकाशवाणी, गांधी मैदान, पीएमसीएच, राजेंद्र नगर, नालंदा मेडिकल कॉलेज हॉस्पिटल, कुम्हरार, [[महात्मा गाँधी सेतु|गांधी सेतु]], आईएसबीटी आदि मेट्रो स्टेशन होंगे।<ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/local/bihar/patna/news/underground-metro-construction-will-be-done-between-rukanpura-and-junction-from-july-fund-of-5509-crores-will-be-received-from-jica-131268500.html|title=अब काम में आएगी तेजी:रूकनपुरा और जंक्शन के बीच जुलाई से होगा अंडरग्राउंड मेट्रो निर्माण, जायका से मिलेगा 5509 करोड़ का फंड}}</ref> पटना मेट्रो और जायका (जापान इंटरनेशनल कॉरपोरेशन एजेंसी ) के बीच {{INRConvert|5520.93|c|[[us $Convert]] year=2019}} ऋण के लिए के लिए का समझौता हुआ है।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/patna-metro-rail-project-may-start-rolling-in-three-months/articleshow/70576566.cms|title=Patna metro rail project may start rolling in three months}}</ref> जायका से राशि मिलने के बाद रूकनपुरा से लेकर राजेंद्र नगर तक अंडरग्राउंड मेट्रो का निर्माण कार्य शुरू होगा। इसमें कॉरिडोर वन का रूकनपुरा, राजाबाजार, पटना जू, विकास भवन, विद्युत भवन, पटना जंक्शन और कॉरिडोर टू का पटना जंक्शन, अकाशवाणी, गांधी मैदान, पीएमसीएच, पटना विवि, मोइनुलहक स्टेडियम, राजेंद्र नगर स्थित अंडरग्राउंड स्टेशन और लाइन बनाना शामिल है। केंद्र और राज्य सरकार के फंड से 11 एलिवेटेड स्टेशन के साथ लाइन बनाना है। इसमें कॉरिडोर वन का दानापुर, सगुना मोड, आरपीएस मोड, पटलिपुत्र, मीठापुर, रामकृष्णा नगर, जगनपुर, खेमनीचक और कॉरिडोर टू का मलाही पकड़ी, खेमनीचक, भूतनाथ, जीरो माइल, न्यू आर्इएसबीटी एलिवेटेड स्टेशन शामिल है। 29 मार्च 2023 को, जापान ने पटना मेट्रो रेल परियोजना के लिए {{INRConvert|5509|c|[[us $Convert]] year=2023}} का वादा किया।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/patna-metro-rail-project-japan-commits-rs-5509-crore/articleshow/99074821.cms?from=mdr|title=Patna metro rail project: Japan commits Rs 5,509 crore}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/bihar/patna/japan-going-to-give-rs-5509-crore-for-construction-of-patna-metro-project-axs|title=पटना मेट्रो प्रोजेक्ट के लिए जापान देगा 5509 करोड़ रुपये, DMRC के निदेशक ने किया निर्माण स्थलों का निरीक्षण}}</ref> दोनों कारिडोर मिलाकर 24 मेट्रो स्टेशन हैं, पटना स्टेशन व खेमनीचक इंटरचेंज स्टेशन है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/patna-city-patna-metro-rail-project-will-speed-up-24-stations-will-be-built-more-than-13-thousand-crore-rupees-will-be-spent-22210689.html|title=पटना मेट्रो रेल के काम में आएगी गति, बनाए जाएंगे 24 स्‍टेशन; 13 हजार करोड़ रुपए से अधिक होंगे खर्च}}</ref> मलही पकड़ी, खेमनीचक, भूतनाथ, जीरो माइल और पाटलिपुत्र बस टर्मिनल सहित पांच मेट्रो स्टेशनों को शामिल करते हुए प्राथमिकता वाले कॉरिडोर में कुल 308 यू-गर्डर (प्रीकास्ट प्री-टेंशन स्ट्रक्चर, जिस पर ट्रैक बिछाने का काम तुरंत किया जा सकता है) का निर्माण किया गया है।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/patna-metro-rail-project-30-of-civil-work-done-on-elevated-line-of-corridor-ii/articleshow/99252656.cms?from=mdr|title=Patna metro rail project: 30% of civil work done on elevated line of Corridor II}}</ref> ==परियोजना विवरण== परियोजना सार्वजनिक-निजी साझेदारी पर आधारित होगी। केंद्र वैबिलिटी गैप फंड के रूप में लागत का 20 प्रतिशत प्रदान करेगा जबकि राज्य सरकार परियोजना के अंतिम अनुमान के आधार पर एक समान राशि खर्च करेगी। शेष राशि मेट्रो रेल के निर्माण में शामिल निजी कंपनी द्वारा पैदा की जाएगी। 7 अप्रैल 2023 को, मुख्यमंत्री नीतीश कुमार ने परियोजना के भूमिगत खंड के निर्माण के लिए पटना में मोइनुल हक स्टेडियम के पास दूसरी टनल बोरिंग मशीन (टीबीएम) का शुभारंभ करते हुए पटना मेट्रो का आधिकारिक लोगो जारी किया।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/patna-city-bihar-cm-nitish-kumar-inaugurated-patna-metro-project-with-tejashwi-yadav-dmrc-23378817.html|title=Patna Metro Project का CM नीतीश ने तेजस्वी संग किया उद्घाटन: बोले- जल्द पटनावासियों को सौगात देने की कोशिश}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/bihar/patna-metros-logo-came-in-front-nitish-kumar-inaugurated-it-know-what-is-special-asj|title=पटना मेट्रो का लोगो आया सामने, नीतीश कुमार ने किया लोकार्पित}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cities/patna-news/bihar-cm-nitish-kumar-releases-logo-launches-2nd-tbm-for-patna-metro-32-5km-network-to-be-built-in-2-corridors-at-a-cost-of-13-411-crore-101680886502480.html|title=CM releases Patna metro logo}}</ref> [[File:Patna Metro Detailed Map.png|550px|center|thumb|पटना मेट्रो के मार्ग का मानचित्र]] ==नेटवर्क== ===कॉरिडोर 1 (रेड लाइन)=== {|class="wikitable" style="text-align: center;" width="100%" |- ! style="background:#00FFFF;" colspan="9" | {{White|'''East-West Line'''}} |- ! rowspan="2" |# ! colspan="2" |Station Name<ref>{{cite web|title=Patna Metro – Information, Route Map, Fares, Tenders & Updates |url=https://themetrorailguy.com/patna-metro-information-map-updates/|website=www.themetrorailguy.com|access-date=27 July 2021}}</ref> ! rowspan="2" |Total length in metres ! rowspan="2" |Interstation distance in metres ! rowspan="2" |Opening ! rowspan="2" |Connections ! rowspan="2" |Layout |- !English !Hindi |- |- |1|| '''Danapur Cantonment''' || '''दानापुर छावनी''' || 0.000 || 0.000 || 2024 || None || एलिवेटेड |- |2|| '''Saguna Mor''' || '''सगुना मोड़''' || || || 2024 || None || एलिवेटेड |- |3|| '''RPS Mor''' || '''आर पी एस मोड़''' || || || 2024 ||None || एलिवेटेड |- |4|| '''Patliputra''' || '''पाटलिपुत्र''' || || || 2024 || None || एलिवेटेड |- |5|| '''Rukanpura''' || '''रुकनपुरा'''|| || || 2024 || None || भूमिगत |- |6|| '''Raja Bazar''' || '''राजा बाजार''' || || || 2024 || None || भूमिगत |- |7|| '''Patna Zoo''' || '''चिड़ियाघर''' || || || 2024 || None || भूमिगत |- |8|| '''Vikas Bhawan''' || '''विकास भवन''' || || || 2024 || None || भूमिगत |- |9|| '''Vidyut Bhawan''' || '''विद्युत भवन''' || || || 2024 || None || भूमिगत |- |10|| '''[[Patna Junction]]''' || '''पटना जंक्शन''' || || || 2024 || North-South line || भूमिगत |- |11|| '''Mithapur''' || '''मीठापुर''' || || || 2024 || None || एलिवेटेड |- |12|| '''Ramkrishan Nagar''' || '''रामकृष्ण नगर''' || || || 2024 || None || एलिवेटेड |- |13|| '''Jaganpura''' || '''जगनपुरा''' || || || 2024 || None || एलिवेटेड |- |14|| '''Khemnichak''' || '''खेमनीचक''' || || || 2024 || North-South line || एलिवेटेड |- |} ===कॉरिडोर 2 (ब्लू लाइन)=== {|class="wikitable" style="text-align: center;" width="100%" |- ! style="background:#00FFFF;" colspan="9" | {{White|'''North-South Line'''}} |- ! rowspan="2" |# ! colspan="2" |Station Name<ref>{{cite news |title=Patna metro to be ready in five years|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/patna-metro-to-be-ready-in-five-years-says-nitish/articleshow/78264617.cms|publisher= Times of India|date=2020-09-23}}</ref><ref name="themetrorailguy.com">{{cite web|title=Patna Metro – Information, Route Map, Fares, Tenders & Updates|url=https://themetrorailguy.com/patna-metro-information-map-updates/|website=themetrorailguy.com|access-date=21 January 2021}}</ref> ! rowspan="2" |Total length in metres ! rowspan="2" |Interstation distance in metres ! rowspan="2" |Opening ! rowspan="2" |Connections ! rowspan="2" |Layout |- !English !Hindi |- |- |1|| '''[[Patna Junction]]''' || '''पटना जंक्शन''' || 0.000 || 0.000 || 2024 || East-West line || भूमिगत |- |2|| '''Akashvani''' || '''आकाशवाणी''' || || || 2024 || None || भूमिगत |- |3|| '''Gandhi Maidan''' || '''गांधी मैदान''' || || || 2024 ||None || भूमिगत |- |4|| '''PMCH Hospital''' || '''पी एम सी एच अस्पताल''' || || || 2024 || None || भूमिगत |- |5|| '''Patna University''' || '''पटना विश्वविद्यालय'''|| || || 2024 || None || भूमिगत |- |6|| '''Moin-ul-Haq Stadium''' || '''मोइनुल हक स्टेडियम''' || || || 2024 || None || भूमिगत |- |7|| '''Rajendra Nagar''' || '''राजेन्द्र नगर''' || || || 2024 || None || भूमिगत |- |8|| '''Malahi Pakri''' || '''मलाही पकड़ी''' || || || 2024 || None || एलिवेटेड |- |9|| '''Khemnichak''' || '''खेमनीचक''' || || || 2024 || East-West line || एलिवेटेड |- |10|| '''Bhootnath''' || '''भूतनाथ''' || || || 2024 || None || एलिवेटेड |- |11|| '''Zero Mile''' || '''जीरो मील''' || || || 2024 || None || एलिवेटेड |- |12|| '''[[बैरिया बस टर्मिनल, पटना|New ISBT]]''' || '''न्यू आईएसबीटी''' || || || 2024 || None || एलिवेटेड |- |} ==डिपो== [[File:Nitish Kumar and Tejaswi Yadav examining the work of Patna Metro.jpg|thumb|पटना मेट्रो के काम का जायजा लेते नीतीश कुमार और तेजस्वी यादव.]] पाटलिपुत्र बस टर्मिनल के पास , SH-1, बैरिया चक, संपतचक, पैजावा में बनने वाले पटना मेट्रो के लिए एक ही डिपो होगा।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/patna-metro-rail-work-begins-at-bairiya-chak/articleshow/95672680.cms|title=Patna Metro rail work begins at Bairiya Chak}}</ref> कॉरिडोर 1 और 2 दोनों का डिपो एक जैसा होगा। कॉरिडोर I के दानापुर-मीठापुर-खेमनी चक और कॉरिडोर II के पटना रेलवे स्टेशन-नए ISBT के लिए डिपो सुविधाओं का निर्माण संपतचक, पैजावा में SH-1, बैरिया चक के पास किया जाना प्रस्तावित है।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/patna-metro-rail-project-work-on-isbt-depot-may-start-soon/articleshow/92478562.cms|title=Patna metro rail project: Work on ISBT depot may start soon}}</ref> डिपो में दो वर्कशॉप बे और तीन इंस्पेक्शन बे, आठ स्टैबलिंग बे होंगे, जिसमें 32 थ्री-कोच ट्रेनें और ऑटो-कोच वाशिंग प्लान शामिल हो सकते हैं। प्रशासनिक क्षेत्र में एक सभागार, प्रशिक्षण विद्यालय, कैंटीन और परिचालन नियंत्रण केंद्र शामिल होंगे। इसके अलावा, डिपो की बिजली आपूर्ति की आवश्यकता को पूरा करने के लिए 2500 केवीए क्षमता के एक सहायक सब-स्टेशन की योजना बनाई गई है।<ref>{{cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/bihar/patna/isbt-metro-rail-depot-likely-to-commence-soon-patna-metro-rail-project/articleshow/92485351.cms|title=Patna Metro Rail Project : पटना में मेट्रो रेल को लेकर तैयारियां जोरों पर, जल्द शुरू हो सकता है ISBT डिपो पर काम}}</ref> बिहार सरकार ने बैरिया चक में 76 एकड़ (30.5 हेक्टेयर) जमीन का अधिग्रहण किया है। इस भूमि में से 47.4 एकड़ (19.2 हेक्टेयर) मेट्रो रेल डिपो के लिए प्रस्तावित है जबकि शेष क्षेत्र संपत्ति विकास के लिए है। ==फतुहा कास्टिंग यार्ड के लिए सड़क संपर्क== फतुहा कास्टिंग यार्ड (एनसीसी लिमिटेड कास्टिंग यार्ड) और मेट्रो आईएसबीटी डिपो के बीच सामग्री परिवहन को आसान बनाने के लिए एक अर्थ रोड का निर्माण किया जा रहा है।<ref>{{cite web|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/bihar/patna/casting-yard-for-concrete-casting-of-metro-has-been-built-at-lct-ghat-and-fatuha-in-patna-axs|title=Patna Metro Project: मेट्रो के कंक्रीट की ढ़लाई के लिए एलसीटी घाट और फतुहा में बना कास्टिंग यार्ड}}</ref> सड़क निर्माण के बाद कास्टिंग यार्ड में बैचिंग प्लांट काम करना शुरू कर देगा। ==निर्माण स्थिति अपडेट== * '''सितम्बर 2011:''' 14 सितंबर को, [[भारत का योजना आयोग]] ने पटना मेट्रो परियोजना के लिए मंजूरी दे दी। * '''मई 2015:''' विस्तृत परियोजना रिपोर्ट (डीपीआर) मई 2015 तक तैयार की जानी थी।<ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/patna/rites-to-submit-draft-dpr-for-patna-metro-rail-project-by-may/article1-1335328.aspx|title=RITES to submit draft DPR for Patna metro rail project by May|date=9 April 2015|website=hindustantimes.com|access-date=6 April 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150821113230/http://www.hindustantimes.com/patna/rites-to-submit-draft-dpr-for-patna-metro-rail-project-by-may/article1-1335328.aspx|archive-date=21 August 2015|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/detailed-project-report-for-patna-metro-by-oct-31-114090600403_1.html |title=Detailed project report for Patna metro by Oct 31 |newspaper=Business Standard |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710183932/http://www.business-standard.com/article/news-ians/detailed-project-report-for-patna-metro-by-oct-31-114090600403_1.html |archive-date=10 July 2015 |df=dmy-all }}</ref> *'''फरवरी 2019:''' प्रधान मंत्री [[नरेंद्र मोदी]] ने 17 फरवरी 2019 को पटना के पहले मेट्रो रेल कॉरिडोर की आधारशिला रखी।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/pm-modi-lays-foundation-stone-for-patna-s-first-metro-rail-corridor-1458118-2019-02-17|title=PM Modi laid the foundation stone|access-date=2019-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190218021346/https://www.indiatoday.in/india/story/pm-modi-lays-foundation-stone-for-patna-s-first-metro-rail-corridor-1458118-2019-02-17|archive-date=18 February 2019|url-status=live}}</ref> पटना मेट्रो रेल कॉर्पोरेशन की स्थापना 18 फरवरी को हुई थी। *'''नवंबर 2019:''' पटना मेट्रो परियोजना के उत्तर-दक्षिण कॉरिडोर के लिए [[मृदा परीक्षण|मिट्टी परीक्षण]] शुरू।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/soil-tests-for-metro-rail-in-full-swing/articleshow/72076698.cms|title=Soil tests for Patna metro rail in full swing}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/bihar/patna/news/soil-testing-to-be-completed-in-one-month-for-patna-metro-excavation-up-to-120-feet-085511-6322224.html|title=पटना मेट्रो के लिए एक माह में पूरी होगी मिट्टी की जांच, 120 फीट तक होगी खुदाई|access-date=27 मार्च 2023|archive-date=27 मार्च 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327181849/https://www.bhaskar.com/bihar/patna/news/soil-testing-to-be-completed-in-one-month-for-patna-metro-excavation-up-to-120-feet-085511-6322224.html|url-status=dead}}</ref> *'''अप्रैल 2021:''' 28 अप्रैल को पटना मेट्रो के 6.1 किमी लंबे "मलाही पकड़ी-नया आईएसबीटी" खंड पर पियर का काम शुरू हो गया है। *'''अगस्त 2022:''' मुख्यमंत्री [[नीतीश कुमार]] ने [[मोइन-उल-हक स्टेडियम]] में पटना मेट्रो रेल परियोजना के भूमिगत कार्य के शिलापट्ट का अनावरण करते हुए इसका शुभारंभ किया।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/patna-cm-nitish-kumar-launches-underground-metro-rail-work/articleshow/93648655.cms|title=Patna: CM Nitish Kumar launches underground metro rail work}}</ref> *'''26 जनवरी 2023:''' भारत के गणतंत्र दिवस के अवसर पर, कॉरिडोर II पर प्रस्तावित भूतनाथ स्टेशन के पास दो स्तंभों के बीच पहला प्रीकास्ट वियाडक्ट यू-गर्डर स्पैन रखा गया था।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/patna-metro-takes-1st-step-in-elevated-priority-corridor-plan/articleshow/97390044.cms?from=mdr|title=Patna metro takes 1st step in elevated priority corridor plan}}</ref> *'''15 सितंबर 2023:''' राष्ट्रीय इंजीनियर्स दिवस के अवसर पर, कॉरिडोर I पर आरपीएस मोर स्टेशन और पाटलिपुत्र स्टेशन (पियर/स्तंभ संख्या 133-134) के बीच पहला प्रीकास्ट वियाडक्ट यू-गर्डर स्पैन रखा गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/bihar/patna/patna-metro-first-viaduct-u-girder-launched-on-bailey-road-between-rps-mod-and-patliputra-station-asj?gallery=f9d701ef-4136-4a0f-8296-e9d63590735b|title=पटना मेट्रो: आरपीएस मोड़ और पाटलिपुत्र स्टेशन के बीच बेली रोड पर पहला वायाडक्ट यू गर्डर लांच}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/metro-rail-1st-u-girderfor-corridor-1-launched/articleshow/103704007.cms?from=mdr|title=Metro rail: 1st U-girderfor corridor 1 launched}}</ref> *'''3 नवंबर 2023:''' पहला प्रीकास्ट वियाडक्ट यू-गर्डर स्पैन को कॉरिडोर I (रेड लाइन) में दूसरे एलिवेटेड सेक्शन पर मीठापुर के पास रखा गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/bihar/patna/construction-on-corridor-one-of-patna-metro-speeds-up-u-girder-of-second-elevated-section-launched-axs|title= पटना मेट्रो के कॉरिडोर वन पर निर्माण कार्य ने पकड़ी रफ्तार, दूसरे एलिवेटेड सेक्शन का पहला यू-गर्डर लॉन्च}}</ref> * '''2026''': देश के प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी बिहार के राजधानी पटना मे पटना मेट्रो को हरी झंडी दिखा के शुरुआत करेंगे ।<ref>{{Cite web|url=https://trendkhabar24.com/narendra-modi-will-inaugurate-patna-metro-on-15-august/|title=15 अगस्त 2025 को देश के प्रधानमंत्री के द्वारा पटना मेट्रो की शुरुआत किया जाना तय हुआ है ।|access-date=13 अप्रैल 2025|archive-date=17 मई 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250517124658/https://trendkhabar24.com/narendra-modi-will-inaugurate-patna-metro-on-15-august/|url-status=dead}}</ref> ==भविष्य निर्माण== दूसरे चरण में, मेट्रो रेल सेवाएं बाईपास चौक मीठापुर से दीदारगंज वाया ट्रांसपोर्ट नगर, एनएच 30 बाईपास 16.75 किलोमीटर (10.41 मील) के साथ प्रदान की जाएंगी; इसे बाइपास रोड पर एलिवेटेड किया जाएगा। तीसरा चरण, बाईपास चौक मीठापुर से फुलवारी शरीफ़ एम्स के बीच अनीसाबाद होते हुए एनएच 30 बाईपास 18.75 किलोमीटर (11.65 मील) के साथ, बाईपास रोड के साथ ऊंचा किया जाएगा। चौथा चरण दीदारगांग से फतुहा जंक्शन तक है। == इन्हें भी देखें== * [[लखनऊ मेट्रो]] * [[हैदराबाद मेट्रो रेल]] * [[बंगलुरु मेट्रो]] * [[दिल्ली मेट्रो रेल]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|2}} {{भारत में त्वरित परिवहन}} [[श्रेणी:पटना में परिवहन]] [[श्रेणी:भारत में मेट्रो रेल]] [[श्रेणी:पटना मेट्रो]] 2hhpzy8egc17e1pb8obbgtgf52vs3o6 फ. म. शहाजिंदे 0 945921 6556207 6555696 2026-05-25T07:56:41Z AMAN KUMAR 911487 चित्र का आकार बदला 6556207 wikitext text/x-wiki {{उल्लेखनीयता|date=जनवरी 2019}} {{कॉपी पेस्ट|date=जनवरी 2019}} {{विकिफ़ाइ|date=जनवरी 2019}} {{सिर्फ़ कहानी|date=जनवरी 2019}} [[चित्र:फ._म._शहाजिंदे.jpg|अंगूठाकार]] '''फ. म. शहाजिंदे''' ‍‍ साहित्यकार, कवि, आलोचक, समाजसेवक और कलम के सिपाही फ. म. शहाजिंदे ‍‍ का नाम फकरीपाशा महेबूब शहाजिंदे हैं. इनका तख़ल्लुस फ. म. शहाजिंदे (F. M. Shahajinde) ('''ایف. ایم شاہجندی)''' हैं. वह क़स्बा सास्तूर जिला उस्मानाबाद में 3 जुलै 1946 को पैदा हुए.आपके पिता का नाम महेबूब था. मराठी साहित्य में कविता की परम्परा बहुत लम्बी है, उनमे से फ. म. शहाजिंदे हैं. वे मराठी के विद्वान, जानेमाने [[कवि]] एवं [[लेखक]] है. जिनकी कई रचनाए प्रकाशित हो चुकी हैं. शहाजिंदे की रचना को महाराष्ट्र सरकार के कई पुरस्कार मिल चुके हैं. आपकी कुछ कृतियों के हिंदी तथाअंग्रेज़ी एवं अन्य भाषाओं में अनुवाद भी उपलब्ध हैं. इनकी कई कहानियों के नाट्यरूपंतर और सफल मंचन हुए हैं। भारतीय कृषि जीवन पर उनकी चर्चित संग्रह शेतकरी को मराठी आलोचको ने काफी सराहा हैं. शहाजिंंदे के कई कविताओंका हिंदी और अंग्रेजी भाषाओं में अनुवाद हुआ हैं. साथ उनकी कई रचनाए कर्नाटक विश्वविद्यालय, शिवाजी विश्वविद्यालय (कोल्हा्पूर) डॉ. बाबासाहब मराठवाड़ा विश्वविद्यालय (औरंगाबाद) के पाठ्यक्रम में शामील किया गया हैं. == प्रकाशित कृतियाँ == '''कविता संग्रह :''' * निधर्मी, (1980) * शेतकरी (मराठवाडी बोली में दीर्घ खंडकाव्य) (1986) * आदम (1991) * ग्वाही (1996) * मराठवाड्यातील कविता (संपादन) (1999) * झोंबणी (2013) '''समीक्षा :''' * इत्यर्थ (1987) * सारांश (1987) '''लेख संग्रह :''' * You in Me, (मी-तू का अंग्रेजी अनुवाद) - अनुवादक अशोक भूपटकर- (2016) * मी तू (पत्रात्मक उपन्यास) (1984) * अनुभव (निबंध) (1997) * वाकळ (स्फुट लेखसंग्रह) (2004) * मुस्लिम मराठी साहित्य:  परंपरा, स्वरूप आणि लेखक सूची (संपादन) (2004) * पुरचुंडी (संपादन) (2005) * मूठभर माती: आशय व अन्वयार्थ (संपादन) (2008) * प्रत्यय (वैचारिक लेखसंग्रह) (2013) == आगामी कृतियाँ == * दखलपात्र शब्दांचा उरूस (कविता संग्रह) भूमी प्रकाशन, लातूर * शेवटच्या कविता (कविता संग्रह) (आगामी) भूमी प्रकाशन, लातूर == पुरस्कार == * निधर्मी- महाराष्ट्र सरकार का कवी केशवसुत पुरस्कार (१९८२) * मी-तू- महाराष्ट्र सरकार का चर्चित उपन्यास (१९८५) * शेतकरी- महाराष्ट्र राज्य सरकार पुरस्कार (१९८८) * यशवंतराव चव्हाण स्मृती समारोह समितिअंबेजोगाई साहित्य पुरस्कार (१९९०) * हमीद दलवाई पुरस्कार, मुंबई (१९९४) * मारुती मगर साहित्य सेवा पुरस्कार, लातूर (२००२) * तुका म्हणे साहित्य पुरस्कार, बुलडाणा (२००४) * शिक्षक रत्न पुरस्कार, मुंबई (२००७) * सुशीलकुमार शिंदे साहित्य गौरव पुरस्कार, सोलापूर (२०१४) == सन्मान == * अध्यक्ष- पाचवाँ मराठवाडा युवक साहित्य संमेलन, वाकुळणी, जिला जालना- १९८६ * अध्यक्ष-  पहिला अखील भारतीय मुस्लिम मराठी साहित्य संमेलन,  सोलापूर- १९९० * अध्यक्ष- ग्याराहवाँअंकुर साहित्य संमेलन लोणार , जिला बुलडाणा-१९९१ * अध्यक्ष- पहिला लातूर जिल्हा मराठी साहित्य संमेलन, निलंगा जिला लातूर, १९९९ * अध्यक्ष-  पाचवाँ पुरोगामी मराठी साहित्य संमेलन, कंधार जिला नांदेड-२००० * अध्यक्ष- कवि संमेलन, २९ वा मराठवाडा साहित्य संमेलन उंडणगाव जिला औरंगाबाद-२००७ * अध्यक्ष- तिसरा शेकोटी साहित्य संमेलन, धारगळ, गोवा २००७ * अध्यक्ष- कवी संमेलन, ३२ वा मराठवाडा साहित्य संमेलन, मुरुड, जिला लातूर २०१० * अध्यक्ष- कवी संमेलन, ३७ वा मराठवाडा साहित्य संमेलन, जालना- २०१६ ==सन्दर्भ== alyo9fk4ncru6il16wsbqsj6go7mvzx मूँदी 0 1004096 6556084 6477682 2026-05-24T22:20:24Z ~2026-31130-01 926666 /* */ 6556084 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = मूँदी |other_name = Mundi |image = Saint Singaji Thermal Power Plant,Mundi 2014-03-11 18-38.jpg |image_caption = श्री सिंगाजी ऊष्मीय विद्युत ऊर्जा संयंत्र |pushpin_label = मूँदी |pushpin_map = India Madhya Pradesh |coordinates = {{coord|22.069|76.489|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = मध्य प्रदेश में स्थिति |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}} |subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name1 = [[मध्य प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[खंडवा ज़िला]] |population_total = 12889 |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[हिन्दी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 }} [[File:St-Board as or St-Gulabdas Baba Mandir,Mundi 2014-03-11 18-45.jpg|thumb|280px|संत गुलाबदास बाबा मंदिर, मूँदी]] '''मूँदी''' (Mundi) [[भारत]] के [[मध्य प्रदेश]] राज्य के [[खंडवा ज़िले]] कि [[मूँदी]] तहसील में स्थित एक नगर है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ Inde du Nord: Madhya Pradesh et Chhattisgarh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703183559/https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ|date=3 जुलाई 2019}}," Lonely Planet, 2016, ISBN 9782816159172</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=u6VB9_CrsfoC Tourism in the Economy of Madhya Pradesh]," Rajiv Dube, Daya Publishing House, 1987, ISBN 9788170350293</ref> == विवरण == मूँदी समुद्र तल से 900 मीटर की ऊंचाई पर है। यह शहर नर्मदा घाटी के पास बसा है।यह शहर खंडावा ज़िले के उत्तरी भाग में स्थित है।यह शहर का आकार पूर्व मे अंगूठी या गोला आकार मे बसा होने के कारण इसका नाम मुंदड़ी से मूंदी रखा गया था।यह शहर अतिप्राचीन काल से बसा हुआ है मान्यताओ अनुसार यहाँ पर महाभारत काल के समय पांडव यहॉ आए थे एवं उन्होने यहां पर लोटेश्वर एवं कोटेश्वर मंदिर की स्थापना की थी।इसी काल के एक और ऐतिहासिक मॉ रेणुका धाम भी है जो यह सिद्ध करता है की यह शहर काफी पुराना है।यह वही क्षेत्र है जहाँ संत सिगांजी ने अपनी समाधि ली थी एवं उनके शिष्यो की भी समाधि यही स्थापित है।इस शहर के नजदीक ही राजा हरसवर्धन के द्वारा बसाया गया था हरसूद जो की अब इंदिरा सागर परियोजना बांध मे डूब गया है।यहां अनेक प्राचीन मुर्तियाँ एवं स्थान आज भी मौजूद है जो की इस शहर के पुरातनता को सवारे हुए हैं।मडी,गडी,रेणुका धाम, कोटेश्वर एवं लोटेश्वर मंदिर यहां की पुरातन धरोहर है। == ऐतिहासिक तथ्य == प्राचीन मान्यताओं के अनुसार मूँदी शहर का नाम मुन्द्री {गोल आकर या अंगुुठी } पर रखा था. मान्यतानुसार पांडवो ने यहा पर लोटॆॆश्वर व कोतेश्वर मंदिर बनवाया था जो की माँ रॆणुका माता मंदिर के पास स्थित है अतः मूँदी मान्यता अनुसार हजारों वर्ष पुराना है। 12वीं शताब्दी में यह नगर [[जैन धर्म|जैन]] मत का महत्त्वपूर्ण स्थान था। यह नगर पुरातन नगर है, यहाँ पाये जाने वाले अवशेषों से यह सिद्ध होता है| यह पर जैन मुर्तियाँ भी पायी गयी थी। ==नाम व्युत्पत्ति== प्राचीन मान्यताओं के अनुसार मूँदी शहर गोलाकार अर्थात् मुन्द्री के आकर में बसा हुआ था जिसके कारण ही इस शहर का नाम मुन्द्री {गोल आकर या अंगुुठी } पर रखा मूंदी रखा गया। == आधुनिक नगर == 1985 में इसे [[नगर परिषद]] बना दिया गया। यह शहर उत्तर-पश्चिमी मे [[ओंकारेश्वर मन्दिर|ओंकारेश्वर]] , [[सनावद]], [[बड़वाह]] पूर्व मे [[हरसूद|छनेरा]] व दक्षिण मे [[खण्डवा|खंडवाशहर]] से जुड़ा हुआ है। ==अर्थव्यवस्था== मूंदी सामान और सेवाओं के लिए क्षेत्र में विशेष वाणिज्यिक केंद्र है। मूंदी शहर की स्थानीय अर्थव्यवस्था मुख्य रूप से कृषि और व्यापार पर आधारित है। आसपास के क्षेत्र की मुख्य फसल गेहूं, कपास और सोयाबीन हैं।मूंदी शहर के नजदीक बीड़ ग्राम मे कपास उपमण्डी मनाई गई है जिसका संचालन मूंदी, उपज मंडी से होता है। इसके अलावा 2010 मे मध्यप्रदेश पॉवर जनरेटीग कंपनी द्वारा मूंदी क्षेत्र में संत सिगांजी पॉवर प्लांट स्थापित किया है जिससे यहां का व्यापार व रोजगार बढ़ा है।एवं निरंतर उन्नती विकास बढ़ रहा है आने वाले समय मे यहां सिमेंट प्लांट स्थापित होना प्रस्तावित है। मूंदी शहर मे इंडस्ट्रिस् मे जिनिंग फेक्ट्री, आईल मिल, खल्ली-कपास फेक्ट्री मौजूद हैं। एवं पर्यटन स्थल के तौर पर पर्यटको को यहां पर हनुवंतिया वाटर स्पोर्ट् , संत सिंगाजी धाम, एवं रेणुका मंदिर, कोटेश्वर मंदीर, लोटेश्वर मंदिर स्थापित है जिससे भी रोजगार व व्यापार का यह केन्द्र मना हुआ है। == प्रमुख पर्यटन स्थल == === माँ रेणुका माता मंदिर === मूंदी का प्रसिद्ध माँ रेणुका माता मंदिर मूंदीमंडी के पास स्थित है। यह मंदिर माता रेणुका को समर्पित है। यह मूंदी का प्राचीन मंदिर है जहा प्रतिदिन भक्तो की भीड़ लगी रहती है यह मंदिर कई परिवारो की कुल देवी भी है व नवरात्रि एवं रेणुका चौदस के समय भारी मात्रा मे भक्त आते है। रेणुका चौदस में यहाँ एक दिनी मेला लगता है, जिसे देखने और माता के दर्शन करने के लिए प्रतिवर्ष हजारों लोग यहाँ आते हैं। === माँ भवानी मंदिर ,माता चौक === यह मंदिर मूंदी,माता चौक स्थापति नवीनतम मंदिर है जो माँ भवानी माता को समर्पित है।नवरात्री पर्व पर यहां नो दिवस भारी संख्या मे लोग उपस्थित होते है व यहां कार्यक्रमो का आयोजन भी किया जाता है। === संत सिगांजी धाम === मूंदी शहर से 16कि.मी की दूरी पर इंदिरा सागर परियोजना के डूब क्षेत्र मे मध्य मानव निर्मित टापू पर संत सिगांजी महाराज का मंदिर है।यह धाम अति प्राचीन व मालवा-निमाड़ समेत पूरे प्रदेश के लोकप्रिय धामो मे से एक है। === संत बुखारदास गुलाबदास महाराज === शहर के उत्तर दिशा मे स्थित संत बुखारदास गुलाबदास महाराज का मंदिर है।यह संत सिंगाजी के शिष्य संत बुखारदास व गुलाबदास है जो भी श्रध्दालू सिगांजी महाराज के दर्शन करने आते है वह इस मंदिर पर भी आते हैं।कहते है कि इंदिरा सागर बांध बनने के बाद डूब मे आए यह मंदिर अन्य शहरो मे जा रहा था परंतु संत गुलाबदास जी ने इसे मूंदी मे स्थित करवाया चूँकि संत सिंगाजी अपने दौहे मे मूंदी को पवित्र क्षेत्र मानते थे व इसे संतो का धाम कहते थे।वह दोहा है "धन्य मूंदी धन संतो का धाम"। === हनुवंतिया वॉटर स्पोर्ट === मूंदी से 18 कि. मी की दूरी पर स्थित इंदिरा सागर के बेकवाटर मे मध्यप्रदेश पर्यटन ने हनुवंतिया वाटर स्पोर्ट की स्थापना की है।जहाँ प्रति वर्ष जल महोत्सव का आयोजन होता है । जो पर्यटक स्थल है।प्रदेश के पूर्व मुख्यमंत्री शिवराज सिंह चौहान ने इसे अपना ड्रीम प्रोजेक्ट बताते हुए अपनी पसंदीदा जगहो मे से एक माना है। == आवागमन व यातायात == ;वायु मार्ग [[देवी अहिल्याबाई होल्कर अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र|इंदौर विमानक्षेत्र]] मूंदी का निकटतम एयरपोर्ट है, जो यहां से करीब 120 किलोमीटर दूर है। इंदौर देश के अनेक शहरों से नियमित फ्लाइट्स के माध्यम से जुड़ा हुआ है। ;रेल मार्ग मूंदी का निकटतम रेल्वे खंडवा रेलवे स्टेशन दिल्ली-मुंबई रूट का प्रमुख रेलवे स्टेशन है। यह रेलवे स्टेशन विभिन्न ट्रेनों के माध्यम से देश के अनेक शहरों से जुड़ा है। ;सड़क मार्ग मूंदी शहर हाइवे व प्रमुख सड़को से विभिन्न शहर से जुड़ा हुआ है यह शहर प्रदेश के [[खण्डवा|खंडवा]],[[सनावद]],[[बड़वाह]],[[इन्दौर|इंदौर]],[[भोपाल]],आष्ठा, खातेगांव,हरसूद से जुड़ा हुआ है । मूंदी स्टेट हाइवे क्रं एसएच-41 (खंडवा-मूंदी-आष्ठा) से [[भोपाल]],खातेगांव, कन्नौद, सतवास, आष्ठा से एवं एसएच-41अ से [[इन्दौर|इंदौर]],सनावद, बड़वाह से जुड़ा है। यहा से प्रतिदिन 200 बसो से आवागमन होता है।व ऑटो, रिक्शा, से मूंदी क्षेत्र के 40ग्रामीण इलाकों से भी आवागमन होता है। ==नर्मदा एक्सप्रेस वे== राष्ट्रीय राजमार्ग विभाग व मध्यप्रदेश सड़क निमार्ण विभाग [[नर्मदा नदी]] के समीप स्थित प्रमुख शहरो से होते हुए राष्ट्रीय राजमार्ग बनाने का प्रस्ताव स्वीकृत हो गया है जिसमे [[गुजरात]] के कुछ शहर भी जुड़े है इसके पूर्ण होते ही यह शहर राष्ट्रीय राजमार्ग से जुड़ते हुए कई शहरो से आवागमन कर सकेगा । == जनसंख्या == 2011 की जनगणना के अनुसार जनसंख्या 30,000 नगर परिषद क्षेत्र के अंतर्गत आता है।[[हिन्दी]] शहर की आधिकारिक भाषा है, और जनसंख्या के बहुमत द्वारा बोली जाती हैं जैसे निमाड़ी भी बोली जाती हैं: {{Pie chart |thumb = left |caption = [[मूँदी]] में धर्म |label1 = [[हिन्दू]] |value1 = 80. |color1 = orange |label2 = [[इस्लाम]] |value2 = 15 |color2 = green |label3 = [[जैन धर्म|जैनव]] [[वैश्य]] |value3 = 3.0 |color3 = blue |label4 = [[सिख|सिक्ख]] |value4 = 0 |color4 = yellow |label5 = [[ईसाई]] |value5 = 0.25 |color5 = black |label6 = [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] |value6 = 0. |color6 = Blue |label7 = अन्य |value7 = 1.75 |color7 = black |label8 = अन्य |value8 = 1.72 |color8 = Red }} == नामकरण == ऐसा कहा जाता है की मूँदी शहर की बसाहत पूर्व मे अंगूठी (मुंदड़ी) व गोला आकार मे था जिसके कारण इस शहर का नाम मुंदड़ी से मूंदी रखा गया था|इस शहर को निम्न प्रकार से उच्चारण किया जाता है जैसे मूंदी, मुंदी, मूँदी,मून्दी ==भूगोल == मूंदी खंडवा ज़िले के उत्तर-पश्चिमी किनारे पर [[मध्य प्रदेश]] के पश्चिमी क्षेत्र में स्थित है। मूंदी से 3कि.मी की दूरी पर केनूद तालाब से पानी खरकली नदी मे आता है जिससे शहर की व्यवस्था की जाती हैं। उत्तर पश्चिम दिशा मे मुख्य सड़क से [[सनावद]],[[बड़वाह]]एवं 12 ज्योतिलिंग मे से एक [[ओंकारेश्वर मन्दिर|ओंकारेश्वर]] से;पूर्वी दिशा मे हरसूद,[[हरदा]],[[खिरकिया]]से;दक्षीण मे [[खण्डवा|खंडवा]] से एवं [[इन्दौर|इंदौर]],[[भोपाल]],[[आष्ठा]],[[खातेगांव]],व[[कन्नौद]] से मुख्य सड़क द्वारा जुड़ा हुआ है। == मूंदी शहर की सरकारी कार्यालय, बैक,समितिया == === सरकारी कार्यालय === * मूंदी,नगर परिषद * तहसील कार्यालय * राजस्व विभाग * वन विनाभ * पुलिस थाना * डाक घर * कृषी उपज मंडी === बैक === * बैक ऑफ़ इंडिया * नर्मदा मालवा ग्रामीण बैक * यूनियन बैक * जिला सहकारी केन्द्रीय बैक * सेवा सहकारी समिती ==शिक्षा== === कॉलेज === * औघैयकीक प्रशिक्षण संस्थान (आई.टी.आई कॉलेज) * लांयस कॉलेज * शासकीय कॉलेज === स्कूल === * सेंट मेरीज कॉन्वेट हाई स्कूल * शासकीय बालक उच्चत्तर माध्यमिक शाला * शासकीय कन्या शाला * जनपद शाला * लॉयस हायर सेकेन्दिय स्कूल * आशा देवी पब्लिक स्कूल * सरस्वती विध्या मंदिर * मॉडल पब्लिक स्कूल * संस्कार पब्लिक स्कूल * सरस्वती शिशु विध्या मंदिर * रेवोत्तमा इंटरनेशनल स्कूल ==खेल== [[क्रिकेट]], वालीबाल, कब्बडी शहर में सबसे लोकप्रिय खेलों में से है। यहां प्रत्येक वर्ष विभिन्न संथाओ द्वारा प्रतियोगिताएं करवाई जाती रही है। == विधानसभा जानकारी == मध्य प्रदेश|मध्यप्रदेश के खंडवा लोकसभा के मांधाता विधानसभा मे यह मूंदी क्षेत्र आता है। मांधाता विधानसभा का पूर्व मे नाम निमाड़खेड़ी हुआ करता था जिसे 2008 मे बदला गया था।यह विधानसभा क्षेत्र आजादी से अब तक अनारक्षित सीट रही हैं। === विधायक कार्यकाल === * शी नारायण पटेल (2018-अब तक)[[BJP]] * श्री लोकेन्द्र सिंह तोमर [[BJP]](2008-2013 व 2013-2018) * ठा. राजनारायण सिंह पुरनी [[INC]] * श्री रघुवीर सिंह जी तोमर [[BJP]] * श्री राधाकृष्ण भगत [[BJP]] * श्री रघुनाथ मंडलोई ==नगर परिषद कार्यकाल== सन 1985 मे मूंदी को नगर परिषद का दर्जा दिया गया था।उस समय नगराध्यक्ष लक्ष्मीचंद्र जी गुर्जर थे। मूंदी शहर को 15वार्डो मे बांटा गया है और हर 5 वर्ष मे चुनाव आयोजित होते है। देश के प्रधानमंत्री के तौर पर [[नरेन्द्र मोदी|नरेंद्र मोदी]] के कार्यकाल मे [[प्रधानमंत्री आवास योजना]] के तहत मूंदी मे प्रथम चढ़ण मे 400 एवं द्वितीय चढ़ण मे 650 मकान मूंदी नगर परिषद क्षेत्र मे बनाए गए हैं। मूंदी नगर परिषद शहर की जरूरती आपूर्ति पूरी करती हैं जैसी बुनियादी सुविधाओं पानी और सीवरेज है। एवं नगरअध्यक्ष आशा जैन व संतोष राठौर के कार्यकाल के दौरान मूंदी शहर के लगभग सभी सड़को का निमार्ण पूर्ण हो चुका है। ===अध्यक्ष कार्यकाल === * संतोष राठौर * आशा छगनलाल जैन * लक्ष्मण पटेल * संतोष राठौर * लक्ष्मीचंद्र गुर्जर == महत्वपूर्ण व्यक्ति == * [[राधाकृष्ण भगत]] पूर्व विधायक - मूंदी शहर के सर्वप्रथम विधायक बनने वाले व्यक्ति थे भगतजी।तब निमाड़खेड़ी विधानसभा लगती थी। * अमन दलाल लेखक- मूंदी से लेखन के क्षेत्र में अमन दलाल ने अपनी कविताओं से देश मे अपना नाम बना चुके हैं। * श्रीराम परिहार लेखक - मूंदी से 12कि.मी की दूरी पर स्थित फेफरिया ग्राम मे जन्मे परिहार जी लेखन के क्षेत्र मे अपना नाम प्रसिद्ध किया है। == इन्हें भी देखें == * [[खंडवा ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{मध्य प्रदेश के जिले}} [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के शहर]] [[श्रेणी:खंडवा ज़िला]] [[श्रेणी:खंडवा ज़िले के नगर]] b8mdzz9rvstis6fbfrr45xwhyaprdfo 6556124 6556084 2026-05-25T02:53:22Z अजीत कुमार तिवारी 57025 [[Special:Contributions/~2026-31130-01|~2026-31130-01]] ([[User talk:~2026-31130-01|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:~2025-47002-7|~2025-47002-7]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6477682 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = मूँदी |other_name = Mundi |image = Saint Singaji Thermal Power Plant,Mundi 2014-03-11 18-38.jpg |image_caption = श्री सिंगाजी ऊष्मीय विद्युत ऊर्जा संयंत्र |pushpin_label = मूँदी |pushpin_map = India Madhya Pradesh |coordinates = {{coord|22.069|76.489|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = मध्य प्रदेश में स्थिति |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}} |subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name1 = [[मध्य प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[खंडवा ज़िला]] |population_total = 12889 |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[हिन्दी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 }} [[File:St-Board as or St-Gulabdas Baba Mandir,Mundi 2014-03-11 18-45.jpg|thumb|280px|संत गुलाबदास बाबा मंदिर, मूँदी]] '''मूँदी''' (Mundi) [[भारत]] के [[मध्य प्रदेश]] राज्य के [[खंडवा ज़िले]] कि [[पुनासा]] तहसील में स्थित एक नगर है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ Inde du Nord: Madhya Pradesh et Chhattisgarh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703183559/https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ|date=3 जुलाई 2019}}," Lonely Planet, 2016, ISBN 9782816159172</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=u6VB9_CrsfoC Tourism in the Economy of Madhya Pradesh]," Rajiv Dube, Daya Publishing House, 1987, ISBN 9788170350293</ref> == विवरण == मूँदी समुद्र तल से 900 मीटर की ऊंचाई पर है। यह शहर नर्मदा घाटी के पास बसा है।यह शहर खंडावा ज़िले के उत्तरी भाग में स्थित है।यह शहर का आकार पूर्व मे अंगूठी या गोला आकार मे बसा होने के कारण इसका नाम मुंदड़ी से मूंदी रखा गया था।यह शहर अतिप्राचीन काल से बसा हुआ है मान्यताओ अनुसार यहाँ पर महाभारत काल के समय पांडव यहॉ आए थे एवं उन्होने यहां पर लोटेश्वर एवं कोटेश्वर मंदिर की स्थापना की थी।इसी काल के एक और ऐतिहासिक मॉ रेणुका धाम भी है जो यह सिद्ध करता है की यह शहर काफी पुराना है।यह वही क्षेत्र है जहाँ संत सिगांजी ने अपनी समाधि ली थी एवं उनके शिष्यो की भी समाधि यही स्थापित है।इस शहर के नजदीक ही राजा हरसवर्धन के द्वारा बसाया गया था हरसूद जो की अब इंदिरा सागर परियोजना बांध मे डूब गया है।यहां अनेक प्राचीन मुर्तियाँ एवं स्थान आज भी मौजूद है जो की इस शहर के पुरातनता को सवारे हुए हैं।मडी,गडी,रेणुका धाम, कोटेश्वर एवं लोटेश्वर मंदिर यहां की पुरातन धरोहर है। == ऐतिहासिक तथ्य == प्राचीन मान्यताओं के अनुसार मूँदी शहर का नाम मुन्द्री {गोल आकर या अंगुुठी } पर रखा था. मान्यतानुसार पांडवो ने यहा पर लोटॆॆश्वर व कोतेश्वर मंदिर बनवाया था जो की माँ रॆणुका माता मंदिर के पास स्थित है अतः मूँदी मान्यता अनुसार हजारों वर्ष पुराना है। 12वीं शताब्दी में यह नगर [[जैन धर्म|जैन]] मत का महत्त्वपूर्ण स्थान था। यह नगर पुरातन नगर है, यहाँ पाये जाने वाले अवशेषों से यह सिद्ध होता है| यह पर जैन मुर्तियाँ भी पायी गयी थी। ==नाम व्युत्पत्ति== प्राचीन मान्यताओं के अनुसार मूँदी शहर गोलाकार अर्थात् मुन्द्री के आकर में बसा हुआ था जिसके कारण ही इस शहर का नाम मुन्द्री {गोल आकर या अंगुुठी } पर रखा मूंदी रखा गया। == आधुनिक नगर == 1985 में इसे [[नगर परिषद]] बना दिया गया। यह शहर उत्तर-पश्चिमी मे [[ओंकारेश्वर मन्दिर|ओंकारेश्वर]] , [[सनावद]], [[बड़वाह]] पूर्व मे [[हरसूद|छनेरा]] व दक्षिण मे [[खण्डवा|खंडवाशहर]] से जुड़ा हुआ है। ==अर्थव्यवस्था== मूंदी सामान और सेवाओं के लिए क्षेत्र में विशेष वाणिज्यिक केंद्र है। मूंदी शहर की स्थानीय अर्थव्यवस्था मुख्य रूप से कृषि और व्यापार पर आधारित है। आसपास के क्षेत्र की मुख्य फसल गेहूं, कपास और सोयाबीन हैं।मूंदी शहर के नजदीक बीड़ ग्राम मे कपास उपमण्डी मनाई गई है जिसका संचालन मूंदी, उपज मंडी से होता है। इसके अलावा 2010 मे मध्यप्रदेश पॉवर जनरेटीग कंपनी द्वारा मूंदी क्षेत्र में संत सिगांजी पॉवर प्लांट स्थापित किया है जिससे यहां का व्यापार व रोजगार बढ़ा है।एवं निरंतर उन्नती विकास बढ़ रहा है आने वाले समय मे यहां सिमेंट प्लांट स्थापित होना प्रस्तावित है। मूंदी शहर मे इंडस्ट्रिस् मे जिनिंग फेक्ट्री, आईल मिल, खल्ली-कपास फेक्ट्री मौजूद हैं। एवं पर्यटन स्थल के तौर पर पर्यटको को यहां पर हनुवंतिया वाटर स्पोर्ट् , संत सिंगाजी धाम, एवं रेणुका मंदिर, कोटेश्वर मंदीर, लोटेश्वर मंदिर स्थापित है जिससे भी रोजगार व व्यापार का यह केन्द्र मना हुआ है। == प्रमुख पर्यटन स्थल == === माँ रेणुका माता मंदिर === मूंदी का प्रसिद्ध माँ रेणुका माता मंदिर मूंदीमंडी के पास स्थित है। यह मंदिर माता रेणुका को समर्पित है। यह मूंदी का प्राचीन मंदिर है जहा प्रतिदिन भक्तो की भीड़ लगी रहती है यह मंदिर कई परिवारो की कुल देवी भी है व नवरात्रि एवं रेणुका चौदस के समय भारी मात्रा मे भक्त आते है। रेणुका चौदस में यहाँ एक दिनी मेला लगता है, जिसे देखने और माता के दर्शन करने के लिए प्रतिवर्ष हजारों लोग यहाँ आते हैं। === माँ भवानी मंदिर ,माता चौक === यह मंदिर मूंदी,माता चौक स्थापति नवीनतम मंदिर है जो माँ भवानी माता को समर्पित है।नवरात्री पर्व पर यहां नो दिवस भारी संख्या मे लोग उपस्थित होते है व यहां कार्यक्रमो का आयोजन भी किया जाता है। === संत सिगांजी धाम === मूंदी शहर से 16कि.मी की दूरी पर इंदिरा सागर परियोजना के डूब क्षेत्र मे मध्य मानव निर्मित टापू पर संत सिगांजी महाराज का मंदिर है।यह धाम अति प्राचीन व मालवा-निमाड़ समेत पूरे प्रदेश के लोकप्रिय धामो मे से एक है। === संत बुखारदास गुलाबदास महाराज === शहर के उत्तर दिशा मे स्थित संत बुखारदास गुलाबदास महाराज का मंदिर है।यह संत सिंगाजी के शिष्य संत बुखारदास व गुलाबदास है जो भी श्रध्दालू सिगांजी महाराज के दर्शन करने आते है वह इस मंदिर पर भी आते हैं।कहते है कि इंदिरा सागर बांध बनने के बाद डूब मे आए यह मंदिर अन्य शहरो मे जा रहा था परंतु संत गुलाबदास जी ने इसे मूंदी मे स्थित करवाया चूँकि संत सिंगाजी अपने दौहे मे मूंदी को पवित्र क्षेत्र मानते थे व इसे संतो का धाम कहते थे।वह दोहा है "धन्य मूंदी धन संतो का धाम"। === हनुवंतिया वॉटर स्पोर्ट === मूंदी से 18 कि. मी की दूरी पर स्थित इंदिरा सागर के बेकवाटर मे मध्यप्रदेश पर्यटन ने हनुवंतिया वाटर स्पोर्ट की स्थापना की है।जहाँ प्रति वर्ष जल महोत्सव का आयोजन होता है । जो पर्यटक स्थल है।प्रदेश के पूर्व मुख्यमंत्री शिवराज सिंह चौहान ने इसे अपना ड्रीम प्रोजेक्ट बताते हुए अपनी पसंदीदा जगहो मे से एक माना है। == आवागमन व यातायात == ;वायु मार्ग [[देवी अहिल्याबाई होल्कर अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र|इंदौर विमानक्षेत्र]] मूंदी का निकटतम एयरपोर्ट है, जो यहां से करीब 120 किलोमीटर दूर है। इंदौर देश के अनेक शहरों से नियमित फ्लाइट्स के माध्यम से जुड़ा हुआ है। ;रेल मार्ग मूंदी का निकटतम रेल्वे खंडवा रेलवे स्टेशन दिल्ली-मुंबई रूट का प्रमुख रेलवे स्टेशन है। यह रेलवे स्टेशन विभिन्न ट्रेनों के माध्यम से देश के अनेक शहरों से जुड़ा है। ;सड़क मार्ग मूंदी शहर हाइवे व प्रमुख सड़को से विभिन्न शहर से जुड़ा हुआ है यह शहर प्रदेश के [[खण्डवा|खंडवा]],[[सनावद]],[[बड़वाह]],[[इन्दौर|इंदौर]],[[भोपाल]],आष्ठा, खातेगांव,हरसूद से जुड़ा हुआ है । मूंदी स्टेट हाइवे क्रं एसएच-41 (खंडवा-मूंदी-आष्ठा) से [[भोपाल]],खातेगांव, कन्नौद, सतवास, आष्ठा से एवं एसएच-41अ से [[इन्दौर|इंदौर]],सनावद, बड़वाह से जुड़ा है। यहा से प्रतिदिन 200 बसो से आवागमन होता है।व ऑटो, रिक्शा, से मूंदी क्षेत्र के 40ग्रामीण इलाकों से भी आवागमन होता है। ==नर्मदा एक्सप्रेस वे== राष्ट्रीय राजमार्ग विभाग व मध्यप्रदेश सड़क निमार्ण विभाग [[नर्मदा नदी]] के समीप स्थित प्रमुख शहरो से होते हुए राष्ट्रीय राजमार्ग बनाने का प्रस्ताव स्वीकृत हो गया है जिसमे [[गुजरात]] के कुछ शहर भी जुड़े है इसके पूर्ण होते ही यह शहर राष्ट्रीय राजमार्ग से जुड़ते हुए कई शहरो से आवागमन कर सकेगा । == जनसंख्या == 2011 की जनगणना के अनुसार जनसंख्या 30,000 नगर परिषद क्षेत्र के अंतर्गत आता है।[[हिन्दी]] शहर की आधिकारिक भाषा है, और जनसंख्या के बहुमत द्वारा बोली जाती हैं जैसे निमाड़ी भी बोली जाती हैं: {{Pie chart |thumb = left |caption = [[मूँदी]] में धर्म |label1 = [[हिन्दू]] |value1 = 80. |color1 = orange |label2 = [[इस्लाम]] |value2 = 15 |color2 = green |label3 = [[जैन धर्म|जैनव]] [[वैश्य]] |value3 = 3.0 |color3 = blue |label4 = [[सिख|सिक्ख]] |value4 = 0 |color4 = yellow |label5 = [[ईसाई]] |value5 = 0.25 |color5 = black |label6 = [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] |value6 = 0. |color6 = Blue |label7 = अन्य |value7 = 1.75 |color7 = black |label8 = अन्य |value8 = 1.72 |color8 = Red }} == नामकरण == ऐसा कहा जाता है की मूँदी शहर की बसाहत पूर्व मे अंगूठी (मुंदड़ी) व गोला आकार मे था जिसके कारण इस शहर का नाम मुंदड़ी से मूंदी रखा गया था|इस शहर को निम्न प्रकार से उच्चारण किया जाता है जैसे मूंदी, मुंदी, मूँदी,मून्दी ==भूगोल == मूंदी खंडवा ज़िले के उत्तर-पश्चिमी किनारे पर [[मध्य प्रदेश]] के पश्चिमी क्षेत्र में स्थित है। मूंदी से 3कि.मी की दूरी पर केनूद तालाब से पानी खरकली नदी मे आता है जिससे शहर की व्यवस्था की जाती हैं। उत्तर पश्चिम दिशा मे मुख्य सड़क से [[सनावद]],[[बड़वाह]]एवं 12 ज्योतिलिंग मे से एक [[ओंकारेश्वर मन्दिर|ओंकारेश्वर]] से;पूर्वी दिशा मे हरसूद,[[हरदा]],[[खिरकिया]]से;दक्षीण मे [[खण्डवा|खंडवा]] से एवं [[इन्दौर|इंदौर]],[[भोपाल]],[[आष्ठा]],[[खातेगांव]],व[[कन्नौद]] से मुख्य सड़क द्वारा जुड़ा हुआ है। == मूंदी शहर की सरकारी कार्यालय, बैक,समितिया == === सरकारी कार्यालय === * मूंदी,नगर परिषद * तहसील कार्यालय * राजस्व विभाग * वन विनाभ * पुलिस थाना * डाक घर * कृषी उपज मंडी === बैक === * बैक ऑफ़ इंडिया * नर्मदा मालवा ग्रामीण बैक * यूनियन बैक * जिला सहकारी केन्द्रीय बैक * सेवा सहकारी समिती ==शिक्षा== === कॉलेज === * औघैयकीक प्रशिक्षण संस्थान (आई.टी.आई कॉलेज) * लांयस कॉलेज * शासकीय कॉलेज === स्कूल === * सेंट मेरीज कॉन्वेट हाई स्कूल * शासकीय बालक उच्चत्तर माध्यमिक शाला * शासकीय कन्या शाला * जनपद शाला * लॉयस हायर सेकेन्दिय स्कूल * आशा देवी पब्लिक स्कूल * सरस्वती विध्या मंदिर * मॉडल पब्लिक स्कूल * संस्कार पब्लिक स्कूल * सरस्वती शिशु विध्या मंदिर * रेवोत्तमा इंटरनेशनल स्कूल ==खेल== [[क्रिकेट]], वालीबाल, कब्बडी शहर में सबसे लोकप्रिय खेलों में से है। यहां प्रत्येक वर्ष विभिन्न संथाओ द्वारा प्रतियोगिताएं करवाई जाती रही है। == विधानसभा जानकारी == मध्य प्रदेश|मध्यप्रदेश के खंडवा लोकसभा के मांधाता विधानसभा मे यह मूंदी क्षेत्र आता है। मांधाता विधानसभा का पूर्व मे नाम निमाड़खेड़ी हुआ करता था जिसे 2008 मे बदला गया था।यह विधानसभा क्षेत्र आजादी से अब तक अनारक्षित सीट रही हैं। === विधायक कार्यकाल === * शी नारायण पटेल (2018-अब तक)[[BJP]] * श्री लोकेन्द्र सिंह तोमर [[BJP]](2008-2013 व 2013-2018) * ठा. राजनारायण सिंह पुरनी [[INC]] * श्री रघुवीर सिंह जी तोमर [[BJP]] * श्री राधाकृष्ण भगत [[BJP]] * श्री रघुनाथ मंडलोई ==नगर परिषद कार्यकाल== सन 1985 मे मूंदी को नगर परिषद का दर्जा दिया गया था।उस समय नगराध्यक्ष लक्ष्मीचंद्र जी गुर्जर थे। मूंदी शहर को 15वार्डो मे बांटा गया है और हर 5 वर्ष मे चुनाव आयोजित होते है। देश के प्रधानमंत्री के तौर पर [[नरेन्द्र मोदी|नरेंद्र मोदी]] के कार्यकाल मे [[प्रधानमंत्री आवास योजना]] के तहत मूंदी मे प्रथम चढ़ण मे 400 एवं द्वितीय चढ़ण मे 650 मकान मूंदी नगर परिषद क्षेत्र मे बनाए गए हैं। मूंदी नगर परिषद शहर की जरूरती आपूर्ति पूरी करती हैं जैसी बुनियादी सुविधाओं पानी और सीवरेज है। एवं नगरअध्यक्ष आशा जैन व संतोष राठौर के कार्यकाल के दौरान मूंदी शहर के लगभग सभी सड़को का निमार्ण पूर्ण हो चुका है। ===अध्यक्ष कार्यकाल === * संतोष राठौर * आशा छगनलाल जैन * लक्ष्मण पटेल * संतोष राठौर * लक्ष्मीचंद्र गुर्जर == महत्वपूर्ण व्यक्ति == * [[राधाकृष्ण भगत]] पूर्व विधायक - मूंदी शहर के सर्वप्रथम विधायक बनने वाले व्यक्ति थे भगतजी।तब निमाड़खेड़ी विधानसभा लगती थी। * अमन दलाल लेखक- मूंदी से लेखन के क्षेत्र में अमन दलाल ने अपनी कविताओं से देश मे अपना नाम बना चुके हैं। * श्रीराम परिहार लेखक - मूंदी से 12कि.मी की दूरी पर स्थित फेफरिया ग्राम मे जन्मे परिहार जी लेखन के क्षेत्र मे अपना नाम प्रसिद्ध किया है। == इन्हें भी देखें == * [[खंडवा ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{मध्य प्रदेश के जिले}} [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के शहर]] [[श्रेणी:खंडवा ज़िला]] [[श्रेणी:खंडवा ज़िले के नगर]] 7eipedynce3rr5fk7vc62322ld8xy8s 6556125 6556124 2026-05-25T02:53:59Z अजीत कुमार तिवारी 57025 [[विशेष:योगदान/संजीव कुमार|संजीव कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार|वार्ता]]) के अवतरण 6285014 पर पुनर्स्थापित 6556125 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = मूँदी |other_name = Mundi |image = Saint Singaji Thermal Power Plant,Mundi 2014-03-11 18-38.jpg |image_caption = श्री सिंगाजी ऊष्मीय विद्युत ऊर्जा संयंत्र |pushpin_label = मूँदी |pushpin_map = India Madhya Pradesh |coordinates = {{coord|22.069|76.489|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = मध्य प्रदेश में स्थिति |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}} |subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name1 = [[मध्य प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[खंडवा ज़िला]] |population_total = 12889 |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[हिन्दी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 }} [[File:St-Board as or St-Gulabdas Baba Mandir,Mundi 2014-03-11 18-45.jpg|thumb|280px|संत गुलाबदास बाबा मंदिर, मूँदी]] '''मूँदी''' (Mundi) [[भारत]] के [[मध्य प्रदेश]] राज्य के [[खंडवा ज़िले]] में स्थित एक नगर है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ Inde du Nord: Madhya Pradesh et Chhattisgarh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703183559/https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ |date=3 जुलाई 2019 }}," Lonely Planet, 2016, ISBN 9782816159172</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=u6VB9_CrsfoC Tourism in the Economy of Madhya Pradesh]," Rajiv Dube, Daya Publishing House, 1987, ISBN 9788170350293</ref> == विवरण == मूँदी समुद्र तल से 900 मीटर की ऊंचाई पर है। यह शहर नर्मदा घाटी के पास बसा है।यह शहर खंडावा ज़िले के उत्तरी भाग में स्थित है।यह शहर का आकार पूर्व मे अंगूठी या गोला आकार मे बसा होने के कारण इसका नाम मुंदड़ी से मूंदी रखा गया था।यह शहर अतिप्राचीन काल से बसा हुआ है मान्यताओ अनुसार यहाँ पर महाभारत काल के समय पांडव यहॉ आए थे एवं उन्होने यहां पर लोटेश्वर एवं कोटेश्वर मंदिर की स्थापना की थी।इसी काल के एक और ऐतिहासिक मॉ रेणुका धाम भी है जो यह सिद्ध करता है की यह शहर काफी पुराना है।यह वही क्षेत्र है जहाँ संत सिगांजी ने अपनी समाधि ली थी एवं उनके शिष्यो की भी समाधि यही स्थापित है।इस शहर के नजदीक ही राजा हरसवर्धन के द्वारा बसाया गया था हरसूद जो की अब इंदिरा सागर परियोजना बांध मे डूब गया है।यहां अनेक प्राचीन मुर्तियाँ एवं स्थान आज भी मौजूद है जो की इस शहर के पुरातनता को सवारे हुए हैं।मडी,गडी,रेणुका धाम, कोटेश्वर एवं लोटेश्वर मंदिर यहां की पुरातन धरोहर है। == ऐतिहासिक तथ्य == प्राचीन मान्यताओं के अनुसार मूँदी शहर का नाम मुन्द्री {गोल आकर या अंगुुठी } पर रखा था. मान्यतानुसार पांडवो ने यहा पर लोटॆॆश्वर व कोतेश्वर मंदिर बनवाया था जो की माँ रॆणुका माता मंदिर के पास स्थित है अतः मूँदी मान्यता अनुसार हजारों वर्ष पुराना है। 12वीं शताब्दी में यह नगर [[जैन धर्म|जैन]] मत का महत्त्वपूर्ण स्थान था। यह नगर पुरातन नगर है, यहाँ पाये जाने वाले अवशेषों से यह सिद्ध होता है| यह पर जैन मुर्तियाँ भी पायी गयी थी। ==नाम व्युत्पत्ति== प्राचीन मान्यताओं के अनुसार मूँदी शहर गोलाकार अर्थात् मुन्द्री के आकर में बसा हुआ था जिसके कारण ही इस शहर का नाम मुन्द्री {गोल आकर या अंगुुठी } पर रखा मूंदी रखा गया। == आधुनिक नगर == 1985 में इसे [[नगर परिषद]] बना दिया गया। यह शहर उत्तर-पश्चिमी मे [[ओंकारेश्वर मन्दिर|ओंकारेश्वर]] , [[सनावद]], [[बड़वाह]] पूर्व मे [[हरसूद|छनेरा]] व दक्षिण मे [[खण्डवा|खंडवाशहर]] से जुड़ा हुआ है। ==अर्थव्यवस्था== मूंदी सामान और सेवाओं के लिए क्षेत्र में विशेष वाणिज्यिक केंद्र है। मूंदी शहर की स्थानीय अर्थव्यवस्था मुख्य रूप से कृषि और व्यापार पर आधारित है। आसपास के क्षेत्र की मुख्य फसल गेहूं, कपास और सोयाबीन हैं।मूंदी शहर के नजदीक बीड़ ग्राम मे कपास उपमण्डी मनाई गई है जिसका संचालन मूंदी, उपज मंडी से होता है। इसके अलावा 2010 मे मध्यप्रदेश पॉवर जनरेटीग कंपनी द्वारा मूंदी क्षेत्र में संत सिगांजी पॉवर प्लांट स्थापित किया है जिससे यहां का व्यापार व रोजगार बढ़ा है।एवं निरंतर उन्नती विकास बढ़ रहा है आने वाले समय मे यहां सिमेंट प्लांट स्थापित होना प्रस्तावित है। मूंदी शहर मे इंडस्ट्रिस् मे जिनिंग फेक्ट्री, आईल मिल, खल्ली-कपास फेक्ट्री मौजूद हैं। एवं पर्यटन स्थल के तौर पर पर्यटको को यहां पर हनुवंतिया वाटर स्पोर्ट् , संत सिंगाजी धाम, एवं रेणुका मंदिर, कोटेश्वर मंदीर, लोटेश्वर मंदिर स्थापित है जिससे भी रोजगार व व्यापार का यह केन्द्र मना हुआ है। == प्रमुख पर्यटन स्थल == === माँ रेणुका माता मंदिर === मूंदी का प्रसिद्ध माँ रेणुका माता मंदिर मूंदीमंडी के पास स्थित है। यह मंदिर माता रेणुका को समर्पित है। यह मूंदी का प्राचीन मंदिर है जहा प्रतिदिन भक्तो की भीड़ लगी रहती है यह मंदिर कई परिवारो की कुल देवी भी है व नवरात्रि एवं रेणुका चौदस के समय भारी मात्रा मे भक्त आते है। रेणुका चौदस में यहाँ एक दिनी मेला लगता है, जिसे देखने और माता के दर्शन करने के लिए प्रतिवर्ष हजारों लोग यहाँ आते हैं। === माँ भवानी मंदिर ,माता चौक === यह मंदिर मूंदी,माता चौक स्थापति नवीनतम मंदिर है जो माँ भवानी माता को समर्पित है।नवरात्री पर्व पर यहां नो दिवस भारी संख्या मे लोग उपस्थित होते है व यहां कार्यक्रमो का आयोजन भी किया जाता है। === संत सिगांजी धाम === मूंदी शहर से 16कि.मी की दूरी पर इंदिरा सागर परियोजना के डूब क्षेत्र मे मध्य मानव निर्मित टापू पर संत सिगांजी महाराज का मंदिर है।यह धाम अति प्राचीन व मालवा-निमाड़ समेत पूरे प्रदेश के लोकप्रिय धामो मे से एक है। === संत बुखारदास गुलाबदास महाराज === शहर के उत्तर दिशा मे स्थित संत बुखारदास गुलाबदास महाराज का मंदिर है।यह संत सिंगाजी के शिष्य संत बुखारदास व गुलाबदास है जो भी श्रध्दालू सिगांजी महाराज के दर्शन करने आते है वह इस मंदिर पर भी आते हैं।कहते है कि इंदिरा सागर बांध बनने के बाद डूब मे आए यह मंदिर अन्य शहरो मे जा रहा था परंतु संत गुलाबदास जी ने इसे मूंदी मे स्थित करवाया चूँकि संत सिंगाजी अपने दौहे मे मूंदी को पवित्र क्षेत्र मानते थे व इसे संतो का धाम कहते थे।वह दोहा है "धन्य मूंदी धन संतो का धाम"। === हनुवंतिया वॉटर स्पोर्ट === मूंदी से 18 कि. मी की दूरी पर स्थित इंदिरा सागर के बेकवाटर मे मध्यप्रदेश पर्यटन ने हनुवंतिया वाटर स्पोर्ट की स्थापना की है।जहाँ प्रति वर्ष जल महोत्सव का आयोजन होता है । जो पर्यटक स्थल है।प्रदेश के पूर्व मुख्यमंत्री शिवराज सिंह चौहान ने इसे अपना ड्रीम प्रोजेक्ट बताते हुए अपनी पसंदीदा जगहो मे से एक माना है। == आवागमन व यातायात == ;वायु मार्ग [[देवी अहिल्याबाई होल्कर अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र|इंदौर विमानक्षेत्र]] मूंदी का निकटतम एयरपोर्ट है, जो यहां से करीब 120 किलोमीटर दूर है। इंदौर देश के अनेक शहरों से नियमित फ्लाइट्स के माध्यम से जुड़ा हुआ है। ;रेल मार्ग मूंदी का निकटतम रेल्वे खंडवा रेलवे स्टेशन दिल्ली-मुंबई रूट का प्रमुख रेलवे स्टेशन है। यह रेलवे स्टेशन विभिन्न ट्रेनों के माध्यम से देश के अनेक शहरों से जुड़ा है। ;सड़क मार्ग मूंदी शहर हाइवे व प्रमुख सड़को से विभिन्न शहर से जुड़ा हुआ है यह शहर प्रदेश के [[खण्डवा|खंडवा]],[[सनावद]],[[बड़वाह]],[[इन्दौर|इंदौर]],[[भोपाल]],आष्ठा, खातेगांव,हरसूद से जुड़ा हुआ है । मूंदी स्टेट हाइवे क्रं एसएच-41 (खंडवा-मूंदी-आष्ठा) से [[भोपाल]],खातेगांव, कन्नौद, सतवास, आष्ठा से एवं एसएच-41अ से [[इन्दौर|इंदौर]],सनावद, बड़वाह से जुड़ा है। यहा से प्रतिदिन 200 बसो से आवागमन होता है।व ऑटो, रिक्शा, से मूंदी क्षेत्र के 40ग्रामीण इलाकों से भी आवागमन होता है। ==नर्मदा एक्सप्रेस वे== राष्ट्रीय राजमार्ग विभाग व मध्यप्रदेश सड़क निमार्ण विभाग [[नर्मदा नदी]] के समीप स्थित प्रमुख शहरो से होते हुए राष्ट्रीय राजमार्ग बनाने का प्रस्ताव स्वीकृत हो गया है जिसमे [[गुजरात]] के कुछ शहर भी जुड़े है इसके पूर्ण होते ही यह शहर राष्ट्रीय राजमार्ग से जुड़ते हुए कई शहरो से आवागमन कर सकेगा । == जनसंख्या == 2011 की जनगणना के अनुसार जनसंख्या 30,000 नगर परिषद क्षेत्र के अंतर्गत आता है।[[हिन्दी]] शहर की आधिकारिक भाषा है, और जनसंख्या के बहुमत द्वारा बोली जाती हैं जैसे निमाड़ी भी बोली जाती हैं: {{Pie chart |thumb = left |caption = [[मूँदी]] में धर्म |label1 = [[हिन्दू]] |value1 = 80. |color1 = orange |label2 = [[इस्लाम]] |value2 = 15 |color2 = green |label3 = [[जैन धर्म|जैनव]] [[वैश्य]] |value3 = 3.0 |color3 = blue |label4 = [[सिख|सिक्ख]] |value4 = 0 |color4 = yellow |label5 = [[ईसाई]] |value5 = 0.25 |color5 = black |label6 = [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] |value6 = 0. |color6 = Blue |label7 = अन्य |value7 = 1.75 |color7 = black |label8 = अन्य |value8 = 1.72 |color8 = Red }} == नामकरण == ऐसा कहा जाता है की मूँदी शहर की बसाहत पूर्व मे अंगूठी (मुंदड़ी) व गोला आकार मे था जिसके कारण इस शहर का नाम मुंदड़ी से मूंदी रखा गया था|इस शहर को निम्न प्रकार से उच्चारण किया जाता है जैसे मूंदी, मुंदी, मूँदी,मून्दी ==भूगोल == मूंदी खंडवा ज़िले के उत्तर-पश्चिमी किनारे पर [[मध्य प्रदेश]] के पश्चिमी क्षेत्र में स्थित है। मूंदी से 3कि.मी की दूरी पर केनूद तालाब से पानी खरकली नदी मे आता है जिससे शहर की व्यवस्था की जाती हैं। उत्तर पश्चिम दिशा मे मुख्य सड़क से [[सनावद]],[[बड़वाह]]एवं 12 ज्योतिलिंग मे से एक [[ओंकारेश्वर मन्दिर|ओंकारेश्वर]] से;पूर्वी दिशा मे हरसूद,[[हरदा]],[[खिरकिया]]से;दक्षीण मे [[खण्डवा|खंडवा]] से एवं [[इन्दौर|इंदौर]],[[भोपाल]],[[आष्ठा]],[[खातेगांव]],व[[कन्नौद]] से मुख्य सड़क द्वारा जुड़ा हुआ है। == मूंदी शहर की सरकारी कार्यालय, बैक,समितिया == === सरकारी कार्यालय === * मूंदी,नगर परिषद * तहसील कार्यालय * राजस्व विभाग * वन विनाभ * पुलिस थाना * डाक घर * कृषी उपज मंडी === बैक === * बैक ऑफ़ इंडिया * नर्मदा मालवा ग्रामीण बैक * यूनियन बैक * जिला सहकारी केन्द्रीय बैक * सेवा सहकारी समिती ==शिक्षा== === कॉलेज === * औघैयकीक प्रशिक्षण संस्थान (आई.टी.आई कॉलेज) * लांयस कॉलेज * शासकीय कॉलेज === स्कूल === * सेंट मेरीज कॉन्वेट हाई स्कूल * शासकीय बालक उच्चत्तर माध्यमिक शाला * शासकीय कन्या शाला * जनपद शाला * लॉयस हायर सेकेन्दिय स्कूल * आशा देवी पब्लिक स्कूल * सरस्वती विध्या मंदिर * मॉडल पब्लिक स्कूल * संस्कार पब्लिक स्कूल * सरस्वती शिशु विध्या मंदिर * रेवोत्तमा इंटरनेशनल स्कूल ==खेल== [[क्रिकेट]], वालीबाल, कब्बडी शहर में सबसे लोकप्रिय खेलों में से है। यहां प्रत्येक वर्ष विभिन्न संथाओ द्वारा प्रतियोगिताएं करवाई जाती रही है। == विधानसभा जानकारी == मध्य प्रदेश|मध्यप्रदेश के खंडवा लोकसभा के मांधाता विधानसभा मे यह मूंदी क्षेत्र आता है। मांधाता विधानसभा का पूर्व मे नाम निमाड़खेड़ी हुआ करता था जिसे 2008 मे बदला गया था।यह विधानसभा क्षेत्र आजादी से अब तक अनारक्षित सीट रही हैं। === विधायक कार्यकाल === * शी नारायण पटेल (2018-अब तक)[[BJP]] * श्री लोकेन्द्र सिंह तोमर [[BJP]](2008-2013 व 2013-2018) * ठा. राजनारायण सिंह पुरनी [[INC]] * श्री रघुवीर सिंह जी तोमर [[BJP]] * श्री राधाकृष्ण भगत [[BJP]] * श्री रघुनाथ मंडलोई ==नगर परिषद कार्यकाल== सन 1985 मे मूंदी को नगर परिषद का दर्जा दिया गया था।उस समय नगराध्यक्ष लक्ष्मीचंद्र जी गुर्जर थे। मूंदी शहर को 15वार्डो मे बांटा गया है और हर 5 वर्ष मे चुनाव आयोजित होते है। देश के प्रधानमंत्री के तौर पर [[नरेन्द्र मोदी|नरेंद्र मोदी]] के कार्यकाल मे [[प्रधानमंत्री आवास योजना]] के तहत मूंदी मे प्रथम चढ़ण मे 400 एवं द्वितीय चढ़ण मे 650 मकान मूंदी नगर परिषद क्षेत्र मे बनाए गए हैं। मूंदी नगर परिषद शहर की जरूरती आपूर्ति पूरी करती हैं जैसी बुनियादी सुविधाओं पानी और सीवरेज है। एवं नगरअध्यक्ष आशा जैन व संतोष राठौर के कार्यकाल के दौरान मूंदी शहर के लगभग सभी सड़को का निमार्ण पूर्ण हो चुका है। ===अध्यक्ष कार्यकाल === * संतोष राठौर * आशा छगनलाल जैन * लक्ष्मण पटेल * संतोष राठौर * लक्ष्मीचंद्र गुर्जर == महत्वपूर्ण व्यक्ति == * [[राधाकृष्ण भगत]] पूर्व विधायक - मूंदी शहर के सर्वप्रथम विधायक बनने वाले व्यक्ति थे भगतजी।तब निमाड़खेड़ी विधानसभा लगती थी। * अमन दलाल लेखक- मूंदी से लेखन के क्षेत्र में अमन दलाल ने अपनी कविताओं से देश मे अपना नाम बना चुके हैं। * श्रीराम परिहार लेखक - मूंदी से 12कि.मी की दूरी पर स्थित फेफरिया ग्राम मे जन्मे परिहार जी लेखन के क्षेत्र मे अपना नाम प्रसिद्ध किया है। == इन्हें भी देखें == * [[खंडवा ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{मध्य प्रदेश के जिले}} [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के शहर]] [[श्रेणी:खंडवा ज़िला]] [[श्रेणी:खंडवा ज़िले के नगर]] ly543e7upvyar31o7pz4yupo80y2wb3 बिनोद बिहारी महतो 0 1015293 6556035 6155013 2026-05-24T18:39:05Z ~2026-31081-94 926638 Hussain Ansari 6556035 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian politician | name = बिनोद बिहारी महतो | image = Hussai Ansari Ansari | caption = 7050578115 | birth_date = {{birth date|1923|09|23|df=yes}} | birth_place = बलियापुर [[झारखण्ड|झारखंड]], [[भारत]] | death_date = {{death date and age|1991|12|18|1923|08|23|df=yes}} | death_place = [[दिल्ली]], [[भारत]] | father = महेंद महतो | mother = मंदाकिनी देवी | spouse = फुलमनी देवी | party = [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]]<br/>[[झारखंड मुक्ति मोर्चा (बी)]] | nationality = [[भारत|भारतीय]] }} ''' बिनोद बिहारी महतो''' (23 सितंबर 1923 - 18 दिसंबर 1991) एक भारतीय वकील और राजनीतिज्ञ थे। वह 1972 में [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]] के संस्थापक थे। वह 1980, 1985, 1990 में बिहार विधानसभा के तीन बार सदस्य और 1991 में [[गिरीडीह|गिरिडीह]] से लोकसभा के सदस्य थे।<ref>{{Cite news|url=https://m.telegraphindia.com/states/jharkhand/saffron-munda-loves-everything-green-bjp-cries-neglect-as-chief-minister-warms-up-to-old-jmm-associates/cid/823787|title=Saffron Munda loves everything green - BJP cries neglect as chief minister warms up to old JMM associates|website=telegraphindia.com|access-date=24 फ़रवरी 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203143827/https://m.telegraphindia.com/states/jharkhand/saffron-munda-loves-everything-green-bjp-cries-neglect-as-chief-minister-warms-up-to-old-jmm-associates/cid/823787|archive-date=3 फ़रवरी 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://m.livehindustan.com/news/dhanbad/article1-Binod-Bihari-death-anniversary-tribute-to-the-father-of-the-Jharkhand-movement-for-those-trying-634181.html|title=झारखंड आंदोलन के जनक बिनोद बिहारी को पुण्यतिथि पर श्रद्धांजलि के लिए जुटे लोग|website=livehindustan.com}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.akhandbharatnews.com/binod-bihari-mahato-gave-the-key-to-read-and-fight/|title=बिनोद बिहारी महतो ने दिया “पढ़ो और लड़ो” का मूलमंत्र|website=akhandbharatnews.com|access-date=24 फ़रवरी 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190221055847/http://www.akhandbharatnews.com/binod-bihari-mahato-gave-the-key-to-read-and-fight/|archive-date=21 फ़रवरी 2019|url-status=dead}}</ref> ==प्रारंभिक जीवन== बिनोद बिहारी महतो का जन्म 23 सितंबर 1923 को [[धनबाद जिला|धनबाद]] के बालीपुर प्रखंड के बङादाहा गाँव में एक [[कुड़मी महतो]] परिवार में हुआ था। उनके पिता का नाम महेंद्र महतो एक किसान थे और माता का नाम मंदाकिनी देवी थी। उन्होंने अपनी प्राथमिक शिक्षा बालीपुर से की। उन्होंने अपनी पढ़ाई पढ़ाई डीएवी झरिया और धनबाद हाई इंग्लिश स्कूल से पूरा किया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Z04oDwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=binod+bihari+mahato&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjqgu-rkL3iAhVPXSsKHeM5ASQQ6AEIIDAB#v=onepage&q&f=false|title=झारखण्‍ड आंदोलन के मसीहा बिनोद बिहारी मेहतो : Jharkhand Andolan Ke Masiha Binod Bihari Mahato|website=books.google.co.in}}</ref> ==शिक्षा, कैरियर और राजनीति == उन्होंने पी.के. रे मेमोरियल कॉलेज से इंटर किया। उन्होंने रांची कॉलेज से स्नातक और लॉ कॉलेज, पटना से लॉ की पढ़ाई की। परिवार की आर्थिक समस्याओं के कारण, उन्होंने धनबाद न्यायालय में दैनिक श्रम के रूप में लेखन कार्य किया। वह एक शिक्षक के रूप में भी काम करते थे। इसके बाद उन्हें धनबाद में क्लर्क की नौकरी मिल जाती है। उन्होंने 1956 में धनबाद में [[वकील]] का पेशा शुरू किया। उन्होंने पंचेत डैम, [[मैथन बांध|मैथन डैम]], [[सिंदरी]] कारखानों, आदि के कारण विस्थापित हुए लोगों के लिए कई मामले लड़े। बिनोद बिहारी महतो ने झारखंड आंदोलन के लिए कलम को बनाया था हथियार, जानें उनसे जुड़ी कुछ अनसुनी बातें।<ref>{{Cite news|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/jharkhand/ranchi/jharkhand-movement-binod-bihari-mahato-made-weapon-to-pen-know-some-unheard-things-related-to-him-srn|title=बिनोद बिहारी महतो ने झारखंड आंदोलन के लिए कलम को बनाया था हथियार, जानें उनसे जुड़ी कुछ अनसुनी बातें|work=Prabhat Khabar}}</ref> उन्होंने [[झरिया]] से 1952 के चुनाव लड़ा, लेकिन जीत नहीं पाए। 1967 में, [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी]] विभाजित हो गई। वह भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) के सदस्य थे। [[1971]] में, उन्होंने भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादि) के टिकट पर [[धनबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|धनबाद लोकसभा]] चुनाव में भाग लिया और दूसरा स्थान प्राप्त किया। वह धनबाद नगरपालिका में चुनाव जीते। वे 1980 से 1985 तक [[टुंडी]] से विधानसभा के सदस्य रहे। फिर वह 1990 में [[सिंदरी]] और [[टुंडी]] से विधानसभा सदस्य बने। इसके बाद वह 1991 में [[गिरिडीह लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|गिरिडीह]] से लोकसभा के सदस्य बने।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=mDJte7_WYFgC&pg=PA20&dq=binod+bihari+mahato&hl=hi&sa=X&ved=0ahUKEwiUjcDW4r3iAhUg7nMBHW16DB0Q6AEIITAB#v=onepage&q&f=false|title=Jharkhand Andolan Ke Masiha : Binod Bihari Mahato|website=books.google.co.in}}</ref> ==व्यक्तिगत जीवन== उन्होंने फुलमनी देवी से शादी की। उनके पांच बेटे राज किशोर महतो, नील कमल महतो, चंद्र शेखर महतो, प्रदीप सुमेर महतो, अशोक कुमार महतो और दो बेटियां चंद्रवती देवी और तारावती देवी थीं। ==शिवाजी समाज== विनोद बिहारी महतो ने वकील का पेशा 1956 में शुरू किया। कुड़मी/कुर्मी (महतो) पृष्ठभूमि के कारण, उन्होंने इस पेशे में कई कुड़मियों से मुलाकात की। कुड़मियों/कुर्मियो कि समस्याओं हल करने के लिए उन्होंने 1967 में "शिवाजी समाज" नामक संगठन बनाया, जो कुड़मी (महतो) जाति में चल रही दहेज प्रथा, बाल विवाह आदि कुप्रथाओं और समस्याओं पर आंदोलन किया। समाज की समस्याओं को हल करने और अपराधी को दंडित करने के लिए कई बैठकें की। शिवाजी समाज ने कई रैलियों का आयोजन किया।उस समय 'शिवाजी समाज' को आतंकवादी संगठन भी घोषित किया गया। इसके नेताओं के खिलाफ कई मामले दर्ज किए गए। संगठन ने कुड़मी की भाषा, त्योहार और संस्कृति को बढ़ावा देने के लिए काम किया। यह संगठन [[छत्रपति शिवाजी महाराज]] से प्रेरित था। "शिवाजी समाज" के नाम का कारण यह था कि बिनोद बिहारी महतो मराठा सम्राट छत्रपति शिवाजी के प्रशंसक थे। शिवाजी ने औरंगजेब के अत्याचार के खिलाफ लड़ाई लड़ी थी। ==झारखंड मुक्ति मोर्चा == {{मुख्य|झारखंड मुक्ति मोर्चा|झारखंड मुक्ति मोर्चा (बी)}} बिनोद बिहारी महतो 25 साल तक [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी|कम्युनिस्ट पार्टी]] के सदस्य रहे। उनका अविश्वास अखिल भारतीय दलों से टूट चुका था। उनका मानना था कि [[कांग्रेस]] और [[भारतीय जनसंघ|जनसंघ]] जैसे राजनीतिक दल सामंतवादियों और पूंजीवादियों लिए हैं, जबकि [[दलित]] और [[पिछड़ी जाति]] के लिए कोई दल नहीं हैं। इसलिए इन दलों के सदस्य के रूप में दलित और पिछड़ी जाति के लिए लड़ना मुश्किल होगा। बिनोद बिहारी महतो, [[शिबू सोरेन]] और ए.के. राय ने मिलकर, 1972 को [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]] का गठन किया। महतो को [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]] का संथापक अध्यक्ष और [[शिबू सोरेन]] को सचिव बनाया गया। 1980 में, महतो ने [[झामुमो]] द्वारा [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] के साथ गठबंधन में चुनाव लड़ने के फैसले के बाद "[[झारखंड मुक्ति मोर्चा (बी)]]" पार्टी का गठन किया। 1987 में झामुमो अध्यक्ष [[निर्मल महतो]] की कथित तौर पर [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] कार्यकर्ताओं के साथ हत्या के बाद बिनोद बिहारी महतो झामुमो में वापस लौट आए। जनवरी 1990 में झामुमो (बी) का झामुमो में विलय हो गया। == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:१०वीं लोक सभा के सदस्य]] [[श्रेणी:झारखंड के लोग]] [[श्रेणी:1923 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:बिहार के राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:१९९१ में निधन]] 21dwxb3hs7pz5xpmbcfio4f1r070ije नागवंशी राजवंश 0 1019034 6556013 6532892 2026-05-24T15:59:03Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556013 wikitext text/x-wiki {{भिन्न|नाग (वंश)}} {{ज्ञानसंदूक भूतपूर्व देश |conventional_long_name = नागवंशी राजवंश |common_name = नागवंशी राजवंश |era = |year_start = 83 |year_end = 1952 ई. |status = |image_map = |image_map_caption = |capital = *सुतियाम्बे (पहली-तीसरी शताब्दी) *चुटिया ([[रांची]] में) (तीसरी-बारहवीं शताब्दी) *खुखरागढ़ (12वीं-17वीं शताब्दी) *[[नवरतनगढ़]] (दोइसागढ़) (17वीं-18वीं शताब्दी) *लालगढ़, पालकोट (सी. 1720-1870) *[[रतू, राँची|रातू ]](1870-1952) |common_languages = [[नागपुरी भाषा|नागपुरी]]{{*}}[[संस्कृत भाषा|संस्कृत]]{{*}}[[मुण्डारी भाषा|मुण्डारी]] |religion = [[हिन्दू धर्म]] (मुख्य)<br /> [[बौद्ध धर्म]] (राजाश्रय)<br/>[[जैन धर्म]] (राजाश्रय) |government_type = [[पूर्ण राजशाही]] |leader1 = [[फणि मुकुट राय]] ''(प्रथम)'' |year_leader1 = 83—177 ई. |leader2 = [[लाल चिंतामणि शरण नाथ शाहदेव]] ''(अंतिम)'' |year_leader2 = 1950—1952 ई. |title_leader = शासक (राजा या प्रमुख) |stat_area1 = |today = {{ubl|{{flag|भारत}}|}} }} '''नागवंशी राजवंश''' एक भारतीय राजवंश था, जिन्होंने [[प्राचीन भारत|प्राचीन]], [[मध्यकालीन भारत|मध्यकालीन]] और [[आधुनिक भारत|आधुनिक]] काल के दौरान [[छोटा नागपुर पठार|छोटानागपुर पठार क्षेत्र]] (आधुनिक [[झारखण्ड]]) के कुछ हिस्सों पर शासन किया था। इस वंश की एक शाखा मध्य भारत में भी शासन की है जिसे गोंडवाना साम्राज्य या गढ़ा मंडला कहा जाता था। इस शाखा में कई प्रतापशाली राजा हुए जैसे रानी दुर्गावती,राजा संग्राम शाह, राजा ह्रदय शाह आदि।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.119550|title=The Nagbanshis And The Cheros|last=Virottam|first=Balmukund|date=1969}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://india-historyofournation.blogspot.in/2012/03/1600s-heera-raja-and-nagvanshis-of.html|title=The History of India: 1600s: Heera Raja and The Nagvanshis of Chotanagpur|date=2018-03-17|website=web.archive.org|access-date=2023-06-22|archive-date=17 मार्च 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180317073757/http://india-historyofournation.blogspot.in/2012/03/1600s-heera-raja-and-nagvanshis-of.html|url-status=bot: unknown}}</ref> [[फणि मुकुट राय]] नागवंश का पहला शासक माना जाता है,<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/jharkhand/eye-on-nagvanshi-remains-culture-department-dreams-of-another-hampi-at-gumla-heritage-site/cid/626956|title=Eye on Nagvanshi remains - Culture department dreams of another Hampi at Gumla heritage site|website=www.telegraphindia.com|language=en|access-date=2023-06-22}}</ref> जिसे मानकी और मुंडाओं द्वारा सुताम्बे का मानकी (या राजा) चुना गया था। [[लाल चिंतामणि शरण नाथ शाहदेव]] (1931-2014) राजवंश के अंतिम शासक थे, जब तक कि इसका [[भारत गणराज्य]] में विलय नहीं हुई थी।<ref>{{Cite web|url=https://www.dailypioneer.com/2014/state-editions/ranchi-bids-tearful-farewell-to-last-maharaja.html|title=Ranchi bids tearful farewell to last Maharaja|last=Pioneer|first=The|website=The Pioneer|language=en|access-date=2023-06-22|archive-date=22 जून 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230622145620/https://www.dailypioneer.com/2014/state-editions/ranchi-bids-tearful-farewell-to-last-maharaja.html|url-status=dead}}</ref> उनकी प्रथम राजधानी सुतियाम्बे नामक स्थान पर था, जो सुतिया नामक मुण्डा शासक के नाम पर रखा गया था। महाराजा [[मदरा मुंडा]] सुतियाम्बे के अंतिम मुंडा शासक थे। तीसरे नागवंशी शासक प्रताप राय ने राजधानी सुतियाम्बे से चुटिया स्थानांतरित किया। नागवंशी शासक भीम कर्ण ने अपनी राजधानी चुटिया से खुखरागढ़ (वर्तमान [[झारखण्ड]] राज्य के [[राँची जिला]] में) स्थानांतरित किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.oneindia.com/2009/05/11/archaeologistsuncover-remains-of-ancient-empire-injharkhan.html|title=Archaeologists uncover remains of ancient empire in Jharkhand|date={ $x.published_date}|website=https://www.oneindia.com|language=en|access-date=2023-06-22}}</ref> बाद में, दुर्जन शाह ने राजधानी खुखरागढ़ से [[नवरतनगढ़]] (दोइसागढ़) स्थानांतरित किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiamike.com/india/jharkhand-f144/the-lost-kingdom-of-navratangarh-t233144/|title=The Lost Kingdom of Navratangarh - India Travel Forum {{!}} IndiaMike.com|date=2018-09-07|website=web.archive.org|access-date=2023-06-22|archive-date=7 सितंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907110232/https://www.indiamike.com/india/jharkhand-f144/the-lost-kingdom-of-navratangarh-t233144/|url-status=bot: unknown}}</ref> बाद में, इसकी राजधानी पालकोट और [[रतू, राँची|रातू]] भी बना। [[File:Nawratan gadh.jpg|thumb|नवरतनगड़]] == इतिहास == === प्राचीन काल === नागवंशी इतिहास के पौराणिक कथाओं के अनुसार, [[फणि मुकुट राय]] नागवंशी राजवंश के संस्थापक थे, जो [[वाराणसी]] की पार्वती कन्या सकलद्वीपिया ब्राह्मण और नागराज [[तक्षक]] के वंशज पुंडरिका नाग के पुत्र थे। वह सुतियाम्बे के परहा राजा मदरा मुंडा के दत्तक पुत्र थे। उन्हें महाराजा मदरा मुंडा, सरगुजा के राजा (मानकी), पातकुम के राजा (मानकी) और अन्य राजाओं द्वारा [[फणि मुकुट राय]] को सुतियाम्बे का राजा चुना गया, जो [[रांची]] से लगभग 20 किमी उत्तर में स्थित है। उनका शासन रामगढ़, गोला, तोरी और घरवे तक फैला हुआ था। उसने पिठोरिया में एक [[सूर्य मंदिर]] बनवाया और गाँव दान कर पुरी के ब्राह्मण को वहां बसाया। लेकिन पिठोरिया में सूर्य प्रतिमाओं के अवशेष 12वीं शताब्दी के बताए जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/jharkhand/800-years-come-alive-in-pithoria-s-relics-archaeological-explorations-in-two-hamlets-yield-artefacts-from-12th-century-to-colonial-times/cid/482858|title=800 years come alive in Pithoria's relics - Archaeological explorations in two hamlets yield artefacts from 12th Century to colonial times|website=www.telegraphindia.com|language=en|access-date=2023-06-22}}</ref> [[फणि मुकुट राय]] की कहानी को ज्यादातर विद्वान एक मिथक मानते हैं, ब्राह्मणों द्वारा जनजातीय राजाओं को क्षत्रिय साबित करने के लिए ऐसे मिथक छोटानागपुर के अधिकांश राजवंशों में प्रचारित किया गया था।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=IpwuDwAAQBAJ&pg=PT113&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Indigeneity, Landscape and History: Adivasi Self-fashioning in India|last=Sen|first=Asoka Kumar|date=2017-07-28|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-351-61186-2|language=en}}</ref> फणि मुकुट राय वास्तव में गोंड जनजातीय क्षत्रिय/कबीले के वंशज थे जिन्हें मदरा मुंडा और अन्य मानकियों द्वारा मानकी-मुंडा स्वशासन प्रणाली के अनुसार सुतियाम्बे का मानकी(राजा) बनाया गया था, जिनके वंशज शासक बाद में [[क्षत्रिय]] [[हिन्दू]] कहलाए। ''नागवंशावली'' के अनुसार, तीसरे नागवंशी राजा प्रताप राय ने अपनी राजधानी सुतियाम्बे से वर्तमान चुटिया में स्थानांतरित की थी।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=5hXYDwAAQBAJ&pg=PA12&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=JHARKHAND SAMAGRA (Prabhat Prakashan): Bestseller Book JHARKHAND SAMAGRA (Prabhat Prakashan)|last=BIRENDRA (IAS)|date=2020-03-21|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-90101-16-0|language=hi}}</ref> === मध्यकाल === [[गुमला ज़िले|गुमला जिले]] में एक महामाया कोली मंदिर के संस्कृत शिलालेख में राजा मोहन राय के पुत्र राजा गजघाट राय द्वारा [[विक्रम संवत]] 965 (908 सीई) में मंदिर की स्थापना का उल्लेख है।{{उद्धरण आवश्यक}}मंदिर की देखरेख राजगुरु राष्ट्रकूट ब्राह्मण हरिनाथ को सौंप दिया था।<ref>{{Cite web|url=https://gumla.nic.in/tourist-place/hapamuni/|title=Hapamuni {{!}} Gumla {{!}} India|language=en-US|access-date=2023-06-22}}</ref> [[ब्रह्माण्ड पुराण]] (लगभग 400 - लगभग 1000) में नागवंशियों का उल्लेख नाग राजा के रूप में किया गया है। इसमें पाँच द्वीपों अर्थात् भूमियों का वर्णन मिलता है। इसमें ''शंख द्वीप'' भी शामिल है जहां [[शंख नदी]] नाग राजा के राज्य के पास की पहाड़ी से बहती है, जहां कीमती पत्थर पाए जाते हैं।<ref>{{Cite journal|last=Gautam|first=Ambrish|date=2017|title=Chota Nagpur - An Untold History: A Socio-Historical Analysis|url=https://www.academia.edu/34642397/Chota_Nagpur_An_Untold_History_A_Socio_Historical_Analysis|journal=Anthropology|volume=05|issue=02|issn=2332-0915}}</ref> [[File:Map of Bengal in 958 CE.png|thumb|10वीं शताब्दी में पूर्व-मध्य भारत में छोटानागपुर के नागवंशी]] 12वीं शताब्दी में, राजा [[भिम कर्ण|भीम कर्ण]] ने इस क्षेत्र पर आक्रमण करने पर सरगुजा के रक्सेल को हराया था। फिर उसने [[सरगुजा जिला|सरगुजा]] और [[पलामू जिला|पलामू]] तक के क्षेत्र पर विजय प्राप्त की। उन्होंने अपनी राजधानी वर्तमान चुटिया से खुखरागढ़ स्थानांतरित कर दी। इस क्षेत्र में प्राचीन किले, मंदिर, सिक्के और मिट्टी के बर्तनों के अवशेष पाए गए हैं। [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] में एक शिलालेख के अनुसार शिवदास कर्ण ने [[विक्रम संवत]] 1458 (1401 ई.) में गुमला जिले के हापामुनि मंदिर में [[विष्णु]] मूर्ति की स्थापना की थी। नाग वंशावली के अनुसार प्रताप कर्ण के शासनकाल में सांध्य, [[तमाड़]] और घटवार राजाओं ने विद्रोह कर दिया। तमाड़ के राजा ने लूटपाट मचाई। उसने खुखरागढ़ में नागवंशी राजा के किले पर कब्ज़ा कर लिया। प्रताप कर्ण ने खैरागढ़ के प्रमुख [[बाघदेव सिंह|बाघदेव]] से मदद मांगी। बाघदेव को कर्रा परगना का फौजदार बनाया गया और उसने [[तमाड़]] में विद्रोह को दबा दिया। [[तमाड़]] के राजा के पुत्र को कर्णपुर का राजा बनाया गया परंतु उसने तीन वर्ष तक कर नहीं चुकाया। बाघदेव को कर वसूलने के लिए कर्णपुरा भेजा गया। बाघदेव ने कपरदेव के राजा को पराजित कर उसकी हत्या कर दी। उसने उनके किले महुदीगढ़ को भी नष्ट कर दिया। फिर उसने स्वयं को कर्णपुरा का राजा घोषित कर दिया। इस सहायता के लिए प्रताप कर्ण ने [[बाघदेव सिंह|बाघदेव]] को कर्णपुरा का राजा घोषित कर दिया, जिससे [[रामगढ़]] राज का उदय हुआ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=5hXYDwAAQBAJ&pg=PA12&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=JHARKHAND SAMAGRA (Prabhat Prakashan): Bestseller Book JHARKHAND SAMAGRA (Prabhat Prakashan)|last=BIRENDRA (IAS)|date=2020-03-21|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-90101-16-0|language=hi}}</ref> === आधुनिक काल === 16वीं शताब्दी के दौरान, राजा [[मधु सिंह (राजा)|मधु कर्ण]] ने इस क्षेत्र पर शासन किया। मिर्जा नाथन इस क्षेत्र को ''खोखरादेश'' कहते हैं। 1585 में राजा [[मधु सिंह (राजा)|मधु कर्ण]] के शासनकाल में [[मुगल साम्राज्य]] ने आक्रमण किया। वह मुगलों के अधीन एक जागीरदार शासक बन गया। उन्होंने ओडिशा में [[अफगान]] शासक के खिलाफ एक अभियान में भाग लिया। [[मधु सिंह (राजा)|मधु कर्ण]] के बाद उसका पुत्र बैरीसाल (बैरी शाह) राजा बना और उसने भी [[अकबर]] के साथ कई अभियानों में भाग लिया। जब [[अकबर]] की मृत्यु हुई, तो बैरीसाल ने मुगलों को कर देना बंद किया। मुगलों ने नागवंशी राजा के खिलाफ अभियान चलाया लेकिन उन्हें अपने अधीन करने में असफल रहे। बैरीसाल के पुत्र राजा [[दुर्जन साल|दुर्जन शाह]] को मुगलों को कर नहीं देने के लिए [[आगरा]] की जेल में डाल दिया गया; बाद में उन्हें असली [[हीरा|हीरों]] की पहचान करने पर रिहा कर दिया गया। उन्होंने अपनी राजधानी खुखरागढ़ से [[नवरतनगढ़]] स्थानांतरित किया था। उन्होंने [[नवरतनगढ़]] में महल, मंदिर और तालाब बनवाए। इस अवधि के दौरान, ब्राह्मणों को उनकी पुरोहिती सेवाओं के लिए भूमि अनुदान दिया जाता गया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=UBBDAAAAYAAJ&q=sadan+nagpuri&redir_esc=y|title=Journal of Historical Research|date=2003|publisher=Department of History, Ranchi University.|language=en}}</ref> [[चित्र:Navratangarh temple inscription.jpg|thumb|नवरतनगढ़ के मंदिर में शिलालेख]] राजा राम शाह ने 1643 ई. में [[नवरतनगढ़]] में कपिलनाथ मंदिर का निर्माण कराया।<ref>{{Cite web|url=https://www.peepultree.world/livehistoryindia/story/places/navratangarh-lost-kingdom-of-the-nagvanshis|title=Navratangarh: Lost Kingdom of the Nagvanshis|date=2019-04-27|website=PeepulTree|language=en|access-date=2023-06-22}}</ref> [[रघुनाथ शाह]] (1663-1690) ने बोएरा में मदन मोहन मंदिर और जगन्नाथ मंदिर सहित कई मंदिरों का निर्माण कराया। नागवंश पुस्तक के लेखक लाल प्रद्युम्न सिंह के अनुसार, मुगलों ने [[रघुनाथ शाह]] के शासनकाल में खुखरा पर आक्रमण किया था। [[औरंगजेब]] ने मुगल अधिकारियों को खुखरा पर आक्रमण करने के लिए भेजा था। आक्रमण का कड़ा विरोध किया गया जिसके परिणामस्वरूप मुगल अधिकारियों की मृत्यु हो गई। बाद में वह मुगलों को कर देने को तैयार हो गया। ठाकुर अनी नाथ शाहदेव ने सतरंजी को [[सुबर्णरेखा नदी]] के पास बड़कागढ़ एस्टेट की राजधानी बनाया। उन्होंने 1691 में जगन्नाथ मंदिर का निर्माण किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/jharkhand/giant-new-chapter-for-nagpuri-poetry/cid/362632|title=Giant new chapter for Nagpuri poetry|website=www.telegraphindia.com|language=en|access-date=2023-06-22}}</ref> [[File:IMGJagannathpur Temple.jpg|thumb|रांची का एक जगन्नाथ मंदिर, 1691 में राजा अनी नाथ शाहदेव द्वारा बनवाया गया]] 1719 में, [[मुग़ल सम्राट]] [[मुहम्मद शाह (मुग़ल)|मुहम्मद शाह]] के शासनकाल के दौरान, सरबुलंद खान ने [[छोटा नागपुर पठार|छोटानागपुर पठार]] पर आक्रमण किया। राजा यदुनाथ शाह नजराना के रूप में 100,000 (एक लाख ) रुपये देने पर सहमत हुए।{{उद्धरण आवश्यक}} तब यदुनाथ शाह ने रक्षात्मक दृष्टिकोण से पूंजी की कमजोरी को महसूस करने पर राजधानी को [[नवरतनगढ़]] से पालकोट स्थानांतरित कर दिया। उनके सबसे बड़े पुत्र शिवनाथ शाह (1724-1733) उनके उत्तराधिकारी बने। कर भुगतान न करने के कारण, फखर-उद-दौला ने 1731 में खोखरा पर आक्रमण किया। उसे खोखरा के राजा से काफी प्रतिरोध का सामना करना पड़ा, लेकिन दोनों पक्षों ने एक समझौता किया और उसने कर के रूप में 12,000 रुपये का भुगतान किया। 1733 में जब फखर-उद-दौला को [[बिहार का इतिहास|बिहार]] सूबे के सूबेदार के पद से हटा दिया गया, तो खोखरा प्रमुख ने मुगलों को कर देना दोबारा बंद कर दिया। मणिनाथ शाह (1748-1762) ने [[बुंडू, राँची|बुंडू]], सिल्ली, बरवे, राहे और [[तमाड़]] की जागीरों पर अपना अधिकार जमा लिया और इन जागीरों के प्रमुखों को नागवंशी शासक को अपना मुखिया मानने के लिए मजबूर होना पड़ा।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.119550|title=The Nagbanshis And The Cheros|last=Virottam|first=Balmukund|date=1969}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=kUueDwAAQBAJ&pg=PT215&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Mughal Administration and the Zamindars of Bihar|last=Ansari|first=Tahir Hussain|date=2019-06-20|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-65152-2|language=en}}</ref> 1764 में [[बक्सर की लड़ाई]] के बाद, [[मुगल साम्राज्य]] द्वारा [[ईस्ट इंडिया कंपनी]] को [[बिहार]], [[बंगाल]] और [[ओडिशा]] से राजस्व इकट्ठा करने का अधिकार दिया गया। 1771 में, दृपनाथ शाह के शासनकाल के दौरान, पड़ोसी राजाओं और जनजातियों के साथ संघर्ष के कारण नागवंशी [[ईस्ट इंडिया कंपनी]] के जागीरदार बन गए। 1760 और 1770 के बीच, [[मराठा साम्राज्य]] ने छोटानागपुर पर आक्रमण किया और लूटपाट की और बलपूर्वक राजस्व एकत्र किया। 1772 में अंग्रेजों ने [[मराठा]] सेना को हरा दिया। मराठों की घुसपैठ को रोकने के लिए अंग्रेजों ने छोटानागपुर में सैन्य बल तैनात किया। गोविंद नाथ शाह के शासनकाल के दौरान, विद्रोह के कारण [[ईस्ट इंडिया कंपनी]] द्वारा अत्यधिक कर लगाने के कारण नागवंशी राजा के अधीन अधीनस्थ जागीरदार और जमींदार द्वारा राजस्व का भुगतान करने से इनकार कर दिया। छोटानागपुर को 1817 में ईस्ट इंडिया कंपनी द्वारा सीधे नियंत्रण में लाया गया और उन्होंने नागवंशी शासकों को जमींदार बना दिया। सोनपुर परगना में कुछ मानकियों के स्वभाव और ठेकेदारों द्वारा एक मानकी के साथ दुर्व्यवहार के परिणामस्वरूप 1831 से 1833 तक [[कोल विद्रोह]] हुआ, जब मुंडा ने [[सिख]] और [[मुस्लिम]] ठेकेदारों के घरों को लूटा और उनकी संपत्तियों को जला दिया। फिर ये गतिविधियां [[राँची जिला|रांची जिले]] में फैल गईं और आदिवासी [[मुण्डा]], [[हो (जनजाति)|हो]], [[भूमिज]] और [[उराँव|उरांव]] ने [[मुसलमानों]] और [[सिख|सिखों]] के साथ-साथ [[हिंदुओं]] के गांवों में अंधाधुंध लूटपाट और हत्याएं कीं। उन्होंने [[गुमला जिला|गुमला]] के हापामुनी गांव में गजघाट राय द्वारा निर्मित महामाया मंदिर को नष्ट कर दिया। ये गतिविधियां [[पलामू जिला|पलामू]] तक फैल गईं और [[खरवार]] और [[चेरो]] भी इसमें शामिल हो गए। इस विद्रोह को थॉमस विल्किंसन ने दबा दिया।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.322091|title=Nagpuri Sisth Sahitya|last=Goswami|first=Shravan Kumar}}</ref> 1855 में, जगन्नाथ शाहदेव के शासनकाल के दौरान, बड़कागढ़ एस्टेट के राजा, [[ठाकुर विश्वनाथ शाहदेव]] ने [[ईस्ट इंडिया कंपनी]] के आदेशों का पालन करना बंद कर दिया, [[हटिया]] में ब्रिटिश सेना को हराया और दो साल तक स्वतंत्र रूप से शासन किया। [[१८५७ का प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम|1857 के विद्रोह]] के दौरान, उन्होंने [[रामगढ़]] बटालियन के विद्रोहियों का नेतृत्व किया। उन्होंने [[पाण्डे गणपत राय]], [[टिकैत उमराँव सिंह|टिकैत उमराव सिंह]], [[शेख भिखारी]], जयमंगल सिंह और नादिर अली खान सहित आसपास के जमींदारों की सहायता से एक सेना का आयोजन किया। उन्होंने [[चतरा]] की लड़ाई में [[ईस्ट इंडिया कंपनी]] की सेना के खिलाफ लड़ाई लड़ी लेकिन हार गए। पिठोरिया के राजा जगतपाल सिंह विद्रोहियों को हराने में अंग्रेजों की मदद की। [[ठाकुर विश्वनाथ शाहदेव]] को अप्रैल 1858 में अन्य विद्रोहियों के साथ [[राँची|रांची]] में पकड़ लिया गया और फांसी दे दी गई। बाद में बड़कागढ़ एस्टेट को कंपनी शासन के खिलाफ विद्रोह के लिए जब्त कर लिया गया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=ul6fWJQOfzwC&pg=PA85&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Tribal Movements in Jharkhand, 1857-2007|last=Mishra|first=Asha|last2=Paty|first2=Chittaranjan Kumar|date=2010|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-8069-686-2|language=en}}</ref> [[झारखण्ड|झारखंड]] के आदिवासी-नागवंशी राजाओं ने 1857 के विद्रोह में अंग्रेजों के खिलाफ किया था संघर्ष। [[ठाकुर विश्वनाथ शाहदेव]] जो नागवंश राजा थे. उन्होंने बड़कागढ़ में अपनी जनता और आसपास के जमींदारों को अंग्रेजों के खिलाफ लामबंद किया था और 1857 में उनके खिलाफ विद्रोह का नेतृत्व किया. अंग्रेजों ने उन्हें गिरफ्तार कर लिया और रांची में ही उन्हें फांसी दी गई थी.<ref>{{Cite news|url=https://www.prabhatkhabar.com/prabhat-khabar-special/independence-day-2024-how-tribal-nagvanshi-kings-of-jharkhand-fought-against-british-in-revolt-of-1857|title=झारखंड के नागवंशी राजाओं ने 1857 के विद्रोह में अंग्रेजों के खिलाफ ऐसे किया था संघर्ष|date=15 August 2024|work=प्रभात खबर|access-date=13 January 2025}}</ref> नागवंशी शासकों ने 1870 में अपनी राजधानी पालकोट से [[रातू]] स्थानांतरित कर दी। उदय प्रताप नाथ शाह देव ने 1900 में रातू महल का निर्माण कराया। नागवंशी राजवंश के अंतिम शासक [[लाल चिंतामणि शरण नाथ शाहदेव]] (1931-2014) थे। [[भारत]] की स्वतंत्रता के बाद, 1952 में जमींदारी समाप्त कर दी गई।<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/jharkhand/eye-on-nagvanshi-remains-culture-department-dreams-of-another-hampi-at-gumla-heritage-site/cid/626956|title=Eye on Nagvanshi remains - Culture department dreams of another Hampi at Gumla heritage site|website=www.telegraphindia.com|language=en|access-date=2023-06-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/jharkhand/animal-sacrifice-alive-at-ratu-fort/cid/592736|title=Animal sacrifice alive at Ratu Fort|website=www.telegraphindia.com|language=en|access-date=2023-06-22}}</ref> === शाखाएं === नागवंशी राजकुमारों द्वारा स्थापित राज्य और जागीरें निम्नलिखित हैं: * सतरंगी का बड़कागढ़ एस्टेट (अब [[राँची जिला|रांची जिला]], [[झारखण्ड]] में) * गढ़ा मंडला का गोंडवाना साम्राज्य (अब [[मंडला ज़िला|मंडला]],[[मध्य प्रदेश]] में) इस वंश से [[खैरागढ़]] राज्य,पंडरिया जमींदारी और [[कवर्धा|कवर्धा राज्य]] संबंधित है। * कालाहांडी राज्य (अब [[कलाहांडी जिला|कालाहांडी]], [[ओडिशा]] में) * नीलगिरी राज्य (अब नीलगिरी, [[बालेश्वर जिला|बालेश्वर]], [[ओडिशा]] में) * जरियागढ़ एस्टेट (अब [[खूंटी जिला]], [[झारखण्ड]] में)<ref>{{Cite web|url=https://swadeshtoday.com/jaria-garh-royal-family-organized-a-planning-meeting-to-carry-out-the-tradition/|title=जरिया गढ़ राजपरिवार ने की परम्परा निर्वहन के लिए योजना बैठक|last=Khabar|first=In|date=2021-09-05|website=ST Digital|language=en-US|access-date=2023-06-22}}</ref> ==शासक== जगन्नाथ शाहदेव के शासनकाल के दौरान बेनीराम मेहता द्वारा लिखित ''"नाग वंशावली"'' (1876) और [[लाल चिंतामणि शरण नाथ शाहदेव]] के शासनकाल के दौरान लाल प्रद्युम्न सिंह द्वारा लिखित पुस्तक ''"नागवंश"'' (1951 ) के अनुसार नागवंशी शासकों की सूची निम्नलिखित है। विभिन्न राजाओं के कालक्रम और उसकी प्रामाणिकता को लेकर इतिहासकारों में काफी मतभेद है। 57वें नागवंशी राजा द्रिपनाथ शाह (सी. 1762-1790 सीई) ने 1787 में भारत के गवर्नर जनरल को नागवंशी राजाओं की सूची सौंपी।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.119550|title=The Nagbanshis And The Cheros|last=Virottam|first=Balmukund|date=1969}}</ref> *राजा [[फणि मुकुट राय]] *राजा मुकुट राय *राजा घाट राय *राजा मदन राय *राजा प्रताप राय *राजा कंदर्प राय *राजा उदयमणि राय *राजा जयमणि राय *राजा श्रीमणि राय *राजा फणि राय *राजा गोन्डु राय *राजा हरि राय *राजा गजराज राय *राजा सुन्दर राय *राजा मुकुन्द राय *राजा उदय राय *राजा कंचन राय *राजा जगन राय *राजा भगन राय *राजा मोहन राय *राजा गजदन्त राय *राजा गजघाट राय *राजा चन्दन राय *राजा आनन्द राय *राजा श्रीपती राय *राजा जगानन्द राय *राजा नृपेन्द्र राय *राजा गन्धर्व राय *राजा [[भिम कर्ण|भीम कर्ण]] *राजा जश कर्ण *राजा जय कर्ण *राजा गो कर्ण *राजा हरि कर्ण *राजा शिव कर्ण *राजा बेनु कर्ण *राजा फेनु कर्ण *राजा टिहुली कर्ण *राजा शिवदास कर्ण *राजा उदय कर्ण *राजा पृथ्वी कर्ण *राजा प्रताप कर्ण *राजा छत्र कर्ण *राजा विराट कर्ण *राजा सिन्धु कर्ण *राजा पानकेतु राय *राजा बौदोशाल *राजा [[मधु सिंह (राजा)|मधु कर्ण शाह]] (1584 - 1599) *राजा बैरीसाल (1599-1614) *राजा [[दुर्जन साल|दुर्जन शाह]] (1614-1615) *राजा देव शाह (1627-1640) *राजा राम शाह (1640-1665) *राजा [[रघुनाथ शाह]] (1665-1706) *राजा यदुनाथ शाह (1706-1724) *राजा शिवनाथ शाह (1724-1733) *राजा उदयनाथ शाह (1733-1740) *राजा श्यामसुंदर नाथ शाह (1740–1745) *राजा बलराम नाथ शाह (1745–1748) *राजा मणिनाथ शाह (1748–1762) *राजा धृपनाथ शाह (1762–1790) *राजा देव नाथ शाह (1790–1806) *महाराजा गोविंद नाथ शाहदेव (1806-1822) *महाराजा जगन्नाथ शाहदेव (1817-1872) *महाराजा उदय प्रताप नाथ शाहदेव (1872–1950) *महाराजा [[लाल चिंतामणि शरण नाथ शाहदेव]] (1950-1952) ==उल्लेखनीय लोग== * [[अनी नाथ शाहदेव]], बड़कागढ़ के राजा * [[ठाकुर विश्वनाथ शाहदेव]] – 1857 के विद्रोह में स्वतंत्रता सेनानी * [[लाल पिंगले नाथ शाहदेव]] – न्यायविद और राजनीतिक कार्यकर्ता * [[लाल रणविजय नाथ शाहदेव]] – वकील, लेखक और राजनीतिक कार्यकर्ता * [[लाल विजय शाहदेव]] – फिल्म और टेलीविजन निर्देशक * [[गोपाल शरण नाथ शाहदेव]] – राजकुमार और राजनीतिज्ञ == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} mdenxzdfljqv50n3ugs574itiimrdpe पंडित भगवद्दत्त 0 1156079 6556173 6507262 2026-05-25T06:13:23Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556173 wikitext text/x-wiki '''पण्डित भगवद्दत्त''' (27 अक्तूबर, 1893 - 22 नवम्बर, 1968)<ref name="Vidyalankar Vedālaṅkāra १९८२ p. ">{{cite book | last=Vidyalankar | first=S. | last2=Vedālaṅkāra | first2=H. | title=Āryasamāja kā itihāsa | publisher=Ārya Svādhyāya Kendra | series=Āryasamāja kā itihāsa | issue=v. 5 | year= १९८२ | url=http://books.google.co.in/books?id=ZLkcAAAAMAAJ | language=हिंदी | accessdate=०२ अप्रैल २०२० | page=}}</ref> [[भारत]] के एक [[संस्कृत]] विद्वान, लेखक तथा [[स्त्री शिक्षा|स्त्री-शिक्षा]] के समर्थक थे। अध्ययन, अनुसन्धान और लेखन के साथ ही वे [[आर्य समाज]] में सक्रिय रहते थे। आर्य समाज के उच्च संस्था ‘[[परोपकारिणी सभा]]’ के वे निर्वाचित सदस्य थे। वे उसकी ‘विद्वत् समिति’ के भी सदस्य थे। उनकी ख्याति एक श्रेष्ठ विद्वान व वक्ता की थी। आर्य समाज के कार्यक्रमों में वे देश भर में प्रवास भी करते थे। इसी कारण वे 'पंडित भगवद्दत्त' के नाम से प्रसिद्ध हुए। ==जीवनी== पंडित भगवद्दत्त का जन्म [[अमृतसर]] ([[पंजाब]]) में श्री कुंदनलाल तथा श्रीमती हरदेवी के घर में हुआ था। [[आर्य समाज|आर्य समाजी]] परिवार होने के कारण भगवद्दत्त जी का [[संस्कृत]] से बहुत प्रेम था। अतः कक्षा 12 तक [[विज्ञान]] के छात्र रहने के बाद उन्होंने 1915 में डी.ए.वी. कालिज, [[लाहौर]] से संस्कृत एवं [[दर्शनशास्त्र]] में बी.ए. किया। इसके बाद भगवद्दत्त जी की इच्छा [[वेद|वेदों]] के अध्ययन की थी। अतः वे [[लाहौर]] के डी.ए.वी. कालिज के अनुसंधान विभाग में काम करने लगे। उनकी लगन देखकर विद्यालय के प्रबंधकों ने छह वर्ष बाद उन्हें वहीं विभागाध्यक्ष बना दिया। अगले 13 वर्ष में उन्होंने लगभग 7,000 हस्तलिखित ग्रंथों का संग्रह तथा अध्ययन कर उनमें से कई उपयोगी ग्रंथों का सम्पादन व पुनर्प्रकाशन किया<ref name="वेद ऋषि">{{cite web | title=पण्डित भगवद्दत्त जी रिसर्च स्कॉलर - | website=वेद ऋषि | url=https://www.vedrishi.com/book/pandit-bhagvaddatt-ji-research-scholar/ | language=हिन्दी भाषा | accessdate=०२ अप्रैल २०२० }}{{Dead link|date=मई 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>; पर किसी सैद्धांतिक कारण से उनका तालमेल अनुसंधान विभाग में कार्यरत पंडित विश्वबन्धु से नहीं हो सका। अतः भगवद्दत्त जी डी.ए.वी कालिज की सेवा से मुक्त होकर स्वतन्त्र रूप से अध्ययन में लग गये। [[नारी शिक्षा]] के समर्थक भगवद्दत्त जी ने अपनी पत्नी सत्यवती को पढ़ने के लिए प्रेरित किया और वह शास्त्री परीक्षा उत्तीर्ण करने वाली पंजाब की प्रथम महिला बनीं। उनके पुत्र सत्यश्रवा भी संस्कृत विद्वान हैं, उन्होंने अपने पिताजी के अनेक ग्रंथों का [[अंग्रेजी]] में अनुवाद कर प्रकाशित किया है। [[भारत का विभाजन|देश विभाजन]] के बाद [[दिल्ली]] आते समय दुर्भाग्यवश वे अपने विशाल ग्रन्थ-संग्रह का कुछ ही भाग साथ ला सके। दिल्ली में भी वे सामाजिक जीवन में सक्रिय रहे। अनेक भारतीय तथा विदेशी विद्वानों ने उनकी खोज व विद्वत्ता को सराहा है। उनका परस्पर पत्र-व्यवहार भी चलता था; पर उन्हें इस बात का दुख था कि कई विद्वानों ने अपनी पुस्तकों में बिना नामोल्लेख उन निष्कर्षों को लिखा है, जिनकी खोज भगवद्दत्त जी ने की थी। पंडित [[राहुल सांकृत्यायन]] ने [[लाहौर]] में उनके साथ रहकर अनेक वर्ष अनुसन्धान कार्य किया था। उन्होंने स्वीकार किया है कि ऐतिहासिक अनुसंधान की प्रेरणा उन्हें भगवद्दत्त जी से ही मिली। भगवद्दत्त जी एक पंजाबी व्यापारी की तरह ढीला पाजामा, कमीज, सफेद पगड़ी, कानों में स्वर्ण कुंडल आदि पहनते थे; पर जब वे संस्कृत में तर्कपूर्ण ढंग से धाराप्रवाह बोलना आरम्भ करते थे, तो सब उनकी विद्वत्ता का लोहा मान जाते थे। 22 नवम्बर, 1968 को दिल्ली में ही उनका देहान्त हुआ।<ref>{{Cite web |url=https://www.vskgujarat.com/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%A4-%E0%A4%AD%E0%A4%97%E0%A4%B5/ |title=वेदों के ज्ञाता, इतिहासज्ञ '''पंडित भगवद्दत्त''' |access-date=2 अप्रैल 2020 |archive-date=28 अक्तूबर 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191028142038/http://www.vskgujarat.com/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%A4-%E0%A4%AD%E0%A4%97%E0%A4%B5/ |url-status=dead }}</ref> ==कृतियाँ== उनकी प्रमुख पुस्तकें निम्नलिखित हैं- * वैदिक वाङ्मय का इतिहास (तीन भाग), * भारतवर्ष का वृहद इतिहास (दो भाग), * ऋग्वेद पर व्याख्यान, * ऋग्मंत्र व्याख्या, * निरुक्त भाषा भाष्य, * अथर्ववेदीय पञ्चपरलिका, * वाल्मीकीय रामायण के बालकाण्ड, अयोध्याकाण्ड तथा अरण्यकाण्ड के कश्मीरी (पश्चिमोत्तर) संस्करण का सम्पादन, * भारतीय संस्कृति का इतिहास, * भाषा का इतिहास, * स्वामी दयानन्द के पत्र व विज्ञापन, * वेद विद्या निदर्शन, * Extraordinary Scientific Knowledge in Vedic works, * Western Indologists - A study in motives, * Story of creation ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://thearyasamaj.org/articles?=887_वैदिक_विद्वान_पं._भगवदत्त_रिसर्चस्कालर_और_उनकी_ग्रन्थ_सम्पदा’ वैदिक विद्वान पं० भगवदत्त और उनकी ग्रन्थ सम्पदा] *[https://avatsara.word_press.com/2020/04/30/bhagavaan-manu-kee-den-pandit-bhagavaddatt/ भगवान मनु की देन]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} (पण्डित भगवद्दत्त) [[श्रेणी:भारतीय इतिहासकार]] [[श्रेणी:संस्कृत विद्वान]] hx460igwe5kzrpyxpbxvylzm0pfp29p पंथी नृत्य 0 1187799 6556177 6550184 2026-05-25T06:19:51Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556177 wikitext text/x-wiki अपनी नदियों, जंगल, पहाड़ों के लिए मशहूर [[छत्तीसगढ़]] अपनी लोक कलाओं के लिए भी जाना जाता है। उसी में से एक नृत्य, '''पंथी नृत्य''' है।<ref>{{Cite web|url=https://www.dailypioneer.com/2018/state-editions/chhattisgarhi-folk-dance----panthi----performed.html|title=Chhattisgarhi folk dance ‘Panthi’ performed|last=Pioneer|first=The|website=The Pioneer|language=en|access-date=2021-08-09|archive-date=9 अगस्त 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809053506/https://www.dailypioneer.com/2018/state-editions/chhattisgarhi-folk-dance----panthi----performed.html|url-status=dead}}</ref> यह सतनाम पंथ का नृत्य है। पंथी नृत्य के लिए हर साल 18 दिसम्बर का दिन खास है, क्योंकि ये गुरु घासीदास जी का जन्मदिवस होता है। इस दिन सफेद धोती, कमरबंद, [[घुँघरू|घुंघरू]] पहने नर्तक मृदंग और झांझ की लय पर नृत्य करते हैं। इस प्रकार गुरु की जयंती मनाई जाती है। पंथी गीतों में गुरू घासीदास का चरित्र गायन किया जाता है। इसमें रैदास, कबीर और दादू के आध्यात्मिक संदेश भी पाए जाते हैं। माघी पूर्णिमा या किसी त्यौहार पर 'जैतखम्ब' की स्थापना करते हैं और परम्परागत ढंग से नाचते-गाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.chhattisgarhgyan.in/2016/10/panthi-dance.html|title=छत्तीसगढ़ ज्ञान : पंथी नृत्य - Panthi dance|website=छत्तीसगढ़ ज्ञान|access-date=2021-08-09}}</ref> इनका मुख्य वाद्य यन्त्र मंदार व झाँझ हैं। इस नृत्य में एक मुख्य नर्तक होता है जो गीत की पहली कड़ी उठाता है, जिसे समूह के अन्य नर्तक दौहराते हैं एवं नाचते हैं। इस नृत्य की शुरूआत धीमी गति के साथ होती है जो मृदंग की गति के साथ बढ़ती जाती है। हकीकत में यह एक द्रुत गति का नृत्य है। ==सन्दर्भ== {{reflist}} [[श्रेणी:लोक नृत्य]] 6io8wsna4es1o4j0beykh6h29zd90ez महामन्दी की समयरेखा 0 1236487 6556202 6555560 2026-05-25T07:47:00Z AMAN KUMAR 911487 - 6556202 wikitext text/x-wiki == 1929 == == 1930 == == 1931 == [[चित्र:Unemployed_men_queued_outside_a_depression_soup_kitchen_opened_in_Chicago_by_Al_Capone,_02-1931_-_NARA_-_541927.jpg|अंगूठाकार| [[महामन्दी|डिप्रेशन]] -era [[शिकागो]], [[इलिनॉय|इलिनोइस]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका|यूएस]], 1931 में एक सूप रसोई के बाहर बेरोजगार पुरुष।]] == 1932 == == 1933 == == यह भी देखें == * 1930 के दशक * महामन्दी के कारण * महान संकुचन * [[विश्वयुद्धों के मध्य की अवधि|इन्टरवार अवधि]], दुनिया भर में * अन्तरराष्ट्रीय संबंध (1919-1939) * 20 वीं सदी की समयरेखा, 1900 के बाद से * द्वितीय विश्व युद्ध से पहले की घटनाओं की समयरेखा ** यूरोप में द्वितीय विश्व युद्ध से पहले की घटनाएँ ** एशिया में द्वितीय विश्व युद्ध से पहले की घटनाएँ == सन्दर्भ == {{Reflist}} == समयरेखा == * दुनिया भर। {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BLFxebEvgDwC&pg=PR15|title=The Great Depression: An International Disaster of Perverse Economic Policies|last=Thomas E. Hall|last2=J. David Ferguson|publisher=University of Michigan Press|year=2009|pages=15–}} {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BLFxebEvgDwC&pg=PR15|title=The Great Depression: An International Disaster of Perverse Economic Policies|last=Thomas E. Hall|last2=J. David Ferguson|publisher=University of Michigan Press|year=2009|pages=15–}} {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BLFxebEvgDwC&pg=PR15|title=The Great Depression: An International Disaster of Perverse Economic Policies|last=Thomas E. Hall|last2=J. David Ferguson|publisher=University of Michigan Press|year=2009|pages=15–}} \ * यूएसए [https://www.thebalance.com/great-depression-timeline-1929-1941-4048064 यूएस अवलोकन 1928-1941] * अमेरिकी-राष्ट्रपति रूजवेल्ट [http://www.fdrlibrary.marist.edu/archives/resources/timeline.html एफडीआर] * यूएस-मल्टीमीडिया [http://xroads.virginia.edu/~1930s2/Time/timefr.html पॉलिटिक्स एंड सोसाइटी; विज्ञान और तकनीक; कला और संस्कृति; और विश्व घटनाक्रम] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091007034519/http://xroads.virginia.edu/~1930s2/Time/timefr.html |date=7 अक्तूबर 2009 }} * यूएस-न्यू डील [http://xroads.virginia.edu/~MA02/volpe/newdeal/timeline_text.html न्यू डील टाइमलाइन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127012626/http://xroads.virginia.edu/~MA02/volpe/newdeal/timeline_text.html |date=27 नवंबर 2020 }} यूनाइटेड स्टेट्स [http://www.amatecon.com/gd/gdtimeline.html यूएसए] == आगे के पढ़ने के लिए == * ब्रेंडन, पियर्स / ''द डार्क वैली: 1930 के दशक का एक पैनोरमा'' (2000) व्यापक वैश्विक इतिहास; 816pp [https://www.amazon.com/Dark-Valley-Panorama-1930s/dp/0375408819/ अंश] * ब्राउन, इयान। ''Iinter-war अवसाद में अफ्रीका और एशिया की अर्थव्यवस्थाएं'' (1989) * डेविस, जोसेफ एस। ''द वर्ल्ड बिटवीन द वार, 1919-39: एन इकोनॉमिस्ट्स व्यू'' (1974) * Drinot, पाउलो, और एलन नाइट, eds। ''लैटिन अमेरिका में महामंदी'' (2014) [https://www.amazon.com/Great-Depression-Latin-America/dp/082235750X/ अंश] * ईचेंग्रीन, बैरी। ''गोल्डन फ़ेटर्स: द गोल्ड स्टैंडर्ड एंड द ग्रेट डिप्रेशन, 1919-1939।'' 1992। * Feinstein। चार्ल्स एच। ''द वारिस'' (1997) के ''बीच यूरोपीय अर्थव्यवस्था'' * गैरेटी, जॉन ए। ''द ग्रेट डिप्रेशन: एन इन्क्वायरी एंड द हिस्ट्री ऑफ़ लाइट'' (1986) ''में सीन, के रूप में उन्नीस-तीस के दशक के वर्ल्डवाइड डिप्रेशन के कारणों, पाठ्यक्रम और परिणाम के बारे में एक पूछताछ।'' * ग्रॉसमैन, मार्क। ''इंटरवार इयर्स का विश्वकोश: 1919 से 1939'' (2000) तक। 400 पीपी दुनिया भर में कवरेज * किंडलबर्गर, चार्ल्स पी। ''द वर्ल्ड इन डिप्रेशन, 1929-1939'' (तीसरा संस्करण 2013)। * कोनराड, हेल्मुट और वोल्फगैंग मैडर्टनर, संस्करण। ''[https://books.google.com/books?id=cTPUAAAAQBAJ रसातल में दिनचर्या: 1930 के दशक में]'' संकटों से निपटने (बर्गहं बुक्स, 2013), 224 पीपी।&nbsp;स्वीडन, जापान, चीन, [[भारत]], तुर्की, [[ब्राज़ील|ब्राजील]] और संयुक्त राज्य अमेरिका के साथ जर्मनी, इटली, ऑस्ट्रिया और [[स्पेन]] में राजनीतिक संकट की तुलना करता है। * लैथम, एंथोनी और जॉन हेटन, ''द डिप्रेशन एंड द डेवलपिंग वर्ल्ड, 1914-1939'' (1981)। * मिशेल, ब्रॉडस। ''डिप्रेशन डिकेड: न्यू एरा से न्यू डील के माध्यम से, 1929-1941'' (1947), 462 pp और अमेरिका का गहन कवरेज। अर्थव्यवस्था * Psalidopoulos, माइकल, एड। ''द ग्रेट डिप्रेशन इन यूरोप: इकोनॉमिक थॉट एंड पॉलिसी इन ए नेशनल कॉनटेक्स्ट'' (एथेंस: अल्फा बैंक, 2012)। [[ISBN (identifier)|आईएसबीएन]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-960-99793-6-8|978-960-99793-6-8]] । आर्थिक इतिहासकारों के अध्याय फिनलैंड, स्वीडन, बेल्जियम, ऑस्ट्रिया, इटली, ग्रीस, तुर्की, बुल्गारिया, यूगोस्लाविया, रोमानिया, स्पेन, पुर्तगाल और आयरलैंड को कवर करते हैं। [http://www.ics.ul.pt/rdonweb-docs/ICS_JLCardoso_Great_AI.pdf विषय - सूची] * रॉदरमुंड, डिटमार। ''द ग्लोबल इम्पैक्ट ऑफ़ द ग्रेट डिप्रेशन'' (1996) [https://www.questia.com/library/103606137/the-global-impact-of-the-great-depression-1929-1939 ऑनलाइन] * टिपटन, एफ। और आर। एल्ड्रिच, ''एन इकोनॉमिक एंड सोशल हिस्ट्री ऑफ़ यूरोप, 1890-1939'' (1987) == बाहरी कड़ियाँ == [[श्रेणी:आर्थिक मन्दी]] [[श्रेणी:वैश्विक महामन्दी]] [[श्रेणी:1920-30 आर्थिक संकट]] [[श्रेणी:हिन्दी]]mahamndi 5yv8xaawgcek19852uk7h8563a9lgrw सदस्य वार्ता:DreamRimmer 3 1293203 6555957 6555476 2026-05-24T12:17:39Z चाहर धर्मेंद्र 703114 /* खराब मशीनी अनुवाद ? */ उत्तर 6555957 wikitext text/x-wiki {{Archives|auto=yes|search=yes}} ==प्रबंधक समीक्षा== <!--यह भाग सदस्य:Riteze/प्रस साँचे को प्रतिस्थापित करके बनाया गया है --> आपने हाल ही में प्रबंधक {{noping|संजीव कुमार}} से [[सदस्य_वार्ता:संजीव कुमार#बॉट से ब्लॉक हटाने हेतु निवेदन|वार्तालाप]] किया, जिसमें नवीनतम टिप्पणी को 7 दिन हो चुके हैं। उम्मीद है कि उक्त वार्तालाप से आप संतुष्ट हुए होंगे। किसी प्रबंधक के प्रति संतुष्ट या असंतुष्ट होने पर सदस्यगण [[विकिपीडिया:चौपाल/प्रबंधक समीक्षा]] पृष्ठ पर अपना मत दर्ज कर सकते हैं। -[[User Talk:Riteze|<span style="color:green;">Riteze</span><sup>वार्ता</sup>]] 07:20, 30 मार्च 2025 (UTC) :Riteze जी, कृपया बार-बार एक ही संदेश न छोड़ें। मैंने संदेश पढ़ लिया है और यदि टिप्पणी करनी होती तो अब तक कर चुका होता। दोनों प्रबंधक अपना काम कर रहे हैं और यदि आपको शिकायत है तो उचित स्थान पर लिखें। – [[User:DreamRimmer|<big style="color:black; font-family: Tahoma">'''DreamRimmer'''</big>]] ('''[[User talk:DreamRimmer|वार्ता]]''') 07:26, 30 मार्च 2025 (UTC) == सुधार अनुरोध == नमस्ते DreamRimmer जी, जैसे की मेरे वार्ता पृष्ठ पर मैं आपके सन्देशों को देख रहा था, मुझे लगता है यह समस्या भी आप सुधार दोगे। सन्दर्भों में आ रही कुछ समस्या को सुधारने के क्रम में साथी प्रबन्धक ने [[मॉड्यूल:Citation]] में कुछ सुधार किये। इससे वो समस्या तो दूर हो गयी लेकिन एक अन्य समस्या आने लग गयी। लेखों में माह के नाम के लिए अलग-अलग वर्तनियाँ काम में ली गयी हैं। इसी तरह उपरोक्त बदलाव के बाद मैंने भी यहाँ सुधार का प्रयास किया। मैंने [[मॉड्यूल:Citation/CS1/Configuration]] और [[मॉड्यूल:Citation/CS1/Configuration/sandbox]] में सुधार किया। अब ये sandbox वाली तिथियाँ ले रहा है जो सम्भवतः कहीं पाथ सुधारने से ठीक हो जायेगा। समस्या यह है कि यहाँ पर हिन्दी माह के नाम "फरवरी" (बिना नुक्ता के), "एप्रिल" (कम प्रचलन वाली वर्तनी), "सितम्बर", "अक्तुबर", "नवंबर" और "दिसंबर" (क्रम में बाद में लिखे गये) लिखने पर सन्दर्भों में त्रुटि आ रही है। क्या आप इस त्रुटि को सुधारने का प्रयास कर सकते हैं? आप चाहें तो किसी भी लेख में {{tl|cite web}} साँचा लगायें और <code>date</code>, <code>archive-date</code> या <code>access-date</code> प्राचलों को "1 एप्रिल 2025" मान देकर देखें। जैसे <nowiki>{{cite web|url=https://example.com|title=उदाहरण|date=1 एप्रिल 2025}}</nowiki><span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 06:25, 7 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, ठीक कर दिया गया हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 10:57, 7 जुलाई 2025 (UTC) ::नमस्ते DreamRimmer जी, एक समस्या अभी भी आ रही है। <code>archive-date</code> प्राचल में यदि दिनांक के अंक देवनागरी में हैं तो यह नहीं पहचान पा रहा है और त्रुटि आ रही है। जैसे [[मालपुरा विधानसभा क्षेत्र (राजस्थान)]] के तीसरे सन्दर्भ में है।<!--{{cite web|url=https://example.com|title=उदाहरण|date=1 एप्रिल 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709000000/http://example.com |archive-date=9 जुलाई 2025|access-date=९ जुलाई २०२५}}--> ::इसी क्रम में मुझे एक और समस्या याद आ रही है जिसके सुधरने की मैंने आशा छोड़ रखी है। Vector 2010 स्किन में सबसे उपर एक अंक परिवर्तक दिखाई देता था लेकिन अब नवीन स्किन में वो नहीं दिखाई देता। उसमें किसी भी पृष्ठ पर अंकों को देवनागरी/अंग्रेज़ी में परिवर्तित करने का विकल्प मिलता था। इसे उदाहरण के रूप में मैंने एक स्क्रीनशॉट [https://streamable.com/408p0v यहाँ] पर डाला है, आप चाहें तो किसी भी पृष्ठ के यूआरएल में <code>?useskin=vector</code> लिखकर देख सकते हो। मोबाइल में मुझे <s>लॉगिन करने से पहले</s> यह विकल्प दिखाई देता है <s>लेकिन लॉगिन करते ही दिखाई देना बंद हो जाता है।</s> हालांकि मोबाइल में मीन्यू में दिखाई देता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:53, 9 जुलाई 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी: हालाँकि मैंने इस गैजेट स्क्रिप्ट में कुछ नोड्स से जुड़ी समस्याएँ अवश्य देखी हैं, लेकिन मुझे पोर्टलेट से संबंधित कोई विशेष परेशानी नज़र नहीं आई। यह गैजेट जिस ID को लक्षित करके मेन्यू में लिंक जोड़ता है, वह DOM में मौजूद है और मेरे लिए सही प्रकार से कार्य कर रहा है। कृपया एक बार अपनी वरीयताओं में जाकर यह जाँच लें कि “अंक परिवर्तक” सक्षम है या नहीं। मैंने इस गैजेट को मीडियाविकि के अनुसार अद्यतन किया था, परंतु उसमें कुछ दिक्कतें आने के कारण उसे पुनः पहले की स्थिति में लौटा दिया गया है। मैंने अपने उपयोगकर्ता पृष्ठ पर इसका परीक्षण भी किया, किंतु मुझे कोई स्पष्ट समस्या दिखाई नहीं दी। मुझे लगता है कि यह कोई सर्वर-साइड समस्या नहीं, बल्कि क्लायंट-साइड समस्या है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 01:16, 10 जुलाई 2025 (UTC) ::::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, क्या आपको "अंक परिवर्तक" दिखाई दे रहा है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:20, 10 जुलाई 2025 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मेरे लिए यह ठीक काम कर रहा है और पोर्टलेट लिंक भी दिख रहा है, शायद यह समस्या आपको ही आ रही है। अगर यह आपके लिए काम नहीं कर रहा है तो आप इसे वरीयताओं से अक्षम करके अपने common.js से लोड करके देख सकते हैं: <code>mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=मीडियाविकि:Gadget-Numeral_converter.js&action=raw&ctype=text/javascript');</code> Archivedate की समस्या के लिए या तो मुझे देवनागरी अंकों को समझने के लिए नया पार्सर जोड़ना होगा या फिर अरबी अंकों के लिए कोई उपनाम अलियास बनाकर काम चलाया जा सकता है, मैं कोशिश करता हूँ कि इसे वैसे ही काम करने लायक बना सकूँ। अभी मैं कंप्यूटर पर हूँ और अगले कुछ घंटों तक ऑनलाइन ही रहूँगा तो आपको अपडेट दूँगा। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 04:38, 10 जुलाई 2025 (UTC) ::::::[[:मॉड्यूल:Citation/CS1/Configuration/sandbox]] और [[:मॉड्यूल:Citation/CS1/Configuration]] पर <code>local_digits</code> में नागरी अंक लिखे हुए हैं और इसी कारण <code>date</code> और <code>access-date</code> के साथ काम कर रहा है। <code>archive-date</code> में इस दिनांक की तुलना <code>archive-url</code> के मान से जाँचता है जहाँ <nowiki>https://web.archive.org/web/<संख्यात्मक_मान>/http://example.com</nowiki> में जो <nowiki><संख्यात्मक_मान></nowiki> पहले चार अंक वर्ष, बाद के 2 अंक माह और उसके बाद के 2 अंक दिन को बताते हैं। ::::::अंक परिवर्तक वाला आप कोई स्क्रीनशॉट दिखा सकते हो क्या? नयी स्किन में ये कहाँ दिखाई दे रहा है? हो सकता है मैंने ढ़ंग से ध्यान नहीं दिया हो। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:31, 10 जुलाई 2025 (UTC) :::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मुझे [https://ibb.co/99swZbhx Vector 2022] और [https://ibb.co/bM5cp3cC Vector 2010] दोनों में यह ठीक से दिखाई दे रहा है। "archivedate" वाली समस्या भी ठीक कर दी गई है। मैंने check_date फ़ंक्शन से पहले archive-date और archive-url की तारीख़ों में देवनागरी अंकों को आंतरिक रूप से मानक ASCII अंकों में बदल दिया है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 07:03, 10 जुलाई 2025 (UTC) ::::::::ओह! यहाँ सम्भवतः मैंने ध्यान ही नहीं दिया था। ये दिखाई दे रहा है। लेकिन इसके लिए लॉगिन होना आवश्यक है। vector 2010 वाला बिना लॉगिन के दिखाई देता था। जबकि गैजेट डेफिनेशन में इसे डिफॉल्ट रखा गया है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:31, 10 जुलाई 2025 (UTC) नमस्ते DreamRimmer जी, [[सिराक्यूज विश्वविद्यालय]] नामक लेख में यदि {{tl|authority control}} जोड़ा जाता है तो "लुआ त्रुटि मॉड्यूल:Authority_control में पंक्ति 51 पर: attempt to call field '?' (a nil value)।" दिखाई दे रही है। समरूप त्रुटि कुछ अन्य लेखों पर भी हो सकती है। मैं इसका कारण नहीं खोज पाया हूँ। समय मिले तो इसे सुधारने की कोशिश कीजियेगा।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:13, 26 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[विशेष:Diff/6458414]] के साथ ठीक कर दिया गया हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 03:15, 27 जुलाई 2025 (UTC) == बॉट संचालक == मेरे बॉट खाते से toolforge पर आपकी ही स्क्रिप्ट चल रही हैं। अतः बेहतर होगा कि मैं आपको भी बॉट संचालक में जोड़ दूँ। वर्तमान में मैंने जो बॉट पासवर्ड वहाँ जोड़ रखा है उससे प्रबंधकीय कार्यों की अनुमति नहीं है अतः आप केवल वो कार्य ही कर पावोगे जिनमें प्रबंधन अधिकार नहीं हैं। आवश्यकता पड़ी तो प्रबंधन अधिकार भी उसमें अद्यतन कर सकते हैं। इसके अतिरिक्त आप अन्य विकिपीडियाओं पर भी बॉट चला सकते हैं जिनपर बॉट फ्लैग है। क्या आपको यह उचित लग रहा है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:41, 25 अगस्त 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, सुझाव के लिए धन्यवाद। आपका बॉट जिन अन्य विकिपीडिया परियोजनाओं पर सक्रिय है, उनमें मेरी रुचि कम ही रही है। आपकी टूलफ़ोर्ज़ एक्सेस से मैं हिंदी विकिपीडिया पर स्वयं कोई कार्य नहीं करना चाहता, लेकिन यदि आवश्यकता हुई तो आपसे पूछकर कार्य कर सकता हूँ। वैसे भी आप हमेशा सक्रिय रहते ही हैं, इसलिए कोई भी काम होगा तो उसका कोड आपके साथ साझा कर दूँगा। यदि किसी सुधार की आवश्यकता हुई या कोई आवश्यक कार्य सामने आया तो कर लूँगा। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:56, 25 अगस्त 2025 (UTC) == core का कोड उपयोग करने में समस्या == नमस्ते DreamRimmer जी, मैं toolsforge पर <code>pywikibot-core</code> का कोड काम में लेना चाहता हूँ। लेकिन जैसे ही मैं कोई कमांड देता हूँ तो वहाँ यह त्रुटि आ रही है: <pre>No module named 'packaging' Please install it with &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;pip install packaging</pre><br> मैं इसे इंस्टॉल भी नहीं कर पा रहा हूँ। जब मैं <code>source pwbvenv/bin/activate</code> कर चुका हूँ तब इसकी अलग से आवश्यकता होगी क्या? हालांकि मैंने अन्य किसी स्क्रिप्ट की इन दिनों जाँच नहीं की है अतः पता नहीं कि अन्य कोई समस्या है या नहीं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:34, 24 सितंबर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैंने इसे ठीक कर दिया है। अब आप फिर से कोशिश करें। यह दिक्कत पिछले कुछ दिनों से कई लोगों को आ रही है। समझ नहीं आता कि pip बार-बार क्यों टूट जाता है। वर्चुअल एनवायरनमेंट पुराना हो तब भी यह समस्या नहीं होनी चाहिए, क्योंकि हम Python 3.11 का इस्तेमाल कर रहे हैं। यह अभी भी नया वर्ज़न है। भले ही अब 3.13 आ गया है, लेकिन 3.11 भी पूरी तरह सपोर्टेड है, इसलिए दिक्कत नहीं आनी चाहिए थी। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 18:22, 24 सितंबर 2025 (UTC) == आमेर दुर्ग == मेरे प्रिय मित्र @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने सिर्फ स्रोत्र जोड़ा है। [[सदस्य:Karsan Chanda|Karsan Chanda]] ([[सदस्य वार्ता:Karsan Chanda|वार्ता]]) 08:14, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:Karsan Chanda|Karsan Chanda]]: मैं देख रहा हूँ कि आप कई लेखों में मीणा जाति का प्रचार करने की कोशिश कर रहे हैं। कृपया जातीय योद्धा जैसे संपादन न करें, अन्यथा आपका यह कठपुतली खाता अवरुद्ध किया जा सकता है। आशा है आप सकारात्मक योगदान देने का प्रयास करेंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:21, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मेरा मक़सद स्रोतों के माध्यम से लेख को अच्छा बनाने का प्रयास है। [[सदस्य:Karsan Chanda|Karsan Chanda]] ([[सदस्य वार्ता:Karsan Chanda|वार्ता]]) 08:27, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) ::प्रिय मित्र @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जैसे मैं मीणा समुदाय के चांदा वंश के लिए पृष्ठ तैयार करने के लिए तीन स्रोतों का उपयोग कर रहा हूँ, लेकिन कुछ समस्याओं का सामना कर रहा हूँ। ::1. Rulers, Criminals and Denotified Tribe: A Historical Journey of the Meenas ::2. Origin Of Kachcwaha In Dhundhar Region of Rajasthan ::3. Evolution, extension and consolidation of meena tribe [[सदस्य:Karsan Chanda|Karsan Chanda]] ([[सदस्य वार्ता:Karsan Chanda|वार्ता]]) 08:32, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) == लेख विकिडेटा से जोड़ने के लिए == नमस्ते, क्या आप मेरे द्वारा प्रतियोगिता में बनाए गए लेखों को विकिडेता से जोड़ने में मदद कर सकते हैं? मैं इन्हें जोड़ नहीं पा रही क्योंकि शायद ये सुरक्षित हैं। लेख हैं [[ए मिडसमर नाइट्स ड्रीम]], [[गुलामी उन्मूलन आंदोलन]], [[गेम शो]], [[फोटो जर्नलिज़्म]], [[टाक शो]]। [[सदस्य:RichaD|RichaD]] ([[सदस्य वार्ता:RichaD|वार्ता]]) 14:00, 9 अक्टूबर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:RichaD|RichaD]]: {{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:29, 9 अक्टूबर 2025 (UTC) == पृष्ठ पुनर्स्थापन (Userfy) हेतु अनुरोध == मैं Cinemaniac007 हूँ। आपने ‘अरिन पाल’ पृष्ठ को CSD A2 के अंतर्गत हटाया था। मैंने अब अपने सदस्य पृष्ठ पर स्पष्ट COI disclosure जोड़ दिया है। कृपया ‘अरिन पाल’ पृष्ठ को मेरी व्यक्तिगत सैंडबॉक्स में (Userfy) पुनर्स्थापित कर दें ताकि मैं उसमें तटस्थ भाषा और विश्वसनीय स्रोत जोड़कर सुधार कर सकूँ। धन्यवाद। [[सदस्य:Cinemaniac007|Cinemaniac007]] ([[सदस्य वार्ता:Cinemaniac007|वार्ता]]) 13:50, 20 नवम्बर 2025 (UTC) == नए साल की शुभकामनाएँ == <div style="background:#E8F5E9; padding:10px; border:1px solid #81C784; border-radius:6px;"> '''DreamRimmer जी, नववर्ष 2026 की हार्दिक शुभकामनाएँ!''' यह नया साल आपके और आपके परिवार के लिए अच्छा स्वास्थ्य, सफलता और सुख-समृद्धि लेकर आए। हिंदी विकिपीडिया पर आपके योगदान के लिए धन्यवाद। [[File:Everlasting Fireworks looped.gif|left|x173px]] [[सदस्य:Chronos.Zx|<span style="color:blue; font-weight:bold;">क्रोनोस.Zx</span>]] ([[सदस्य वार्ता:Chronos.Zx|वार्ता]]) 13:19, 1 जनवरी 2026 (UTC) </div> :धन्यवाद। आपको भी नववर्ष 2026 की हार्दिक शुभकामनाएँ। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:03, 1 जनवरी 2026 (UTC) ==हिंदी विकिस्रोत पर लोकल फाइल अपलोड के संबंध में== नमस्कार DreamRimmer जी! आपसे एक सहायता चाहिए थी। हिंदी विकिस्रोत पर फाइलें इस प्रकार लोकली अपलोड नहीं हो पा रहीं, जिससे कि उन्हें OCR किया जा सके। चूंकि <nowiki>{{PD-India}}</nowiki> फाइलों को कॉमन्स पर अपलोड नहीं किया जाना चाहिए इसलिए उन्हें लोकली अपलोड करने के लिए यह आवश्यक है। शायद यह काम फैब्रिकेटर पर हो सके। यदि आप इसमें कुछ सहायता कर सकें तो बताइएगा। धन्यवाद। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 04:30, 2 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, ज़रूर। इसके लिए दो काम करने होंगे। पहला, विकिस्रोत की चौपाल पर एक प्रस्ताव लाना होगा, ताकि हम उसे फ़ैब्रिकेटर पर ले जा सकें। दूसरा, हमें एक [[m:Non-free content#Exemption Doctrine Policy|Exemption Doctrine Policy]] की आवश्यकता होगी। इसके उदाहरण के लिए आप [[:en:Wikipedia:Non-free content criteria|Wikipedia:Non-free content criteria]] देख सकते हैं। यह नीति तैयार हो जाने के बाद हम इसे प्रस्ताव के साथ ही समुदाय के सामने रख सकते हैं और फिर दो सप्ताह बाद इसे फ़ैब्रिकेटर पर ले जा सकते हैं। शेष काम मैं संभाल लूँगा। प्रस्ताव आप कुछ इस तरह लिख सकते हैं: {{tq|मैं सभी सदस्यों के लिए स्थानीय अपलोड सक्षम किए जाने का प्रस्ताव रख रहा हूँ, क्योंकि {{tl|PD-India}} सामग्री कॉमन्स के लिए उपयुक्त नहीं है; अतः ऐसी फाइलों को स्थानीय रूप से अपलोड करने से OCR कार्य में सुविधा होगी। इसलिए मेरा प्रस्ताव है कि हिंदी विकिस्रोत पर स्थानीय अपलोड की सुविधा सक्षम की जाए। अपलोड कार्य [[En:Wikipedia:Non-free content|Wikipedia:Non-free content]] जैसी अपलोड नीतियों के अनुरूप किया जाएगा, जिससे फेयर यूज़ फ़ाइलों का भी स्थानीय अपलोड संभव हो सके। साथ ही, मैं Exemption Doctrine Policy नीति को भी समुदाय के समक्ष प्रस्तावित कर रहा हूँ। आपकी टिप्पणियों का स्वागत है।}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:21, 3 फ़रवरी 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद आपका। मैं इस सप्ताहांत तक आपके सुझाव के अनुसार प्रस्ताव और नीति तैयार कर लेता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 06:38, 5 फ़रवरी 2026 (UTC) == प्रबन्धक नामांकन पृष्ठ पर अनुभाग सम्पादन == नमस्ते DreamRimmer जी, मैं देख पा रहा हूँ कि आपके वर्तमान नामांकन के पश्चात् [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] पर अनुभाग सम्पादन नहीं हो पा रहा है। मुझे ऐसा कोई साँचा या मैजिक वर्ड भी नहीं दिखाई दे रहा जिससे यह विकल्प बंद हो गया है। कृपया आप इस समस्या को देख सकते हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:29, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, अनुभाग संपादन काफी समय से बंद है। मैंने अपने आवेदन से पहले भी इसे बंद ही पाया था। इसका मुख्य कारण इस पृष्ठ पर प्रयुक्त [[विकिपीडिया:विशेषाधिकार निवेदन/शीर्ष|शीर्ष साँचा]] है, जो पृष्ठ पर बॉर्डर जोड़ता है। मैंने बॉर्डर हटा दिया है, इसलिए अब यह सुविधा कार्य करने लगी है। DiscussionTools बॉर्डर के भीतर मौजूद टिप्पणियों और अनुभागों की पहचान नहीं कर पाता, इसी कारण यह काम नहीं करता। यदि हम पुनः बॉर्डर जोड़ते हैं, तो हम फिर से अनुभाग संपादन का उपयोग नहीं कर सकेंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:06, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) ::सुधार के लिए धन्यवाद। मैंने पृष्ठ का इतिहास देखा और ऐसे प्रतीत हुआ कि पिछली बार मैंने टिप्पणी अनुभाग सम्पादन से की थी। जो भी हो, मुझे वर्तमान स्वरूप भी ठीक लग रहा है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:28, 19 फ़रवरी 2026 (UTC) == बिना सामग्री वाले लेख == नमस्ते DreamRimmer जी, क्या आप [[वितली गिन्ज़बर्ग]] जैसे लेखों को सूचीबद्ध करने का कोई तरिका जानते हैं? ऐसे पृष्ठों को [[:en:User:Dr_pda/prosesize.js|User:Dr pda/prosesize.js]] से देखने पर 10 से कब शब्द दिखाई देते हैं। ऐसे लेख या तो सामग्री रहित (बहुत कम) होते हैं या फिर एआई से निर्मित होते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:31, 17 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, ऐसे ज्यादातर लेख विज्ञान से संबंधित हैं। अगर आपको सूची चाहिए, तो मैं दे सकता हूँ। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:46, 17 मार्च 2026 (UTC) ::हाँ, सूची बना दीजिएगा जिससे समय मिलने पर कम से कम 100 शब्द तो रख सकें। सम्भव है किसी प्रतियोगिता में शामिल करके कुछ विस्तार करवाया जाये।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:09, 17 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय यह पृष्ठ विकिपीडिया में पहले से ही मौजूद है| :::[https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:%E0%A4%9B%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A5%87_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 छोटे पृष्ठ] :::धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:17, 17 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] मैंने 5000 लेखों को प्रोसेस किया, जिनमें अच्छी-खासी संख्या में लेख इस मापदंड में आ रहे हैं। अगर आपको और लेखों की जरूरत हो, तो याद दिला दीजिए। [[सदस्य:DreamRimmer/RandomPage]] – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:17, 17 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय इन लेखों को आरोही या अवरोही क्रम में लिखने से इन्हें सुधारने में आसानी होगी| ::::धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:20, 17 मार्च 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, आपको सम्भवतः मेरा सन्देश समझ नहीं आया। :::::DreamRimmer जी, इस सूची के लिए धन्यवाद। यह मुझे उपयोगी सूची लग रही है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:33, 17 मार्च 2026 (UTC) == अधिकार के संबंध में == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय यह जानना चाहता हूं कि मैं किन-किन अधिकार के लिए नामांकन कर सकता हूं| अभी के योगदान पर [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:56, 18 मार्च 2026 (UTC) :मेरा सुझाव है कि अभी कुछ समय आप नीतियों को अच्छी तरह समझने और जो सामान्य कार्य अभी कर रहे हैं, उसी पर ध्यान देने की कोशिश करें। आगे अनुभव और लगातार अच्छे योगदान के आधार पर अधिकारों के लिए नामांकन किया जा सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:07, 18 मार्च 2026 (UTC) == प्रश्न == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय, मैने [[1973 पेरिस ओपन - पुरुष एकल]] को हटाने का नामांकन किया है क्या ये मापदंड सही या कोई दूसरा मापदंड प्रयोग करूं| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:02, 20 मार्च 2026 (UTC) :आपने जो मापदंड लगाया है वह सही नहीं है। मैं आपकी जगह होता तो इसे हटाने के बजाय सुधारने का प्रयास करता। यदि इसे हटाने की बात है तो मेरे विचार से [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] अधिक उचित रहेगी। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 11:14, 20 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय, ::[[सदस्य वार्ता:Rambeer Vishwakarma]] इसे सुधरा तथा लेखक बर्बरता कर रहे है| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:03, 20 मार्च 2026 (UTC) ==माफ़ी चाहूंगा पर== नमस्ते DreamRimmer जी, [[ज्योति देशपांडे]] लेख को विकिपीडिया पर पृष्ठों को हटाने की नीति के अंतर्गत आपने हटा दिया था। लेकिन उसी समय मै इस लेख में सुधार कर रहा था। जब मैने बदलाव प्रकाशित किया, लेख फिर से बन गया है। यदि आप को लगता है की इस लेख को नहीं रखना है, तो माफ़ी चाहूंगा पर आपको लेख को हटाने का काम फिर से करना होगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:12, 24 मार्च 2026 (UTC) :धर्मेंद्र जी, इसमें माफी की कोई आवश्यकता नहीं है, बल्कि सुधार के लिए आप धन्यवाद के पात्र हैं। मैंने पहले हटाए गए अवतरणों को पुनः स्थापित कर दिया है। मुझे नहीं लगता कि अब इसे हटाने की आवश्यकता है। बाकी यदि कोई अन्य प्रबंधक चाहे, तो इसे फिर से नामांकित कर सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 05:55, 24 मार्च 2026 (UTC) :{{Ping|चाहर धर्मेंद्र}} जी, नमस्ते! यदि आप किसी नये पृष्ठ को निर्मित कर रहे है या उसको सुधारने करना चाह रहे है, परन्तु उसमे कोई सामग्री न हो तो उस पृष्ठ पर <code>[[साँचा:निर्माणाधीन]]</code> जोड़ दे, जिससे कोई सदस्य उस पृष्ठ को हटाने के लिए नामांकित नहीं करेगा, परन्तु लेख में पर्याप्त मात्रा में सामग्री होनी ही चाहिए जिससे यह भी न प्रतीत हो की पृष्ठ पूर्ण रूप से रिक्त है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 06:32, 24 मार्च 2026 (UTC) == अनुरोध == DreamRimmer जी, नमस्ते! क्या आप मेरे सदस्य पृष्ठ को निर्माण से पूर्ण सुरक्षित कर सकते हो? क्यूंकि मैं यहां पर अपना सदस्य पृष्ठ निर्मित नहीं करना चाहता हूँ, अगर आप पूर्ण सुरक्षित कर दे अनंत समय के लिए तो यह मेरे लिए अच्छा रहेगा। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 06:48, 24 मार्च 2026 (UTC) :Cptabhiimanyuseven जी, मुझे नहीं लगता कि यह एक अच्छा विचार है, क्योंकि इससे भविष्य में इसे बनाने के लिए एक प्रबंधक की आवश्यकता पड़ेगी, जबकि अभी इसे सुरक्षित करने की कोई स्पष्ट आवश्यकता नहीं है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 07:17, 24 मार्च 2026 (UTC) ::DreamRimmer जी, यहाँ सदस्यपृष्ठ निर्मित करने का मेरे पास कोई कारण नहीं है, जिस विकी पर मुझे अपना सदस्यपृष्ठ निर्मित करना था वहां पर हमने निर्मित कर लिया है, परन्तु [[:en:WP:UPROT|WP:UPROT]] के अंतर्गत सदस्य के अनुरोध पर सदस्यपृष्ठ सुरक्षित किया जा सकता है, कृपया पुन: विचार करें। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 07:25, 24 मार्च 2026 (UTC) :::मुझे नहीं लगता कि आपके द्वारा दिया गया कारण वास्तविक एवं उचित आवश्यकता को दर्शाता है; यदि ऐसा होता, तो मैं इसे सुरक्षित कर देता। फिर भी, यदि आप इसके लिए आग्रह कर रहे हैं, तो मुझे इसमें कोई आपत्ति नहीं है। मैं केवल इतना कहना चाहूँगा कि इस प्रकार के निवेदन अनावश्यक रूप से हम दोनों का समय व्यर्थ करते हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:12, 24 मार्च 2026 (UTC) == सूचना == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय, पहले बता नहीं पाया परंतु [[https://hi.wikimedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 हिंदी wikimedia]] में मैं पहले भी लॉगिन नहीं कर पा रहा था, अब तो खैर अवरोधित हूं, जांच लें| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:44, 30 मार्च 2026 (UTC) :हिंदी विकिमीडिया पर खाता बनाने के लिए वहाँ के प्रबंधकों से अनुरोध करना पड़ता है और मुझे लगता है कि यह अभी आपके लिए उपयुक्त नहीं है। मेरा सुझाव है कि फिलहाल आप केवल विकिपीडिया पर ही ध्यान दें। मैंने देखा है कि आप ऐसे विषयों के लेखों का अनुवाद कर रहे हैं जिनकी आपको पर्याप्त जानकारी नहीं है। कृपया केवल उन्हीं विषयों पर कार्य करें जो सरल हों और जिनके बारे में आपको अच्छी समझ हो। आपने बहुत कम समय में कई गलतियाँ की हैं और वे अब भी लगातार हो रही हैं। यह आपके लिए ठीक नहीं होगा, क्योंकि हर बार सद्भावना मानकर बात को अनदेखा नहीं किया जा सकता। मुझे आशा है कि आप मेरी बातों पर ध्यान देंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:01, 30 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय, ::मैं अभी केवल उन पृष्ठों को सुधार रहा हूं जिन्हें संजीव कुमार जी ने टैग लगाकर चिन्हित किया है| और कुछ विकिपीडिया पर गलत संपादनों को सुधार देता हूं| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:07, 30 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, आपने लिखा '''गलत संपादनों को सुधार देता हूं।''' हाल ही में आप ने आखिरी लेख पारलैंगिक रतिचित्रण बनाया है। क्या आपको लगता है कि इस लेख में किसी सुधार की आवश्यकता है? :::“[[पारलैंगिक रतिचित्रण]]” जैसे संवेदनशील विषय पर लिखे गए लेख के संदर्भ में भी कुछ पहलुओं पर ध्यान देकर उसे और बेहतर बनाया जा सकता है। साथ ही, ऐसे विषयों में मर्यादित और संतुलित अभिव्यक्ति विशेष रूप से महत्वपूर्ण होती है। :::* मेरा उद्देश्य केवल यह सुनिश्चित करना है कि लेख अधिक सुसंगत, स्पष्ट और पाठकों के लिए उपयोगी बन सके। क्या आप ऐसा कर सकते है? :::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 16:54, 30 मार्च 2026 (UTC) == सदस्य अवरोधन नामांकन == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, सदस्य @[[सदस्य:~2026-19373-86|~2026-19373-86]] बार बार चेतावनी के पश्चात् भी पृष्ठों में अपमानजनक सम्पादन कर रहे है| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:37, 7 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]],@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]]@महोदय, अब @[[सदस्य:~2026-19373-86|~2026-19373-86]] इन्होंने [[कन्नौज]] पर अपमानजनक सम्पादन किया है| क्योंकि मै कन्नौज का निवासी हूँ| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:36, 7 अप्रैल 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त (Patrolling) कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक (Rollback) अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:31, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner. [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026. * You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]] * '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST''' With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply. For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page. Warm regards, <br> on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team ''This message was sent with [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) on 18:30, 11 अप्रैल 2026 (UTC)'' </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Gnoeee@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:33, 28 अप्रैल 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471754 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == कुछ बाहरी उपकरण == नमस्ते DreamRimmer जी, मैंने एक [[वार्ता:राष्ट्रीय उद्यान#लेख की श्रेष्ठ लेख समीक्षा: पहला भाग|श्रेष्ठ लेख नामांकन की समीक्षा]] करते हुये पाया कि [https://citations.toolforge.org उद्धरण] और [https://link-dispenser.toolforge.org/ बाहरी कड़ियाँ] जाँच के उपकरण हिन्दी विकि के लिए उपलब्ध नहीं हैं। ये कार्य करने वाले पुराने उपकरण अब बंद हो चुके हैं। क्या इसका कोई अन्य विकल्प उपलब्ध है? इसके अतिरिक्त [https://gptzero.me एआई की सहायता] वाला उपकरण कैसे काम में लूँ, इसमें भी आपसे सहायता चाहता हूँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:56, 5 मई 2026 (UTC) :संजीव जी, उद्धरण टूल काफी समय से टूटा हुआ था और इसे हाल ही में नया मेंटेनर मिला है, इसलिए इसे फिलहाल हिंदी विकिपीडिया पर उपलब्ध करवाना मुश्किल है। इस टूल में कई महीनों से अनेक त्रुटियाँ थीं, जिन्हें अब नया मेंटेनर ठीक करने का प्रयास कर रहा है। इसका वेब इंटरफ़ेस अभी उपयोग योग्य नहीं है, लेकिन इसका गैजेट संस्करण हिंदी विकिपीडिया पर स्थापित किया जा सकता है। बाहरी कड़ियाँ जाँच उपकरण को भी जल्द हिंदी विकिपीडिया पर उपलब्ध करवाने की कोशिश करूँगा। एआई सहायता वाला उपकरण हिंदी भाषा के लिए पूरी तरह विश्वसनीय नहीं है, क्योंकि इसे मुख्य रूप से अंग्रेज़ी भाषा के डाटा पर प्रशिक्षित किया गया है। यहाँ तक कि अंग्रेज़ी के लिए भी इसे पूर्णतः भरोसेमंद नहीं माना जाता। फिर भी यदि आप इसके बारे में जानना चाहें, तो इसमें लॉगिन करने पर हर महीने 10,000 निःशुल्क टोकन मिलते हैं, जिनका उपयोग बेसिक और एडवांस जाँच में किया जा सकता है, जहाँ यह अपने सर्वोत्तम मॉडेल का उपयोग करके परिणाम देता है। इसके अतिरिक्त, अंग्रेज़ी और कुछ अन्य भाषा परियोजनाओं के लिए यह [https://wikipedia.gptzero.me/ यहाँ] पर निःशुल्क उपलब्ध है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 11:46, 6 मई 2026 (UTC) == खराब मशीनी अनुवाद ?== आपने हिन्दी विकिपीडिया पर आज [[प्रसन्नकुमार ठाकुर]] और [[योगेश चन्द्र बागल]] - ये दोनों लेख हटा दिये हैं। क्या आप इन दोनों में से कोई एक-एक वाक्य बता सकते हैं जो आपको 'खारब मशीनी अनुवाद' लग रहा हो? अन्यथा यदि आपने स्वयं न देखकर दूसरों के कहने या सूचना देने पर ये लेख हटायें हों, तो कृपया इनका पुनः ध्यानपूर्वक अवलोकन करें और बताएँ कि क्या ये सचमुछ 'खराब मशीनी अनुवाद' कहे जा सकते हैं? -- [[सदस्य:अनुनाद सिंह|अनुनाद सिंह]] ([[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह|वार्ता]]) 15:44, 16 मई 2026 (UTC) : आपके उत्तर की प्रतीक्षा है। -- [[सदस्य:अनुनाद सिंह|अनुनाद सिंह]] ([[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह|वार्ता]]) 08:41, 23 मई 2026 (UTC) ::नमस्कार DreamRimmer जी, कृपया ‘[[दीनदयाल सोनी बाँदा]]’ एवं ‘[[दीनदयाल सोनी ‘स्वर्ण’]]’ पृष्ठों को भी सुरक्षित करने पर विचार करें। ये पृष्ठ पूर्व में कई बार हटाए जा चुके हैं, फिर भी इन्हें पुनः निर्मित किया जा रहा है। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:17, 24 मई 2026 (UTC) 2j2ofnx5z1grd0emi9alvrun89f4j53 6555958 6555957 2026-05-24T12:18:05Z चाहर धर्मेंद्र 703114 6555958 wikitext text/x-wiki {{Archives|auto=yes|search=yes}} ==प्रबंधक समीक्षा== <!--यह भाग सदस्य:Riteze/प्रस साँचे को प्रतिस्थापित करके बनाया गया है --> आपने हाल ही में प्रबंधक {{noping|संजीव कुमार}} से [[सदस्य_वार्ता:संजीव कुमार#बॉट से ब्लॉक हटाने हेतु निवेदन|वार्तालाप]] किया, जिसमें नवीनतम टिप्पणी को 7 दिन हो चुके हैं। उम्मीद है कि उक्त वार्तालाप से आप संतुष्ट हुए होंगे। किसी प्रबंधक के प्रति संतुष्ट या असंतुष्ट होने पर सदस्यगण [[विकिपीडिया:चौपाल/प्रबंधक समीक्षा]] पृष्ठ पर अपना मत दर्ज कर सकते हैं। -[[User Talk:Riteze|<span style="color:green;">Riteze</span><sup>वार्ता</sup>]] 07:20, 30 मार्च 2025 (UTC) :Riteze जी, कृपया बार-बार एक ही संदेश न छोड़ें। मैंने संदेश पढ़ लिया है और यदि टिप्पणी करनी होती तो अब तक कर चुका होता। दोनों प्रबंधक अपना काम कर रहे हैं और यदि आपको शिकायत है तो उचित स्थान पर लिखें। – [[User:DreamRimmer|<big style="color:black; font-family: Tahoma">'''DreamRimmer'''</big>]] ('''[[User talk:DreamRimmer|वार्ता]]''') 07:26, 30 मार्च 2025 (UTC) == सुधार अनुरोध == नमस्ते DreamRimmer जी, जैसे की मेरे वार्ता पृष्ठ पर मैं आपके सन्देशों को देख रहा था, मुझे लगता है यह समस्या भी आप सुधार दोगे। सन्दर्भों में आ रही कुछ समस्या को सुधारने के क्रम में साथी प्रबन्धक ने [[मॉड्यूल:Citation]] में कुछ सुधार किये। इससे वो समस्या तो दूर हो गयी लेकिन एक अन्य समस्या आने लग गयी। लेखों में माह के नाम के लिए अलग-अलग वर्तनियाँ काम में ली गयी हैं। इसी तरह उपरोक्त बदलाव के बाद मैंने भी यहाँ सुधार का प्रयास किया। मैंने [[मॉड्यूल:Citation/CS1/Configuration]] और [[मॉड्यूल:Citation/CS1/Configuration/sandbox]] में सुधार किया। अब ये sandbox वाली तिथियाँ ले रहा है जो सम्भवतः कहीं पाथ सुधारने से ठीक हो जायेगा। समस्या यह है कि यहाँ पर हिन्दी माह के नाम "फरवरी" (बिना नुक्ता के), "एप्रिल" (कम प्रचलन वाली वर्तनी), "सितम्बर", "अक्तुबर", "नवंबर" और "दिसंबर" (क्रम में बाद में लिखे गये) लिखने पर सन्दर्भों में त्रुटि आ रही है। क्या आप इस त्रुटि को सुधारने का प्रयास कर सकते हैं? आप चाहें तो किसी भी लेख में {{tl|cite web}} साँचा लगायें और <code>date</code>, <code>archive-date</code> या <code>access-date</code> प्राचलों को "1 एप्रिल 2025" मान देकर देखें। जैसे <nowiki>{{cite web|url=https://example.com|title=उदाहरण|date=1 एप्रिल 2025}}</nowiki><span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 06:25, 7 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, ठीक कर दिया गया हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 10:57, 7 जुलाई 2025 (UTC) ::नमस्ते DreamRimmer जी, एक समस्या अभी भी आ रही है। <code>archive-date</code> प्राचल में यदि दिनांक के अंक देवनागरी में हैं तो यह नहीं पहचान पा रहा है और त्रुटि आ रही है। जैसे [[मालपुरा विधानसभा क्षेत्र (राजस्थान)]] के तीसरे सन्दर्भ में है।<!--{{cite web|url=https://example.com|title=उदाहरण|date=1 एप्रिल 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709000000/http://example.com |archive-date=9 जुलाई 2025|access-date=९ जुलाई २०२५}}--> ::इसी क्रम में मुझे एक और समस्या याद आ रही है जिसके सुधरने की मैंने आशा छोड़ रखी है। Vector 2010 स्किन में सबसे उपर एक अंक परिवर्तक दिखाई देता था लेकिन अब नवीन स्किन में वो नहीं दिखाई देता। उसमें किसी भी पृष्ठ पर अंकों को देवनागरी/अंग्रेज़ी में परिवर्तित करने का विकल्प मिलता था। इसे उदाहरण के रूप में मैंने एक स्क्रीनशॉट [https://streamable.com/408p0v यहाँ] पर डाला है, आप चाहें तो किसी भी पृष्ठ के यूआरएल में <code>?useskin=vector</code> लिखकर देख सकते हो। मोबाइल में मुझे <s>लॉगिन करने से पहले</s> यह विकल्प दिखाई देता है <s>लेकिन लॉगिन करते ही दिखाई देना बंद हो जाता है।</s> हालांकि मोबाइल में मीन्यू में दिखाई देता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:53, 9 जुलाई 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी: हालाँकि मैंने इस गैजेट स्क्रिप्ट में कुछ नोड्स से जुड़ी समस्याएँ अवश्य देखी हैं, लेकिन मुझे पोर्टलेट से संबंधित कोई विशेष परेशानी नज़र नहीं आई। यह गैजेट जिस ID को लक्षित करके मेन्यू में लिंक जोड़ता है, वह DOM में मौजूद है और मेरे लिए सही प्रकार से कार्य कर रहा है। कृपया एक बार अपनी वरीयताओं में जाकर यह जाँच लें कि “अंक परिवर्तक” सक्षम है या नहीं। मैंने इस गैजेट को मीडियाविकि के अनुसार अद्यतन किया था, परंतु उसमें कुछ दिक्कतें आने के कारण उसे पुनः पहले की स्थिति में लौटा दिया गया है। मैंने अपने उपयोगकर्ता पृष्ठ पर इसका परीक्षण भी किया, किंतु मुझे कोई स्पष्ट समस्या दिखाई नहीं दी। मुझे लगता है कि यह कोई सर्वर-साइड समस्या नहीं, बल्कि क्लायंट-साइड समस्या है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 01:16, 10 जुलाई 2025 (UTC) ::::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, क्या आपको "अंक परिवर्तक" दिखाई दे रहा है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:20, 10 जुलाई 2025 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मेरे लिए यह ठीक काम कर रहा है और पोर्टलेट लिंक भी दिख रहा है, शायद यह समस्या आपको ही आ रही है। अगर यह आपके लिए काम नहीं कर रहा है तो आप इसे वरीयताओं से अक्षम करके अपने common.js से लोड करके देख सकते हैं: <code>mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=मीडियाविकि:Gadget-Numeral_converter.js&action=raw&ctype=text/javascript');</code> Archivedate की समस्या के लिए या तो मुझे देवनागरी अंकों को समझने के लिए नया पार्सर जोड़ना होगा या फिर अरबी अंकों के लिए कोई उपनाम अलियास बनाकर काम चलाया जा सकता है, मैं कोशिश करता हूँ कि इसे वैसे ही काम करने लायक बना सकूँ। अभी मैं कंप्यूटर पर हूँ और अगले कुछ घंटों तक ऑनलाइन ही रहूँगा तो आपको अपडेट दूँगा। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 04:38, 10 जुलाई 2025 (UTC) ::::::[[:मॉड्यूल:Citation/CS1/Configuration/sandbox]] और [[:मॉड्यूल:Citation/CS1/Configuration]] पर <code>local_digits</code> में नागरी अंक लिखे हुए हैं और इसी कारण <code>date</code> और <code>access-date</code> के साथ काम कर रहा है। <code>archive-date</code> में इस दिनांक की तुलना <code>archive-url</code> के मान से जाँचता है जहाँ <nowiki>https://web.archive.org/web/<संख्यात्मक_मान>/http://example.com</nowiki> में जो <nowiki><संख्यात्मक_मान></nowiki> पहले चार अंक वर्ष, बाद के 2 अंक माह और उसके बाद के 2 अंक दिन को बताते हैं। ::::::अंक परिवर्तक वाला आप कोई स्क्रीनशॉट दिखा सकते हो क्या? नयी स्किन में ये कहाँ दिखाई दे रहा है? हो सकता है मैंने ढ़ंग से ध्यान नहीं दिया हो। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:31, 10 जुलाई 2025 (UTC) :::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मुझे [https://ibb.co/99swZbhx Vector 2022] और [https://ibb.co/bM5cp3cC Vector 2010] दोनों में यह ठीक से दिखाई दे रहा है। "archivedate" वाली समस्या भी ठीक कर दी गई है। मैंने check_date फ़ंक्शन से पहले archive-date और archive-url की तारीख़ों में देवनागरी अंकों को आंतरिक रूप से मानक ASCII अंकों में बदल दिया है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 07:03, 10 जुलाई 2025 (UTC) ::::::::ओह! यहाँ सम्भवतः मैंने ध्यान ही नहीं दिया था। ये दिखाई दे रहा है। लेकिन इसके लिए लॉगिन होना आवश्यक है। vector 2010 वाला बिना लॉगिन के दिखाई देता था। जबकि गैजेट डेफिनेशन में इसे डिफॉल्ट रखा गया है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:31, 10 जुलाई 2025 (UTC) नमस्ते DreamRimmer जी, [[सिराक्यूज विश्वविद्यालय]] नामक लेख में यदि {{tl|authority control}} जोड़ा जाता है तो "लुआ त्रुटि मॉड्यूल:Authority_control में पंक्ति 51 पर: attempt to call field '?' (a nil value)।" दिखाई दे रही है। समरूप त्रुटि कुछ अन्य लेखों पर भी हो सकती है। मैं इसका कारण नहीं खोज पाया हूँ। समय मिले तो इसे सुधारने की कोशिश कीजियेगा।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:13, 26 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[विशेष:Diff/6458414]] के साथ ठीक कर दिया गया हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 03:15, 27 जुलाई 2025 (UTC) == बॉट संचालक == मेरे बॉट खाते से toolforge पर आपकी ही स्क्रिप्ट चल रही हैं। अतः बेहतर होगा कि मैं आपको भी बॉट संचालक में जोड़ दूँ। वर्तमान में मैंने जो बॉट पासवर्ड वहाँ जोड़ रखा है उससे प्रबंधकीय कार्यों की अनुमति नहीं है अतः आप केवल वो कार्य ही कर पावोगे जिनमें प्रबंधन अधिकार नहीं हैं। आवश्यकता पड़ी तो प्रबंधन अधिकार भी उसमें अद्यतन कर सकते हैं। इसके अतिरिक्त आप अन्य विकिपीडियाओं पर भी बॉट चला सकते हैं जिनपर बॉट फ्लैग है। क्या आपको यह उचित लग रहा है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:41, 25 अगस्त 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, सुझाव के लिए धन्यवाद। आपका बॉट जिन अन्य विकिपीडिया परियोजनाओं पर सक्रिय है, उनमें मेरी रुचि कम ही रही है। आपकी टूलफ़ोर्ज़ एक्सेस से मैं हिंदी विकिपीडिया पर स्वयं कोई कार्य नहीं करना चाहता, लेकिन यदि आवश्यकता हुई तो आपसे पूछकर कार्य कर सकता हूँ। वैसे भी आप हमेशा सक्रिय रहते ही हैं, इसलिए कोई भी काम होगा तो उसका कोड आपके साथ साझा कर दूँगा। यदि किसी सुधार की आवश्यकता हुई या कोई आवश्यक कार्य सामने आया तो कर लूँगा। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:56, 25 अगस्त 2025 (UTC) == core का कोड उपयोग करने में समस्या == नमस्ते DreamRimmer जी, मैं toolsforge पर <code>pywikibot-core</code> का कोड काम में लेना चाहता हूँ। लेकिन जैसे ही मैं कोई कमांड देता हूँ तो वहाँ यह त्रुटि आ रही है: <pre>No module named 'packaging' Please install it with &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;pip install packaging</pre><br> मैं इसे इंस्टॉल भी नहीं कर पा रहा हूँ। जब मैं <code>source pwbvenv/bin/activate</code> कर चुका हूँ तब इसकी अलग से आवश्यकता होगी क्या? हालांकि मैंने अन्य किसी स्क्रिप्ट की इन दिनों जाँच नहीं की है अतः पता नहीं कि अन्य कोई समस्या है या नहीं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:34, 24 सितंबर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैंने इसे ठीक कर दिया है। अब आप फिर से कोशिश करें। यह दिक्कत पिछले कुछ दिनों से कई लोगों को आ रही है। समझ नहीं आता कि pip बार-बार क्यों टूट जाता है। वर्चुअल एनवायरनमेंट पुराना हो तब भी यह समस्या नहीं होनी चाहिए, क्योंकि हम Python 3.11 का इस्तेमाल कर रहे हैं। यह अभी भी नया वर्ज़न है। भले ही अब 3.13 आ गया है, लेकिन 3.11 भी पूरी तरह सपोर्टेड है, इसलिए दिक्कत नहीं आनी चाहिए थी। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 18:22, 24 सितंबर 2025 (UTC) == आमेर दुर्ग == मेरे प्रिय मित्र @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने सिर्फ स्रोत्र जोड़ा है। [[सदस्य:Karsan Chanda|Karsan Chanda]] ([[सदस्य वार्ता:Karsan Chanda|वार्ता]]) 08:14, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:Karsan Chanda|Karsan Chanda]]: मैं देख रहा हूँ कि आप कई लेखों में मीणा जाति का प्रचार करने की कोशिश कर रहे हैं। कृपया जातीय योद्धा जैसे संपादन न करें, अन्यथा आपका यह कठपुतली खाता अवरुद्ध किया जा सकता है। आशा है आप सकारात्मक योगदान देने का प्रयास करेंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:21, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मेरा मक़सद स्रोतों के माध्यम से लेख को अच्छा बनाने का प्रयास है। [[सदस्य:Karsan Chanda|Karsan Chanda]] ([[सदस्य वार्ता:Karsan Chanda|वार्ता]]) 08:27, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) ::प्रिय मित्र @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जैसे मैं मीणा समुदाय के चांदा वंश के लिए पृष्ठ तैयार करने के लिए तीन स्रोतों का उपयोग कर रहा हूँ, लेकिन कुछ समस्याओं का सामना कर रहा हूँ। ::1. Rulers, Criminals and Denotified Tribe: A Historical Journey of the Meenas ::2. Origin Of Kachcwaha In Dhundhar Region of Rajasthan ::3. Evolution, extension and consolidation of meena tribe [[सदस्य:Karsan Chanda|Karsan Chanda]] ([[सदस्य वार्ता:Karsan Chanda|वार्ता]]) 08:32, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) == लेख विकिडेटा से जोड़ने के लिए == नमस्ते, क्या आप मेरे द्वारा प्रतियोगिता में बनाए गए लेखों को विकिडेता से जोड़ने में मदद कर सकते हैं? मैं इन्हें जोड़ नहीं पा रही क्योंकि शायद ये सुरक्षित हैं। लेख हैं [[ए मिडसमर नाइट्स ड्रीम]], [[गुलामी उन्मूलन आंदोलन]], [[गेम शो]], [[फोटो जर्नलिज़्म]], [[टाक शो]]। [[सदस्य:RichaD|RichaD]] ([[सदस्य वार्ता:RichaD|वार्ता]]) 14:00, 9 अक्टूबर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:RichaD|RichaD]]: {{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:29, 9 अक्टूबर 2025 (UTC) == पृष्ठ पुनर्स्थापन (Userfy) हेतु अनुरोध == मैं Cinemaniac007 हूँ। आपने ‘अरिन पाल’ पृष्ठ को CSD A2 के अंतर्गत हटाया था। मैंने अब अपने सदस्य पृष्ठ पर स्पष्ट COI disclosure जोड़ दिया है। कृपया ‘अरिन पाल’ पृष्ठ को मेरी व्यक्तिगत सैंडबॉक्स में (Userfy) पुनर्स्थापित कर दें ताकि मैं उसमें तटस्थ भाषा और विश्वसनीय स्रोत जोड़कर सुधार कर सकूँ। धन्यवाद। [[सदस्य:Cinemaniac007|Cinemaniac007]] ([[सदस्य वार्ता:Cinemaniac007|वार्ता]]) 13:50, 20 नवम्बर 2025 (UTC) == नए साल की शुभकामनाएँ == <div style="background:#E8F5E9; padding:10px; border:1px solid #81C784; border-radius:6px;"> '''DreamRimmer जी, नववर्ष 2026 की हार्दिक शुभकामनाएँ!''' यह नया साल आपके और आपके परिवार के लिए अच्छा स्वास्थ्य, सफलता और सुख-समृद्धि लेकर आए। हिंदी विकिपीडिया पर आपके योगदान के लिए धन्यवाद। [[File:Everlasting Fireworks looped.gif|left|x173px]] [[सदस्य:Chronos.Zx|<span style="color:blue; font-weight:bold;">क्रोनोस.Zx</span>]] ([[सदस्य वार्ता:Chronos.Zx|वार्ता]]) 13:19, 1 जनवरी 2026 (UTC) </div> :धन्यवाद। आपको भी नववर्ष 2026 की हार्दिक शुभकामनाएँ। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:03, 1 जनवरी 2026 (UTC) ==हिंदी विकिस्रोत पर लोकल फाइल अपलोड के संबंध में== नमस्कार DreamRimmer जी! आपसे एक सहायता चाहिए थी। हिंदी विकिस्रोत पर फाइलें इस प्रकार लोकली अपलोड नहीं हो पा रहीं, जिससे कि उन्हें OCR किया जा सके। चूंकि <nowiki>{{PD-India}}</nowiki> फाइलों को कॉमन्स पर अपलोड नहीं किया जाना चाहिए इसलिए उन्हें लोकली अपलोड करने के लिए यह आवश्यक है। शायद यह काम फैब्रिकेटर पर हो सके। यदि आप इसमें कुछ सहायता कर सकें तो बताइएगा। धन्यवाद। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 04:30, 2 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, ज़रूर। इसके लिए दो काम करने होंगे। पहला, विकिस्रोत की चौपाल पर एक प्रस्ताव लाना होगा, ताकि हम उसे फ़ैब्रिकेटर पर ले जा सकें। दूसरा, हमें एक [[m:Non-free content#Exemption Doctrine Policy|Exemption Doctrine Policy]] की आवश्यकता होगी। इसके उदाहरण के लिए आप [[:en:Wikipedia:Non-free content criteria|Wikipedia:Non-free content criteria]] देख सकते हैं। यह नीति तैयार हो जाने के बाद हम इसे प्रस्ताव के साथ ही समुदाय के सामने रख सकते हैं और फिर दो सप्ताह बाद इसे फ़ैब्रिकेटर पर ले जा सकते हैं। शेष काम मैं संभाल लूँगा। प्रस्ताव आप कुछ इस तरह लिख सकते हैं: {{tq|मैं सभी सदस्यों के लिए स्थानीय अपलोड सक्षम किए जाने का प्रस्ताव रख रहा हूँ, क्योंकि {{tl|PD-India}} सामग्री कॉमन्स के लिए उपयुक्त नहीं है; अतः ऐसी फाइलों को स्थानीय रूप से अपलोड करने से OCR कार्य में सुविधा होगी। इसलिए मेरा प्रस्ताव है कि हिंदी विकिस्रोत पर स्थानीय अपलोड की सुविधा सक्षम की जाए। अपलोड कार्य [[En:Wikipedia:Non-free content|Wikipedia:Non-free content]] जैसी अपलोड नीतियों के अनुरूप किया जाएगा, जिससे फेयर यूज़ फ़ाइलों का भी स्थानीय अपलोड संभव हो सके। साथ ही, मैं Exemption Doctrine Policy नीति को भी समुदाय के समक्ष प्रस्तावित कर रहा हूँ। आपकी टिप्पणियों का स्वागत है।}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:21, 3 फ़रवरी 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद आपका। मैं इस सप्ताहांत तक आपके सुझाव के अनुसार प्रस्ताव और नीति तैयार कर लेता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 06:38, 5 फ़रवरी 2026 (UTC) == प्रबन्धक नामांकन पृष्ठ पर अनुभाग सम्पादन == नमस्ते DreamRimmer जी, मैं देख पा रहा हूँ कि आपके वर्तमान नामांकन के पश्चात् [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] पर अनुभाग सम्पादन नहीं हो पा रहा है। मुझे ऐसा कोई साँचा या मैजिक वर्ड भी नहीं दिखाई दे रहा जिससे यह विकल्प बंद हो गया है। कृपया आप इस समस्या को देख सकते हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:29, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, अनुभाग संपादन काफी समय से बंद है। मैंने अपने आवेदन से पहले भी इसे बंद ही पाया था। इसका मुख्य कारण इस पृष्ठ पर प्रयुक्त [[विकिपीडिया:विशेषाधिकार निवेदन/शीर्ष|शीर्ष साँचा]] है, जो पृष्ठ पर बॉर्डर जोड़ता है। मैंने बॉर्डर हटा दिया है, इसलिए अब यह सुविधा कार्य करने लगी है। DiscussionTools बॉर्डर के भीतर मौजूद टिप्पणियों और अनुभागों की पहचान नहीं कर पाता, इसी कारण यह काम नहीं करता। यदि हम पुनः बॉर्डर जोड़ते हैं, तो हम फिर से अनुभाग संपादन का उपयोग नहीं कर सकेंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:06, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) ::सुधार के लिए धन्यवाद। मैंने पृष्ठ का इतिहास देखा और ऐसे प्रतीत हुआ कि पिछली बार मैंने टिप्पणी अनुभाग सम्पादन से की थी। जो भी हो, मुझे वर्तमान स्वरूप भी ठीक लग रहा है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:28, 19 फ़रवरी 2026 (UTC) == बिना सामग्री वाले लेख == नमस्ते DreamRimmer जी, क्या आप [[वितली गिन्ज़बर्ग]] जैसे लेखों को सूचीबद्ध करने का कोई तरिका जानते हैं? ऐसे पृष्ठों को [[:en:User:Dr_pda/prosesize.js|User:Dr pda/prosesize.js]] से देखने पर 10 से कब शब्द दिखाई देते हैं। ऐसे लेख या तो सामग्री रहित (बहुत कम) होते हैं या फिर एआई से निर्मित होते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:31, 17 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, ऐसे ज्यादातर लेख विज्ञान से संबंधित हैं। अगर आपको सूची चाहिए, तो मैं दे सकता हूँ। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:46, 17 मार्च 2026 (UTC) ::हाँ, सूची बना दीजिएगा जिससे समय मिलने पर कम से कम 100 शब्द तो रख सकें। सम्भव है किसी प्रतियोगिता में शामिल करके कुछ विस्तार करवाया जाये।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:09, 17 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय यह पृष्ठ विकिपीडिया में पहले से ही मौजूद है| :::[https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:%E0%A4%9B%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A5%87_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 छोटे पृष्ठ] :::धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:17, 17 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] मैंने 5000 लेखों को प्रोसेस किया, जिनमें अच्छी-खासी संख्या में लेख इस मापदंड में आ रहे हैं। अगर आपको और लेखों की जरूरत हो, तो याद दिला दीजिए। [[सदस्य:DreamRimmer/RandomPage]] – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:17, 17 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय इन लेखों को आरोही या अवरोही क्रम में लिखने से इन्हें सुधारने में आसानी होगी| ::::धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:20, 17 मार्च 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, आपको सम्भवतः मेरा सन्देश समझ नहीं आया। :::::DreamRimmer जी, इस सूची के लिए धन्यवाद। यह मुझे उपयोगी सूची लग रही है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:33, 17 मार्च 2026 (UTC) == अधिकार के संबंध में == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय यह जानना चाहता हूं कि मैं किन-किन अधिकार के लिए नामांकन कर सकता हूं| अभी के योगदान पर [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:56, 18 मार्च 2026 (UTC) :मेरा सुझाव है कि अभी कुछ समय आप नीतियों को अच्छी तरह समझने और जो सामान्य कार्य अभी कर रहे हैं, उसी पर ध्यान देने की कोशिश करें। आगे अनुभव और लगातार अच्छे योगदान के आधार पर अधिकारों के लिए नामांकन किया जा सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:07, 18 मार्च 2026 (UTC) == प्रश्न == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय, मैने [[1973 पेरिस ओपन - पुरुष एकल]] को हटाने का नामांकन किया है क्या ये मापदंड सही या कोई दूसरा मापदंड प्रयोग करूं| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:02, 20 मार्च 2026 (UTC) :आपने जो मापदंड लगाया है वह सही नहीं है। मैं आपकी जगह होता तो इसे हटाने के बजाय सुधारने का प्रयास करता। यदि इसे हटाने की बात है तो मेरे विचार से [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] अधिक उचित रहेगी। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 11:14, 20 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय, ::[[सदस्य वार्ता:Rambeer Vishwakarma]] इसे सुधरा तथा लेखक बर्बरता कर रहे है| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:03, 20 मार्च 2026 (UTC) ==माफ़ी चाहूंगा पर== नमस्ते DreamRimmer जी, [[ज्योति देशपांडे]] लेख को विकिपीडिया पर पृष्ठों को हटाने की नीति के अंतर्गत आपने हटा दिया था। लेकिन उसी समय मै इस लेख में सुधार कर रहा था। जब मैने बदलाव प्रकाशित किया, लेख फिर से बन गया है। यदि आप को लगता है की इस लेख को नहीं रखना है, तो माफ़ी चाहूंगा पर आपको लेख को हटाने का काम फिर से करना होगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:12, 24 मार्च 2026 (UTC) :धर्मेंद्र जी, इसमें माफी की कोई आवश्यकता नहीं है, बल्कि सुधार के लिए आप धन्यवाद के पात्र हैं। मैंने पहले हटाए गए अवतरणों को पुनः स्थापित कर दिया है। मुझे नहीं लगता कि अब इसे हटाने की आवश्यकता है। बाकी यदि कोई अन्य प्रबंधक चाहे, तो इसे फिर से नामांकित कर सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 05:55, 24 मार्च 2026 (UTC) :{{Ping|चाहर धर्मेंद्र}} जी, नमस्ते! यदि आप किसी नये पृष्ठ को निर्मित कर रहे है या उसको सुधारने करना चाह रहे है, परन्तु उसमे कोई सामग्री न हो तो उस पृष्ठ पर <code>[[साँचा:निर्माणाधीन]]</code> जोड़ दे, जिससे कोई सदस्य उस पृष्ठ को हटाने के लिए नामांकित नहीं करेगा, परन्तु लेख में पर्याप्त मात्रा में सामग्री होनी ही चाहिए जिससे यह भी न प्रतीत हो की पृष्ठ पूर्ण रूप से रिक्त है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 06:32, 24 मार्च 2026 (UTC) == अनुरोध == DreamRimmer जी, नमस्ते! क्या आप मेरे सदस्य पृष्ठ को निर्माण से पूर्ण सुरक्षित कर सकते हो? क्यूंकि मैं यहां पर अपना सदस्य पृष्ठ निर्मित नहीं करना चाहता हूँ, अगर आप पूर्ण सुरक्षित कर दे अनंत समय के लिए तो यह मेरे लिए अच्छा रहेगा। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 06:48, 24 मार्च 2026 (UTC) :Cptabhiimanyuseven जी, मुझे नहीं लगता कि यह एक अच्छा विचार है, क्योंकि इससे भविष्य में इसे बनाने के लिए एक प्रबंधक की आवश्यकता पड़ेगी, जबकि अभी इसे सुरक्षित करने की कोई स्पष्ट आवश्यकता नहीं है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 07:17, 24 मार्च 2026 (UTC) ::DreamRimmer जी, यहाँ सदस्यपृष्ठ निर्मित करने का मेरे पास कोई कारण नहीं है, जिस विकी पर मुझे अपना सदस्यपृष्ठ निर्मित करना था वहां पर हमने निर्मित कर लिया है, परन्तु [[:en:WP:UPROT|WP:UPROT]] के अंतर्गत सदस्य के अनुरोध पर सदस्यपृष्ठ सुरक्षित किया जा सकता है, कृपया पुन: विचार करें। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 07:25, 24 मार्च 2026 (UTC) :::मुझे नहीं लगता कि आपके द्वारा दिया गया कारण वास्तविक एवं उचित आवश्यकता को दर्शाता है; यदि ऐसा होता, तो मैं इसे सुरक्षित कर देता। फिर भी, यदि आप इसके लिए आग्रह कर रहे हैं, तो मुझे इसमें कोई आपत्ति नहीं है। मैं केवल इतना कहना चाहूँगा कि इस प्रकार के निवेदन अनावश्यक रूप से हम दोनों का समय व्यर्थ करते हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:12, 24 मार्च 2026 (UTC) == सूचना == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय, पहले बता नहीं पाया परंतु [[https://hi.wikimedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 हिंदी wikimedia]] में मैं पहले भी लॉगिन नहीं कर पा रहा था, अब तो खैर अवरोधित हूं, जांच लें| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:44, 30 मार्च 2026 (UTC) :हिंदी विकिमीडिया पर खाता बनाने के लिए वहाँ के प्रबंधकों से अनुरोध करना पड़ता है और मुझे लगता है कि यह अभी आपके लिए उपयुक्त नहीं है। मेरा सुझाव है कि फिलहाल आप केवल विकिपीडिया पर ही ध्यान दें। मैंने देखा है कि आप ऐसे विषयों के लेखों का अनुवाद कर रहे हैं जिनकी आपको पर्याप्त जानकारी नहीं है। कृपया केवल उन्हीं विषयों पर कार्य करें जो सरल हों और जिनके बारे में आपको अच्छी समझ हो। आपने बहुत कम समय में कई गलतियाँ की हैं और वे अब भी लगातार हो रही हैं। यह आपके लिए ठीक नहीं होगा, क्योंकि हर बार सद्भावना मानकर बात को अनदेखा नहीं किया जा सकता। मुझे आशा है कि आप मेरी बातों पर ध्यान देंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:01, 30 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय, ::मैं अभी केवल उन पृष्ठों को सुधार रहा हूं जिन्हें संजीव कुमार जी ने टैग लगाकर चिन्हित किया है| और कुछ विकिपीडिया पर गलत संपादनों को सुधार देता हूं| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:07, 30 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, आपने लिखा '''गलत संपादनों को सुधार देता हूं।''' हाल ही में आप ने आखिरी लेख पारलैंगिक रतिचित्रण बनाया है। क्या आपको लगता है कि इस लेख में किसी सुधार की आवश्यकता है? :::“[[पारलैंगिक रतिचित्रण]]” जैसे संवेदनशील विषय पर लिखे गए लेख के संदर्भ में भी कुछ पहलुओं पर ध्यान देकर उसे और बेहतर बनाया जा सकता है। साथ ही, ऐसे विषयों में मर्यादित और संतुलित अभिव्यक्ति विशेष रूप से महत्वपूर्ण होती है। :::* मेरा उद्देश्य केवल यह सुनिश्चित करना है कि लेख अधिक सुसंगत, स्पष्ट और पाठकों के लिए उपयोगी बन सके। क्या आप ऐसा कर सकते है? :::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 16:54, 30 मार्च 2026 (UTC) == सदस्य अवरोधन नामांकन == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, सदस्य @[[सदस्य:~2026-19373-86|~2026-19373-86]] बार बार चेतावनी के पश्चात् भी पृष्ठों में अपमानजनक सम्पादन कर रहे है| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:37, 7 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]],@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]]@महोदय, अब @[[सदस्य:~2026-19373-86|~2026-19373-86]] इन्होंने [[कन्नौज]] पर अपमानजनक सम्पादन किया है| क्योंकि मै कन्नौज का निवासी हूँ| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:36, 7 अप्रैल 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त (Patrolling) कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक (Rollback) अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:31, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner. [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026. * You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]] * '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST''' With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply. For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page. Warm regards, <br> on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team ''This message was sent with [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) on 18:30, 11 अप्रैल 2026 (UTC)'' </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Gnoeee@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:33, 28 अप्रैल 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471754 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == कुछ बाहरी उपकरण == नमस्ते DreamRimmer जी, मैंने एक [[वार्ता:राष्ट्रीय उद्यान#लेख की श्रेष्ठ लेख समीक्षा: पहला भाग|श्रेष्ठ लेख नामांकन की समीक्षा]] करते हुये पाया कि [https://citations.toolforge.org उद्धरण] और [https://link-dispenser.toolforge.org/ बाहरी कड़ियाँ] जाँच के उपकरण हिन्दी विकि के लिए उपलब्ध नहीं हैं। ये कार्य करने वाले पुराने उपकरण अब बंद हो चुके हैं। क्या इसका कोई अन्य विकल्प उपलब्ध है? इसके अतिरिक्त [https://gptzero.me एआई की सहायता] वाला उपकरण कैसे काम में लूँ, इसमें भी आपसे सहायता चाहता हूँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:56, 5 मई 2026 (UTC) :संजीव जी, उद्धरण टूल काफी समय से टूटा हुआ था और इसे हाल ही में नया मेंटेनर मिला है, इसलिए इसे फिलहाल हिंदी विकिपीडिया पर उपलब्ध करवाना मुश्किल है। इस टूल में कई महीनों से अनेक त्रुटियाँ थीं, जिन्हें अब नया मेंटेनर ठीक करने का प्रयास कर रहा है। इसका वेब इंटरफ़ेस अभी उपयोग योग्य नहीं है, लेकिन इसका गैजेट संस्करण हिंदी विकिपीडिया पर स्थापित किया जा सकता है। बाहरी कड़ियाँ जाँच उपकरण को भी जल्द हिंदी विकिपीडिया पर उपलब्ध करवाने की कोशिश करूँगा। एआई सहायता वाला उपकरण हिंदी भाषा के लिए पूरी तरह विश्वसनीय नहीं है, क्योंकि इसे मुख्य रूप से अंग्रेज़ी भाषा के डाटा पर प्रशिक्षित किया गया है। यहाँ तक कि अंग्रेज़ी के लिए भी इसे पूर्णतः भरोसेमंद नहीं माना जाता। फिर भी यदि आप इसके बारे में जानना चाहें, तो इसमें लॉगिन करने पर हर महीने 10,000 निःशुल्क टोकन मिलते हैं, जिनका उपयोग बेसिक और एडवांस जाँच में किया जा सकता है, जहाँ यह अपने सर्वोत्तम मॉडेल का उपयोग करके परिणाम देता है। इसके अतिरिक्त, अंग्रेज़ी और कुछ अन्य भाषा परियोजनाओं के लिए यह [https://wikipedia.gptzero.me/ यहाँ] पर निःशुल्क उपलब्ध है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 11:46, 6 मई 2026 (UTC) == खराब मशीनी अनुवाद ?== आपने हिन्दी विकिपीडिया पर आज [[प्रसन्नकुमार ठाकुर]] और [[योगेश चन्द्र बागल]] - ये दोनों लेख हटा दिये हैं। क्या आप इन दोनों में से कोई एक-एक वाक्य बता सकते हैं जो आपको 'खारब मशीनी अनुवाद' लग रहा हो? अन्यथा यदि आपने स्वयं न देखकर दूसरों के कहने या सूचना देने पर ये लेख हटायें हों, तो कृपया इनका पुनः ध्यानपूर्वक अवलोकन करें और बताएँ कि क्या ये सचमुछ 'खराब मशीनी अनुवाद' कहे जा सकते हैं? -- [[सदस्य:अनुनाद सिंह|अनुनाद सिंह]] ([[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह|वार्ता]]) 15:44, 16 मई 2026 (UTC) : आपके उत्तर की प्रतीक्षा है। -- [[सदस्य:अनुनाद सिंह|अनुनाद सिंह]] ([[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह|वार्ता]]) 08:41, 23 मई 2026 (UTC) == बार-बार पुनर्निर्मित पृष्ठों की सुरक्षा हेतु अनुरोध == नमस्कार DreamRimmer जी, कृपया ‘[[दीनदयाल सोनी बाँदा]]’ एवं ‘[[दीनदयाल सोनी ‘स्वर्ण’]]’ पृष्ठों को भी सुरक्षित करने पर विचार करें। ये पृष्ठ पूर्व में कई बार हटाए जा चुके हैं, फिर भी इन्हें पुनः निर्मित किया जा रहा है। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:17, 24 मई 2026 (UTC) kiaiklu2nwlk5hdfziy1edc8nkk2nv5 6556133 6555958 2026-05-25T03:39:50Z Karatebr 926009 /* मुकेश मिश्र लेख हटाने से संबंधित पुनः समीक्षा हेतु अनुरोध */ नया अनुभाग 6556133 wikitext text/x-wiki {{Archives|auto=yes|search=yes}} ==प्रबंधक समीक्षा== <!--यह भाग सदस्य:Riteze/प्रस साँचे को प्रतिस्थापित करके बनाया गया है --> आपने हाल ही में प्रबंधक {{noping|संजीव कुमार}} से [[सदस्य_वार्ता:संजीव कुमार#बॉट से ब्लॉक हटाने हेतु निवेदन|वार्तालाप]] किया, जिसमें नवीनतम टिप्पणी को 7 दिन हो चुके हैं। उम्मीद है कि उक्त वार्तालाप से आप संतुष्ट हुए होंगे। किसी प्रबंधक के प्रति संतुष्ट या असंतुष्ट होने पर सदस्यगण [[विकिपीडिया:चौपाल/प्रबंधक समीक्षा]] पृष्ठ पर अपना मत दर्ज कर सकते हैं। -[[User Talk:Riteze|<span style="color:green;">Riteze</span><sup>वार्ता</sup>]] 07:20, 30 मार्च 2025 (UTC) :Riteze जी, कृपया बार-बार एक ही संदेश न छोड़ें। मैंने संदेश पढ़ लिया है और यदि टिप्पणी करनी होती तो अब तक कर चुका होता। दोनों प्रबंधक अपना काम कर रहे हैं और यदि आपको शिकायत है तो उचित स्थान पर लिखें। – [[User:DreamRimmer|<big style="color:black; font-family: Tahoma">'''DreamRimmer'''</big>]] ('''[[User talk:DreamRimmer|वार्ता]]''') 07:26, 30 मार्च 2025 (UTC) == सुधार अनुरोध == नमस्ते DreamRimmer जी, जैसे की मेरे वार्ता पृष्ठ पर मैं आपके सन्देशों को देख रहा था, मुझे लगता है यह समस्या भी आप सुधार दोगे। सन्दर्भों में आ रही कुछ समस्या को सुधारने के क्रम में साथी प्रबन्धक ने [[मॉड्यूल:Citation]] में कुछ सुधार किये। इससे वो समस्या तो दूर हो गयी लेकिन एक अन्य समस्या आने लग गयी। लेखों में माह के नाम के लिए अलग-अलग वर्तनियाँ काम में ली गयी हैं। इसी तरह उपरोक्त बदलाव के बाद मैंने भी यहाँ सुधार का प्रयास किया। मैंने [[मॉड्यूल:Citation/CS1/Configuration]] और [[मॉड्यूल:Citation/CS1/Configuration/sandbox]] में सुधार किया। अब ये sandbox वाली तिथियाँ ले रहा है जो सम्भवतः कहीं पाथ सुधारने से ठीक हो जायेगा। समस्या यह है कि यहाँ पर हिन्दी माह के नाम "फरवरी" (बिना नुक्ता के), "एप्रिल" (कम प्रचलन वाली वर्तनी), "सितम्बर", "अक्तुबर", "नवंबर" और "दिसंबर" (क्रम में बाद में लिखे गये) लिखने पर सन्दर्भों में त्रुटि आ रही है। क्या आप इस त्रुटि को सुधारने का प्रयास कर सकते हैं? आप चाहें तो किसी भी लेख में {{tl|cite web}} साँचा लगायें और <code>date</code>, <code>archive-date</code> या <code>access-date</code> प्राचलों को "1 एप्रिल 2025" मान देकर देखें। जैसे <nowiki>{{cite web|url=https://example.com|title=उदाहरण|date=1 एप्रिल 2025}}</nowiki><span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 06:25, 7 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, ठीक कर दिया गया हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 10:57, 7 जुलाई 2025 (UTC) ::नमस्ते DreamRimmer जी, एक समस्या अभी भी आ रही है। <code>archive-date</code> प्राचल में यदि दिनांक के अंक देवनागरी में हैं तो यह नहीं पहचान पा रहा है और त्रुटि आ रही है। जैसे [[मालपुरा विधानसभा क्षेत्र (राजस्थान)]] के तीसरे सन्दर्भ में है।<!--{{cite web|url=https://example.com|title=उदाहरण|date=1 एप्रिल 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709000000/http://example.com |archive-date=9 जुलाई 2025|access-date=९ जुलाई २०२५}}--> ::इसी क्रम में मुझे एक और समस्या याद आ रही है जिसके सुधरने की मैंने आशा छोड़ रखी है। Vector 2010 स्किन में सबसे उपर एक अंक परिवर्तक दिखाई देता था लेकिन अब नवीन स्किन में वो नहीं दिखाई देता। उसमें किसी भी पृष्ठ पर अंकों को देवनागरी/अंग्रेज़ी में परिवर्तित करने का विकल्प मिलता था। इसे उदाहरण के रूप में मैंने एक स्क्रीनशॉट [https://streamable.com/408p0v यहाँ] पर डाला है, आप चाहें तो किसी भी पृष्ठ के यूआरएल में <code>?useskin=vector</code> लिखकर देख सकते हो। मोबाइल में मुझे <s>लॉगिन करने से पहले</s> यह विकल्प दिखाई देता है <s>लेकिन लॉगिन करते ही दिखाई देना बंद हो जाता है।</s> हालांकि मोबाइल में मीन्यू में दिखाई देता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:53, 9 जुलाई 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी: हालाँकि मैंने इस गैजेट स्क्रिप्ट में कुछ नोड्स से जुड़ी समस्याएँ अवश्य देखी हैं, लेकिन मुझे पोर्टलेट से संबंधित कोई विशेष परेशानी नज़र नहीं आई। यह गैजेट जिस ID को लक्षित करके मेन्यू में लिंक जोड़ता है, वह DOM में मौजूद है और मेरे लिए सही प्रकार से कार्य कर रहा है। कृपया एक बार अपनी वरीयताओं में जाकर यह जाँच लें कि “अंक परिवर्तक” सक्षम है या नहीं। मैंने इस गैजेट को मीडियाविकि के अनुसार अद्यतन किया था, परंतु उसमें कुछ दिक्कतें आने के कारण उसे पुनः पहले की स्थिति में लौटा दिया गया है। मैंने अपने उपयोगकर्ता पृष्ठ पर इसका परीक्षण भी किया, किंतु मुझे कोई स्पष्ट समस्या दिखाई नहीं दी। मुझे लगता है कि यह कोई सर्वर-साइड समस्या नहीं, बल्कि क्लायंट-साइड समस्या है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 01:16, 10 जुलाई 2025 (UTC) ::::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, क्या आपको "अंक परिवर्तक" दिखाई दे रहा है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:20, 10 जुलाई 2025 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मेरे लिए यह ठीक काम कर रहा है और पोर्टलेट लिंक भी दिख रहा है, शायद यह समस्या आपको ही आ रही है। अगर यह आपके लिए काम नहीं कर रहा है तो आप इसे वरीयताओं से अक्षम करके अपने common.js से लोड करके देख सकते हैं: <code>mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=मीडियाविकि:Gadget-Numeral_converter.js&action=raw&ctype=text/javascript');</code> Archivedate की समस्या के लिए या तो मुझे देवनागरी अंकों को समझने के लिए नया पार्सर जोड़ना होगा या फिर अरबी अंकों के लिए कोई उपनाम अलियास बनाकर काम चलाया जा सकता है, मैं कोशिश करता हूँ कि इसे वैसे ही काम करने लायक बना सकूँ। अभी मैं कंप्यूटर पर हूँ और अगले कुछ घंटों तक ऑनलाइन ही रहूँगा तो आपको अपडेट दूँगा। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 04:38, 10 जुलाई 2025 (UTC) ::::::[[:मॉड्यूल:Citation/CS1/Configuration/sandbox]] और [[:मॉड्यूल:Citation/CS1/Configuration]] पर <code>local_digits</code> में नागरी अंक लिखे हुए हैं और इसी कारण <code>date</code> और <code>access-date</code> के साथ काम कर रहा है। <code>archive-date</code> में इस दिनांक की तुलना <code>archive-url</code> के मान से जाँचता है जहाँ <nowiki>https://web.archive.org/web/<संख्यात्मक_मान>/http://example.com</nowiki> में जो <nowiki><संख्यात्मक_मान></nowiki> पहले चार अंक वर्ष, बाद के 2 अंक माह और उसके बाद के 2 अंक दिन को बताते हैं। ::::::अंक परिवर्तक वाला आप कोई स्क्रीनशॉट दिखा सकते हो क्या? नयी स्किन में ये कहाँ दिखाई दे रहा है? हो सकता है मैंने ढ़ंग से ध्यान नहीं दिया हो। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:31, 10 जुलाई 2025 (UTC) :::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मुझे [https://ibb.co/99swZbhx Vector 2022] और [https://ibb.co/bM5cp3cC Vector 2010] दोनों में यह ठीक से दिखाई दे रहा है। "archivedate" वाली समस्या भी ठीक कर दी गई है। मैंने check_date फ़ंक्शन से पहले archive-date और archive-url की तारीख़ों में देवनागरी अंकों को आंतरिक रूप से मानक ASCII अंकों में बदल दिया है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 07:03, 10 जुलाई 2025 (UTC) ::::::::ओह! यहाँ सम्भवतः मैंने ध्यान ही नहीं दिया था। ये दिखाई दे रहा है। लेकिन इसके लिए लॉगिन होना आवश्यक है। vector 2010 वाला बिना लॉगिन के दिखाई देता था। जबकि गैजेट डेफिनेशन में इसे डिफॉल्ट रखा गया है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:31, 10 जुलाई 2025 (UTC) नमस्ते DreamRimmer जी, [[सिराक्यूज विश्वविद्यालय]] नामक लेख में यदि {{tl|authority control}} जोड़ा जाता है तो "लुआ त्रुटि मॉड्यूल:Authority_control में पंक्ति 51 पर: attempt to call field '?' (a nil value)।" दिखाई दे रही है। समरूप त्रुटि कुछ अन्य लेखों पर भी हो सकती है। मैं इसका कारण नहीं खोज पाया हूँ। समय मिले तो इसे सुधारने की कोशिश कीजियेगा।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:13, 26 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[विशेष:Diff/6458414]] के साथ ठीक कर दिया गया हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 03:15, 27 जुलाई 2025 (UTC) == बॉट संचालक == मेरे बॉट खाते से toolforge पर आपकी ही स्क्रिप्ट चल रही हैं। अतः बेहतर होगा कि मैं आपको भी बॉट संचालक में जोड़ दूँ। वर्तमान में मैंने जो बॉट पासवर्ड वहाँ जोड़ रखा है उससे प्रबंधकीय कार्यों की अनुमति नहीं है अतः आप केवल वो कार्य ही कर पावोगे जिनमें प्रबंधन अधिकार नहीं हैं। आवश्यकता पड़ी तो प्रबंधन अधिकार भी उसमें अद्यतन कर सकते हैं। इसके अतिरिक्त आप अन्य विकिपीडियाओं पर भी बॉट चला सकते हैं जिनपर बॉट फ्लैग है। क्या आपको यह उचित लग रहा है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:41, 25 अगस्त 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, सुझाव के लिए धन्यवाद। आपका बॉट जिन अन्य विकिपीडिया परियोजनाओं पर सक्रिय है, उनमें मेरी रुचि कम ही रही है। आपकी टूलफ़ोर्ज़ एक्सेस से मैं हिंदी विकिपीडिया पर स्वयं कोई कार्य नहीं करना चाहता, लेकिन यदि आवश्यकता हुई तो आपसे पूछकर कार्य कर सकता हूँ। वैसे भी आप हमेशा सक्रिय रहते ही हैं, इसलिए कोई भी काम होगा तो उसका कोड आपके साथ साझा कर दूँगा। यदि किसी सुधार की आवश्यकता हुई या कोई आवश्यक कार्य सामने आया तो कर लूँगा। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:56, 25 अगस्त 2025 (UTC) == core का कोड उपयोग करने में समस्या == नमस्ते DreamRimmer जी, मैं toolsforge पर <code>pywikibot-core</code> का कोड काम में लेना चाहता हूँ। लेकिन जैसे ही मैं कोई कमांड देता हूँ तो वहाँ यह त्रुटि आ रही है: <pre>No module named 'packaging' Please install it with &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;pip install packaging</pre><br> मैं इसे इंस्टॉल भी नहीं कर पा रहा हूँ। जब मैं <code>source pwbvenv/bin/activate</code> कर चुका हूँ तब इसकी अलग से आवश्यकता होगी क्या? हालांकि मैंने अन्य किसी स्क्रिप्ट की इन दिनों जाँच नहीं की है अतः पता नहीं कि अन्य कोई समस्या है या नहीं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:34, 24 सितंबर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैंने इसे ठीक कर दिया है। अब आप फिर से कोशिश करें। यह दिक्कत पिछले कुछ दिनों से कई लोगों को आ रही है। समझ नहीं आता कि pip बार-बार क्यों टूट जाता है। वर्चुअल एनवायरनमेंट पुराना हो तब भी यह समस्या नहीं होनी चाहिए, क्योंकि हम Python 3.11 का इस्तेमाल कर रहे हैं। यह अभी भी नया वर्ज़न है। भले ही अब 3.13 आ गया है, लेकिन 3.11 भी पूरी तरह सपोर्टेड है, इसलिए दिक्कत नहीं आनी चाहिए थी। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 18:22, 24 सितंबर 2025 (UTC) == आमेर दुर्ग == मेरे प्रिय मित्र @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने सिर्फ स्रोत्र जोड़ा है। [[सदस्य:Karsan Chanda|Karsan Chanda]] ([[सदस्य वार्ता:Karsan Chanda|वार्ता]]) 08:14, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:Karsan Chanda|Karsan Chanda]]: मैं देख रहा हूँ कि आप कई लेखों में मीणा जाति का प्रचार करने की कोशिश कर रहे हैं। कृपया जातीय योद्धा जैसे संपादन न करें, अन्यथा आपका यह कठपुतली खाता अवरुद्ध किया जा सकता है। आशा है आप सकारात्मक योगदान देने का प्रयास करेंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:21, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मेरा मक़सद स्रोतों के माध्यम से लेख को अच्छा बनाने का प्रयास है। [[सदस्य:Karsan Chanda|Karsan Chanda]] ([[सदस्य वार्ता:Karsan Chanda|वार्ता]]) 08:27, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) ::प्रिय मित्र @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जैसे मैं मीणा समुदाय के चांदा वंश के लिए पृष्ठ तैयार करने के लिए तीन स्रोतों का उपयोग कर रहा हूँ, लेकिन कुछ समस्याओं का सामना कर रहा हूँ। ::1. Rulers, Criminals and Denotified Tribe: A Historical Journey of the Meenas ::2. Origin Of Kachcwaha In Dhundhar Region of Rajasthan ::3. Evolution, extension and consolidation of meena tribe [[सदस्य:Karsan Chanda|Karsan Chanda]] ([[सदस्य वार्ता:Karsan Chanda|वार्ता]]) 08:32, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) == लेख विकिडेटा से जोड़ने के लिए == नमस्ते, क्या आप मेरे द्वारा प्रतियोगिता में बनाए गए लेखों को विकिडेता से जोड़ने में मदद कर सकते हैं? मैं इन्हें जोड़ नहीं पा रही क्योंकि शायद ये सुरक्षित हैं। लेख हैं [[ए मिडसमर नाइट्स ड्रीम]], [[गुलामी उन्मूलन आंदोलन]], [[गेम शो]], [[फोटो जर्नलिज़्म]], [[टाक शो]]। [[सदस्य:RichaD|RichaD]] ([[सदस्य वार्ता:RichaD|वार्ता]]) 14:00, 9 अक्टूबर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:RichaD|RichaD]]: {{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:29, 9 अक्टूबर 2025 (UTC) == पृष्ठ पुनर्स्थापन (Userfy) हेतु अनुरोध == मैं Cinemaniac007 हूँ। आपने ‘अरिन पाल’ पृष्ठ को CSD A2 के अंतर्गत हटाया था। मैंने अब अपने सदस्य पृष्ठ पर स्पष्ट COI disclosure जोड़ दिया है। कृपया ‘अरिन पाल’ पृष्ठ को मेरी व्यक्तिगत सैंडबॉक्स में (Userfy) पुनर्स्थापित कर दें ताकि मैं उसमें तटस्थ भाषा और विश्वसनीय स्रोत जोड़कर सुधार कर सकूँ। धन्यवाद। [[सदस्य:Cinemaniac007|Cinemaniac007]] ([[सदस्य वार्ता:Cinemaniac007|वार्ता]]) 13:50, 20 नवम्बर 2025 (UTC) == नए साल की शुभकामनाएँ == <div style="background:#E8F5E9; padding:10px; border:1px solid #81C784; border-radius:6px;"> '''DreamRimmer जी, नववर्ष 2026 की हार्दिक शुभकामनाएँ!''' यह नया साल आपके और आपके परिवार के लिए अच्छा स्वास्थ्य, सफलता और सुख-समृद्धि लेकर आए। हिंदी विकिपीडिया पर आपके योगदान के लिए धन्यवाद। [[File:Everlasting Fireworks looped.gif|left|x173px]] [[सदस्य:Chronos.Zx|<span style="color:blue; font-weight:bold;">क्रोनोस.Zx</span>]] ([[सदस्य वार्ता:Chronos.Zx|वार्ता]]) 13:19, 1 जनवरी 2026 (UTC) </div> :धन्यवाद। आपको भी नववर्ष 2026 की हार्दिक शुभकामनाएँ। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:03, 1 जनवरी 2026 (UTC) ==हिंदी विकिस्रोत पर लोकल फाइल अपलोड के संबंध में== नमस्कार DreamRimmer जी! आपसे एक सहायता चाहिए थी। हिंदी विकिस्रोत पर फाइलें इस प्रकार लोकली अपलोड नहीं हो पा रहीं, जिससे कि उन्हें OCR किया जा सके। चूंकि <nowiki>{{PD-India}}</nowiki> फाइलों को कॉमन्स पर अपलोड नहीं किया जाना चाहिए इसलिए उन्हें लोकली अपलोड करने के लिए यह आवश्यक है। शायद यह काम फैब्रिकेटर पर हो सके। यदि आप इसमें कुछ सहायता कर सकें तो बताइएगा। धन्यवाद। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 04:30, 2 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, ज़रूर। इसके लिए दो काम करने होंगे। पहला, विकिस्रोत की चौपाल पर एक प्रस्ताव लाना होगा, ताकि हम उसे फ़ैब्रिकेटर पर ले जा सकें। दूसरा, हमें एक [[m:Non-free content#Exemption Doctrine Policy|Exemption Doctrine Policy]] की आवश्यकता होगी। इसके उदाहरण के लिए आप [[:en:Wikipedia:Non-free content criteria|Wikipedia:Non-free content criteria]] देख सकते हैं। यह नीति तैयार हो जाने के बाद हम इसे प्रस्ताव के साथ ही समुदाय के सामने रख सकते हैं और फिर दो सप्ताह बाद इसे फ़ैब्रिकेटर पर ले जा सकते हैं। शेष काम मैं संभाल लूँगा। प्रस्ताव आप कुछ इस तरह लिख सकते हैं: {{tq|मैं सभी सदस्यों के लिए स्थानीय अपलोड सक्षम किए जाने का प्रस्ताव रख रहा हूँ, क्योंकि {{tl|PD-India}} सामग्री कॉमन्स के लिए उपयुक्त नहीं है; अतः ऐसी फाइलों को स्थानीय रूप से अपलोड करने से OCR कार्य में सुविधा होगी। इसलिए मेरा प्रस्ताव है कि हिंदी विकिस्रोत पर स्थानीय अपलोड की सुविधा सक्षम की जाए। अपलोड कार्य [[En:Wikipedia:Non-free content|Wikipedia:Non-free content]] जैसी अपलोड नीतियों के अनुरूप किया जाएगा, जिससे फेयर यूज़ फ़ाइलों का भी स्थानीय अपलोड संभव हो सके। साथ ही, मैं Exemption Doctrine Policy नीति को भी समुदाय के समक्ष प्रस्तावित कर रहा हूँ। आपकी टिप्पणियों का स्वागत है।}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:21, 3 फ़रवरी 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद आपका। मैं इस सप्ताहांत तक आपके सुझाव के अनुसार प्रस्ताव और नीति तैयार कर लेता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 06:38, 5 फ़रवरी 2026 (UTC) == प्रबन्धक नामांकन पृष्ठ पर अनुभाग सम्पादन == नमस्ते DreamRimmer जी, मैं देख पा रहा हूँ कि आपके वर्तमान नामांकन के पश्चात् [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] पर अनुभाग सम्पादन नहीं हो पा रहा है। मुझे ऐसा कोई साँचा या मैजिक वर्ड भी नहीं दिखाई दे रहा जिससे यह विकल्प बंद हो गया है। कृपया आप इस समस्या को देख सकते हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:29, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, अनुभाग संपादन काफी समय से बंद है। मैंने अपने आवेदन से पहले भी इसे बंद ही पाया था। इसका मुख्य कारण इस पृष्ठ पर प्रयुक्त [[विकिपीडिया:विशेषाधिकार निवेदन/शीर्ष|शीर्ष साँचा]] है, जो पृष्ठ पर बॉर्डर जोड़ता है। मैंने बॉर्डर हटा दिया है, इसलिए अब यह सुविधा कार्य करने लगी है। DiscussionTools बॉर्डर के भीतर मौजूद टिप्पणियों और अनुभागों की पहचान नहीं कर पाता, इसी कारण यह काम नहीं करता। यदि हम पुनः बॉर्डर जोड़ते हैं, तो हम फिर से अनुभाग संपादन का उपयोग नहीं कर सकेंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:06, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) ::सुधार के लिए धन्यवाद। मैंने पृष्ठ का इतिहास देखा और ऐसे प्रतीत हुआ कि पिछली बार मैंने टिप्पणी अनुभाग सम्पादन से की थी। जो भी हो, मुझे वर्तमान स्वरूप भी ठीक लग रहा है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:28, 19 फ़रवरी 2026 (UTC) == बिना सामग्री वाले लेख == नमस्ते DreamRimmer जी, क्या आप [[वितली गिन्ज़बर्ग]] जैसे लेखों को सूचीबद्ध करने का कोई तरिका जानते हैं? ऐसे पृष्ठों को [[:en:User:Dr_pda/prosesize.js|User:Dr pda/prosesize.js]] से देखने पर 10 से कब शब्द दिखाई देते हैं। ऐसे लेख या तो सामग्री रहित (बहुत कम) होते हैं या फिर एआई से निर्मित होते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:31, 17 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, ऐसे ज्यादातर लेख विज्ञान से संबंधित हैं। अगर आपको सूची चाहिए, तो मैं दे सकता हूँ। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:46, 17 मार्च 2026 (UTC) ::हाँ, सूची बना दीजिएगा जिससे समय मिलने पर कम से कम 100 शब्द तो रख सकें। सम्भव है किसी प्रतियोगिता में शामिल करके कुछ विस्तार करवाया जाये।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:09, 17 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय यह पृष्ठ विकिपीडिया में पहले से ही मौजूद है| :::[https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:%E0%A4%9B%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A5%87_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 छोटे पृष्ठ] :::धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:17, 17 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] मैंने 5000 लेखों को प्रोसेस किया, जिनमें अच्छी-खासी संख्या में लेख इस मापदंड में आ रहे हैं। अगर आपको और लेखों की जरूरत हो, तो याद दिला दीजिए। [[सदस्य:DreamRimmer/RandomPage]] – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:17, 17 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय इन लेखों को आरोही या अवरोही क्रम में लिखने से इन्हें सुधारने में आसानी होगी| ::::धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:20, 17 मार्च 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, आपको सम्भवतः मेरा सन्देश समझ नहीं आया। :::::DreamRimmer जी, इस सूची के लिए धन्यवाद। यह मुझे उपयोगी सूची लग रही है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:33, 17 मार्च 2026 (UTC) == अधिकार के संबंध में == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय यह जानना चाहता हूं कि मैं किन-किन अधिकार के लिए नामांकन कर सकता हूं| अभी के योगदान पर [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:56, 18 मार्च 2026 (UTC) :मेरा सुझाव है कि अभी कुछ समय आप नीतियों को अच्छी तरह समझने और जो सामान्य कार्य अभी कर रहे हैं, उसी पर ध्यान देने की कोशिश करें। आगे अनुभव और लगातार अच्छे योगदान के आधार पर अधिकारों के लिए नामांकन किया जा सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:07, 18 मार्च 2026 (UTC) == प्रश्न == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय, मैने [[1973 पेरिस ओपन - पुरुष एकल]] को हटाने का नामांकन किया है क्या ये मापदंड सही या कोई दूसरा मापदंड प्रयोग करूं| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:02, 20 मार्च 2026 (UTC) :आपने जो मापदंड लगाया है वह सही नहीं है। मैं आपकी जगह होता तो इसे हटाने के बजाय सुधारने का प्रयास करता। यदि इसे हटाने की बात है तो मेरे विचार से [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] अधिक उचित रहेगी। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 11:14, 20 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय, ::[[सदस्य वार्ता:Rambeer Vishwakarma]] इसे सुधरा तथा लेखक बर्बरता कर रहे है| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:03, 20 मार्च 2026 (UTC) ==माफ़ी चाहूंगा पर== नमस्ते DreamRimmer जी, [[ज्योति देशपांडे]] लेख को विकिपीडिया पर पृष्ठों को हटाने की नीति के अंतर्गत आपने हटा दिया था। लेकिन उसी समय मै इस लेख में सुधार कर रहा था। जब मैने बदलाव प्रकाशित किया, लेख फिर से बन गया है। यदि आप को लगता है की इस लेख को नहीं रखना है, तो माफ़ी चाहूंगा पर आपको लेख को हटाने का काम फिर से करना होगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:12, 24 मार्च 2026 (UTC) :धर्मेंद्र जी, इसमें माफी की कोई आवश्यकता नहीं है, बल्कि सुधार के लिए आप धन्यवाद के पात्र हैं। मैंने पहले हटाए गए अवतरणों को पुनः स्थापित कर दिया है। मुझे नहीं लगता कि अब इसे हटाने की आवश्यकता है। बाकी यदि कोई अन्य प्रबंधक चाहे, तो इसे फिर से नामांकित कर सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 05:55, 24 मार्च 2026 (UTC) :{{Ping|चाहर धर्मेंद्र}} जी, नमस्ते! यदि आप किसी नये पृष्ठ को निर्मित कर रहे है या उसको सुधारने करना चाह रहे है, परन्तु उसमे कोई सामग्री न हो तो उस पृष्ठ पर <code>[[साँचा:निर्माणाधीन]]</code> जोड़ दे, जिससे कोई सदस्य उस पृष्ठ को हटाने के लिए नामांकित नहीं करेगा, परन्तु लेख में पर्याप्त मात्रा में सामग्री होनी ही चाहिए जिससे यह भी न प्रतीत हो की पृष्ठ पूर्ण रूप से रिक्त है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 06:32, 24 मार्च 2026 (UTC) == अनुरोध == DreamRimmer जी, नमस्ते! क्या आप मेरे सदस्य पृष्ठ को निर्माण से पूर्ण सुरक्षित कर सकते हो? क्यूंकि मैं यहां पर अपना सदस्य पृष्ठ निर्मित नहीं करना चाहता हूँ, अगर आप पूर्ण सुरक्षित कर दे अनंत समय के लिए तो यह मेरे लिए अच्छा रहेगा। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 06:48, 24 मार्च 2026 (UTC) :Cptabhiimanyuseven जी, मुझे नहीं लगता कि यह एक अच्छा विचार है, क्योंकि इससे भविष्य में इसे बनाने के लिए एक प्रबंधक की आवश्यकता पड़ेगी, जबकि अभी इसे सुरक्षित करने की कोई स्पष्ट आवश्यकता नहीं है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 07:17, 24 मार्च 2026 (UTC) ::DreamRimmer जी, यहाँ सदस्यपृष्ठ निर्मित करने का मेरे पास कोई कारण नहीं है, जिस विकी पर मुझे अपना सदस्यपृष्ठ निर्मित करना था वहां पर हमने निर्मित कर लिया है, परन्तु [[:en:WP:UPROT|WP:UPROT]] के अंतर्गत सदस्य के अनुरोध पर सदस्यपृष्ठ सुरक्षित किया जा सकता है, कृपया पुन: विचार करें। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 07:25, 24 मार्च 2026 (UTC) :::मुझे नहीं लगता कि आपके द्वारा दिया गया कारण वास्तविक एवं उचित आवश्यकता को दर्शाता है; यदि ऐसा होता, तो मैं इसे सुरक्षित कर देता। फिर भी, यदि आप इसके लिए आग्रह कर रहे हैं, तो मुझे इसमें कोई आपत्ति नहीं है। मैं केवल इतना कहना चाहूँगा कि इस प्रकार के निवेदन अनावश्यक रूप से हम दोनों का समय व्यर्थ करते हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:12, 24 मार्च 2026 (UTC) == सूचना == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय, पहले बता नहीं पाया परंतु [[https://hi.wikimedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 हिंदी wikimedia]] में मैं पहले भी लॉगिन नहीं कर पा रहा था, अब तो खैर अवरोधित हूं, जांच लें| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:44, 30 मार्च 2026 (UTC) :हिंदी विकिमीडिया पर खाता बनाने के लिए वहाँ के प्रबंधकों से अनुरोध करना पड़ता है और मुझे लगता है कि यह अभी आपके लिए उपयुक्त नहीं है। मेरा सुझाव है कि फिलहाल आप केवल विकिपीडिया पर ही ध्यान दें। मैंने देखा है कि आप ऐसे विषयों के लेखों का अनुवाद कर रहे हैं जिनकी आपको पर्याप्त जानकारी नहीं है। कृपया केवल उन्हीं विषयों पर कार्य करें जो सरल हों और जिनके बारे में आपको अच्छी समझ हो। आपने बहुत कम समय में कई गलतियाँ की हैं और वे अब भी लगातार हो रही हैं। यह आपके लिए ठीक नहीं होगा, क्योंकि हर बार सद्भावना मानकर बात को अनदेखा नहीं किया जा सकता। मुझे आशा है कि आप मेरी बातों पर ध्यान देंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:01, 30 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय, ::मैं अभी केवल उन पृष्ठों को सुधार रहा हूं जिन्हें संजीव कुमार जी ने टैग लगाकर चिन्हित किया है| और कुछ विकिपीडिया पर गलत संपादनों को सुधार देता हूं| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:07, 30 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, आपने लिखा '''गलत संपादनों को सुधार देता हूं।''' हाल ही में आप ने आखिरी लेख पारलैंगिक रतिचित्रण बनाया है। क्या आपको लगता है कि इस लेख में किसी सुधार की आवश्यकता है? :::“[[पारलैंगिक रतिचित्रण]]” जैसे संवेदनशील विषय पर लिखे गए लेख के संदर्भ में भी कुछ पहलुओं पर ध्यान देकर उसे और बेहतर बनाया जा सकता है। साथ ही, ऐसे विषयों में मर्यादित और संतुलित अभिव्यक्ति विशेष रूप से महत्वपूर्ण होती है। :::* मेरा उद्देश्य केवल यह सुनिश्चित करना है कि लेख अधिक सुसंगत, स्पष्ट और पाठकों के लिए उपयोगी बन सके। क्या आप ऐसा कर सकते है? :::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 16:54, 30 मार्च 2026 (UTC) == सदस्य अवरोधन नामांकन == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, सदस्य @[[सदस्य:~2026-19373-86|~2026-19373-86]] बार बार चेतावनी के पश्चात् भी पृष्ठों में अपमानजनक सम्पादन कर रहे है| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:37, 7 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]],@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]]@महोदय, अब @[[सदस्य:~2026-19373-86|~2026-19373-86]] इन्होंने [[कन्नौज]] पर अपमानजनक सम्पादन किया है| क्योंकि मै कन्नौज का निवासी हूँ| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:36, 7 अप्रैल 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त (Patrolling) कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक (Rollback) अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:31, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner. [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026. * You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]] * '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST''' With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply. For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page. Warm regards, <br> on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team ''This message was sent with [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) on 18:30, 11 अप्रैल 2026 (UTC)'' </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Gnoeee@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:33, 28 अप्रैल 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471754 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == कुछ बाहरी उपकरण == नमस्ते DreamRimmer जी, मैंने एक [[वार्ता:राष्ट्रीय उद्यान#लेख की श्रेष्ठ लेख समीक्षा: पहला भाग|श्रेष्ठ लेख नामांकन की समीक्षा]] करते हुये पाया कि [https://citations.toolforge.org उद्धरण] और [https://link-dispenser.toolforge.org/ बाहरी कड़ियाँ] जाँच के उपकरण हिन्दी विकि के लिए उपलब्ध नहीं हैं। ये कार्य करने वाले पुराने उपकरण अब बंद हो चुके हैं। क्या इसका कोई अन्य विकल्प उपलब्ध है? इसके अतिरिक्त [https://gptzero.me एआई की सहायता] वाला उपकरण कैसे काम में लूँ, इसमें भी आपसे सहायता चाहता हूँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:56, 5 मई 2026 (UTC) :संजीव जी, उद्धरण टूल काफी समय से टूटा हुआ था और इसे हाल ही में नया मेंटेनर मिला है, इसलिए इसे फिलहाल हिंदी विकिपीडिया पर उपलब्ध करवाना मुश्किल है। इस टूल में कई महीनों से अनेक त्रुटियाँ थीं, जिन्हें अब नया मेंटेनर ठीक करने का प्रयास कर रहा है। इसका वेब इंटरफ़ेस अभी उपयोग योग्य नहीं है, लेकिन इसका गैजेट संस्करण हिंदी विकिपीडिया पर स्थापित किया जा सकता है। बाहरी कड़ियाँ जाँच उपकरण को भी जल्द हिंदी विकिपीडिया पर उपलब्ध करवाने की कोशिश करूँगा। एआई सहायता वाला उपकरण हिंदी भाषा के लिए पूरी तरह विश्वसनीय नहीं है, क्योंकि इसे मुख्य रूप से अंग्रेज़ी भाषा के डाटा पर प्रशिक्षित किया गया है। यहाँ तक कि अंग्रेज़ी के लिए भी इसे पूर्णतः भरोसेमंद नहीं माना जाता। फिर भी यदि आप इसके बारे में जानना चाहें, तो इसमें लॉगिन करने पर हर महीने 10,000 निःशुल्क टोकन मिलते हैं, जिनका उपयोग बेसिक और एडवांस जाँच में किया जा सकता है, जहाँ यह अपने सर्वोत्तम मॉडेल का उपयोग करके परिणाम देता है। इसके अतिरिक्त, अंग्रेज़ी और कुछ अन्य भाषा परियोजनाओं के लिए यह [https://wikipedia.gptzero.me/ यहाँ] पर निःशुल्क उपलब्ध है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 11:46, 6 मई 2026 (UTC) == खराब मशीनी अनुवाद ?== आपने हिन्दी विकिपीडिया पर आज [[प्रसन्नकुमार ठाकुर]] और [[योगेश चन्द्र बागल]] - ये दोनों लेख हटा दिये हैं। क्या आप इन दोनों में से कोई एक-एक वाक्य बता सकते हैं जो आपको 'खारब मशीनी अनुवाद' लग रहा हो? अन्यथा यदि आपने स्वयं न देखकर दूसरों के कहने या सूचना देने पर ये लेख हटायें हों, तो कृपया इनका पुनः ध्यानपूर्वक अवलोकन करें और बताएँ कि क्या ये सचमुछ 'खराब मशीनी अनुवाद' कहे जा सकते हैं? -- [[सदस्य:अनुनाद सिंह|अनुनाद सिंह]] ([[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह|वार्ता]]) 15:44, 16 मई 2026 (UTC) : आपके उत्तर की प्रतीक्षा है। -- [[सदस्य:अनुनाद सिंह|अनुनाद सिंह]] ([[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह|वार्ता]]) 08:41, 23 मई 2026 (UTC) == बार-बार पुनर्निर्मित पृष्ठों की सुरक्षा हेतु अनुरोध == नमस्कार DreamRimmer जी, कृपया ‘[[दीनदयाल सोनी बाँदा]]’ एवं ‘[[दीनदयाल सोनी ‘स्वर्ण’]]’ पृष्ठों को भी सुरक्षित करने पर विचार करें। ये पृष्ठ पूर्व में कई बार हटाए जा चुके हैं, फिर भी इन्हें पुनः निर्मित किया जा रहा है। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:17, 24 मई 2026 (UTC) == मुकेश मिश्र लेख हटाने से संबंधित पुनः समीक्षा हेतु अनुरोध == नमस्कार, @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] मुकेश मिश्र जी का पृष्ठ दिए गए विश्वसनीय संदर्भों को देखे बिना हटाया गया प्रतीत होता है। लेख में राष्ट्रीय एवं क्षेत्रीय समाचार स्रोत जोड़े गए थे, जो विषय की उल्लेखनीयता को स्पष्ट करते हैं। कृपया एक बार संदर्भों की पुनः समीक्षा करें। यदि किसी स्रोत या सामग्री पर विशेष आपत्ति है तो कृपया उसे स्पष्ट करें, ताकि आवश्यक सुधार किया जा सके। विकिपीडिया पर किसी भी लेख के संबंध में चर्चा एवं सहमति की प्रक्रिया महत्वपूर्ण मानी जाती है, और ऐसे मामलों में संवाद पृष्ठ पर विस्तार से चर्चा करना उचित होता है। पुनः समीक्षा हेतु एवं लेख को वापस बहाल करने के लिए संदर्भ साथ में संलग्न कर रहा हूँ। # https://www.jagran.com/bihar/darbhanga-mukesh-mishra-bihars-karate-star-shines-nationally-40163302.html # https://www.bhaskar.com/local/bihar/darbhanga/darbhangasadar/news/delhi-national-karate-competition-committee-mukesh-mishra-137399763.html # https://m.haryana.punjabkesari.in/gurgaon/news/darbhanga-coach-mukesh-mishra-is-preparing-national-level-karate-players-2308191 # https://www.bhaskar.com/local/bihar/darbhanga/news/mukesh-from-darbhanga-becomes-bihar39s-first-wkf-accredited-karate-coach-136948544.html # https://www.livehindustan.com/bihar/darbhanga/story-mukesh-mishra-appointed-as-first-karate-coach-from-bihar-by-world-karate-federation-201768504241043.amp.html # https://www.prabhatkhabar.com/state/bihar/darbhanga/darbhanga-news-karate-coach-mukesh-mishra-india-team-philippines # https://www.bhaskar.com/local/bihar/darbhanga/darbhangasadar/news/bihar-karate-coach-mukesh-mishra-dehradun-national-competition-2026-137993454.html # https://www.wkf.net/files/pdf/documents/List%20WKF%20ACRC%20Coaches.pdf धन्यवाद [[सदस्य:Karatebr|Karatebr]] ([[सदस्य वार्ता:Karatebr|वार्ता]]) 03:39, 25 मई 2026 (UTC) rp3ki54is3nt69o4p1t6jhe525le9xr नेस्टर धंबा 0 1327892 6556111 5896193 2026-05-25T01:47:32Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556111 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = नेस्टर धंबा | image = | country = ओमान | fullname = | birth_date = {{birth date and age|1990|2|19|df=yes}} | birth_place = [[ठाणे]], [[महाराष्ट्र]], भारत | death_date = | death_place = | nickname = | batting = दायाँ हाथ | bowling = दाहिने हाथ का ऑफ ब्रेक | role = | international = true | odidebutdate = 14 सितंबर | odidebutyear = 2021 | odidebutagainst = नेपाल | odicap = 19 | lastodidate = 19 सितंबर | lastodiyear = 2021 | lastodiagainst = नेपाल | T20Idebutdate = | T20Idebutyear = | T20Idebutagainst = | T20Icap = | lastT20Idate = | lastT20Iyear = | lastT20Iagainst = | date = 19 सितंबर 2021 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1096833.html क्रिकइन्फो }} '''नेस्टर धंबा''' (जन्म 19 फरवरी 1990) एक ओमानी क्रिकेटर हैं।<ref name="Bio">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1096833.html |title=Nestor Dhamba |accessdate=27 October 2018 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> वह संयुक्त राज्य अमेरिका के खिलाफ 2017 आईसीसी विश्व क्रिकेट लीग डिवीजन थ्री टूर्नामेंट के अपने शुरुआती मैच में ओमान के लिए खेले।<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1090939.html |title=ICC World Cricket League Division Three at Entebbe, May 23 2017 |accessdate=27 October 2018 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> अक्टूबर 2018 में, उन्हें 2018 आईसीसी विश्व क्रिकेट लीग डिवीजन थ्री टूर्नामेंट के लिए ओमान के दस्ते में नामित किया गया था।<ref>{{cite web |url=https://timesofoman.com/article/328633/Sports/Cricket/Maqsood-to-lead-Oman-in-ICC-WCL-Division-3 |title=Cricket: Maqsood to lead Oman in ICC WCL Division 3 |work=Times of Oman |accessdate=27 October 2018 |archive-date=27 अक्तूबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181027185834/https://timesofoman.com/article/328633/Sports/Cricket/Maqsood-to-lead-Oman-in-ICC-WCL-Division-3 |url-status=dead }}</ref> दिसंबर 2018 में, उन्हें 2018 एसीसी इमर्जिंग टीम्स एशिया कप के लिए ओमान की टीम में नामित किया गया था।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/squad/1167676.html |title=Oman Under-23s Squad |work=ESPN Cricinfo |accessdate=3 December 2018}}</ref> सितंबर 2021 में, उन्हें [[2021 आईसीसी पुरुष टी20 विश्व कप]] के लिए ओमान की टीम में नामित किया गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/2246807 |title=Oman announce experienced 15-member group for T20 World Cup |work=International Cricket Council |access-date=8 September 2021}}</ref> वह ओमान की टीम में शामिल होने वाले दो अनकैप्ड खिलाड़ियों में से एक थे।<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/118951/two-uncapped-players-in-omans-t20-world-cup-squad |title=Two uncapped players in Oman's T20 World Cup squad |work=CricBuzz |access-date=8 September 2021}}</ref> ओमान में उनकी त्रिकोणीय श्रृंखला के लिए उन्हें ओमान के [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय]] (वनडे) टीम में भी नामित किया गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/464747200238334/photos/a.4303860372993645/4370035996376082/?type=3 |title=Our 14 member squad that would compete for World Cricket League Championship 2 |work=Oman Cricket (via Facebook) |access-date=12 September 2021}}</ref> उन्होंने ओमान के लिए [[नेपाल]] के खिलाफ 14 सितंबर 2021 को अपना वनडे डेब्यू किया।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1275250.html |title=38th Match (D/N), Al Amerat, Sep 14 2021, ICC Men's Cricket World Cup League 2 |work=ESPN Cricinfo |access-date=14 September 2021}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:1990 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:ठाणे के लोग]] trx7qvzhqlcq8zguvq4rctutk31a5a2 जाट राजवंशों एवं राज्यों की सूची 0 1334700 6556059 6550220 2026-05-24T20:57:23Z ~2026-31138-32 926652 अभी के लिए स्रोत को खारिज कर हटाया गया है| 6556059 wikitext text/x-wiki {{दृष्टिकोण|date=मई 2023}} जाट एक आदिकालीन समुदाय है जिसकी अनेक अनुपम विशेषताएं हैं।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=CjcqAQAAMAAJ&dq=ahir+jat+ka+itihas&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF|title=आर्य समाज का इतिहास: विशेष संदर्भ हरियाणा|last=विद्यार्थी|first=धर्मदेव|publisher=आधार प्रकाशन|year=2010|isbn=978-8-176-7-52350|pages=288|accessdate=1 July 2021}}</ref> इसकी सामाजिक सरंचना बेजोड़ है। इस जाति ने आदिकाल से कुछ सर्वमान्य सामाजिक मापदण्ड स्वयं ही निर्धारित कर रखे हैं और इनके सामाजिक मूल्यों का निरंतर संस्तरण होता आ रहा है। जाट समाज की गोत्र और खाप व्यवस्थाएं अति प्राचीन हैं और आज भी इनका पालन हो रहा है। जाट समाज में अपने वंश गोत्र के लोग परस्पर भाई-भाई की तरह मानते है। समय समय पर मीडिया में इन व्यवस्थाओं पर हमला होता रहा है।<ref>{{cite book|title=जाट समुदाय के प्रमुख आधार बिंदु|author=डॉ ओमपाल सिंह तुगानिया|publisher=जयपाल अजेन्सीज|year=2010|isbn=81-86103-96-1|page=42}}</ref> == जाट राज्य एवं कुल == नीचे भारतीय उपमहाद्वीप के कुछ जाट वंशों के नाम और उनका प्राप्ति-क्षेत्र दिया गया है। {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto; width:60%; font-size:95%; text-align: center;" |- ! ! ! राजवंश ! !! राज्य !! वर्तमान स्थान |- | | | [[सिनसिनवार]] | || [[भरतपुर राज्य]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=oJBQc0gCEz8C&q=%E0%A4%AD%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF&dq=%E0%A4%AD%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjup-XA4cjxAhU873MBHQuZBIMQ6AEwAnoECAUQAw|isbn =|last1 =Rāṇāvata |first1 =Manoharasiṃha |year =1973|page=|publisher=Hindī Sāhitya Mandira|title =Bharatapura Mahārājā Javāharasiṃha Jāṭa|pages=114|access-date=4 July 2021}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | |सोलंकी (सोरोत) | |होडल पलवल राज्य |हरियाणा |- | | | [[देशवाल]] | || [[धौलपुर राज्य]]<ref>{{Cite book|title =Rājasthāna kā sāṃskr̥tika itihāsa, Volume 1|url=https://books.google.co.in/books?id=Udo1AAAAMAAJ&q=%E0%A4%A7%E0%A5%8C%E0%A4%B2%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4&dq=%E0%A4%A7%E0%A5%8C%E0%A4%B2%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjmmMLS48jxAhVk6XMBHd4FDvMQ6AEwAnoECAkQAw|isbn =|last1 = Pande|first1 =Ram |year = 1982|page=|publisher=Kunāla Prakāśana|access-date=4 July 2021}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | | कसवां | || [[सिद्धमुख]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=SAJDAAAAYAAJ&dq=Kaswan+Sidhmukh&focus|title=Bīkānera, pañca śatābdi, Vi. Saṃ. 1545-2045|contribution=Samālasiṃha Rāṭhauṛa|publisher=Rāva Bīkājī Saṃsthāna|year=1989|access-date=14 January 2022}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | | [[सियाग|सिहाग]] | || [[सुईं]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=SAJDAAAAYAAJ&dq=Suin+Sihag&focus|title=Bīkānera, pañca śatābdi, Vi. Saṃ. 1545-2045|contribution=Samālasiṃha Rāṭhauṛa|publisher=Rāva Bīkājī Saṃsthāna|year=1989|access-date=22 November 2021}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | | [[बेनीवाल]] | || [[रासलाना]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=SAJDAAAAYAAJ&dq=Rayaslana+Beniwal&focus|title=Bīkānera, pañca śatābdi, Vi. Saṃ. 1545-2045|contribution=Samālasiṃha Rāṭhauṛa|publisher=Rāva Bīkājī Saṃsthāna|year=1989|access-date=22 November 2021}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | | [[पूनिया]] | || [[बलुंडा]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=SAJDAAAAYAAJ&dq=Balunda+Poonia&focus|title=Bīkānera, pañca śatābdi, Vi. Saṃ. 1545-2045|contribution=Samālasiṃha Rāṭhauṛa|publisher=Rāva Bīkājī Saṃsthāna|year=1989|access-date=22 November 2021}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | | सहारण | || [[भाड़ंग]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=SAJDAAAAYAAJ&dq=Bhadang+Saran&focus|title=Bīkānera, pañca śatābdi, Vi. Saṃ. 1545-2045|contribution=Samālasiṃha Rāṭhauṛa|publisher=Rāva Bīkājī Saṃsthāna|year=1989|access-date=22 November 2021}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | | जोहिया | || [[भुरूपाल]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=-DlXAAAAMAAJ&dq=%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F|title=Cūrū Maṇḍala kā śodhapūrṇa itihāsa, Volume 1|last=Agravāla|first=Govinda|publisher=Loka Saṃskr̥ti Śodha Saṃsthāna|year=1974|access-date=10 February 2022}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | | सोगरिया | || [[भरतपुर|सोगर]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=tosMAQAAMAAJ&dq=Jat+Soghar+Khem+Karan+Sogariya&focus|title=A History of Rajasthan|last=Hooja|first=Rima|edition=illustrated|publisher=Rupa & Company|year=2006|access-date=28 November 2021}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | | [[नागवंशी]] | || [[नागौर]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=QpLXAAAAMAAJ&dq=%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%A6%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%95&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%95|title=Rājasthāna meṃ dharma, sampradāya, va, āsthāem̐|contribution=Pema Ram, Pemārāma|publisher=Itihāsa Vibhāga|year=2004|isbn=9788182680029|access-date=25 January 2022}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | | नागिल | || [[रणथम्भोर दुर्ग|रणथम्भोर]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Iz4UDAAAQBAJ&pg=PT14&dq=journey+of+survivors+year+history+of+indian+subcontinent&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiV3_egidP4AhU9p1YBHYBMCjgQ6AF6BAgJEAM#v=snippet&q=Jat&f=false|title=The Journey of Survivors: 70,000-Year History of Indian Sub-Continent|last=Adhikari|first=Subhrashis|publisher=Partridge Publishing|year=2016|isbn=9781482873344|access-date=30 June 2022}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | | गोदारा | || [[शेखसर]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=SAJDAAAAYAAJ&q=pandu+godara&dq=pandu+godara&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjHl8jjg6z0AhUOQd4KHTGkASgQ6AF6BAgHEAM|title=Bīkānera, pañca śatābdi, Vi. Saṃ. 1545-2045|contribution=Samālasiṃha Rāṭhauṛa|publisher=Rāva Bīkājī Saṃsthāna|year=1989|access-date=22 November 2021}}</ref><br>[[राया, मथुरा|टप्पा राया]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Cx7fsu8MrgQC&dq=devi+singh+raya+1857&pg=PA164&redir_esc=y#v=onepage&q=devi%20singh%20raya%201857&f=false|title=The Making of the Raj: India Under the East India Company|last=John|first=Ian St.|publisher=ABC-CLIO|year=2012|isbn=9781846450143}}</ref> || [[राजस्थान]]<br>[[उत्तर प्रदेश]] |- | | | [[ठेनुवा]] | || [[हाथरस]]<ref>{{Cite book|title=Bhārata mēṃ aṅgarēzī, Volume 2|url=https://books.google.co.in/books?id=c54IAQAAIAAJ&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%B0%E0%A4%B8+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%B0%E0%A4%B8+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F|author=Sunderlal|year=1960|page=||access-date=4 July 2021}}</ref><br>[[मुरसान]]<ref>{{Cite book|title=Bhārata mēṃ aṅgarēzī, Volume 2|url=https://books.google.co.in/books?id=c54IAQAAIAAJ&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%B0%E0%A4%B8+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F|author=Sunderlal|year=1960|page=||access-date=4 July 2021}}</ref><br>[[सासनी]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=d4VeYJdww2YC&pg=PA259&dq=sasni+jat&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj_p5zrxPv0AhUKMN4KHcQRDGEQ6AF6BAgFEAM#v=onepage&q=sasni%20jat&f=false|title=Udayana|last=Arora|first=Udai Prakash|editor1=Atul Kumar Sinha|editor2=Abhay Kumar Singh|edition=illustrated|publisher=Anamika Pub & Distributors|year=2007|isbn=9788179751688|access-date=24 December 2021}}</ref><br>[[बेसवाँ]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=9H9uAAAAMAAJ&q=beswan+thenua+jat&dq=beswan+thenua+jat&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjtspSc0ZT9AhWnT2wGHYz9BfkQ6AF6BAgFEAM#Jats%20beswan|title=The Jat Rulers of Upper Doab|publisher=Aavishkar Publishers, Distributors|year=2002|last=Singh|first=Jagbir|isbn=9788179100165|access-date=14 January 2023}}</ref>|| [[उत्तर प्रदेश]]<br>[[उत्तर प्रदेश]]<br>[[उत्तर प्रदेश]]<br>[[उत्तर प्रदेश]] |- | | | [[तोमर]] | || [[सौंख]]<ref>{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books?id=md2nxLByaQ4C&pg=PA420&dq=hati+singh+sonkh&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwi3weGFh5f9AhXQ7HMBHbARA7QQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=hati%20singh%20sonkh&f=false|title=Mathura-Brindaban-The Mystical Land Of Lord Krishna|last=Growse|first=F. S.|publisher=Diamond Pocket Books (P) Limited|isbn=9788171824434|page=420|access-date=15 January 2023}}</ref><br>[[पिसवा गाँव, गभाना (अलीगढ़)|पिसावा]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=1EJuAAAAMAAJ&q=pisawa+Jat+raja&dq=pisawa+Jat+raja&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwil8e3siJf9AhVqTmwGHYVXAdcQ6AF6BAgDEAM#pisawa%20Jat%20raja|title=District Gazetteers of the United Provinces of Agra and Oudh: Aligarh|author1=United Provinces of Agra and Oudh (India)|author2=D.L. Drake-Brockman|year=1926|page=100|publisher=Supdt., Government Press, United Provinces|editor=H.R. Nevill|access-date=15 January 2023}}</ref> || [[उत्तर प्रदेश]]<br>[[उत्तर प्रदेश]] |- | | | दलाल | || [[कुचेसर]]<ref>{{Cite book|title=Jāṭom kā svarnima itihāsa |url=https://books.google.co.in/books?id=b23pAAAAMAAJ&dq=%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%9A%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A4%B0+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%9A%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A4%B0+%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B2|last=Siṃha|first=Śivadāna|year=1992|publisher=Kiranavati|pages=274|access-date=4 July 2021}}</ref> || [[उत्तर प्रदेश]] |- | | | काकरान | || [[सहानपुर]]<ref>{{Cite news|title=sahanpur riyasat fort captures a glimps of old times |url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bijnor-sahanpur-riyasat-fort-captures-a-glimps-of-old-times-20312478.html|date=27 May 2020|access-date=4 July 2021|newspaper=[[दैनिक जागरण|Dainik Jagran]]}}</ref> || [[उत्तर प्रदेश]] |- | | | सिकरवार | || [[जारखी जनपद फिरोजाबाद|जारखी]]<ref>{{Cite news|title=Maharaja Surajmal 39 s procession on 13th|url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/firozabad/story-maharaja-surajmal-39-s-procession-on-13th-3018966.html|publisher=Newswrap|newspaper=Live Hindustan|date=2020-02-11|access-date=4 July 2021}}</ref> || [[उत्तर प्रदेश]] |- | | | [[पिलानिया]] | || [[ऊंचागांव]]<ref>{{Cite web|url=https://www-travelaffairs-in.translate.goog/of-luxury-royalty-fort-unchagaon/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=ajax,nv,sc,elem|title=Of Luxury & Royalty- Fort Unchagaon|website=/www.travelaffairs.in|access-date=4 July 2021|last=Raheja|first=Heena|date=3 September 2020|archive-date=9 जुलाई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709184928/https://www-travelaffairs-in.translate.goog/of-luxury-royalty-fort-unchagaon/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=ajax,nv,sc,elem|url-status=dead}}</ref>|| [[उत्तर प्रदेश]] |- | | | [[पवार]] | || [[मौलाहेडी जाट|मौलाहेडी]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=9DU5AAAAIAAJ&pg=PA184&dq=maulaheri+jats&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi_jeqnkvr0AhXKMd4KHR8tAscQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=maulaheri%20Jat&f=false|title=The Peasant and the Raj: Studies in Agrarian Society and Peasant Rebellion in Colonial India|last=Stokes|first=Eric|edition=illustrated, reprint, revised|publisher=CUP Archive|year=1978|isbn=9780521297707}}</ref> || [[उत्तर प्रदेश]] |- | | | रोहिला | || [[रामपुर रियासत]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=G8g9AAAAMAAJ&q=rampur+jat+ali+mohmad+khan&dq=rampur+jat+ali+mohmad+khan&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwj048nRxpT9AhXF62EKHfMoCXsQ6AF6BAgDEAM#rampur%20jat%20ali%20mohmad%20khan|title=Historical Essays|last=Qanungo|first=Kalika Ranjan|publisher=Shiva Lal Agarwala|year=1960|page=37|access-date=14 January 2023}}</ref> || [[उत्तर प्रदेश]] |- | | | तेवतिया | || [[बल्लभगढ़ राज्य]]<ref>{{Cite book|title=HSSC: Canal Patwari 2020 10 Mock Test + 15 Sectional Test|url=https://books.google.co.in/books?id=mSveDwAAQBAJ&pg=PA28&dq=%E0%A4%AC%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%AD%E0%A4%97%E0%A4%A2%E0%A4%BC+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4&hl=hi&sa=X&ved=2ahUKEwjFlvbp8cjxAhXnzzgGHRcpDO8Q6AEwA3oECAcQAw#v=onepage&q=%E0%A4%AC%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%AD%E0%A4%97%E0%A4%A2%E0%A4%BC%20%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F%20%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4&f=false|author=EduGorilla|year=2020|publisher=EduGorilla|pages=596|access-date=4 July 2021}}</ref> || [[हरियाणा]] |- | | | अघा | || [[तिलपत]]<ref>{{Cite book|title=झूठ नहीं बोलता इतिहास|url=https://books.google.co.in/books?id=3gDLODuu6BQC&pg=PA24&dq=%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%BE+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%AA%E0%A4%A4&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjgspSviqz0AhUSfnAKHfqvC1sQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%BE%20%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F%20%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%AA%E0%A4%A4&f=false|author=जगदीश चंद्रिकेश|year=2008|publisher=Kitabghar Prakashan|isbn=9788188121892|access-date=22 November 2021}}</ref> || [[हरियाणा]] |- | | | मण्ढ़ान | || [[कुंजपुरा]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=QPcYAQAAIAAJ&pg=PA187&dq=nawab+of+karnal+jat&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi5t52m_6T1AhXp4XMBHb7gB4I4FBDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=nawab%20karnal%20jat&f=false|title=Chiefs and Families of Note in the Delhi, Jalandhar, Peshawar and Derajat Divisions of the Panjab|last=Massy|first=Charles Francis|publisher=Printed at the Pioneer Press|year=1890|access-date=14 January 2022}}</ref>|| [[हरियाणा]] |- | | | [[गिल]] | || [[सिक्खों की मिसलें|निशानवालिया मिस्ल]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=-YwBAAAAMAAJ&dq=Nishanwalia+Misl+gill+jat&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+-+%E0%A4%97%E0%A4%BF%E0%A4%B2|title=Kshatriyoṃ kā itihāsa: Bhūmikā tathā jata vaṃśāvalī||last=Śarmā|first=Parameśa|publisher=Madhura Prakāśana|year=1978|access-date=7 July 2021}}</ref> || [[हरियाणा]] |- | | |[[सिद्धु]] | || [[कैथल]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=VaeuCwAAQBAJ&pg=PA35&dq=kaithal+sidhu+jat+chief&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiH_OmsxMn1AhUA6nMBHacyDhQQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=kaithal%20sidhu%20jat%20chief&f=false|title=Political Inheritance of Pakistan|last=Low|first=D. A.|edition=illustrated|publisher=Springer|year=1991|isbn=9781349115563|page=35|access-date=24 January 2022|quote=Other Sidhu Jat families established the state of Faridkot, the jagirs of Kaithal and Arnauli, and a host of lesser fiefs.}}</ref><br>[[जीन्द राज्य]]<ref>{{Cite web|url=https://askgif.com/blog/497/top-places-to-visit-in-jind-haryana/?lang=hi|title=जींद में देखने के लिए शीर्ष स्थान, हरियाणा|author=askGif|website=askgif.com|date=29 August 2019|access-date=4 July 2021}}</ref><br>[[पटियाला राज्य]]<ref>{{Cite news|url=https://www.jagran.com/punjab/patiala-13577889.html|title=252 साल की हुई शाही शहर की अनमोल विरासत|date=12 Feb 2016|newspaper=Dainik Jagran|access-date=4 July 2021}}</ref><br>[[नाभा रियासत|नाभा राज्य]]<ref>{{Cite web|url=https://prarang.in/meerut/posts/5463/History-of-Jats-hidden-around-Meerut|title=मेरठ के आसपास छिपा जाटों का इतिहास|website=prarang.in|date=2021-01-28|access-date=4 July 2021}}</ref><br>[[फरीदकोट राज्य]]<ref>{{Cite web|url=https://www-bl-uk.translate.goog/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/f/019pho000000127u00055000.html?_x_tr_sch=http&_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=ajax,nv,sc,elem|title=FARIDKOT: Wazir Singh, Raja of Faridkot (d.1874).|website=www.bl.uk|access-date=4 July 2021|archive-date=9 जुलाई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709184553/https://www-bl-uk.translate.goog/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/f/019pho000000127u00055000.html?_x_tr_sch=http&_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=ajax,nv,sc,elem|url-status=dead}}</ref><br>[[मलौद]]<ref>{{Cite book|title=The Golden Book of India: A Genealogical and Biograhical Dictionary of the Ruling Princes, Chiefs, Nobles, and Other Personages, Titled Or Decorated, of the Indian Empire, with an Appendix for Ceylon|url=https://books.google.co.in/books?id=zykYAAAAYAAJ&pg=PA18&dq=malaudh+sidhu+jat&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjFnOmTlqz0AhWFE4gKHRbrD-gQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=malaudh%20sidhu%20jat&f=false|last=Lethbridge|first=Sir Roper|publisher=S. Low, Marston & Company|year=1900|access-date=22 November 2021}}</ref><br>[[भदौड़]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=YbssAQAAMAAJ&q=bhadaur+sidhu+jat&dq=bhadaur+sidhu+jat&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjUpfzK14H1AhXMZt4KHclODEM4KBDoAXoECAgQAw|title=Who's who in India, Containing Lives and Portraits of Ruling Chiefs, Notables, Titled Personages, and Other Eminent Indians|contribution=Prag Narain Bhargava|publisher=Newul Kishore Press|year=1911|access-date=26 December 2021}}</ref><br>[[सिक्खों की मिसलें|फूलकियाँ मिस्ल]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=VaeuCwAAQBAJ&dq=phulkian+misl+sidhu+Jat&pg=PA35&redir_esc=y#v=onepage&q=phulkian%20misl%20sidhu%20Jat&f=false|title=Political Inheritance of Pakistan|last=Low|first=D. A.|edition=illustrated|publisher=Springer|year=1991|page=35|isbn=9781349115563}}</ref> ||[[हरियाणा]]<br>[[हरियाणा]]<br>[[पंजाब (भारत)]]<br>[[पंजाब (भारत)]]<br>[[पंजाब (भारत)]]<br>[[पंजाब (भारत)]]<br>[[पंजाब (भारत)]]<br>[[पंजाब (भारत)]] |- | | |[[अहलुवालिया]] | || [[सिक्खों की मिसलें|अहलुवालिया मिस्ल]]<ref>{{Cite book|last=Ghosha|first=Lokanātha|publisher=J.N. Ghose|title=The Modern History of the Indian Chiefs, Rajas, Zamindars, & C: The native states|year=1879|url=https://books.google.co.in/books?id=JVQOAAAAQAAJ&printsec=frontcover&dq=The+Modern+History+of+the+Indian+Chiefs,+Rajas,+Zamindars,+%26+C:+The+native+states&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=snippet&q=Kapurthala%20Ahluwalia%20Jat&f=false}}</ref><br>[[कपूरथला राज्य]]<ref>{{Cite book|last=Ghosha|first=Lokanātha|publisher=J.N. Ghose|title=The Modern History of the Indian Chiefs, Rajas, Zamindars, & C: The native states|year=1879|url=https://books.google.co.in/books?id=JVQOAAAAQAAJ&printsec=frontcover&dq=The+Modern+History+of+the+Indian+Chiefs,+Rajas,+Zamindars,+%26+C:+The+native+states&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=snippet&q=Kapurthala%20Ahluwalia%20Jat&f=false|access-date=9 July 2021}}</ref> || [[पंजाब (भारत)]]<br>[[पंजाब (भारत)]] |- | | | बैंस | || [[अलावलपुर, पंजाब|अलावलपुर]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=QPcYAQAAIAAJ&pg=PA308&dq=Alawalpur+bains+jat&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiJj5CO34H1AhWAyYsBHUj8BY0Q6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=Alawalpur%20bains%20jat&f=false|title=Chiefs and Families of Note in the Delhi, Jalandhar, Peshawar and Derajat Divisions of the Panjab|last=Massy|first=Charles Francis|publisher=Printed at the Pioneer Press|year=1890|access-date=26 December 2021}}</ref> || [[पंजाब (भारत)]] |- | | | [[विर्क]] | || [[सिक्खों की मिसलें|सिंघपुरिया मिस्ल]]<ref>{{Cite book|title=Punjab District Gazetteers: Rupnagar|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&id=tsxFAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=Nawab+Kapur+Singh+Virk+Jat|author=Punjab (India)|publisher=Controller of Print. and Stationery|year=1987|access-date=9 July 2021}}</ref><br>[[रूपनगर]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=7RduAAAAMAAJ&q=ropar+virk+jat+ruler&dq=ropar+virk+jat+ruler&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi5to-H2sf1AhVmSGwGHeUQAtQQ6AF6BAgFEAM|title=Punjab District Gazetteers: Rupnagar|author=Punjab (India)|publisher=Controller of Print. and Stationery|year=1987|access-date=23 January 2022}}</ref> ||[[पंजाब (भारत)]]<br>[[पंजाब (भारत)]] |- | | | [[ढिल्लों]] | || [[सिक्खों की मिसलें|भंगी मिस्ल]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=VVFuAAAAMAAJ&q=%E0%A4%AD%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%80+%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B2+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F&dq=%E0%A4%AD%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%80+%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B2+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F&hl=hi&sa=X&ved=2ahUKEwi3-oTjlMnxAhWZwzgGHcy2Dr8Q6AEwCHoECAQQAw|title=Hariyāṇā kā riyāsatī itihāsa|last=Guliyā|first=Yaśapāla|contribution=Hariyāṇā Sāhitya Akādamī|publisher=Hariyāṇa Sāhitya Akādamaī, Pañcakūlā|year=2005|access-date= 4 July 2021|pages=189}}</ref> || [[पंजाब (भारत)]] |- | | | धालीवाल | || [[सिक्खों की मिसलें|करोड़सिंहिया मिस्ल]]<ref>{{Cite web|title=Bhai Baghel Singh|url=https://www-discoversikhism-com.translate.goog/sikhs/bhai_baghel_singh.html?_x_tr_sch=http&_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=ajax,nv,sc,elem|website=www.discoversikhism.com|access-date=9 July 2021|archive-date=9 जुलाई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709185419/https://www-discoversikhism-com.translate.goog/sikhs/bhai_baghel_singh.html?_x_tr_sch=http&_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=ajax,nv,sc,elem|url-status=dead}}</ref> || [[पंजाब (भारत)]] |- | | | [[संधू]] | || [[सिक्खों की मिसलें|शहीद मिस्ल]]<ref>{{Cite book|last=Gupta|first=Hari Ram|title=History of the Sikhs: The Sikh commonwealth or Rise and fall of Sikh misls|edition=illustrated|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&id=S1wwAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=Dip+Singh+Sandhu+Jat|publisher=Munshiram Manoharlal|year=2001|isbn=978-8-121-5-01651|pages=580|access-date=8 July 2021}}</ref><br>[[कलसिया राज्य]]<ref>{{Cite web|url=https://www-mintageworld-com.translate.goog/history/detail/316-Kalsia/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=ajax,nv,sc,elem|title=Uncover History of Kalsia State at Mintage World|website=www.mintageworld.com|access-date=4 July 2021}}</ref><br>[[थानेसर]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=ZEkBAAAAQAAJ&pg=PA59&dq=mith+jat+thanesar&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjZj4bZzpT9AhU_TGwGHQIvD6gQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=mith%20jat%20thanesar&f=false|title=The rajas of the Punjab, the history of the principal states in the Punjab and their political relations with the British government|year=1870|last=Griffin|first=sir Lepel Henry|access-date=14 January 2023}}</ref><br>[[बुरिया]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=01UoAAAAYAAJ&pg=PA215&dq=buria+jat+chief&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwih19up58n1AhWd4zgGHeXSC2MQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=buria%20jat%20chief&f=false|title=Chiefs and Families of Note in the Delhi, Jalandhar, Peshawar and Derajat Divisions of the Panjab|last=Massy|first=Charles Francis|publisher=Printed at the Pioneer Press|year=1890|access-date=24 January 2022}}</ref><br>[[सिक्खों की मिसलें|कन्हैया मिस्ल]]<ref>{{Cite web|url=http://mpjsgwalior.com/3.%20HINDI/52.%20Sikh%20Misls/Sikh%20Misls%20(6).htm|title=कन्हैया मिसल|website=mpjsgwalior.com|access-date=9 July 2021}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><br>[[सिक्खों की मिसलें|नकई मिस्ल]]<ref name="SH11">{{Cite web |url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/events/m-nakai.html |title=Nakai misl history |access-date=9 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815232212/http://www.sikh-history.com/sikhhist/events/m-nakai.html |archive-date=15 August 2018 |url-status=dead }}</ref> || [[पंजाब (भारत)]]<br>[[हरियाणा]]<br>[[हरियाणा]]<br>[[हरियाणा]]<br>[[पंजाब (पाकिस्तान)]]<br>[[पंजाब (पाकिस्तान)]] |- | | | सियाल | || [[सियालकोट]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=DSauCQAAQBAJ&pg=PT97&dq=raja+rasalu+jat+sialkot&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiE7vemz9T4AhWMmlYBHakOBRwQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=raja%20rasalu%20jat%20sialkot&f=false|page=7|title=The Indus Saga|last=Ahsan|first=Aitzaz|publisher=Roli Books Private Limited|year=2005|isbn=9789351940739}}</ref> || [[पंजाब (पाकिस्तान)]] |- | | | लंगाह | || [[मुल्तान]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=oeItAAAAMAAJ&dq=Langah+Multan&focus|title=Sind: A General Introduction|last=Lambrick|first=H. T.|publisher=Sindhi Adabi Board|year=1964|access-date=28 November 2021}}</ref>|| [[पंजाब (पाकिस्तान)]] |- | | | [[संधवालिया]] | || [[सुकेरचकिया मिसल|सुकेरचकिया मिस्ल]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?hl=hi&id=Gv08AAAAMAAJ&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%96+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B2&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%96+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A5%8B%E0%A4%82+%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%9A%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B2|title=Gaurava-śikhara, भाग|last=Siṃha|first=Natthana|access-date=9 July 2021|publisher=Kanishka Prakāśana|year=1987}}</ref><br>[[सिख साम्राज्य|पंजाब साम्राज्य]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=wl0-DAAAQBAJ&pg=SL3-PA66&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE+%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%A4+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%96+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F&hl=hi&sa=X&ved=2ahUKEwjo7oujvc3xAhWVXisKHdNRA18Q6AEwCHoECAwQAw#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE%20%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%A4%20%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9%20%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%96%20%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F&f=false|last=Experts|first=Saraswati|title=Purak Pustak Series: Bharat ki Khoj|publisher=New Saraswati House India Pvt Ltd|isbn=978-8-173-35359-8|access-date=6 July 2021}}</ref><br>[[लाडवा]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=sRJDAAAAYAAJ&dq=Gurdit+ladwa&focus|title=History of the Sikhs: Sikh domination of the Mughal Empire, 1764-1803|last=Gupta|first=Hari Ram|edition=3|publisher=Munshiram Manoharlal|year=1979|access-date=23 January 2022}}</ref> || [[पंजाब (पाकिस्तान)]]<br>[[भारतीय उपमहाद्वीप]]<br>[[हरियाणा]] |- | | | बमरौलिया | || [[गोहद राज्य]]<ref>{{Cite book|title =Bundelakhaṇḍa kī pūrva riyāsatoṃ meṃ patra-pāṇḍulipiyoṃ kā sarvekshaṇa |url=https://books.google.co.in/books?id=mXduAAAAMAAJ&q=%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%A6+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4&dq=%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%A6+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiw3ZO76sjxAhXnzzgGHRcpDO8Q6AEwAHoECAYQAw|contribution=Kāminī|access-date=4 July 2021|publisher=Ārādhanā Bradarsa|year=1994|pages=318}}</ref><br>[[ग्वालियर]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&id=3ehJAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%AF+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%A4+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%8B%E0%A4%82|title=Madhya Pradesh Mein Pustakalaya Evam Suchana Vigyan Ke Badhte Kadam|last=Śarmā|first=Śyāma Sundara|publisher=Vāī. Ke. Pabliśarsa|year=2004|isbn=978-8-185-07085-8|pages=123}}</ref> || [[मध्य प्रदेश]]<br>[[मध्य प्रदेश]] |- | | | दोंदरिया | || [[इंदरगढ़]]<ref>{{Cite web|title=Indergarh|url=https://vymaps.com/IN/Indergarh-202304523142015/|access-date=25 December 2021|quote=The ruler of Indergaon was Indersen Jat. He constructed a strong fort here, that gave this place the name Indergarh. The Jat rulers were of Dondaria gotra. Lt. General Khem Karan Singh was also from this clan.}}</ref><br>[[पिछोर, ग्वालियर|पिछोर]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=MXme89NuHx8C&dq=pichhor+hamir+jat&focus|title=Gwalior Today|author=Gwalior (India). Publicity Department|publisher=Publicity Department, Government of Gwalior|year=1940|access-date=26 December 2021}}</ref> || [[मध्य प्रदेश]]<br>[[मध्य प्रदेश]] |- | | | हंसेलिया | || [[भितरवार]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=HLRhAAAAIAAJ&dq=Bhitarwar+jat&focus|title=Madhya Pradesh District Gazetteers: Vidisha|author=Madhya Pradesh (India)|publisher=Government Central Press|year=1965|access-date=25 December 2021}}</ref> || [[मध्य प्रदेश]] |- | | | [[खिरवार]] | || [[नरसिंहपुर]]<ref>{{Cite web|url=https://narsinghpur.nic.in/%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8/|title=Narsinghpur District {{!}} District Narsinghpur, Government of Madhya Pradesh {{!}} India|website=narsinghpur.inc.in|access-date=24 January 2022}}</ref> || [[मध्य प्रदेश]] |- | | | [[मलिक जाट गोत्र|मलिक]] | || [[वाराही, गुजरात|वाराही]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=eCMbAAAAIAAJ&dq=Ravanias+Jats&focus|title=Gujarat State Gazetteers: Banaskantha District|author=Gujarat (India)|publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications, Gujarat State|year=1981|access-date=24 December 2021}}</ref><br>[[बजना, सुरेंद्रनगर जिला|बजना]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=jiUbAAAAIAAJ&dq=Bajana&focus|title=Gujarat State Gazetteers: Surendranagar|author=Gujarat (India)|publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications, Gujarat State|year=1977|access-date=24 December 2021}}</ref> || [[गुजरात]]<br>[[गुजरात]] |- | | |[[केकन]] | || [[कैकान राज्य]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=pvltAAAAMAAJ&dq=kaikan+province+jat&focus=searchwithinvolume&q=Kaikan+Jats|title=Bahawalpur State with Map 1904|last=Dīn|first=Malik Muḥammad|edition=reprint|publisher=Sang-e-Meel Publications|year=2001|isbn=978-9-693-5-12366|pages=392|access-date=10 July 2021}}</ref> || [[सिंध]] |- | | | हाला | || [[हालाखंडी]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=vRwS6FmS2g0C&pg=PA73&dq=chandra+ram+a+Jat+of+Hala+clan+Halakhandi&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjUy7rRqsX1AhVOgtgFHYVuDNcQ6AF6BAgGEAM#v=onepage&q=chandra%20ram%20Jat%20Hala%20Halakhandi&f=false|title=Martial races of undivided India|last=Tyagi|first=Vidya Prakash|publisher=Gyan Publishing House|year=2009|isbn=9788178357751|access-date=22 January 2022|page=73}}</ref> || [[सिंध]] |- | | | सामानी | || [[सीसम]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=7IhCAAAAYAAJ&q=kaka+a+jat+of+sisam+712&dq=kaka+a+jat+of+sisam+712&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwimtp-4tOn4AhXnzDgGHUIjCFkQ6AF6BAgKEAM|title=Decisive Battles of Islam|last=Siddiqi|first=Amir Hasan|publisher=Jamiyatul Falah Publications|year=1971|page=73}}</ref> || [[सिंध]] |- | | | माकड़ | || [[मकरान]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=6lI9AAAAMAAJ&dq=Makran+in+possession+of+Jats&focus=searchwithinvolume&q=Makran+Jats|title=An Observation: Perspective of Pakistan|last=Abdulla|first=Ahmed|publisher=Tanzeem Publishers|year=1987|page=164|access-date=30 June 2022}}</ref> || [[बलूचिस्तान (पाकिस्तान)|बलूचिस्तान]] |- | | |वराह | |हरवार, नीमच हरियाणा |मध्यप्रदेश हरियाणा |- | | |जागलान | | |} == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची|3}} [[श्रेणी:जाट|राजवंश]] 392b4vh2b6x8fvos0n0didn5ksy34b1 6556063 6556059 2026-05-24T21:08:05Z Dutheysaw 926653 /* */ स्वाइन रूप से आगे की अनोखिक जानकारी सिद्ध की गई है 6556063 wikitext text/x-wiki {{दृष्टिकोण|date=मई 2023}} '''जट्ट''' एक आदिकालीन भगवान रूपी समुदाय है जिसकी अनेक अनुपम विशेषताएं हैं।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=CjcqAQAAMAAJ&dq=ahir+jat+ka+itihas&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF|title=आर्य समाज का इतिहास: विशेष संदर्भ हरियाणा|last=विद्यार्थी|first=धर्मदेव|publisher=आधार प्रकाशन|year=2010|isbn=978-8-176-7-52350|pages=288|accessdate=1 July 2021}}</ref> इसकी सामाजिक सरंचना बेजोड़ है। इस जाति ने आदिकाल से कुछ सर्वमान्य सामाजिक मापदण्ड स्वयं ही निर्धारित कर रखे हैं और इनके सामाजिक मूल्यों का निरंतर संस्तरण होता आ रहा है। जाट समाज में अपने वंश गोत्र के लोग परस्पर भाई-भाई की तरह मानते है।<ref>{{cite book|title=जाट समुदाय के प्रमुख आधार बिंदु|author=डॉ ओमपाल सिंह तुगानिया|publisher=जयपाल अजेन्सीज|year=2010|isbn=81-86103-96-1|page=42}}</ref> नई जानकारी के आधार पर जट्टों का शासन कल सबसे बड़ा माना गया हे जो कि स्पष्ट रूप से उत्तर भारत के कई अन्य राज्यों पे निर्धारित था। == जाट राज्य एवं कुल == नीचे भारतीय उपमहाद्वीप के कुछ जाट वंशों के नाम और उनका प्राप्ति-क्षेत्र दिया गया है। {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto; width:60%; font-size:95%; text-align: center;" |- ! ! ! राजवंश ! !! राज्य !! वर्तमान स्थान |- | | | [[सिनसिनवार]] | || [[भरतपुर राज्य]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=oJBQc0gCEz8C&q=%E0%A4%AD%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF&dq=%E0%A4%AD%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjup-XA4cjxAhU873MBHQuZBIMQ6AEwAnoECAUQAw|isbn =|last1 =Rāṇāvata |first1 =Manoharasiṃha |year =1973|page=|publisher=Hindī Sāhitya Mandira|title =Bharatapura Mahārājā Javāharasiṃha Jāṭa|pages=114|access-date=4 July 2021}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | |सोलंकी (सोरोत) | |होडल पलवल राज्य |हरियाणा |- | | | [[देशवाल]] | || [[धौलपुर राज्य]]<ref>{{Cite book|title =Rājasthāna kā sāṃskr̥tika itihāsa, Volume 1|url=https://books.google.co.in/books?id=Udo1AAAAMAAJ&q=%E0%A4%A7%E0%A5%8C%E0%A4%B2%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4&dq=%E0%A4%A7%E0%A5%8C%E0%A4%B2%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjmmMLS48jxAhVk6XMBHd4FDvMQ6AEwAnoECAkQAw|isbn =|last1 = Pande|first1 =Ram |year = 1982|page=|publisher=Kunāla Prakāśana|access-date=4 July 2021}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | | कसवां | || [[सिद्धमुख]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=SAJDAAAAYAAJ&dq=Kaswan+Sidhmukh&focus|title=Bīkānera, pañca śatābdi, Vi. Saṃ. 1545-2045|contribution=Samālasiṃha Rāṭhauṛa|publisher=Rāva Bīkājī Saṃsthāna|year=1989|access-date=14 January 2022}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | | [[सियाग|सिहाग]] | || [[सुईं]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=SAJDAAAAYAAJ&dq=Suin+Sihag&focus|title=Bīkānera, pañca śatābdi, Vi. Saṃ. 1545-2045|contribution=Samālasiṃha Rāṭhauṛa|publisher=Rāva Bīkājī Saṃsthāna|year=1989|access-date=22 November 2021}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | | [[बेनीवाल]] | || [[रासलाना]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=SAJDAAAAYAAJ&dq=Rayaslana+Beniwal&focus|title=Bīkānera, pañca śatābdi, Vi. Saṃ. 1545-2045|contribution=Samālasiṃha Rāṭhauṛa|publisher=Rāva Bīkājī Saṃsthāna|year=1989|access-date=22 November 2021}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | | [[पूनिया]] | || [[बलुंडा]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=SAJDAAAAYAAJ&dq=Balunda+Poonia&focus|title=Bīkānera, pañca śatābdi, Vi. Saṃ. 1545-2045|contribution=Samālasiṃha Rāṭhauṛa|publisher=Rāva Bīkājī Saṃsthāna|year=1989|access-date=22 November 2021}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | | सहारण | || [[भाड़ंग]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=SAJDAAAAYAAJ&dq=Bhadang+Saran&focus|title=Bīkānera, pañca śatābdi, Vi. Saṃ. 1545-2045|contribution=Samālasiṃha Rāṭhauṛa|publisher=Rāva Bīkājī Saṃsthāna|year=1989|access-date=22 November 2021}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | | जोहिया | || [[भुरूपाल]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=-DlXAAAAMAAJ&dq=%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F|title=Cūrū Maṇḍala kā śodhapūrṇa itihāsa, Volume 1|last=Agravāla|first=Govinda|publisher=Loka Saṃskr̥ti Śodha Saṃsthāna|year=1974|access-date=10 February 2022}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | | सोगरिया | || [[भरतपुर|सोगर]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=tosMAQAAMAAJ&dq=Jat+Soghar+Khem+Karan+Sogariya&focus|title=A History of Rajasthan|last=Hooja|first=Rima|edition=illustrated|publisher=Rupa & Company|year=2006|access-date=28 November 2021}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | | [[नागवंशी]] | || [[नागौर]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=QpLXAAAAMAAJ&dq=%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%A6%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%95&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%95|title=Rājasthāna meṃ dharma, sampradāya, va, āsthāem̐|contribution=Pema Ram, Pemārāma|publisher=Itihāsa Vibhāga|year=2004|isbn=9788182680029|access-date=25 January 2022}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | | नागिल | || [[रणथम्भोर दुर्ग|रणथम्भोर]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Iz4UDAAAQBAJ&pg=PT14&dq=journey+of+survivors+year+history+of+indian+subcontinent&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiV3_egidP4AhU9p1YBHYBMCjgQ6AF6BAgJEAM#v=snippet&q=Jat&f=false|title=The Journey of Survivors: 70,000-Year History of Indian Sub-Continent|last=Adhikari|first=Subhrashis|publisher=Partridge Publishing|year=2016|isbn=9781482873344|access-date=30 June 2022}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | | गोदारा | || [[शेखसर]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=SAJDAAAAYAAJ&q=pandu+godara&dq=pandu+godara&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjHl8jjg6z0AhUOQd4KHTGkASgQ6AF6BAgHEAM|title=Bīkānera, pañca śatābdi, Vi. Saṃ. 1545-2045|contribution=Samālasiṃha Rāṭhauṛa|publisher=Rāva Bīkājī Saṃsthāna|year=1989|access-date=22 November 2021}}</ref><br>[[राया, मथुरा|टप्पा राया]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Cx7fsu8MrgQC&dq=devi+singh+raya+1857&pg=PA164&redir_esc=y#v=onepage&q=devi%20singh%20raya%201857&f=false|title=The Making of the Raj: India Under the East India Company|last=John|first=Ian St.|publisher=ABC-CLIO|year=2012|isbn=9781846450143}}</ref> || [[राजस्थान]]<br>[[उत्तर प्रदेश]] |- | | | [[ठेनुवा]] | || [[हाथरस]]<ref>{{Cite book|title=Bhārata mēṃ aṅgarēzī, Volume 2|url=https://books.google.co.in/books?id=c54IAQAAIAAJ&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%B0%E0%A4%B8+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%B0%E0%A4%B8+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F|author=Sunderlal|year=1960|page=||access-date=4 July 2021}}</ref><br>[[मुरसान]]<ref>{{Cite book|title=Bhārata mēṃ aṅgarēzī, Volume 2|url=https://books.google.co.in/books?id=c54IAQAAIAAJ&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%B0%E0%A4%B8+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F|author=Sunderlal|year=1960|page=||access-date=4 July 2021}}</ref><br>[[सासनी]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=d4VeYJdww2YC&pg=PA259&dq=sasni+jat&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj_p5zrxPv0AhUKMN4KHcQRDGEQ6AF6BAgFEAM#v=onepage&q=sasni%20jat&f=false|title=Udayana|last=Arora|first=Udai Prakash|editor1=Atul Kumar Sinha|editor2=Abhay Kumar Singh|edition=illustrated|publisher=Anamika Pub & Distributors|year=2007|isbn=9788179751688|access-date=24 December 2021}}</ref><br>[[बेसवाँ]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=9H9uAAAAMAAJ&q=beswan+thenua+jat&dq=beswan+thenua+jat&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjtspSc0ZT9AhWnT2wGHYz9BfkQ6AF6BAgFEAM#Jats%20beswan|title=The Jat Rulers of Upper Doab|publisher=Aavishkar Publishers, Distributors|year=2002|last=Singh|first=Jagbir|isbn=9788179100165|access-date=14 January 2023}}</ref>|| [[उत्तर प्रदेश]]<br>[[उत्तर प्रदेश]]<br>[[उत्तर प्रदेश]]<br>[[उत्तर प्रदेश]] |- | | | [[तोमर]] | || [[सौंख]]<ref>{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books?id=md2nxLByaQ4C&pg=PA420&dq=hati+singh+sonkh&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwi3weGFh5f9AhXQ7HMBHbARA7QQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=hati%20singh%20sonkh&f=false|title=Mathura-Brindaban-The Mystical Land Of Lord Krishna|last=Growse|first=F. S.|publisher=Diamond Pocket Books (P) Limited|isbn=9788171824434|page=420|access-date=15 January 2023}}</ref><br>[[पिसवा गाँव, गभाना (अलीगढ़)|पिसावा]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=1EJuAAAAMAAJ&q=pisawa+Jat+raja&dq=pisawa+Jat+raja&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwil8e3siJf9AhVqTmwGHYVXAdcQ6AF6BAgDEAM#pisawa%20Jat%20raja|title=District Gazetteers of the United Provinces of Agra and Oudh: Aligarh|author1=United Provinces of Agra and Oudh (India)|author2=D.L. Drake-Brockman|year=1926|page=100|publisher=Supdt., Government Press, United Provinces|editor=H.R. Nevill|access-date=15 January 2023}}</ref> || [[उत्तर प्रदेश]]<br>[[उत्तर प्रदेश]] |- | | | दलाल | || [[कुचेसर]]<ref>{{Cite book|title=Jāṭom kā svarnima itihāsa |url=https://books.google.co.in/books?id=b23pAAAAMAAJ&dq=%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%9A%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A4%B0+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%9A%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A4%B0+%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B2|last=Siṃha|first=Śivadāna|year=1992|publisher=Kiranavati|pages=274|access-date=4 July 2021}}</ref> || [[उत्तर प्रदेश]] |- | | | काकरान | || [[सहानपुर]]<ref>{{Cite news|title=sahanpur riyasat fort captures a glimps of old times |url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bijnor-sahanpur-riyasat-fort-captures-a-glimps-of-old-times-20312478.html|date=27 May 2020|access-date=4 July 2021|newspaper=[[दैनिक जागरण|Dainik Jagran]]}}</ref> || [[उत्तर प्रदेश]] |- | | | सिकरवार | || [[जारखी जनपद फिरोजाबाद|जारखी]]<ref>{{Cite news|title=Maharaja Surajmal 39 s procession on 13th|url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/firozabad/story-maharaja-surajmal-39-s-procession-on-13th-3018966.html|publisher=Newswrap|newspaper=Live Hindustan|date=2020-02-11|access-date=4 July 2021}}</ref> || [[उत्तर प्रदेश]] |- | | | [[पिलानिया]] | || [[ऊंचागांव]]<ref>{{Cite web|url=https://www-travelaffairs-in.translate.goog/of-luxury-royalty-fort-unchagaon/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=ajax,nv,sc,elem|title=Of Luxury & Royalty- Fort Unchagaon|website=/www.travelaffairs.in|access-date=4 July 2021|last=Raheja|first=Heena|date=3 September 2020|archive-date=9 जुलाई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709184928/https://www-travelaffairs-in.translate.goog/of-luxury-royalty-fort-unchagaon/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=ajax,nv,sc,elem|url-status=dead}}</ref>|| [[उत्तर प्रदेश]] |- | | | [[पवार]] | || [[मौलाहेडी जाट|मौलाहेडी]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=9DU5AAAAIAAJ&pg=PA184&dq=maulaheri+jats&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi_jeqnkvr0AhXKMd4KHR8tAscQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=maulaheri%20Jat&f=false|title=The Peasant and the Raj: Studies in Agrarian Society and Peasant Rebellion in Colonial India|last=Stokes|first=Eric|edition=illustrated, reprint, revised|publisher=CUP Archive|year=1978|isbn=9780521297707}}</ref> || [[उत्तर प्रदेश]] |- | | | रोहिला | || [[रामपुर रियासत]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=G8g9AAAAMAAJ&q=rampur+jat+ali+mohmad+khan&dq=rampur+jat+ali+mohmad+khan&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwj048nRxpT9AhXF62EKHfMoCXsQ6AF6BAgDEAM#rampur%20jat%20ali%20mohmad%20khan|title=Historical Essays|last=Qanungo|first=Kalika Ranjan|publisher=Shiva Lal Agarwala|year=1960|page=37|access-date=14 January 2023}}</ref> || [[उत्तर प्रदेश]] |- | | | तेवतिया | || [[बल्लभगढ़ राज्य]]<ref>{{Cite book|title=HSSC: Canal Patwari 2020 10 Mock Test + 15 Sectional Test|url=https://books.google.co.in/books?id=mSveDwAAQBAJ&pg=PA28&dq=%E0%A4%AC%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%AD%E0%A4%97%E0%A4%A2%E0%A4%BC+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4&hl=hi&sa=X&ved=2ahUKEwjFlvbp8cjxAhXnzzgGHRcpDO8Q6AEwA3oECAcQAw#v=onepage&q=%E0%A4%AC%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%AD%E0%A4%97%E0%A4%A2%E0%A4%BC%20%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F%20%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4&f=false|author=EduGorilla|year=2020|publisher=EduGorilla|pages=596|access-date=4 July 2021}}</ref> || [[हरियाणा]] |- | | | अघा | || [[तिलपत]]<ref>{{Cite book|title=झूठ नहीं बोलता इतिहास|url=https://books.google.co.in/books?id=3gDLODuu6BQC&pg=PA24&dq=%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%BE+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%AA%E0%A4%A4&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjgspSviqz0AhUSfnAKHfqvC1sQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%BE%20%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F%20%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%AA%E0%A4%A4&f=false|author=जगदीश चंद्रिकेश|year=2008|publisher=Kitabghar Prakashan|isbn=9788188121892|access-date=22 November 2021}}</ref> || [[हरियाणा]] |- | | | मण्ढ़ान | || [[कुंजपुरा]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=QPcYAQAAIAAJ&pg=PA187&dq=nawab+of+karnal+jat&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi5t52m_6T1AhXp4XMBHb7gB4I4FBDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=nawab%20karnal%20jat&f=false|title=Chiefs and Families of Note in the Delhi, Jalandhar, Peshawar and Derajat Divisions of the Panjab|last=Massy|first=Charles Francis|publisher=Printed at the Pioneer Press|year=1890|access-date=14 January 2022}}</ref>|| [[हरियाणा]] |- | | | [[गिल]] | || [[सिक्खों की मिसलें|निशानवालिया मिस्ल]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=-YwBAAAAMAAJ&dq=Nishanwalia+Misl+gill+jat&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+-+%E0%A4%97%E0%A4%BF%E0%A4%B2|title=Kshatriyoṃ kā itihāsa: Bhūmikā tathā jata vaṃśāvalī||last=Śarmā|first=Parameśa|publisher=Madhura Prakāśana|year=1978|access-date=7 July 2021}}</ref> || [[हरियाणा]] |- | | |[[सिद्धु]] | || [[कैथल]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=VaeuCwAAQBAJ&pg=PA35&dq=kaithal+sidhu+jat+chief&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiH_OmsxMn1AhUA6nMBHacyDhQQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=kaithal%20sidhu%20jat%20chief&f=false|title=Political Inheritance of Pakistan|last=Low|first=D. A.|edition=illustrated|publisher=Springer|year=1991|isbn=9781349115563|page=35|access-date=24 January 2022|quote=Other Sidhu Jat families established the state of Faridkot, the jagirs of Kaithal and Arnauli, and a host of lesser fiefs.}}</ref><br>[[जीन्द राज्य]]<ref>{{Cite web|url=https://askgif.com/blog/497/top-places-to-visit-in-jind-haryana/?lang=hi|title=जींद में देखने के लिए शीर्ष स्थान, हरियाणा|author=askGif|website=askgif.com|date=29 August 2019|access-date=4 July 2021}}</ref><br>[[पटियाला राज्य]]<ref>{{Cite news|url=https://www.jagran.com/punjab/patiala-13577889.html|title=252 साल की हुई शाही शहर की अनमोल विरासत|date=12 Feb 2016|newspaper=Dainik Jagran|access-date=4 July 2021}}</ref><br>[[नाभा रियासत|नाभा राज्य]]<ref>{{Cite web|url=https://prarang.in/meerut/posts/5463/History-of-Jats-hidden-around-Meerut|title=मेरठ के आसपास छिपा जाटों का इतिहास|website=prarang.in|date=2021-01-28|access-date=4 July 2021}}</ref><br>[[फरीदकोट राज्य]]<ref>{{Cite web|url=https://www-bl-uk.translate.goog/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/f/019pho000000127u00055000.html?_x_tr_sch=http&_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=ajax,nv,sc,elem|title=FARIDKOT: Wazir Singh, Raja of Faridkot (d.1874).|website=www.bl.uk|access-date=4 July 2021|archive-date=9 जुलाई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709184553/https://www-bl-uk.translate.goog/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/f/019pho000000127u00055000.html?_x_tr_sch=http&_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=ajax,nv,sc,elem|url-status=dead}}</ref><br>[[मलौद]]<ref>{{Cite book|title=The Golden Book of India: A Genealogical and Biograhical Dictionary of the Ruling Princes, Chiefs, Nobles, and Other Personages, Titled Or Decorated, of the Indian Empire, with an Appendix for Ceylon|url=https://books.google.co.in/books?id=zykYAAAAYAAJ&pg=PA18&dq=malaudh+sidhu+jat&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjFnOmTlqz0AhWFE4gKHRbrD-gQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=malaudh%20sidhu%20jat&f=false|last=Lethbridge|first=Sir Roper|publisher=S. Low, Marston & Company|year=1900|access-date=22 November 2021}}</ref><br>[[भदौड़]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=YbssAQAAMAAJ&q=bhadaur+sidhu+jat&dq=bhadaur+sidhu+jat&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjUpfzK14H1AhXMZt4KHclODEM4KBDoAXoECAgQAw|title=Who's who in India, Containing Lives and Portraits of Ruling Chiefs, Notables, Titled Personages, and Other Eminent Indians|contribution=Prag Narain Bhargava|publisher=Newul Kishore Press|year=1911|access-date=26 December 2021}}</ref><br>[[सिक्खों की मिसलें|फूलकियाँ मिस्ल]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=VaeuCwAAQBAJ&dq=phulkian+misl+sidhu+Jat&pg=PA35&redir_esc=y#v=onepage&q=phulkian%20misl%20sidhu%20Jat&f=false|title=Political Inheritance of Pakistan|last=Low|first=D. A.|edition=illustrated|publisher=Springer|year=1991|page=35|isbn=9781349115563}}</ref> ||[[हरियाणा]]<br>[[हरियाणा]]<br>[[पंजाब (भारत)]]<br>[[पंजाब (भारत)]]<br>[[पंजाब (भारत)]]<br>[[पंजाब (भारत)]]<br>[[पंजाब (भारत)]]<br>[[पंजाब (भारत)]] |- | | |[[अहलुवालिया]] | || [[सिक्खों की मिसलें|अहलुवालिया मिस्ल]]<ref>{{Cite book|last=Ghosha|first=Lokanātha|publisher=J.N. Ghose|title=The Modern History of the Indian Chiefs, Rajas, Zamindars, & C: The native states|year=1879|url=https://books.google.co.in/books?id=JVQOAAAAQAAJ&printsec=frontcover&dq=The+Modern+History+of+the+Indian+Chiefs,+Rajas,+Zamindars,+%26+C:+The+native+states&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=snippet&q=Kapurthala%20Ahluwalia%20Jat&f=false}}</ref><br>[[कपूरथला राज्य]]<ref>{{Cite book|last=Ghosha|first=Lokanātha|publisher=J.N. Ghose|title=The Modern History of the Indian Chiefs, Rajas, Zamindars, & C: The native states|year=1879|url=https://books.google.co.in/books?id=JVQOAAAAQAAJ&printsec=frontcover&dq=The+Modern+History+of+the+Indian+Chiefs,+Rajas,+Zamindars,+%26+C:+The+native+states&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=snippet&q=Kapurthala%20Ahluwalia%20Jat&f=false|access-date=9 July 2021}}</ref> || [[पंजाब (भारत)]]<br>[[पंजाब (भारत)]] |- | | | बैंस | || [[अलावलपुर, पंजाब|अलावलपुर]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=QPcYAQAAIAAJ&pg=PA308&dq=Alawalpur+bains+jat&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiJj5CO34H1AhWAyYsBHUj8BY0Q6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=Alawalpur%20bains%20jat&f=false|title=Chiefs and Families of Note in the Delhi, Jalandhar, Peshawar and Derajat Divisions of the Panjab|last=Massy|first=Charles Francis|publisher=Printed at the Pioneer Press|year=1890|access-date=26 December 2021}}</ref> || [[पंजाब (भारत)]] |- | | | [[विर्क]] | || [[सिक्खों की मिसलें|सिंघपुरिया मिस्ल]]<ref>{{Cite book|title=Punjab District Gazetteers: Rupnagar|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&id=tsxFAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=Nawab+Kapur+Singh+Virk+Jat|author=Punjab (India)|publisher=Controller of Print. and Stationery|year=1987|access-date=9 July 2021}}</ref><br>[[रूपनगर]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=7RduAAAAMAAJ&q=ropar+virk+jat+ruler&dq=ropar+virk+jat+ruler&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi5to-H2sf1AhVmSGwGHeUQAtQQ6AF6BAgFEAM|title=Punjab District Gazetteers: Rupnagar|author=Punjab (India)|publisher=Controller of Print. and Stationery|year=1987|access-date=23 January 2022}}</ref> ||[[पंजाब (भारत)]]<br>[[पंजाब (भारत)]] |- | | | [[ढिल्लों]] | || [[सिक्खों की मिसलें|भंगी मिस्ल]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=VVFuAAAAMAAJ&q=%E0%A4%AD%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%80+%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B2+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F&dq=%E0%A4%AD%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%80+%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B2+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F&hl=hi&sa=X&ved=2ahUKEwi3-oTjlMnxAhWZwzgGHcy2Dr8Q6AEwCHoECAQQAw|title=Hariyāṇā kā riyāsatī itihāsa|last=Guliyā|first=Yaśapāla|contribution=Hariyāṇā Sāhitya Akādamī|publisher=Hariyāṇa Sāhitya Akādamaī, Pañcakūlā|year=2005|access-date= 4 July 2021|pages=189}}</ref> || [[पंजाब (भारत)]] |- | | | धालीवाल | || [[सिक्खों की मिसलें|करोड़सिंहिया मिस्ल]]<ref>{{Cite web|title=Bhai Baghel Singh|url=https://www-discoversikhism-com.translate.goog/sikhs/bhai_baghel_singh.html?_x_tr_sch=http&_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=ajax,nv,sc,elem|website=www.discoversikhism.com|access-date=9 July 2021|archive-date=9 जुलाई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709185419/https://www-discoversikhism-com.translate.goog/sikhs/bhai_baghel_singh.html?_x_tr_sch=http&_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=ajax,nv,sc,elem|url-status=dead}}</ref> || [[पंजाब (भारत)]] |- | | | [[संधू]] | || [[सिक्खों की मिसलें|शहीद मिस्ल]]<ref>{{Cite book|last=Gupta|first=Hari Ram|title=History of the Sikhs: The Sikh commonwealth or Rise and fall of Sikh misls|edition=illustrated|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&id=S1wwAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=Dip+Singh+Sandhu+Jat|publisher=Munshiram Manoharlal|year=2001|isbn=978-8-121-5-01651|pages=580|access-date=8 July 2021}}</ref><br>[[कलसिया राज्य]]<ref>{{Cite web|url=https://www-mintageworld-com.translate.goog/history/detail/316-Kalsia/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=ajax,nv,sc,elem|title=Uncover History of Kalsia State at Mintage World|website=www.mintageworld.com|access-date=4 July 2021}}</ref><br>[[थानेसर]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=ZEkBAAAAQAAJ&pg=PA59&dq=mith+jat+thanesar&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjZj4bZzpT9AhU_TGwGHQIvD6gQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=mith%20jat%20thanesar&f=false|title=The rajas of the Punjab, the history of the principal states in the Punjab and their political relations with the British government|year=1870|last=Griffin|first=sir Lepel Henry|access-date=14 January 2023}}</ref><br>[[बुरिया]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=01UoAAAAYAAJ&pg=PA215&dq=buria+jat+chief&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwih19up58n1AhWd4zgGHeXSC2MQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=buria%20jat%20chief&f=false|title=Chiefs and Families of Note in the Delhi, Jalandhar, Peshawar and Derajat Divisions of the Panjab|last=Massy|first=Charles Francis|publisher=Printed at the Pioneer Press|year=1890|access-date=24 January 2022}}</ref><br>[[सिक्खों की मिसलें|कन्हैया मिस्ल]]<ref>{{Cite web|url=http://mpjsgwalior.com/3.%20HINDI/52.%20Sikh%20Misls/Sikh%20Misls%20(6).htm|title=कन्हैया मिसल|website=mpjsgwalior.com|access-date=9 July 2021}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><br>[[सिक्खों की मिसलें|नकई मिस्ल]]<ref name="SH11">{{Cite web |url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/events/m-nakai.html |title=Nakai misl history |access-date=9 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815232212/http://www.sikh-history.com/sikhhist/events/m-nakai.html |archive-date=15 August 2018 |url-status=dead }}</ref> || [[पंजाब (भारत)]]<br>[[हरियाणा]]<br>[[हरियाणा]]<br>[[हरियाणा]]<br>[[पंजाब (पाकिस्तान)]]<br>[[पंजाब (पाकिस्तान)]] |- | | | सियाल | || [[सियालकोट]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=DSauCQAAQBAJ&pg=PT97&dq=raja+rasalu+jat+sialkot&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiE7vemz9T4AhWMmlYBHakOBRwQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=raja%20rasalu%20jat%20sialkot&f=false|page=7|title=The Indus Saga|last=Ahsan|first=Aitzaz|publisher=Roli Books Private Limited|year=2005|isbn=9789351940739}}</ref> || [[पंजाब (पाकिस्तान)]] |- | | | लंगाह | || [[मुल्तान]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=oeItAAAAMAAJ&dq=Langah+Multan&focus|title=Sind: A General Introduction|last=Lambrick|first=H. T.|publisher=Sindhi Adabi Board|year=1964|access-date=28 November 2021}}</ref>|| [[पंजाब (पाकिस्तान)]] |- | | | [[संधवालिया]] | || [[सुकेरचकिया मिसल|सुकेरचकिया मिस्ल]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?hl=hi&id=Gv08AAAAMAAJ&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%96+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B2&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%96+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A5%8B%E0%A4%82+%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%9A%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B2|title=Gaurava-śikhara, भाग|last=Siṃha|first=Natthana|access-date=9 July 2021|publisher=Kanishka Prakāśana|year=1987}}</ref><br>[[सिख साम्राज्य|पंजाब साम्राज्य]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=wl0-DAAAQBAJ&pg=SL3-PA66&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE+%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%A4+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%96+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F&hl=hi&sa=X&ved=2ahUKEwjo7oujvc3xAhWVXisKHdNRA18Q6AEwCHoECAwQAw#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE%20%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%A4%20%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9%20%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%96%20%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F&f=false|last=Experts|first=Saraswati|title=Purak Pustak Series: Bharat ki Khoj|publisher=New Saraswati House India Pvt Ltd|isbn=978-8-173-35359-8|access-date=6 July 2021}}</ref><br>[[लाडवा]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=sRJDAAAAYAAJ&dq=Gurdit+ladwa&focus|title=History of the Sikhs: Sikh domination of the Mughal Empire, 1764-1803|last=Gupta|first=Hari Ram|edition=3|publisher=Munshiram Manoharlal|year=1979|access-date=23 January 2022}}</ref> || [[पंजाब (पाकिस्तान)]]<br>[[भारतीय उपमहाद्वीप]]<br>[[हरियाणा]] |- | | | बमरौलिया | || [[गोहद राज्य]]<ref>{{Cite book|title =Bundelakhaṇḍa kī pūrva riyāsatoṃ meṃ patra-pāṇḍulipiyoṃ kā sarvekshaṇa |url=https://books.google.co.in/books?id=mXduAAAAMAAJ&q=%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%A6+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4&dq=%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%A6+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiw3ZO76sjxAhXnzzgGHRcpDO8Q6AEwAHoECAYQAw|contribution=Kāminī|access-date=4 July 2021|publisher=Ārādhanā Bradarsa|year=1994|pages=318}}</ref><br>[[ग्वालियर]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&id=3ehJAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%AF+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%A4+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%8B%E0%A4%82|title=Madhya Pradesh Mein Pustakalaya Evam Suchana Vigyan Ke Badhte Kadam|last=Śarmā|first=Śyāma Sundara|publisher=Vāī. Ke. Pabliśarsa|year=2004|isbn=978-8-185-07085-8|pages=123}}</ref> || [[मध्य प्रदेश]]<br>[[मध्य प्रदेश]] |- | | | दोंदरिया | || [[इंदरगढ़]]<ref>{{Cite web|title=Indergarh|url=https://vymaps.com/IN/Indergarh-202304523142015/|access-date=25 December 2021|quote=The ruler of Indergaon was Indersen Jat. He constructed a strong fort here, that gave this place the name Indergarh. The Jat rulers were of Dondaria gotra. Lt. General Khem Karan Singh was also from this clan.}}</ref><br>[[पिछोर, ग्वालियर|पिछोर]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=MXme89NuHx8C&dq=pichhor+hamir+jat&focus|title=Gwalior Today|author=Gwalior (India). Publicity Department|publisher=Publicity Department, Government of Gwalior|year=1940|access-date=26 December 2021}}</ref> || [[मध्य प्रदेश]]<br>[[मध्य प्रदेश]] |- | | | हंसेलिया | || [[भितरवार]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=HLRhAAAAIAAJ&dq=Bhitarwar+jat&focus|title=Madhya Pradesh District Gazetteers: Vidisha|author=Madhya Pradesh (India)|publisher=Government Central Press|year=1965|access-date=25 December 2021}}</ref> || [[मध्य प्रदेश]] |- | | | [[खिरवार]] | || [[नरसिंहपुर]]<ref>{{Cite web|url=https://narsinghpur.nic.in/%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8/|title=Narsinghpur District {{!}} District Narsinghpur, Government of Madhya Pradesh {{!}} India|website=narsinghpur.inc.in|access-date=24 January 2022}}</ref> || [[मध्य प्रदेश]] |- | | | [[मलिक जाट गोत्र|मलिक]] | || [[वाराही, गुजरात|वाराही]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=eCMbAAAAIAAJ&dq=Ravanias+Jats&focus|title=Gujarat State Gazetteers: Banaskantha District|author=Gujarat (India)|publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications, Gujarat State|year=1981|access-date=24 December 2021}}</ref><br>[[बजना, सुरेंद्रनगर जिला|बजना]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=jiUbAAAAIAAJ&dq=Bajana&focus|title=Gujarat State Gazetteers: Surendranagar|author=Gujarat (India)|publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications, Gujarat State|year=1977|access-date=24 December 2021}}</ref> || [[गुजरात]]<br>[[गुजरात]] |- | | |[[केकन]] | || [[कैकान राज्य]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=pvltAAAAMAAJ&dq=kaikan+province+jat&focus=searchwithinvolume&q=Kaikan+Jats|title=Bahawalpur State with Map 1904|last=Dīn|first=Malik Muḥammad|edition=reprint|publisher=Sang-e-Meel Publications|year=2001|isbn=978-9-693-5-12366|pages=392|access-date=10 July 2021}}</ref> || [[सिंध]] |- | | | हाला | || [[हालाखंडी]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=vRwS6FmS2g0C&pg=PA73&dq=chandra+ram+a+Jat+of+Hala+clan+Halakhandi&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjUy7rRqsX1AhVOgtgFHYVuDNcQ6AF6BAgGEAM#v=onepage&q=chandra%20ram%20Jat%20Hala%20Halakhandi&f=false|title=Martial races of undivided India|last=Tyagi|first=Vidya Prakash|publisher=Gyan Publishing House|year=2009|isbn=9788178357751|access-date=22 January 2022|page=73}}</ref> || [[सिंध]] |- | | | सामानी | || [[सीसम]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=7IhCAAAAYAAJ&q=kaka+a+jat+of+sisam+712&dq=kaka+a+jat+of+sisam+712&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwimtp-4tOn4AhXnzDgGHUIjCFkQ6AF6BAgKEAM|title=Decisive Battles of Islam|last=Siddiqi|first=Amir Hasan|publisher=Jamiyatul Falah Publications|year=1971|page=73}}</ref> || [[सिंध]] |- | | | माकड़ | || [[मकरान]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=6lI9AAAAMAAJ&dq=Makran+in+possession+of+Jats&focus=searchwithinvolume&q=Makran+Jats|title=An Observation: Perspective of Pakistan|last=Abdulla|first=Ahmed|publisher=Tanzeem Publishers|year=1987|page=164|access-date=30 June 2022}}</ref> || [[बलूचिस्तान (पाकिस्तान)|बलूचिस्तान]] |- | | |वराह | |हरवार, नीमच हरियाणा |मध्यप्रदेश हरियाणा |- | | |जागलान | | |} == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची|3}} [[श्रेणी:जाट|राजवंश]] 6036mtewwtqshp627cdr5t0q7ea4z3s 6556065 6556063 2026-05-24T21:12:03Z Dutheysaw 926653 /* जाट राज्य एवं कुल */ 6556065 wikitext text/x-wiki {{दृष्टिकोण|date=मई 2023}} '''जट्ट''' एक आदिकालीन भगवान रूपी समुदाय है जिसकी अनेक अनुपम विशेषताएं हैं।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=CjcqAQAAMAAJ&dq=ahir+jat+ka+itihas&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF|title=आर्य समाज का इतिहास: विशेष संदर्भ हरियाणा|last=विद्यार्थी|first=धर्मदेव|publisher=आधार प्रकाशन|year=2010|isbn=978-8-176-7-52350|pages=288|accessdate=1 July 2021}}</ref> इसकी सामाजिक सरंचना बेजोड़ है। इस [[जाति]] ने आदिकाल से कुछ सर्वमान्य सामाजिक मापदण्ड स्वयं ही निर्धारित कर रखे हैं और इनके सामाजिक मूल्यों का निरंतर संस्तरण होता आ रहा है। जटवाड़ा समाज में अपने वंश गोत्र के लोग परस्पर भाई-भाई की तरह मानते है।<ref>{{cite book|title=जाट समुदाय के प्रमुख आधार बिंदु|author=डॉ ओमपाल सिंह तुगानिया|publisher=जयपाल अजेन्सीज|year=2010|isbn=81-86103-96-1|page=42}}</ref> नई जानकारी के आधार पर जट्टों का शासन कल सबसे बड़ा माना गया हे जो कि स्पष्ट रूप से उत्तर भारत के कई अन्य राज्यों पे निर्धारित था। == सारे जाट राज्य एवं कुल == {{स्रोतहीन}} नीचे भारतीय उपमहाद्वीप के कुछ जाट वंशों के नाम और उनका प्राप्ति-क्षेत्र दिया गया है। {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto; width:60%; font-size:95%; text-align: center;" |- ! ! ! राजवंश ! !! राज्य !! वर्तमान स्थान |- | | | [[सिनसिनवार]] | || [[भरतपुर राज्य]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=oJBQc0gCEz8C&q=%E0%A4%AD%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF&dq=%E0%A4%AD%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjup-XA4cjxAhU873MBHQuZBIMQ6AEwAnoECAUQAw|isbn =|last1 =Rāṇāvata |first1 =Manoharasiṃha |year =1973|page=|publisher=Hindī Sāhitya Mandira|title =Bharatapura Mahārājā Javāharasiṃha Jāṭa|pages=114|access-date=4 July 2021}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | |सोलंकी (सोरोत) | |होडल पलवल राज्य |हरियाणा |- | | | [[देशवाल]] | || [[धौलपुर राज्य]]<ref>{{Cite book|title =Rājasthāna kā sāṃskr̥tika itihāsa, Volume 1|url=https://books.google.co.in/books?id=Udo1AAAAMAAJ&q=%E0%A4%A7%E0%A5%8C%E0%A4%B2%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4&dq=%E0%A4%A7%E0%A5%8C%E0%A4%B2%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjmmMLS48jxAhVk6XMBHd4FDvMQ6AEwAnoECAkQAw|isbn =|last1 = Pande|first1 =Ram |year = 1982|page=|publisher=Kunāla Prakāśana|access-date=4 July 2021}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | | कसवां | || [[सिद्धमुख]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=SAJDAAAAYAAJ&dq=Kaswan+Sidhmukh&focus|title=Bīkānera, pañca śatābdi, Vi. Saṃ. 1545-2045|contribution=Samālasiṃha Rāṭhauṛa|publisher=Rāva Bīkājī Saṃsthāna|year=1989|access-date=14 January 2022}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | | [[सियाग|सिहाग]] | || [[सुईं]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=SAJDAAAAYAAJ&dq=Suin+Sihag&focus|title=Bīkānera, pañca śatābdi, Vi. Saṃ. 1545-2045|contribution=Samālasiṃha Rāṭhauṛa|publisher=Rāva Bīkājī Saṃsthāna|year=1989|access-date=22 November 2021}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | | [[बेनीवाल]] | || [[रासलाना]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=SAJDAAAAYAAJ&dq=Rayaslana+Beniwal&focus|title=Bīkānera, pañca śatābdi, Vi. Saṃ. 1545-2045|contribution=Samālasiṃha Rāṭhauṛa|publisher=Rāva Bīkājī Saṃsthāna|year=1989|access-date=22 November 2021}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | | [[पूनिया]] | || [[बलुंडा]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=SAJDAAAAYAAJ&dq=Balunda+Poonia&focus|title=Bīkānera, pañca śatābdi, Vi. Saṃ. 1545-2045|contribution=Samālasiṃha Rāṭhauṛa|publisher=Rāva Bīkājī Saṃsthāna|year=1989|access-date=22 November 2021}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | | सहारण | || [[भाड़ंग]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=SAJDAAAAYAAJ&dq=Bhadang+Saran&focus|title=Bīkānera, pañca śatābdi, Vi. Saṃ. 1545-2045|contribution=Samālasiṃha Rāṭhauṛa|publisher=Rāva Bīkājī Saṃsthāna|year=1989|access-date=22 November 2021}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | | जोहिया | || [[भुरूपाल]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=-DlXAAAAMAAJ&dq=%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F|title=Cūrū Maṇḍala kā śodhapūrṇa itihāsa, Volume 1|last=Agravāla|first=Govinda|publisher=Loka Saṃskr̥ti Śodha Saṃsthāna|year=1974|access-date=10 February 2022}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | | सोगरिया | || [[भरतपुर|सोगर]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=tosMAQAAMAAJ&dq=Jat+Soghar+Khem+Karan+Sogariya&focus|title=A History of Rajasthan|last=Hooja|first=Rima|edition=illustrated|publisher=Rupa & Company|year=2006|access-date=28 November 2021}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | | [[नागवंशी]] | || [[नागौर]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=QpLXAAAAMAAJ&dq=%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%A6%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%95&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%95|title=Rājasthāna meṃ dharma, sampradāya, va, āsthāem̐|contribution=Pema Ram, Pemārāma|publisher=Itihāsa Vibhāga|year=2004|isbn=9788182680029|access-date=25 January 2022}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | | नागिल | || [[रणथम्भोर दुर्ग|रणथम्भोर]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Iz4UDAAAQBAJ&pg=PT14&dq=journey+of+survivors+year+history+of+indian+subcontinent&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiV3_egidP4AhU9p1YBHYBMCjgQ6AF6BAgJEAM#v=snippet&q=Jat&f=false|title=The Journey of Survivors: 70,000-Year History of Indian Sub-Continent|last=Adhikari|first=Subhrashis|publisher=Partridge Publishing|year=2016|isbn=9781482873344|access-date=30 June 2022}}</ref> || [[राजस्थान]] |- | | | गोदारा | || [[शेखसर]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=SAJDAAAAYAAJ&q=pandu+godara&dq=pandu+godara&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjHl8jjg6z0AhUOQd4KHTGkASgQ6AF6BAgHEAM|title=Bīkānera, pañca śatābdi, Vi. Saṃ. 1545-2045|contribution=Samālasiṃha Rāṭhauṛa|publisher=Rāva Bīkājī Saṃsthāna|year=1989|access-date=22 November 2021}}</ref><br>[[राया, मथुरा|टप्पा राया]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Cx7fsu8MrgQC&dq=devi+singh+raya+1857&pg=PA164&redir_esc=y#v=onepage&q=devi%20singh%20raya%201857&f=false|title=The Making of the Raj: India Under the East India Company|last=John|first=Ian St.|publisher=ABC-CLIO|year=2012|isbn=9781846450143}}</ref> || [[राजस्थान]]<br>[[उत्तर प्रदेश]] |- | | | [[ठेनुवा]] | || [[हाथरस]]<ref>{{Cite book|title=Bhārata mēṃ aṅgarēzī, Volume 2|url=https://books.google.co.in/books?id=c54IAQAAIAAJ&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%B0%E0%A4%B8+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%B0%E0%A4%B8+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F|author=Sunderlal|year=1960|page=||access-date=4 July 2021}}</ref><br>[[मुरसान]]<ref>{{Cite book|title=Bhārata mēṃ aṅgarēzī, Volume 2|url=https://books.google.co.in/books?id=c54IAQAAIAAJ&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%B0%E0%A4%B8+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F|author=Sunderlal|year=1960|page=||access-date=4 July 2021}}</ref><br>[[सासनी]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=d4VeYJdww2YC&pg=PA259&dq=sasni+jat&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj_p5zrxPv0AhUKMN4KHcQRDGEQ6AF6BAgFEAM#v=onepage&q=sasni%20jat&f=false|title=Udayana|last=Arora|first=Udai Prakash|editor1=Atul Kumar Sinha|editor2=Abhay Kumar Singh|edition=illustrated|publisher=Anamika Pub & Distributors|year=2007|isbn=9788179751688|access-date=24 December 2021}}</ref><br>[[बेसवाँ]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=9H9uAAAAMAAJ&q=beswan+thenua+jat&dq=beswan+thenua+jat&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjtspSc0ZT9AhWnT2wGHYz9BfkQ6AF6BAgFEAM#Jats%20beswan|title=The Jat Rulers of Upper Doab|publisher=Aavishkar Publishers, Distributors|year=2002|last=Singh|first=Jagbir|isbn=9788179100165|access-date=14 January 2023}}</ref>|| [[उत्तर प्रदेश]]<br>[[उत्तर प्रदेश]]<br>[[उत्तर प्रदेश]]<br>[[उत्तर प्रदेश]] |- | | | [[तोमर]] | || [[सौंख]]<ref>{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books?id=md2nxLByaQ4C&pg=PA420&dq=hati+singh+sonkh&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwi3weGFh5f9AhXQ7HMBHbARA7QQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=hati%20singh%20sonkh&f=false|title=Mathura-Brindaban-The Mystical Land Of Lord Krishna|last=Growse|first=F. S.|publisher=Diamond Pocket Books (P) Limited|isbn=9788171824434|page=420|access-date=15 January 2023}}</ref><br>[[पिसवा गाँव, गभाना (अलीगढ़)|पिसावा]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=1EJuAAAAMAAJ&q=pisawa+Jat+raja&dq=pisawa+Jat+raja&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwil8e3siJf9AhVqTmwGHYVXAdcQ6AF6BAgDEAM#pisawa%20Jat%20raja|title=District Gazetteers of the United Provinces of Agra and Oudh: Aligarh|author1=United Provinces of Agra and Oudh (India)|author2=D.L. Drake-Brockman|year=1926|page=100|publisher=Supdt., Government Press, United Provinces|editor=H.R. Nevill|access-date=15 January 2023}}</ref> || [[उत्तर प्रदेश]]<br>[[उत्तर प्रदेश]] |- | | | दलाल | || [[कुचेसर]]<ref>{{Cite book|title=Jāṭom kā svarnima itihāsa |url=https://books.google.co.in/books?id=b23pAAAAMAAJ&dq=%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%9A%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A4%B0+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%9A%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A4%B0+%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B2|last=Siṃha|first=Śivadāna|year=1992|publisher=Kiranavati|pages=274|access-date=4 July 2021}}</ref> || [[उत्तर प्रदेश]] |- | | | काकरान | || [[सहानपुर]]<ref>{{Cite news|title=sahanpur riyasat fort captures a glimps of old times |url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bijnor-sahanpur-riyasat-fort-captures-a-glimps-of-old-times-20312478.html|date=27 May 2020|access-date=4 July 2021|newspaper=[[दैनिक जागरण|Dainik Jagran]]}}</ref> || [[उत्तर प्रदेश]] |- | | | सिकरवार | || [[जारखी जनपद फिरोजाबाद|जारखी]]<ref>{{Cite news|title=Maharaja Surajmal 39 s procession on 13th|url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/firozabad/story-maharaja-surajmal-39-s-procession-on-13th-3018966.html|publisher=Newswrap|newspaper=Live Hindustan|date=2020-02-11|access-date=4 July 2021}}</ref> || [[उत्तर प्रदेश]] |- | | | [[पिलानिया]] | || [[ऊंचागांव]]<ref>{{Cite web|url=https://www-travelaffairs-in.translate.goog/of-luxury-royalty-fort-unchagaon/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=ajax,nv,sc,elem|title=Of Luxury & Royalty- Fort Unchagaon|website=/www.travelaffairs.in|access-date=4 July 2021|last=Raheja|first=Heena|date=3 September 2020|archive-date=9 जुलाई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709184928/https://www-travelaffairs-in.translate.goog/of-luxury-royalty-fort-unchagaon/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=ajax,nv,sc,elem|url-status=dead}}</ref>|| [[उत्तर प्रदेश]] |- | | | [[पवार]] | || [[मौलाहेडी जाट|मौलाहेडी]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=9DU5AAAAIAAJ&pg=PA184&dq=maulaheri+jats&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi_jeqnkvr0AhXKMd4KHR8tAscQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=maulaheri%20Jat&f=false|title=The Peasant and the Raj: Studies in Agrarian Society and Peasant Rebellion in Colonial India|last=Stokes|first=Eric|edition=illustrated, reprint, revised|publisher=CUP Archive|year=1978|isbn=9780521297707}}</ref> || [[उत्तर प्रदेश]] |- | | | रोहिला | || [[रामपुर रियासत]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=G8g9AAAAMAAJ&q=rampur+jat+ali+mohmad+khan&dq=rampur+jat+ali+mohmad+khan&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwj048nRxpT9AhXF62EKHfMoCXsQ6AF6BAgDEAM#rampur%20jat%20ali%20mohmad%20khan|title=Historical Essays|last=Qanungo|first=Kalika Ranjan|publisher=Shiva Lal Agarwala|year=1960|page=37|access-date=14 January 2023}}</ref> || [[उत्तर प्रदेश]] |- | | | तेवतिया | || [[बल्लभगढ़ राज्य]]<ref>{{Cite book|title=HSSC: Canal Patwari 2020 10 Mock Test + 15 Sectional Test|url=https://books.google.co.in/books?id=mSveDwAAQBAJ&pg=PA28&dq=%E0%A4%AC%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%AD%E0%A4%97%E0%A4%A2%E0%A4%BC+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4&hl=hi&sa=X&ved=2ahUKEwjFlvbp8cjxAhXnzzgGHRcpDO8Q6AEwA3oECAcQAw#v=onepage&q=%E0%A4%AC%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%AD%E0%A4%97%E0%A4%A2%E0%A4%BC%20%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F%20%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4&f=false|author=EduGorilla|year=2020|publisher=EduGorilla|pages=596|access-date=4 July 2021}}</ref> || [[हरियाणा]] |- | | | अघा | || [[तिलपत]]<ref>{{Cite book|title=झूठ नहीं बोलता इतिहास|url=https://books.google.co.in/books?id=3gDLODuu6BQC&pg=PA24&dq=%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%BE+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%AA%E0%A4%A4&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjgspSviqz0AhUSfnAKHfqvC1sQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%BE%20%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F%20%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%AA%E0%A4%A4&f=false|author=जगदीश चंद्रिकेश|year=2008|publisher=Kitabghar Prakashan|isbn=9788188121892|access-date=22 November 2021}}</ref> || [[हरियाणा]] |- | | | मण्ढ़ान | || [[कुंजपुरा]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=QPcYAQAAIAAJ&pg=PA187&dq=nawab+of+karnal+jat&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi5t52m_6T1AhXp4XMBHb7gB4I4FBDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=nawab%20karnal%20jat&f=false|title=Chiefs and Families of Note in the Delhi, Jalandhar, Peshawar and Derajat Divisions of the Panjab|last=Massy|first=Charles Francis|publisher=Printed at the Pioneer Press|year=1890|access-date=14 January 2022}}</ref>|| [[हरियाणा]] |- | | | [[गिल]] | || [[सिक्खों की मिसलें|निशानवालिया मिस्ल]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=-YwBAAAAMAAJ&dq=Nishanwalia+Misl+gill+jat&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+-+%E0%A4%97%E0%A4%BF%E0%A4%B2|title=Kshatriyoṃ kā itihāsa: Bhūmikā tathā jata vaṃśāvalī||last=Śarmā|first=Parameśa|publisher=Madhura Prakāśana|year=1978|access-date=7 July 2021}}</ref> || [[हरियाणा]] |- | | |[[सिद्धु]] | || [[कैथल]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=VaeuCwAAQBAJ&pg=PA35&dq=kaithal+sidhu+jat+chief&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiH_OmsxMn1AhUA6nMBHacyDhQQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=kaithal%20sidhu%20jat%20chief&f=false|title=Political Inheritance of Pakistan|last=Low|first=D. A.|edition=illustrated|publisher=Springer|year=1991|isbn=9781349115563|page=35|access-date=24 January 2022|quote=Other Sidhu Jat families established the state of Faridkot, the jagirs of Kaithal and Arnauli, and a host of lesser fiefs.}}</ref><br>[[जीन्द राज्य]]<ref>{{Cite web|url=https://askgif.com/blog/497/top-places-to-visit-in-jind-haryana/?lang=hi|title=जींद में देखने के लिए शीर्ष स्थान, हरियाणा|author=askGif|website=askgif.com|date=29 August 2019|access-date=4 July 2021}}</ref><br>[[पटियाला राज्य]]<ref>{{Cite news|url=https://www.jagran.com/punjab/patiala-13577889.html|title=252 साल की हुई शाही शहर की अनमोल विरासत|date=12 Feb 2016|newspaper=Dainik Jagran|access-date=4 July 2021}}</ref><br>[[नाभा रियासत|नाभा राज्य]]<ref>{{Cite web|url=https://prarang.in/meerut/posts/5463/History-of-Jats-hidden-around-Meerut|title=मेरठ के आसपास छिपा जाटों का इतिहास|website=prarang.in|date=2021-01-28|access-date=4 July 2021}}</ref><br>[[फरीदकोट राज्य]]<ref>{{Cite web|url=https://www-bl-uk.translate.goog/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/f/019pho000000127u00055000.html?_x_tr_sch=http&_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=ajax,nv,sc,elem|title=FARIDKOT: Wazir Singh, Raja of Faridkot (d.1874).|website=www.bl.uk|access-date=4 July 2021|archive-date=9 जुलाई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709184553/https://www-bl-uk.translate.goog/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/f/019pho000000127u00055000.html?_x_tr_sch=http&_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=ajax,nv,sc,elem|url-status=dead}}</ref><br>[[मलौद]]<ref>{{Cite book|title=The Golden Book of India: A Genealogical and Biograhical Dictionary of the Ruling Princes, Chiefs, Nobles, and Other Personages, Titled Or Decorated, of the Indian Empire, with an Appendix for Ceylon|url=https://books.google.co.in/books?id=zykYAAAAYAAJ&pg=PA18&dq=malaudh+sidhu+jat&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjFnOmTlqz0AhWFE4gKHRbrD-gQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=malaudh%20sidhu%20jat&f=false|last=Lethbridge|first=Sir Roper|publisher=S. Low, Marston & Company|year=1900|access-date=22 November 2021}}</ref><br>[[भदौड़]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=YbssAQAAMAAJ&q=bhadaur+sidhu+jat&dq=bhadaur+sidhu+jat&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjUpfzK14H1AhXMZt4KHclODEM4KBDoAXoECAgQAw|title=Who's who in India, Containing Lives and Portraits of Ruling Chiefs, Notables, Titled Personages, and Other Eminent Indians|contribution=Prag Narain Bhargava|publisher=Newul Kishore Press|year=1911|access-date=26 December 2021}}</ref><br>[[सिक्खों की मिसलें|फूलकियाँ मिस्ल]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=VaeuCwAAQBAJ&dq=phulkian+misl+sidhu+Jat&pg=PA35&redir_esc=y#v=onepage&q=phulkian%20misl%20sidhu%20Jat&f=false|title=Political Inheritance of Pakistan|last=Low|first=D. A.|edition=illustrated|publisher=Springer|year=1991|page=35|isbn=9781349115563}}</ref> ||[[हरियाणा]]<br>[[हरियाणा]]<br>[[पंजाब (भारत)]]<br>[[पंजाब (भारत)]]<br>[[पंजाब (भारत)]]<br>[[पंजाब (भारत)]]<br>[[पंजाब (भारत)]]<br>[[पंजाब (भारत)]] |- | | |[[अहलुवालिया]] | || [[सिक्खों की मिसलें|अहलुवालिया मिस्ल]]<ref>{{Cite book|last=Ghosha|first=Lokanātha|publisher=J.N. Ghose|title=The Modern History of the Indian Chiefs, Rajas, Zamindars, & C: The native states|year=1879|url=https://books.google.co.in/books?id=JVQOAAAAQAAJ&printsec=frontcover&dq=The+Modern+History+of+the+Indian+Chiefs,+Rajas,+Zamindars,+%26+C:+The+native+states&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=snippet&q=Kapurthala%20Ahluwalia%20Jat&f=false}}</ref><br>[[कपूरथला राज्य]]<ref>{{Cite book|last=Ghosha|first=Lokanātha|publisher=J.N. Ghose|title=The Modern History of the Indian Chiefs, Rajas, Zamindars, & C: The native states|year=1879|url=https://books.google.co.in/books?id=JVQOAAAAQAAJ&printsec=frontcover&dq=The+Modern+History+of+the+Indian+Chiefs,+Rajas,+Zamindars,+%26+C:+The+native+states&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=snippet&q=Kapurthala%20Ahluwalia%20Jat&f=false|access-date=9 July 2021}}</ref> || [[पंजाब (भारत)]]<br>[[पंजाब (भारत)]] |- | | | बैंस | || [[अलावलपुर, पंजाब|अलावलपुर]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=QPcYAQAAIAAJ&pg=PA308&dq=Alawalpur+bains+jat&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiJj5CO34H1AhWAyYsBHUj8BY0Q6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=Alawalpur%20bains%20jat&f=false|title=Chiefs and Families of Note in the Delhi, Jalandhar, Peshawar and Derajat Divisions of the Panjab|last=Massy|first=Charles Francis|publisher=Printed at the Pioneer Press|year=1890|access-date=26 December 2021}}</ref> || [[पंजाब (भारत)]] |- | | | [[विर्क]] | || [[सिक्खों की मिसलें|सिंघपुरिया मिस्ल]]<ref>{{Cite book|title=Punjab District Gazetteers: Rupnagar|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&id=tsxFAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=Nawab+Kapur+Singh+Virk+Jat|author=Punjab (India)|publisher=Controller of Print. and Stationery|year=1987|access-date=9 July 2021}}</ref><br>[[रूपनगर]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=7RduAAAAMAAJ&q=ropar+virk+jat+ruler&dq=ropar+virk+jat+ruler&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi5to-H2sf1AhVmSGwGHeUQAtQQ6AF6BAgFEAM|title=Punjab District Gazetteers: Rupnagar|author=Punjab (India)|publisher=Controller of Print. and Stationery|year=1987|access-date=23 January 2022}}</ref> ||[[पंजाब (भारत)]]<br>[[पंजाब (भारत)]] |- | | | [[ढिल्लों]] | || [[सिक्खों की मिसलें|भंगी मिस्ल]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=VVFuAAAAMAAJ&q=%E0%A4%AD%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%80+%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B2+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F&dq=%E0%A4%AD%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%80+%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B2+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F&hl=hi&sa=X&ved=2ahUKEwi3-oTjlMnxAhWZwzgGHcy2Dr8Q6AEwCHoECAQQAw|title=Hariyāṇā kā riyāsatī itihāsa|last=Guliyā|first=Yaśapāla|contribution=Hariyāṇā Sāhitya Akādamī|publisher=Hariyāṇa Sāhitya Akādamaī, Pañcakūlā|year=2005|access-date= 4 July 2021|pages=189}}</ref> || [[पंजाब (भारत)]] |- | | | धालीवाल | || [[सिक्खों की मिसलें|करोड़सिंहिया मिस्ल]]<ref>{{Cite web|title=Bhai Baghel Singh|url=https://www-discoversikhism-com.translate.goog/sikhs/bhai_baghel_singh.html?_x_tr_sch=http&_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=ajax,nv,sc,elem|website=www.discoversikhism.com|access-date=9 July 2021|archive-date=9 जुलाई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709185419/https://www-discoversikhism-com.translate.goog/sikhs/bhai_baghel_singh.html?_x_tr_sch=http&_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=ajax,nv,sc,elem|url-status=dead}}</ref> || [[पंजाब (भारत)]] |- | | | [[संधू]] | || [[सिक्खों की मिसलें|शहीद मिस्ल]]<ref>{{Cite book|last=Gupta|first=Hari Ram|title=History of the Sikhs: The Sikh commonwealth or Rise and fall of Sikh misls|edition=illustrated|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&id=S1wwAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=Dip+Singh+Sandhu+Jat|publisher=Munshiram Manoharlal|year=2001|isbn=978-8-121-5-01651|pages=580|access-date=8 July 2021}}</ref><br>[[कलसिया राज्य]]<ref>{{Cite web|url=https://www-mintageworld-com.translate.goog/history/detail/316-Kalsia/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=ajax,nv,sc,elem|title=Uncover History of Kalsia State at Mintage World|website=www.mintageworld.com|access-date=4 July 2021}}</ref><br>[[थानेसर]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=ZEkBAAAAQAAJ&pg=PA59&dq=mith+jat+thanesar&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjZj4bZzpT9AhU_TGwGHQIvD6gQ6AF6BAgEEAM#v=onepage&q=mith%20jat%20thanesar&f=false|title=The rajas of the Punjab, the history of the principal states in the Punjab and their political relations with the British government|year=1870|last=Griffin|first=sir Lepel Henry|access-date=14 January 2023}}</ref><br>[[बुरिया]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=01UoAAAAYAAJ&pg=PA215&dq=buria+jat+chief&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwih19up58n1AhWd4zgGHeXSC2MQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=buria%20jat%20chief&f=false|title=Chiefs and Families of Note in the Delhi, Jalandhar, Peshawar and Derajat Divisions of the Panjab|last=Massy|first=Charles Francis|publisher=Printed at the Pioneer Press|year=1890|access-date=24 January 2022}}</ref><br>[[सिक्खों की मिसलें|कन्हैया मिस्ल]]<ref>{{Cite web|url=http://mpjsgwalior.com/3.%20HINDI/52.%20Sikh%20Misls/Sikh%20Misls%20(6).htm|title=कन्हैया मिसल|website=mpjsgwalior.com|access-date=9 July 2021}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><br>[[सिक्खों की मिसलें|नकई मिस्ल]]<ref name="SH11">{{Cite web |url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/events/m-nakai.html |title=Nakai misl history |access-date=9 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815232212/http://www.sikh-history.com/sikhhist/events/m-nakai.html |archive-date=15 August 2018 |url-status=dead }}</ref> || [[पंजाब (भारत)]]<br>[[हरियाणा]]<br>[[हरियाणा]]<br>[[हरियाणा]]<br>[[पंजाब (पाकिस्तान)]]<br>[[पंजाब (पाकिस्तान)]] |- | | | सियाल | || [[सियालकोट]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=DSauCQAAQBAJ&pg=PT97&dq=raja+rasalu+jat+sialkot&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiE7vemz9T4AhWMmlYBHakOBRwQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=raja%20rasalu%20jat%20sialkot&f=false|page=7|title=The Indus Saga|last=Ahsan|first=Aitzaz|publisher=Roli Books Private Limited|year=2005|isbn=9789351940739}}</ref> || [[पंजाब (पाकिस्तान)]] |- | | | लंगाह | || [[मुल्तान]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=oeItAAAAMAAJ&dq=Langah+Multan&focus|title=Sind: A General Introduction|last=Lambrick|first=H. T.|publisher=Sindhi Adabi Board|year=1964|access-date=28 November 2021}}</ref>|| [[पंजाब (पाकिस्तान)]] |- | | | [[संधवालिया]] | || [[सुकेरचकिया मिसल|सुकेरचकिया मिस्ल]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?hl=hi&id=Gv08AAAAMAAJ&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%96+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B2&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%96+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A5%8B%E0%A4%82+%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%9A%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B2|title=Gaurava-śikhara, भाग|last=Siṃha|first=Natthana|access-date=9 July 2021|publisher=Kanishka Prakāśana|year=1987}}</ref><br>[[सिख साम्राज्य|पंजाब साम्राज्य]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=wl0-DAAAQBAJ&pg=SL3-PA66&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE+%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%A4+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%96+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F&hl=hi&sa=X&ved=2ahUKEwjo7oujvc3xAhWVXisKHdNRA18Q6AEwCHoECAwQAw#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE%20%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%A4%20%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9%20%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%96%20%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F&f=false|last=Experts|first=Saraswati|title=Purak Pustak Series: Bharat ki Khoj|publisher=New Saraswati House India Pvt Ltd|isbn=978-8-173-35359-8|access-date=6 July 2021}}</ref><br>[[लाडवा]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=sRJDAAAAYAAJ&dq=Gurdit+ladwa&focus|title=History of the Sikhs: Sikh domination of the Mughal Empire, 1764-1803|last=Gupta|first=Hari Ram|edition=3|publisher=Munshiram Manoharlal|year=1979|access-date=23 January 2022}}</ref> || [[पंजाब (पाकिस्तान)]]<br>[[भारतीय उपमहाद्वीप]]<br>[[हरियाणा]] |- | | | बमरौलिया | || [[गोहद राज्य]]<ref>{{Cite book|title =Bundelakhaṇḍa kī pūrva riyāsatoṃ meṃ patra-pāṇḍulipiyoṃ kā sarvekshaṇa |url=https://books.google.co.in/books?id=mXduAAAAMAAJ&q=%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%A6+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4&dq=%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%A6+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiw3ZO76sjxAhXnzzgGHRcpDO8Q6AEwAHoECAYQAw|contribution=Kāminī|access-date=4 July 2021|publisher=Ārādhanā Bradarsa|year=1994|pages=318}}</ref><br>[[ग्वालियर]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&id=3ehJAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%AF+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%A4+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9F+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%8B%E0%A4%82|title=Madhya Pradesh Mein Pustakalaya Evam Suchana Vigyan Ke Badhte Kadam|last=Śarmā|first=Śyāma Sundara|publisher=Vāī. Ke. Pabliśarsa|year=2004|isbn=978-8-185-07085-8|pages=123}}</ref> || [[मध्य प्रदेश]]<br>[[मध्य प्रदेश]] |- | | | दोंदरिया | || [[इंदरगढ़]]<ref>{{Cite web|title=Indergarh|url=https://vymaps.com/IN/Indergarh-202304523142015/|access-date=25 December 2021|quote=The ruler of Indergaon was Indersen Jat. He constructed a strong fort here, that gave this place the name Indergarh. The Jat rulers were of Dondaria gotra. Lt. General Khem Karan Singh was also from this clan.}}</ref><br>[[पिछोर, ग्वालियर|पिछोर]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=MXme89NuHx8C&dq=pichhor+hamir+jat&focus|title=Gwalior Today|author=Gwalior (India). Publicity Department|publisher=Publicity Department, Government of Gwalior|year=1940|access-date=26 December 2021}}</ref> || [[मध्य प्रदेश]]<br>[[मध्य प्रदेश]] |- | | | हंसेलिया | || [[भितरवार]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=HLRhAAAAIAAJ&dq=Bhitarwar+jat&focus|title=Madhya Pradesh District Gazetteers: Vidisha|author=Madhya Pradesh (India)|publisher=Government Central Press|year=1965|access-date=25 December 2021}}</ref> || [[मध्य प्रदेश]] |- | | | [[खिरवार]] | || [[नरसिंहपुर]]<ref>{{Cite web|url=https://narsinghpur.nic.in/%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8/|title=Narsinghpur District {{!}} District Narsinghpur, Government of Madhya Pradesh {{!}} India|website=narsinghpur.inc.in|access-date=24 January 2022}}</ref> || [[मध्य प्रदेश]] |- | | | [[मलिक जाट गोत्र|मलिक]] | || [[वाराही, गुजरात|वाराही]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=eCMbAAAAIAAJ&dq=Ravanias+Jats&focus|title=Gujarat State Gazetteers: Banaskantha District|author=Gujarat (India)|publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications, Gujarat State|year=1981|access-date=24 December 2021}}</ref><br>[[बजना, सुरेंद्रनगर जिला|बजना]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=jiUbAAAAIAAJ&dq=Bajana&focus|title=Gujarat State Gazetteers: Surendranagar|author=Gujarat (India)|publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications, Gujarat State|year=1977|access-date=24 December 2021}}</ref> || [[गुजरात]]<br>[[गुजरात]] |- | | |[[केकन]] | || [[कैकान राज्य]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=pvltAAAAMAAJ&dq=kaikan+province+jat&focus=searchwithinvolume&q=Kaikan+Jats|title=Bahawalpur State with Map 1904|last=Dīn|first=Malik Muḥammad|edition=reprint|publisher=Sang-e-Meel Publications|year=2001|isbn=978-9-693-5-12366|pages=392|access-date=10 July 2021}}</ref> || [[सिंध]] |- | | | हाला | || [[हालाखंडी]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=vRwS6FmS2g0C&pg=PA73&dq=chandra+ram+a+Jat+of+Hala+clan+Halakhandi&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjUy7rRqsX1AhVOgtgFHYVuDNcQ6AF6BAgGEAM#v=onepage&q=chandra%20ram%20Jat%20Hala%20Halakhandi&f=false|title=Martial races of undivided India|last=Tyagi|first=Vidya Prakash|publisher=Gyan Publishing House|year=2009|isbn=9788178357751|access-date=22 January 2022|page=73}}</ref> || [[सिंध]] |- | | | सामानी | || [[सीसम]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=7IhCAAAAYAAJ&q=kaka+a+jat+of+sisam+712&dq=kaka+a+jat+of+sisam+712&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwimtp-4tOn4AhXnzDgGHUIjCFkQ6AF6BAgKEAM|title=Decisive Battles of Islam|last=Siddiqi|first=Amir Hasan|publisher=Jamiyatul Falah Publications|year=1971|page=73}}</ref> || [[सिंध]] |- | | | माकड़ | || [[मकरान]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=6lI9AAAAMAAJ&dq=Makran+in+possession+of+Jats&focus=searchwithinvolume&q=Makran+Jats|title=An Observation: Perspective of Pakistan|last=Abdulla|first=Ahmed|publisher=Tanzeem Publishers|year=1987|page=164|access-date=30 June 2022}}</ref> || [[बलूचिस्तान (पाकिस्तान)|बलूचिस्तान]] |- | | |वराह | |हरवार, नीमच हरियाणा |मध्यप्रदेश हरियाणा |- | | |जागलान | | |} == संदर्भ == <nowiki>{{</nowiki>{{टिप्पणीसूची|3}} [[श्रेणी:जाट|राजवंश]] mjabnzzw9nx0zn06e9rn02ey5ltrrcc निरहुआ चलल लंदन 0 1346037 6556064 6503257 2026-05-24T21:10:18Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556064 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = निरहुआ चलल लंदन | image = File:Nirahua Chalal London Poster.jpg | image_size = | alt = | caption = नाट्य विमोचन पोस्टर | director = [[चंद्र पंत]] | producers = सोनू खत्री | screenplay = | story = [[संतोष मिश्रा]] | based_on = <!-- {{based on|मूल कृति का शीर्षक | मूल कृति के लेखक}} --> | starring = {{unbulleted list|[[दिनेश लाल यादव]]|[[आम्रपाली दुबे]]|[[सुनील थापा]]|[[संतोष मिश्रा]]|मनोज टाइगर}} | narrator = | music = मधुकर आनंदी | cinematography = {{unbulleted list|मन कृष्ण महाजन|रामेश्वर कोरी}} | editing = {{unbulleted list|बिनीश शाह|सुभाष देवकोटा}} | production_companies = पशुपतिनाथ प्रोडक्शन | distributor =निरहुआ एंटरटेनमेंट | released = {{Film date|2019|02|15|df=y}} ([[भारत]]) | runtime = 146 मिनट | country = भारत | language = [[भोजपुरी ]] | budget = {{INR|4 करोड़}}<ref>{{cite news |title=Dinesh Lal Yadav: 'निरहुआ चलल लंदन' का Box Office Collection, इस मामले में रणवीर-आलिया की 'गली बॉय' को दे रही है टक्कर - dinesh lal yadav aka nirahua and amrapali dubey starer film nirahua chalal london box office collection day 6 |url=https://navbharattimes.indiatimes.com/entertainment/bhojpuri-cinema/dinesh-lal-yadav-aka-nirahua-and-amrapali-dubey-starer-film-nirahua-chalal-london-box-office-collection-day-6/articleshow/68105941.cms |accessdate=3 April 2020 |work=Navbharat Times |language=hi}}</ref> | gross = <!--(please use condensed and rounded values, e.g. "£11.6 million" not "£11,586,221")--> }} '''निरहुआ चलल लंदन''' चंद्र पंत द्वारा निर्देशित और '''पशुपतिनाथ प्रोडक्शन''' के बैनर तले '''वर्ल्डवाइड रिकॉर्ड्स''' द्वारा सह-निर्मित सोनू खत्री द्वारा निर्मित एक 2019 [[भारतीय]] [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] की एक्शन रोमांस ड्रामा फिल्म है। फिल्म में [[आम्रपाली दुबे]] के साथ [[दिनेश लाल यादव]] प्रमुख भूमिका में हैं, जबकि सुनील थापा, संतोष मिश्रा, मनोज टाइगर, गोपाल राय, संतोष पहलवान, सुषमा अधिकारी, सोनू खत्री, राम मगर, सबिन शेषा और माया यादव भी सहायक भूमिकाओं में हैं। <ref>{{cite news|url=http://zeenews.india.com/bhojpuri/dinesh-lal-yadav-shares-a-glimpse-of-nirahua-chalal-london-co-starring-amrapali-dubey-watch-2130897.html|title=Dinesh Lal Yadav shares a glimpse of Nirahua Chalal London co-starring Amrapali Dubey|work=Zee News|accessdate=23 August 2018}}</ref><ref name=":2">{{cite news|url=https://khabar.ndtv.com/news/bhojpuri-cinema/nirahua-chalal-london-second-poster-release-on-amrapali-birthday-1798955|title='निरहुआ चलल लंदन' का दूसरा पोस्टर हुआ रिलीज, कुछ ऐसी होगी जबरदस्त कहानी|work=NDTV India|accessdate=23 August 2018|archive-date=23 अगस्त 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823141913/https://khabar.ndtv.com/news/bhojpuri-cinema/nirahua-chalal-london-second-poster-release-on-amrapali-birthday-1798955|url-status=dead}}</ref> संभावना सेठ ने "पंडित जी का बेटा है" गीत में एक विशेष उपस्थिति दर्ज की है।<ref name=":0">{{Cite web|title='Nirahua Chalal London': Nirahua and Sambhavna Seth's item song 'Pandit Ji Ka Beta Hai' is out - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bhojpuri/movies/news/nirahua-chalal-london-nirahua-and-sambhavna-seths-item-song-pandit-ji-ka-beta-hai-is-out/articleshow/69735816.cms|website=The Times of India|language=en|access-date=15 May 2020}}</ref> ==प्लॉट == कहानी एक गांव से शुरू होती है जहां निरहुआ के पिता चाहते हैं कि उनके बेटे की शादी हो, लेकिन निरहुआ शादी के लिए तैयार नहीं है। लंदन में जहां चंद्रशेखर अपने पूरे परिवार के साथ रहते हैं, वहीं उनकी एक बेटी जूली भी है। जूली को प्रभात नाम का एक विलेन जबरन शादी करने के लिए परेशान करता है। प्रभात की धमकियों से तंग आकर चंद्रशेखर ने जूली की शादी विशंभर सिंह के बेटे से करने का फैसला किया, लेकिन विशंभर की मां की एक शर्त है कि लड़की भारतीय संस्कृति और संगीत को जानती है और जूली संगीत सीखने के लिए भारत जाती है। जहां उसकी मुलाकात निरहुआ से होती है, जो एक मशहूर सिंगर है और वह जूली को म्यूजिक सिखाता है। निरहुआ को पहली नजर में जूली से प्यार हो जाता है और वह जूली से अपने प्यार का इजहार करता है लेकिन जूली उसे मना कर देती है और कहती है कि उसकी शादी तय हो गई है। लेकिन धीरे-धीरे जूली को भी निरहुआ से प्यार हो जाता है। जब चंद्रशेखर को यह पता चलता है तो वह तुरंत जूली को लंदन बुला लेता है। निरहुआ जूली से शादी करने के लिए लंदन जाना चाहता है और पासपोर्ट के लिए भी आवेदन करता है, लेकिन पासपोर्ट नहीं मिलता और निराश हो जाता है। लंदन में एक टीवी कार्यक्रम है जिसमें निरहुआ प्रदर्शन करता है और वह विशंभर और उसकी मां को पसंद करता है और वे निरहुआ को लंदन में आमंत्रित करते हैं जहां निरहुआ जूली की सगाई में प्रदर्शन करता है, जूली लंदन में निरहुआ को देखकर खुश होती है। जब विशंभर को पता चलता है कि जूली और निरहुआ एक-दूसरे से प्यार करते हैं, तो वे गुस्सा हो जाते हैं और निरहुआ को मारने की कोशिश करते हैं लेकिन निरहुआ उनसे बच निकलता है। फिर प्रभात उनका पीछा करता है लेकिन चंद्रशेखर प्रभात को गोली मार देता है और निरहुआ और जूली की शादी को स्वीकार कर लेता है और यही कहानी है "निरहुआ चलल लंदन" की। == कास्ट == *[[दिनेश लाल यादव]] निरहुआ के रूप में *[[आम्रपाली दुबे]] जूली के रूप में *[[संतोष मिश्रा]] पंडित जी रियाज अली के रूप में * मनोज टाइगर लखन (निरहुआ के दोस्त) के रूप में *[[सुनील थापा]] विशंभर सिंह के रूप में *सबिन शेषा प्रभात के रूप में * अनूप अरोड़ा चंद्रशेखर के रूप में (जूली के पिता) *किरण यादव निरहुआ की मां के रूप में * संतोष पहलवान भोला सिंह (जूली के चाचा) के रूप में *गोपाल राय निरहुआ के पिता के रूप में *पंडित की प्रेमिका के रूप में सुषमा अधिकारी *सोनू खत्री विशंभर के बेटे के रूप में *विशंभर की मां के रूप में पुष्पा वर्मा *संभावना सेठ "पंडित जी बेटा है" गाने में एक विशेष उपस्थिति में<ref name=":0" /> *राम मगर ==रिलीज== यह फिल्म मूल रूप से 25 जनवरी 2019<ref>{{Cite web|title=Dinesh Lal Yadav starrer Nirahua Chalal London to hit the screens on January|url=https://zeenews.india.com/bhojpuri/dinesh-lal-yadav-starrer-nirahua-chalal-london-to-hit-the-screens-on-january-2167946.html|date=4 January 2019|website=Zee News|language=en|access-date=15 May 2020}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Dinesh Lal Yadav-Amrapali Dubey starrer Nirahua Chalal London postponed|url=https://zeenews.india.com/bhojpuri/dinesh-lal-yadav-amrapali-dubey-starrer-nirahua-chalal-london-postponed-2172210.html|date=19 January 2019|website=Zee News|language=en|access-date=15 May 2020}}</ref> को रिलीज़ होने वाली थी, लेकिन अज्ञात कारणों से निर्माताओं ने अंतिम समय में रिलीज़ की तारीख को आगे बढ़ा दिया।<ref>{{Cite web|title=Dinesh Lal Yadav-Aamrapali Dubey's Nirahua Chalal London arrives in theatres across UP, Bihar, Jharkhand|url=https://zeenews.india.com/bhojpuri/dinesh-lal-yadav-aamrapali-dubeys-nirahua-chalal-london-arrives-in-theatres-across-up-bihar-jharkhand-2180529.html|date=15 February 2019|website=Zee News|language=en|access-date=15 May 2020}}</ref> आखिरकार फिल्म 15 फरवरी 2019 को सिनेमाघरों में आ गई है, फिल्म [[उत्तर प्रदेश]], [[बिहार]], [[झारखंड]], [[मुंबई]], [[गुजरात]] और [[नेपाल]] में रिलीज हुई है<ref>{{Cite web|title=भोजपुरी फिल्‍म 'निरहुआ चलल लंदन' 15 फरवरी को होगी रिलीज|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/movie-masti/bhojpuri-cinema/bhojpuri-movie-nirahua-chalal-london-releasing-on-15-february/articleshow/67874688.cms|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=15 May 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=भोजपुरी फिल्‍म ‘निरहुआ चलल लंदन’ को मिली शानदार ओपनिंग|url=https://www.prabhatkhabar.com/entertainment/bhojpuri/1251771|website=Prabhat Khabar - Hindi News|language=hi|access-date=15 May 2020}}</ref> और उसे बंपर ओपनिंग मिली। ==उत्पादन == फिल्म को मुंबई, नेपाल और लंदन सहित कई देशों में चार अलग-अलग चरणों में शूट किया गया है।<ref name=":2" /> '''निरहुआ चलल लंदन'''' की पटकथा [[संतोष मिश्रा]] ने लिखी है जबकि संगीत मधुकर आनंद ने दिया है। छायांकन मनकृष्ण महाराजन और रामेश्वर कारी द्वारा किया गया है। कबीरराज गहतराज, रामजी लिमेछाने और संजय कर्वे ने डांस नंबरों को कोरियोग्राफ किया है। चंद्र पंत ने फिल्म में एक्शन और स्टंट का निर्देशन किया है। सूरज खड़क फिल्म के कार्यकारी निर्माता हैं और सनी शाह प्रोडक्शन डिजाइनर हैं।<ref name=":1" /> ==मार्केटिंग एडिट== फर्स्ट-लुक पोस्टर और टीज़र यह फिल्म नए साल (1 जनवरी 2019) के अवसर पर जारी की गई थी<ref name=":2" /> और दूसरा लुक पोस्टर 11 जनवरी 2019 को [[आम्रपाली दुबे]] के जन्मदिन के अवसर पर जारी किया गया था। .<ref name=":2" /> "निरहुआ चलल लंदन" का ट्रेलर 26 फरवरी 2018 को "वर्ल्डवाइड रिकॉर्ड्स भोजपुरी" के यूट्यूब आधिकारिक चैनल पर जारी किया गया था और इसे यूट्यूब पर 12 मिलियन से अधिक बार देखा गया था।<ref>{{Cite web|title=Bhojpuri film Nirahua Chalal London official trailer out - Watch|url=https://zeenews.india.com/regional/bhojpuri-film-nirahua-chalal-london-official-trailer-out-watch-2086003.html|date=3 March 2018|website=Zee News|language=en|access-date=15 May 2020}}</ref> यह फिल्म 26 अक्टूबर 2019 को '''वर्ल्डवाइड रिकॉर्ड्स भोजपुरी''' के आधिकारिक चैनल पर ऑनलाइन वीडियो प्लेटफॉर्म साइट यूट्यूब पर ऑनलाइन स्ट्रीम की गई थी और इसे केवल 48 घंटों में 4.2 मिलियन व्यूज मिले।<ref name=":3" /> मई 2020 तक, फिल्म को यूट्यूब पर 26 मिलियन से अधिक बार देखा जा चुका था।<ref name=":3">{{Cite web|title=भोजपुरी फिल्‍म 'निरहुआ चलल लंदन' [[यूट्यूब]] पर हुई रिलीज, 48 घंटे में मिले इतने व्यूज|url=https://www.patrika.com/tollywood-news/nirahua-chalal-london-dinesh-lal-yadav-aamrapali-dubey-5283221/|website=Patrika News|language=hindi|access-date=15 May 2020}}</ref>. == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:2019 की फ़िल्में]] [[श्रेणी:भोजपुरी फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्में]] 7kskm1c8alwagdyu5rbbw7f0htqv7gz साँचा:Infobox poet 10 1352478 6555955 6555868 2026-05-24T12:06:25Z DreamRimmer 651050 [[Special:Contributions/The Sorter|The Sorter]] ([[User talk:The Sorter|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:EmausBot|EmausBot]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 5469277 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[साँचा:ज्ञानसन्दूक लेखक]] 1fq76x5owxuhfp099voom8lcqmdcerf सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र 3 1365494 6555980 6555938 2026-05-24T13:23:58Z Karatebr 926009 /* साफ़ प्रचार” टैग के बारे में */ उत्तर 6555980 wikitext text/x-wiki {{archives |auto= short |index= /पुरालेख_1 }} <!-- कृपया इस पंक्ति और ऊपर की लाइन को न हटायें, धन्यवाद !--> <!-- नया संदेश इस पंक्ति के नीचे लिखें --> == नए साल की शुभकामनाएँ, चाहर धर्मेंद्र! == <div style="border: 3px solid #FFD700; background-color: #FFFAF0; padding:0.2em 0.4em; height:auto; min-height:173px; {{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}<!-- -->" class="plainlinks"> [[File:Fuochi d'artificio.gif|left|x173px]][[File:Happy new year 01.svg|x173px|right]] {{Paragraph break}} {{Center|{{resize|179%|'''''[[नव वर्ष|नए साल की शुभकामनाएँ]]!'''''}}}} '''चाहर धर्मेंद्र''',<br />एक समृद्ध, उत्पादक और सुखद [[नया साल]], और विकिपीडिया में आपके योगदान के लिए धन्यवाद। <br /><span style="font-weight:bold">[[सदस्य:मनीष पँवार|<span style="color:black; font-style:italic">मनीष पँवार</span>]] <sup>[[सदस्य वार्ता:मनीष पँवार|<span style="color:green">वार्ता</span>]]</sup></span> 11:04, 31 दिसम्बर 2022 (UTC)<br /><br /> </div> &nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{resize|88%|सदस्य वार्ता पृष्ठों में <nowiki>{{</nowiki>मनीष/नव वर्ष<nowiki>}}</nowiki> जोड़कर नव वर्ष की खुशियाँ भेजें।}}'' {{clear}}<!-- From template:Happy New Year fireworks --> नए साल की शुभकामनाएँ, मनीष पँवार जी <div style="border: 3px solid #FFD700; background-color: #FFFAF0; padding:0.2em 0.4em; height:auto; min-height:173px; {{SAFESUBST:<noinclude />round corners}}" class="plainlinks"> [[File:Crackers 1.jpg|left|x173px]][[File:Happy New Year 2022!.gif|x173px|right]] {{Paragraph break}} {{Center|{{resize|179%|'''''[[नव वर्ष|नए साल की शुभकामनाएँ]]!'''''}}}} “ यहाँ एक उज्ज्वल नव वर्ष और पुराने के लिए एक स्नेहपूर्ण विदाई है; यहाँ उन चीजों के बारे में है जो अभी आने वाली हैं, और उन यादों के बारे में जो हमारे पास हैं । "आपके पास एक समृद्ध नया साल हो सकता है।" "आपको एक खुश, स्वस्थ नव वर्ष की शुभकामनाएं।" "नया साल आपको स्वास्थ्य, धन और खुशी का आशीर्वाद दे।" विकिपीडिया में आपके योगदान के लिए धन्यवाद। </div> == बिना स्रोत और आधार के एक विशेष जाति के सम्बंध में पक्षपात करने के सम्बंध में == आप लगातार दूसरे जाति के लोगों से संबंधित अभिलेख जो पर्याप्त स्रोतों के आधार पर लिखें गए हैं । उसके मूल स्रोत और आलेख को अनावश्यक रुप से हटाना विकिपीडिया मानकों के अनुरूप नहीं है । कृपया ऐसा न करें। [[सदस्य:Kamalydv|Kamalydv]] ([[सदस्य वार्ता:Kamalydv|वार्ता]]) 15:07, 3 अप्रैल 2023 (UTC) == केसर == आपने [[केसर]] नामक लेख की सामग्री बदली है और नयी सामग्री मशीनी अनुवाद जैसी प्रतीत हो रही है। ऐसा क्यों किया गया है? क्या आप इसे सुधारेंगे? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:08, 25 मई 2025 (UTC) :नमस्कार संजीव जी, बिल्कुल इसे सही कर दिया जायेगा <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 03:40, 26 मई 2025 (UTC) == ट्राली == आपने [[ट्राली]] नामक लेख में मूल शोध डाल दिया है। ऐसे ही आप विभिन्न लेखों में सम्पादन कर रहे हैं। यदि आपके सम्पादनों की समीक्षा करने में मुझे लिखने जितना ही समय लगने लग गया तो फिर आपके सम्पादनों की क्या आवश्यकता है? इससे बेहतर मैं स्वयं ही लिख लूँगा। आपको पहले भी [[केसर]] लेख पर मैंने लिखा था लेकिन आपने कुछ सुधार नहीं किया। कृपया पहले [[वि:स्वशिक्षा|स्वशिक्षा]] पर सम्पादन के तरिके सीख लें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:31, 28 मई 2025 (UTC) :* [[ट्राली]] नामक लेख इंग्लिश विकि [https://en.wikipedia.org/wiki/Trolley] लेख का हिंदी अनुवाद है। आप को इस में क्या कमी नजर आ रही है। मैने तो इसे हिंदी में बदला ही तो है, वो भी अपने अनुसार। कॉपी पेस्ट तो नहीं किया है ना। :* आप को लगता है की [[एडीसन रोग]] लेख पर एक पूरा दिन लगा कर मैने गलती की। आप मुझे बताये की मेरे से इस लेख में क्या क्या गलतियां हुयी है, ताकि अगले सम्पादनों में वो गलती ना की जाए। अपना कीमती समय निकाल कर [[एडीसन रोग]] लेख को सही कीजिए। :* रही बात स्वयं ही लिखने की तो, संजीव कुमार जी, जिन लेखों में मैने इन ४-५ दिनों से सम्पादन किये है वो 2022 से जैसे के जैसे ही है। :<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:52, 28 मई 2025 (UTC) ::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, मैं विशेष रूप से [[एडीसन रोग]] नामक लेख की बात नहीं कर रहा। मैंने ये देखा है कि आपने विभिन्न लेखों में सामग्री जोड़ी है। मैं समय की कमी के कारण उनकी समीक्षा नहीं कर पाया हूँ और यह मानकर चल रहा हूँ कि आपने सही सम्पादन ही किये होंगे। लेकिन [[ट्राली]] में आपके योगदान को देखते हुये लगता है कि समीक्षा करनी ही होगी। अभी के लिए मैं आपको इसी लेख पर लिखता हूँ: ::* सम्बंधित अंग्रेज़ी पृष्ठ के अंत में {{tl|disambiguation}} लिखा हुआ है जिसके तुल्य हमारे यहाँ स्थानीय रूप से {{tl|बहुविकल्पी शब्द}} है। ::* इसका अर्थ हुआ कि यह सामान्य लेख नहीं बल्कि एक बहुविकल्पी पृष्ठ होना चाहिए। इसका अर्थ है कि लेख उन शब्दों पर निर्मित है जो वर्तनी समान रखते हैं लेकिन संख्या में एक से अधिक हैं। ::* आपने जो सामग्री डाली है उसमें एक भी कड़ी नहीं है। बहुविकल्पी लेखों में विकि-कड़ियाँ होनी चाहिए। यदि अपने यहाँ पहले से लेख नहीं है या निकट भविष्य में आपकी योजना नहीं है तो वो कड़ियाँ नहीं जोड़ी जाती। ::अतः आपको लेख खाली करके उसमें केवल वो कड़ियाँ डालनी चाहियें जो [[ट्राली]] नाम से बने हुये लेखों की हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:32, 28 मई 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, ठीक है जब आपको समय मिले मेरे किये हुए सम्पादन की समीक्षा जरूर कीजिए। :::* ट्राली लेख एक बहुविकल्पी पृष्ठ है, ये जान कर ही इस को बनाया था। लेकिन ये नहीं पता था की विकि-कड़ियाँ होनी जरूरी है। :::* थोड़ा समय दे तो ये सारे लेख बना दिए जायेगे। यदि आप चाहे तो जब तक बाकि लेख नहीं बनते, इस लेख से सारी जानकारी को हटा दी जाए। :::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:59, 28 मई 2025 (UTC) ::::यदि अच्छा काम करोगे तो जाँचने की आवश्यकता नहीं होगी। मेरी भी समय सीमा है। यदि आप इतने अच्छे लेख बना दोगे तो बहुत ही अच्छी बात है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:11, 28 मई 2025 (UTC) :::::"घोड़ा-चलित ट्रॉली" नाम से आपने एक लेख बनाया है जो मुझे पूर्णतः मशीनी अनुवाद लग रहा है। जहाँ तक मुझे याद है, हिन्दी में इसे "तांगा" कहते हैं। यदि इसे तांगा पर स्थानान्तरित कर दूँ, तो आपको कोई ऐतराज होगा? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:57, 29 मई 2025 (UTC) ::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, जहा तक मुझे लगता है, घोड़ा गाड़ी या तांगा गाड़ी इंग्लिश के [https://en.wikipedia.org/wiki/Carriage Carriage] इस लेख का अनुवाद होगा। घोड़ा-चलित ट्रॉली लेख, इंग्लिश के [https://en.wikipedia.org/wiki/Trolley_(horse-drawn) Trolley (horse-drawn)] इस लेख का अनुवाद है। बाकि इस बारे में आप को मेरे से ज्यादा पता है। ::::::* मैने अनुवाद कर के वही लिखा है, जो इंग्लिश लेख में लिखा हुआ है। आप ने लिखा पूर्णतः मशीनी अनुवाद है, इसी लेख को आप जिस भी मशीन से अनुवाद करेंगे। जो मेरा लिखा हुआ है वैसा कभी नहीं आएगा। ::::::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:19, 29 मई 2025 (UTC) :::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मशीनी अनुवाद के बारे में बहुत नहीं जानता, आप से निवेदन है की, मेरे आज के ही बनाये हुए किसी भी एक लेख को आप बदलिए। जिस से मुझे भी ज्ञात हो की ये मशीनी अनुवाद क्या होता है। उस बदलाव को देख कर मै मेरे आगे के सम्पादन करुगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:29, 29 मई 2025 (UTC) ::::::::पूर्णतः मशीनी अनुवाद होता तो मैं लेख को [[वि:शीह#ल5|शीघ्र हटाने हेतु]] नामांकित कर देता। आपने प्रयास किया है कि मशीनी अनुवाद को सुधारकर रखा जाये। मैंने आपके निर्मित कुछ लेखों पर यह टैग इसीलिए लगाये हैं जिससे उन्हें भविष्य में सुधारा जा सके। चूँकि मैं विषय में विशेषज्ञता नहीं रखता अतः मुझे अनुवाद ठीक करने में अधिक समय लगेगा। लेकिन कुछ सुझाव दे सकता हूँ जिससे आपको इसमें सुधार करने में सुविधा रहेगी। आप लेख को अंग्रेज़ी या अन्य भाषा में पढ़कर समझ लें। उसके बाद बिना उसे देखे, जो आपको याद हो उसे हिन्दी में लिखें। उस समय अनुवाद मशीनी नहीं होगा। स्रोतो आप अंग्रेज़ी विकिपीडिया से ले सकते हैं। मैंने [[घोड़ा-चलित ट्रॉली]] में आपके लिखे पहले पैरा को सुधारने का प्रयास किया है। चूँकि अभी भी उसमें वाक्य लम्बे हैं और विराम-चिह्नों का प्रयोग ठीक से नहीं हुआ है। कोशिश करें की इसे और भी सरल रूप में लिखा जाये। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:49, 29 मई 2025 (UTC) {{od|9}}[[पर्यटक ट्रॉली]] में आपने सुधार का प्रयास किया है। इसमें भी सुझाव देता हूँ कि पहले वाक्य में आपने शुरूआत में लिखा है, "पर्यटक ट्रॉली, जिसे कभी-कभी रोड ट्रॉली भी कहा जाता है, एक विशेष प्रकार की बस होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या ट्राम की शैली में डिज़ाइन किया गया है।" इसे निम्नलिखिति में से किसी एक रूप में बदलना बेहतर होगा: * '''पर्यटक ट्रॉली''' अथवा '''रोड ट्रॉली''' एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में बनाया गया है। * '''पर्यटक ट्रॉली''' एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में बनाया गया है। इसे कभी-कभी '''रोड ट्रॉली''' भी कहा जाता है। * '''पर्यटक ट्रॉली''' (अन्य नाम '''रोड ट्रॉली''') एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में निर्मित किया गया है। आप शायद इससे भी बेहतर लिखोगे।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:58, 29 मई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, बहुत बहुत धन्यवाद आपका, ये सीखने के लिए एक बहुत ही अच्छा उदाहरण है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:00, 29 मई 2025 (UTC) == LLM == नमस्ते धर्मेन्द्र जी, [[प्रेम रेड्डी]] लेख पूरी तरह से [[:en:LLM|LLM]] से लिखा हुआ लग रहा है। क्या आपने इसे पूरी तरह से AI से तैयार किया है? – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 05:36, 5 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, [[प्रेम रेड्डी]] लेख इंग्लिश विकि लेख की कॉपी है। किसी ने कहा था की इंग्लिश लेख को देखो और अपने अनुसार बदल दो, इस लेख में यही किया गया है। मुझे अलग अलग पॉइंट बना कर लिखने में अच्छा लगा, इसलिए इस प्रकार लिखा। :* यदि इस तरीके से नहीं लिख सकते तो इस को बदला भी जा सकता है। :<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:47, 5 जून 2025 (UTC) ::लेख देखकर ऐसा लग रहा है कि यह पूरी तरह एआई द्वारा लिखा गया है। इसका पूरा प्रारूप एआई के उत्तरों की शैली जैसा है। जिन शब्दों और वाक्य संरचनाओं का उपयोग किया गया है, वे किसी व्यक्ति के नहीं, बल्कि एआई के लिखे हुए लगते हैं। आपने पूरे लेख में प्रेम रेड्डी के कार्यों की प्रशंसा की है, जो विकिपीडिया की [[विकिपीडिया:NPOV|तटस्थता नीति]] के विरुद्ध है। ऐसी स्थिति में यह लेख प्रकाशित करने योग्य नहीं लगता। यह अंग्रेजी लेख की सामग्री से भी मेल नहीं खाता है। मेरा सुझाव है कि आप इसे दोबारा लिखें। आप अन्य लेखों का प्रारूप देखकर मार्गदर्शन ले सकते हैं। साथ ही, लेख पूरी तरह तटस्थ होना चाहिए। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 06:04, 5 जून 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, जरूरी नहीं की जो काम एआई द्वारा किया जाए, वैसा हम नहीं लिख सकते, स्कूल समय में इसी प्रकार अलग अलग हेडलाइन बना कर निबंध लिखा करते थे। उस समय ये एआई तो, होता भी नहीं था। बाकि लेख सही कर दिया गए है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:00, 5 जून 2025 (UTC) ::::सुधार के लिए धन्यवाद। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 07:06, 5 जून 2025 (UTC) == पाँच प्रेम भाषाएँ == [[पाँच प्रेम भाषाएँ]] शीर्षक से आपने एक लेख निर्मित किया है। यह शीर्षक मुझे उचित नहीं लग रहा। यदि पुस्तक का प्रकाशकों द्वारा इस नाम से अनुवाद किया गया है तो इसे स्वीकार किया जा सकता है अन्यथा पुस्तक का मूल शीर्षक ही देवनागरी में रखना उचित होगा। "The Five Love Languages" को "द फाइव लव लैंग्वेजेज" लिखना ही बेहतर है जिसमें आप (अनुवाद: पाँच प्रेम भाषायें) जैसा कुछ जोड़ सकते हो। यदि यह प्रकाशकों का अनुवाद है तो कृपया स्रोत दें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:04, 9 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, पुस्तक का प्रकाशकों द्वारा इस नाम से अनुवाद नहीं किया गया है। [[पाँच प्रेम भाषाएँ]] शीर्षक लेख को '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' पर अनुप्रेषित किया जा सकता है या फिर आप इस लेख का नाम बदल कर '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' कर दीजिये। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:59, 9 जून 2025 (UTC) ::सही शीर्षक क्या है? [[गैरी चैपमैन (लेखक)]] में आपने "द फाइव लव लैंग्वेज" लिखा है जबकि अंग्रेज़ी में "लैंग्वेजेज" लिखा हुआ दिखाई दे रहा है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 9 जून 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, पाँच की बात हो रही है तो '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' ही सही होगा। गलती सही कर दी गयी है। :::* एक सवाल था, सदस्य वार्ता से पुरानी वार्ता को पुरालेख में कैसे बदल सकते है? :::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:27, 9 जून 2025 (UTC) ::::[[गैरी चैपमैन (लेखक)]] और [[स्नेह]] में सम्बंधित सुधार करने का प्रयास कीजियेगा। ::::पुरालेख वाले में अपने यहाँ ये काम करने वाला कोई सक्रिय बॉट नहीं है अतः यह काम हाथ से करना होता है। इसके लिए आप {{tl|archives}} साँचा लेख के उपर जोड़ लें और सामग्री को यहाँ से हटाकर पुरालेख में डाल लें। इसके लिए आप अपनी सुविधा के अनुसार "सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/पुरालेख_1" या "सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/पुरालेख_१" अथवा सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/Archive_1" में से कोई एक तरीका अपना सकते हो। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:18, 9 जून 2025 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी बिल्कुल, जैसे ही समय मिलता है [[गैरी चैपमैन (लेखक)]] और [[स्नेह]] में सम्बंधित सुधार कर दिया जायेगा। :::::*जानकारी के लिए आप का बहुत बहुत धन्यवाद, संजीव जी :::::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:31, 9 जून 2025 (UTC) == तकनीकी बातों पर अक्सर पूछे जाने वाले सवाल == आपने हाल ही में [[विकिपीडिया:तकनीकी बातों पर अक्सर पूछे जाने वाले सवाल]] निर्मित किया है। क्या यह [[:en:Wikipedia:FAQ/Technical]] के तुल्य निर्मित करने के लिए बनाना आरम्भ किया गया है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:48, 10 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, यह [[en:Wikipedia:FAQ/Technical]] के तुल्य निर्मित करने के लिए बनाना आरम्भ किया गया है, लेकिन इस में थोड़ा समय लगेगा। क्युकी इस लेख को पूरा करने के लिए, पहले कुछ और लेख बनाने होंगे। :{{tl|पाठक सहायता}} पाठक सहायता टेम्पलेट्स में यदि ये लेख '''सहायता:लिंक''', '''सहायता:पृष्ठ पाद लेख टेम्पलेट्स''' नहीं बनाना है तो इस को पाठक सहायता टेम्पलेट्स से हटा दीजिए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:27, 10 जून 2025 (UTC) ::मैंने आपके उत्तर में साँचे को कड़ी में बदल दिया है। मैं केवल जानकारी के लिए पूछ रहा था। आप समय लेकर आराम से निर्मित कर सकते हैं और जब पृष्ठ पूरी तरह बन जाये तब [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इसकी सूचना लिख दीजियेगा। अभी उसके उपर {{tl|काम जारी}} का साँचा लगा सकते हो। मैं यह जानकारी इसलिए ले रहा हूँ जिससे आवश्यकता पड़ने पर इसे विकिडाटा पर सम्बंधित कड़ी से जोड़ा जा सके।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:34, 10 जून 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, {{tl|काम जारी}} का साँचा लगा दिया है, लेकिन आप के संदेश से पहले ही मैने इस लेख को विकिडाटा पर सम्बंधित कड़ी से जोड़ दिया था। क्या इस को वापस हटाने की जरूरत है? <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:44, 10 जून 2025 (UTC) == बोमिस == आपने [[बोमिस]] नामक लेख निर्मित किया। मैंने कल [[मारियाडीबी]] में कुछ बदलाव किये थे जिससे यह स्पष्ट हो कि न्यूनतम लेख में कितने बदलाव आवश्यक हैं। लेकिन आपने इसके बाद भी विभिन्न लेख निर्मित किये हैं। यदि आप इन लेखों में सुधार नहीं करते हैं तो इन्हें मशीनी अनुवाद कहकर शीघ्र हटाने हेतु नामांकित कर दिया जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:14, 12 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[मारियाडीबी]] की तरह [[बोमिस]] लेख में भी बदलाव कर दिए गए है। बाकि लेख को भी जैसे ही समय मिलेगा, जरूरत के हिसाब से बदलाव कर दिए जायेंगे। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:54, 12 जून 2025 (UTC) == [[:श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध|श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध|श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:31, 28 जून 2025 (UTC) :[[विकिपीडिया:प्रशासन नये उपयोगकर्ताओं के लिए नहीं है]] पृष्ठ भी आपने ही निर्मित किया है। जब नियमावली पहले से मौजूद है तो आप ये निबंध क्यों लिख रहे हो? ये नियमावली के अनुरूप शीर्षक हैं अतः ऐसे निबंध लिखना उचित नहीं प्रतीत हो रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:46, 28 जून 2025 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! [[विकिपीडिया:प्रशासक अधिकार हेतु निवेदन]] परियोजना पृष्ठ पर अजनाभ जी ने स्व-नामांकन किया था। उस में आप की ओर से जवाब में यदि लिखा हुआ था की नये सदस्य को ये अधिकार नहीं दिए जा सकते। क्यों नहीं दिए जा सकते, इस लिए [[विकिपीडिया:प्रशासन नये उपयोगकर्ताओं के लिए नहीं है]] पृष्ठ बनाया। ::* [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] में Zendrago X जी के नामांकन पर मुरही जी ने जवाब दिया है '''इस नामंकन को बंद करने की ज़रूरत है। ये शुरुआत से [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Not_now अभी नहीं] के अंदर था। ''' मै तो ये पृष्ठ भी बनाने वाला था। ::क्या मुझे नहीं बनाना चाहिए? आप की राय मेरे लिए बहुत मायने रखती है। क्या करना चाहिए? जरूर बताए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:10, 29 जून 2025 (UTC) :::आपने जो दो उदाहरण दिये हैं, उनमें सम्बंधित पृष्ठ के उपर नियमावली लिखी हुई है जिसमें सदस्य का नया नहीं होना स्वतः आवश्यक हो जाता है। जैसे [[विकिपीडिया:प्रशासक अधिकार हेतु निवेदन]] की आवश्यकताओं में लिखा है: "समान्यत नामांकित सदस्य विकि पर सक्रिय होना चाहिये अर्थात लम्बे समय तक असक्रिय न रहे।" अर्थात् नया सदस्य तो हाल ही में आया है अतः वो इस आवश्यकता को पूरा नहीं करता। प्रशासक के लिए पहले से प्रबंधन अधिकारों का अनुभव होना आवश्यक है। ठीक इसी तरह [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] की आवश्यकताओं में भी लिखा है: "सदस्य को उत्पात हटाने (रोलबैक) हेतु एवं लेख गुणवत्ता जाँच (परीक्षक) का अनुभव भी होना चाहिये।" अर्थात् सदस्य को पुनरीक्षण (अधिकार सहित) अनुभव होना चाहिए। अतः इस आधार पर उपरोक्त पृष्ठ अनावश्यक हैं। यदि आप [[:en:Wikipedia:Not now]] का अनुवाद करना चाहते हो तो कर सकते हो लेकिन इसके लिए पृष्ठ के उपर {{tl|सूचना पृष्ठ}} जोड़ें तथा {{tlx|nutshell|पृष्ठ के बारे में संक्षिप्त जानकारी}} जोड़ सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:58, 29 जून 2025 (UTC) ::::आपने [[विकिपीडिया:अभी नहीं]] पर प्रशासक और प्रबन्धक की कड़ियाँ गलत जोड़ दी हैं। हिन्दी विकिपीडिया पर परम्परा के अनुसार [[वि:प्रबन्धक|प्रबन्धक]] शब्द अंग्रेज़ी के admin या sysop के तुल्य है जबकि [[वि:प्रशासक|प्रशासक]] अंग्रेज़ी के Bureaucrat के तुल्य है। कोई भी प्रबन्धक किसी अन्य प्रबन्धक व्यक्ति को बॉट, प्रबन्धक या उच्चतर अधिकार न ही दे सकता है और न ही ले सकता है लेकिन प्रशासक अन्य सदस्यों को प्रशासक, प्रबन्धक, बॉट आदि अधिकार दे भी सकता है और ले भी सकता है। सन् 2012 में हिन्दी विकिपीडिया को कुछ कारणों से प्रशासक मुक्त कर दिया गया था। वर्तमान में हिन्दी विकिपीडिया पर प्रशासकों की कोई आवश्यकता नहीं है हालांकि यदि सदस्य संख्या (गुणवत्ता वाले सम्पादन करने वाले) बहुत बढ़ जाती है तो यहाँ भी लोगों को प्रशासक बनाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:58, 30 जून 2025 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! जानकारी देने के लिए धन्यवाद :::::गलती को सुधार दिया गया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 16:18, 30 जून 2025 (UTC) == पन्ना देखने के आँकड़े == आपने [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चमोली के पर्यटन स्थल]] की चर्चा में पन्ना देखने के आँकड़े की कड़ी के बारे में पूछा है। वो इस उत्तर के लिए उचित स्थान नहीं है अतः यहाँ लिख रहा हूँ। यदि आप कंप्यूटर/लैप्टॉप में देख रहे हैं तो सम्बंधित पृष्ठ के इतिहास में जायें और आपको उपर ही यह कड़ी मिल जायेगी। यदि आप मोबाइल में देख रहे हैं तो यह कड़ी आपको सीधे नहीं मिलेगी अतः बेहतर होगा कि आप [https://pageviews.wmcloud.org/?project=hi.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-20&pages= ये कड़ी] खोलें। इसमें Pages में जहाँ सम्भवतः "बिल्ली", "कुत्ता" लिखा हुआ है, उसे हटाकर अपना इच्छित शीर्षक लिख दें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:53, 8 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, जानकारी के लिए बहुत बहुत धन्यवाद। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:03, 8 जुलाई 2025 (UTC) == Improving articles == Some Disney articles need improvement, especially ones without translations/transliterations in infoboxes. An example is [[लिव एंड मॅडी]]. Another example is [[लेडी एंड द ट्रैम्प]]. There's also [[फ्रोज़न]], [[फन एंड फैंसी फ्री]], [[वन हंड्रेड एण्ड वन डालमेशियन]], [[पिनोक्कियो (१९४० की फ़िल्म)]], [[द रेस्क्यूअर्स]], [[द रेस्क्यूअर्स डाउन अंडर]], [[डम्बो]], [[ग्रेट माउस डिटेक्टिव]], [[ओलिवर एंड कंपनी]], and [[अलादीन (1992 डिज्नी फिल्म)]]. Also, [[बोल्ट (2008 फिल्म)]] and [[डायनासोर (फ़िल्म)]] only have Wikidata infoboxes, [[कंकड़ और पेंगुइन]] doesn't have anything in its infobox, and [[ऑल डॉग्स गो टु हेवन]] doesn't have actual content. Finally, do you think you could add more context to [[एनकैंटो: अ मॅजिकल स्टोरी]]? [[विशेष:योगदान/&#126;2025-21994-3|&#126;2025-21994-3]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-21994-3|talk]]) 18:22, 20 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:~2025-21994-3|~2025-21994-3]] जी, बिल्कुल। सुधार कर दिए गए है <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:27, 21 जुलाई 2025 (UTC) == आपके लिए एक बार्नस्टार! == {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''सम्पादक बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | आपके योगदानों को देखकर बहुत अच्छा लगा। आप वाकई में बहुत अच्छा कार्य कर रहे हैं। हिंदी विकिपीडिया हेतु आपका समर्पण प्रशंसनीय है। ऐसे ही निरंतर योगदान करते रहिए! – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 17:47, 22 जुलाई 2025 (UTC) |} == [[:माहिरा शर्मा|माहिरा शर्मा]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:माहिरा शर्मा|माहिरा शर्मा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये {{user|Sanjeev bot}} द्वारा नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 15:38, 1 सितंबर 2025 (UTC) == "मुखपृष्ठ समाचार" में आपका लेख == {| class="messagebox {{#ifeq:|yes|small|standard}}-talk" |- |[[Image:Gnome globe current event.svg|30px|Current events globe]] |13 नवम्बर 2025 को '''[[वि:समाचार|मुखपृष्ठ समाचार]]''' का अद्यतन हुआ जिसमें आपके द्वारा लिखे गए या काफी सुधारे गए लेख '''''[[जेम्स वॉटसन]]''''' से तथ्य लिया गया था। अगर आपको किसी और रोचक ख़बर का ज्ञान हो तो उसे [[विकिपीडिया:समाचार/उम्मीदवार‎]] पर सुझाएँ। |} <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:00, 13 नवम्बर 2025 (UTC) == मड़वा मटकोर == नमस्ते धर्मेंद्र जी, आपने [[मड़वा मटकोर]] को परीक्षण पाठ के रूप में [[वि:शीह|शीघ्र हटाने हेतु]] नामांकित किया है। मुझे लगता है इसे उल्लेखनीय नहीं होने के लिए [[वि:हहेच|हटाने हेतु चर्चा]] के लिए नामाकित करना चाहिए। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:10, 15 नवम्बर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, आपने बिल्कुल सही कहा है। चर्चा के लिए नामांकित कर दिया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:16, 15 नवम्बर 2025 (UTC) == Request == Could you please translate what I wrote at [[लिव एंड मॅडी]] and [[ओलिवर एंड कंपनी]]? [[विशेष:योगदान/&#126;2025-35911-92|&#126;2025-35911-92]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-35911-92|talk]]) 19:08, 23 नवम्बर 2025 (UTC) :जी बिल्कुल <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 21:01, 23 नवम्बर 2025 (UTC) ::Could you remove the English text from these pages? I couldn't remove it, because of the abuse filter. Also, it looks like [[डम्बो]] has a machine translation in the story. Could you fix that too? [[विशेष:योगदान/&#126;2025-36690-40|&#126;2025-36690-40]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-36690-40|talk]]) 02:17, 27 नवम्बर 2025 (UTC) :::Yes, the work has been done. <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 20:26, 27 नवम्बर 2025 (UTC) == Please check your mail as soon as possible == {{You've got mail}} -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 18:33, 15 दिसम्बर 2025 (UTC) == आपके लिए एक बार्नस्टार! == {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Special Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''विशेष बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | चाहर धर्मेंद्र जी,नमस्ते!आपके कार्य प्रशंसनीय है,हिंदी विकिपीडिया की अमूल्य विशेष सेवा के लिए आपको बहुत बहुत धन्यवाद <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 09:45, 27 फ़रवरी 2026 (UTC) |} == विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा सांत्वना पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए २५ मार्च २०२६ तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdAp7lxMY2nSh5wnsTi8SQOA4vu-0DGi2siReQtMcdictAemg/viewform?usp=header पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 08:56, 18 मार्च 2026 (UTC) :प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] की पुरस्कार राशी अमेजन कूपन के रूप में भेजी जा चुकी है। कृपया अपना ईमेल जाँच लें। कोई समस्या हो तो मुझे सूचित करें -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:28, 9 अप्रैल 2026 (UTC) == [[जॉन लैसेटर]] == नमस्ते चाहर धर्मेंद्र जी, इस लेख को संभवतः आपने शीघ्र हटाये जाने से बचाने हेतु सुधारा है। इसे थोड़ा सा और विस्तार देकर कम-से-कम एक पैराग्राफ का बना देते तो बेहतर होता। एक लाइन वाले लेख देखकर पशोपेश के स्थिति हो जाती है और समझ में नहीं आता कि रखें या हटायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:37, 4 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, नमस्ते! बिल्कुल, याद दिलाने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद। उस दिन समय की कमी के कारण मैं विस्तार से नहीं लिख सका था। अब कार्य सफलतापूर्वक पूरा हो गया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:32, 5 अप्रैल 2026 (UTC) ::जी, सुधार करने के लिये आपका आभार। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:12, 5 अप्रैल 2026 (UTC) == [[कृत्रिम बुद्धिमत्ता संचालित अनुवाद]] लेख के नामांकन के संदर्भ में == आदरणीय चाहर धर्मेंद्र जी, राम-राम! मैंने देखा कि आपने एक नए सदस्य द्वारा बनाए गए लेख "अनुवाद में कृत्रिम बुद्धिमत्ता" पर शीघ्र हटाने (बर्बरता) का टैग लगाया है। मुझे हमारी [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:AMAN_KUMAR#%E0%A4%B8%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B9 पुरानी चर्चा] याद आ गई, जहाँ आपने ही मुझे बहुत अच्छी सीख दी थी कि ''"शीघ्र हटाने जैसे कड़े कदमों के बजाय लेखों में सुधार हमारी सामूहिक जिम्मेदारी है।"'' आपकी उसी सीख का पालन करते हुए मैंने इस लेख की जाँच की। यह लेख बर्बरता नहीं है; इसकी भाषा अकादमिक है और इसमें IEEE Access जैसे अंतरराष्ट्रीय जर्नल्स के 4 प्रामाणिक संदर्भ दिए गए हैं। मुझे विश्वास है कि गश्त (Patrolling) की जल्दबाजी में या टूल के कारण आपसे यह टैग गलती से लग गया होगा। इसलिए, आपकी ही दी गई सीख और 'नए सदस्यों को न डराने की नीति' (WP:BITE) का सम्मान करते हुए, मैंने इस लेख से हटाने का नामांकन हटा दिया है, ताकि नए सदस्य का उत्साह न टूटे। आशा है आप मेरे इस कदम से सहमत होंगे। आपके निरंतर मार्गदर्शन के लिए आभार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:07, 10 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, मुझे हमारी पिछली चर्चा स्मरण है। मेरे विचार से उपलब्ध प्रामाणिक संदर्भों के आधार पर यह लेख अभी उल्लेखनीयता के मानदंडों को पूर्ण नहीं करता। चूँकि आपने हटाने का नामांकन हटा दिया है, इसलिए पुनः हटाने हेतु नामांकन करने के बजाय इसे चर्चा के लिए नामांकित किया गया है। आप कृपया वहाँ अपनी राय प्रस्तुत कर दें, शेष निर्णय सामूहिक सहमति के आधार पर लिया जाएगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 16:29, 10 अप्रैल 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] महोदय, ::आपकी बात बिल्कुल सही है। किसी भी विवादित स्थिति में 'हटाने हेतु चर्चा' (AfD) के माध्यम से सामूहिक निर्णय लेना ही विकिपीडिया की सबसे पारदर्शी प्रक्रिया है। मैंने चर्चा पृष्ठ पर संदर्भों के आधार पर अपना मत रख दिया है। आपके इस सौहार्दपूर्ण और प्रक्रियात्मक दृष्टिकोण के लिए धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:38, 10 अप्रैल 2026 (UTC) == Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner. [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026. * You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]] * '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST''' With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply. For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page. Warm regards, <br> on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team ''This message was sent with [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) on 18:30, 11 अप्रैल 2026 (UTC)'' </div> :इसे अपनी भाषा में अनुवादित कर दिया गया है। [[विकिपीडिया:चौपाल#अंतिम कुछ दिन: विकि सम्मेलन भारत 2026 छात्रवृत्ति आवेदन]] <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 23:49, 11 अप्रैल 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Gnoeee@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == स्वतः परीक्षित/पुनरीक्षित अधिकार प्राप्त होने पर बधाई == चाहर धर्मेंद्र जी नमस्ते। [[Special:Redirect/revision/6544330|चर्चा अनुसार]] आपको उक्त अधिकार दिये गये हैं, इसके लिये बधाई। आशा करता हूँ कि आप इसी तरह विकिपीडिया के संवर्धन में अपना मूल्यवान योगदान जारी रखेंगे। चूँकि इस अधिकार के साथ अब आपको पन्नों के नाम बदलने का अधिकार भी मिल गया है, कुछ बिंदु स्पष्ट कर देना चाहूँगा: * ख़ुद संशय की स्थिति में हों तो और लोगों की राय (प्रक्रिया अनुसार) लेकर ही स्थानांतरण करें। * यदि उचित कारण और विश्वसनीय स्रोत से समर्थित स्थानांतरण हो तो बेहिचक इस कार्य को कर सकते हैं। * हिंदी विकिपीडिया पर कुछ नाम विवादित वर्तनी के कारण भी नहीं किये जाते हैं। इनकी जानकारी प्राप्त करने का प्रयास कीजिएगा। * पन्ने का नाम बदलना या ऐसी चर्चा का परिणाम घोषित करना केवल प्रबंधकों की जिम्मेदारी नहीं है; ऐसी नाम बदलाव वाली चर्चाओं में (जैसी कि चर्चा में आम सहमति बन चुकी हो) अंतिम निर्णय लेने का अधिकार और जिम्मेदारी अब आपकी भी है। बहुत-बहुत शुभकामनायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 01:55, 27 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी। आपके मार्गदर्शन एवं शुभकामनाओं के लिए हार्दिक धन्यवाद। :आपके द्वारा बताए गए सभी बिंदुओं को मैं ध्यानपूर्वक समझकर पालन करने का प्रयास करूँगा। विशेष रूप से, संशय की स्थिति में सामुदायिक राय लेना, विश्वसनीय स्रोतों के आधार पर ही स्थानांतरण करना तथा नामों से संबंधित प्रचलित मानकों की जानकारी रखना—इन सभी बातों का मैं यथासंभव ध्यान रखूँगा। :आपके विश्वास एवं सहयोग के लिए पुनः धन्यवाद। आशा है कि आपके मार्गदर्शन में मैं विकिपीडिया के संवर्धन में सार्थक योगदान दे सकूँगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:03, 27 अप्रैल 2026 (UTC) ::चाहर धर्मेंद्र जी नमस्ते। बधाई हो! अब आप सामान्य सदस्य नहीं रहे अब आप हिंदी विकिपीडिया पर <code>autopatrolled user</code> बन चुके है। आशा करता हूँ की आप इस अधिकार का उपयोग अच्छे कार्यों और नीतिगत तरीके से ही करेंगे। :::और हिंदी विकिपीडिया पर अपना योगदान जारी रखते हुए विकिपीडिया को आगे बढ़ने में सहयोग करते रहेंगे। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 06:47, 28 अप्रैल 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] जी नमस्ते। आपकी शुभकामनाओं एवं प्रोत्साहन के लिए हार्दिक धन्यवाद। यह मेरे लिए अत्यंत प्रेरणादायक है। :::मैं इस अधिकार का उपयोग विकिपीडिया की नीतियों एवं दिशानिर्देशों के अनुरूप करते हुए सार्थक एवं रचनात्मक योगदान देने का निरंतर प्रयास करूँगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:34, 28 अप्रैल 2026 (UTC) == शुभकामनाएं == {| style="background-color: #f1f8ff; border: 2px solid #c8e1ff; padding: 15px; border-radius: 10px; width: 100%; box-shadow: 2px 2px 5px rgba(0,0,0,0.1);" |- | style="width: 120px; text-align: center; vertical-align: middle;" | [[File:Everlasting Fireworks looped.gif|200px]] | style="padding-left: 15px; font-size: 14px; line-height: 1.6;" | <span style="font-size: 18px; color: #0050a0;">'''बधाई हो, चाहर धर्मेंद्र जी!'''</span><br><br>आपको हिन्दी विकिपीडिया पर '''स्वतः परीक्षित''' अधिकार प्राप्त होने पर हार्दिक शुभकामनाएँ! <br><br> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:01, 27 अप्रैल 2026 (UTC) |} :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी। आपकी शुभकामनाओं के लिए हार्दिक धन्यवाद। यह मेरे लिए अत्यंत प्रेरणादायक है। मैं आगे भी विकिपीडिया के संवर्धन में अपना योगदान जारी रखने का प्रयास करूँगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:04, 27 अप्रैल 2026 (UTC) == पिंडर नदी पृष्ठ का स्थानांतरण == आप स्वयं चर्चा में शामिल थे। ऐसे में निर्णय लागू करने से बचना चाहिए; भले कोई आपत्ति न हो। विकिपीडिया पर पंचमाक्षर प्रयोग किया जाय अथवा अनुस्वार, यह एक विवादास्पद विषय है। आगे से स्थानांतरण करने से पूर्व ध्यान रखियेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:28, 28 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी। आपके सुझाव के लिए धन्यवाद। आपकी बात से सहमत हूँ और भविष्य में स्थानांतरण करने से पूर्व इस प्रकार के मामलों में विशेष सावधानी रखूँगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 10:50, 28 अप्रैल 2026 (UTC) == संपादन और संपादन सारांश == नमस्ते चाहर धर्मेंद्र जी, [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=हनुमान_जयंती&diff=next&oldid=6535314 यह संपादन] समझ में नहीं आया। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:30, 29 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी। जयंती सामान्यतः किसी महान, ऐतिहासिक अथवा पूजनीय व्यक्ति के जन्मदिवस की स्मृति में, प्रायः उनके निधन के पश्चात मनाई जाती है। इसी संदर्भ में उपलब्ध स्रोतों का अवलोकन करते समय “जन्मोत्सव” शब्द प्राप्त हुआ,[https://www.google.co.th/books/edition/Braja_ke_utsava_tyauh%C4%81ra_aura_mele/gktXAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C_%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8/kC7aAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/Bhajan_Ratnavali/d3zlEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&pg=PA53&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/Ramcharitmanas_Darshan/4K_IEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&pg=PT20&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/KANHA/h0ceEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&pg=PA89&printsec=frontcover] जिसके आधार पर यह परिवर्तन किया गया। :संभव है कि यह परिवर्तन पूर्णतः उपयुक्त न रहा हो। यदि आप इसे सुधारना उचित समझते हैं, तो कृपया मार्गदर्शन प्रदान करें; मैं आवश्यक संशोधन करने के लिए तत्पर हूँ। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 15:45, 29 अप्रैल 2026 (UTC) ::मेरा मतलब वो नहीं था, आपने लिखा कि आपने स्रोत सुधारे, जबकि आपने पाठ सुधारा था। उक्त स्रोतों के बारे में मैं यही कह सकता हूँ कि इनका हवाला देते हुए हम यह लिख सकते हैं कि कुछ लोग हनुमान को अमर मानते हुए इस त्यौहार को जयंती की बजाय जन्मोत्सव कहना अधिक पसंद करते। चाहे जितने स्रोत मिल जायें, हनुमान जी को विकिपीडिया पर अमर घोषित करना थोड़ा मुश्किल होगा, रहेगी यह चीज मान्यता ही। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:00, 29 अप्रैल 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी। स्पष्टीकरण हेतु धन्यवाद। आपके बिंदु से सहमत हूँ कि यहाँ मुख्यतः पाठ में परिवर्तन किया गया था। तथापि, साथ ही कुछ स्रोतों में भी आवश्यक सुधार किए गए हैं। :::आगे यह ध्यान रखा जाएगा कि ऐसे परिवर्तनों का उल्लेख अधिक सटीक रूप में किया जाए तथा सामग्री को मान्यताओं के रूप में ही तटस्थ ढंग से प्रस्तुत किया जाए। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:24, 30 अप्रैल 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, "तथापि, साथ ही कुछ स्रोतों में भी आवश्यक सुधार किए गए हैं" का मतलब |dead-url= प्राचल हटाना है? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:29, 30 अप्रैल 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, यह एक तकनीकी संशोधन था; “स्रोतों में सुधार” लिखना मेरी त्रुटि थी। भविष्य में इस प्रकार के परिवर्तनों का उल्लेख अधिक सटीक रूप में किया जाएगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:34, 30 अप्रैल 2026 (UTC) ::::::बिल्कुल सही जवाब! आप जीत गये हैं ## करोड़ की धनराशि! ::::::मेरे हर प्रश्न का या संदेश का उत्तर देना हर बार आवश्यक नहीं, बशर्ते कि मैं क्या इंगित कर रहा हूँ वो आप समझ जायें और आगे उसका इम्प्लीमेंटेशन करें। उत्तर देने को ज़रूरी मान लेने पे व्यक्ति गलत उत्तर भी दे देता है। ::::::और कृपया इस तरह के संदेशों को टांग खींचना न मानें। स्वतः परीक्षित हुये हैं तो बधाई के साथ-साथ कुछ दिन ट्रेनिंग भी मिलेगी। आशा करता हूँ आप ह्यूमर समझते होंगे। ::::::इस चर्चा को यही समाप्त करते हैं। धन्यवाद देने की जरूरत भी नहीं। वो मेरी ओर से आपको। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:54, 30 अप्रैल 2026 (UTC) == साफ़ प्रचार” टैग के बारे में == नमस्ते, भाईसाहब । टैग लगाने से पहले लेख [[मुकेश मिश्र]] के संदर्भों को ध्यान से देखिए और पढिए भी। दिए गए स्रोत विषय की जानकारी को सत्यापित करते हैं। यदि भाषा में सुधार की आवश्यकता हो तो उसे ठीक किया जा सकता है, परंतु सीधे “साफ़ प्रचार” कहना उचित नहीं लगता। धन्यवाद। [[सदस्य:Karatebr|Karatebr]] ([[सदस्य वार्ता:Karatebr|वार्ता]]) 18:40, 23 मई 2026 (UTC) :संदेश के लिए धन्यवाद। हालांकि, [[विकिपीडिया:उल्लेखनीयता]] के अनुसार केवल स्रोतों का मौजूद होना पर्याप्त नहीं होता, बल्कि यह भी आवश्यक है कि वे स्वतंत्र, विश्वसनीय एवं विषय पर पर्याप्त विस्तार से चर्चा करने वाले हों। :यदि लेख की भाषा, प्रस्तुति अथवा स्रोतों की प्रकृति प्रचारात्मक प्रतीत होती है, तो उस पर ध्यान दिलाना नीतियों के अनुरूप है। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:52, 24 मई 2026 (UTC) ::सभी स्तो [[सदस्य:Karatebr|Karatebr]] ([[सदस्य वार्ता:Karatebr|वार्ता]]) 13:23, 24 मई 2026 (UTC) 6uwvjreptuu0mfpqq6l3jn1h88axyda 6555983 6555980 2026-05-24T13:26:03Z Karatebr 926009 /* साफ़ प्रचार” टैग के बारे में */ उत्तर 6555983 wikitext text/x-wiki {{archives |auto= short |index= /पुरालेख_1 }} <!-- कृपया इस पंक्ति और ऊपर की लाइन को न हटायें, धन्यवाद !--> <!-- नया संदेश इस पंक्ति के नीचे लिखें --> == नए साल की शुभकामनाएँ, चाहर धर्मेंद्र! == <div style="border: 3px solid #FFD700; background-color: #FFFAF0; padding:0.2em 0.4em; height:auto; min-height:173px; {{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}<!-- -->" class="plainlinks"> [[File:Fuochi d'artificio.gif|left|x173px]][[File:Happy new year 01.svg|x173px|right]] {{Paragraph break}} {{Center|{{resize|179%|'''''[[नव वर्ष|नए साल की शुभकामनाएँ]]!'''''}}}} '''चाहर धर्मेंद्र''',<br />एक समृद्ध, उत्पादक और सुखद [[नया साल]], और विकिपीडिया में आपके योगदान के लिए धन्यवाद। <br /><span style="font-weight:bold">[[सदस्य:मनीष पँवार|<span style="color:black; font-style:italic">मनीष पँवार</span>]] <sup>[[सदस्य वार्ता:मनीष पँवार|<span style="color:green">वार्ता</span>]]</sup></span> 11:04, 31 दिसम्बर 2022 (UTC)<br /><br /> </div> &nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{resize|88%|सदस्य वार्ता पृष्ठों में <nowiki>{{</nowiki>मनीष/नव वर्ष<nowiki>}}</nowiki> जोड़कर नव वर्ष की खुशियाँ भेजें।}}'' {{clear}}<!-- From template:Happy New Year fireworks --> नए साल की शुभकामनाएँ, मनीष पँवार जी <div style="border: 3px solid #FFD700; background-color: #FFFAF0; padding:0.2em 0.4em; height:auto; min-height:173px; {{SAFESUBST:<noinclude />round corners}}" class="plainlinks"> [[File:Crackers 1.jpg|left|x173px]][[File:Happy New Year 2022!.gif|x173px|right]] {{Paragraph break}} {{Center|{{resize|179%|'''''[[नव वर्ष|नए साल की शुभकामनाएँ]]!'''''}}}} “ यहाँ एक उज्ज्वल नव वर्ष और पुराने के लिए एक स्नेहपूर्ण विदाई है; यहाँ उन चीजों के बारे में है जो अभी आने वाली हैं, और उन यादों के बारे में जो हमारे पास हैं । "आपके पास एक समृद्ध नया साल हो सकता है।" "आपको एक खुश, स्वस्थ नव वर्ष की शुभकामनाएं।" "नया साल आपको स्वास्थ्य, धन और खुशी का आशीर्वाद दे।" विकिपीडिया में आपके योगदान के लिए धन्यवाद। </div> == बिना स्रोत और आधार के एक विशेष जाति के सम्बंध में पक्षपात करने के सम्बंध में == आप लगातार दूसरे जाति के लोगों से संबंधित अभिलेख जो पर्याप्त स्रोतों के आधार पर लिखें गए हैं । उसके मूल स्रोत और आलेख को अनावश्यक रुप से हटाना विकिपीडिया मानकों के अनुरूप नहीं है । कृपया ऐसा न करें। [[सदस्य:Kamalydv|Kamalydv]] ([[सदस्य वार्ता:Kamalydv|वार्ता]]) 15:07, 3 अप्रैल 2023 (UTC) == केसर == आपने [[केसर]] नामक लेख की सामग्री बदली है और नयी सामग्री मशीनी अनुवाद जैसी प्रतीत हो रही है। ऐसा क्यों किया गया है? क्या आप इसे सुधारेंगे? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:08, 25 मई 2025 (UTC) :नमस्कार संजीव जी, बिल्कुल इसे सही कर दिया जायेगा <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 03:40, 26 मई 2025 (UTC) == ट्राली == आपने [[ट्राली]] नामक लेख में मूल शोध डाल दिया है। ऐसे ही आप विभिन्न लेखों में सम्पादन कर रहे हैं। यदि आपके सम्पादनों की समीक्षा करने में मुझे लिखने जितना ही समय लगने लग गया तो फिर आपके सम्पादनों की क्या आवश्यकता है? इससे बेहतर मैं स्वयं ही लिख लूँगा। आपको पहले भी [[केसर]] लेख पर मैंने लिखा था लेकिन आपने कुछ सुधार नहीं किया। कृपया पहले [[वि:स्वशिक्षा|स्वशिक्षा]] पर सम्पादन के तरिके सीख लें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:31, 28 मई 2025 (UTC) :* [[ट्राली]] नामक लेख इंग्लिश विकि [https://en.wikipedia.org/wiki/Trolley] लेख का हिंदी अनुवाद है। आप को इस में क्या कमी नजर आ रही है। मैने तो इसे हिंदी में बदला ही तो है, वो भी अपने अनुसार। कॉपी पेस्ट तो नहीं किया है ना। :* आप को लगता है की [[एडीसन रोग]] लेख पर एक पूरा दिन लगा कर मैने गलती की। आप मुझे बताये की मेरे से इस लेख में क्या क्या गलतियां हुयी है, ताकि अगले सम्पादनों में वो गलती ना की जाए। अपना कीमती समय निकाल कर [[एडीसन रोग]] लेख को सही कीजिए। :* रही बात स्वयं ही लिखने की तो, संजीव कुमार जी, जिन लेखों में मैने इन ४-५ दिनों से सम्पादन किये है वो 2022 से जैसे के जैसे ही है। :<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:52, 28 मई 2025 (UTC) ::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, मैं विशेष रूप से [[एडीसन रोग]] नामक लेख की बात नहीं कर रहा। मैंने ये देखा है कि आपने विभिन्न लेखों में सामग्री जोड़ी है। मैं समय की कमी के कारण उनकी समीक्षा नहीं कर पाया हूँ और यह मानकर चल रहा हूँ कि आपने सही सम्पादन ही किये होंगे। लेकिन [[ट्राली]] में आपके योगदान को देखते हुये लगता है कि समीक्षा करनी ही होगी। अभी के लिए मैं आपको इसी लेख पर लिखता हूँ: ::* सम्बंधित अंग्रेज़ी पृष्ठ के अंत में {{tl|disambiguation}} लिखा हुआ है जिसके तुल्य हमारे यहाँ स्थानीय रूप से {{tl|बहुविकल्पी शब्द}} है। ::* इसका अर्थ हुआ कि यह सामान्य लेख नहीं बल्कि एक बहुविकल्पी पृष्ठ होना चाहिए। इसका अर्थ है कि लेख उन शब्दों पर निर्मित है जो वर्तनी समान रखते हैं लेकिन संख्या में एक से अधिक हैं। ::* आपने जो सामग्री डाली है उसमें एक भी कड़ी नहीं है। बहुविकल्पी लेखों में विकि-कड़ियाँ होनी चाहिए। यदि अपने यहाँ पहले से लेख नहीं है या निकट भविष्य में आपकी योजना नहीं है तो वो कड़ियाँ नहीं जोड़ी जाती। ::अतः आपको लेख खाली करके उसमें केवल वो कड़ियाँ डालनी चाहियें जो [[ट्राली]] नाम से बने हुये लेखों की हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:32, 28 मई 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, ठीक है जब आपको समय मिले मेरे किये हुए सम्पादन की समीक्षा जरूर कीजिए। :::* ट्राली लेख एक बहुविकल्पी पृष्ठ है, ये जान कर ही इस को बनाया था। लेकिन ये नहीं पता था की विकि-कड़ियाँ होनी जरूरी है। :::* थोड़ा समय दे तो ये सारे लेख बना दिए जायेगे। यदि आप चाहे तो जब तक बाकि लेख नहीं बनते, इस लेख से सारी जानकारी को हटा दी जाए। :::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:59, 28 मई 2025 (UTC) ::::यदि अच्छा काम करोगे तो जाँचने की आवश्यकता नहीं होगी। मेरी भी समय सीमा है। यदि आप इतने अच्छे लेख बना दोगे तो बहुत ही अच्छी बात है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:11, 28 मई 2025 (UTC) :::::"घोड़ा-चलित ट्रॉली" नाम से आपने एक लेख बनाया है जो मुझे पूर्णतः मशीनी अनुवाद लग रहा है। जहाँ तक मुझे याद है, हिन्दी में इसे "तांगा" कहते हैं। यदि इसे तांगा पर स्थानान्तरित कर दूँ, तो आपको कोई ऐतराज होगा? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:57, 29 मई 2025 (UTC) ::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, जहा तक मुझे लगता है, घोड़ा गाड़ी या तांगा गाड़ी इंग्लिश के [https://en.wikipedia.org/wiki/Carriage Carriage] इस लेख का अनुवाद होगा। घोड़ा-चलित ट्रॉली लेख, इंग्लिश के [https://en.wikipedia.org/wiki/Trolley_(horse-drawn) Trolley (horse-drawn)] इस लेख का अनुवाद है। बाकि इस बारे में आप को मेरे से ज्यादा पता है। ::::::* मैने अनुवाद कर के वही लिखा है, जो इंग्लिश लेख में लिखा हुआ है। आप ने लिखा पूर्णतः मशीनी अनुवाद है, इसी लेख को आप जिस भी मशीन से अनुवाद करेंगे। जो मेरा लिखा हुआ है वैसा कभी नहीं आएगा। ::::::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:19, 29 मई 2025 (UTC) :::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मशीनी अनुवाद के बारे में बहुत नहीं जानता, आप से निवेदन है की, मेरे आज के ही बनाये हुए किसी भी एक लेख को आप बदलिए। जिस से मुझे भी ज्ञात हो की ये मशीनी अनुवाद क्या होता है। उस बदलाव को देख कर मै मेरे आगे के सम्पादन करुगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:29, 29 मई 2025 (UTC) ::::::::पूर्णतः मशीनी अनुवाद होता तो मैं लेख को [[वि:शीह#ल5|शीघ्र हटाने हेतु]] नामांकित कर देता। आपने प्रयास किया है कि मशीनी अनुवाद को सुधारकर रखा जाये। मैंने आपके निर्मित कुछ लेखों पर यह टैग इसीलिए लगाये हैं जिससे उन्हें भविष्य में सुधारा जा सके। चूँकि मैं विषय में विशेषज्ञता नहीं रखता अतः मुझे अनुवाद ठीक करने में अधिक समय लगेगा। लेकिन कुछ सुझाव दे सकता हूँ जिससे आपको इसमें सुधार करने में सुविधा रहेगी। आप लेख को अंग्रेज़ी या अन्य भाषा में पढ़कर समझ लें। उसके बाद बिना उसे देखे, जो आपको याद हो उसे हिन्दी में लिखें। उस समय अनुवाद मशीनी नहीं होगा। स्रोतो आप अंग्रेज़ी विकिपीडिया से ले सकते हैं। मैंने [[घोड़ा-चलित ट्रॉली]] में आपके लिखे पहले पैरा को सुधारने का प्रयास किया है। चूँकि अभी भी उसमें वाक्य लम्बे हैं और विराम-चिह्नों का प्रयोग ठीक से नहीं हुआ है। कोशिश करें की इसे और भी सरल रूप में लिखा जाये। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:49, 29 मई 2025 (UTC) {{od|9}}[[पर्यटक ट्रॉली]] में आपने सुधार का प्रयास किया है। इसमें भी सुझाव देता हूँ कि पहले वाक्य में आपने शुरूआत में लिखा है, "पर्यटक ट्रॉली, जिसे कभी-कभी रोड ट्रॉली भी कहा जाता है, एक विशेष प्रकार की बस होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या ट्राम की शैली में डिज़ाइन किया गया है।" इसे निम्नलिखिति में से किसी एक रूप में बदलना बेहतर होगा: * '''पर्यटक ट्रॉली''' अथवा '''रोड ट्रॉली''' एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में बनाया गया है। * '''पर्यटक ट्रॉली''' एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में बनाया गया है। इसे कभी-कभी '''रोड ट्रॉली''' भी कहा जाता है। * '''पर्यटक ट्रॉली''' (अन्य नाम '''रोड ट्रॉली''') एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में निर्मित किया गया है। आप शायद इससे भी बेहतर लिखोगे।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:58, 29 मई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, बहुत बहुत धन्यवाद आपका, ये सीखने के लिए एक बहुत ही अच्छा उदाहरण है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:00, 29 मई 2025 (UTC) == LLM == नमस्ते धर्मेन्द्र जी, [[प्रेम रेड्डी]] लेख पूरी तरह से [[:en:LLM|LLM]] से लिखा हुआ लग रहा है। क्या आपने इसे पूरी तरह से AI से तैयार किया है? – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 05:36, 5 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, [[प्रेम रेड्डी]] लेख इंग्लिश विकि लेख की कॉपी है। किसी ने कहा था की इंग्लिश लेख को देखो और अपने अनुसार बदल दो, इस लेख में यही किया गया है। मुझे अलग अलग पॉइंट बना कर लिखने में अच्छा लगा, इसलिए इस प्रकार लिखा। :* यदि इस तरीके से नहीं लिख सकते तो इस को बदला भी जा सकता है। :<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:47, 5 जून 2025 (UTC) ::लेख देखकर ऐसा लग रहा है कि यह पूरी तरह एआई द्वारा लिखा गया है। इसका पूरा प्रारूप एआई के उत्तरों की शैली जैसा है। जिन शब्दों और वाक्य संरचनाओं का उपयोग किया गया है, वे किसी व्यक्ति के नहीं, बल्कि एआई के लिखे हुए लगते हैं। आपने पूरे लेख में प्रेम रेड्डी के कार्यों की प्रशंसा की है, जो विकिपीडिया की [[विकिपीडिया:NPOV|तटस्थता नीति]] के विरुद्ध है। ऐसी स्थिति में यह लेख प्रकाशित करने योग्य नहीं लगता। यह अंग्रेजी लेख की सामग्री से भी मेल नहीं खाता है। मेरा सुझाव है कि आप इसे दोबारा लिखें। आप अन्य लेखों का प्रारूप देखकर मार्गदर्शन ले सकते हैं। साथ ही, लेख पूरी तरह तटस्थ होना चाहिए। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 06:04, 5 जून 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, जरूरी नहीं की जो काम एआई द्वारा किया जाए, वैसा हम नहीं लिख सकते, स्कूल समय में इसी प्रकार अलग अलग हेडलाइन बना कर निबंध लिखा करते थे। उस समय ये एआई तो, होता भी नहीं था। बाकि लेख सही कर दिया गए है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:00, 5 जून 2025 (UTC) ::::सुधार के लिए धन्यवाद। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 07:06, 5 जून 2025 (UTC) == पाँच प्रेम भाषाएँ == [[पाँच प्रेम भाषाएँ]] शीर्षक से आपने एक लेख निर्मित किया है। यह शीर्षक मुझे उचित नहीं लग रहा। यदि पुस्तक का प्रकाशकों द्वारा इस नाम से अनुवाद किया गया है तो इसे स्वीकार किया जा सकता है अन्यथा पुस्तक का मूल शीर्षक ही देवनागरी में रखना उचित होगा। "The Five Love Languages" को "द फाइव लव लैंग्वेजेज" लिखना ही बेहतर है जिसमें आप (अनुवाद: पाँच प्रेम भाषायें) जैसा कुछ जोड़ सकते हो। यदि यह प्रकाशकों का अनुवाद है तो कृपया स्रोत दें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:04, 9 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, पुस्तक का प्रकाशकों द्वारा इस नाम से अनुवाद नहीं किया गया है। [[पाँच प्रेम भाषाएँ]] शीर्षक लेख को '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' पर अनुप्रेषित किया जा सकता है या फिर आप इस लेख का नाम बदल कर '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' कर दीजिये। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:59, 9 जून 2025 (UTC) ::सही शीर्षक क्या है? [[गैरी चैपमैन (लेखक)]] में आपने "द फाइव लव लैंग्वेज" लिखा है जबकि अंग्रेज़ी में "लैंग्वेजेज" लिखा हुआ दिखाई दे रहा है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 9 जून 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, पाँच की बात हो रही है तो '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' ही सही होगा। गलती सही कर दी गयी है। :::* एक सवाल था, सदस्य वार्ता से पुरानी वार्ता को पुरालेख में कैसे बदल सकते है? :::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:27, 9 जून 2025 (UTC) ::::[[गैरी चैपमैन (लेखक)]] और [[स्नेह]] में सम्बंधित सुधार करने का प्रयास कीजियेगा। ::::पुरालेख वाले में अपने यहाँ ये काम करने वाला कोई सक्रिय बॉट नहीं है अतः यह काम हाथ से करना होता है। इसके लिए आप {{tl|archives}} साँचा लेख के उपर जोड़ लें और सामग्री को यहाँ से हटाकर पुरालेख में डाल लें। इसके लिए आप अपनी सुविधा के अनुसार "सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/पुरालेख_1" या "सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/पुरालेख_१" अथवा सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/Archive_1" में से कोई एक तरीका अपना सकते हो। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:18, 9 जून 2025 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी बिल्कुल, जैसे ही समय मिलता है [[गैरी चैपमैन (लेखक)]] और [[स्नेह]] में सम्बंधित सुधार कर दिया जायेगा। :::::*जानकारी के लिए आप का बहुत बहुत धन्यवाद, संजीव जी :::::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:31, 9 जून 2025 (UTC) == तकनीकी बातों पर अक्सर पूछे जाने वाले सवाल == आपने हाल ही में [[विकिपीडिया:तकनीकी बातों पर अक्सर पूछे जाने वाले सवाल]] निर्मित किया है। क्या यह [[:en:Wikipedia:FAQ/Technical]] के तुल्य निर्मित करने के लिए बनाना आरम्भ किया गया है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:48, 10 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, यह [[en:Wikipedia:FAQ/Technical]] के तुल्य निर्मित करने के लिए बनाना आरम्भ किया गया है, लेकिन इस में थोड़ा समय लगेगा। क्युकी इस लेख को पूरा करने के लिए, पहले कुछ और लेख बनाने होंगे। :{{tl|पाठक सहायता}} पाठक सहायता टेम्पलेट्स में यदि ये लेख '''सहायता:लिंक''', '''सहायता:पृष्ठ पाद लेख टेम्पलेट्स''' नहीं बनाना है तो इस को पाठक सहायता टेम्पलेट्स से हटा दीजिए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:27, 10 जून 2025 (UTC) ::मैंने आपके उत्तर में साँचे को कड़ी में बदल दिया है। मैं केवल जानकारी के लिए पूछ रहा था। आप समय लेकर आराम से निर्मित कर सकते हैं और जब पृष्ठ पूरी तरह बन जाये तब [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इसकी सूचना लिख दीजियेगा। अभी उसके उपर {{tl|काम जारी}} का साँचा लगा सकते हो। मैं यह जानकारी इसलिए ले रहा हूँ जिससे आवश्यकता पड़ने पर इसे विकिडाटा पर सम्बंधित कड़ी से जोड़ा जा सके।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:34, 10 जून 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, {{tl|काम जारी}} का साँचा लगा दिया है, लेकिन आप के संदेश से पहले ही मैने इस लेख को विकिडाटा पर सम्बंधित कड़ी से जोड़ दिया था। क्या इस को वापस हटाने की जरूरत है? <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:44, 10 जून 2025 (UTC) == बोमिस == आपने [[बोमिस]] नामक लेख निर्मित किया। मैंने कल [[मारियाडीबी]] में कुछ बदलाव किये थे जिससे यह स्पष्ट हो कि न्यूनतम लेख में कितने बदलाव आवश्यक हैं। लेकिन आपने इसके बाद भी विभिन्न लेख निर्मित किये हैं। यदि आप इन लेखों में सुधार नहीं करते हैं तो इन्हें मशीनी अनुवाद कहकर शीघ्र हटाने हेतु नामांकित कर दिया जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:14, 12 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[मारियाडीबी]] की तरह [[बोमिस]] लेख में भी बदलाव कर दिए गए है। बाकि लेख को भी जैसे ही समय मिलेगा, जरूरत के हिसाब से बदलाव कर दिए जायेंगे। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:54, 12 जून 2025 (UTC) == [[:श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध|श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध|श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:31, 28 जून 2025 (UTC) :[[विकिपीडिया:प्रशासन नये उपयोगकर्ताओं के लिए नहीं है]] पृष्ठ भी आपने ही निर्मित किया है। जब नियमावली पहले से मौजूद है तो आप ये निबंध क्यों लिख रहे हो? ये नियमावली के अनुरूप शीर्षक हैं अतः ऐसे निबंध लिखना उचित नहीं प्रतीत हो रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:46, 28 जून 2025 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! [[विकिपीडिया:प्रशासक अधिकार हेतु निवेदन]] परियोजना पृष्ठ पर अजनाभ जी ने स्व-नामांकन किया था। उस में आप की ओर से जवाब में यदि लिखा हुआ था की नये सदस्य को ये अधिकार नहीं दिए जा सकते। क्यों नहीं दिए जा सकते, इस लिए [[विकिपीडिया:प्रशासन नये उपयोगकर्ताओं के लिए नहीं है]] पृष्ठ बनाया। ::* [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] में Zendrago X जी के नामांकन पर मुरही जी ने जवाब दिया है '''इस नामंकन को बंद करने की ज़रूरत है। ये शुरुआत से [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Not_now अभी नहीं] के अंदर था। ''' मै तो ये पृष्ठ भी बनाने वाला था। ::क्या मुझे नहीं बनाना चाहिए? आप की राय मेरे लिए बहुत मायने रखती है। क्या करना चाहिए? जरूर बताए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:10, 29 जून 2025 (UTC) :::आपने जो दो उदाहरण दिये हैं, उनमें सम्बंधित पृष्ठ के उपर नियमावली लिखी हुई है जिसमें सदस्य का नया नहीं होना स्वतः आवश्यक हो जाता है। जैसे [[विकिपीडिया:प्रशासक अधिकार हेतु निवेदन]] की आवश्यकताओं में लिखा है: "समान्यत नामांकित सदस्य विकि पर सक्रिय होना चाहिये अर्थात लम्बे समय तक असक्रिय न रहे।" अर्थात् नया सदस्य तो हाल ही में आया है अतः वो इस आवश्यकता को पूरा नहीं करता। प्रशासक के लिए पहले से प्रबंधन अधिकारों का अनुभव होना आवश्यक है। ठीक इसी तरह [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] की आवश्यकताओं में भी लिखा है: "सदस्य को उत्पात हटाने (रोलबैक) हेतु एवं लेख गुणवत्ता जाँच (परीक्षक) का अनुभव भी होना चाहिये।" अर्थात् सदस्य को पुनरीक्षण (अधिकार सहित) अनुभव होना चाहिए। अतः इस आधार पर उपरोक्त पृष्ठ अनावश्यक हैं। यदि आप [[:en:Wikipedia:Not now]] का अनुवाद करना चाहते हो तो कर सकते हो लेकिन इसके लिए पृष्ठ के उपर {{tl|सूचना पृष्ठ}} जोड़ें तथा {{tlx|nutshell|पृष्ठ के बारे में संक्षिप्त जानकारी}} जोड़ सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:58, 29 जून 2025 (UTC) ::::आपने [[विकिपीडिया:अभी नहीं]] पर प्रशासक और प्रबन्धक की कड़ियाँ गलत जोड़ दी हैं। हिन्दी विकिपीडिया पर परम्परा के अनुसार [[वि:प्रबन्धक|प्रबन्धक]] शब्द अंग्रेज़ी के admin या sysop के तुल्य है जबकि [[वि:प्रशासक|प्रशासक]] अंग्रेज़ी के Bureaucrat के तुल्य है। कोई भी प्रबन्धक किसी अन्य प्रबन्धक व्यक्ति को बॉट, प्रबन्धक या उच्चतर अधिकार न ही दे सकता है और न ही ले सकता है लेकिन प्रशासक अन्य सदस्यों को प्रशासक, प्रबन्धक, बॉट आदि अधिकार दे भी सकता है और ले भी सकता है। सन् 2012 में हिन्दी विकिपीडिया को कुछ कारणों से प्रशासक मुक्त कर दिया गया था। वर्तमान में हिन्दी विकिपीडिया पर प्रशासकों की कोई आवश्यकता नहीं है हालांकि यदि सदस्य संख्या (गुणवत्ता वाले सम्पादन करने वाले) बहुत बढ़ जाती है तो यहाँ भी लोगों को प्रशासक बनाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:58, 30 जून 2025 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! जानकारी देने के लिए धन्यवाद :::::गलती को सुधार दिया गया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 16:18, 30 जून 2025 (UTC) == पन्ना देखने के आँकड़े == आपने [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चमोली के पर्यटन स्थल]] की चर्चा में पन्ना देखने के आँकड़े की कड़ी के बारे में पूछा है। वो इस उत्तर के लिए उचित स्थान नहीं है अतः यहाँ लिख रहा हूँ। यदि आप कंप्यूटर/लैप्टॉप में देख रहे हैं तो सम्बंधित पृष्ठ के इतिहास में जायें और आपको उपर ही यह कड़ी मिल जायेगी। यदि आप मोबाइल में देख रहे हैं तो यह कड़ी आपको सीधे नहीं मिलेगी अतः बेहतर होगा कि आप [https://pageviews.wmcloud.org/?project=hi.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-20&pages= ये कड़ी] खोलें। इसमें Pages में जहाँ सम्भवतः "बिल्ली", "कुत्ता" लिखा हुआ है, उसे हटाकर अपना इच्छित शीर्षक लिख दें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:53, 8 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, जानकारी के लिए बहुत बहुत धन्यवाद। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:03, 8 जुलाई 2025 (UTC) == Improving articles == Some Disney articles need improvement, especially ones without translations/transliterations in infoboxes. An example is [[लिव एंड मॅडी]]. Another example is [[लेडी एंड द ट्रैम्प]]. There's also [[फ्रोज़न]], [[फन एंड फैंसी फ्री]], [[वन हंड्रेड एण्ड वन डालमेशियन]], [[पिनोक्कियो (१९४० की फ़िल्म)]], [[द रेस्क्यूअर्स]], [[द रेस्क्यूअर्स डाउन अंडर]], [[डम्बो]], [[ग्रेट माउस डिटेक्टिव]], [[ओलिवर एंड कंपनी]], and [[अलादीन (1992 डिज्नी फिल्म)]]. Also, [[बोल्ट (2008 फिल्म)]] and [[डायनासोर (फ़िल्म)]] only have Wikidata infoboxes, [[कंकड़ और पेंगुइन]] doesn't have anything in its infobox, and [[ऑल डॉग्स गो टु हेवन]] doesn't have actual content. Finally, do you think you could add more context to [[एनकैंटो: अ मॅजिकल स्टोरी]]? [[विशेष:योगदान/&#126;2025-21994-3|&#126;2025-21994-3]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-21994-3|talk]]) 18:22, 20 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:~2025-21994-3|~2025-21994-3]] जी, बिल्कुल। सुधार कर दिए गए है <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:27, 21 जुलाई 2025 (UTC) == आपके लिए एक बार्नस्टार! == {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''सम्पादक बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | आपके योगदानों को देखकर बहुत अच्छा लगा। आप वाकई में बहुत अच्छा कार्य कर रहे हैं। हिंदी विकिपीडिया हेतु आपका समर्पण प्रशंसनीय है। ऐसे ही निरंतर योगदान करते रहिए! – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 17:47, 22 जुलाई 2025 (UTC) |} == [[:माहिरा शर्मा|माहिरा शर्मा]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:माहिरा शर्मा|माहिरा शर्मा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये {{user|Sanjeev bot}} द्वारा नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 15:38, 1 सितंबर 2025 (UTC) == "मुखपृष्ठ समाचार" में आपका लेख == {| class="messagebox {{#ifeq:|yes|small|standard}}-talk" |- |[[Image:Gnome globe current event.svg|30px|Current events globe]] |13 नवम्बर 2025 को '''[[वि:समाचार|मुखपृष्ठ समाचार]]''' का अद्यतन हुआ जिसमें आपके द्वारा लिखे गए या काफी सुधारे गए लेख '''''[[जेम्स वॉटसन]]''''' से तथ्य लिया गया था। अगर आपको किसी और रोचक ख़बर का ज्ञान हो तो उसे [[विकिपीडिया:समाचार/उम्मीदवार‎]] पर सुझाएँ। |} <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:00, 13 नवम्बर 2025 (UTC) == मड़वा मटकोर == नमस्ते धर्मेंद्र जी, आपने [[मड़वा मटकोर]] को परीक्षण पाठ के रूप में [[वि:शीह|शीघ्र हटाने हेतु]] नामांकित किया है। मुझे लगता है इसे उल्लेखनीय नहीं होने के लिए [[वि:हहेच|हटाने हेतु चर्चा]] के लिए नामाकित करना चाहिए। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:10, 15 नवम्बर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, आपने बिल्कुल सही कहा है। चर्चा के लिए नामांकित कर दिया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:16, 15 नवम्बर 2025 (UTC) == Request == Could you please translate what I wrote at [[लिव एंड मॅडी]] and [[ओलिवर एंड कंपनी]]? [[विशेष:योगदान/&#126;2025-35911-92|&#126;2025-35911-92]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-35911-92|talk]]) 19:08, 23 नवम्बर 2025 (UTC) :जी बिल्कुल <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 21:01, 23 नवम्बर 2025 (UTC) ::Could you remove the English text from these pages? I couldn't remove it, because of the abuse filter. Also, it looks like [[डम्बो]] has a machine translation in the story. Could you fix that too? [[विशेष:योगदान/&#126;2025-36690-40|&#126;2025-36690-40]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-36690-40|talk]]) 02:17, 27 नवम्बर 2025 (UTC) :::Yes, the work has been done. <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 20:26, 27 नवम्बर 2025 (UTC) == Please check your mail as soon as possible == {{You've got mail}} -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 18:33, 15 दिसम्बर 2025 (UTC) == आपके लिए एक बार्नस्टार! == {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Special Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''विशेष बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | चाहर धर्मेंद्र जी,नमस्ते!आपके कार्य प्रशंसनीय है,हिंदी विकिपीडिया की अमूल्य विशेष सेवा के लिए आपको बहुत बहुत धन्यवाद <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 09:45, 27 फ़रवरी 2026 (UTC) |} == विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा सांत्वना पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए २५ मार्च २०२६ तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdAp7lxMY2nSh5wnsTi8SQOA4vu-0DGi2siReQtMcdictAemg/viewform?usp=header पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 08:56, 18 मार्च 2026 (UTC) :प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] की पुरस्कार राशी अमेजन कूपन के रूप में भेजी जा चुकी है। कृपया अपना ईमेल जाँच लें। कोई समस्या हो तो मुझे सूचित करें -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:28, 9 अप्रैल 2026 (UTC) == [[जॉन लैसेटर]] == नमस्ते चाहर धर्मेंद्र जी, इस लेख को संभवतः आपने शीघ्र हटाये जाने से बचाने हेतु सुधारा है। इसे थोड़ा सा और विस्तार देकर कम-से-कम एक पैराग्राफ का बना देते तो बेहतर होता। एक लाइन वाले लेख देखकर पशोपेश के स्थिति हो जाती है और समझ में नहीं आता कि रखें या हटायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:37, 4 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, नमस्ते! बिल्कुल, याद दिलाने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद। उस दिन समय की कमी के कारण मैं विस्तार से नहीं लिख सका था। अब कार्य सफलतापूर्वक पूरा हो गया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:32, 5 अप्रैल 2026 (UTC) ::जी, सुधार करने के लिये आपका आभार। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:12, 5 अप्रैल 2026 (UTC) == [[कृत्रिम बुद्धिमत्ता संचालित अनुवाद]] लेख के नामांकन के संदर्भ में == आदरणीय चाहर धर्मेंद्र जी, राम-राम! मैंने देखा कि आपने एक नए सदस्य द्वारा बनाए गए लेख "अनुवाद में कृत्रिम बुद्धिमत्ता" पर शीघ्र हटाने (बर्बरता) का टैग लगाया है। मुझे हमारी [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:AMAN_KUMAR#%E0%A4%B8%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B9 पुरानी चर्चा] याद आ गई, जहाँ आपने ही मुझे बहुत अच्छी सीख दी थी कि ''"शीघ्र हटाने जैसे कड़े कदमों के बजाय लेखों में सुधार हमारी सामूहिक जिम्मेदारी है।"'' आपकी उसी सीख का पालन करते हुए मैंने इस लेख की जाँच की। यह लेख बर्बरता नहीं है; इसकी भाषा अकादमिक है और इसमें IEEE Access जैसे अंतरराष्ट्रीय जर्नल्स के 4 प्रामाणिक संदर्भ दिए गए हैं। मुझे विश्वास है कि गश्त (Patrolling) की जल्दबाजी में या टूल के कारण आपसे यह टैग गलती से लग गया होगा। इसलिए, आपकी ही दी गई सीख और 'नए सदस्यों को न डराने की नीति' (WP:BITE) का सम्मान करते हुए, मैंने इस लेख से हटाने का नामांकन हटा दिया है, ताकि नए सदस्य का उत्साह न टूटे। आशा है आप मेरे इस कदम से सहमत होंगे। आपके निरंतर मार्गदर्शन के लिए आभार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:07, 10 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, मुझे हमारी पिछली चर्चा स्मरण है। मेरे विचार से उपलब्ध प्रामाणिक संदर्भों के आधार पर यह लेख अभी उल्लेखनीयता के मानदंडों को पूर्ण नहीं करता। चूँकि आपने हटाने का नामांकन हटा दिया है, इसलिए पुनः हटाने हेतु नामांकन करने के बजाय इसे चर्चा के लिए नामांकित किया गया है। आप कृपया वहाँ अपनी राय प्रस्तुत कर दें, शेष निर्णय सामूहिक सहमति के आधार पर लिया जाएगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 16:29, 10 अप्रैल 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] महोदय, ::आपकी बात बिल्कुल सही है। किसी भी विवादित स्थिति में 'हटाने हेतु चर्चा' (AfD) के माध्यम से सामूहिक निर्णय लेना ही विकिपीडिया की सबसे पारदर्शी प्रक्रिया है। मैंने चर्चा पृष्ठ पर संदर्भों के आधार पर अपना मत रख दिया है। आपके इस सौहार्दपूर्ण और प्रक्रियात्मक दृष्टिकोण के लिए धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:38, 10 अप्रैल 2026 (UTC) == Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner. [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026. * You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]] * '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST''' With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply. For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page. Warm regards, <br> on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team ''This message was sent with [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) on 18:30, 11 अप्रैल 2026 (UTC)'' </div> :इसे अपनी भाषा में अनुवादित कर दिया गया है। [[विकिपीडिया:चौपाल#अंतिम कुछ दिन: विकि सम्मेलन भारत 2026 छात्रवृत्ति आवेदन]] <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 23:49, 11 अप्रैल 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Gnoeee@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == स्वतः परीक्षित/पुनरीक्षित अधिकार प्राप्त होने पर बधाई == चाहर धर्मेंद्र जी नमस्ते। [[Special:Redirect/revision/6544330|चर्चा अनुसार]] आपको उक्त अधिकार दिये गये हैं, इसके लिये बधाई। आशा करता हूँ कि आप इसी तरह विकिपीडिया के संवर्धन में अपना मूल्यवान योगदान जारी रखेंगे। चूँकि इस अधिकार के साथ अब आपको पन्नों के नाम बदलने का अधिकार भी मिल गया है, कुछ बिंदु स्पष्ट कर देना चाहूँगा: * ख़ुद संशय की स्थिति में हों तो और लोगों की राय (प्रक्रिया अनुसार) लेकर ही स्थानांतरण करें। * यदि उचित कारण और विश्वसनीय स्रोत से समर्थित स्थानांतरण हो तो बेहिचक इस कार्य को कर सकते हैं। * हिंदी विकिपीडिया पर कुछ नाम विवादित वर्तनी के कारण भी नहीं किये जाते हैं। इनकी जानकारी प्राप्त करने का प्रयास कीजिएगा। * पन्ने का नाम बदलना या ऐसी चर्चा का परिणाम घोषित करना केवल प्रबंधकों की जिम्मेदारी नहीं है; ऐसी नाम बदलाव वाली चर्चाओं में (जैसी कि चर्चा में आम सहमति बन चुकी हो) अंतिम निर्णय लेने का अधिकार और जिम्मेदारी अब आपकी भी है। बहुत-बहुत शुभकामनायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 01:55, 27 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी। आपके मार्गदर्शन एवं शुभकामनाओं के लिए हार्दिक धन्यवाद। :आपके द्वारा बताए गए सभी बिंदुओं को मैं ध्यानपूर्वक समझकर पालन करने का प्रयास करूँगा। विशेष रूप से, संशय की स्थिति में सामुदायिक राय लेना, विश्वसनीय स्रोतों के आधार पर ही स्थानांतरण करना तथा नामों से संबंधित प्रचलित मानकों की जानकारी रखना—इन सभी बातों का मैं यथासंभव ध्यान रखूँगा। :आपके विश्वास एवं सहयोग के लिए पुनः धन्यवाद। आशा है कि आपके मार्गदर्शन में मैं विकिपीडिया के संवर्धन में सार्थक योगदान दे सकूँगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:03, 27 अप्रैल 2026 (UTC) ::चाहर धर्मेंद्र जी नमस्ते। बधाई हो! अब आप सामान्य सदस्य नहीं रहे अब आप हिंदी विकिपीडिया पर <code>autopatrolled user</code> बन चुके है। आशा करता हूँ की आप इस अधिकार का उपयोग अच्छे कार्यों और नीतिगत तरीके से ही करेंगे। :::और हिंदी विकिपीडिया पर अपना योगदान जारी रखते हुए विकिपीडिया को आगे बढ़ने में सहयोग करते रहेंगे। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 06:47, 28 अप्रैल 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] जी नमस्ते। आपकी शुभकामनाओं एवं प्रोत्साहन के लिए हार्दिक धन्यवाद। यह मेरे लिए अत्यंत प्रेरणादायक है। :::मैं इस अधिकार का उपयोग विकिपीडिया की नीतियों एवं दिशानिर्देशों के अनुरूप करते हुए सार्थक एवं रचनात्मक योगदान देने का निरंतर प्रयास करूँगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:34, 28 अप्रैल 2026 (UTC) == शुभकामनाएं == {| style="background-color: #f1f8ff; border: 2px solid #c8e1ff; padding: 15px; border-radius: 10px; width: 100%; box-shadow: 2px 2px 5px rgba(0,0,0,0.1);" |- | style="width: 120px; text-align: center; vertical-align: middle;" | [[File:Everlasting Fireworks looped.gif|200px]] | style="padding-left: 15px; font-size: 14px; line-height: 1.6;" | <span style="font-size: 18px; color: #0050a0;">'''बधाई हो, चाहर धर्मेंद्र जी!'''</span><br><br>आपको हिन्दी विकिपीडिया पर '''स्वतः परीक्षित''' अधिकार प्राप्त होने पर हार्दिक शुभकामनाएँ! <br><br> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:01, 27 अप्रैल 2026 (UTC) |} :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी। आपकी शुभकामनाओं के लिए हार्दिक धन्यवाद। यह मेरे लिए अत्यंत प्रेरणादायक है। मैं आगे भी विकिपीडिया के संवर्धन में अपना योगदान जारी रखने का प्रयास करूँगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:04, 27 अप्रैल 2026 (UTC) == पिंडर नदी पृष्ठ का स्थानांतरण == आप स्वयं चर्चा में शामिल थे। ऐसे में निर्णय लागू करने से बचना चाहिए; भले कोई आपत्ति न हो। विकिपीडिया पर पंचमाक्षर प्रयोग किया जाय अथवा अनुस्वार, यह एक विवादास्पद विषय है। आगे से स्थानांतरण करने से पूर्व ध्यान रखियेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:28, 28 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी। आपके सुझाव के लिए धन्यवाद। आपकी बात से सहमत हूँ और भविष्य में स्थानांतरण करने से पूर्व इस प्रकार के मामलों में विशेष सावधानी रखूँगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 10:50, 28 अप्रैल 2026 (UTC) == संपादन और संपादन सारांश == नमस्ते चाहर धर्मेंद्र जी, [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=हनुमान_जयंती&diff=next&oldid=6535314 यह संपादन] समझ में नहीं आया। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:30, 29 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी। जयंती सामान्यतः किसी महान, ऐतिहासिक अथवा पूजनीय व्यक्ति के जन्मदिवस की स्मृति में, प्रायः उनके निधन के पश्चात मनाई जाती है। इसी संदर्भ में उपलब्ध स्रोतों का अवलोकन करते समय “जन्मोत्सव” शब्द प्राप्त हुआ,[https://www.google.co.th/books/edition/Braja_ke_utsava_tyauh%C4%81ra_aura_mele/gktXAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C_%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8/kC7aAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/Bhajan_Ratnavali/d3zlEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&pg=PA53&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/Ramcharitmanas_Darshan/4K_IEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&pg=PT20&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/KANHA/h0ceEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&pg=PA89&printsec=frontcover] जिसके आधार पर यह परिवर्तन किया गया। :संभव है कि यह परिवर्तन पूर्णतः उपयुक्त न रहा हो। यदि आप इसे सुधारना उचित समझते हैं, तो कृपया मार्गदर्शन प्रदान करें; मैं आवश्यक संशोधन करने के लिए तत्पर हूँ। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 15:45, 29 अप्रैल 2026 (UTC) ::मेरा मतलब वो नहीं था, आपने लिखा कि आपने स्रोत सुधारे, जबकि आपने पाठ सुधारा था। उक्त स्रोतों के बारे में मैं यही कह सकता हूँ कि इनका हवाला देते हुए हम यह लिख सकते हैं कि कुछ लोग हनुमान को अमर मानते हुए इस त्यौहार को जयंती की बजाय जन्मोत्सव कहना अधिक पसंद करते। चाहे जितने स्रोत मिल जायें, हनुमान जी को विकिपीडिया पर अमर घोषित करना थोड़ा मुश्किल होगा, रहेगी यह चीज मान्यता ही। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:00, 29 अप्रैल 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी। स्पष्टीकरण हेतु धन्यवाद। आपके बिंदु से सहमत हूँ कि यहाँ मुख्यतः पाठ में परिवर्तन किया गया था। तथापि, साथ ही कुछ स्रोतों में भी आवश्यक सुधार किए गए हैं। :::आगे यह ध्यान रखा जाएगा कि ऐसे परिवर्तनों का उल्लेख अधिक सटीक रूप में किया जाए तथा सामग्री को मान्यताओं के रूप में ही तटस्थ ढंग से प्रस्तुत किया जाए। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:24, 30 अप्रैल 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, "तथापि, साथ ही कुछ स्रोतों में भी आवश्यक सुधार किए गए हैं" का मतलब |dead-url= प्राचल हटाना है? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:29, 30 अप्रैल 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, यह एक तकनीकी संशोधन था; “स्रोतों में सुधार” लिखना मेरी त्रुटि थी। भविष्य में इस प्रकार के परिवर्तनों का उल्लेख अधिक सटीक रूप में किया जाएगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:34, 30 अप्रैल 2026 (UTC) ::::::बिल्कुल सही जवाब! आप जीत गये हैं ## करोड़ की धनराशि! ::::::मेरे हर प्रश्न का या संदेश का उत्तर देना हर बार आवश्यक नहीं, बशर्ते कि मैं क्या इंगित कर रहा हूँ वो आप समझ जायें और आगे उसका इम्प्लीमेंटेशन करें। उत्तर देने को ज़रूरी मान लेने पे व्यक्ति गलत उत्तर भी दे देता है। ::::::और कृपया इस तरह के संदेशों को टांग खींचना न मानें। स्वतः परीक्षित हुये हैं तो बधाई के साथ-साथ कुछ दिन ट्रेनिंग भी मिलेगी। आशा करता हूँ आप ह्यूमर समझते होंगे। ::::::इस चर्चा को यही समाप्त करते हैं। धन्यवाद देने की जरूरत भी नहीं। वो मेरी ओर से आपको। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:54, 30 अप्रैल 2026 (UTC) == साफ़ प्रचार” टैग के बारे में == नमस्ते, भाईसाहब । टैग लगाने से पहले लेख [[मुकेश मिश्र]] के संदर्भों को ध्यान से देखिए और पढिए भी। दिए गए स्रोत विषय की जानकारी को सत्यापित करते हैं। यदि भाषा में सुधार की आवश्यकता हो तो उसे ठीक किया जा सकता है, परंतु सीधे “साफ़ प्रचार” कहना उचित नहीं लगता। धन्यवाद। [[सदस्य:Karatebr|Karatebr]] ([[सदस्य वार्ता:Karatebr|वार्ता]]) 18:40, 23 मई 2026 (UTC) :संदेश के लिए धन्यवाद। हालांकि, [[विकिपीडिया:उल्लेखनीयता]] के अनुसार केवल स्रोतों का मौजूद होना पर्याप्त नहीं होता, बल्कि यह भी आवश्यक है कि वे स्वतंत्र, विश्वसनीय एवं विषय पर पर्याप्त विस्तार से चर्चा करने वाले हों। :यदि लेख की भाषा, प्रस्तुति अथवा स्रोतों की प्रकृति प्रचारात्मक प्रतीत होती है, तो उस पर ध्यान दिलाना नीतियों के अनुरूप है। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:52, 24 मई 2026 (UTC) ::सभी स्तो [[सदस्य:Karatebr|Karatebr]] ([[सदस्य वार्ता:Karatebr|वार्ता]]) 13:23, 24 मई 2026 (UTC) ::धन्यवाद। मैं विकिपीडिया:उल्लेखनीयता की नीति से पूर्णतः सहमत हूँ कि केवल स्रोतों की संख्या पर्याप्त नहीं होती, बल्कि उनका स्वतंत्र, विश्वसनीय और विषय पर पर्याप्त कवरेज देना भी आवश्यक है। ::इसी आधार पर लेख में ऐसे समाचार स्रोत जोड़े गए हैं जो विषय के बारे में विस्तार से जानकारी प्रदान करते हैं तथा स्वतंत्र प्रकाशनों से हैं। यदि लेख की किसी विशेष पंक्ति, भाषा या स्रोत में प्रचारात्मक शैली प्रतीत हो रही हो, तो कृपया उसे इंगित करें ताकि उसे नीति अनुरूप सुधारा जा सके। ::केवल सामान्य रूप से “प्रचार” कहना पर्याप्त नहीं माना जाता, जब तक कि यह स्पष्ट न किया जाए कि कौन-सा भाग विकिपीडिया की तटस्थता या उल्लेखनीयता नीति का उल्लंघन कर रहा है। [[सदस्य:Karatebr|Karatebr]] ([[सदस्य वार्ता:Karatebr|वार्ता]]) 13:26, 24 मई 2026 (UTC) afr3swekpf5b6987jm84cu8qv8wzwh9 6556182 6555983 2026-05-25T06:40:36Z चाहर धर्मेंद्र 703114 6556182 wikitext text/x-wiki {{archives |auto= short |index= /पुरालेख_1 |index= /पुरालेख_2 }} <!-- कृपया इस पंक्ति और ऊपर की लाइन को न हटायें, धन्यवाद !--> <!-- नया संदेश इस पंक्ति के नीचे लिखें --> == आपके लिए एक बार्नस्टार! == {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''सम्पादक बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | आपके योगदानों को देखकर बहुत अच्छा लगा। आप वाकई में बहुत अच्छा कार्य कर रहे हैं। हिंदी विकिपीडिया हेतु आपका समर्पण प्रशंसनीय है। ऐसे ही निरंतर योगदान करते रहिए! – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 17:47, 22 जुलाई 2025 (UTC) |} == "मुखपृष्ठ समाचार" में आपका लेख == {| class="messagebox {{#ifeq:|yes|small|standard}}-talk" |- |[[Image:Gnome globe current event.svg|30px|Current events globe]] |13 नवम्बर 2025 को '''[[वि:समाचार|मुखपृष्ठ समाचार]]''' का अद्यतन हुआ जिसमें आपके द्वारा लिखे गए या काफी सुधारे गए लेख '''''[[जेम्स वॉटसन]]''''' से तथ्य लिया गया था। अगर आपको किसी और रोचक ख़बर का ज्ञान हो तो उसे [[विकिपीडिया:समाचार/उम्मीदवार‎]] पर सुझाएँ। |} <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:00, 13 नवम्बर 2025 (UTC) == आपके लिए एक बार्नस्टार! == {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Special Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''विशेष बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | चाहर धर्मेंद्र जी,नमस्ते!आपके कार्य प्रशंसनीय है,हिंदी विकिपीडिया की अमूल्य विशेष सेवा के लिए आपको बहुत बहुत धन्यवाद <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 09:45, 27 फ़रवरी 2026 (UTC) |} == विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा सांत्वना पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए २५ मार्च २०२६ तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdAp7lxMY2nSh5wnsTi8SQOA4vu-0DGi2siReQtMcdictAemg/viewform?usp=header पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 08:56, 18 मार्च 2026 (UTC) :प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] की पुरस्कार राशी अमेजन कूपन के रूप में भेजी जा चुकी है। कृपया अपना ईमेल जाँच लें। कोई समस्या हो तो मुझे सूचित करें -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:28, 9 अप्रैल 2026 (UTC) == स्वतः परीक्षित/पुनरीक्षित अधिकार प्राप्त होने पर बधाई == चाहर धर्मेंद्र जी नमस्ते। [[Special:Redirect/revision/6544330|चर्चा अनुसार]] आपको उक्त अधिकार दिये गये हैं, इसके लिये बधाई। आशा करता हूँ कि आप इसी तरह विकिपीडिया के संवर्धन में अपना मूल्यवान योगदान जारी रखेंगे। चूँकि इस अधिकार के साथ अब आपको पन्नों के नाम बदलने का अधिकार भी मिल गया है, कुछ बिंदु स्पष्ट कर देना चाहूँगा: * ख़ुद संशय की स्थिति में हों तो और लोगों की राय (प्रक्रिया अनुसार) लेकर ही स्थानांतरण करें। * यदि उचित कारण और विश्वसनीय स्रोत से समर्थित स्थानांतरण हो तो बेहिचक इस कार्य को कर सकते हैं। * हिंदी विकिपीडिया पर कुछ नाम विवादित वर्तनी के कारण भी नहीं किये जाते हैं। इनकी जानकारी प्राप्त करने का प्रयास कीजिएगा। * पन्ने का नाम बदलना या ऐसी चर्चा का परिणाम घोषित करना केवल प्रबंधकों की जिम्मेदारी नहीं है; ऐसी नाम बदलाव वाली चर्चाओं में (जैसी कि चर्चा में आम सहमति बन चुकी हो) अंतिम निर्णय लेने का अधिकार और जिम्मेदारी अब आपकी भी है। बहुत-बहुत शुभकामनायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 01:55, 27 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी। आपके मार्गदर्शन एवं शुभकामनाओं के लिए हार्दिक धन्यवाद। :आपके द्वारा बताए गए सभी बिंदुओं को मैं ध्यानपूर्वक समझकर पालन करने का प्रयास करूँगा। विशेष रूप से, संशय की स्थिति में सामुदायिक राय लेना, विश्वसनीय स्रोतों के आधार पर ही स्थानांतरण करना तथा नामों से संबंधित प्रचलित मानकों की जानकारी रखना—इन सभी बातों का मैं यथासंभव ध्यान रखूँगा। :आपके विश्वास एवं सहयोग के लिए पुनः धन्यवाद। आशा है कि आपके मार्गदर्शन में मैं विकिपीडिया के संवर्धन में सार्थक योगदान दे सकूँगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:03, 27 अप्रैल 2026 (UTC) ::चाहर धर्मेंद्र जी नमस्ते। बधाई हो! अब आप सामान्य सदस्य नहीं रहे अब आप हिंदी विकिपीडिया पर <code>autopatrolled user</code> बन चुके है। आशा करता हूँ की आप इस अधिकार का उपयोग अच्छे कार्यों और नीतिगत तरीके से ही करेंगे। :::और हिंदी विकिपीडिया पर अपना योगदान जारी रखते हुए विकिपीडिया को आगे बढ़ने में सहयोग करते रहेंगे। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 06:47, 28 अप्रैल 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] जी नमस्ते। आपकी शुभकामनाओं एवं प्रोत्साहन के लिए हार्दिक धन्यवाद। यह मेरे लिए अत्यंत प्रेरणादायक है। :::मैं इस अधिकार का उपयोग विकिपीडिया की नीतियों एवं दिशानिर्देशों के अनुरूप करते हुए सार्थक एवं रचनात्मक योगदान देने का निरंतर प्रयास करूँगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:34, 28 अप्रैल 2026 (UTC) 18wxkow597iwe15ocsfdnp1sgggbnx9 6556269 6556182 2026-05-25T11:04:25Z Karatebr 926009 [[Special:Contributions/चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] ([[User talk:चाहर धर्मेंद्र|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6556182|6556182]] को पूर्ववत किया 6556269 wikitext text/x-wiki {{archives |auto= short |index= /पुरालेख_1 }} <!-- कृपया इस पंक्ति और ऊपर की लाइन को न हटायें, धन्यवाद !--> <!-- नया संदेश इस पंक्ति के नीचे लिखें --> == नए साल की शुभकामनाएँ, चाहर धर्मेंद्र! == <div style="border: 3px solid #FFD700; background-color: #FFFAF0; padding:0.2em 0.4em; height:auto; min-height:173px; {{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}<!-- -->" class="plainlinks"> [[File:Fuochi d'artificio.gif|left|x173px]][[File:Happy new year 01.svg|x173px|right]] {{Paragraph break}} {{Center|{{resize|179%|'''''[[नव वर्ष|नए साल की शुभकामनाएँ]]!'''''}}}} '''चाहर धर्मेंद्र''',<br />एक समृद्ध, उत्पादक और सुखद [[नया साल]], और विकिपीडिया में आपके योगदान के लिए धन्यवाद। <br /><span style="font-weight:bold">[[सदस्य:मनीष पँवार|<span style="color:black; font-style:italic">मनीष पँवार</span>]] <sup>[[सदस्य वार्ता:मनीष पँवार|<span style="color:green">वार्ता</span>]]</sup></span> 11:04, 31 दिसम्बर 2022 (UTC)<br /><br /> </div> &nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{resize|88%|सदस्य वार्ता पृष्ठों में <nowiki>{{</nowiki>मनीष/नव वर्ष<nowiki>}}</nowiki> जोड़कर नव वर्ष की खुशियाँ भेजें।}}'' {{clear}}<!-- From template:Happy New Year fireworks --> नए साल की शुभकामनाएँ, मनीष पँवार जी <div style="border: 3px solid #FFD700; background-color: #FFFAF0; padding:0.2em 0.4em; height:auto; min-height:173px; {{SAFESUBST:<noinclude />round corners}}" class="plainlinks"> [[File:Crackers 1.jpg|left|x173px]][[File:Happy New Year 2022!.gif|x173px|right]] {{Paragraph break}} {{Center|{{resize|179%|'''''[[नव वर्ष|नए साल की शुभकामनाएँ]]!'''''}}}} “ यहाँ एक उज्ज्वल नव वर्ष और पुराने के लिए एक स्नेहपूर्ण विदाई है; यहाँ उन चीजों के बारे में है जो अभी आने वाली हैं, और उन यादों के बारे में जो हमारे पास हैं । "आपके पास एक समृद्ध नया साल हो सकता है।" "आपको एक खुश, स्वस्थ नव वर्ष की शुभकामनाएं।" "नया साल आपको स्वास्थ्य, धन और खुशी का आशीर्वाद दे।" विकिपीडिया में आपके योगदान के लिए धन्यवाद। </div> == बिना स्रोत और आधार के एक विशेष जाति के सम्बंध में पक्षपात करने के सम्बंध में == आप लगातार दूसरे जाति के लोगों से संबंधित अभिलेख जो पर्याप्त स्रोतों के आधार पर लिखें गए हैं । उसके मूल स्रोत और आलेख को अनावश्यक रुप से हटाना विकिपीडिया मानकों के अनुरूप नहीं है । कृपया ऐसा न करें। [[सदस्य:Kamalydv|Kamalydv]] ([[सदस्य वार्ता:Kamalydv|वार्ता]]) 15:07, 3 अप्रैल 2023 (UTC) == केसर == आपने [[केसर]] नामक लेख की सामग्री बदली है और नयी सामग्री मशीनी अनुवाद जैसी प्रतीत हो रही है। ऐसा क्यों किया गया है? क्या आप इसे सुधारेंगे? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:08, 25 मई 2025 (UTC) :नमस्कार संजीव जी, बिल्कुल इसे सही कर दिया जायेगा <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 03:40, 26 मई 2025 (UTC) == ट्राली == आपने [[ट्राली]] नामक लेख में मूल शोध डाल दिया है। ऐसे ही आप विभिन्न लेखों में सम्पादन कर रहे हैं। यदि आपके सम्पादनों की समीक्षा करने में मुझे लिखने जितना ही समय लगने लग गया तो फिर आपके सम्पादनों की क्या आवश्यकता है? इससे बेहतर मैं स्वयं ही लिख लूँगा। आपको पहले भी [[केसर]] लेख पर मैंने लिखा था लेकिन आपने कुछ सुधार नहीं किया। कृपया पहले [[वि:स्वशिक्षा|स्वशिक्षा]] पर सम्पादन के तरिके सीख लें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:31, 28 मई 2025 (UTC) :* [[ट्राली]] नामक लेख इंग्लिश विकि [https://en.wikipedia.org/wiki/Trolley] लेख का हिंदी अनुवाद है। आप को इस में क्या कमी नजर आ रही है। मैने तो इसे हिंदी में बदला ही तो है, वो भी अपने अनुसार। कॉपी पेस्ट तो नहीं किया है ना। :* आप को लगता है की [[एडीसन रोग]] लेख पर एक पूरा दिन लगा कर मैने गलती की। आप मुझे बताये की मेरे से इस लेख में क्या क्या गलतियां हुयी है, ताकि अगले सम्पादनों में वो गलती ना की जाए। अपना कीमती समय निकाल कर [[एडीसन रोग]] लेख को सही कीजिए। :* रही बात स्वयं ही लिखने की तो, संजीव कुमार जी, जिन लेखों में मैने इन ४-५ दिनों से सम्पादन किये है वो 2022 से जैसे के जैसे ही है। :<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:52, 28 मई 2025 (UTC) ::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, मैं विशेष रूप से [[एडीसन रोग]] नामक लेख की बात नहीं कर रहा। मैंने ये देखा है कि आपने विभिन्न लेखों में सामग्री जोड़ी है। मैं समय की कमी के कारण उनकी समीक्षा नहीं कर पाया हूँ और यह मानकर चल रहा हूँ कि आपने सही सम्पादन ही किये होंगे। लेकिन [[ट्राली]] में आपके योगदान को देखते हुये लगता है कि समीक्षा करनी ही होगी। अभी के लिए मैं आपको इसी लेख पर लिखता हूँ: ::* सम्बंधित अंग्रेज़ी पृष्ठ के अंत में {{tl|disambiguation}} लिखा हुआ है जिसके तुल्य हमारे यहाँ स्थानीय रूप से {{tl|बहुविकल्पी शब्द}} है। ::* इसका अर्थ हुआ कि यह सामान्य लेख नहीं बल्कि एक बहुविकल्पी पृष्ठ होना चाहिए। इसका अर्थ है कि लेख उन शब्दों पर निर्मित है जो वर्तनी समान रखते हैं लेकिन संख्या में एक से अधिक हैं। ::* आपने जो सामग्री डाली है उसमें एक भी कड़ी नहीं है। बहुविकल्पी लेखों में विकि-कड़ियाँ होनी चाहिए। यदि अपने यहाँ पहले से लेख नहीं है या निकट भविष्य में आपकी योजना नहीं है तो वो कड़ियाँ नहीं जोड़ी जाती। ::अतः आपको लेख खाली करके उसमें केवल वो कड़ियाँ डालनी चाहियें जो [[ट्राली]] नाम से बने हुये लेखों की हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:32, 28 मई 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, ठीक है जब आपको समय मिले मेरे किये हुए सम्पादन की समीक्षा जरूर कीजिए। :::* ट्राली लेख एक बहुविकल्पी पृष्ठ है, ये जान कर ही इस को बनाया था। लेकिन ये नहीं पता था की विकि-कड़ियाँ होनी जरूरी है। :::* थोड़ा समय दे तो ये सारे लेख बना दिए जायेगे। यदि आप चाहे तो जब तक बाकि लेख नहीं बनते, इस लेख से सारी जानकारी को हटा दी जाए। :::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:59, 28 मई 2025 (UTC) ::::यदि अच्छा काम करोगे तो जाँचने की आवश्यकता नहीं होगी। मेरी भी समय सीमा है। यदि आप इतने अच्छे लेख बना दोगे तो बहुत ही अच्छी बात है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:11, 28 मई 2025 (UTC) :::::"घोड़ा-चलित ट्रॉली" नाम से आपने एक लेख बनाया है जो मुझे पूर्णतः मशीनी अनुवाद लग रहा है। जहाँ तक मुझे याद है, हिन्दी में इसे "तांगा" कहते हैं। यदि इसे तांगा पर स्थानान्तरित कर दूँ, तो आपको कोई ऐतराज होगा? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:57, 29 मई 2025 (UTC) ::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, जहा तक मुझे लगता है, घोड़ा गाड़ी या तांगा गाड़ी इंग्लिश के [https://en.wikipedia.org/wiki/Carriage Carriage] इस लेख का अनुवाद होगा। घोड़ा-चलित ट्रॉली लेख, इंग्लिश के [https://en.wikipedia.org/wiki/Trolley_(horse-drawn) Trolley (horse-drawn)] इस लेख का अनुवाद है। बाकि इस बारे में आप को मेरे से ज्यादा पता है। ::::::* मैने अनुवाद कर के वही लिखा है, जो इंग्लिश लेख में लिखा हुआ है। आप ने लिखा पूर्णतः मशीनी अनुवाद है, इसी लेख को आप जिस भी मशीन से अनुवाद करेंगे। जो मेरा लिखा हुआ है वैसा कभी नहीं आएगा। ::::::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:19, 29 मई 2025 (UTC) :::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मशीनी अनुवाद के बारे में बहुत नहीं जानता, आप से निवेदन है की, मेरे आज के ही बनाये हुए किसी भी एक लेख को आप बदलिए। जिस से मुझे भी ज्ञात हो की ये मशीनी अनुवाद क्या होता है। उस बदलाव को देख कर मै मेरे आगे के सम्पादन करुगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:29, 29 मई 2025 (UTC) ::::::::पूर्णतः मशीनी अनुवाद होता तो मैं लेख को [[वि:शीह#ल5|शीघ्र हटाने हेतु]] नामांकित कर देता। आपने प्रयास किया है कि मशीनी अनुवाद को सुधारकर रखा जाये। मैंने आपके निर्मित कुछ लेखों पर यह टैग इसीलिए लगाये हैं जिससे उन्हें भविष्य में सुधारा जा सके। चूँकि मैं विषय में विशेषज्ञता नहीं रखता अतः मुझे अनुवाद ठीक करने में अधिक समय लगेगा। लेकिन कुछ सुझाव दे सकता हूँ जिससे आपको इसमें सुधार करने में सुविधा रहेगी। आप लेख को अंग्रेज़ी या अन्य भाषा में पढ़कर समझ लें। उसके बाद बिना उसे देखे, जो आपको याद हो उसे हिन्दी में लिखें। उस समय अनुवाद मशीनी नहीं होगा। स्रोतो आप अंग्रेज़ी विकिपीडिया से ले सकते हैं। मैंने [[घोड़ा-चलित ट्रॉली]] में आपके लिखे पहले पैरा को सुधारने का प्रयास किया है। चूँकि अभी भी उसमें वाक्य लम्बे हैं और विराम-चिह्नों का प्रयोग ठीक से नहीं हुआ है। कोशिश करें की इसे और भी सरल रूप में लिखा जाये। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:49, 29 मई 2025 (UTC) {{od|9}}[[पर्यटक ट्रॉली]] में आपने सुधार का प्रयास किया है। इसमें भी सुझाव देता हूँ कि पहले वाक्य में आपने शुरूआत में लिखा है, "पर्यटक ट्रॉली, जिसे कभी-कभी रोड ट्रॉली भी कहा जाता है, एक विशेष प्रकार की बस होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या ट्राम की शैली में डिज़ाइन किया गया है।" इसे निम्नलिखिति में से किसी एक रूप में बदलना बेहतर होगा: * '''पर्यटक ट्रॉली''' अथवा '''रोड ट्रॉली''' एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में बनाया गया है। * '''पर्यटक ट्रॉली''' एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में बनाया गया है। इसे कभी-कभी '''रोड ट्रॉली''' भी कहा जाता है। * '''पर्यटक ट्रॉली''' (अन्य नाम '''रोड ट्रॉली''') एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में निर्मित किया गया है। आप शायद इससे भी बेहतर लिखोगे।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:58, 29 मई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, बहुत बहुत धन्यवाद आपका, ये सीखने के लिए एक बहुत ही अच्छा उदाहरण है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:00, 29 मई 2025 (UTC) == LLM == नमस्ते धर्मेन्द्र जी, [[प्रेम रेड्डी]] लेख पूरी तरह से [[:en:LLM|LLM]] से लिखा हुआ लग रहा है। क्या आपने इसे पूरी तरह से AI से तैयार किया है? – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 05:36, 5 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, [[प्रेम रेड्डी]] लेख इंग्लिश विकि लेख की कॉपी है। किसी ने कहा था की इंग्लिश लेख को देखो और अपने अनुसार बदल दो, इस लेख में यही किया गया है। मुझे अलग अलग पॉइंट बना कर लिखने में अच्छा लगा, इसलिए इस प्रकार लिखा। :* यदि इस तरीके से नहीं लिख सकते तो इस को बदला भी जा सकता है। :<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:47, 5 जून 2025 (UTC) ::लेख देखकर ऐसा लग रहा है कि यह पूरी तरह एआई द्वारा लिखा गया है। इसका पूरा प्रारूप एआई के उत्तरों की शैली जैसा है। जिन शब्दों और वाक्य संरचनाओं का उपयोग किया गया है, वे किसी व्यक्ति के नहीं, बल्कि एआई के लिखे हुए लगते हैं। आपने पूरे लेख में प्रेम रेड्डी के कार्यों की प्रशंसा की है, जो विकिपीडिया की [[विकिपीडिया:NPOV|तटस्थता नीति]] के विरुद्ध है। ऐसी स्थिति में यह लेख प्रकाशित करने योग्य नहीं लगता। यह अंग्रेजी लेख की सामग्री से भी मेल नहीं खाता है। मेरा सुझाव है कि आप इसे दोबारा लिखें। आप अन्य लेखों का प्रारूप देखकर मार्गदर्शन ले सकते हैं। साथ ही, लेख पूरी तरह तटस्थ होना चाहिए। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 06:04, 5 जून 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, जरूरी नहीं की जो काम एआई द्वारा किया जाए, वैसा हम नहीं लिख सकते, स्कूल समय में इसी प्रकार अलग अलग हेडलाइन बना कर निबंध लिखा करते थे। उस समय ये एआई तो, होता भी नहीं था। बाकि लेख सही कर दिया गए है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:00, 5 जून 2025 (UTC) ::::सुधार के लिए धन्यवाद। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 07:06, 5 जून 2025 (UTC) == पाँच प्रेम भाषाएँ == [[पाँच प्रेम भाषाएँ]] शीर्षक से आपने एक लेख निर्मित किया है। यह शीर्षक मुझे उचित नहीं लग रहा। यदि पुस्तक का प्रकाशकों द्वारा इस नाम से अनुवाद किया गया है तो इसे स्वीकार किया जा सकता है अन्यथा पुस्तक का मूल शीर्षक ही देवनागरी में रखना उचित होगा। "The Five Love Languages" को "द फाइव लव लैंग्वेजेज" लिखना ही बेहतर है जिसमें आप (अनुवाद: पाँच प्रेम भाषायें) जैसा कुछ जोड़ सकते हो। यदि यह प्रकाशकों का अनुवाद है तो कृपया स्रोत दें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:04, 9 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, पुस्तक का प्रकाशकों द्वारा इस नाम से अनुवाद नहीं किया गया है। [[पाँच प्रेम भाषाएँ]] शीर्षक लेख को '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' पर अनुप्रेषित किया जा सकता है या फिर आप इस लेख का नाम बदल कर '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' कर दीजिये। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:59, 9 जून 2025 (UTC) ::सही शीर्षक क्या है? [[गैरी चैपमैन (लेखक)]] में आपने "द फाइव लव लैंग्वेज" लिखा है जबकि अंग्रेज़ी में "लैंग्वेजेज" लिखा हुआ दिखाई दे रहा है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 9 जून 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, पाँच की बात हो रही है तो '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' ही सही होगा। गलती सही कर दी गयी है। :::* एक सवाल था, सदस्य वार्ता से पुरानी वार्ता को पुरालेख में कैसे बदल सकते है? :::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:27, 9 जून 2025 (UTC) ::::[[गैरी चैपमैन (लेखक)]] और [[स्नेह]] में सम्बंधित सुधार करने का प्रयास कीजियेगा। ::::पुरालेख वाले में अपने यहाँ ये काम करने वाला कोई सक्रिय बॉट नहीं है अतः यह काम हाथ से करना होता है। इसके लिए आप {{tl|archives}} साँचा लेख के उपर जोड़ लें और सामग्री को यहाँ से हटाकर पुरालेख में डाल लें। इसके लिए आप अपनी सुविधा के अनुसार "सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/पुरालेख_1" या "सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/पुरालेख_१" अथवा सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/Archive_1" में से कोई एक तरीका अपना सकते हो। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:18, 9 जून 2025 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी बिल्कुल, जैसे ही समय मिलता है [[गैरी चैपमैन (लेखक)]] और [[स्नेह]] में सम्बंधित सुधार कर दिया जायेगा। :::::*जानकारी के लिए आप का बहुत बहुत धन्यवाद, संजीव जी :::::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:31, 9 जून 2025 (UTC) == तकनीकी बातों पर अक्सर पूछे जाने वाले सवाल == आपने हाल ही में [[विकिपीडिया:तकनीकी बातों पर अक्सर पूछे जाने वाले सवाल]] निर्मित किया है। क्या यह [[:en:Wikipedia:FAQ/Technical]] के तुल्य निर्मित करने के लिए बनाना आरम्भ किया गया है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:48, 10 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, यह [[en:Wikipedia:FAQ/Technical]] के तुल्य निर्मित करने के लिए बनाना आरम्भ किया गया है, लेकिन इस में थोड़ा समय लगेगा। क्युकी इस लेख को पूरा करने के लिए, पहले कुछ और लेख बनाने होंगे। :{{tl|पाठक सहायता}} पाठक सहायता टेम्पलेट्स में यदि ये लेख '''सहायता:लिंक''', '''सहायता:पृष्ठ पाद लेख टेम्पलेट्स''' नहीं बनाना है तो इस को पाठक सहायता टेम्पलेट्स से हटा दीजिए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:27, 10 जून 2025 (UTC) ::मैंने आपके उत्तर में साँचे को कड़ी में बदल दिया है। मैं केवल जानकारी के लिए पूछ रहा था। आप समय लेकर आराम से निर्मित कर सकते हैं और जब पृष्ठ पूरी तरह बन जाये तब [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इसकी सूचना लिख दीजियेगा। अभी उसके उपर {{tl|काम जारी}} का साँचा लगा सकते हो। मैं यह जानकारी इसलिए ले रहा हूँ जिससे आवश्यकता पड़ने पर इसे विकिडाटा पर सम्बंधित कड़ी से जोड़ा जा सके।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:34, 10 जून 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, {{tl|काम जारी}} का साँचा लगा दिया है, लेकिन आप के संदेश से पहले ही मैने इस लेख को विकिडाटा पर सम्बंधित कड़ी से जोड़ दिया था। क्या इस को वापस हटाने की जरूरत है? <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:44, 10 जून 2025 (UTC) == बोमिस == आपने [[बोमिस]] नामक लेख निर्मित किया। मैंने कल [[मारियाडीबी]] में कुछ बदलाव किये थे जिससे यह स्पष्ट हो कि न्यूनतम लेख में कितने बदलाव आवश्यक हैं। लेकिन आपने इसके बाद भी विभिन्न लेख निर्मित किये हैं। यदि आप इन लेखों में सुधार नहीं करते हैं तो इन्हें मशीनी अनुवाद कहकर शीघ्र हटाने हेतु नामांकित कर दिया जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:14, 12 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[मारियाडीबी]] की तरह [[बोमिस]] लेख में भी बदलाव कर दिए गए है। बाकि लेख को भी जैसे ही समय मिलेगा, जरूरत के हिसाब से बदलाव कर दिए जायेंगे। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:54, 12 जून 2025 (UTC) == [[:श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध|श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध|श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:31, 28 जून 2025 (UTC) :[[विकिपीडिया:प्रशासन नये उपयोगकर्ताओं के लिए नहीं है]] पृष्ठ भी आपने ही निर्मित किया है। जब नियमावली पहले से मौजूद है तो आप ये निबंध क्यों लिख रहे हो? ये नियमावली के अनुरूप शीर्षक हैं अतः ऐसे निबंध लिखना उचित नहीं प्रतीत हो रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:46, 28 जून 2025 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! [[विकिपीडिया:प्रशासक अधिकार हेतु निवेदन]] परियोजना पृष्ठ पर अजनाभ जी ने स्व-नामांकन किया था। उस में आप की ओर से जवाब में यदि लिखा हुआ था की नये सदस्य को ये अधिकार नहीं दिए जा सकते। क्यों नहीं दिए जा सकते, इस लिए [[विकिपीडिया:प्रशासन नये उपयोगकर्ताओं के लिए नहीं है]] पृष्ठ बनाया। ::* [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] में Zendrago X जी के नामांकन पर मुरही जी ने जवाब दिया है '''इस नामंकन को बंद करने की ज़रूरत है। ये शुरुआत से [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Not_now अभी नहीं] के अंदर था। ''' मै तो ये पृष्ठ भी बनाने वाला था। ::क्या मुझे नहीं बनाना चाहिए? आप की राय मेरे लिए बहुत मायने रखती है। क्या करना चाहिए? जरूर बताए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:10, 29 जून 2025 (UTC) :::आपने जो दो उदाहरण दिये हैं, उनमें सम्बंधित पृष्ठ के उपर नियमावली लिखी हुई है जिसमें सदस्य का नया नहीं होना स्वतः आवश्यक हो जाता है। जैसे [[विकिपीडिया:प्रशासक अधिकार हेतु निवेदन]] की आवश्यकताओं में लिखा है: "समान्यत नामांकित सदस्य विकि पर सक्रिय होना चाहिये अर्थात लम्बे समय तक असक्रिय न रहे।" अर्थात् नया सदस्य तो हाल ही में आया है अतः वो इस आवश्यकता को पूरा नहीं करता। प्रशासक के लिए पहले से प्रबंधन अधिकारों का अनुभव होना आवश्यक है। ठीक इसी तरह [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] की आवश्यकताओं में भी लिखा है: "सदस्य को उत्पात हटाने (रोलबैक) हेतु एवं लेख गुणवत्ता जाँच (परीक्षक) का अनुभव भी होना चाहिये।" अर्थात् सदस्य को पुनरीक्षण (अधिकार सहित) अनुभव होना चाहिए। अतः इस आधार पर उपरोक्त पृष्ठ अनावश्यक हैं। यदि आप [[:en:Wikipedia:Not now]] का अनुवाद करना चाहते हो तो कर सकते हो लेकिन इसके लिए पृष्ठ के उपर {{tl|सूचना पृष्ठ}} जोड़ें तथा {{tlx|nutshell|पृष्ठ के बारे में संक्षिप्त जानकारी}} जोड़ सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:58, 29 जून 2025 (UTC) ::::आपने [[विकिपीडिया:अभी नहीं]] पर प्रशासक और प्रबन्धक की कड़ियाँ गलत जोड़ दी हैं। हिन्दी विकिपीडिया पर परम्परा के अनुसार [[वि:प्रबन्धक|प्रबन्धक]] शब्द अंग्रेज़ी के admin या sysop के तुल्य है जबकि [[वि:प्रशासक|प्रशासक]] अंग्रेज़ी के Bureaucrat के तुल्य है। कोई भी प्रबन्धक किसी अन्य प्रबन्धक व्यक्ति को बॉट, प्रबन्धक या उच्चतर अधिकार न ही दे सकता है और न ही ले सकता है लेकिन प्रशासक अन्य सदस्यों को प्रशासक, प्रबन्धक, बॉट आदि अधिकार दे भी सकता है और ले भी सकता है। सन् 2012 में हिन्दी विकिपीडिया को कुछ कारणों से प्रशासक मुक्त कर दिया गया था। वर्तमान में हिन्दी विकिपीडिया पर प्रशासकों की कोई आवश्यकता नहीं है हालांकि यदि सदस्य संख्या (गुणवत्ता वाले सम्पादन करने वाले) बहुत बढ़ जाती है तो यहाँ भी लोगों को प्रशासक बनाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:58, 30 जून 2025 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! जानकारी देने के लिए धन्यवाद :::::गलती को सुधार दिया गया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 16:18, 30 जून 2025 (UTC) == पन्ना देखने के आँकड़े == आपने [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चमोली के पर्यटन स्थल]] की चर्चा में पन्ना देखने के आँकड़े की कड़ी के बारे में पूछा है। वो इस उत्तर के लिए उचित स्थान नहीं है अतः यहाँ लिख रहा हूँ। यदि आप कंप्यूटर/लैप्टॉप में देख रहे हैं तो सम्बंधित पृष्ठ के इतिहास में जायें और आपको उपर ही यह कड़ी मिल जायेगी। यदि आप मोबाइल में देख रहे हैं तो यह कड़ी आपको सीधे नहीं मिलेगी अतः बेहतर होगा कि आप [https://pageviews.wmcloud.org/?project=hi.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-20&pages= ये कड़ी] खोलें। इसमें Pages में जहाँ सम्भवतः "बिल्ली", "कुत्ता" लिखा हुआ है, उसे हटाकर अपना इच्छित शीर्षक लिख दें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:53, 8 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, जानकारी के लिए बहुत बहुत धन्यवाद। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:03, 8 जुलाई 2025 (UTC) == Improving articles == Some Disney articles need improvement, especially ones without translations/transliterations in infoboxes. An example is [[लिव एंड मॅडी]]. Another example is [[लेडी एंड द ट्रैम्प]]. There's also [[फ्रोज़न]], [[फन एंड फैंसी फ्री]], [[वन हंड्रेड एण्ड वन डालमेशियन]], [[पिनोक्कियो (१९४० की फ़िल्म)]], [[द रेस्क्यूअर्स]], [[द रेस्क्यूअर्स डाउन अंडर]], [[डम्बो]], [[ग्रेट माउस डिटेक्टिव]], [[ओलिवर एंड कंपनी]], and [[अलादीन (1992 डिज्नी फिल्म)]]. Also, [[बोल्ट (2008 फिल्म)]] and [[डायनासोर (फ़िल्म)]] only have Wikidata infoboxes, [[कंकड़ और पेंगुइन]] doesn't have anything in its infobox, and [[ऑल डॉग्स गो टु हेवन]] doesn't have actual content. Finally, do you think you could add more context to [[एनकैंटो: अ मॅजिकल स्टोरी]]? [[विशेष:योगदान/&#126;2025-21994-3|&#126;2025-21994-3]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-21994-3|talk]]) 18:22, 20 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:~2025-21994-3|~2025-21994-3]] जी, बिल्कुल। सुधार कर दिए गए है <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:27, 21 जुलाई 2025 (UTC) == आपके लिए एक बार्नस्टार! == {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''सम्पादक बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | आपके योगदानों को देखकर बहुत अच्छा लगा। आप वाकई में बहुत अच्छा कार्य कर रहे हैं। हिंदी विकिपीडिया हेतु आपका समर्पण प्रशंसनीय है। ऐसे ही निरंतर योगदान करते रहिए! – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 17:47, 22 जुलाई 2025 (UTC) |} == [[:माहिरा शर्मा|माहिरा शर्मा]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:माहिरा शर्मा|माहिरा शर्मा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये {{user|Sanjeev bot}} द्वारा नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 15:38, 1 सितंबर 2025 (UTC) == "मुखपृष्ठ समाचार" में आपका लेख == {| class="messagebox {{#ifeq:|yes|small|standard}}-talk" |- |[[Image:Gnome globe current event.svg|30px|Current events globe]] |13 नवम्बर 2025 को '''[[वि:समाचार|मुखपृष्ठ समाचार]]''' का अद्यतन हुआ जिसमें आपके द्वारा लिखे गए या काफी सुधारे गए लेख '''''[[जेम्स वॉटसन]]''''' से तथ्य लिया गया था। अगर आपको किसी और रोचक ख़बर का ज्ञान हो तो उसे [[विकिपीडिया:समाचार/उम्मीदवार‎]] पर सुझाएँ। |} <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:00, 13 नवम्बर 2025 (UTC) == मड़वा मटकोर == नमस्ते धर्मेंद्र जी, आपने [[मड़वा मटकोर]] को परीक्षण पाठ के रूप में [[वि:शीह|शीघ्र हटाने हेतु]] नामांकित किया है। मुझे लगता है इसे उल्लेखनीय नहीं होने के लिए [[वि:हहेच|हटाने हेतु चर्चा]] के लिए नामाकित करना चाहिए। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:10, 15 नवम्बर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, आपने बिल्कुल सही कहा है। चर्चा के लिए नामांकित कर दिया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:16, 15 नवम्बर 2025 (UTC) == Request == Could you please translate what I wrote at [[लिव एंड मॅडी]] and [[ओलिवर एंड कंपनी]]? [[विशेष:योगदान/&#126;2025-35911-92|&#126;2025-35911-92]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-35911-92|talk]]) 19:08, 23 नवम्बर 2025 (UTC) :जी बिल्कुल <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 21:01, 23 नवम्बर 2025 (UTC) ::Could you remove the English text from these pages? I couldn't remove it, because of the abuse filter. Also, it looks like [[डम्बो]] has a machine translation in the story. Could you fix that too? [[विशेष:योगदान/&#126;2025-36690-40|&#126;2025-36690-40]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-36690-40|talk]]) 02:17, 27 नवम्बर 2025 (UTC) :::Yes, the work has been done. <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 20:26, 27 नवम्बर 2025 (UTC) == Please check your mail as soon as possible == {{You've got mail}} -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 18:33, 15 दिसम्बर 2025 (UTC) == आपके लिए एक बार्नस्टार! == {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Special Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''विशेष बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | चाहर धर्मेंद्र जी,नमस्ते!आपके कार्य प्रशंसनीय है,हिंदी विकिपीडिया की अमूल्य विशेष सेवा के लिए आपको बहुत बहुत धन्यवाद <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 09:45, 27 फ़रवरी 2026 (UTC) |} == विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा सांत्वना पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए २५ मार्च २०२६ तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdAp7lxMY2nSh5wnsTi8SQOA4vu-0DGi2siReQtMcdictAemg/viewform?usp=header पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 08:56, 18 मार्च 2026 (UTC) :प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] की पुरस्कार राशी अमेजन कूपन के रूप में भेजी जा चुकी है। कृपया अपना ईमेल जाँच लें। कोई समस्या हो तो मुझे सूचित करें -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:28, 9 अप्रैल 2026 (UTC) == [[जॉन लैसेटर]] == नमस्ते चाहर धर्मेंद्र जी, इस लेख को संभवतः आपने शीघ्र हटाये जाने से बचाने हेतु सुधारा है। इसे थोड़ा सा और विस्तार देकर कम-से-कम एक पैराग्राफ का बना देते तो बेहतर होता। एक लाइन वाले लेख देखकर पशोपेश के स्थिति हो जाती है और समझ में नहीं आता कि रखें या हटायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:37, 4 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, नमस्ते! बिल्कुल, याद दिलाने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद। उस दिन समय की कमी के कारण मैं विस्तार से नहीं लिख सका था। अब कार्य सफलतापूर्वक पूरा हो गया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:32, 5 अप्रैल 2026 (UTC) ::जी, सुधार करने के लिये आपका आभार। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:12, 5 अप्रैल 2026 (UTC) == [[कृत्रिम बुद्धिमत्ता संचालित अनुवाद]] लेख के नामांकन के संदर्भ में == आदरणीय चाहर धर्मेंद्र जी, राम-राम! मैंने देखा कि आपने एक नए सदस्य द्वारा बनाए गए लेख "अनुवाद में कृत्रिम बुद्धिमत्ता" पर शीघ्र हटाने (बर्बरता) का टैग लगाया है। मुझे हमारी [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:AMAN_KUMAR#%E0%A4%B8%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B9 पुरानी चर्चा] याद आ गई, जहाँ आपने ही मुझे बहुत अच्छी सीख दी थी कि ''"शीघ्र हटाने जैसे कड़े कदमों के बजाय लेखों में सुधार हमारी सामूहिक जिम्मेदारी है।"'' आपकी उसी सीख का पालन करते हुए मैंने इस लेख की जाँच की। यह लेख बर्बरता नहीं है; इसकी भाषा अकादमिक है और इसमें IEEE Access जैसे अंतरराष्ट्रीय जर्नल्स के 4 प्रामाणिक संदर्भ दिए गए हैं। मुझे विश्वास है कि गश्त (Patrolling) की जल्दबाजी में या टूल के कारण आपसे यह टैग गलती से लग गया होगा। इसलिए, आपकी ही दी गई सीख और 'नए सदस्यों को न डराने की नीति' (WP:BITE) का सम्मान करते हुए, मैंने इस लेख से हटाने का नामांकन हटा दिया है, ताकि नए सदस्य का उत्साह न टूटे। आशा है आप मेरे इस कदम से सहमत होंगे। आपके निरंतर मार्गदर्शन के लिए आभार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:07, 10 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, मुझे हमारी पिछली चर्चा स्मरण है। मेरे विचार से उपलब्ध प्रामाणिक संदर्भों के आधार पर यह लेख अभी उल्लेखनीयता के मानदंडों को पूर्ण नहीं करता। चूँकि आपने हटाने का नामांकन हटा दिया है, इसलिए पुनः हटाने हेतु नामांकन करने के बजाय इसे चर्चा के लिए नामांकित किया गया है। आप कृपया वहाँ अपनी राय प्रस्तुत कर दें, शेष निर्णय सामूहिक सहमति के आधार पर लिया जाएगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 16:29, 10 अप्रैल 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] महोदय, ::आपकी बात बिल्कुल सही है। किसी भी विवादित स्थिति में 'हटाने हेतु चर्चा' (AfD) के माध्यम से सामूहिक निर्णय लेना ही विकिपीडिया की सबसे पारदर्शी प्रक्रिया है। मैंने चर्चा पृष्ठ पर संदर्भों के आधार पर अपना मत रख दिया है। आपके इस सौहार्दपूर्ण और प्रक्रियात्मक दृष्टिकोण के लिए धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:38, 10 अप्रैल 2026 (UTC) == Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner. [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026. * You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]] * '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST''' With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply. For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page. Warm regards, <br> on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team ''This message was sent with [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) on 18:30, 11 अप्रैल 2026 (UTC)'' </div> :इसे अपनी भाषा में अनुवादित कर दिया गया है। [[विकिपीडिया:चौपाल#अंतिम कुछ दिन: विकि सम्मेलन भारत 2026 छात्रवृत्ति आवेदन]] <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 23:49, 11 अप्रैल 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Gnoeee@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == स्वतः परीक्षित/पुनरीक्षित अधिकार प्राप्त होने पर बधाई == चाहर धर्मेंद्र जी नमस्ते। [[Special:Redirect/revision/6544330|चर्चा अनुसार]] आपको उक्त अधिकार दिये गये हैं, इसके लिये बधाई। आशा करता हूँ कि आप इसी तरह विकिपीडिया के संवर्धन में अपना मूल्यवान योगदान जारी रखेंगे। चूँकि इस अधिकार के साथ अब आपको पन्नों के नाम बदलने का अधिकार भी मिल गया है, कुछ बिंदु स्पष्ट कर देना चाहूँगा: * ख़ुद संशय की स्थिति में हों तो और लोगों की राय (प्रक्रिया अनुसार) लेकर ही स्थानांतरण करें। * यदि उचित कारण और विश्वसनीय स्रोत से समर्थित स्थानांतरण हो तो बेहिचक इस कार्य को कर सकते हैं। * हिंदी विकिपीडिया पर कुछ नाम विवादित वर्तनी के कारण भी नहीं किये जाते हैं। इनकी जानकारी प्राप्त करने का प्रयास कीजिएगा। * पन्ने का नाम बदलना या ऐसी चर्चा का परिणाम घोषित करना केवल प्रबंधकों की जिम्मेदारी नहीं है; ऐसी नाम बदलाव वाली चर्चाओं में (जैसी कि चर्चा में आम सहमति बन चुकी हो) अंतिम निर्णय लेने का अधिकार और जिम्मेदारी अब आपकी भी है। बहुत-बहुत शुभकामनायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 01:55, 27 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी। आपके मार्गदर्शन एवं शुभकामनाओं के लिए हार्दिक धन्यवाद। :आपके द्वारा बताए गए सभी बिंदुओं को मैं ध्यानपूर्वक समझकर पालन करने का प्रयास करूँगा। विशेष रूप से, संशय की स्थिति में सामुदायिक राय लेना, विश्वसनीय स्रोतों के आधार पर ही स्थानांतरण करना तथा नामों से संबंधित प्रचलित मानकों की जानकारी रखना—इन सभी बातों का मैं यथासंभव ध्यान रखूँगा। :आपके विश्वास एवं सहयोग के लिए पुनः धन्यवाद। आशा है कि आपके मार्गदर्शन में मैं विकिपीडिया के संवर्धन में सार्थक योगदान दे सकूँगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:03, 27 अप्रैल 2026 (UTC) ::चाहर धर्मेंद्र जी नमस्ते। बधाई हो! अब आप सामान्य सदस्य नहीं रहे अब आप हिंदी विकिपीडिया पर <code>autopatrolled user</code> बन चुके है। आशा करता हूँ की आप इस अधिकार का उपयोग अच्छे कार्यों और नीतिगत तरीके से ही करेंगे। :::और हिंदी विकिपीडिया पर अपना योगदान जारी रखते हुए विकिपीडिया को आगे बढ़ने में सहयोग करते रहेंगे। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 06:47, 28 अप्रैल 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] जी नमस्ते। आपकी शुभकामनाओं एवं प्रोत्साहन के लिए हार्दिक धन्यवाद। यह मेरे लिए अत्यंत प्रेरणादायक है। :::मैं इस अधिकार का उपयोग विकिपीडिया की नीतियों एवं दिशानिर्देशों के अनुरूप करते हुए सार्थक एवं रचनात्मक योगदान देने का निरंतर प्रयास करूँगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:34, 28 अप्रैल 2026 (UTC) == शुभकामनाएं == {| style="background-color: #f1f8ff; border: 2px solid #c8e1ff; padding: 15px; border-radius: 10px; width: 100%; box-shadow: 2px 2px 5px rgba(0,0,0,0.1);" |- | style="width: 120px; text-align: center; vertical-align: middle;" | [[File:Everlasting Fireworks looped.gif|200px]] | style="padding-left: 15px; font-size: 14px; line-height: 1.6;" | <span style="font-size: 18px; color: #0050a0;">'''बधाई हो, चाहर धर्मेंद्र जी!'''</span><br><br>आपको हिन्दी विकिपीडिया पर '''स्वतः परीक्षित''' अधिकार प्राप्त होने पर हार्दिक शुभकामनाएँ! <br><br> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:01, 27 अप्रैल 2026 (UTC) |} :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी। आपकी शुभकामनाओं के लिए हार्दिक धन्यवाद। यह मेरे लिए अत्यंत प्रेरणादायक है। मैं आगे भी विकिपीडिया के संवर्धन में अपना योगदान जारी रखने का प्रयास करूँगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:04, 27 अप्रैल 2026 (UTC) == पिंडर नदी पृष्ठ का स्थानांतरण == आप स्वयं चर्चा में शामिल थे। ऐसे में निर्णय लागू करने से बचना चाहिए; भले कोई आपत्ति न हो। विकिपीडिया पर पंचमाक्षर प्रयोग किया जाय अथवा अनुस्वार, यह एक विवादास्पद विषय है। आगे से स्थानांतरण करने से पूर्व ध्यान रखियेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:28, 28 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी। आपके सुझाव के लिए धन्यवाद। आपकी बात से सहमत हूँ और भविष्य में स्थानांतरण करने से पूर्व इस प्रकार के मामलों में विशेष सावधानी रखूँगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 10:50, 28 अप्रैल 2026 (UTC) == संपादन और संपादन सारांश == नमस्ते चाहर धर्मेंद्र जी, [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=हनुमान_जयंती&diff=next&oldid=6535314 यह संपादन] समझ में नहीं आया। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:30, 29 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी। जयंती सामान्यतः किसी महान, ऐतिहासिक अथवा पूजनीय व्यक्ति के जन्मदिवस की स्मृति में, प्रायः उनके निधन के पश्चात मनाई जाती है। इसी संदर्भ में उपलब्ध स्रोतों का अवलोकन करते समय “जन्मोत्सव” शब्द प्राप्त हुआ,[https://www.google.co.th/books/edition/Braja_ke_utsava_tyauh%C4%81ra_aura_mele/gktXAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C_%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8/kC7aAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/Bhajan_Ratnavali/d3zlEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&pg=PA53&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/Ramcharitmanas_Darshan/4K_IEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&pg=PT20&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/KANHA/h0ceEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&pg=PA89&printsec=frontcover] जिसके आधार पर यह परिवर्तन किया गया। :संभव है कि यह परिवर्तन पूर्णतः उपयुक्त न रहा हो। यदि आप इसे सुधारना उचित समझते हैं, तो कृपया मार्गदर्शन प्रदान करें; मैं आवश्यक संशोधन करने के लिए तत्पर हूँ। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 15:45, 29 अप्रैल 2026 (UTC) ::मेरा मतलब वो नहीं था, आपने लिखा कि आपने स्रोत सुधारे, जबकि आपने पाठ सुधारा था। उक्त स्रोतों के बारे में मैं यही कह सकता हूँ कि इनका हवाला देते हुए हम यह लिख सकते हैं कि कुछ लोग हनुमान को अमर मानते हुए इस त्यौहार को जयंती की बजाय जन्मोत्सव कहना अधिक पसंद करते। चाहे जितने स्रोत मिल जायें, हनुमान जी को विकिपीडिया पर अमर घोषित करना थोड़ा मुश्किल होगा, रहेगी यह चीज मान्यता ही। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:00, 29 अप्रैल 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी। स्पष्टीकरण हेतु धन्यवाद। आपके बिंदु से सहमत हूँ कि यहाँ मुख्यतः पाठ में परिवर्तन किया गया था। तथापि, साथ ही कुछ स्रोतों में भी आवश्यक सुधार किए गए हैं। :::आगे यह ध्यान रखा जाएगा कि ऐसे परिवर्तनों का उल्लेख अधिक सटीक रूप में किया जाए तथा सामग्री को मान्यताओं के रूप में ही तटस्थ ढंग से प्रस्तुत किया जाए। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:24, 30 अप्रैल 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, "तथापि, साथ ही कुछ स्रोतों में भी आवश्यक सुधार किए गए हैं" का मतलब |dead-url= प्राचल हटाना है? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:29, 30 अप्रैल 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, यह एक तकनीकी संशोधन था; “स्रोतों में सुधार” लिखना मेरी त्रुटि थी। भविष्य में इस प्रकार के परिवर्तनों का उल्लेख अधिक सटीक रूप में किया जाएगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:34, 30 अप्रैल 2026 (UTC) ::::::बिल्कुल सही जवाब! आप जीत गये हैं ## करोड़ की धनराशि! ::::::मेरे हर प्रश्न का या संदेश का उत्तर देना हर बार आवश्यक नहीं, बशर्ते कि मैं क्या इंगित कर रहा हूँ वो आप समझ जायें और आगे उसका इम्प्लीमेंटेशन करें। उत्तर देने को ज़रूरी मान लेने पे व्यक्ति गलत उत्तर भी दे देता है। ::::::और कृपया इस तरह के संदेशों को टांग खींचना न मानें। स्वतः परीक्षित हुये हैं तो बधाई के साथ-साथ कुछ दिन ट्रेनिंग भी मिलेगी। आशा करता हूँ आप ह्यूमर समझते होंगे। ::::::इस चर्चा को यही समाप्त करते हैं। धन्यवाद देने की जरूरत भी नहीं। वो मेरी ओर से आपको। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:54, 30 अप्रैल 2026 (UTC) == साफ़ प्रचार” टैग के बारे में == नमस्ते, भाईसाहब । टैग लगाने से पहले लेख [[मुकेश मिश्र]] के संदर्भों को ध्यान से देखिए और पढिए भी। दिए गए स्रोत विषय की जानकारी को सत्यापित करते हैं। यदि भाषा में सुधार की आवश्यकता हो तो उसे ठीक किया जा सकता है, परंतु सीधे “साफ़ प्रचार” कहना उचित नहीं लगता। धन्यवाद। [[सदस्य:Karatebr|Karatebr]] ([[सदस्य वार्ता:Karatebr|वार्ता]]) 18:40, 23 मई 2026 (UTC) :संदेश के लिए धन्यवाद। हालांकि, [[विकिपीडिया:उल्लेखनीयता]] के अनुसार केवल स्रोतों का मौजूद होना पर्याप्त नहीं होता, बल्कि यह भी आवश्यक है कि वे स्वतंत्र, विश्वसनीय एवं विषय पर पर्याप्त विस्तार से चर्चा करने वाले हों। :यदि लेख की भाषा, प्रस्तुति अथवा स्रोतों की प्रकृति प्रचारात्मक प्रतीत होती है, तो उस पर ध्यान दिलाना नीतियों के अनुरूप है। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:52, 24 मई 2026 (UTC) ::सभी स्तो [[सदस्य:Karatebr|Karatebr]] ([[सदस्य वार्ता:Karatebr|वार्ता]]) 13:23, 24 मई 2026 (UTC) ::धन्यवाद। मैं विकिपीडिया:उल्लेखनीयता की नीति से पूर्णतः सहमत हूँ कि केवल स्रोतों की संख्या पर्याप्त नहीं होती, बल्कि उनका स्वतंत्र, विश्वसनीय और विषय पर पर्याप्त कवरेज देना भी आवश्यक है। ::इसी आधार पर लेख में ऐसे समाचार स्रोत जोड़े गए हैं जो विषय के बारे में विस्तार से जानकारी प्रदान करते हैं तथा स्वतंत्र प्रकाशनों से हैं। यदि लेख की किसी विशेष पंक्ति, भाषा या स्रोत में प्रचारात्मक शैली प्रतीत हो रही हो, तो कृपया उसे इंगित करें ताकि उसे नीति अनुरूप सुधारा जा सके। ::केवल सामान्य रूप से “प्रचार” कहना पर्याप्त नहीं माना जाता, जब तक कि यह स्पष्ट न किया जाए कि कौन-सा भाग विकिपीडिया की तटस्थता या उल्लेखनीयता नीति का उल्लंघन कर रहा है। [[सदस्य:Karatebr|Karatebr]] ([[सदस्य वार्ता:Karatebr|वार्ता]]) 13:26, 24 मई 2026 (UTC) afr3swekpf5b6987jm84cu8qv8wzwh9 6556272 6556269 2026-05-25T11:06:14Z Karatebr 926009 /* साफ़ प्रचार” टैग के बारे में */ उत्तर 6556272 wikitext text/x-wiki {{archives |auto= short |index= /पुरालेख_1 }} <!-- कृपया इस पंक्ति और ऊपर की लाइन को न हटायें, धन्यवाद !--> <!-- नया संदेश इस पंक्ति के नीचे लिखें --> == नए साल की शुभकामनाएँ, चाहर धर्मेंद्र! == <div style="border: 3px solid #FFD700; background-color: #FFFAF0; padding:0.2em 0.4em; height:auto; min-height:173px; {{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}<!-- -->" class="plainlinks"> [[File:Fuochi d'artificio.gif|left|x173px]][[File:Happy new year 01.svg|x173px|right]] {{Paragraph break}} {{Center|{{resize|179%|'''''[[नव वर्ष|नए साल की शुभकामनाएँ]]!'''''}}}} '''चाहर धर्मेंद्र''',<br />एक समृद्ध, उत्पादक और सुखद [[नया साल]], और विकिपीडिया में आपके योगदान के लिए धन्यवाद। <br /><span style="font-weight:bold">[[सदस्य:मनीष पँवार|<span style="color:black; font-style:italic">मनीष पँवार</span>]] <sup>[[सदस्य वार्ता:मनीष पँवार|<span style="color:green">वार्ता</span>]]</sup></span> 11:04, 31 दिसम्बर 2022 (UTC)<br /><br /> </div> &nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{resize|88%|सदस्य वार्ता पृष्ठों में <nowiki>{{</nowiki>मनीष/नव वर्ष<nowiki>}}</nowiki> जोड़कर नव वर्ष की खुशियाँ भेजें।}}'' {{clear}}<!-- From template:Happy New Year fireworks --> नए साल की शुभकामनाएँ, मनीष पँवार जी <div style="border: 3px solid #FFD700; background-color: #FFFAF0; padding:0.2em 0.4em; height:auto; min-height:173px; {{SAFESUBST:<noinclude />round corners}}" class="plainlinks"> [[File:Crackers 1.jpg|left|x173px]][[File:Happy New Year 2022!.gif|x173px|right]] {{Paragraph break}} {{Center|{{resize|179%|'''''[[नव वर्ष|नए साल की शुभकामनाएँ]]!'''''}}}} “ यहाँ एक उज्ज्वल नव वर्ष और पुराने के लिए एक स्नेहपूर्ण विदाई है; यहाँ उन चीजों के बारे में है जो अभी आने वाली हैं, और उन यादों के बारे में जो हमारे पास हैं । "आपके पास एक समृद्ध नया साल हो सकता है।" "आपको एक खुश, स्वस्थ नव वर्ष की शुभकामनाएं।" "नया साल आपको स्वास्थ्य, धन और खुशी का आशीर्वाद दे।" विकिपीडिया में आपके योगदान के लिए धन्यवाद। </div> == बिना स्रोत और आधार के एक विशेष जाति के सम्बंध में पक्षपात करने के सम्बंध में == आप लगातार दूसरे जाति के लोगों से संबंधित अभिलेख जो पर्याप्त स्रोतों के आधार पर लिखें गए हैं । उसके मूल स्रोत और आलेख को अनावश्यक रुप से हटाना विकिपीडिया मानकों के अनुरूप नहीं है । कृपया ऐसा न करें। [[सदस्य:Kamalydv|Kamalydv]] ([[सदस्य वार्ता:Kamalydv|वार्ता]]) 15:07, 3 अप्रैल 2023 (UTC) == केसर == आपने [[केसर]] नामक लेख की सामग्री बदली है और नयी सामग्री मशीनी अनुवाद जैसी प्रतीत हो रही है। ऐसा क्यों किया गया है? क्या आप इसे सुधारेंगे? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:08, 25 मई 2025 (UTC) :नमस्कार संजीव जी, बिल्कुल इसे सही कर दिया जायेगा <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 03:40, 26 मई 2025 (UTC) == ट्राली == आपने [[ट्राली]] नामक लेख में मूल शोध डाल दिया है। ऐसे ही आप विभिन्न लेखों में सम्पादन कर रहे हैं। यदि आपके सम्पादनों की समीक्षा करने में मुझे लिखने जितना ही समय लगने लग गया तो फिर आपके सम्पादनों की क्या आवश्यकता है? इससे बेहतर मैं स्वयं ही लिख लूँगा। आपको पहले भी [[केसर]] लेख पर मैंने लिखा था लेकिन आपने कुछ सुधार नहीं किया। कृपया पहले [[वि:स्वशिक्षा|स्वशिक्षा]] पर सम्पादन के तरिके सीख लें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:31, 28 मई 2025 (UTC) :* [[ट्राली]] नामक लेख इंग्लिश विकि [https://en.wikipedia.org/wiki/Trolley] लेख का हिंदी अनुवाद है। आप को इस में क्या कमी नजर आ रही है। मैने तो इसे हिंदी में बदला ही तो है, वो भी अपने अनुसार। कॉपी पेस्ट तो नहीं किया है ना। :* आप को लगता है की [[एडीसन रोग]] लेख पर एक पूरा दिन लगा कर मैने गलती की। आप मुझे बताये की मेरे से इस लेख में क्या क्या गलतियां हुयी है, ताकि अगले सम्पादनों में वो गलती ना की जाए। अपना कीमती समय निकाल कर [[एडीसन रोग]] लेख को सही कीजिए। :* रही बात स्वयं ही लिखने की तो, संजीव कुमार जी, जिन लेखों में मैने इन ४-५ दिनों से सम्पादन किये है वो 2022 से जैसे के जैसे ही है। :<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:52, 28 मई 2025 (UTC) ::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, मैं विशेष रूप से [[एडीसन रोग]] नामक लेख की बात नहीं कर रहा। मैंने ये देखा है कि आपने विभिन्न लेखों में सामग्री जोड़ी है। मैं समय की कमी के कारण उनकी समीक्षा नहीं कर पाया हूँ और यह मानकर चल रहा हूँ कि आपने सही सम्पादन ही किये होंगे। लेकिन [[ट्राली]] में आपके योगदान को देखते हुये लगता है कि समीक्षा करनी ही होगी। अभी के लिए मैं आपको इसी लेख पर लिखता हूँ: ::* सम्बंधित अंग्रेज़ी पृष्ठ के अंत में {{tl|disambiguation}} लिखा हुआ है जिसके तुल्य हमारे यहाँ स्थानीय रूप से {{tl|बहुविकल्पी शब्द}} है। ::* इसका अर्थ हुआ कि यह सामान्य लेख नहीं बल्कि एक बहुविकल्पी पृष्ठ होना चाहिए। इसका अर्थ है कि लेख उन शब्दों पर निर्मित है जो वर्तनी समान रखते हैं लेकिन संख्या में एक से अधिक हैं। ::* आपने जो सामग्री डाली है उसमें एक भी कड़ी नहीं है। बहुविकल्पी लेखों में विकि-कड़ियाँ होनी चाहिए। यदि अपने यहाँ पहले से लेख नहीं है या निकट भविष्य में आपकी योजना नहीं है तो वो कड़ियाँ नहीं जोड़ी जाती। ::अतः आपको लेख खाली करके उसमें केवल वो कड़ियाँ डालनी चाहियें जो [[ट्राली]] नाम से बने हुये लेखों की हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:32, 28 मई 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, ठीक है जब आपको समय मिले मेरे किये हुए सम्पादन की समीक्षा जरूर कीजिए। :::* ट्राली लेख एक बहुविकल्पी पृष्ठ है, ये जान कर ही इस को बनाया था। लेकिन ये नहीं पता था की विकि-कड़ियाँ होनी जरूरी है। :::* थोड़ा समय दे तो ये सारे लेख बना दिए जायेगे। यदि आप चाहे तो जब तक बाकि लेख नहीं बनते, इस लेख से सारी जानकारी को हटा दी जाए। :::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:59, 28 मई 2025 (UTC) ::::यदि अच्छा काम करोगे तो जाँचने की आवश्यकता नहीं होगी। मेरी भी समय सीमा है। यदि आप इतने अच्छे लेख बना दोगे तो बहुत ही अच्छी बात है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:11, 28 मई 2025 (UTC) :::::"घोड़ा-चलित ट्रॉली" नाम से आपने एक लेख बनाया है जो मुझे पूर्णतः मशीनी अनुवाद लग रहा है। जहाँ तक मुझे याद है, हिन्दी में इसे "तांगा" कहते हैं। यदि इसे तांगा पर स्थानान्तरित कर दूँ, तो आपको कोई ऐतराज होगा? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:57, 29 मई 2025 (UTC) ::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, जहा तक मुझे लगता है, घोड़ा गाड़ी या तांगा गाड़ी इंग्लिश के [https://en.wikipedia.org/wiki/Carriage Carriage] इस लेख का अनुवाद होगा। घोड़ा-चलित ट्रॉली लेख, इंग्लिश के [https://en.wikipedia.org/wiki/Trolley_(horse-drawn) Trolley (horse-drawn)] इस लेख का अनुवाद है। बाकि इस बारे में आप को मेरे से ज्यादा पता है। ::::::* मैने अनुवाद कर के वही लिखा है, जो इंग्लिश लेख में लिखा हुआ है। आप ने लिखा पूर्णतः मशीनी अनुवाद है, इसी लेख को आप जिस भी मशीन से अनुवाद करेंगे। जो मेरा लिखा हुआ है वैसा कभी नहीं आएगा। ::::::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:19, 29 मई 2025 (UTC) :::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मशीनी अनुवाद के बारे में बहुत नहीं जानता, आप से निवेदन है की, मेरे आज के ही बनाये हुए किसी भी एक लेख को आप बदलिए। जिस से मुझे भी ज्ञात हो की ये मशीनी अनुवाद क्या होता है। उस बदलाव को देख कर मै मेरे आगे के सम्पादन करुगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:29, 29 मई 2025 (UTC) ::::::::पूर्णतः मशीनी अनुवाद होता तो मैं लेख को [[वि:शीह#ल5|शीघ्र हटाने हेतु]] नामांकित कर देता। आपने प्रयास किया है कि मशीनी अनुवाद को सुधारकर रखा जाये। मैंने आपके निर्मित कुछ लेखों पर यह टैग इसीलिए लगाये हैं जिससे उन्हें भविष्य में सुधारा जा सके। चूँकि मैं विषय में विशेषज्ञता नहीं रखता अतः मुझे अनुवाद ठीक करने में अधिक समय लगेगा। लेकिन कुछ सुझाव दे सकता हूँ जिससे आपको इसमें सुधार करने में सुविधा रहेगी। आप लेख को अंग्रेज़ी या अन्य भाषा में पढ़कर समझ लें। उसके बाद बिना उसे देखे, जो आपको याद हो उसे हिन्दी में लिखें। उस समय अनुवाद मशीनी नहीं होगा। स्रोतो आप अंग्रेज़ी विकिपीडिया से ले सकते हैं। मैंने [[घोड़ा-चलित ट्रॉली]] में आपके लिखे पहले पैरा को सुधारने का प्रयास किया है। चूँकि अभी भी उसमें वाक्य लम्बे हैं और विराम-चिह्नों का प्रयोग ठीक से नहीं हुआ है। कोशिश करें की इसे और भी सरल रूप में लिखा जाये। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:49, 29 मई 2025 (UTC) {{od|9}}[[पर्यटक ट्रॉली]] में आपने सुधार का प्रयास किया है। इसमें भी सुझाव देता हूँ कि पहले वाक्य में आपने शुरूआत में लिखा है, "पर्यटक ट्रॉली, जिसे कभी-कभी रोड ट्रॉली भी कहा जाता है, एक विशेष प्रकार की बस होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या ट्राम की शैली में डिज़ाइन किया गया है।" इसे निम्नलिखिति में से किसी एक रूप में बदलना बेहतर होगा: * '''पर्यटक ट्रॉली''' अथवा '''रोड ट्रॉली''' एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में बनाया गया है। * '''पर्यटक ट्रॉली''' एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में बनाया गया है। इसे कभी-कभी '''रोड ट्रॉली''' भी कहा जाता है। * '''पर्यटक ट्रॉली''' (अन्य नाम '''रोड ट्रॉली''') एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में निर्मित किया गया है। आप शायद इससे भी बेहतर लिखोगे।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:58, 29 मई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, बहुत बहुत धन्यवाद आपका, ये सीखने के लिए एक बहुत ही अच्छा उदाहरण है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:00, 29 मई 2025 (UTC) == LLM == नमस्ते धर्मेन्द्र जी, [[प्रेम रेड्डी]] लेख पूरी तरह से [[:en:LLM|LLM]] से लिखा हुआ लग रहा है। क्या आपने इसे पूरी तरह से AI से तैयार किया है? – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 05:36, 5 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, [[प्रेम रेड्डी]] लेख इंग्लिश विकि लेख की कॉपी है। किसी ने कहा था की इंग्लिश लेख को देखो और अपने अनुसार बदल दो, इस लेख में यही किया गया है। मुझे अलग अलग पॉइंट बना कर लिखने में अच्छा लगा, इसलिए इस प्रकार लिखा। :* यदि इस तरीके से नहीं लिख सकते तो इस को बदला भी जा सकता है। :<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:47, 5 जून 2025 (UTC) ::लेख देखकर ऐसा लग रहा है कि यह पूरी तरह एआई द्वारा लिखा गया है। इसका पूरा प्रारूप एआई के उत्तरों की शैली जैसा है। जिन शब्दों और वाक्य संरचनाओं का उपयोग किया गया है, वे किसी व्यक्ति के नहीं, बल्कि एआई के लिखे हुए लगते हैं। आपने पूरे लेख में प्रेम रेड्डी के कार्यों की प्रशंसा की है, जो विकिपीडिया की [[विकिपीडिया:NPOV|तटस्थता नीति]] के विरुद्ध है। ऐसी स्थिति में यह लेख प्रकाशित करने योग्य नहीं लगता। यह अंग्रेजी लेख की सामग्री से भी मेल नहीं खाता है। मेरा सुझाव है कि आप इसे दोबारा लिखें। आप अन्य लेखों का प्रारूप देखकर मार्गदर्शन ले सकते हैं। साथ ही, लेख पूरी तरह तटस्थ होना चाहिए। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 06:04, 5 जून 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, जरूरी नहीं की जो काम एआई द्वारा किया जाए, वैसा हम नहीं लिख सकते, स्कूल समय में इसी प्रकार अलग अलग हेडलाइन बना कर निबंध लिखा करते थे। उस समय ये एआई तो, होता भी नहीं था। बाकि लेख सही कर दिया गए है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:00, 5 जून 2025 (UTC) ::::सुधार के लिए धन्यवाद। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 07:06, 5 जून 2025 (UTC) == पाँच प्रेम भाषाएँ == [[पाँच प्रेम भाषाएँ]] शीर्षक से आपने एक लेख निर्मित किया है। यह शीर्षक मुझे उचित नहीं लग रहा। यदि पुस्तक का प्रकाशकों द्वारा इस नाम से अनुवाद किया गया है तो इसे स्वीकार किया जा सकता है अन्यथा पुस्तक का मूल शीर्षक ही देवनागरी में रखना उचित होगा। "The Five Love Languages" को "द फाइव लव लैंग्वेजेज" लिखना ही बेहतर है जिसमें आप (अनुवाद: पाँच प्रेम भाषायें) जैसा कुछ जोड़ सकते हो। यदि यह प्रकाशकों का अनुवाद है तो कृपया स्रोत दें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:04, 9 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, पुस्तक का प्रकाशकों द्वारा इस नाम से अनुवाद नहीं किया गया है। [[पाँच प्रेम भाषाएँ]] शीर्षक लेख को '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' पर अनुप्रेषित किया जा सकता है या फिर आप इस लेख का नाम बदल कर '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' कर दीजिये। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:59, 9 जून 2025 (UTC) ::सही शीर्षक क्या है? [[गैरी चैपमैन (लेखक)]] में आपने "द फाइव लव लैंग्वेज" लिखा है जबकि अंग्रेज़ी में "लैंग्वेजेज" लिखा हुआ दिखाई दे रहा है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 9 जून 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, पाँच की बात हो रही है तो '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' ही सही होगा। गलती सही कर दी गयी है। :::* एक सवाल था, सदस्य वार्ता से पुरानी वार्ता को पुरालेख में कैसे बदल सकते है? :::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:27, 9 जून 2025 (UTC) ::::[[गैरी चैपमैन (लेखक)]] और [[स्नेह]] में सम्बंधित सुधार करने का प्रयास कीजियेगा। ::::पुरालेख वाले में अपने यहाँ ये काम करने वाला कोई सक्रिय बॉट नहीं है अतः यह काम हाथ से करना होता है। इसके लिए आप {{tl|archives}} साँचा लेख के उपर जोड़ लें और सामग्री को यहाँ से हटाकर पुरालेख में डाल लें। इसके लिए आप अपनी सुविधा के अनुसार "सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/पुरालेख_1" या "सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/पुरालेख_१" अथवा सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/Archive_1" में से कोई एक तरीका अपना सकते हो। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:18, 9 जून 2025 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी बिल्कुल, जैसे ही समय मिलता है [[गैरी चैपमैन (लेखक)]] और [[स्नेह]] में सम्बंधित सुधार कर दिया जायेगा। :::::*जानकारी के लिए आप का बहुत बहुत धन्यवाद, संजीव जी :::::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:31, 9 जून 2025 (UTC) == तकनीकी बातों पर अक्सर पूछे जाने वाले सवाल == आपने हाल ही में [[विकिपीडिया:तकनीकी बातों पर अक्सर पूछे जाने वाले सवाल]] निर्मित किया है। क्या यह [[:en:Wikipedia:FAQ/Technical]] के तुल्य निर्मित करने के लिए बनाना आरम्भ किया गया है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:48, 10 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, यह [[en:Wikipedia:FAQ/Technical]] के तुल्य निर्मित करने के लिए बनाना आरम्भ किया गया है, लेकिन इस में थोड़ा समय लगेगा। क्युकी इस लेख को पूरा करने के लिए, पहले कुछ और लेख बनाने होंगे। :{{tl|पाठक सहायता}} पाठक सहायता टेम्पलेट्स में यदि ये लेख '''सहायता:लिंक''', '''सहायता:पृष्ठ पाद लेख टेम्पलेट्स''' नहीं बनाना है तो इस को पाठक सहायता टेम्पलेट्स से हटा दीजिए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:27, 10 जून 2025 (UTC) ::मैंने आपके उत्तर में साँचे को कड़ी में बदल दिया है। मैं केवल जानकारी के लिए पूछ रहा था। आप समय लेकर आराम से निर्मित कर सकते हैं और जब पृष्ठ पूरी तरह बन जाये तब [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इसकी सूचना लिख दीजियेगा। अभी उसके उपर {{tl|काम जारी}} का साँचा लगा सकते हो। मैं यह जानकारी इसलिए ले रहा हूँ जिससे आवश्यकता पड़ने पर इसे विकिडाटा पर सम्बंधित कड़ी से जोड़ा जा सके।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:34, 10 जून 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, {{tl|काम जारी}} का साँचा लगा दिया है, लेकिन आप के संदेश से पहले ही मैने इस लेख को विकिडाटा पर सम्बंधित कड़ी से जोड़ दिया था। क्या इस को वापस हटाने की जरूरत है? <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:44, 10 जून 2025 (UTC) == बोमिस == आपने [[बोमिस]] नामक लेख निर्मित किया। मैंने कल [[मारियाडीबी]] में कुछ बदलाव किये थे जिससे यह स्पष्ट हो कि न्यूनतम लेख में कितने बदलाव आवश्यक हैं। लेकिन आपने इसके बाद भी विभिन्न लेख निर्मित किये हैं। यदि आप इन लेखों में सुधार नहीं करते हैं तो इन्हें मशीनी अनुवाद कहकर शीघ्र हटाने हेतु नामांकित कर दिया जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:14, 12 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[मारियाडीबी]] की तरह [[बोमिस]] लेख में भी बदलाव कर दिए गए है। बाकि लेख को भी जैसे ही समय मिलेगा, जरूरत के हिसाब से बदलाव कर दिए जायेंगे। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:54, 12 जून 2025 (UTC) == [[:श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध|श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध|श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:31, 28 जून 2025 (UTC) :[[विकिपीडिया:प्रशासन नये उपयोगकर्ताओं के लिए नहीं है]] पृष्ठ भी आपने ही निर्मित किया है। जब नियमावली पहले से मौजूद है तो आप ये निबंध क्यों लिख रहे हो? ये नियमावली के अनुरूप शीर्षक हैं अतः ऐसे निबंध लिखना उचित नहीं प्रतीत हो रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:46, 28 जून 2025 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! [[विकिपीडिया:प्रशासक अधिकार हेतु निवेदन]] परियोजना पृष्ठ पर अजनाभ जी ने स्व-नामांकन किया था। उस में आप की ओर से जवाब में यदि लिखा हुआ था की नये सदस्य को ये अधिकार नहीं दिए जा सकते। क्यों नहीं दिए जा सकते, इस लिए [[विकिपीडिया:प्रशासन नये उपयोगकर्ताओं के लिए नहीं है]] पृष्ठ बनाया। ::* [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] में Zendrago X जी के नामांकन पर मुरही जी ने जवाब दिया है '''इस नामंकन को बंद करने की ज़रूरत है। ये शुरुआत से [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Not_now अभी नहीं] के अंदर था। ''' मै तो ये पृष्ठ भी बनाने वाला था। ::क्या मुझे नहीं बनाना चाहिए? आप की राय मेरे लिए बहुत मायने रखती है। क्या करना चाहिए? जरूर बताए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:10, 29 जून 2025 (UTC) :::आपने जो दो उदाहरण दिये हैं, उनमें सम्बंधित पृष्ठ के उपर नियमावली लिखी हुई है जिसमें सदस्य का नया नहीं होना स्वतः आवश्यक हो जाता है। जैसे [[विकिपीडिया:प्रशासक अधिकार हेतु निवेदन]] की आवश्यकताओं में लिखा है: "समान्यत नामांकित सदस्य विकि पर सक्रिय होना चाहिये अर्थात लम्बे समय तक असक्रिय न रहे।" अर्थात् नया सदस्य तो हाल ही में आया है अतः वो इस आवश्यकता को पूरा नहीं करता। प्रशासक के लिए पहले से प्रबंधन अधिकारों का अनुभव होना आवश्यक है। ठीक इसी तरह [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] की आवश्यकताओं में भी लिखा है: "सदस्य को उत्पात हटाने (रोलबैक) हेतु एवं लेख गुणवत्ता जाँच (परीक्षक) का अनुभव भी होना चाहिये।" अर्थात् सदस्य को पुनरीक्षण (अधिकार सहित) अनुभव होना चाहिए। अतः इस आधार पर उपरोक्त पृष्ठ अनावश्यक हैं। यदि आप [[:en:Wikipedia:Not now]] का अनुवाद करना चाहते हो तो कर सकते हो लेकिन इसके लिए पृष्ठ के उपर {{tl|सूचना पृष्ठ}} जोड़ें तथा {{tlx|nutshell|पृष्ठ के बारे में संक्षिप्त जानकारी}} जोड़ सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:58, 29 जून 2025 (UTC) ::::आपने [[विकिपीडिया:अभी नहीं]] पर प्रशासक और प्रबन्धक की कड़ियाँ गलत जोड़ दी हैं। हिन्दी विकिपीडिया पर परम्परा के अनुसार [[वि:प्रबन्धक|प्रबन्धक]] शब्द अंग्रेज़ी के admin या sysop के तुल्य है जबकि [[वि:प्रशासक|प्रशासक]] अंग्रेज़ी के Bureaucrat के तुल्य है। कोई भी प्रबन्धक किसी अन्य प्रबन्धक व्यक्ति को बॉट, प्रबन्धक या उच्चतर अधिकार न ही दे सकता है और न ही ले सकता है लेकिन प्रशासक अन्य सदस्यों को प्रशासक, प्रबन्धक, बॉट आदि अधिकार दे भी सकता है और ले भी सकता है। सन् 2012 में हिन्दी विकिपीडिया को कुछ कारणों से प्रशासक मुक्त कर दिया गया था। वर्तमान में हिन्दी विकिपीडिया पर प्रशासकों की कोई आवश्यकता नहीं है हालांकि यदि सदस्य संख्या (गुणवत्ता वाले सम्पादन करने वाले) बहुत बढ़ जाती है तो यहाँ भी लोगों को प्रशासक बनाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:58, 30 जून 2025 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! जानकारी देने के लिए धन्यवाद :::::गलती को सुधार दिया गया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 16:18, 30 जून 2025 (UTC) == पन्ना देखने के आँकड़े == आपने [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चमोली के पर्यटन स्थल]] की चर्चा में पन्ना देखने के आँकड़े की कड़ी के बारे में पूछा है। वो इस उत्तर के लिए उचित स्थान नहीं है अतः यहाँ लिख रहा हूँ। यदि आप कंप्यूटर/लैप्टॉप में देख रहे हैं तो सम्बंधित पृष्ठ के इतिहास में जायें और आपको उपर ही यह कड़ी मिल जायेगी। यदि आप मोबाइल में देख रहे हैं तो यह कड़ी आपको सीधे नहीं मिलेगी अतः बेहतर होगा कि आप [https://pageviews.wmcloud.org/?project=hi.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-20&pages= ये कड़ी] खोलें। इसमें Pages में जहाँ सम्भवतः "बिल्ली", "कुत्ता" लिखा हुआ है, उसे हटाकर अपना इच्छित शीर्षक लिख दें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:53, 8 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, जानकारी के लिए बहुत बहुत धन्यवाद। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:03, 8 जुलाई 2025 (UTC) == Improving articles == Some Disney articles need improvement, especially ones without translations/transliterations in infoboxes. An example is [[लिव एंड मॅडी]]. Another example is [[लेडी एंड द ट्रैम्प]]. There's also [[फ्रोज़न]], [[फन एंड फैंसी फ्री]], [[वन हंड्रेड एण्ड वन डालमेशियन]], [[पिनोक्कियो (१९४० की फ़िल्म)]], [[द रेस्क्यूअर्स]], [[द रेस्क्यूअर्स डाउन अंडर]], [[डम्बो]], [[ग्रेट माउस डिटेक्टिव]], [[ओलिवर एंड कंपनी]], and [[अलादीन (1992 डिज्नी फिल्म)]]. Also, [[बोल्ट (2008 फिल्म)]] and [[डायनासोर (फ़िल्म)]] only have Wikidata infoboxes, [[कंकड़ और पेंगुइन]] doesn't have anything in its infobox, and [[ऑल डॉग्स गो टु हेवन]] doesn't have actual content. Finally, do you think you could add more context to [[एनकैंटो: अ मॅजिकल स्टोरी]]? [[विशेष:योगदान/&#126;2025-21994-3|&#126;2025-21994-3]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-21994-3|talk]]) 18:22, 20 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:~2025-21994-3|~2025-21994-3]] जी, बिल्कुल। सुधार कर दिए गए है <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:27, 21 जुलाई 2025 (UTC) == आपके लिए एक बार्नस्टार! == {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''सम्पादक बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | आपके योगदानों को देखकर बहुत अच्छा लगा। आप वाकई में बहुत अच्छा कार्य कर रहे हैं। हिंदी विकिपीडिया हेतु आपका समर्पण प्रशंसनीय है। ऐसे ही निरंतर योगदान करते रहिए! – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 17:47, 22 जुलाई 2025 (UTC) |} == [[:माहिरा शर्मा|माहिरा शर्मा]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:माहिरा शर्मा|माहिरा शर्मा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये {{user|Sanjeev bot}} द्वारा नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 15:38, 1 सितंबर 2025 (UTC) == "मुखपृष्ठ समाचार" में आपका लेख == {| class="messagebox {{#ifeq:|yes|small|standard}}-talk" |- |[[Image:Gnome globe current event.svg|30px|Current events globe]] |13 नवम्बर 2025 को '''[[वि:समाचार|मुखपृष्ठ समाचार]]''' का अद्यतन हुआ जिसमें आपके द्वारा लिखे गए या काफी सुधारे गए लेख '''''[[जेम्स वॉटसन]]''''' से तथ्य लिया गया था। अगर आपको किसी और रोचक ख़बर का ज्ञान हो तो उसे [[विकिपीडिया:समाचार/उम्मीदवार‎]] पर सुझाएँ। |} <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:00, 13 नवम्बर 2025 (UTC) == मड़वा मटकोर == नमस्ते धर्मेंद्र जी, आपने [[मड़वा मटकोर]] को परीक्षण पाठ के रूप में [[वि:शीह|शीघ्र हटाने हेतु]] नामांकित किया है। मुझे लगता है इसे उल्लेखनीय नहीं होने के लिए [[वि:हहेच|हटाने हेतु चर्चा]] के लिए नामाकित करना चाहिए। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:10, 15 नवम्बर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, आपने बिल्कुल सही कहा है। चर्चा के लिए नामांकित कर दिया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:16, 15 नवम्बर 2025 (UTC) == Request == Could you please translate what I wrote at [[लिव एंड मॅडी]] and [[ओलिवर एंड कंपनी]]? [[विशेष:योगदान/&#126;2025-35911-92|&#126;2025-35911-92]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-35911-92|talk]]) 19:08, 23 नवम्बर 2025 (UTC) :जी बिल्कुल <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 21:01, 23 नवम्बर 2025 (UTC) ::Could you remove the English text from these pages? I couldn't remove it, because of the abuse filter. Also, it looks like [[डम्बो]] has a machine translation in the story. Could you fix that too? [[विशेष:योगदान/&#126;2025-36690-40|&#126;2025-36690-40]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-36690-40|talk]]) 02:17, 27 नवम्बर 2025 (UTC) :::Yes, the work has been done. <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 20:26, 27 नवम्बर 2025 (UTC) == Please check your mail as soon as possible == {{You've got mail}} -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 18:33, 15 दिसम्बर 2025 (UTC) == आपके लिए एक बार्नस्टार! == {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Special Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''विशेष बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | चाहर धर्मेंद्र जी,नमस्ते!आपके कार्य प्रशंसनीय है,हिंदी विकिपीडिया की अमूल्य विशेष सेवा के लिए आपको बहुत बहुत धन्यवाद <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 09:45, 27 फ़रवरी 2026 (UTC) |} == विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा सांत्वना पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए २५ मार्च २०२६ तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdAp7lxMY2nSh5wnsTi8SQOA4vu-0DGi2siReQtMcdictAemg/viewform?usp=header पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 08:56, 18 मार्च 2026 (UTC) :प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] की पुरस्कार राशी अमेजन कूपन के रूप में भेजी जा चुकी है। कृपया अपना ईमेल जाँच लें। कोई समस्या हो तो मुझे सूचित करें -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:28, 9 अप्रैल 2026 (UTC) == [[जॉन लैसेटर]] == नमस्ते चाहर धर्मेंद्र जी, इस लेख को संभवतः आपने शीघ्र हटाये जाने से बचाने हेतु सुधारा है। इसे थोड़ा सा और विस्तार देकर कम-से-कम एक पैराग्राफ का बना देते तो बेहतर होता। एक लाइन वाले लेख देखकर पशोपेश के स्थिति हो जाती है और समझ में नहीं आता कि रखें या हटायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:37, 4 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, नमस्ते! बिल्कुल, याद दिलाने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद। उस दिन समय की कमी के कारण मैं विस्तार से नहीं लिख सका था। अब कार्य सफलतापूर्वक पूरा हो गया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:32, 5 अप्रैल 2026 (UTC) ::जी, सुधार करने के लिये आपका आभार। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:12, 5 अप्रैल 2026 (UTC) == [[कृत्रिम बुद्धिमत्ता संचालित अनुवाद]] लेख के नामांकन के संदर्भ में == आदरणीय चाहर धर्मेंद्र जी, राम-राम! मैंने देखा कि आपने एक नए सदस्य द्वारा बनाए गए लेख "अनुवाद में कृत्रिम बुद्धिमत्ता" पर शीघ्र हटाने (बर्बरता) का टैग लगाया है। मुझे हमारी [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:AMAN_KUMAR#%E0%A4%B8%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B9 पुरानी चर्चा] याद आ गई, जहाँ आपने ही मुझे बहुत अच्छी सीख दी थी कि ''"शीघ्र हटाने जैसे कड़े कदमों के बजाय लेखों में सुधार हमारी सामूहिक जिम्मेदारी है।"'' आपकी उसी सीख का पालन करते हुए मैंने इस लेख की जाँच की। यह लेख बर्बरता नहीं है; इसकी भाषा अकादमिक है और इसमें IEEE Access जैसे अंतरराष्ट्रीय जर्नल्स के 4 प्रामाणिक संदर्भ दिए गए हैं। मुझे विश्वास है कि गश्त (Patrolling) की जल्दबाजी में या टूल के कारण आपसे यह टैग गलती से लग गया होगा। इसलिए, आपकी ही दी गई सीख और 'नए सदस्यों को न डराने की नीति' (WP:BITE) का सम्मान करते हुए, मैंने इस लेख से हटाने का नामांकन हटा दिया है, ताकि नए सदस्य का उत्साह न टूटे। आशा है आप मेरे इस कदम से सहमत होंगे। आपके निरंतर मार्गदर्शन के लिए आभार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:07, 10 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, मुझे हमारी पिछली चर्चा स्मरण है। मेरे विचार से उपलब्ध प्रामाणिक संदर्भों के आधार पर यह लेख अभी उल्लेखनीयता के मानदंडों को पूर्ण नहीं करता। चूँकि आपने हटाने का नामांकन हटा दिया है, इसलिए पुनः हटाने हेतु नामांकन करने के बजाय इसे चर्चा के लिए नामांकित किया गया है। आप कृपया वहाँ अपनी राय प्रस्तुत कर दें, शेष निर्णय सामूहिक सहमति के आधार पर लिया जाएगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 16:29, 10 अप्रैल 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] महोदय, ::आपकी बात बिल्कुल सही है। किसी भी विवादित स्थिति में 'हटाने हेतु चर्चा' (AfD) के माध्यम से सामूहिक निर्णय लेना ही विकिपीडिया की सबसे पारदर्शी प्रक्रिया है। मैंने चर्चा पृष्ठ पर संदर्भों के आधार पर अपना मत रख दिया है। आपके इस सौहार्दपूर्ण और प्रक्रियात्मक दृष्टिकोण के लिए धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:38, 10 अप्रैल 2026 (UTC) == Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner. [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026. * You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]] * '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST''' With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply. For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page. Warm regards, <br> on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team ''This message was sent with [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) on 18:30, 11 अप्रैल 2026 (UTC)'' </div> :इसे अपनी भाषा में अनुवादित कर दिया गया है। [[विकिपीडिया:चौपाल#अंतिम कुछ दिन: विकि सम्मेलन भारत 2026 छात्रवृत्ति आवेदन]] <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 23:49, 11 अप्रैल 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Gnoeee@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == स्वतः परीक्षित/पुनरीक्षित अधिकार प्राप्त होने पर बधाई == चाहर धर्मेंद्र जी नमस्ते। [[Special:Redirect/revision/6544330|चर्चा अनुसार]] आपको उक्त अधिकार दिये गये हैं, इसके लिये बधाई। आशा करता हूँ कि आप इसी तरह विकिपीडिया के संवर्धन में अपना मूल्यवान योगदान जारी रखेंगे। चूँकि इस अधिकार के साथ अब आपको पन्नों के नाम बदलने का अधिकार भी मिल गया है, कुछ बिंदु स्पष्ट कर देना चाहूँगा: * ख़ुद संशय की स्थिति में हों तो और लोगों की राय (प्रक्रिया अनुसार) लेकर ही स्थानांतरण करें। * यदि उचित कारण और विश्वसनीय स्रोत से समर्थित स्थानांतरण हो तो बेहिचक इस कार्य को कर सकते हैं। * हिंदी विकिपीडिया पर कुछ नाम विवादित वर्तनी के कारण भी नहीं किये जाते हैं। इनकी जानकारी प्राप्त करने का प्रयास कीजिएगा। * पन्ने का नाम बदलना या ऐसी चर्चा का परिणाम घोषित करना केवल प्रबंधकों की जिम्मेदारी नहीं है; ऐसी नाम बदलाव वाली चर्चाओं में (जैसी कि चर्चा में आम सहमति बन चुकी हो) अंतिम निर्णय लेने का अधिकार और जिम्मेदारी अब आपकी भी है। बहुत-बहुत शुभकामनायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 01:55, 27 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी। आपके मार्गदर्शन एवं शुभकामनाओं के लिए हार्दिक धन्यवाद। :आपके द्वारा बताए गए सभी बिंदुओं को मैं ध्यानपूर्वक समझकर पालन करने का प्रयास करूँगा। विशेष रूप से, संशय की स्थिति में सामुदायिक राय लेना, विश्वसनीय स्रोतों के आधार पर ही स्थानांतरण करना तथा नामों से संबंधित प्रचलित मानकों की जानकारी रखना—इन सभी बातों का मैं यथासंभव ध्यान रखूँगा। :आपके विश्वास एवं सहयोग के लिए पुनः धन्यवाद। आशा है कि आपके मार्गदर्शन में मैं विकिपीडिया के संवर्धन में सार्थक योगदान दे सकूँगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:03, 27 अप्रैल 2026 (UTC) ::चाहर धर्मेंद्र जी नमस्ते। बधाई हो! अब आप सामान्य सदस्य नहीं रहे अब आप हिंदी विकिपीडिया पर <code>autopatrolled user</code> बन चुके है। आशा करता हूँ की आप इस अधिकार का उपयोग अच्छे कार्यों और नीतिगत तरीके से ही करेंगे। :::और हिंदी विकिपीडिया पर अपना योगदान जारी रखते हुए विकिपीडिया को आगे बढ़ने में सहयोग करते रहेंगे। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 06:47, 28 अप्रैल 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] जी नमस्ते। आपकी शुभकामनाओं एवं प्रोत्साहन के लिए हार्दिक धन्यवाद। यह मेरे लिए अत्यंत प्रेरणादायक है। :::मैं इस अधिकार का उपयोग विकिपीडिया की नीतियों एवं दिशानिर्देशों के अनुरूप करते हुए सार्थक एवं रचनात्मक योगदान देने का निरंतर प्रयास करूँगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:34, 28 अप्रैल 2026 (UTC) == शुभकामनाएं == {| style="background-color: #f1f8ff; border: 2px solid #c8e1ff; padding: 15px; border-radius: 10px; width: 100%; box-shadow: 2px 2px 5px rgba(0,0,0,0.1);" |- | style="width: 120px; text-align: center; vertical-align: middle;" | [[File:Everlasting Fireworks looped.gif|200px]] | style="padding-left: 15px; font-size: 14px; line-height: 1.6;" | <span style="font-size: 18px; color: #0050a0;">'''बधाई हो, चाहर धर्मेंद्र जी!'''</span><br><br>आपको हिन्दी विकिपीडिया पर '''स्वतः परीक्षित''' अधिकार प्राप्त होने पर हार्दिक शुभकामनाएँ! <br><br> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:01, 27 अप्रैल 2026 (UTC) |} :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी। आपकी शुभकामनाओं के लिए हार्दिक धन्यवाद। यह मेरे लिए अत्यंत प्रेरणादायक है। मैं आगे भी विकिपीडिया के संवर्धन में अपना योगदान जारी रखने का प्रयास करूँगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:04, 27 अप्रैल 2026 (UTC) == पिंडर नदी पृष्ठ का स्थानांतरण == आप स्वयं चर्चा में शामिल थे। ऐसे में निर्णय लागू करने से बचना चाहिए; भले कोई आपत्ति न हो। विकिपीडिया पर पंचमाक्षर प्रयोग किया जाय अथवा अनुस्वार, यह एक विवादास्पद विषय है। आगे से स्थानांतरण करने से पूर्व ध्यान रखियेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:28, 28 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी। आपके सुझाव के लिए धन्यवाद। आपकी बात से सहमत हूँ और भविष्य में स्थानांतरण करने से पूर्व इस प्रकार के मामलों में विशेष सावधानी रखूँगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 10:50, 28 अप्रैल 2026 (UTC) == संपादन और संपादन सारांश == नमस्ते चाहर धर्मेंद्र जी, [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=हनुमान_जयंती&diff=next&oldid=6535314 यह संपादन] समझ में नहीं आया। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:30, 29 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी। जयंती सामान्यतः किसी महान, ऐतिहासिक अथवा पूजनीय व्यक्ति के जन्मदिवस की स्मृति में, प्रायः उनके निधन के पश्चात मनाई जाती है। इसी संदर्भ में उपलब्ध स्रोतों का अवलोकन करते समय “जन्मोत्सव” शब्द प्राप्त हुआ,[https://www.google.co.th/books/edition/Braja_ke_utsava_tyauh%C4%81ra_aura_mele/gktXAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C_%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8/kC7aAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/Bhajan_Ratnavali/d3zlEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&pg=PA53&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/Ramcharitmanas_Darshan/4K_IEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&pg=PT20&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/KANHA/h0ceEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&pg=PA89&printsec=frontcover] जिसके आधार पर यह परिवर्तन किया गया। :संभव है कि यह परिवर्तन पूर्णतः उपयुक्त न रहा हो। यदि आप इसे सुधारना उचित समझते हैं, तो कृपया मार्गदर्शन प्रदान करें; मैं आवश्यक संशोधन करने के लिए तत्पर हूँ। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 15:45, 29 अप्रैल 2026 (UTC) ::मेरा मतलब वो नहीं था, आपने लिखा कि आपने स्रोत सुधारे, जबकि आपने पाठ सुधारा था। उक्त स्रोतों के बारे में मैं यही कह सकता हूँ कि इनका हवाला देते हुए हम यह लिख सकते हैं कि कुछ लोग हनुमान को अमर मानते हुए इस त्यौहार को जयंती की बजाय जन्मोत्सव कहना अधिक पसंद करते। चाहे जितने स्रोत मिल जायें, हनुमान जी को विकिपीडिया पर अमर घोषित करना थोड़ा मुश्किल होगा, रहेगी यह चीज मान्यता ही। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:00, 29 अप्रैल 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी। स्पष्टीकरण हेतु धन्यवाद। आपके बिंदु से सहमत हूँ कि यहाँ मुख्यतः पाठ में परिवर्तन किया गया था। तथापि, साथ ही कुछ स्रोतों में भी आवश्यक सुधार किए गए हैं। :::आगे यह ध्यान रखा जाएगा कि ऐसे परिवर्तनों का उल्लेख अधिक सटीक रूप में किया जाए तथा सामग्री को मान्यताओं के रूप में ही तटस्थ ढंग से प्रस्तुत किया जाए। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:24, 30 अप्रैल 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, "तथापि, साथ ही कुछ स्रोतों में भी आवश्यक सुधार किए गए हैं" का मतलब |dead-url= प्राचल हटाना है? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:29, 30 अप्रैल 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, यह एक तकनीकी संशोधन था; “स्रोतों में सुधार” लिखना मेरी त्रुटि थी। भविष्य में इस प्रकार के परिवर्तनों का उल्लेख अधिक सटीक रूप में किया जाएगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:34, 30 अप्रैल 2026 (UTC) ::::::बिल्कुल सही जवाब! आप जीत गये हैं ## करोड़ की धनराशि! ::::::मेरे हर प्रश्न का या संदेश का उत्तर देना हर बार आवश्यक नहीं, बशर्ते कि मैं क्या इंगित कर रहा हूँ वो आप समझ जायें और आगे उसका इम्प्लीमेंटेशन करें। उत्तर देने को ज़रूरी मान लेने पे व्यक्ति गलत उत्तर भी दे देता है। ::::::और कृपया इस तरह के संदेशों को टांग खींचना न मानें। स्वतः परीक्षित हुये हैं तो बधाई के साथ-साथ कुछ दिन ट्रेनिंग भी मिलेगी। आशा करता हूँ आप ह्यूमर समझते होंगे। ::::::इस चर्चा को यही समाप्त करते हैं। धन्यवाद देने की जरूरत भी नहीं। वो मेरी ओर से आपको। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:54, 30 अप्रैल 2026 (UTC) == साफ़ प्रचार” टैग के बारे में == नमस्ते, भाईसाहब । टैग लगाने से पहले लेख [[मुकेश मिश्र]] के संदर्भों को ध्यान से देखिए और पढिए भी। दिए गए स्रोत विषय की जानकारी को सत्यापित करते हैं। यदि भाषा में सुधार की आवश्यकता हो तो उसे ठीक किया जा सकता है, परंतु सीधे “साफ़ प्रचार” कहना उचित नहीं लगता। धन्यवाद। [[सदस्य:Karatebr|Karatebr]] ([[सदस्य वार्ता:Karatebr|वार्ता]]) 18:40, 23 मई 2026 (UTC) :संदेश के लिए धन्यवाद। हालांकि, [[विकिपीडिया:उल्लेखनीयता]] के अनुसार केवल स्रोतों का मौजूद होना पर्याप्त नहीं होता, बल्कि यह भी आवश्यक है कि वे स्वतंत्र, विश्वसनीय एवं विषय पर पर्याप्त विस्तार से चर्चा करने वाले हों। :यदि लेख की भाषा, प्रस्तुति अथवा स्रोतों की प्रकृति प्रचारात्मक प्रतीत होती है, तो उस पर ध्यान दिलाना नीतियों के अनुरूप है। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:52, 24 मई 2026 (UTC) ::सभी स्तो [[सदस्य:Karatebr|Karatebr]] ([[सदस्य वार्ता:Karatebr|वार्ता]]) 13:23, 24 मई 2026 (UTC) ::धन्यवाद। मैं विकिपीडिया:उल्लेखनीयता की नीति से पूर्णतः सहमत हूँ कि केवल स्रोतों की संख्या पर्याप्त नहीं होती, बल्कि उनका स्वतंत्र, विश्वसनीय और विषय पर पर्याप्त कवरेज देना भी आवश्यक है। ::इसी आधार पर लेख में ऐसे समाचार स्रोत जोड़े गए हैं जो विषय के बारे में विस्तार से जानकारी प्रदान करते हैं तथा स्वतंत्र प्रकाशनों से हैं। यदि लेख की किसी विशेष पंक्ति, भाषा या स्रोत में प्रचारात्मक शैली प्रतीत हो रही हो, तो कृपया उसे इंगित करें ताकि उसे नीति अनुरूप सुधारा जा सके। ::केवल सामान्य रूप से “प्रचार” कहना पर्याप्त नहीं माना जाता, जब तक कि यह स्पष्ट न किया जाए कि कौन-सा भाग विकिपीडिया की तटस्थता या उल्लेखनीयता नीति का उल्लंघन कर रहा है। [[सदस्य:Karatebr|Karatebr]] ([[सदस्य वार्ता:Karatebr|वार्ता]]) 13:26, 24 मई 2026 (UTC) :::जितनी व्याकुलता आपकी पृष्ठ को हटाने में दिखाई दे रही थी, कृपया उतनी ही गंभीरता और तत्परता उसके संबंध में दिए गए प्रश्नों एवं उत्तरों पर भी रखें। यदि किसी स्रोत, सामग्री अथवा प्रस्तुति पर आपत्ति है तो उसे स्पष्ट रूप से बताना अधिक उचित होगा, ताकि आवश्यक सुधार नीतियों के अनुरूप किए जा सकें। :::धन्यवाद । [[सदस्य:Karatebr|Karatebr]] ([[सदस्य वार्ता:Karatebr|वार्ता]]) 11:06, 25 मई 2026 (UTC) kmptuxh0try3jth92s3o0ubket3z8kc निकोल बेकर 0 1366310 6556197 6555552 2026-05-25T07:43:20Z AMAN KUMAR 911487 केवल चित्र आकर सुधारा 6556197 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Nicki_Becker_(53547395224).jpg|अंगूठाकार]] '''निकोल "निकी" बेकर''' [[अर्जेंटीना]] की जलवायु कार्यकर्ता हैं। वह जोवेन्स पोर एल क्लिमा के संस्थापकों में से एक हैं, जो कि भविष्य के आंदोलन के लिए शुक्रवार का एक हिस्सा है। वह Escazu Accords की युवा चैंपियन बनीं। वह वर्ष 2021 में "स्वच्छता और सभी के लिए पानी" (एसडब्ल्यूए) चैंपियन भी हैं।<ref>{{Cite web |last=Jacobo |first=Julia |date=4 November 2021 |title=COP26: These are the young activists taking the fight against global warming by storm |url=https://abcnews.go.com/International/cop26-young-activists-taking-fight-global-warming-storm/story?id=80774213 |website=ABC News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Sinai |first=Javier |date=2019-11-21 |title=Quién es Nicole Becker, la referente de los adolescentes argentinos que luchan contra la crisis climática {{!}} RED/ACCIÓN |url=https://www.redaccion.com.ar/quien-es-nicole-becker-la-referente-de-los-adolescentes-argentinos-que-luchan-contra-la-crisis-climatica/ |language=es |access-date=23 अप्रैल 2022 |archive-date=28 अप्रैल 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210428090515/https://www.redaccion.com.ar/quien-es-nicole-becker-la-referente-de-los-adolescentes-argentinos-que-luchan-contra-la-crisis-climatica/ |url-status=dead }}</ref> == गतिविधि == 8 साल की उम्र से, वह "हबोनिम ड्रोर" में शामिल हो गईं और "नी उना मेनोस" का भी हिस्सा बन गईं।<ref>{{Cite web |last=Mortimer |first=Victoria |date=2020-01-10 |title=Quién es Nicole Becker, la "Greta" argentina |url=https://www.bioguia.com/ambiente/quien-es-nicole-becker-la-greta-argentina_71247874.html |website=Bioguia |language=es}}</ref> उसकी पर्यावरणीय सक्रियता 2019 के फरवरी के दौरान शुरू हुई। यह तब था जब उसने इंस्टाग्राम पर यूरोप में युवाओं के एक जलवायु मार्च का एक वीडियो देखा। "जलवायु संकट के लिए पहला अंतर्राष्ट्रीय मार्च" 15 मार्च, 2019 को आयोजित किया गया था। उस दिन, जोवेन्स पोर एल क्लिमा की स्थापना बेकर, ब्रूनो रोड्रिग्ज और अन्य दोस्तों ने की थी। यह फरवरी 2019 के अंत में यूथ क्लाइमेट का एक हिस्सा है। इसके बाद उन्होंने अर्जेंटीना पर एक मार्च का आयोजन किया। इसमें 5,000 लोगों ने भाग लिया। संगठन अर्जेंटीना के अधिकारियों को "जलवायु और पारिस्थितिक आपातकाल" घोषित करने के लिए प्रेरित कर रहा था।<ref>{{Cite web |last=Yaccar |first=María Daniela |date=15 August 2021 |title=Cómo es la militancia de los jóvenes argentinos para detener el cambio climático {{!}} Un informe de la ONU advierte de consecuencias "sin precedentes" |url=https://www.pagina12.com.ar/361578-como-es-la-militancia-de-los-jovenes-argentinos-para-detener |website= |publisher=Pagina12}}</ref> सरकार ने अंततः 17 जुलाई, 2019 को घोषणा की। 2019 में, उन्हें मैड्रिड में संयुक्त राष्ट्र जलवायु सम्मेलन में भाग लेने के लिए अर्जेंटीना के युवाओं से अनुदान मिला।<ref>{{Cite web |title=CED regions in Argentina |url=https://www.cedamia.org/ced-regions-in-argentina/ |website= |publisher=CEDAMIA}}</ref> विश्व बाल दिवस पर "उनासोला जनरेशन अभियान" के एक भाग के रूप में यूनिसेफ और अमेरिका सॉलिडेरिया द्वारा उनका प्रतिनिधित्व किया गया था। उन्होंने COVID-19 महामारी के दौरान लैटिन अमेरिका और कैरिबियन के आसपास के युवाओं के लिए जलवायु परिवर्तन को बढ़ावा दिया।<ref>{{Cite web |date=20 November 2020 |title=One Planet, #UnaSolaGeneración |url=https://www.unicef.org/lac/en/press-releases/one-planet-unasolageneracion |website=www.unicef.org |language=en}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} hkds7jn1oa5b4xsi0hd5x7i3uvds6nj गैब्रिएला बेज़ा 0 1367803 6556200 6555555 2026-05-25T07:45:25Z AMAN KUMAR 911487 केवल चित्र आकार बदला 6556200 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Gabriela_Baeza.jpg|अंगूठाकार]] '''गैब्रिएला बेज़ा ज़मोरा''' एक मैक्सिकन पर्यावरण कार्यकर्ता, वक्ता और सतत विकास में विशेषज्ञ हैं। उन्हें लैटिन अमेरिका में शून्य अपशिष्ट आंदोलन को लोकप्रिय बनाने के लिए जाना जाता है। उन्होंने वृत्तचित्र लघु फिल्म एल रेटो (8 जुलाई, 2017) को अपने करियर के एक उपकरण के रूप में इस्तेमाल किया। तब से लेकर अब तक बेजा ने पर्यावरण के मुद्दों पर बैठकों में महत्वपूर्ण आयोजनों में बात की है। उदाहरणों में ग्रीन एक्सपो, द इकोफेस्ट और मेक्सिको की सर्कुलर इकोनॉमी कांग्रेस शामिल हैं। जुलाई 2019 में, एल पेस अखबार ने उन्हें "10 विश्व नेताओं जो हार नहीं मानते" की सूची में शामिल किया।<ref>{{Cite web|date=2019-03-27|title=Mexicana adopta movimiento global ‘Zero Waste’ para no generar basura|url=https://noticieros.televisa.com/ultimas-noticias/mexicana-adopta-movimiento-global-zero-waste-para-no-generar-basura/|access-date=2020-12-15|website=Noticieros Televisa|language=es-MX|archive-date=24 नवंबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201124155921/https://noticieros.televisa.com/ultimas-noticias/mexicana-adopta-movimiento-global-zero-waste-para-no-generar-basura/|url-status=dead}}</ref><ref name=":3">{{Cite news|last=|first=|date=2019-07-25|title=10 líderes mundiales que no se rinden|language=es|work=El País|url=https://elpais.com/elpais/2019/07/22/masterdeperiodismo/1563797348_342960.html|access-date=2020-12-15|issn=1134-6582|archive-date=4 दिसंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191204012722/https://elpais.com/elpais/2019/07/22/masterdeperiodismo/1563797348_342960.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|title=Zerowaste challenge: Can you live without waste? / El Reto: ¿Es posible vivir sin hacer basura? - YouTube|url=https://www.youtube.com/watch?v=NObL6NyKAQw|access-date=2020-12-15|website=www.youtube.com}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Zero Waste, alternativa ante la crisis ecológica|url=https://www.debate.com.mx/estados/Zero-Waste-alternativa-ante-la-crisis-ecologica-20190517-0105.html|access-date=2020-12-15|website=DEBATE|language=es-ES}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और अध्ययन == बेजा का जन्म मेक्सिको सिटी में हुआ था। उन्होंने पर्यावरण विज्ञान का अध्ययन किया। बाद में, उन्होंने मेक्सिको के राष्ट्रीय स्वायत्त विश्वविद्यालय UNAM में पर्यावरण और पारिस्थितिक अर्थशास्त्र में विशेषज्ञता हासिल की। उन्होंने यूट्रेक्ट और लीपज़िग विश्वविद्यालयों से सतत विकास में मास्टर डिग्री प्राप्त की है। यूरोप में अपने प्रवास के दौरान, उन्होंने ऑस्ट्रिया, सर्बिया और क्रोएशिया जैसे देशों में संरक्षण पर बात की।<ref name=":1" /> == करियर == अपनी मास्टर डिग्री प्राप्त करने के बाद, बेज़ा जर्मन कोऑपरेशन फॉर सस्टेनेबल डेवलपमेंट (GIZ) के साथ पेशेवर रूप से शामिल हो गई। उन्होंने अपशिष्ट ऊर्जा उपयोग कार्यक्रम के सलाहकार के रूप में कार्य किया। 2016 में, उसने अपने दैनिक जीवन में शून्य अपशिष्ट आंदोलन के बारे में अवधारणाओं का उपयोग करना शुरू किया। विचार कचरे के पुन: उपयोग पर आधारित होते हैं जिन्हें सामान्य रूप से संग्रहीत या भस्म किया जाता है। यह पृथ्वी ग्रह की शुद्धि में योगदान देता है। 2017 में, बेज़ा ने अपने मूल देश और लैटिन अमेरिका में प्रसिद्धि प्राप्त की। उन्होंने वृत्तचित्र लघु फिल्म एल रेटो (द चैलेंज) का निर्माण और निर्देशन किया। फिल्म में वह इस लाइफस्टाइल को अपनाने के बाद से अपना अनुभव दिखाती हैं। सोशल नेटवर्क पर इसका बहुत बड़ा प्रभाव पड़ा, जिसे लाखों व्यूज मिले।<ref>{{Cite web|title=Perfiles de participantes en el Foro Economía Circular Guadalajara|url=https://cristinacortinas.org/sustentabilidad/perfiles-de-participantes-en-el-foro-economia-circular-guadalajara/|access-date=2020-12-15|website=Dra. Ma. Cristina Cortinas Durán|language=es}}</ref><ref>{{Cite web|last=Oliver|first=Presenta Cristina de Ahumada Técnico Joan|date=2019-11-13|title=La pionera del movimiento mundial ‘Cero Residuos’ visita Mallorca para hacer posible la reducción de residuos|url=https://www.cope.es/emisoras/illes-balears/baleares/mallorca/noticias/pionera-del-movimiento-mundial-cero-residuos-visita-mallorca-para-hacer-posible-reduccion-residuos-20191113_550641|access-date=2020-12-15|website=COPE|language=es}}</ref><ref>{{Cite web|title=This Mexican has lived for almost 3 years without producing any trash - YouTube|url=https://www.youtube.com/watch?v=OtjNq4JU5b0|access-date=2020-12-15|website=www.youtube.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=¿Cómo ahorrar y cuidar al planeta al mismo tiempo?|url=https://elfinanciero.com.mx/mis-finanzas/como-ahorrar-y-cuidar-al-planeta-al-mismo-tiempo|access-date=2020-12-15|website=El Financiero|language=es}}</ref><ref>{{Cite web|last=López|first=Andrea|date=2018-12-17|title=Mexicana cumple tres años sin producir basura|url=https://tecreview.tec.mx/2018/12/17/tendencias/mexicana-cumple-tres-anos-sin-producir-basura/|access-date=2020-12-15|website=TecReview|language=es-MX|archive-date=29 नवंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211129030125/https://tecreview.tec.mx/2018/12/17/tendencias/mexicana-cumple-tres-anos-sin-producir-basura/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|date=2019-01-02|title=Desde hace tres años, esta joven mexicana es un ejemplo a seguir|url=http://us.hola.com/actualidad/2019010315830/reto-cero-basura-joven-mexicana/|access-date=2020-12-15|website=HOLA USA|language=es-US|archive-date=3 जनवरी 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190103131228/https://us.hola.com/actualidad/2019010315830/reto-cero-basura-joven-mexicana/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=López|first=Andrea|date=2018-12-17|title=Mexicana cumple tres años sin producir basura|url=https://tecreview.tec.mx/2018/12/17/tendencias/mexicana-cumple-tres-anos-sin-producir-basura/|access-date=2021-04-20|website=TecReview|language=es-MX|archive-date=29 नवंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211129030125/https://tecreview.tec.mx/2018/12/17/tendencias/mexicana-cumple-tres-anos-sin-producir-basura/|url-status=dead}}</ref> तब से लेकर अब तक बेजा सोशल मीडिया पर कई बार नजर आ चुके हैं। उन्होंने आंदोलन की विचारधारा की व्याख्या की और इसे घरों में प्रभावी ढंग से लागू करने की सलाह दी। एक व्याख्याता के रूप में, उन्होंने मेक्सिको सर्कुलर इकोनॉमी कांग्रेस, ग्रीन एक्सपो और इकोफेस्ट जैसे महत्वपूर्ण पर्यावरणीय कार्यक्रमों में भाग लिया है। बेज़ा को मैक्सिकन पर्यावरण आंदोलन में एक इंटरनेट सेलिब्रिटी माना जाता है।<ref>{{Cite web|title=Mexicana demuestra que se puede vivir sin generar basura {{!}} Noticias Telemundo - YouTube|url=https://www.youtube.com/watch?v=BOmahUvulq8|access-date=2020-12-15|website=www.youtube.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=¿Te imaginas vivir sin basura? - YouTube|url=https://www.youtube.com/watch?v=xzDIM9IUQhI|access-date=2020-12-15|website=www.youtube.com}}</ref><ref>{{Cite web|title="Cero basura", un proyecto por el medio ambiente {{!}} Noticias Telemundo - YouTube|url=https://www.youtube.com/watch?v=dxzVle8MMG0|access-date=2020-12-15|website=www.youtube.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Vivir sin generar basura es posible Gabriela adoptó el movimiento Zero Waste como un estilo de vida - YouTube|url=https://www.youtube.com/watch?v=52LTUpgcQAY|access-date=2020-12-15|website=www.youtube.com}}</ref> बेज़ा द्वारा प्रस्तावित विधि में कांच के कंटेनर और पेपर बैग, थोक खरीद, पुन: उपयोग और पुनर्चक्रण का उपयोग शामिल है। अपने ब्लॉग पर, बेज़ा लोगों को इस विषय पर सलाह देते हैं और पर्यावरण जागरूकता सामग्री प्रदान करते हैं।<ref>{{Cite web|last=PLÁSTICO|first=JUNKIES DEL|date=2018-01-21|title=JUNKIES DEL PLÁSTICO|url=https://www.revistacambio.com.mx/nacion/junkies-del-plastico/|access-date=2020-12-15|website=Revista Cambio|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=de 2018|first=17 de Diciembre|title=Una joven mexicana ha logrado vivir tres años sin producir basura|url=https://www.infobae.com/america/mexico/2018/12/17/una-joven-mexicana-ha-logrado-vivir-tres-anos-sin-producir-basura/|access-date=2020-12-15|website=infobae|language=es-ES}}</ref> == फिल्म निर्माण == 2017 - एल रेटो (द चैलेंज) - डॉक्यूमेंट्री शॉर्ट फिल्म।<ref name=":0" /> == सन्दर्भ == {{Reflist}} 1xwsuig3v93o4fq8a5xg9b9rmf4t7lw नाज़ली तोल्गा 0 1372977 6556024 6515070 2026-05-24T16:19:21Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556024 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = नाज़ली तोल्गा | image = | caption = | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|1979|11|08|df=y}} | birth_place = [[अंकारा]], [[तुर्की]] | death_date = | death_place = | nationality = {{NED}}<br />{{TUR}} | education = [[मरमारा विश्वविद्यालय]], संचार संकाय | occupation = पत्रकार, टीवी प्रस्तुतकर्ता | years_active= 1998–2013 | agent = | title = | children = | relatives = | family = | alias = | spouse = लॉरेंस ब्रेनिंकमेयर | domestic_partner = | credits = | URL = }} '''नाज़ली तोल्गा'''({{lang-tr|Nazlı Tolga}};{{lang-nl|Nazlı Tolga Brenninkmeijer}}) (जन्म 8 नवंबर 1979) एक तुर्की-डच पत्रकार और टेलीविजन होस्ट है। टॉल्गा प्रमुख स्थानीय और विदेशी मामलों के कार्यक्रम फॉक्स एना हैबर<ref>{{cite web |title=नाज़ली तोल्गा एकराना वेद एडियोर |url=https://www.aksam.com.tr/televizyon/nazli-tolga-ekrana-veda-ediyor/haber-215762 |accessdate=14 जून 2013}}</ref> और नाज़ली तोल्गा इले हैबर मसासी की एंकरवुमन थीं। ==प्रारंभिक जीवन, परिवार और शिक्षा== नाज़ली तोल्गा का जन्म [[८ नवम्बर]] [[१९७९]] को [[अंकारा|अंकारा]] में हुआ था। नाज़ली तोल्गा एक इस्तांबुल परिवार का बच्चा है जो मूल रूप से मालट्या और सैमसन से है। नाज़ली तोल्गा ने अपनी प्राथमिक शिक्षा इस्तांबुल में और अपनी हाई स्कूल की शिक्षा निजी इस्कुदार अमेरिकन कॉलेज में पूरी की। नाज़ली तोल्गा ने पत्रकारिता विभाग के मरमारा विश्वविद्यालय में अपनी विश्वविद्यालय की शिक्षा पूरी की। ==कैरियर== नाज़ली तोल्गा ने 1998 में कनाल डी में एक रिपोर्टर के रूप में अपने पेशेवर करियर की शुरुआत की, जब वह केवल उन्नीस वर्ष की थी, और 2003 तक उस पद पर बनी रही। नाज़ली तोल्गा ने 2003 में एक समाचार प्रोग्रामर के रूप में शो टीवी और SKY तुर्क टेलीविज़न में स्थानांतरित कर दिया, और इस तरह उसने 24 साल की उम्र में अपना पहला स्वतंत्र समाचार कार्यक्रम शुरू किया। नाज़ली तोल्गा ने 3 सितंबर, 2007 तक SKY Türk और SHOW TV में अपनी ड्यूटी जारी रखी। फॉक्स टीवी की शाम की खबर पेश करने के लिए अगस्त 2007 में नाज़ली टोल्गा को फॉक्स टीवी में स्थानांतरित कर दिया गया, और 2007 के पहले छह महीनों में, उसने 3 सितंबर, 2007 तक, असलीगुल अतासागुन द्वारा प्रस्तुत फॉक्स टीवी की शाम की खबर पेश करना शुरू कर दिया। नाज़ली तोल्गा ने 2007-2009 के बीच स्वतंत्र रूप से FOX TV की शाम की खबरें प्रस्तुत कीं; 2009 तक, उन्होंने अपने पत्रकार मित्र गुलबिन तोसुन के साथ प्रस्तुत करना शुरू कर दिया, जो उनसे दो साल बड़े हैं। ने 14 जून 2013 को FOX TV पर अपने शाम के समाचार प्रस्तुतकर्ता को शादी और बाद में विदेश में बसने के आधार पर छोड़ दिया। वह ब्राजील, लंदन और शंघाई में रहती है। वह 2013 से एक रोमन कैथोलिक हैं।<ref>{{cite web |title=ब्राजील में बसी नाजली तोल्गा चीन चली गई |url=https://www.sabah.com.tr/magazin/2015/06/06/brezilyaya-yerlesen-nazli-tolga-cine-tasiniyor |accessdate=6 जून 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=क्या उद्घोषक नाज़ली तोल्गा ने धर्म बदला? |url=https://www.bilalozcan.com/spiker-nazli-tolga-din-mi-degistirdi-03-eylul-2013-sali-5738 |accessdate=24 मई 2022 |archive-date=8 अक्तूबर 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008223757/https://www.bilalozcan.com/spiker-nazli-tolga-din-mi-degistirdi-03-eylul-2013-sali-5738 |url-status=dead }}</ref> पिछले वर्षों में, नाज़ली तोल्गा दो बच्चियों की माँ बनीं। उसके शीर्ष पर, [[३१ अगस्त]] [[२०१३]] तक, फॉक्स टीवी के सुबह के समाचार प्रस्तुतकर्ता, फातिह पोर्टकल ने फॉक्स टीवी की शाम की खबर पेश करना शुरू कर दिया, जिसका स्वामित्व नाज़ली टोलगा के पास था। को मीडिया माउस और गोल्डन बटरफ्लाई सहित कई समाचार पुरस्कार मिले हैं, और उन्होंने इस्तांबुल के एक मीडिया स्कूल में मीडिया और संचार शिक्षक के रूप में भी काम किया है। तुर्की की पत्रकार नाज़ली तोल्गा, जो अपने विनम्र, गरिमापूर्ण और ईमानदार आचरण के लिए भी जानी जाती हैं, ने 31 अगस्त 2013 से डच व्यवसायी लॉरेंस ब्रेनिंकमेयर से शादी की है। इसके अलावा, नाज़ली तोल्गा 2018 में अपनी पहली बेटी क्लो को जन्म देकर मां बनीं। पिछले वर्षों में, नाज़ली तोल्गा दो बच्चियों की माँ बनीं।<ref>{{cite web |title=मशहूर सर्वर नाजली तोल्गा बनी मां! |url=https://www.yasemin.com/magazin/haber/2779781-unlu-sunucu-nazli-tolga-anne-oldu |accessdate=24 मई 2013}}</ref> == एक वास्तविक कार्यक्रम == * Kanal D Ana Haber ( Kanal D/1998-2002 में), * Nazlı Tolga ile Haber Masası (SKY TURK/2004-सितंबर 2007 में) ), * SHOW HABER (SHOW TV/2002-2003 में), * FOX ANA HABER (FOX TV/2008-2010 में), * Nazlı Tolga ile FOX ANA HABER(FOX/सितंबर 2007 - 14 जून 2013 में) ==सन्दर्भ== [[श्रेणी: अंकारा के लोग]] [[श्रेणी:तुर्की पत्रकार]] [[श्रेणी:तुर्की टेलीविजन पत्रकार]] [[श्रेणी:डच पत्रकार]] [[श्रेणी: तुर्की मूल के डच लोग]] [[श्रेणी: मरमारा विश्वविद्यालय के पूर्व छात्र]] [[श्रेणी: जीवित लोग]] [[श्रेणी: महिला टेलीविजन पत्रकार]] [[श्रेणी: इस्तांबुल के लोग]] [[श्रेणी: तुर्की रोमन कैथोलिक]] [[श्रेणी: डच रोमन कैथोलिक]] cb4xu9em36x6ecptn48zgfscxlzehlb चन्देल-चौहान युद्ध 0 1432863 6556262 6530517 2026-05-25T10:51:09Z ~2026-31222-78 926762 /* */ 6556262 wikitext text/x-wiki {{को विलय|परमर्दिदेव|date=जून 2025}} {{Infobox military conflict | conflict = चन्देल-चौहान युद्ध | width = | partof = चन्देल और [[अजमेर]] के चौहानो के मध्य का युद्ध | image = | image_size = | alt = | caption = '''परमर्दिवर्मन पृथ्वीराज को युद्ध में पराजित करते हुए''' | date = 1179-1187 ईस्वी | place = सिरसागढ, दिल्ली, [[महोबा]], कीर्ति सागर। | coordinates = <!--Use the {{coord}} template --> | map_type = | map_relief = | map_size = | map_marksize = | map_caption = | map_label = | territory = | result = [[चन्देल|चन्देल साम्राज्य]] की जीत *चौहान [[चन्देल|चन्देल साम्राज्य]] की राजधानी पर कब्जा करने में विफल हुएं। | status = | combatants_header = | combatant1 = [[चौहान वंश|अजमेर के चौहान]] (सहायक राजवंश) * चंद्रावती के परमार * नाडोला के चौहान | combatant2 = [[चन्देल|चन्देल साम्राज्य]] (सम्मिलित राजवंश) * [[गाहड़वाल वंश| अवध के गाहड़वाल वंश]] | combatant3 = | commander1 = [[पृथ्वीराज चौहान]] | commander2 = [[परमर्दिवर्मन]] | commander3 = | units1 = | units2 = | units3 = | strength2 = 3 लाख सैन्यदल | strength1 = 5 लाख सैन्यदल | casualties1 = १ लाख चौहान मारे गए | casualties2 = 1 लाख चन्देल और गाहड़वाल मारे गाएं। | casualties3 = | notes = | campaignbox = }} '''चन्देल-चौहान युद्ध''', ([[English]]: Chandel-Chauhan War) अजमेर के [[चौहान|चौहान वंश]] और [[विंध्याचल|जेजाकभुक्ति]] के [[चन्देल|चन्देल साम्राज्य]] के मध्य 1179 से 1187 ईस्वी के बीच लड़ा गया था, जिनमे जेजाकभुक्ति के चन्देल साम्राज्य की विजय तथा चौहानो की पराजय हुई। इन युद्धों में, राजा [[पृथ्वीराज चौहान|पृथ्वीराज तृतीय चौहान]] सम्राट [[परमर्दीवर्मन|परमर्दीवर्मन चन्देल]] से दो बार पराजित हुआ।{{sfn|Mohinder Singh Randhawa |Indian Council of Agricultural Research|1980 | pp= 472}}{{sfn|M.S. Randhawa| Indian Sculpture: The Scene, Themes, and Legends |1985 | pp= 532}}<ref>Parmal Raso, Shyam sunder Das, 1919, 467 pages</ref><ref>Pandey(1993) pg197-332</ref> ==भाग== *[[महोबा का युद्ध]] *[[दिल्ली का युद्ध (1181)]] *[[कीर्तिसागर का युद्ध]] ==कारण== मध्ययुगीन गाथागीतों के अनुसार, पृथ्वीराज पद्मसेन की बेटी से शादी करके [[दिल्ली]] लौट रहे थे। इस यात्रा के दौरान उस पर तुर्क सेना ([[घुरिद वंश | घुरिद]]) द्वारा हमला किया गया था। चौहान सेना हमलों को खदेड़ने में कामयाब रही, लेकिन इस प्रक्रिया में गंभीर हताहत हुए। वे अपना रास्ता भटक गए, और चन्देल साम्राज्य की राजधानी [[महोबा]] में पहुंच गए। चौहान सेना, जिसमें कई घायल सैनिक थे, ने अनजाने में चन्देल शाही उद्यान में एक शिविर स्थापित कर दिया। उन्होंने बगीचे के रखवाले को उनकी उपस्थिति पर आपत्ति करने के लिए मार डाला। जब परमर्दिवर्मन को इस बात का पता चला तो उन्होंने चौहान सेना का मुकाबला करने के लिए कुछ सैनिकों को भेजा। आगामी संघर्ष में चन्देलो को भारी नुकसान हुआ। तब परमर्दिवर्मन ने पृथ्वीराज के खिलाफ अपने सेनापति [[महोबा के उदल | उदल]] के नेतृत्व में एक और सेना भेजने का फैसला किया। उदल ने इस प्रस्ताव के खिलाफ सलाह देते हुए तर्क दिया कि घायल सैनिकों पर हमला करना या पृथ्वीराज का विरोध करना उचित नहीं होगा इतनी सी बात पर। हालाँकि, सम्राट परमर्दिवर्मन अपने बहनोई माहिल परिहार (प्रतिहार) के प्रभाव में थे, जिन्होंने चन्देलो के खिलाफ गुप्त रूप से दुर्भावना को बरकरार रखा था। माहिल ने परमर्दिवर्मन को हमले की योजना पर आगे बढ़ने के लिए उकसाया। उदल के नेतृत्व में चन्देल टुकड़ी ने फिर चौहान सेना के खिलाफ दूसरा हमला किया, लेकिन हार गई। स्थिति तब शांत हुई जब पृथ्वीराज दिल्ली के लिए रवाना हुए।{{sfn|Sisirkumar Mitra|1977|p=121}} माहिल परिहार की राजनीतिक साजिश को सहन करने में असमर्थ, उदल और उनके भाई [[आल्हा]] ने चन्देल दरबार छोड़ दिया। उन्होंने [[जयचंद]] [[गहदवाल]], [[कन्नौज]] के शासक के साथ शरण ली।{{sfn|Sisirkumar Mitra|1977|p=121}} माहिल ने तब पृथ्वीराज चौहान को एक गुप्त संदेश भेजा, जिसमें उन्हें सूचित किया गया था कि परमर्दिवर्मन के सर्वश्रेष्ठ सेनापतियों ने महोबा छोड़ दिया है। ==युद्ध== *सिरसागढ़ का प्रथम युद्ध पृथ्वीराज जी 1182 ईस्वी में चौहान अजमेर से निकले और [[ग्वालियर]] और [[बटेश्वर, उत्तर प्रदेश | बटेश्वर]] के रास्ते चन्देल साम्राज्य की ओर बढ़ा। सबसे पहले पृथ्वीराज ने सिरसागढ़ को घेर लिया, जो कि मलखान की किलेदारी में था। पृथ्वीराज ने मलखान को जीतने की (अपनी तरफ लेने की बिना युद्ध के) कोशिश की, लेकिन मलखान परमर्दीवर्मन के प्रति वफादार रहे और आक्रमणकारियों के खिलाफ लड़े। मलखान द्वारा आक्रमणकारी चौहान सेना के आठ सेनापतियों के मारे जाने के बाद, पृथ्वीराज ने स्वयं युद्ध की कमान संभाली और चन्देल सेनापति मलखान मारे गए। ===मुख्य युद्ध=== *'''दिल्ली का युद्ध''' {{sfn|Sisirkumar Mitra|1977|p=125}}{{sfn|Sisirkumar Mitra|1977|p=122}}{{sfn|Parmaalraso|1189|p=Jagnikarao}} *'''महोबा का युद्ध''' इसके बाद पृथ्वीराज ने चन्देलो की राजधानी महोबा पे हमला कर दिया, घमासान युद्ध हुआ। युद्ध में चन्देल पक्ष से ब्रम्हजित, ऊदल, जयचंद्र के 2 पुत्र एक भतीजे मारे गए। महोबा के युद्ध में चौहान चन्देलो से बुरी तरह पराजित हुए। युद्ध में पृथ्वीराज की पूरी सेना खत्म हो गई। सेनापति आल्हा को पृथ्वीराज जीवनदान दे लेकिन लेकिन वही परमर्दिवर्मन ने पृथ्वीराज के 5 पुत्रो को बंदी बना के ब्रम्हा की विधवा पत्नी बेला के सामने रख दिया, जिसके बाद बेला ने उनका सर काट अपने पति ब्रम्हजितवर्मन के साथ सती हो गई। ये सब के बाद पृथ्वीराज अपनी जान बचाके महोबा से भाग के मदनपुर में कहीं छुप गए।{{sfn|Sisirkumar Mitra|1977|p=122}}{{sfn|Sisirkumar Mitra|1977|p=125}}{{sfn|Mohinder Singh Randhawa |Indian Council of Agricultural Research|1980 | pp= 472}} *'''कीर्तिसगार का युद्ध''' 1187 में पृथ्वीराज ने पुन महोबा पे हमला किया। कीर्तिसागर के समीप घमासान युद्ध हुआ जिसमें पृथ्वीराज ने परमर्दिवर्मन को पराजित कर दिया और अपना राज्य स्थापित कर दिया ।{{sfn|M.S. Randhawa| Indian Sculpture: The Scene, Themes, and Legends |1985 | pp= 532}}<ref>Parmal Raso, Shyam sunder Das, 1919, 467 pages</ref><ref>Pandey(1993) pg197-332</ref>{{sfn|Parmaalraso|1189|p=Jagnikarao}} == सन्दर्भ == p4v54kvwmbrrv2mkfcx83kl1q4pucpo सदस्य वार्ता:Sachhidanand vishwakarma 3 1438196 6556054 5783686 2026-05-24T20:26:39Z ~2026-31230-38 926648 /* */ {{Short description|Indian internet personality}} {{Infobox person | name = Sachhidanand Vishwakarma | image = Sachhidanand_Vishwakarma.jpg | image_size = 250px | caption = Sachhidanand Vishwakarma in 2026 | birth_place = Ahiraula, Azamgarh, Uttar Pradesh, India | nationality = Indian | occupation = Internet personality | known_for = AI image editing, cinematic content creation, social media activities }} '''Sachhidanand Vishwakarma''' एक भारतीय इंटरनेट पर्सनैलिटी और सोशल मीडिया यूज़र... 6556054 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Sachhidanand vishwakarma}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 20:26, 3 मार्च 2023 (UTC) {{Short description|Indian internet personality}} {{Infobox person | name = Sachhidanand Vishwakarma | image = Sachhidanand_Vishwakarma.jpg | image_size = 250px | caption = Sachhidanand Vishwakarma in 2026 | birth_place = Ahiraula, Azamgarh, Uttar Pradesh, India | nationality = Indian | occupation = Internet personality | known_for = AI image editing, cinematic content creation, social media activities }} '''Sachhidanand Vishwakarma''' एक भारतीय इंटरनेट पर्सनैलिटी और सोशल मीडिया यूज़र हैं, जो ऑनलाइन कंटेंट, डिजिटल ट्रेंड्स और एआई आधारित इमेज एडिटिंग में रुचि रखते हैं। उन्होंने विभिन्न सोशल मीडिया प्लेटफ़ॉर्म पर अपनी पहचान बनाई और डिजिटल क्रिएटिविटी से जुड़े विषयों पर सक्रियता दिखाई। == प्रारम्भिक जीवन == Sachhidanand Vishwakarma का जन्म भारत के राज्य उत्तर प्रदेश के जिले आजमगढ़ के गांव अहिरौला में हुआ। उन्हें टेक्नोलॉजी, इंटरनेट और डिजिटल मीडिया में शुरुआती समय से रुचि रही। == ऑनलाइन गतिविधियाँ == वे एआई इमेज एडिटिंग, सिनेमैटिक फोटो क्रिएशन और सोशल मीडिया कंटेंट से जुड़े प्रयोगों के लिए जाने जाते हैं। उन्होंने कई प्रकार की HD और cinematic style images तैयार करवाईं और डिजिटल ट्रेंड्स में रुचि दिखाई। == रुचियाँ == * एआई इमेज एडिटिंग * सिनेमैटिक रील्स * सोशल मीडिया कंटेंट * टेक्नोलॉजी और इंटरनेट == External links == * Instagram profile * Facebook profile * YouTube channel dtfa8hz6s2m36zg0jeyfss1kyza6pcy 6556061 6556054 2026-05-24T21:03:29Z ~2026-31119-21 926654 /* */ {{Short description|Indian internet personality}} {{Infobox person | name = Sachhidanand Vishwakarma | image = Sachhidanand_Vishwakarma.jpg | image_size = 250px | caption = Sachhidanand Vishwakarma in 2026 | birth_place = [[Ahiraula]], [[Azamgarh district|Azamgarh district]], [[Uttar Pradesh]], [[India]] | nationality = Indian | occupation = Internet personality | known_for = AI image editing, cinematic content creation, social media activities }} '''Sachhidanand... 6556061 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Sachhidanand vishwakarma}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 20:26, 3 मार्च 2023 (UTC) {{{Short description|Indian internet personality}} {{Infobox person | name = Sachhidanand Vishwakarma | image = Sachhidanand_Vishwakarma.jpg | image_size = 250px | caption = Sachhidanand Vishwakarma in 2026 | birth_place = [[Ahiraula]], [[Azamgarh district|Azamgarh district]], [[Uttar Pradesh]], [[India]] | nationality = Indian | occupation = Internet personality | known_for = AI image editing, cinematic content creation, social media activities }} '''Sachhidanand Vishwakarma''' एक भारतीय इंटरनेट पर्सनैलिटी और सोशल मीडिया यूज़र हैं, जो ऑनलाइन कंटेंट, डिजिटल ट्रेंड्स और एआई आधारित इमेज एडिटिंग में रुचि रखते हैं। उन्होंने विभिन्न सोशल मीडिया प्लेटफ़ॉर्म पर अपनी पहचान बनाई और डिजिटल क्रिएटिविटी से जुड़े विषयों पर सक्रियता दिखाई। == प्रारम्भिक जीवन == Sachhidanand Vishwakarma का जन्म [[Ahiraula]], [[Azamgarh district|Azamgarh district]], [[Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]], [[India|भारत]] में हुआ। उन्हें टेक्नोलॉजी, इंटरनेट और डिजिटल मीडिया में शुरुआती समय से रुचि रही। == ऑनलाइन गतिविधियाँ == वे एआई इमेज एडिटिंग, सिनेमैटिक फोटो क्रिएशन और सोशल मीडिया कंटेंट से जुड़े प्रयोगों के लिए जाने जाते हैं। उन्होंने कई प्रकार की HD और cinematic style images तैयार कीं और डिजिटल ट्रेंड्स में रुचि दिखाई। == रुचियाँ == * एआई इमेज एडिटिंग * सिनेमैटिक रील्स * सोशल मीडिया कंटेंट * टेक्नोलॉजी और इंटरनेट == सोशल मीडिया == * [https://instagram.com/dr.sachhidanand_vishwakarma Instagram] * [https://facebook.com/sachhidanandvishwakarma Facebook] * [https://youtube.com/ YouTube] == External links == * Official Instagram profile * Official Facebook profile * Official YouTube channel == प्रारम्भिक जीवन == Sachhidanand Vishwakarma का जन्म भारत के राज्य उत्तर प्रदेश के जिले आजमगढ़ के गांव अहिरौला में हुआ। उन्हें टेक्नोलॉजी, इंटरनेट और डिजिटल मीडिया में शुरुआती समय से रुचि रही। == ऑनलाइन गतिविधियाँ == वे एआई इमेज एडिटिंग, सिनेमैटिक फोटो क्रिएशन और सोशल मीडिया कंटेंट से जुड़े प्रयोगों के लिए जाने जाते हैं। उन्होंने कई प्रकार की HD और cinematic style images तैयार करवाईं और डिजिटल ट्रेंड्स में रुचि दिखाई। == रुचियाँ == * एआई इमेज एडिटिंग * सिनेमैटिक रील्स * सोशल मीडिया कंटेंट * टेक्नोलॉजी और इंटरनेट == External links == * Instagram profile * Facebook profile * YouTube channel nuom0r96faa8b1ghe5wcf7tijbm1r0s 6556068 6556061 2026-05-24T21:16:59Z ~2026-31119-21 926654 /* सोशल मीडिया */ 6556068 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Sachhidanand vishwakarma}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 20:26, 3 मार्च 2023 (UTC) {{{Short description|Indian internet personality}} {{Infobox person | name = Sachhidanand Vishwakarma | image = Sachhidanand_Vishwakarma.jpg | image_size = 250px | caption = Sachhidanand Vishwakarma in 2026 | birth_place = [[Ahiraula]], [[Azamgarh district|Azamgarh district]], [[Uttar Pradesh]], [[India]] | nationality = Indian | occupation = Internet personality | known_for = AI image editing, cinematic content creation, social media activities }} '''Sachhidanand Vishwakarma''' एक भारतीय इंटरनेट पर्सनैलिटी और सोशल मीडिया यूज़र हैं, जो ऑनलाइन कंटेंट, डिजिटल ट्रेंड्स और एआई आधारित इमेज एडिटिंग में रुचि रखते हैं। उन्होंने विभिन्न सोशल मीडिया प्लेटफ़ॉर्म पर अपनी पहचान बनाई और डिजिटल क्रिएटिविटी से जुड़े विषयों पर सक्रियता दिखाई। == प्रारम्भिक जीवन == Sachhidanand Vishwakarma का जन्म [[Ahiraula]], [[Azamgarh district|Azamgarh district]], [[Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]], [[India|भारत]] में हुआ। उन्हें टेक्नोलॉजी, इंटरनेट और डिजिटल मीडिया में शुरुआती समय से रुचि रही। == ऑनलाइन गतिविधियाँ == वे एआई इमेज एडिटिंग, सिनेमैटिक फोटो क्रिएशन और सोशल मीडिया कंटेंट से जुड़े प्रयोगों के लिए जाने जाते हैं। उन्होंने कई प्रकार की HD और cinematic style images तैयार कीं और डिजिटल ट्रेंड्स में रुचि दिखाई। == रुचियाँ == * एआई इमेज एडिटिंग * सिनेमैटिक रील्स * सोशल मीडिया कंटेंट * टेक्नोलॉजी और इंटरनेट == सोशल मीडिया == * [https://instagram.com/dr.sachhidanand_vishwakarma Instagram] * [https://facebook.com/sachhidanand vishwakarma Facebook] * [https://youtube.com/ YouTube] == External links == * Official Instagram profile * Official Facebook profile * Official YouTube channel == प्रारम्भिक जीवन == Sachhidanand Vishwakarma का जन्म भारत के राज्य उत्तर प्रदेश के जिले आजमगढ़ के गांव अहिरौला में हुआ। उन्हें टेक्नोलॉजी, इंटरनेट और डिजिटल मीडिया में शुरुआती समय से रुचि रही। == ऑनलाइन गतिविधियाँ == वे एआई इमेज एडिटिंग, सिनेमैटिक फोटो क्रिएशन और सोशल मीडिया कंटेंट से जुड़े प्रयोगों के लिए जाने जाते हैं। उन्होंने कई प्रकार की HD और cinematic style images तैयार करवाईं और डिजिटल ट्रेंड्स में रुचि दिखाई। == रुचियाँ == * एआई इमेज एडिटिंग * सिनेमैटिक रील्स * सोशल मीडिया कंटेंट * टेक्नोलॉजी और इंटरनेट == External links == * Instagram profile * Facebook profile * YouTube channel 008blld338grdf2hfmq2uaf0n6ul031 6556070 6556068 2026-05-24T21:21:22Z ~2026-31119-21 926654 /* सोशल मीडिया */ 6556070 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Sachhidanand vishwakarma}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 20:26, 3 मार्च 2023 (UTC) {{{Short description|Indian internet personality}} {{Infobox person | name = Sachhidanand Vishwakarma | image = Sachhidanand_Vishwakarma.jpg | image_size = 250px | caption = Sachhidanand Vishwakarma in 2026 | birth_place = [[Ahiraula]], [[Azamgarh district|Azamgarh district]], [[Uttar Pradesh]], [[India]] | nationality = Indian | occupation = Internet personality | known_for = AI image editing, cinematic content creation, social media activities }} '''Sachhidanand Vishwakarma''' एक भारतीय इंटरनेट पर्सनैलिटी और सोशल मीडिया यूज़र हैं, जो ऑनलाइन कंटेंट, डिजिटल ट्रेंड्स और एआई आधारित इमेज एडिटिंग में रुचि रखते हैं। उन्होंने विभिन्न सोशल मीडिया प्लेटफ़ॉर्म पर अपनी पहचान बनाई और डिजिटल क्रिएटिविटी से जुड़े विषयों पर सक्रियता दिखाई। == प्रारम्भिक जीवन == Sachhidanand Vishwakarma का जन्म [[Ahiraula]], [[Azamgarh district|Azamgarh district]], [[Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]], [[India|भारत]] में हुआ। उन्हें टेक्नोलॉजी, इंटरनेट और डिजिटल मीडिया में शुरुआती समय से रुचि रही। == ऑनलाइन गतिविधियाँ == वे एआई इमेज एडिटिंग, सिनेमैटिक फोटो क्रिएशन और सोशल मीडिया कंटेंट से जुड़े प्रयोगों के लिए जाने जाते हैं। उन्होंने कई प्रकार की HD और cinematic style images तैयार कीं और डिजिटल ट्रेंड्स में रुचि दिखाई। == रुचियाँ == * एआई इमेज एडिटिंग * सिनेमैटिक रील्स * सोशल मीडिया कंटेंट * टेक्नोलॉजी और इंटरनेट == सोशल मीडिया == * [https://instagram.com/dr.sachhidanand_vishwakarma Instagram] * [https://facebook.com/sachhidanand.vishwakarma Facebook] * [https://youtube.com/ YouTube] == External links == * Official Instagram profile * Official Facebook profile * Official YouTube channel == प्रारम्भिक जीवन == Sachhidanand Vishwakarma का जन्म भारत के राज्य उत्तर प्रदेश के जिले आजमगढ़ के गांव अहिरौला में हुआ। उन्हें टेक्नोलॉजी, इंटरनेट और डिजिटल मीडिया में शुरुआती समय से रुचि रही। == ऑनलाइन गतिविधियाँ == वे एआई इमेज एडिटिंग, सिनेमैटिक फोटो क्रिएशन और सोशल मीडिया कंटेंट से जुड़े प्रयोगों के लिए जाने जाते हैं। उन्होंने कई प्रकार की HD और cinematic style images तैयार करवाईं और डिजिटल ट्रेंड्स में रुचि दिखाई। == रुचियाँ == * एआई इमेज एडिटिंग * सिनेमैटिक रील्स * सोशल मीडिया कंटेंट * टेक्नोलॉजी और इंटरनेट == External links == * Instagram profile * Facebook profile * YouTube channel brtkgi97rlwgst90363tr2yjm518zbv 6556072 6556070 2026-05-24T21:24:10Z ~2026-31119-21 926654 /* सोशल मीडिया */ 6556072 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Sachhidanand vishwakarma}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 20:26, 3 मार्च 2023 (UTC) {{{Short description|Indian internet personality}} {{Infobox person | name = Sachhidanand Vishwakarma | image = Sachhidanand_Vishwakarma.jpg | image_size = 250px | caption = Sachhidanand Vishwakarma in 2026 | birth_place = [[Ahiraula]], [[Azamgarh district|Azamgarh district]], [[Uttar Pradesh]], [[India]] | nationality = Indian | occupation = Internet personality | known_for = AI image editing, cinematic content creation, social media activities }} '''Sachhidanand Vishwakarma''' एक भारतीय इंटरनेट पर्सनैलिटी और सोशल मीडिया यूज़र हैं, जो ऑनलाइन कंटेंट, डिजिटल ट्रेंड्स और एआई आधारित इमेज एडिटिंग में रुचि रखते हैं। उन्होंने विभिन्न सोशल मीडिया प्लेटफ़ॉर्म पर अपनी पहचान बनाई और डिजिटल क्रिएटिविटी से जुड़े विषयों पर सक्रियता दिखाई। == प्रारम्भिक जीवन == Sachhidanand Vishwakarma का जन्म [[Ahiraula]], [[Azamgarh district|Azamgarh district]], [[Uttar Pradesh|उत्तर प्रदेश]], [[India|भारत]] में हुआ। उन्हें टेक्नोलॉजी, इंटरनेट और डिजिटल मीडिया में शुरुआती समय से रुचि रही। == ऑनलाइन गतिविधियाँ == वे एआई इमेज एडिटिंग, सिनेमैटिक फोटो क्रिएशन और सोशल मीडिया कंटेंट से जुड़े प्रयोगों के लिए जाने जाते हैं। उन्होंने कई प्रकार की HD और cinematic style images तैयार कीं और डिजिटल ट्रेंड्स में रुचि दिखाई। == रुचियाँ == * एआई इमेज एडिटिंग * सिनेमैटिक रील्स * सोशल मीडिया कंटेंट * टेक्नोलॉजी और इंटरनेट == सोशल मीडिया == * [https://instagram.com/dr.sachhidanand_vishwakarma Instagram] [https://www.facebook.com/share/1CYG51KErP/ Official Facebook] * [https://youtube.com/ YouTube] == External links == * Official Instagram profile * Official Facebook profile * Official YouTube channel == प्रारम्भिक जीवन == Sachhidanand Vishwakarma का जन्म भारत के राज्य उत्तर प्रदेश के जिले आजमगढ़ के गांव अहिरौला में हुआ। उन्हें टेक्नोलॉजी, इंटरनेट और डिजिटल मीडिया में शुरुआती समय से रुचि रही। == ऑनलाइन गतिविधियाँ == वे एआई इमेज एडिटिंग, सिनेमैटिक फोटो क्रिएशन और सोशल मीडिया कंटेंट से जुड़े प्रयोगों के लिए जाने जाते हैं। उन्होंने कई प्रकार की HD और cinematic style images तैयार करवाईं और डिजिटल ट्रेंड्स में रुचि दिखाई। == रुचियाँ == * एआई इमेज एडिटिंग * सिनेमैटिक रील्स * सोशल मीडिया कंटेंट * टेक्नोलॉजी और इंटरनेट == External links == * Instagram profile * Facebook profile * YouTube channel p95h8lhur1f0la1onyqwkd6w31spzgz हिबा अबूक 0 1438266 6556199 6555550 2026-05-25T07:44:43Z AMAN KUMAR 911487 केवल चित्र आकार बदला 6556199 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|date=जून 2025}} [[चित्र:Hiba_Abouk,_Festival_de_Sitges_2017.jpg|अंगूठाकार]] '''हिबा अबूख्रिस बेंस्लिमेन''' , जिसे '''हिबा अबौक''' (जन्म 30 अक्टूबर 1986), एक स्पेनिश अभिनेत्री है। वह टेलीविजन श्रृंखला में अपनी भूमिकाओं के लिए जानी जाती हैं, विशेष रूप से ''एल प्रिंसीप'' में फातिमा की भूमिका के लिए। == जीवनी == हिबा अबूक का जन्म मैड्रिड में हुआ था, जो चार भाई-बहनों में सबसे छोटी थीं। <ref name="El Comercio">{{Cite web|url=http://www.elcomercio.es/20140320/gente/abouk-sensacion-principe-201403200019.html|title=Hiba Abouk, la singular biografía y personalidad de la actriz de moda de la serie 'El Príncipe'|date=20 March 2014|website=[[El Comercio (Spain)|El Comercio]]|language=Spanish|access-date=22 March 2014}}</ref> वह ट्यूनीशियाई और लीबियाई वंश की है। <ref name="Vanitatis">{{Cite web|url=https://www.vanitatis.elconfidencial.com/noticias/2014-05-16/los-cuatro-guardaespaldas-de-hiba-abouk_131772/|title=Los cuatro guardaespaldas de Hiba Abouk|date=16 May 2014|website=Vanitatis|language=Spanish}}</ref> उसके माता-पिता पहले ट्यूनीशिया से प्रवास के बाद स्पेन में बस गए थे। हिबा को फ्लेमेंको का शौक है। <ref name="Vanitatis" /> उसने 18 साल की उम्र तक मैड्रिड में फ्रेंच लाइकी में पढ़ाई की। बाद में उसने अरबी भाषाशास्त्र का अध्ययन किया, <ref name="Taules">Taulés, Silvia. </ref> और उसने RESAD से नाटक में लाइसेंस की उपाधि प्राप्त की। <ref>{{Cite web|url=https://www.semana.es/corazon/todo-sobre-la-vida-de-hiba-abouk-la-protagonista-de-el-principe-20160227-00684811/|title=Todo sobre la vida de Hiba Abouk, la protagonista de 'El Príncipe'|date=27 February 2016|website=Semana|access-date=4 मार्च 2023|archive-date=16 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221216232841/https://www.semana.es/corazon/todo-sobre-la-vida-de-hiba-abouk-la-protagonista-de-el-principe-20160227-00684811/|url-status=dead}}</ref> 2008 में टेलीविजन श्रृंखला ''एल सिंड्रोम डी उलिस'' के एक एपिसोड में एक उपस्थिति के बाद, हिबा हडौकिस के रूप में श्रेय दिया गया, उनका अभिनय करियर वास्तव में 2010 में ''ला इस्ला डे लॉस नॉमिनैडोस'' पर शुरू हुआ, जो स्पेनिश टीवी चैनल कुआत्रो द्वारा प्रसारित एक कॉमेडी श्रृंखला थी। इसके बाद 2011 में, ''चीयर्स'' के स्पेनिश रूपांतरण में एक एपिसोडिक भूमिका और ''एल कोराज़ोन डेल ओसियानो'' में ग्वाडालूप की भूमिका थी, जो हालांकि, 2014 तक प्रसारित नहीं हुई थी। 2012 में वह एंटेना 3 ''कॉन एल कुलो अल ऐरे'' की कॉमेडी श्रृंखला के नियमित कलाकारों का हिस्सा बनीं, जिसमें उन्होंने पहले दो सत्रों में भाग लिया। फरवरी 2014 में, उसने ''एल प्रिन्सिपे'' में अपनी शुरुआत की, जो टेलीसिंको पर प्रसारित एक क्राइम ड्रामा सीरीज़ है, जिसे आमतौर पर पाँच मिलियन से अधिक दर्शकों द्वारा देखा जाता है और जिसमें वह अपनी पहली प्रमुख भूमिका निभाती है। == व्यक्तिगत जीवन == हिबा अबौक ने फुटबॉल खिलाड़ी अचरफ हकीमी से शादी की है। <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/achraf-hakimi-10-things-borussia-dortmund-real-madrid-morocco-10940|title=Achraf Hakimi: 10 things on Borussia Dortmund's high-flying Real Madrid loanee|website=bundesliga.com - the official Bundesliga website|language=en|access-date=2020-07-03}}</ref> दंपति के दो बेटे हैं। <ref name=":0" /> <ref>{{Cite web|url=https://www.leparisien.fr/sports/football/psg/psg-modeste-chaleureux-culotte-qui-est-achraf-hakimi-23-09-2021-A2EDHT6G2RHF3L6I2LRDBBS3M4.php|title=PSG : modeste, chaleureux, culotté... qui est Achraf Hakimi ?|website=[[Le Parisien]]|language=fr|access-date=2021-09-27}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://moroccolatestnews.com/achraf-hakimi-announces-the-birth-of-his-second-child|title=Achraf Hakimi announces the birth of his second child|website=Morocco Latest News|language=en|access-date=2022-03-30|archive-date=16 मई 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516073942/https://moroccolatestnews.com/achraf-hakimi-announces-the-birth-of-his-second-child/|url-status=dead}}</ref> [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1986 में जन्मे लोग]] m7efrktnq5st3vcqxvdtbvkhfa475fu रिले केफ 0 1438290 6556215 6555728 2026-05-25T08:06:54Z AMAN KUMAR 911487 चित्र का आकार बदला 6556215 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|date=जून 2025}} [[चित्र:Riley_Keough_Jay_Kelly-42_(cropped).jpg|अंगूठाकार]] '''डेनिएल रिले केफ''' / / ːkiːoʊ / {{Respell|KEE|oh}} ; जन्म 29 मई, 1989) एक अमेरिकी अभिनेत्री हैं। उन्होंने 20 साल की उम्र में अपनी फीचर फिल्म की शुरुआत की, संगीतमय बायोपिक ''द रूनावेज़'' (2010) में एक सहायक भूमिका में, मैरी करी को चित्रित किया। बाद में उन्होंने स्टीवन सोडरबर्ग की कॉमेडी फिल्म ''[[मैजिक माइक]]'' (2012) में एक छोटी भूमिका निभाने से पहले स्वतंत्र थ्रिलर ''द गुड डॉक्टर'' (2011) में अभिनय किया। एक्शन फीचर ''मैड मैक्स: फ्यूरी रोड'' (2015) में उनकी पहली बड़े बजट की रिलीज थी। 2016 में, केफ ने एंथोलॉजी श्रृंखला ''द गर्लफ्रेंड एक्सपीरियंस'' के पहले सीज़न में एक एस्कॉर्ट के रूप में अपनी सफलता की भूमिका निभाई, सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए [[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार|गोल्डन ग्लोब अवार्ड]] के लिए नामांकन अर्जित किया। नाटक ''अमेरिकन हनी'' (2016) में एक स्वच्छंद युवती के रूप में उनके प्रदर्शन ने उन्हें और प्रशंसा दिलाई, जिसमें सर्वश्रेष्ठ सहायक महिला के लिए एक स्वतंत्र आत्मा पुरस्कार नामांकन भी शामिल है। वह हॉरर फिल्म ''इट कम्स एट नाइट'' (2017), सोडरबर्ग की हीस्ट फिल्म ''लोगान लकी'' (दोनों 2017) में अभिनय करने गई, और ''द हाउस दैट जैक बिल्ट'' (2018) और ''द लॉज'' (2019) में आगे डरावनी फिल्म प्रदर्शित हुई। कॉमेडी-ड्रामा ''ज़ोला'' (2020) में एक प्रमुख भूमिका निभाने के बाद, केफ ने ड्रामा ''वॉर पोनी'' (2022) का सह-निर्देशन किया, जिसने कैमरा डी'ओर जीता। उसने तब से थ्रिलर श्रृंखला ''द टर्मिनल लिस्ट'' (2022) में अभिनय किया है। केफ वर्तमान में नाटक श्रृंखला ''डेज़ी जोन्स एंड द सिक्स'' (2023) में शीर्षक चरित्र के रूप में अभिनय कर रहे हैं। [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1989 में जन्मे लोग]] rr4wmt94nrggq1swyclq94znbtq2d4x सदस्य वार्ता:Renamed user 4200218b3b6f3192493d7444d6a61b78 3 1438984 6556051 5786101 2026-05-24T20:06:20Z Cabayi 135589 Cabayi ने अनुप्रेषण छोड़े बिना पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:Laksh Mahajan]] को [[सदस्य वार्ता:Renamed user 4200218b3b6f3192493d7444d6a61b78]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/Laksh Mahajan|Laksh Mahajan]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Renamed user 4200218b3b6f3192493d7444d6a61b78|Renamed user 4200218b3b6f3192493d7444d6a61b78]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 5786101 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Laksh Mahajan}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 05:22, 7 मार्च 2023 (UTC) nrwebugjd0fdedvjewg57xan749uugq नरेश (अभिनेता) 0 1461138 6555984 6334745 2026-05-24T13:27:25Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6555984 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Naresh kumar | image = | caption = नरेश 2021 | birth_name = विजया कृष्ण नरेश<ref>{{Cite web|title=Telugu actor-director, Guinness Record holder, Vijaya Nirmala passes away at 73|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/telugu/2019/jun/27/telugu-film-director-guinness-world-record-holder-vijaya-nirmala-passes-away-at-73-1996091.html|access-date=2020-08-30|website=The New Indian Express}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1960|01|20|df=y}}<ref>{{Cite web|last=Rao|first=Sri|title=ఈ పుట్టినరోజు ఒక మెమరబుల్ వండర్ ఫుల్ డే : డా. నరేష్ వీకే|url=https://telugu.santoshammagazine.com/2021/01/20/senior-actor-vk-naresh-birthday-celebs/|access-date=2021-02-24|website=Santosham Magazine|archive-date=4 जुलाई 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220704021133/https://telugu.santoshammagazine.com/2021/01/20/senior-actor-vk-naresh-birthday-celebs/|url-status=dead}}</ref><ref name="tnie">{{Cite web|title=I want to be an all-rounder actor: Actor Naresh VK|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/telugu/2019/nov/27/i-want-to-be-an-all-rounder-actor-actor-naresh-vk-2067542.html|access-date=2021-02-24|website=The New Indian Express}}</ref> | birth_place = [[हिन्दुपुर्]], [[आन्ध्र प्रदेश]], भारत | occupation = {{hlist|अभिनेता|राजनीतिज्ञ|सामाजिक कार्यकर्ता}} | parents = [[विजया निर्मला]] (माता)<br/> केएस मूर्ति (पिता) | family = See [[List of South Indian film families#Nidudavolu family|Nidudavolu Family]] | spouse = रेखा सुप्रिया (divorced)<br/>रामया रघुपती (divorced)<br/>{{marriage|[[पवीत्रा जोकेश]]|2023}} | children = 3 | yearsactive = 1970– वर्तमान (बाल कलाकर)<br>1982–वर्तमान }} '''विजया कृष्ण नरेश''' (जन्म 20 जनवरी 1960), जिन्हें नरेश के नाम से भी जाना जाता है, एक भारतीय अभिनेता, राजनीतिज्ञ और सामाजिक कार्यकर्ता हैं, जो मुख्य रूप से तेलुगु सिनेमा और टेलीविजन में अपने काम के लिए जाने जाते हैं।<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/acting-my-profession-politics-passion-naresh/article6557056.ece|title=Acting my profession, politics passion: Naresh|first=M.|last=Srinivas|date=2 November 2014|access-date=18 July 2018|newspaper=The Hindu}}</ref> उन्होंने 1970 में एक बच्चे के रूप में अभिनय करना शुरू किया, और मुख्य और सहायक अभिनेता दोनों के रूप में लगभग 200 फिल्मों में विभिन्न भूमिकाओं में अभिनय किया।<ref>{{cite web|url=https://www.filmibeat.com/celebs/naresh-telugu-actor/filmography.html|title=Check out lists of Movies by #Naresh(teluguActor) #Filmography|website=Filmibeat.com|access-date=18 July 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiaglitz.com/actor-naresh-plays-father-roles-telugu-news-52547|title=Actor Naresh plays father roles - Telugu Movie News|website=IndiaGlitz.com|date=11 December 2009|access-date=18 July 2018|archive-date=18 अप्रैल 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418022120/https://www.indiaglitz.com/actor-naresh-plays-father-roles-telugu-news-52547|url-status=dead}}</ref> रेंदु जेला सीता (1983), श्रीवारिकी प्रेमा लेखा (1984), श्री कनक महालक्ष्मी रिकॉर्डिंग डांस ट्रूप (1987), मनसु ममता (1990), चित्रम! भालारे विचित्रम !! (1991) और जंबा लकिदी पंबा (1993)। उन्होंने महामहिम (महामहिम) की उपाधि भी प्राप्त की और संयुक्त राष्ट्र ICDRHRP समूह से कला में पीएचडी (उनका दूसरा डॉक्टरेट) प्राप्त किया। <ref>{{cite web|url=https://www.teluguodu.com/united-nations-organization-to-honour-naresh-photos/|title=United Nations Organization To Honour Naresh Photos|website=Teluguodu.com|access-date=18 July 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.tfpc.in/united-nations-organization-to-honour-naresh-photos/|title=United Nations organization to Honour Naresh|date=20 March 2018|website=TFPC|archive-url=https://web.archive.org/web/20180323030942/http://www.tfpc.in/united-nations-organization-to-honour-naresh-photos/|archive-date=23 March 2018|access-date=1 September 2019}}</ref> ==प्रारंभिक और व्यक्तिगत जीवन== नरेश के माता पिता अभिनेत्री विजया निर्मला और उनके पहले पति केएस मूर्ति के बेटे हैं।<ref name="tnie" /> उन्होंने एक टीवी साक्षात्कार में उल्लेख किया कि जब वह छोटे थे तब उनके पिता की मृत्यु हो गई थी और उन्हें उनके बारे में ज्यादा याद नहीं है।<ref>{{Citation|title=Senior Actor Naresh Over His Marriage Controversies {{!}} Open Heart With RK {{!}} ABN Telugu|url=https://www.youtube.com/watch?v=g5xRUaj1jR8|language=en|access-date=2021-07-01}}</ref> नरेश की शादी <ref>{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/tollywood/050416/rekha-and-i-are-still-friends-naresh.html|title=Rekha and I are still friends: Naresh|last=Kavirayani|first=Suresh|date=5 April 2016|website=Deccan Chronicle|language=en|access-date=1 September 2019}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/with-hope-in-her-heart/article2340044.ece|title=With hope in her heart|last=Chowdhoury|first=Sunita Y|date=8 August 2011|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=1 September 2019}}</ref> 2023 तक चार बार हुई हैं। नरेश ने पहले सीनियर डांस मास्टर श्रीनू की बेटी से शादी की और इस दोनो को एक बेटा है जिसका नाम नवीन विजयकृष्ण है। नरेश ने अपनी पहली पत्नी को तलाक दे दिया और प्रसिद्ध कवि और फिल्म गीतकार देवुलपल्ली कृष्ण शास्त्री की पोती रेखा सुप्रिया से शादी की। दोनों का तेजा नाम का एक बेटा भी है। नरेश ने अपनी दूसरी पत्नी को तलाक दे दिया। 50 की उम्र पार करने के बाद उन्होंने अपने से 20 साल छोटी राम्या रघुपति से शादी की। दंपति का एक बेटा है।<ref>{{Cite news|url=https://www.pressreader.com/india/deccan-chronicle/20140211/281998965351797|title=We are Family|last=Kavirayani|first=Suresh|date=11 February 2014|work=Deccan Chronicle|access-date=1 September 2019|via=Pressreader}}</ref><ref>{{Cite web |title=Actor Naresh 3 Wives: You will be shocked to know who Naresh's 3 wives and children are..! {{!}} Naresh three wives full details in this video |url=https://pipanews.com/actor-naresh-3-wives-you-will-be-shocked-to-know-who-nareshs-3-wives-and-children-are-naresh-three-wives-full-details-in-this-video/ |access-date=2022-12-31 |language=en-US}}</ref> 2023 में उन्होंने चौथी बार कन्नड़ अभिनेत्री पवित्रा लोकेश से शादी की। ===आजीविका=== ==फिल्म== नरेश ने फिल्म पंडंती कपूरम (1972) के साथ-साथ कविता, और संतोष सौभाग्यम में एक बाल कलाकार के रूप में अपनी शुरुआत की। बाद में उन्होंने 17 साल की उम्र में मुख्य अभिनेता के रूप में अपनी शुरुआत की,<ref>{{cite web| url = https://www.youtube.com/watch?v=kA6AY8HbusI| title = Senior Actor Naresh {{!}} Open Heart With RK Full Episode {{!}} ABN Telugu | website=[[YouTube]]}}</ref> श्री जंध्याला द्वारा निर्देशित और नवाता कृष्णम राजू द्वारा निर्मित बॉक्स ऑफिस हिट नालुगु स्तम्भलता (1982) के साथ। इसके बाद उन्होंने प्रेमा संकेलु (1982) मे काम किया, जिसे उनकी मां विजया निर्मला ने निर्देशित किया था। <ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/my-first-break-naresh/article2135453.ece|title=my first break NARESH|work=The Hindu|date=26 June 2011|last1=Chowdhary|first1=Y. Sunita}}</ref> उनकी अन्य उल्लेखनीय फिल्मो में रेंदु जेला सीता (1983), श्रीवारिकी प्रेमलेखा (1984), श्री कनक महालक्ष्मी रिकॉर्डिंग डांस ट्रूप (1987), बावा बावा पन्नीरू (1989), मनासु ममता (1990), जंबा लकिदी पम्बा (1993) आदि शामिल हैं। गुनशेखर का सोगासु चूड़ा तारामा? (1995)। एक छोटे से अंतराल के बाद, उन्होंने 2002 में अल्लारी रामुडु के साथ सहायक अभिनेता के रूप में अपनी दूसरी पारी शुरू की, और फिर कई यादगार फिल्मों में दिखाई दिए, जैसे: धनलक्ष्मी, आई लव यू (2002), मल्लीश्वरी (2004), ओका ओरिलो ( 2005), मी श्रेयोभिलाशी (2007), अंदारी बंधुवाया (2010), 100% लव (2011), चंदामामा कथलू और दृश्यम (2014), भाले भले मगाडिवोय (2015), गुंटूर टॉकीज (2016), साथमानम भवति (2017), रंगस्थलम (2018), और सम्मोहनम (2018) नरेश ने मूवी आर्टिस्ट एसोसिएशन के अध्यक्ष के रूप में भी कार्य किया। <ref>{{cite web|url=https://www.thetelugufilmnagar.com/2017/03/07/maa-new-committee/|title=MAA New Committee - Movie Artist Association|website=Thetelugufilmnagar.com|access-date=18 July 2018|archive-date=15 जून 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615083240/https://www.thetelugufilmnagar.com/2017/03/07/maa-new-committee/|url-status=dead}}</ref> ==राजनीति== नरेश एक सक्रिय राजनीतिज्ञ भी हैं, और भारतीय जनता पार्टी के राज्य नेता हैं। <ref>{{cite web|url=http://www.deccanchronicle.com/131222/entertainment-tollywood/article/new-beginning|title=The new beginning|work=Deccan Chronicle|date=22 December 2013}}</ref> वह आन्ध्रप्रदेश के राज्य युवा विंग के अध्यक्ष और राज्य सचिव भाजपा, भाजपा के राज्य महासचिव उपाध्यक्ष के रूप में भी काम किया और हिंदूपुर संसदीय सीट से चुनाव भी लड़ा। उन्होंने सी. विद्यासागर राव के साथ 125 किमी कि इच्छामपल्ली परियोजना से वारंगल तक कि पदयात्रा भी कि जिसका उद्देशय "कृष्णा और गोदावरी" के जल को जोड़ने के लिए था। वे रायलसीमा विकास के लिये सक्रिय है। वह केआइवी कलाकरुला इक्या विदिका <ref name="kivonline.org">{{cite web|url=http://kivonline.org/kiv_president_note.php|title=Naresh Actor's Foundation to protect Arts and Artists, Kalakaarula Ikya Vedika Ananthapur|website=kivonline.org|access-date=18 July 2018|archive-date=15 जून 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615083230/http://kivonline.org/kiv_president_note.php|url-status=dead}}</ref> के संस्थापक अध्यक्ष हैं, जो एक गैर-लाभकारी और गैर-सरकारी संगठन है, जो प्राचीन कलाओं की रक्षा और कलाकारों का समर्थन करने के लिए काम करता है।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/state-bifurcation-has-affected-traditional-art-forms-says-naresh/article25542473.ece|title=State bifurcation has affected traditional art forms, says Naresh|date=20 November 2018|work=The Hindu|access-date=1 September 2019|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ==पुरस्कार== * सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए नंदी पुरस्कार - सोगासु चूडा तारामा? (1994) * नंदी विशेष जूरी पुरस्कार - चित्रम भालारे विचित्रम (1991) * सर्वश्रेष्ठ चरित्र अभिनेता के लिए नंदी पुरस्कार - परम्परा (2013) * सर्वश्रेष्ठ चरित्र अभिनेता के लिए नंदी पुरस्कार - साथमानम भवती (2017) * सर्वश्रेष्ठ चरित्र अभिनेता का पुरस्कार - 17वें संतोषम फिल्म अवार्ड्स में साथमानम भवति (2017) * नंदी सर्वश्रेष्ठ अभिनेता टेलीविजन - मुनिमानिक्यम गारी कंथम कधलू (1991) * एसवीआर कैरेक्टर अवार्ड - साथमनाम भवति (2017) * महामहिम (महामहिम) की उपाधि प्राप्त की और UN ICDRHRP (2018) से कला में पीएचडी प्राप्त की। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:1960 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] mef3njb4nn13tbz77gnqkgy85gug5l6 अंगारकी संकष्टी चतुर्थी 0 1463986 6556146 6474942 2026-05-25T04:50:27Z ~2026-31257-03 926703 /* सन्दर्भ */ 6556146 wikitext text/x-wiki {{काल्पनिक परिप्रेक्ष्य|date=जुलाई 2023}} {{Infobox holiday |holiday_name = अंगारकी संकष्टी चतुर्थी |type = हिंदू |longtype = [[मराठी लोग]] [[हिंदू]] |image = Ganesha India.jpg |caption = गणेश |observedby = [[हिंदू]] |date = [[हिन्दू पंचांग]] में कृष्ण पक्ष की चतुर्थी मंगलवार को (हर महीने के दौरान चंद्रमा के चक्र के कृष्ण पक्ष का चौथा दिन) तय किया गया। |celebrations = व्रत और पूजा }} '''अंगारकी चतुर्थी''' मंगलवार को पड़ने वाली संकष्टी चतुर्थी है। संकष्टी चतुर्थी के सभी दिनों में यह अत्यधिक शुभ माना जाता है। संकष्टी चतुर्थी जिसे 'संकटहर चतुर्थी' के नाम से भी जाना जाता है, भगवान [[गणेश]] को समर्पित एक शुभ दिन है। यह दिन प्रत्येक चंद्र हिंदू कैलेंडर या [[हिन्दू पंचांग]] के अनुसार माह में [[कृष्ण पक्ष]] के चौथे दिन (चंद्रमा के घटते पखवाड़े) के रूप में मनाया जाता है।<ref>{{Cite web |url=http://sankashti.com/about-sankashti-chaturthi-angaraki-chaturthi/19/ |title=संकष्टी चतुर्थी और अंगारकी चतुर्थी के बारे में |access-date=19 जून 2023 |archive-date=9 अप्रैल 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409140643/http://sankashti.com/about-sankashti-chaturthi-angaraki-chaturthi/19/ |url-status=dead }}</ref> ==इतिहास== हिंदू शिक्षाओं के अनुसार [[पृथ्वी (माता)]] और [[भारद्वाज ऋषि]] के पुत्र अंगारक एक सिद्ध [[ऋषि]] थे। भगवान [[गणेश]] के एक महान भक्त होने के कारण उन्होंने भगवान [[गणेश]] की पूजा की और उनसे आशीर्वाद माँगा। माघ कृष्ण चतुर्थी (मंगलवार) के दिन भगवान [[गणेश]] ने उन्हें आशीर्वाद दिया और उनसे एक इच्छा के बारे में पूछा। अंगारक ने कहा कि उनकी एकमात्र इच्छा है कि भगवान [[गणेश]] के नाम के साथ उनका नाम हमेशा के लिए जुड़ा रहे। भगवान ने उनकी इच्छापूर्ति की और यह घोषणा की, कि जो कोई भी अंगारकी चतुर्थी पर भगवान [[गणेश]] की पूजा करेगा, उसे वह सब कुछ मिलेगा जिसकी वह कामना करता है। उसी दिन से माघ कृष्ण चतुर्थी को [[अंगारकी संकष्टी चतुर्थी|अंगारक चतुर्थी]] के नाम से जाना जाने लगा। ==धार्मिक महत्व== यह भगवान [[गणेश]] से जुड़ा व्रत है। इसमें दिनभर उपवास रखते हैं और रात्रि में भोजन करते हैं। भगवान [[गणपति]] को स्वादिष्ट मोदकों का भोग लगाया जाता है। घर-घर में भक्तगण [[गणेश]] जी की पूजा -अर्चना करते हैं। इस दिन लोग [[गणपति]] के मंदिर जाते हैं और उनके दर्शन करते हैं।<ref>{{cite web |title=25 दिसंबर को अंगारकी चतुर्थी |url=https://navbharattimes.indiatimes.com/metro/mumbai/other-news/on-december-25-the-angarki-chaturthi/articleshow/67196353.cms |website=नवभारत टाइम्स |accessdate=29 जून 2023}}</ref> ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:गणेश स्तुति]] [[श्रेणी:गणेश]] [[श्रेणी:हिन्दू देवता]] [[श्रेणी:हिंदू त्योहार]] <references group="अंगारकी संकष्टी चतुर्थी" responsive="" /> अंगारकी संकष्टी चतुर्थी उपाय qcvvb91kkgoxei5yslh15984upzy3ve 6556147 6556146 2026-05-25T04:52:43Z ~2026-31257-03 926703 /* सन्दर्भ */ 6556147 wikitext text/x-wiki {{काल्पनिक परिप्रेक्ष्य|date=जुलाई 2023}} {{Infobox holiday |holiday_name = अंगारकी संकष्टी चतुर्थी |type = हिंदू |longtype = [[मराठी लोग]] [[हिंदू]] |image = Ganesha India.jpg |caption = गणेश |observedby = [[हिंदू]] |date = [[हिन्दू पंचांग]] में कृष्ण पक्ष की चतुर्थी मंगलवार को (हर महीने के दौरान चंद्रमा के चक्र के कृष्ण पक्ष का चौथा दिन) तय किया गया। |celebrations = व्रत और पूजा }} '''अंगारकी चतुर्थी''' मंगलवार को पड़ने वाली संकष्टी चतुर्थी है। संकष्टी चतुर्थी के सभी दिनों में यह अत्यधिक शुभ माना जाता है। संकष्टी चतुर्थी जिसे 'संकटहर चतुर्थी' के नाम से भी जाना जाता है, भगवान [[गणेश]] को समर्पित एक शुभ दिन है। यह दिन प्रत्येक चंद्र हिंदू कैलेंडर या [[हिन्दू पंचांग]] के अनुसार माह में [[कृष्ण पक्ष]] के चौथे दिन (चंद्रमा के घटते पखवाड़े) के रूप में मनाया जाता है।<ref>{{Cite web |url=http://sankashti.com/about-sankashti-chaturthi-angaraki-chaturthi/19/ |title=संकष्टी चतुर्थी और अंगारकी चतुर्थी के बारे में |access-date=19 जून 2023 |archive-date=9 अप्रैल 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409140643/http://sankashti.com/about-sankashti-chaturthi-angaraki-chaturthi/19/ |url-status=dead }}</ref> ==इतिहास== हिंदू शिक्षाओं के अनुसार [[पृथ्वी (माता)]] और [[भारद्वाज ऋषि]] के पुत्र अंगारक एक सिद्ध [[ऋषि]] थे। भगवान [[गणेश]] के एक महान भक्त होने के कारण उन्होंने भगवान [[गणेश]] की पूजा की और उनसे आशीर्वाद माँगा। माघ कृष्ण चतुर्थी (मंगलवार) के दिन भगवान [[गणेश]] ने उन्हें आशीर्वाद दिया और उनसे एक इच्छा के बारे में पूछा। अंगारक ने कहा कि उनकी एकमात्र इच्छा है कि भगवान [[गणेश]] के नाम के साथ उनका नाम हमेशा के लिए जुड़ा रहे। भगवान ने उनकी इच्छापूर्ति की और यह घोषणा की, कि जो कोई भी अंगारकी चतुर्थी पर भगवान [[गणेश]] की पूजा करेगा, उसे वह सब कुछ मिलेगा जिसकी वह कामना करता है। उसी दिन से माघ कृष्ण चतुर्थी को [[अंगारकी संकष्टी चतुर्थी|अंगारक चतुर्थी]] के नाम से जाना जाने लगा। ==धार्मिक महत्व== यह भगवान [[गणेश]] से जुड़ा व्रत है। इसमें दिनभर उपवास रखते हैं और रात्रि में भोजन करते हैं। भगवान [[गणपति]] को स्वादिष्ट मोदकों का भोग लगाया जाता है। घर-घर में भक्तगण [[गणेश]] जी की पूजा -अर्चना करते हैं। इस दिन लोग [[गणपति]] के मंदिर जाते हैं और उनके दर्शन करते हैं।<ref>{{cite web |title=25 दिसंबर को अंगारकी चतुर्थी |url=https://navbharattimes.indiatimes.com/metro/mumbai/other-news/on-december-25-the-angarki-chaturthi/articleshow/67196353.cms |website=नवभारत टाइम्स |accessdate=29 जून 2023}}</ref> ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:गणेश स्तुति]] [[श्रेणी:गणेश]] [[श्रेणी:हिन्दू देवता]] [[श्रेणी:हिंदू त्योहार]] <references group="अंगारकी संकष्टी चतुर्थी" responsive="" /> [https://www.royalchef.info/2026/05/power-of-angarki-sankashti-chaturthi-2026-10-life-changing-remedies-in-marathi.html अंगारकी संकष्टी चतुर्थी उपाय] 2f9f0er1ob5uan9yp821y1qanehrusp पेप गार्डियोला 0 1465008 6556240 6519350 2026-05-25T09:14:55Z CommonsDelinker 743 6556240 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = पेप गार्डियोला | image = Josep Guardiola 2023-10-04 Fußball, Männer, UEFA Champions League, RB Leipzig - Manchester City FC 1DX 2797 (cropped).jpg | caption = 2023 में [[मैनचेस्टर सिटी एफ.सी.|मैनचेस्टर सिटी]] के साथ गार्डियोला | fullname = जोसेप गार्डियोला साला<ref>{{cite web |last1=एमिलियो प्ला डियाज़ |title=जोसेप गार्डियोला साला - अंतर्राष्ट्रीय मैच |url=https://www.rsssf.org/miscellaneous/guardiola-intl.html |website=आरएसएसएसएफ |accessdate=23 जून 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://forvo.com/word/pep_guardiola/|title='पेप गार्डियोला' का उच्चारण कैसे करें|work=फोर्वो|access-date=23 जून 2023}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1971|1|18|df=y}} | birth_place = सैंटपेडोर, [[स्पेन]] | height = 1.80 मीटर<ref>{{Cite web |title=पेप गार्डियोला |url=http://www.fcbayern.de/en/teams/first-team/pep-guardiola/index.php |publisher=एफसी बायर्न म्यूनिख |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517124418/http://www.fcbayern.de/en/teams/first-team/pep-guardiola/index.php |archive-date=17 मई 2014 |access-date=23 जून 2023}}</ref> | position = [[मिडफील्डर (फुटबॉल)|मिडफील्डर]] | currentclub = [[मैनचेस्टर सिटी एफ.सी.|मैनचेस्टर सिटी]] (प्रबंधक) }} '''पेप गार्डियोला''' ({{lang-en|Pep Guardiola}}) एक स्पेनिश पेशेवर [[फुटबॉल]] प्रबंधक और पूर्व खिलाड़ी हैं।<ref>{{cite web|last1=अल्कोवर|first1=एंटोनी मारिया|last2=बोर्जा|first2=फ्रांसेस्क डी|url=https://dcvb.iec.cat/results.asp?Word=pep|title=Pep|work=कैटलन-वैलेंसियन-बेलिएरिक शब्दकोश|publisher=कैटलन अध्ययन संस्थान|access-date=23 जून 2023}}</ref> वर्तमान में वह [[प्रीमियर लीग]] क्लब [[मैनचेस्टर सिटी एफ.सी.|मैनचेस्टर सिटी]] का प्रबंधन कर रहे हैं। गार्डियोला दो बार कॉन्टिनेंटल ट्रेबल (Treble) जीतने वाले एकमात्र प्रबंधक हैं। उनके पास सबसे कम उम्र में [[यूईएफए चैंपियंस लीग]] लीग जीतने का और [[ला लिगा|ला लीगा]], [[बुंदेसलीगा]] तथा [[प्रीमियर लीग]] में लगातार सबसे अधिक लीग मैच जीतने का रिकॉर्ड भी है।<ref>{{cite web |title=यूरोप की शीर्ष 5 लीगों में सबसे लंबे समय तक जीत दर्ज करने के मामले में मैन सिटी बायर्न की बराबरी करने में विफल रहा |url=https://www.espn.in/football/story/_/id/37488248/man-city-fail-match-bayern-longest-winning-run-europe-top-5-leagues |website=ईएसपीएन |accessdate=23 जून 2023}}</ref> उन्हें सर्वकालिक महान प्रबंधकों में से एक माना जाता है। गार्डियोला एक रक्षात्मक मिडफील्डर थे जिन्हें आमतौर पर खेल को गहरा बनाने के लिए जाना जाता था। उन्होंने अपने करियर का अधिकांश समय [[एफ सी बार्सिलोना|बार्सिलोना]] के साथ बिताया। बार्सिलोना में गार्डियोला जोहान क्रूफ़ की [[एफ सी बार्सिलोना#ड्रीम टीम|ड्रीम टीम]] का हिस्सा बने जिसने [[१९९२ यूरोपीय कप फाइनल|1992]] में क्लब का पहला [[यूईएफए चैंपियंस लीग|यूरोपीय कप]] और 1991 से 1994 तक लगातार चार स्पेनिश लीग खिताब दिलाए। उन्होंने 1997 से 2001 में बार्सिलोना छोड़ने तक टीम की कप्तानी की। उन्होंने [[स्पेन राष्ट्रीय फुटबॉल टीम|स्पेन की राष्ट्रीय टीम]] के लिए 47 मैच खेले और 1994 फीफा विश्व कप के साथ-साथ यूईएफए यूरो 2000 में स्पेन का प्रतिनिधित्व किया। एक खिलाड़ी के रूप में संन्यास लेने के बाद गार्डियोला ने कुछ समय के लिए बार्सिलोना बी का प्रबंधन किया, जिसके साथ उन्होंने टेरसेरा डिविज़न का खिताब जीता। उन्होंने 2008 में [[एफ सी बार्सिलोना|बार्सिलोना टीम]] के प्रबंधक का कार्यभार संभाला। अपने पहले ही सत्र में उन्होंने बार्सिलोना को [[ला लिगा|ला लीगा]], [[कोपा डेल रे]] और [[यूईएफए चैंपियंस लीग]] का महाद्वीपीय ट्रेबल (Treble) खिताब दिलवाया। वह [[यूईएफए चैंपियंस लीग]] जीतने वाले सबसे कम उम्र के मैनेजर बन गए। 2010-11 सत्र में क्लब को एक और ला लीगा और चैंपियंस लीग दिलाने के बाद उन्हें 2011 में फीफा वर्ल्ड कोच ऑफ द ईयर के लिए नामित किया गया। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons category}} * {{Twitter|PepTeam}} [[श्रेणी:1971 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:फुटबॉल खिलाड़ी]] tgtar3vus4fzt5pzaokmstjusonvqd5 बंगाली राष्ट्रवाद 0 1487031 6555946 6091940 2026-05-24T12:00:43Z The Sorter 845290 6555946 wikitext text/x-wiki [[चित्र:জয়_বাংলা.svg|अंगूठाकार|260x260पिक्सेल| [[जॉय बांग्ला]] ({{भाषा-बांग्ला|জয় বাংলা}}) [[बंगाली लिपि]] में सम्पूर्ण-बंगाली रंगों, लाल और सफेद में लिखा गया है, यह [[बंगाल]] और बंगमाता (जिसे बांग्ला माँ या मदर बंगाल के नाम से भी जाना जाता है) के भू-राजनीतिक, साँस्कृतिक और ऐतिहासिक क्षेत्र के प्रति राष्ट्रवाद का संकेत देने वाला एक [[नारा]] और युद्ध घोष है।)]] [[चित्र:Geographic_distribution_of_Bengali_language.png|अंगूठाकार|260x260पिक्सेल| बांग्लादेश और भारत में बंगाली भाषा का मानचित्र (जिलावार)। गहरे रंगों का अर्थ है कि प्रत्येक जिले में बांग्ला बोलने वालों का प्रतिशत अधिक है।]] {{बांग्लादेश की राजनीति}}   '''बंगाली राष्ट्रवाद''' ({{Langx|bn|বাঙালি জাতীয়তাবাদ}}) [[राष्ट्रवाद]] का एक रूप है जो एक एकल राष्ट्र के रूप में [[बंगाली लोग|बंगालियों]] पर केंद्रित है। बंगाली जातीयता के लोग [[बंगाली भाषा|बंगाली भाषा]] बोलते हैं। बंगाली ज्यादातर [[बांग्लादेश]] और [[भारत|भारतीय]] राज्यों [[त्रिपुरा]] और [[पश्चिम बंगाल]] में रहते हैं। [[बांग्लादेश का संविधान|बांग्लादेश के मूल संविधान]] के अनुसार बंगाली राष्ट्रवाद चार मूलभूत सिद्धाँतों में से एक है।<ref>{{Cite web|url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/sections_detail.php?id=367&sections_id=24557|title=9.Nationalism|website=bdlaws.minlaw.gov.bd|publisher=[[Constitution of Bangladesh]]|access-date=2017-12-25}}</ref> और [[बांग्लादेश मुक्ति युद्ध|१९७१ के मुक्ति युद्ध]] के माध्यम से [[बांग्लादेश]] के स्वतंत्र [[राष्ट्र-राज्य|राष्ट्र]] के निर्माण के पीछे मुख्य प्रेरक शक्ति थी।<ref name=":0">{{Cite journal|last=Schuman|first=Howard|date=1972|title=A Note on the Rapid Rise of Mass Bengali Nationalism in East Pakistan|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-sociology_1972-09_78_2/page/290|journal=American Journal of Sociology|volume=78|issue=2|pages=290–298|doi=10.1086/225325|jstor=2776497}}</ref> == ब्रिटिश औपनिवेशिक शासन के दौरान बंगाली राष्ट्रवाद == {{मुख्य|बंगाल का इतिहास}} === पृष्ठभूमि === बंगाली राष्ट्रवाद बंगाल के इतिहास और साँस्कृतिक विरासत में गौरव की अभिव्यक्ति में निहित है। २३ जून १७५७ को [[प्लासी का पहला युद्ध|प्लासी की लड़ाई]] और १७६४ में [[बक्सर का युद्ध|बक्सर की लड़ाई]] में हार के बाद बंगाल-बिहार का पूर्व मुगल प्राँत १७७२ में सीधे ब्रिटिश नियंत्रण में आ गया। ब्रिटिश शासन के दौरान, कलकत्ता १९१० तक भारत में ब्रिटिश नियंत्रित क्षेत्रों के साथ-साथ बंगाल प्राँत की राजधानी के रूप में कार्य करता था। इस काल में कलकत्ता शिक्षा का केन्द्र था। १७७५ से १९४१ तक बंगाल पुनर्जागरण ([[राजा राममोहन राय|राजा राम मोहन राय]] के जन्म से लेकर [[रबीन्द्रनाथ ठाकुर|रवीन्द्रनाथ ठाकुर]] की मृत्यु तक) का उदय देखा गया जिसका प्रभाव बंगाली राष्ट्रवाद के बढ़ने में पड़ा। उस समय, प्राच्य भाषा पुनर्जीवित होने लगी। इस बार कई दार्शनिकों ने अपना सर्वश्रेष्ठ प्रदर्शन किया, इनमें [[लालन|फकीर लालन शाह]], [[राजा राममोहन राय|राजा राम मोहन राय]], [[ईश्वर चन्द्र विद्यासागर|ईश्वर चंद्र विद्यासागर]], [[जीवनानन्द दास|जीबनानंद दास]], [[शरत्चन्द्र चट्टोपाध्याय|शरत चंद्र चटर्जी]], [[रबीन्द्रनाथ ठाकुर|रवींद्रनाथ ठाकुर]], [[काज़ी नज़रुल इस्लाम|काजी नजरूल इस्लाम]], मीर मोशर्रफ हुसैन अधिक प्रभावशाली हैं। जिसे [[बंगाल का नवजागरण|बंगाल पुनर्जागरण]] के रूप में वर्णित किया गया है, उसमें पश्चिमी संस्कृति, विज्ञान और शिक्षा की शुरूआत से बंगाली समाज में एक बड़ा परिवर्तन और विकास हुआ। [[ब्रिटिश राज]] के तहत बंगाल आधुनिक संस्कृति, बौद्धिक और वैज्ञानिक गतिविधियों, राजनीति और शिक्षा का केंद्र बन गया। [[ब्रह्म समाज]] और [[रामकृष्ण मिशन]] जैसे पहले सामाजिक और धार्मिक सुधार आंदोलन बंगाल में उठे जैसे [[राजा राममोहन राय|राजा राम मोहन रॉय]], [[अरविन्द घोष|श्री अरबिंदो]], [[रामकृष्ण परमहंस]] और [[स्वामी विवेकानन्द|स्वामी विवेकानंद]] जैसे राष्ट्रीय नेता और सुधारक भी बंगाल में उठे। [[बंकिमचन्द्र चट्टोपाध्याय|बंकिम चंद्र चटर्जी]], [[देवेन्द्रनाथ ठाकुर|देबेंद्रनाथ ठाकुर]], [[माइकल मधुसुदन दत्त|माइकल मधुसूदन दत्त]], उबैदुल्ला अल उबैदी सुहरावर्दी, [[शरत्चन्द्र चट्टोपाध्याय|शरत चंद्र चट्टोपाध्याय]], [[रबीन्द्रनाथ ठाकुर|रवींद्रनाथ ठाकुर]], [[सत्येन्द्रनाथ बोस|सत्येन्द्र नाथ बोस]] ज[[जगदीश चन्द्र बसु|गदीश चंद्र बोस]] और [[काज़ी नज़रुल इस्लाम|काजी नजरूल इस्लाम]] के कार्यों के साथ [[बंगाली साहित्य]], [[कविता]], [[धर्म]], [[विज्ञान]] और [[दर्शन]] का व्यापक विस्तार हुआ। [[यंग बंगाल आंदोलन|यंग बंगाल]] और [[युगान्तर|जुगाँतर]] आंदोलनों और [[अमृत बाजार पत्रिका|अमृता बाजार पत्रिका]] जैसे समाचार पत्रों ने भारत के बौद्धिक विकास का नेतृत्व किया। [[कोलकाता|कलकत्ता]] स्थित [[भारत सभा|इंडियन नेशनल एसोसिएशन]] और ब्रिटिश इंडियन एसोसिएशन भारत के शुरुआती राजनीतिक संगठन थे। === बंगाल का विभाजन (१९०५) === [[चित्र:BengalPartition1905_Map.png|बाएँ|अंगूठाकार| १९०५ में बंगाल विभाजन के परिणाम को दर्शाने वाला मानचित्र। पश्चिमी भाग (बंगाल) ने उड़ीसा के कुछ हिस्सों को प्राप्त कर लिया, पूर्वी भाग (पूर्वी बंगाल और असम) ने असम को पुनः प्राप्त कर लिया जिसकी सीमा ब्रिटिश भारतीय बंगाल और बिहार, [[नेपाल]], [[भूटान]], [[बर्मा में ब्रितानी शासन|ब्रिटिश बर्मा]] और [[तिब्बत]] से लगी हुई थी।]] पहला बंगाली राष्ट्रवादी आंदोलन [[बंगाल का विभाजन (1905)|१९०५ में ब्रिटिश अधिकारियों द्वारा बंगाल के विभाजन]] के बाद उभरा।<ref>{{Cite journal|last=John R. McLane|date=July 1965|title=The Decision to Partition Bengal in 1905|url=https://archive.org/details/sim_indian-economic-and-social-history-review_1965-07_2_3/page/221|journal=Indian Economic and Social History Review|volume=2|issue=3|pages=221–237|doi=10.1177/001946466400200302}}</ref><ref name="britannica.com">{{Cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/60754/partition-of-Bengal|title=Partition of Bengal|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=2017-08-18}}</ref> हालाँकि विभाजन का समर्थन [[बंगाली मुसलमान|बंगाली मुसलमानों]] ने किया था, लेकिन बड़ी संख्या में बंगालियों ने विभाजन का विरोध किया और [[स्वदेशी आन्दोलन|''स्वदेशी'' आंदोलन]] और यूरोपीय वस्तुओं के बड़े पैमाने पर बहिष्कार जैसे [[नागरिक अवज्ञा|सविनय अवज्ञा]] अभियानों में भाग लिया। एकजुट बंगाल की माँग करते हुए और ब्रिटिश आधिपत्य को खारिज करते हुए, बंगालियों ने एक उभरते [[भारतीय स्वतंत्रता का क्रांतिकारी आन्दोलन|क्राँतिकारी आंदोलन का]] भी नेतृत्व किया जिसने राष्ट्रीय स्वतंत्रता संग्राम में केंद्रीय भूमिका निभाई। इस समय के दौरान बंगाली देशभक्ति गीतों और कविताओं में मदर बंगाल एक बेहद लोकप्रिय विषय था और उनमें से कई में इसका उल्लेख किया गया था जैसे कि गीत ″धन धन्य पुष्पा भारा″ (धन और फूलों से भरा हुआ) और ″बंगा अमर जननी अमर ″ (हमारा बंगाल हमारी माँ) [[द्विजेन्द्रलाल राय|द्विजेन्द्रलाल रे]] द्वारा। [[रबीन्द्रनाथ ठाकुर|रवीन्द्रनाथ ठाकुर ने]] विभाजन को रद्द करने के समर्थकों के लिए एक रैली के रूप में आधुनिक बांग्लादेश के राष्ट्रगान'', बांग्लार माटी बांग्लार जल'' ([[बांग्ला]]: ''বাংলার মাটি বাংলার জল'', अर्थात बंगाल की मिट्टी, बंगाल का पानी) और [[आमार शोनार बांग्ला|आमार सोनार बांग्ला]] (मेरा सुनहरा बंगाल) लिखा।<ref>{{Cite news|url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=246163|title=The heritage of Bangla patriotic songs|work=The Daily Star|access-date=2 अक्तूबर 2023|archive-date=2 नवंबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102213006/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=246163|url-status=dead}}</ref> ये गीत बंगाल की एकीकृत भावना को फिर से जागृत करने, साँप्रदायिक राजनीतिक विभाजन के खिलाफ सार्वजनिक चेतना बढ़ाने के लिए थे। बंगाल स्वतंत्रता के लिए भारतीय संघर्ष का एक मजबूत आधार बन गया जिससे [[विपिनचंद्र पाल|बिपिन चंद्र पाल]], ख्वाजा सलीमुल्लाह, [[चितरंजन दास]], [[अबुल कलाम आज़ाद|मौलाना आजाद]], [[सुभाष चन्द्र बोस|सुभाष चंद्र बोस]], उनके भाई [[शरत्चन्द्र बोस|शरत चंद्र बोस]], [[श्यामाप्रसाद मुखर्जी|श्यामा प्रसाद मुखर्जी]], [[ए.के. फजलुल हक|एके फजलुल हक]] जैसे राष्ट्रीय राजनीतिक नेताओं को जन्म मिला।, [[हुसैन शहीद सुहरावर्दी]]। इनमें से [[ए.के. फजलुल हक|एके फजलुल हक]], [[हुसैन शहीद सुहरावर्दी]] साँप्रदायिक राजनीति में शामिल थे; पाकिस्तान के साथ एक अलग मुस्लिम राज्य की स्थापना। [[हुसैन शहीद सुहरावर्दी]] को ऐतिहासिक रूप से १९४६ में [[कलकत्ता दंगा|कलकत्ता हत्याओं]] को बनाने और बढ़ावा देने के लिए ज़िम्मेदार ठहराया गया है। === संयुक्त बंगाल प्रस्ताव === जैसे ही हिंदू-मुस्लिम संघर्ष बढ़ा और भारतीय मुसलमानों के बीच एक अलग मुस्लिम राज्य [[पाकिस्तान]] की माँग लोकप्रिय हो गई, १९४७ के मध्य तक साँप्रदायिक आधार पर [[भारत का विभाजन]] अपरिहार्य माना गया। [[पंजाब प्रांत (ब्रिटिश भारत)|पंजाब]] और बंगाल के हिंदू-बहुल जिलों को मुस्लिम पाकिस्तान में शामिल करने से रोकने के लिए, [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] और [[अखिल भारतीय हिन्दू महासभा|हिंदू महासभा ने]] साँप्रदायिक आधार पर इन प्राँतों के विभाजन की माँग की। [[शरत्चन्द्र बोस|शरत चंद्र बोस]], [[हुसैन शहीद सुहरावर्दी]], किरण शंकर रॉय और अबुल हाशिम जैसे बंगाली राष्ट्रवादियों ने बंगाल के एकजुट और स्वतंत्र राज्य की माँग के साथ विभाजन प्रस्तावों का मुकाबला करने की माँग की।<ref name="Baxter1997p56">{{Cite book|title=Bangladesh: From a Nation to a State|last=Craig Baxter|publisher=Westview Press|year=1997|isbn=0-8133-2854-3|page=56|quote=Some Bengalis had a different plan: a third unit to be carved out of India that would include a united and independent Bengal. Congress leader Sarat Chandra Bose opposed the possible division of Bengal ... He was joined by other members of the Congress, including Kiran Shankar Roy. In time, Suhrawardy and Abul Hashem and others who were allied with them took up the cause ... On May 20, 1947, Abul Hashem and Sarat Bose signed an agreement spelling out the terms for an independent Bengal ... The British statement of June 3 that provided for the division of both Bengal and the Punjab provided the practical end to the fantasy of a united Bengal.|author-link=Craig Baxter}}</ref> "अखंड बंगाल" के वैचारिक दृष्टिकोण में [[असम]] के क्षेत्र और [[बिहार]] के जिले भी शामिल थे।  सुहरावर्दी और बोस ने बंगाली काँग्रेस और बंगाल प्राँतीय मुस्लिम लीग के बीच गठबंधन सरकार बनाने की माँग की। योजना के समर्थकों ने जनता से साँप्रदायिक विभाजन को अस्वीकार करने और एकजुट बंगाल के दृष्टिकोण को बनाए रखने का आग्रह किया। २७ अप्रैल १९४७ को [[दिल्ली]] में आयोजित एक संवाददाता सम्मेलन में सुहरावर्दी ने एकजुट और स्वतंत्र बंगाल के लिए अपनी योजना प्रस्तुत की और अबुल हाशिम ने २९ अप्रैल को कलकत्ता में इसी तरह का एक बयान जारी किया। कुछ दिनों बाद शरत चंद्र बोस ने "संप्रभु समाजवादी बंगाल गणराज्य" के लिए अपने प्रस्ताव रखे। बंगाल प्राँत के ब्रिटिश गवर्नर फ्रेडरिक बरोज़ के सहयोग से बंगाली नेताओं ने २० मई को औपचारिक प्रस्ताव जारी किया। <ref name="Baxter1997p56"/> मुस्लिम लीग और काँग्रेस ने क्रमशः २८ मई और १ जून को स्वतंत्र बंगाल की धारणा को खारिज करते हुए बयान जारी किए। हिंदू महासभा ने भी हिंदू-बहुल क्षेत्रों को मुस्लिम-बहुल बंगाल में शामिल करने के खिलाफ आंदोलन किया जबकि बंगाली मुस्लिम नेता सर [[ख़्वाजा नज़ीमुद्दीन|ख्वाजा नाज़िमुद्दीन]] और मौलाना अकरम खान ने पूरे बंगाल प्राँत को मुस्लिम पाकिस्तान में शामिल करने की माँग की। बढ़ते हिंदू-मुस्लिम तनाव के बीच, ३ जून को ब्रिटिश [[भारत के महाराज्यपाल|वायसराय]] [[लुईस माउंटबेटन|लॉर्ड लुईस माउंटबेटन]] ने एक स्वतंत्र बंगाल की माँग को दफन करते हुए भारत और परिणामस्वरूप पंजाब और बंगाल को साँप्रदायिक आधार पर विभाजित करने की योजना की घोषणा की।<ref name="Baxter1997p56"/> === बंगाल का विभाजन (१९४७) === {{मुख्य|बंगाल का विभाजन (1947)}} [[चित्र:Map_of_Bengal.svg|अंगूठाकार| बंगाल का एक नक्शा जो पूर्व और पश्चिम के बीच विभाजित है।]] १९४७ में [[भारत का विभाजन|भारत के विभाजन]] के अनुरूप, बंगाल को हिंदू बहुसंख्यक पश्चिम और मुस्लिम बहुसंख्यक पूर्व के बीच विभाजित किया गया था। [[पूर्वी बंगाल]] इस्लामिक गणराज्य [[पाकिस्तान]] का हिस्सा बन गया जबकि पश्चिम बंगाल भारत गणराज्य का हिस्सा बन गया। == पूर्वी पाकिस्तान में बंगाली राष्ट्रवाद (१९४७-१९७१) == १९वीं सदी के [[बंगाल का नवजागरण|बंगाल पुनर्जागरण]] के बाद यह चार दशक लंबा बंगाली राष्ट्रवादी आंदोलन था जिसने इस क्षेत्र को हिलाकर रख दिया था जिसमें [[बांग्ला भाषा आन्दोलन|बंगाली भाषा आंदोलन]], [[बांग्लादेश मुक्ति युद्ध]] और १९७१ में [[बांग्लादेश]] का निर्माण शामिल था।<ref>{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/book-reviews/partition-1947-whodunnit-1505893|title=Partition, 1947—Whodunnit?|last=Asahabur Rahman|date=17 December 2017|work=The Daily Star|access-date=2017-12-25|language=en}}</ref><ref name=":0"/> समय के साथ, उनके कार्यों ने बंगाली लोगों को अलग पहचान की भावना से प्रभावित किया। १९०५ में बंगाल विभाजन के फलस्वरूप बड़े पैमाने पर आन्दोलन हुए। इसी दौरान बांग्लादेश का राष्ट्रगान " [[आमार शोनार बांग्ला|आमार सोनार बांग्ला]] " रचा गया। उस घटना ने बंगाल प्राँत को सुरक्षित रखने के लिए बंगाली लोगों को एक ही झंडे के नीचे इकट्ठा किया। फिर, १९४७ में दुनिया ने धार्मिक आधार पर दो देशों पाकिस्तान और भारत का उदय देखा। बंगाली लोगों ने इस विभाजन को स्वीकार कर लिया। पाकिस्तान के जन्म के बाद पूर्वी बंगाली लोगों को उम्मीद थी कि किस्मत में बदलाव आएगा। परन्तु उन्होंने क्या देखा कि पुराने अत्याचारियों के स्थान पर नये अत्याचारी उभर आये। २४ वर्षों तक राजनीतिक और वित्तीय शोषण हुआ जिसमें बंगाली पहचान का दमन भी शामिल था। अक्सर छात्रों के नेतृत्व में कई विरोध प्रदर्शन हुए। कुछ ने राजनीतिक कार्रवाई करने का निर्णय लिया। २३ जून १९४९ को मौलाना अब्दुल हामिद खान भशानी के नेतृत्व में [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी मुस्लिम लीग]] की स्थापना हुई। [[शेख मुजीबुर्रहमान|शेख मुजीबुर रहमान]] के नेतृत्व वाली इस पार्टी ने १९७१ में एक नए देश बांग्लादेश ('बंगालियों की भूमि') को एक नए देश के रूप में बनाने में प्रभावशाली भूमिका निभाई।<ref>Abul Mal Abdul Muhit, বাংলাদেশ: জাতিরাষ্ট্রের উদ্ভব, Dhaka: Sahitya Prakash, 2000</ref> === पूर्वी पाकिस्तान में बंगाली राष्ट्रवाद के उदय के पीछे के कारक === ==== भाषा का मुद्दा ==== पाकिस्तान की स्थापना के बाद से ही यह विवाद उठ खड़ा हुआ कि पाकिस्तान की राजभाषा कौन सी होगी। १९४७ में पाकिस्तान के जन्म के कुछ महीनों बाद एक आंदोलन शुरू हुआ। इसका मुख्य बिन्दु बांग्ला भाषा थी। प्रारंभ में यह साँस्कृतिक आंदोलन था, परंतु धीरे-धीरे इसने राजनीतिक आंदोलन का रूप ले लिया। १९४८-१९५२ का भाषा आंदोलन जो दो चरणीय आंदोलन में विभाजित था। १९४८ में इसे शिक्षित और बुद्धिजीवी वर्ग के बीच ही सीमित कर दिया गया और उनकी माँग थी कि बंगाली भाषा को राज्य भाषा बनाया जाए। लेकिन १९५२ में यह न केवल शिक्षित वर्ग के लिए अपर्याप्त था, बल्कि पूरे बंगाली राष्ट्र में भी फैल गया। इस स्तर पर, माँग न केवल भाषा के भेदभाव तक सीमित रही, बल्कि इसने बंगालियों के खिलाफ सामाजिक, राजनीतिक और साँस्कृतिक भेदभाव को भी जोड़ा। परिणामस्वरूप, भाषा आंदोलन ने बंगाली राष्ट्र को एक राजनीतिक मंच पर ला दिया और अपने अधिकारों के प्रति जागरूक हो गया। इस प्रकार गैर-साँप्रदायिक बंगाली राष्ट्रवादी भावना का आंदोलन, नई चेतना का निर्माण, उदार दृष्टिकोण की शुरुआत, सामाजिक परिवर्तन, भाषा आंदोलन ने बंगालियों को नए क्षितिज पर पहुँचाया। भाषा आंदोलन बंगाली लोगों को स्वायत्तता आंदोलन के लिए प्रेरित करता है और उन्हें संप्रभु बांग्लादेश हासिल करने के लिए स्वतंत्रता के संघर्ष में प्रेरित करता है। तो, यह कहा जा सकता है कि भाषा आंदोलन के कारण बंगाली राष्ट्रवाद का विकास हुआ और बांग्लादेश नामक एक नए देश को विश्व मानचित्र पर जोड़ने में मदद मिली।<ref>Delwar Hossain and Abdul Kuddus Shikdar, The Emergence of Bangladesh. Dhaka: City Art Press, 2002</ref> ==== साँस्कृतिक मुद्दा ==== पाकिस्तान के दोनों पक्ष भारत के शत्रु क्षेत्र से एक हजार मील अलग-थलग हो गये। यह अनोखी भौगोलिक स्थिति देश की अखंडता के लिए गंभीर खतरा पैदा कर सकती है। धर्म को छोड़कर दोनों पक्षों के बीच कुछ भी सामान्य नहीं था। एक शब्द में राष्ट्र-राज्य को बांधने वाली सभी सामान्य पहचान, भौतिक संबंध, सामान्य संस्कृति, सामान्य भाषा जीवन की आदतें पाकिस्तान में अनुपस्थित थीं। पूर्वी भाग देश के कुल क्षेत्रफल का केवल सातवाँ हिस्सा था, लेकिन इसके लोग पश्चिमी भाग के अन्य सभी प्राँतों और राज्यों के कुल निवासियों से अधिक थे। पश्चिमी विंग के निवासी [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]], [[सिन्धी भाषा|सिंधी]], [[उर्दू भाषा|उर्दू]] और [[पश्तो भाषा|पश्तो]] जैसी विविध भाषाएँ बोलते थे। दूसरी ओर, पूर्वी विंग के निवासियों के लिए, बांग्ला आम भाषा थी। यह बंगाली राष्ट्रवाद और अहंकार का भी चित्रण था। पश्चिमी क्षेत्रों में राजनीतिक पेशेवर मुख्यतः जमींदारों से आते थे। दूसरी ओर, पूर्वी हिस्से में वकील, शिक्षक और सेवानिवृत्त सरकारी अधिकारी जैसे पेशेवर शामिल हैं। इसलिए, पूर्वी हिस्से के लोग राजनीतिक मामलों के बारे में अधिक जागरूक थे और पश्चिमी हिस्से के लोगों की तुलना में अपने अधिकारों के बारे में अधिक जागरूक थे जो सामंती प्रभुओं और आदिवासी प्रमुखों के प्रभुत्व वाले समाज में रह रहे थे। पूर्वी हिस्से में शिक्षा अधिक व्यापक थी और मध्यम वर्ग मजबूत और मुखर था। पूर्व और पश्चिम विंग के राजनेताओं और सरकारी अधिकारियों के विचार और उद्देश्य असंगत थे और वे एक-दूसरे की समस्याओं को ठीक से समझ नहीं पाते थे। बंगाली राजनेताओं का दृष्टिकोण अधिक धर्मनिरपेक्ष और लोकताँत्रिक था जो आम लोगों की मनोदशा और दृष्टिकोण के सबसे करीब था। पश्चिमी पाकिस्तानी प्रभुत्व वाला शासक वर्ग पूर्वी पाकिस्तानियों की हर माँग को एक साजिश और देश की इस्लामी आस्था और विश्वसनीयता के लिए खतरा मानता था। साँस्कृतिक रूप से और संभवतः मानसिक रूप से देश १९७१ से बहुत पहले विभाजित हो गया था। ==== शैक्षिक और आर्थिक शिकायत ==== १९४७ से बांग्लादेश (पूर्वी पाकिस्तान) को पाकिस्तान (पश्चिमी पाकिस्तान) द्वारा उनके कानूनी अधिकारों से प्राप्त किया गया है। पूर्वी पाकिस्तानी आबादी पूरे पाकिस्तान की कुल आबादी का ५८% थी। यहाँ तक कि सेना और छात्रों के बीच खूनी लड़ाई के बाद तक इस बहुसंख्यक को अपनी भाषा को राष्ट्रीय भाषाओं में से एक बनाने की भी अनुमति नहीं थी। पाकिस्तान की स्थापना से ही, पश्चिमी पाकिस्तानियों का जीवन के राजनीतिक, सामाजिक, साँस्कृतिक और आर्थिक क्षेत्र पर प्रभुत्व रहा। पूर्वी पाकिस्तान के खिलाफ भेदभाव १९४७ में शुरू से ही शुरू हो गया था, क्योंकि अधिकाँश निजी क्षेत्र पश्चिमी पाकिस्तान में स्थित था। इसके अलावा, पूर्वी पाकिस्तानियों को लगा कि चूंकि केंद्रीय नीति निर्माण संरचनाओं पर पश्चिमी पाकिस्तानी सिविल सेवकों का वर्चस्व था, इसलिए अधिकाँश आकर्षक आयात लाइसेंस पश्चिमी पाकिस्तानियों को दिए गए थे। इसके अलावा, पूर्वी पाकिस्तान की कमाई ने पश्चिमी पाकिस्तानी व्यापारियों और व्यापारियों को पश्चिमी पाकिस्तान में विनिर्माण और बुनियादी सुविधाओं को बढ़ाने में सक्षम बनाया और सूती वस्त्र, ऊनी कपड़े, चीनी, खाद्य कैनरी, रसायन, टेलीफोन, सीमेंट और जैसे उद्योगों में निजी क्षेत्र को अधिकतम गुंजाइश प्रदान की। उर्वरक. १९४७ से पश्चिमी पाकिस्तान की तुलना में पूर्वी पाकिस्तान में शैक्षिक सुविधाओं में दिन-ब-दिन गिरावट आ रही थी। शिक्षा की गुणवत्ता के कारण, उस अवधि में स्कूलों की संख्या कम हो गई थी। जैसा कि हम जानते हैं कि किसी भी राष्ट्र या राज्य या प्राँत के किसी भी प्रकार के विकास के लिए शिक्षा प्रमुख तत्व है। लेकिन उपरोक्त समूह यह दर्शाता है कि १९५०-१९७१ के दौरान पश्चिमी पाकिस्तान द्वारा पूर्वी पाकिस्तान के साथ किस प्रकार भेदभाव किया गया था। हम स्पष्ट रूप से देख सकते हैं कि यद्यपि १९५०-१९६१ के दौरान पूर्वी पाकिस्तान में प्राथमिक विद्यालयों की संख्या पश्चिमी पाकिस्तान की तुलना में अधिक थी, लेकिन बाद में पश्चिमी पाकिस्तान की तुलना में इसमें कमी आई। दूसरी ओर, पश्चिमी पाकिस्तान में प्राथमिक विद्यालयों की संख्या ऊपर की ओर झुकी हुई थी। क्योंकि १९६२ से १९७१ तक प्राथमिक विद्यालयों की संख्या में वृद्धि की गई थी, हालाँकि जनसंख्या की दृष्टि से पूर्वी पाकिस्तान बहुसंख्यक था। पहले के अधिकाँश नेता पश्चिमी पाकिस्तान से थे: पाकिस्तान के संस्थापक और पहले गवर्नर जनरल मुहम्मद अली जिन्ना कराची (पश्चिमी पाकिस्तान का एक शहर) से थे। इसी तरह, पाकिस्तान के सशस्त्र बलों और नौकरशाही में बंगालियों का प्रतिनिधित्व कम था, क्योंकि इन क्षेत्रों में पश्चिमी पाकिस्तानियों का वर्चस्व था। उदाहरण के लिए, १९७० में कुल ३ लाख (३००,०००) सशस्त्र बलों में से केवल ४०,००० सैन्यकर्मी पश्चिमी पाकिस्तान से थे जबकि सिविल सेवाओं में बंगालियों की संख्या उनकी आबादी के अनुपात की तुलना में बहुत कम थी। बंगालियों को आर्थिक अधिकारों से भी वंचित कर दिया गया। आर्थिक असमानताओं के बारे में बात करते हुए पीटर कहते हैं, "हालाँकि दोनों पक्षों (पूर्वी और पश्चिमी पाकिस्तान) ने लगभग समान मात्रा में खाद्यान्न का उत्पादन किया, लेकिन बंगालियों का पोषण स्तर कम था। पूर्वी पाकिस्तान को सहायता के आर्थिक हिस्से का केवल २५ प्रतिशत प्राप्त हुआ। पूर्वी बंगाल की जीडीपी में कृषि और सेवा का योगदान क्रमशः ७०% और १०% था, पश्चिमी पाकिस्तान के लिए तुलनीय आंकड़े क्रमशः ५४% और १७% थे। पूर्वी विंग को अपने पश्चिमी समकक्षों की तुलना में लगातार कम सार्वजनिक व्यय प्राप्त हुआ था। कुल व्यय में इस तरह की असमानता को देखते हुए, यह कोई आश्चर्य की बात नहीं है कि शैक्षिक व्यय ने भी इसका अनुसरण किया। उपरोक्त समूह स्पष्ट रूप से इंगित करता है कि १९५२-१९६८ के दौरान प्राँतीय सरकारों द्वारा प्रति व्यक्ति सार्वजनिक व्यय के लिए पश्चिमी पाकिस्तान द्वारा पूर्वी पाकिस्तान की उपेक्षा की गई थी। हम देख सकते हैं कि १९५२ से लेकर १९६८ तक पश्चिमी पाकिस्तान का सार्वजनिक व्यय बढ़ता ही जा रहा था। दूसरी ओर, पूर्वी पाकिस्तान का प्रति व्यक्ति सार्वजनिक व्यय हमेशा पश्चिमी पाकिस्तान की तुलना में कम था, हालाँकि १९६२ से १९६८ तक इसमें अधिक वृद्धि हुई थी। लेकिन पूर्वी पाकिस्तान में बहुसंख्यक आबादी के लिहाज से यह पर्याप्त नहीं था। पूर्वी पाकिस्तान के लोगों को एहसास है कि भले ही उन्हें ब्रिटिश उपनिवेशवादियों से आज़ादी मिल गई, लेकिन अब उन पर नए उपनिवेशवादियों का प्रभुत्व है जो कि पश्चिमी पाकिस्तान है। उसके बाद पूर्वी पाकिस्तान में बहुत लोकप्रिय राजनीतिक नेता शेख मुजीबुर रहमान ने सभी प्रकार के आर्थिक और शैक्षिक भेदभाव सहित छह सूत्री आंदोलन बनाए। लेकिन पश्चिमी पाकिस्तान की सरकार को इस आंदोलन की कोई परवाह नहीं थी. बंगाली लोगों को फिर से एहसास हुआ कि उन्हें पश्चिमी पाकिस्तान से उचित सुविधाएँ नहीं मिलेंगी। इसलिए उन्हें अपनी आवाज और अधिक मजबूती से और सक्रिय रूप से उठाने की जरूरत है।<ref name="ReferenceA">Moudud Ahmed, বাংলাদেশ: স্বায়ত্তশাসন থেকে স্বাধীনতা, Dhaka: UPL, 1992</ref> ==== राजनीतिक मुद्दा ==== १९४७ से मुस्लिम लीग सत्ता में थी. मुस्लिम लीग को हराना चुनौतीपूर्ण था. आम चुनाव जीतने का एक ही रास्ता था और वह था पूर्वी पाकिस्तान की विरोधी पार्टियों के बीच गठबंधन बनाना। इसमें मुख्य रूप से पूर्वी बंगाल की चार पार्टियाँ शामिल थीं। १० मार्च १९५४ के चुनाव में संयुक्त मोर्चा ने ३०९ सीटों में से २२३ सीटें जीतीं। मुस्लिम लीग ने केवल ९ सीटों पर कब्जा किया। चुनाव परिणाम पूर्वी बंगाल की राजनीति में राष्ट्रीय अभिजात वर्ग के प्रभुत्व के अंत का संकेत था। पूर्वी बंगाल की आज़ादी के इतिहास में १९५४ का चुनाव और यूनाइटेड, फ्रंट का गठन एक बहुत ही महत्वपूर्ण अध्याय था। बंगाली राष्ट्र, भाषा और संस्कृति पर मुस्लिम लीग का अत्याचार और साथ ही पाकिस्तानी शासकों का छह साल का अत्याचार, उनके खिलाफ यह चुनाव एक मतपत्र क्राँति थी। चुनाव से पहले, पूर्वी बंगाल के लोग अच्छी तरह से जानते थे कि प्राँतीय स्वायत्तता ही पश्चिमी पाकिस्तान के उत्पीड़न को रोकने का एकमात्र तरीका है। यह एकता पूर्वी बंगाल के लोगों के बीच राष्ट्रवाद का प्रतिबिंब थी। वे अपनी संस्कृति, अपनी भाषा के आधार पर अपनी पहचान चाहते थे। यद्यपि पाकिस्तानी शासकों द्वारा रचित भ्रामक एवं अलोकताँत्रिक घटनाओं ने संयुक्त मोर्चे को सत्ता में टिकने नहीं दिया। हालाँकि यह असफल रहा, लेकिन राजनीतिक दलों ने देखा कि लोग देश के लिए उनका समर्थन कर रहे हैं। इस घटना का प्रभाव भविष्य में बढ़ते राष्ट्रवाद पर व्यापक पड़ा। पाकिस्तान के गठन की शुरुआत से ही पूर्वी पाकिस्तान के लोग एक संविधान और संवैधानिक शासन की माँग कर रहे थे लेकिन १९५६ का संविधान पूर्वी पाकिस्तानी लोगों की अपेक्षाओं को प्रतिबिंबित नहीं करता था। तो इस पर उनकी प्रतिक्रिया नकारात्मक थी. यह भी सच है कि पूर्वी पाकिस्तानी लोगों की कुछ माँगें पूरी की गईं। अंग्रेजों की तरह सरकार, संसदीय प्रणाली, राज्य की स्वायत्तता और राज्य की भाषा बांग्ला, ये माँगें इस संविधान में पूरी की गईं। लेकिन यह संदिग्ध था कि पश्चिमी पाकिस्तानी उच्च वर्ग के धोखे से यह काम करेगा या नहीं। पूर्वी बंगाल के राजनेताओं और पश्चिमी पाकिस्तानी राजनेताओं की आपसी समझ से संविधान को अपनाया गया। लेकिन उन्होंने पूर्वी बंगाल का नाम बदलकर पूर्वी पाकिस्तान कर दिया। जैसा कि हम जानते हैं, उस समय पाकिस्तान की ६९ मिलियन आबादी में से ४४ मिलियन पूर्वी पाकिस्तान से थे और उनकी मातृभाषा बांग्ला थी। पूर्वी पाकिस्तानी लोगों को उम्मीद थी कि इस प्राँत का नाम वही रहेगा। लेकिन यह पश्चिमी पाकिस्तानी उच्च वर्ग के लोगों के साथ धोखा भी था। पूर्वी पाकिस्तान को उसकी विशाल जनसंख्या के अनुरूप उचित प्रतिनिधित्व नहीं मिला, इसके अलावा, उन्होंने पूर्वी पाकिस्तान और पश्चिमी पाकिस्तान को विशिष्ट इकाइयाँ मानना और उनके साथ अलग व्यवहार करना शुरू कर दिया। इन विसंगतियों के बाद संविधान पूर्वी पाकिस्तानी लोगों को स्वीकार्य नहीं रह गया था। अवामी लीग संविधान के ख़िलाफ़ थी. इसके विरुद्ध हड़तालें हुईं लेकिन एके फजलुल हक और हुसैन सुहरावर्दी के बीच मतभेद के कारण हड़तालें उतनी प्रभावी नहीं रहीं। संविधान से पहले यह भाषा के लिए युद्ध था और इसके बाद यह अपनी अस्मिता के लिए युद्ध था। यह स्पष्ट था कि पश्चिमी पाकिस्तान को पूर्वी पाकिस्तानी लोगों की संस्कृति, भाषा और भावनाओं में कोई दिलचस्पी नहीं थी। पूर्वी पाकिस्तानी लोगों को उनके अधिकारों और उनकी अपनी पहचान से वंचित कर दिया गया। पूर्वी पाकिस्तानी लोगों के बीच राष्ट्रवाद का सिद्धाँत मजबूत हुआ। वे बंगालियों के लिए अपना स्वतंत्र राष्ट्र चाहते थे क्योंकि पश्चिमी पाकिस्तान उनका सम्मान नहीं करता था और उनके साथ वैसा व्यवहार नहीं करता था जैसा वे चाहते थे। पश्चिमी पाकिस्तान को इस बात का अंदाज़ा नहीं था कि इसका उल्टा असर उन पर पड़ेगा. यह घटना पूर्वी पाकिस्तानियों को आज़ादी के एक कदम और करीब ले जाती है। ==== छह सूत्रीय आंदोलन मुद्दा ==== छह सूत्री आंदोलन सबसे महत्वपूर्ण घटनाओं में से एक था जिसने अंततः पूर्वी पाकिस्तान को एक नए राष्ट्र, बांग्लादेश में बदल दिया। यह पूर्वी पाकिस्तानी लोगों के मन में बढ़ती राष्ट्रवाद की भावना का परिणाम था। छह सूत्रीय आंदोलन पूर्वी पाकिस्तान के लोगों की माँगों का वर्णन करना था। पूर्वी पाकिस्तान के इतिहास में हम जो असमानता देखते हैं, उसके कारण पूर्वी बंगाल राष्ट्रवाद १९४७ के विभाजन की शुरुआत से ही विकसित हुआ था। ऐतिहासिक छह सूत्री पहला शक्तिशाली आंदोलन था जो पूर्वी पाकिस्तानी लोगों द्वारा केंद्रीय पाकिस्तानी सरकार के खिलाफ उठाया गया था। स्वायत्तता की ये छह सूत्री माँग शेख मुजीब ने घोषित की थी. उन्होंने कहा कि ये छह बिंदु "पूर्वी पाकिस्तान के लोगों के लिए मुक्ति सनद" हैं। छह सूत्री आंदोलन से पहले पूर्वी पाकिस्तानी लोगों की माँग थी कि वे पाकिस्तान का हिस्सा बनें। इन छह बिंदुओं से पूर्वी पाकिस्तानी लोगों को एक अलग राष्ट्र के रूप में पहचान मिली और उन्होंने पूर्ण स्वायत्तता का दावा किया। ये छह बिंदु पूर्वी पाकिस्तान के बड़े पैमाने पर लोगों के दावों का प्रतिनिधित्व करते हैं। उन्होंने सामूहिक रूप से छह सूत्री का समर्थन किया और छह सूत्री आंदोलन में भाग लिया. १९६६ में पूर्वी पाकिस्तान को औपनिवेशिक नियमों और अत्याचारों से मुक्त कराने के लिए शेख मुजीब ने छह सूत्रीय आंदोलन की घोषणा की। लाहौर में एक राजनीतिक बैठक में इन छह बिंदुओं की घोषणा की गई। पूर्वी पाकिस्तानी लोगों के १८ वर्षों के संघर्ष को ध्यान में रखते हुए, यह घोषणा पाकिस्तान के तहत स्वायत्तता की सर्वोच्च माँग थी। १९६५ के भारत-पाक युद्ध ने पूर्वी पाकिस्तानी लोगों को और अधिक बेचैन कर दिया और पूर्वी पाकिस्तान में सैन्य व्यवस्था ने स्वायत्तता की माँग को मजबूत कर दिया। आख़िरकार, शेख मुजीब ने छह अंक घोषित किये। इन छह सूत्रीय घोषणा के बाद पूर्वी पाकिस्तान के लोग उत्साहित हो गए और उन्होंने इस आंदोलन का खुले दिल से समर्थन किया। १९६६ के बाद छह सूत्रीय आंदोलन ने पूर्वी बंगाल के लोगों को स्वायत्त आंदोलन, १९७० में चुनाव और मुक्ति संग्राम के प्रति विश्वास और विश्वास दिलाया। दरअसल, छह सूत्री आंदोलन में पाकिस्तान से अलग होने का कोई संकेत नहीं था. इसके अलावा, शेख मुजीब ने कभी भी इस तरह के अलगाव या अलगाव की संभावना का उल्लेख नहीं किया। अगर हम छह सूत्रीय आंदोलन की गहराई पर गौर करें तो हम देखते हैं कि पहले दो बिंदु पूर्वी पाकिस्तान की क्षेत्रीय स्वायत्तता के बारे में थे। अगले तीन बिंदु पाकिस्तान के दोनों धड़ों के बीच असमानता को दूर करना था. अंतिम बिंदु पूर्वी पाकिस्तान की रक्षा सुनिश्चित करना था। हालाँकि इन छह-बिंदुओं को पश्चिमी पाकिस्तान ने स्वीकार नहीं किया। छह सूत्री आंदोलन के बाद इतिहास ने पूर्वी पाकिस्तान के इतिहास में एक और महत्वपूर्ण घटना देखी है. चूंकि छह-सूत्रीय आंदोलन को पश्चिमी पाकिस्तानी अधिकारियों से कोई मंजूरी नहीं मिली, और इसके अलावा, उन्होंने पूर्वी पाकिस्तान के प्रमुख राजनीतिक नेताओं के खिलाफ साजिश रची। यह मामला पूर्वी पाकिस्तान के इतिहास में भी अहम मायने रखता है जिसे अगरतला साजिश केस के नाम से जाना जाता है। इस जन विद्रोह का उद्देश्य राजनीतिक नेताओं को मुक्त करना और सैन्य शासकों को हटाना था। यह विद्रोह पूर्वी पाकिस्तानी इतिहास में एक मील का पत्थर था। इस जन-उभार ने पूर्वी पाकिस्तानी लोगों में विकसित राष्ट्रवाद का विकास किया। पूरे पूर्वी पाकिस्तान से लोग इस विद्रोह में शामिल हुए। === बंगाली भाषा आंदोलन (१९५२) === {{मुख्य|बांग्ला भाषा आन्दोलन}} [[चित्र:22_Feb_1952_DURoad.jpg|बाएँ|अंगूठाकार| ढाका यूनिवर्सिटी रोड, [[ढाका]] पर ढाका मेडिकल कॉलेज में जनाजा के बाद २२ फरवरी की रैली।]] '''भाषा आंदोलन''' पूर्वी पाकिस्तान में एक राजनीतिक और साँस्कृतिक आंदोलन था जो [[बंगाली भाषा|बंगाली भाषा]] को [[पाकिस्तान]] की [[राजभाषा|आधिकारिक भाषा]] के रूप में मान्यता देने और [[बंगाली लोग|बंगाली लोगों]] की जातीय-राष्ट्रीय चेतना की व्यापक पुष्टि पर केंद्रित था।{{उद्धरण आवश्यक|date=July 2011}} पाकिस्तान की "केवल [[उर्दू भाषा|उर्दू]] " नीति के खिलाफ असंतोष १९४८ से बड़े पैमाने पर आंदोलन में फैल गया था और २१ फरवरी १९५२ को पुलिस द्वारा गोलीबारी करने और छात्र प्रदर्शनकारियों की हत्या के बाद अपनी चरम सीमा पर पहुंच गया था। १९४७ में पाकिस्तान के निर्माण के बाद [[मोहम्मद अली जिन्नाह|मुहम्मद अली जिन्ना]] के नेतृत्व वाली केंद्र सरकार ने उर्दू को एकमात्र राष्ट्रीय भाषा घोषित किया, भले ही बंगाली भाषी लोग राष्ट्रीय आबादी का बहुमत थे। उन्होंने ऐसा इसलिए किया क्योंकि उर्दू एक तटस्थ भाषा थी - यह पाकिस्तान की किसी भी जाति की मातृभाषा नहीं थी। अनुभागीय तनावों से घिरी इस नीति ने राजनीतिक संघर्ष को एक प्रमुख उकसावे के रूप में कार्य किया। १९४८ में विरोध के बावजूद, नीति को कानून में शामिल किया गया और कई बंगाली राजनेताओं सहित राष्ट्रीय नेताओं द्वारा इसकी पुष्टि की गई। बढ़ते तनाव का सामना करते हुए, पूर्वी पाकिस्तान में सरकार ने सार्वजनिक बैठकों और सभाओं पर प्रतिबंध लगा दिया। इसकी अवहेलना करते हुए, [[ढाका विश्वविद्यालय]] के छात्रों और अन्य राजनीतिक कार्यकर्ताओं ने २१ फरवरी को एक जुलूस शुरू किया। वर्तमान ढाका मेडिकल कॉलेज अस्पताल के पास, पुलिस ने प्रदर्शनकारियों पर गोलीबारी की और अब्दुस सलाम, रफीक उद्दीन अहमद, अबुल बरकत और अब्दुल जब्बार सहित कई प्रदर्शनकारी मारे गए। छात्रों की मौतों ने मुख्य रूप से [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] (तब [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी मुस्लिम लीग]]) जैसे बंगाली राजनीतिक दलों के नेतृत्व में व्यापक हड़तालों और विरोध प्रदर्शनों को भड़काने का काम किया।{{उद्धरण आवश्यक|date=October 2017}} केंद्र सरकार ने नरम रुख अपनाते हुए बंगाली को आधिकारिक दर्जा दे दिया। <ref>{{Cite book|title=Bangladesh: From a Nation to a State|last=Craig Baxter|publisher=Westview Press|year=1997|isbn=0-8133-2854-3|page=63|quote=The [21 February] event affected the debate in the Constituent Assembly ... [they] decided in September 1954 that 'Urdu and Bengali and such other languages as may be declared' would be 'the official languages of the Republic.'}}</ref> भाषा आंदोलन ने पाकिस्तान के भीतर बंगाली साँस्कृतिक और राष्ट्रीय पहचान के दावे के लिए उत्प्रेरक के रूप में कार्य किया।{{उद्धरण आवश्यक|date=July 2011}} ==== भाषा आंदोलन का महत्व ==== भाषा आंदोलन केवल भाषा की गरिमा के लिए ही विकसित नहीं हुआ। पाकिस्तान में ७.२ प्रतिशत लोग उर्दू भाषी थे। दूसरी ओर, ५४.६ प्रतिशत आबादी यह स्वीकार नहीं करना चाहती थी कि उनकी मातृभाषा की उपेक्षा की जाएगी। अधिकाँश लोग बंगाली थे इसलिए बांग्ला को यह दर्जा मिलना तर्कसंगत था। इसके साथ ही आजीविका का सवाल भी शामिल था. प्रारंभ में पाकिस्तान ने पूर्वी पाकिस्तान में जनसंख्या की बहुलता का उल्लंघन करते हुए, पश्चिमी पाकिस्तान में राजधानी प्रशासन के केंद्र की स्थापना की। उर्दू को एकमात्र राज्य भाषा के रूप में चुनने से पाकिस्तान के विभिन्न क्षेत्रों में और पिछड़ने की आशंका है। यह राजनीति सहित हर जगह बंगालियों को वंचित करने की पश्चिमी मानसिकता से जुड़ा था। इसलिए, भाषा आंदोलन बंगालियों को मुस्लिम लीग के मुस्लिम राष्ट्रवाद और दो-राष्ट्र सिद्धाँत के बारे में संदेहपूर्ण बनाता है। वे अपने अधिकारों को स्थापित करने के लिए पहले चरण के रूप में बांग्ला भाषा को चुनते हैं। इस बंगाली राष्ट्रवादी भावना ने साठ के दशक और स्वतंत्र युद्धों के लिए तानाशाही विरोधी और स्वायत्तता के लिए आंदोलन को प्रेरित किया। <ref>. Hasan Hafizur Rahman (Ed.), বাংলাদেশের স্বাধীনতা যুদ্ধ দলিলপত্র (১ খণ্ড), Dhaka: Information Ministry, 1983</ref> === बांग्लादेश का निर्माण === [[चित्र:Flag_of_Bangladesh_(1971).svg|अंगूठाकार| बांग्लादेश का राष्ट्रवादी झंडा]] भाषा आंदोलन और उसके नतीजों ने पाकिस्तान के दोनों पक्षों के बीच पर्याप्त साँस्कृतिक और राजनीतिक दुश्मनी पैदा कर दी थी। पाकिस्तानी आबादी का बहुमत होने के बावजूद, बंगालियों ने पाकिस्तान की सेना, पुलिस और नागरिक सेवाओं का एक छोटा सा हिस्सा बनाया। बंगाली लोगों के खिलाफ जातीय और [[वर्ग भेदभाव|सामाजिक आर्थिक भेदभाव]] बढ़ गया और पूर्वी पाकिस्तान में अनुभागीय पूर्वाग्रह, उपेक्षा और संसाधनों और राष्ट्रीय संपत्ति के अपर्याप्त आवंटन को लेकर आंदोलन उठे। [[इस्लामी दुनिया|फ़ारसी-अरबी]] संस्कृति में डूबे पश्चिमी पाकिस्तानियों ने बंगाली संस्कृति को [[हिन्दू धर्म|हिंदू संस्कृति]] के साथ बहुत निकटता से जुड़ा हुआ देखा।{{उद्धरण आवश्यक|date=July 2011}} पूर्वी पाकिस्तान की स्वतंत्रता की माँग करने वाले पहले समूहों में से एक शाधिन बांग्ला बिप्लोबी पोरिशद ([[बांग्ला]]: ''স্বাধীন বাংলা বিপ্লবী পরিষদ''; आज़ाद बंगाल क्रांतिकारी पालिका) था।{{उद्धरण आवश्यक|date=July 2011}} [[शेख मुजीबुर्रहमान|शेख मुजीबुर रहमान]] के तहत, [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] चरित्र में अधिक धर्मनिरपेक्ष बन गई, इसका नाम अवामी मुस्लिम लीग से बदलकर सिर्फ अवामी लीग हो गया।{{उद्धरण आवश्यक|date=July 2011}} और पूर्वी पाकिस्तान के लिए पर्याप्त राजनीतिक, प्रशासनिक और आर्थिक स्वायत्तता की माँग करते हुए [[छः बिन्दु आन्दोलन|छह सूत्री आंदोलन]] शुरू किया। लोकतंत्र, एक अलग मुद्रा और धन और संसाधनों के संतुलित बंटवारे की माँग करते हुए, मुजीब ने पूर्वी पाकिस्तान के बजाय पाकिस्तान के पूर्वी हिस्से का वर्णन करने के लिए "बांग्ला-देश" शब्द की मान्यता की भी माँग की, इस प्रकार पूर्व के लोगों की बंगाली पहचान पर जोर दिया गया। पाकिस्तान. मुजीब को १९६६ में पाकिस्तानी बलों द्वारा गिरफ्तार किया गया था और [[अगरतला षडयंत्र मामला|अगरतला षड्यंत्र मामले]] में उन पर देशद्रोह का मुकदमा चलाया गया था। हिंसक विरोध प्रदर्शन और अव्यवस्था के बाद मुजीब को १९६८ में रिहा कर दिया गया। १९७० के चुनावों में अवामी लीग ने [[मजलिस-ए-शूरा|पाकिस्तान की संसद]] में पूर्ण बहुमत हासिल किया। जब [[पाकिस्तान के राष्ट्रपति]] [[याह्या ख़ान|याह्या खान]] और पश्चिमी पाकिस्तानी राजनेता [[ज़ुल्फ़िक़ार अली भुट्टो|जुल्फिकार अली भुट्टो]] ने मुजीब के सरकार बनाने के दावे का विरोध किया, तो अनुभागीय शत्रुता काफी बढ़ गई। २५ मार्च १९७१ की रात को अपनी गिरफ्तारी से पहले, मुजीब ने बंगालियों से अपनी स्वतंत्रता के लिए लड़ने का आह्वान किया; स्वतंत्रता की घोषणा चटगाँव से मुक्ति वाहिनी के सदस्यों द्वारा की गई थी - बंगाली सेना, अर्धसैनिक और नागरिकों द्वारा गठित राष्ट्रीय मुक्ति सेना। ईस्ट बंगाल रेजिमेंट और ईस्ट पाकिस्तान राइफल्स ने प्रतिरोध में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। जनरल एमएजी उस्मानी और ग्यारह सेक्टर कमाँडरों के नेतृत्व में बांग्लादेश बलों ने पाकिस्तानी सेना के खिलाफ बड़े पैमाने पर गुरिल्ला युद्ध छेड़ दिया। उन्होंने संघर्ष के शुरुआती महीनों में कई कस्बों और शहरों को आज़ाद कराया। मानसून में पाकिस्तानी सेना फिर से सक्रिय हो गई। बंगाली गुरिल्लाओं ने बड़े पैमाने पर तोड़फोड़ की जिसमें पाकिस्तानी नौसेना के खिलाफ ऑपरेशन जैकपॉट भी शामिल था। नवोदित बांग्लादेश वायु सेना ने पाकिस्तानी सैन्य ठिकानों के खिलाफ उड़ानें भरीं। नवंबर तक बांग्लादेश की सेना ने रात के दौरान पाकिस्तानी सेना को अपने बैरकों तक ही सीमित कर दिया। उन्होंने ग्रामीण इलाकों के अधिकाँश हिस्सों पर नियंत्रण हासिल कर लिया और मुजीबनगर में अवामी लीग की निर्वासित सरकार द्वारा आधिकारिक तौर पर बांग्लादेश के स्वतंत्र राज्य की घोषणा की गई। मुजीब का ट्रेडमार्क "जॉय बांग्ला" (''बंगाल की जीत'') सलाम बंगाली राष्ट्रवादियों की रैली का नारा बन गया जिन्होंने [[मुक्तिवाहिनी|मुक्ति वाहिनी]] गुरिल्ला बल का गठन किया जिसे भारत सरकार से प्रशिक्षण और उपकरण प्राप्त हुए। मुक्ति संग्राम के चरम पर [[१९७१ का भारत-पाक युद्ध|भारतीय हस्तक्षेप]] से अंततः पाकिस्तानी सेना का आत्मसमर्पण हो गया और १६ दिसंबर को बांग्लादेशी राज्य की स्थापना हुई। == संदर्भ == {{Reflist}} == अग्रिम पठन ==  {{Refbegin|2}} * Cyriac Maprayil, ''Bangabandhu Sheikh Mujibur Rahman'' (2001) {{ISBN|81-7510-121-0}} * Anthony Mascarenhas, ''[[Bangladesh: A Legacy of Blood]]'' {{ISBN|0-340-39420-X}} * Mahua Sarkar, [https://web.archive.org/web/20070903225337/http://www.dukeupress.edu/cgibin/forwardsql/search.cgi?template0=nomatch.htm Visible Histories, Disappearing Women: Producing Muslim Womanhood in Late Colonial Bengal], (2008) Durham, NC: Duke University Press. * Nitish Sengupta, ''History of the Bengali-speaking People'' {{ISBN|81-7476-355-4}} * {{cite book|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Copf|first=David|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2012|editor1-last=Islam|editor1-first=Sirajul|editor1-link=Sirajul Islam|edition=Second|chapter=Bengal Renaissance|editor2-last=Jamal|editor2-first=Ahmed A.|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bengal_Renaissance}} * {{cite book|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Misra|first=Chitta Ranjan|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2012|editor1-last=Islam|editor1-first=Sirajul|editor1-link=Sirajul Islam|edition=Second|chapter=United Independent Bengal Movement|editor2-last=Jamal|editor2-first=Ahmed A.|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=United_Independent_Bengal_Movement}} * {{cite book|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Sheren|first=Syeda Momtaz|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2012|editor1-last=Islam|editor1-first=Sirajul|editor1-link=Sirajul Islam|edition=Second|chapter=War of Liberation, The|editor2-last=Jamal|editor2-first=Ahmed A.|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=War_of_Liberation,_The}} {{Refend}} == बाहरी संबंध == * [https://web.archive.org/web/20070611031428/http://www.saag.org/papers6/paper597.html भारत-बांग्लादेश गतिरोध] * [https://web.archive.org/web/20070611140526/http://www.saag.org/papers7/paper632.html भारत-बांग्लादेश प्रवासन मैट्रिक्स] * [https://web.archive.org/web/20070928043621/http://www.assamtribune.com/scripts/details.asp?id=apr1007%2Fat09 बुद्धिजीवी फ़ॉइल डिज़ाइन की ओर बढ़ते हैं] {{Nationalism in South Asia}}{{Ethnic nationalism}}{{Bangladesh liberation}}{{Authority control}} [[श्रेणी:बांग्लादेश का संविधान]] [[श्रेणी:बंगाल का इतिहास]] [[श्रेणी:बांग्लादेश मुक्ति युद्ध]] [[श्रेणी:पश्चिम बंगाल की राजनीति]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] lnaxqf4ahsghzxqq0saia0pkyavplpo स्मिता प्रकाश 0 1526732 6556033 6456336 2026-05-24T18:13:35Z ~2026-31078-34 926636 /* */ 6556033 wikitext text/x-wiki '''स्मिता प्रकाश''' एक भारतीय प्रचारक और टेलीविजन व्यक्तित्व हैं।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/new-media-law-will-make-social-media-accountable-smitha-prakash/article66525569.ece|title=New media law will make social media accountable: Smitha Prakash|last=Bureau|first=The Hindu|date=2023-02-18|work=The Hindu|access-date=2024-04-26|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> वह [[एशियन न्यूज़ इंटरनेशनल|एशियन न्यूज इंटरनेशनल (एएनआई)]] में एक प्रधान संपादक हैं एक एकाधिकार फिर से बनाया गया था और इसके अधिकांश प्रतियोगी अंततः बंद हो गए। [[भारत]] में स्थित एक मल्टीमीडिया समाचार एजेंसी और [[सिंगापुर]] स्थित प्रसारक चैनल न्यूज एशिया के लिए भारत संवाददाता थी। वह एन. पी. आर. न्यूज़ अमेरिका, एन. एच. के. जापान और अन्य विदेशी प्रसारकों के लिए भारत में समाचारों पर एक रिपोर्टर थीं। उन्होंने चुनावों, आपदाओं, राजनीतिक घटनाक्रमों, अंतर्राष्ट्रीय घटनाओं या अन्य ब्रेकिंग न्यूज कहानियों को कवर किया था। उन्होंने [[ज़ी टीवी]] पर घूमता आइना और [[दूरदर्शन (चैनल)|दूरदर्शन]] पर न्यूज़मेकर्स की एंकरिंग भी की थी। उनका शो "दिस वीक इन इंडिया" [[दक्षिण अफ़्रीका|दक्षिण अफ्रीका]] में टेलीविजन पर सबसे लंबे समय तक चलने वाला शो था।<ref>{{Cite web |url=http://www.smitaprakash.com/about.php |title=संग्रहीत प्रति |access-date=27 अप्रैल 2024 |archive-date=22 मई 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240522164006/https://www.smitaprakash.com/about.php |url-status=dead }}</ref> हाल में उन्होंने अपना एक यूट्यूब चैनल शुरू किया है। वहां वह इंटरनेट पर्सनेलिटी न्यूज एंकर आदि के साथ पॉडकास्ट करती हैं। == सन्दर्भ == [[श्रेणी:भारतीय स्तम्भकार]] [[श्रेणी:भारतीय पत्रकार]] [[श्रेणी:1971 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 4e15cfxkiegxcrwxlkorug3ty71d21e 6556233 6556033 2026-05-25T08:58:52Z AMAN KUMAR 911487 [[विशेष:योगदान/~2026-31078-34|~2026-31078-34]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-31078-34|वार्ता]]) द्वारा किया गया1 संपादन प्रत्यावर्तित किया गया: पूर्ववत किया 6556233 wikitext text/x-wiki '''स्मिता प्रकाश''' एक भारतीय समाचार रिपोर्टर पत्रकार और टेलीविजन व्यक्तित्व हैं।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/new-media-law-will-make-social-media-accountable-smitha-prakash/article66525569.ece|title=New media law will make social media accountable: Smitha Prakash|last=Bureau|first=The Hindu|date=2023-02-18|work=The Hindu|access-date=2024-04-26|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> वह [[एशियन न्यूज़ इंटरनेशनल|एशियन न्यूज इंटरनेशनल (एएनआई)]] में एक प्रधान संपादक हैं एक एकाधिकार फिर से बनाया गया था और इसके अधिकांश प्रतियोगी अंततः बंद हो गए। [[भारत]] में स्थित एक मल्टीमीडिया समाचार एजेंसी और [[सिंगापुर]] स्थित प्रसारक चैनल न्यूज एशिया के लिए भारत संवाददाता थी। वह एन. पी. आर. न्यूज़ अमेरिका, एन. एच. के. जापान और अन्य विदेशी प्रसारकों के लिए भारत में समाचारों पर एक रिपोर्टर थीं। उन्होंने चुनावों, आपदाओं, राजनीतिक घटनाक्रमों, अंतर्राष्ट्रीय घटनाओं या अन्य ब्रेकिंग न्यूज कहानियों को कवर किया था। उन्होंने [[ज़ी टीवी]] पर घूमता आइना और [[दूरदर्शन (चैनल)|दूरदर्शन]] पर न्यूज़मेकर्स की एंकरिंग भी की थी। उनका शो "दिस वीक इन इंडिया" [[दक्षिण अफ़्रीका|दक्षिण अफ्रीका]] में टेलीविजन पर सबसे लंबे समय तक चलने वाला शो था।<ref>{{Cite web |url=http://www.smitaprakash.com/about.php |title=संग्रहीत प्रति |access-date=27 अप्रैल 2024 |archive-date=22 मई 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240522164006/https://www.smitaprakash.com/about.php |url-status=dead }}</ref> हाल में उन्होंने अपना एक यूट्यूब चैनल शुरू किया है। वहां वह इंटरनेट पर्सनेलिटी न्यूज एंकर आदि के साथ पॉडकास्ट करती हैं। == सन्दर्भ == [[श्रेणी:भारतीय स्तम्भकार]] [[श्रेणी:भारतीय पत्रकार]] [[श्रेणी:1971 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] emlryji2ifveipofnmif5rkgocollf9 डीप लर्निंग 0 1540924 6556186 6548922 2026-05-25T06:58:44Z ~2026-31134-47 926724 /* सीमाएँ और चुनौतियाँ */ 6556186 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|date=सितंबर 2024}} '''डीप लर्निंग''' सीखने के साथ [[कृत्रिम तंत्रिका नेटवर्क|तंत्रिका नेटवर्क]] पर आधारित मशीन लर्निंग विधियों का उपसमुच्चय है। विशेषण "डीप" नेटवर्क में कई परतों के उपयोग को संदर्भित करता है।<ref>{{cite web |last1=लेकुन |first1=Yann |last2=Bengio |first2=Yoshua |last3=Hinton |first3=Geoffrey |title=Deep learning |url=https://www.nature.com/articles/nature14539 |website=Nature |pages=436–444 |language=en |doi=10.1038/nature14539 |date=मई 2015}}</ref> उपयोग की जाने वाली विधियाँ या तो पर्यवेक्षित, अर्ध-पर्यवेक्षित या अपर्यवेक्षित हो सकती हैं। डीप तंत्रिका नेटवर्क, डीप बिलीफ नेटवर्क, रिकरेंट न्यूरल नेटवर्क, कन्वोल्यूशनल न्यूरल नेटवर्क और ट्रांसफॉर्मर जैसे डीप-लर्निंग आर्किटेक्चर को कंप्यूटर विज़न, स्पीच रिकग्निशन,कन्नड़ भाषाविज्ञान, मशीन अनुवाद, बायोइन्फॉर्मेटिक्स, औषधि डिजाइन, मेडिकल इमेज एनालिसिस, क्लाइमेट साइंस, मैटेरियल इंस्पेक्शन और बोर्ड गेम प्रोग्राम जैसे क्षेत्रों में लागू किया गया है, जहाँ उन्होंने मानव विशेषज्ञ प्रदर्शन के बराबर और भी मामलों में बेहतर परिणाम दिये हैं तंत्रिका नेटवर्क के शुरुआती रूप जैविक प्रणालियों, विशेष रूप से मानव मस्तिष्क में सूचना प्रसंस्करण और वितरित संचार नोड्स से प्रेरित थे। हालाँकि, वर्तमान तंत्रिका नेटवर्क जीवों के मस्तिष्क के कार्य<ref>{{cite web |title=Study urges caution when comparing neural networks to the brain |url=https://news.mit.edu/2022/neural-networks-brain-function-1102 |website=MIT News {{!}} Massachusetts Institute of Technology |language=हिंदी |date=2 नवम्बर 2022}}</ref> को मॉडल करने का इरादा नहीं रखते हैं, और आम तौर पर उस उद्देश्य के लिए कम गुणवत्ता वाले मॉडल के रूप में देखे जाते हैं। अवलोकन अधिकांश आधुनिक डीप लर्निंग मॉडल बहु-स्तरित तंत्रिका नेटवर्क जैसे कि कन्वोल्यूशनल न्यूरल नेटवर्क और ट्रांसफॉर्मर पर आधारित होते हैं, हालांकि वे डीप जेनेरेटिव मॉडल जैसे कि डीप बिलीफ नेटवर्क और डीप बोल्ट्जमैन मशीनों में नोड्स में परत-वार व्यवस्थित प्रस्ताव सूत्र या अव्यक्त चर भी शामिल कर सकते हैं। मूल रूप से, डीप लर्निंग मशीन लर्निंग एल्गोरिदम के एक वर्ग को संदर्भित करता है जिसमें परतों के पदानुक्रम का उपयोग इनपुट डेटा को थोड़ा अधिक अमूर्त और समग्र प्रतिनिधित्व में बदलने के लिए किया जाता है। उदाहरण के लिए, एक छवि पहचान मॉडल में, कच्चा इनपुट एक छवि हो सकती है (पिक्सल के टेंसर के रूप में दर्शाया गया है)। पहली प्रतिनिधित्व परत रेखाओं और वृत्तों जैसी बुनियादी आकृतियों की पहचान करने का प्रयास कर सकती है, दूसरी परत किनारों की व्यवस्था की रचना और एन्कोड कर सकती है, तीसरी परत नाक और आंखों को एन्कोड कर सकती है, और चौथी परत पहचान सकती है कि छवि में एक चेहरा है। महत्वपूर्ण रूप से, एक गहन शिक्षण प्रक्रिया यह सीख सकती है कि किस स्तर पर कौन सी सुविधाएँ इष्टतम रूप से रखी जानी चाहिए। गहन शिक्षण से पहले, मशीन लर्निंग तकनीकों में अक्सर डेटा को एक वर्गीकरण एल्गोरिथ्म के संचालन के लिए अधिक उपयुक्त प्रतिनिधित्व में बदलने के लिए हाथ से तैयार की गई सुविधा इंजीनियरिंग शामिल होती थी। गहन शिक्षण दृष्टिकोण में, सुविधाएँ हाथ से तैयार नहीं की जाती हैं और मॉडल स्वचालित रूप से डेटा से उपयोगी सुविधा अभ्यावेदन खोजता है। यह हाथ से ट्यूनिंग की आवश्यकता को समाप्त नहीं करता है; उदाहरण के लिए, परतों और परत के आकार की अलग-अलग संख्याएँ अमूर्तता की विभिन्न डिग्री प्रदान कर सकती हैं। "डीप लर्निंग" में "डीप" शब्द परतों की संख्या को संदर्भित करता है जिसके माध्यम से डेटा को रूपांतरित किया जाता है। अधिक सटीक रूप से, डीप लर्निंग सिस्टम में पर्याप्त क्रेडिट असाइनमेंट पथ (CAP) गहराई होती है। CAP इनपुट से आउटपुट तक परिवर्तनों की श्रृंखला है। CAP इनपुट और आउटपुट के बीच संभावित कारण कनेक्शन का वर्णन करते हैं। फीडफॉरवर्ड न्यूरल नेटवर्क के लिए, CAP की गहराई नेटवर्क की गहराई होती है और छिपी हुई परतों की संख्या प्लस एक होती है (क्योंकि आउटपुट परत भी पैरामीटराइज़ की जाती है)। आवर्तक तंत्रिका नेटवर्क के लिए, जिसमें एक संकेत एक परत के माध्यम से एक से अधिक बार प्रसारित हो सकता है, CAP गहराई संभावित रूप से असीमित है। गहराई की कोई सार्वभौमिक रूप से सहमत सीमा उथले सीखने को डीप लर्निंग से अलग नहीं करती है, लेकिन अधिकांश शोधकर्ता इस बात से सहमत हैं कि डीप लर्निंग में 2 से अधिक CAP गहराई शामिल होती है। गहराई 2 के CAP को इस अर्थ में एक सार्वभौमिक सन्निकटनकर्ता के रूप में दिखाया गया है कि यह किसी भी फ़ंक्शन का अनुकरण कर सकता है। इससे आगे, अधिक परतें नेटवर्क की फ़ंक्शन सन्निकटन क्षमता में नहीं जुड़ती हैं। गहरे मॉडल उथले मॉडल की तुलना में बेहतर विशेषताएं निकालने में सक्षम हैं और इसलिए, अतिरिक्त परतें विशेषताओं को प्रभावी ढंग से सीखने में मदद करती हैं। डीप लर्निंग आर्किटेक्चर का निर्माण लालची परत-दर-परत विधि से किया जा सकता है।डीप लर्निंग इन अमूर्तताओं को अलग करने और यह चुनने में मदद करता है कि कौन सी विशेषताएँ प्रदर्शन को बेहतर बनाती हैं। डीप लर्निंग एल्गोरिदम को अनसुपरवाइज्ड लर्निंग कार्यों पर लागू किया जा सकता है। यह एक महत्वपूर्ण लाभ है क्योंकि लेबल रहित डेटा लेबल वाले डेटा की तुलना में अधिक प्रचुर मात्रा में होता है। डीप संरचनाओं के उदाहरण जिन्हें अनसुपरवाइज्ड तरीके से प्रशिक्षित किया जा सकता है, वे डीप बिलीफ नेटवर्क हैं। व्याख्याएँ गहरे तंत्रिका नेटवर्क की व्याख्या आम तौर पर सार्वभौमिक सन्निकटन प्रमेय के संदर्भ में की जाती है इतिहास कृत्रिम तंत्रिका नेटवर्क (एएनएन) के दो प्रकार थे: फीडफॉरवर्ड न्यूरल नेटवर्क (एफएनएन) और आवर्तक तंत्रिका नेटवर्क (आरएनएन)। आरएनएन की कनेक्टिविटी संरचना में चक्र होते हैं, एफएनएन में नहीं। 1920 के दशक में, विल्हेम लेनज़ और अर्न्स्ट इसिंग ने इसिंग मॉडल का निर्माण और विश्लेषण किया जो अनिवार्य रूप से न्यूरॉन जैसे थ्रेशोल्ड तत्वों से युक्त एक गैर-शिक्षण आरएनएन वास्तुकला है। 1972 में, शुनिची अमारी ने इस वास्तुकला को अनुकूली बनाया। उनके शिक्षण आरएनएन को 1982 में जॉन हॉपफील्ड द्वारा लोकप्रिय बनाया गया था। == Deep Learning Framework == Deep Learning Framework एक ऐसा software framework होता है जो developers और researchers को deep learning models बनाने, train करने और deploy करने में मदद करता है। इसकी सहायता से complex neural networks को आसानी से develop किया जा सकता है, बिना हर चीज़ को manually code किए। ये frameworks automatic differentiation, GPU support, data processing और pre-built libraries जैसी सुविधाएँ प्रदान करते हैं, जिससे machine learning और artificial intelligence applications को तेज़ और आसान तरीके से बनाया जा सकता है। लोकप्रिय deep learning frameworks में TensorFlow, PyTorch और Keras शामिल हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.notesinhindi.com/blog/deep-learning-frameworks-in-hindi|title=Deep Learning Frameworks in hindi|last=Nageshwar|first=Arpit|date=25 May 2026|website=Notes In Hindi}}</ref> == सीमाएँ और चुनौतियाँ == डीप लर्निंग तकनीक के कई लाभों के बावजूद इसकी कुछ महत्वपूर्ण सीमाएँ और चुनौतियाँ भी हैं। सबसे प्रमुख चुनौती उच्च मात्रा में डेटा और कम्प्यूटेशनल संसाधनों की आवश्यकता है, क्योंकि डीप लर्निंग मॉडल को प्रशिक्षित करने के लिए बड़े और विविध डेटा सेट तथा शक्तिशाली हार्डवेयर की आवश्यकता होती है। इसके अतिरिक्त, डीप लर्निंग मॉडल अक्सर "ब्लैक बॉक्स" की तरह कार्य करते हैं, जिनके निर्णय लेने की प्रक्रिया को समझना कठिन होता है। यह समस्या उन क्षेत्रों में अधिक गंभीर हो जाती है जहाँ पारदर्शिता और व्याख्येयता आवश्यक होती है, जैसे स्वास्थ्य सेवा और वित्तीय प्रणालियाँ। सुरक्षा के दृष्टिकोण से भी डीप लर्निंग प्रणालियाँ कई जोखिमों के प्रति संवेदनशील होती हैं। '''एडवर्सेरियल हमले (Adversarial Attacks)''' के माध्यम से इनपुट डेटा में सूक्ष्म परिवर्तन करके मॉडल को भ्रमित किया जा सकता है, जिससे वह गलत निष्कर्ष निकाल सकता है। इसी प्रकार '''डेटा पॉइज़निंग (Data Poisoning)''' के जरिए प्रशिक्षण डेटा में हेरफेर कर मॉडल के व्यवहार को प्रभावित किया जा सकता है। गोपनीयता (privacy) से जुड़ी चुनौतियाँ भी महत्वपूर्ण हैं, क्योंकि कई डीप लर्निंग मॉडल संवेदनशील डेटा पर आधारित होते हैं। ऐसे में डेटा सुरक्षा, मॉडल विश्वसनीयता और जोखिम प्रबंधन जैसे पहलुओं पर विशेष ध्यान देना आवश्यक होता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.modernsecurity.io/courses/ai-security-certification|title=डीप लर्निंग सुरक्षा और जोखिम|date=2026|website=Modern Security|language=en|access-date=2026-05-06}}</ref> == सन्दर्भ == <references />4. https://www.notesinhindi.com/blog/deep-learning-frameworks-in-hindi<ref>{{Cite web|url=https://www.notesinhindi.com/blog/deep-learning-frameworks-in-hindi|title=Deep Learning Frameworks in hindi}}</ref> [[श्रेणी:कृत्रिम बुद्धिमत्ता]] 2rzlnkxx2whme8wes8mq7xgju491mr9 6556248 6556186 2026-05-25T09:29:42Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[Special:Contributions/~2026-31134-47|~2026-31134-47]] ([[User talk:~2026-31134-47|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6556186|6556186]] को पूर्ववत किया 6556248 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|date=सितंबर 2024}} '''डीप लर्निंग''' सीखने के साथ [[कृत्रिम तंत्रिका नेटवर्क|तंत्रिका नेटवर्क]] पर आधारित मशीन लर्निंग विधियों का उपसमुच्चय है। विशेषण "डीप" नेटवर्क में कई परतों के उपयोग को संदर्भित करता है।<ref>{{cite web |last1=लेकुन |first1=Yann |last2=Bengio |first2=Yoshua |last3=Hinton |first3=Geoffrey |title=Deep learning |url=https://www.nature.com/articles/nature14539 |website=Nature |pages=436–444 |language=en |doi=10.1038/nature14539 |date=मई 2015}}</ref> उपयोग की जाने वाली विधियाँ या तो पर्यवेक्षित, अर्ध-पर्यवेक्षित या अपर्यवेक्षित हो सकती हैं। डीप तंत्रिका नेटवर्क, डीप बिलीफ नेटवर्क, रिकरेंट न्यूरल नेटवर्क, कन्वोल्यूशनल न्यूरल नेटवर्क और ट्रांसफॉर्मर जैसे डीप-लर्निंग आर्किटेक्चर को कंप्यूटर विज़न, स्पीच रिकग्निशन,कन्नड़ भाषाविज्ञान, मशीन अनुवाद, बायोइन्फॉर्मेटिक्स, औषधि डिजाइन, मेडिकल इमेज एनालिसिस, क्लाइमेट साइंस, मैटेरियल इंस्पेक्शन और बोर्ड गेम प्रोग्राम जैसे क्षेत्रों में लागू किया गया है, जहाँ उन्होंने मानव विशेषज्ञ प्रदर्शन के बराबर और भी मामलों में बेहतर परिणाम दिये हैं तंत्रिका नेटवर्क के शुरुआती रूप जैविक प्रणालियों, विशेष रूप से मानव मस्तिष्क में सूचना प्रसंस्करण और वितरित संचार नोड्स से प्रेरित थे। हालाँकि, वर्तमान तंत्रिका नेटवर्क जीवों के मस्तिष्क के कार्य<ref>{{cite web |title=Study urges caution when comparing neural networks to the brain |url=https://news.mit.edu/2022/neural-networks-brain-function-1102 |website=MIT News {{!}} Massachusetts Institute of Technology |language=हिंदी |date=2 नवम्बर 2022}}</ref> को मॉडल करने का इरादा नहीं रखते हैं, और आम तौर पर उस उद्देश्य के लिए कम गुणवत्ता वाले मॉडल के रूप में देखे जाते हैं। अवलोकन अधिकांश आधुनिक डीप लर्निंग मॉडल बहु-स्तरित तंत्रिका नेटवर्क जैसे कि कन्वोल्यूशनल न्यूरल नेटवर्क और ट्रांसफॉर्मर पर आधारित होते हैं, हालांकि वे डीप जेनेरेटिव मॉडल जैसे कि डीप बिलीफ नेटवर्क और डीप बोल्ट्जमैन मशीनों में नोड्स में परत-वार व्यवस्थित प्रस्ताव सूत्र या अव्यक्त चर भी शामिल कर सकते हैं। मूल रूप से, डीप लर्निंग मशीन लर्निंग एल्गोरिदम के एक वर्ग को संदर्भित करता है जिसमें परतों के पदानुक्रम का उपयोग इनपुट डेटा को थोड़ा अधिक अमूर्त और समग्र प्रतिनिधित्व में बदलने के लिए किया जाता है। उदाहरण के लिए, एक छवि पहचान मॉडल में, कच्चा इनपुट एक छवि हो सकती है (पिक्सल के टेंसर के रूप में दर्शाया गया है)। पहली प्रतिनिधित्व परत रेखाओं और वृत्तों जैसी बुनियादी आकृतियों की पहचान करने का प्रयास कर सकती है, दूसरी परत किनारों की व्यवस्था की रचना और एन्कोड कर सकती है, तीसरी परत नाक और आंखों को एन्कोड कर सकती है, और चौथी परत पहचान सकती है कि छवि में एक चेहरा है। महत्वपूर्ण रूप से, एक गहन शिक्षण प्रक्रिया यह सीख सकती है कि किस स्तर पर कौन सी सुविधाएँ इष्टतम रूप से रखी जानी चाहिए। गहन शिक्षण से पहले, मशीन लर्निंग तकनीकों में अक्सर डेटा को एक वर्गीकरण एल्गोरिथ्म के संचालन के लिए अधिक उपयुक्त प्रतिनिधित्व में बदलने के लिए हाथ से तैयार की गई सुविधा इंजीनियरिंग शामिल होती थी। गहन शिक्षण दृष्टिकोण में, सुविधाएँ हाथ से तैयार नहीं की जाती हैं और मॉडल स्वचालित रूप से डेटा से उपयोगी सुविधा अभ्यावेदन खोजता है। यह हाथ से ट्यूनिंग की आवश्यकता को समाप्त नहीं करता है; उदाहरण के लिए, परतों और परत के आकार की अलग-अलग संख्याएँ अमूर्तता की विभिन्न डिग्री प्रदान कर सकती हैं। "डीप लर्निंग" में "डीप" शब्द परतों की संख्या को संदर्भित करता है जिसके माध्यम से डेटा को रूपांतरित किया जाता है। अधिक सटीक रूप से, डीप लर्निंग सिस्टम में पर्याप्त क्रेडिट असाइनमेंट पथ (CAP) गहराई होती है। CAP इनपुट से आउटपुट तक परिवर्तनों की श्रृंखला है। CAP इनपुट और आउटपुट के बीच संभावित कारण कनेक्शन का वर्णन करते हैं। फीडफॉरवर्ड न्यूरल नेटवर्क के लिए, CAP की गहराई नेटवर्क की गहराई होती है और छिपी हुई परतों की संख्या प्लस एक होती है (क्योंकि आउटपुट परत भी पैरामीटराइज़ की जाती है)। आवर्तक तंत्रिका नेटवर्क के लिए, जिसमें एक संकेत एक परत के माध्यम से एक से अधिक बार प्रसारित हो सकता है, CAP गहराई संभावित रूप से असीमित है। गहराई की कोई सार्वभौमिक रूप से सहमत सीमा उथले सीखने को डीप लर्निंग से अलग नहीं करती है, लेकिन अधिकांश शोधकर्ता इस बात से सहमत हैं कि डीप लर्निंग में 2 से अधिक CAP गहराई शामिल होती है। गहराई 2 के CAP को इस अर्थ में एक सार्वभौमिक सन्निकटनकर्ता के रूप में दिखाया गया है कि यह किसी भी फ़ंक्शन का अनुकरण कर सकता है। इससे आगे, अधिक परतें नेटवर्क की फ़ंक्शन सन्निकटन क्षमता में नहीं जुड़ती हैं। गहरे मॉडल उथले मॉडल की तुलना में बेहतर विशेषताएं निकालने में सक्षम हैं और इसलिए, अतिरिक्त परतें विशेषताओं को प्रभावी ढंग से सीखने में मदद करती हैं। डीप लर्निंग आर्किटेक्चर का निर्माण लालची परत-दर-परत विधि से किया जा सकता है।डीप लर्निंग इन अमूर्तताओं को अलग करने और यह चुनने में मदद करता है कि कौन सी विशेषताएँ प्रदर्शन को बेहतर बनाती हैं। डीप लर्निंग एल्गोरिदम को अनसुपरवाइज्ड लर्निंग कार्यों पर लागू किया जा सकता है। यह एक महत्वपूर्ण लाभ है क्योंकि लेबल रहित डेटा लेबल वाले डेटा की तुलना में अधिक प्रचुर मात्रा में होता है। डीप संरचनाओं के उदाहरण जिन्हें अनसुपरवाइज्ड तरीके से प्रशिक्षित किया जा सकता है, वे डीप बिलीफ नेटवर्क हैं। व्याख्याएँ गहरे तंत्रिका नेटवर्क की व्याख्या आम तौर पर सार्वभौमिक सन्निकटन प्रमेय के संदर्भ में की जाती है इतिहास कृत्रिम तंत्रिका नेटवर्क (एएनएन) के दो प्रकार थे: फीडफॉरवर्ड न्यूरल नेटवर्क (एफएनएन) और आवर्तक तंत्रिका नेटवर्क (आरएनएन)। आरएनएन की कनेक्टिविटी संरचना में चक्र होते हैं, एफएनएन में नहीं। 1920 के दशक में, विल्हेम लेनज़ और अर्न्स्ट इसिंग ने इसिंग मॉडल का निर्माण और विश्लेषण किया जो अनिवार्य रूप से न्यूरॉन जैसे थ्रेशोल्ड तत्वों से युक्त एक गैर-शिक्षण आरएनएन वास्तुकला है। 1972 में, शुनिची अमारी ने इस वास्तुकला को अनुकूली बनाया। उनके शिक्षण आरएनएन को 1982 में जॉन हॉपफील्ड द्वारा लोकप्रिय बनाया गया था। == सीमाएँ और चुनौतियाँ == डीप लर्निंग तकनीक के कई लाभों के बावजूद इसकी कुछ महत्वपूर्ण सीमाएँ और चुनौतियाँ भी हैं। सबसे प्रमुख चुनौती उच्च मात्रा में डेटा और कम्प्यूटेशनल संसाधनों की आवश्यकता है, क्योंकि डीप लर्निंग मॉडल को प्रशिक्षित करने के लिए बड़े और विविध डेटा सेट तथा शक्तिशाली हार्डवेयर की आवश्यकता होती है। इसके अतिरिक्त, डीप लर्निंग मॉडल अक्सर "ब्लैक बॉक्स" की तरह कार्य करते हैं, जिनके निर्णय लेने की प्रक्रिया को समझना कठिन होता है। यह समस्या उन क्षेत्रों में अधिक गंभीर हो जाती है जहाँ पारदर्शिता और व्याख्येयता आवश्यक होती है, जैसे स्वास्थ्य सेवा और वित्तीय प्रणालियाँ। सुरक्षा के दृष्टिकोण से भी डीप लर्निंग प्रणालियाँ कई जोखिमों के प्रति संवेदनशील होती हैं। '''एडवर्सेरियल हमले (Adversarial Attacks)''' के माध्यम से इनपुट डेटा में सूक्ष्म परिवर्तन करके मॉडल को भ्रमित किया जा सकता है, जिससे वह गलत निष्कर्ष निकाल सकता है। इसी प्रकार '''डेटा पॉइज़निंग (Data Poisoning)''' के जरिए प्रशिक्षण डेटा में हेरफेर कर मॉडल के व्यवहार को प्रभावित किया जा सकता है। गोपनीयता (privacy) से जुड़ी चुनौतियाँ भी महत्वपूर्ण हैं, क्योंकि कई डीप लर्निंग मॉडल संवेदनशील डेटा पर आधारित होते हैं। ऐसे में डेटा सुरक्षा, मॉडल विश्वसनीयता और जोखिम प्रबंधन जैसे पहलुओं पर विशेष ध्यान देना आवश्यक होता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.modernsecurity.io/courses/ai-security-certification|title=डीप लर्निंग सुरक्षा और जोखिम|date=2026|website=Modern Security|language=en|access-date=2026-05-06}}</ref> == सन्दर्भ == <references /> [[श्रेणी:कृत्रिम बुद्धिमत्ता]] knj4bdm6svherb0uqt53xzsd3y31wkn नोएडा मेट्रो स्टेशनों की सूची 0 1569134 6556127 6541180 2026-05-25T03:09:06Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556127 wikitext text/x-wiki [[File:Noida Metro Map.svg|thumb|400px|नोएडा मेट्रो का नक्शा]] यह नोएडा मेट्रो के सभी स्टेशनों की सूची है, जो उत्तर प्रदेश में नोएडा और ग्रेटर नोएडा में सेवा देने वाली एक रैपिड ट्रांजिट प्रणाली है। इसे 25 जनवरी 2019 को खोला गया था।<ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/india/uttar-pradesh-cm-yogi-adityanath-to-inaugurate-noida-metros-aqua-line-on-friday-2173831.html|title=Uttar Pradesh CM Yogi Adityanath to inaugurate Noida Metro's 'Aqua line' on Friday|date=2019-01-24|website=Zee News|access-date=2019-01-25}}</ref> कुल 21 मेट्रो स्टेशन हैं। नोएडा मेट्रो भारत की 11वीं मेट्रो प्रणाली है। दिल्ली मेट्रो का पहला खंड 25 जनवरी 2019 को एक्वा लाइन के साथ खोला गया था। और तब से 25 जनवरी 2019 तक लगभग 28 किलोमीटर की रूट लंबाई तक इसका विस्तार किया गया है। नेटवर्क में केवल एक परिचालन लाइन है और इसका निर्माण और संचालन नोएडा मेट्रो रेल कॉर्पोरेशन (NMRC) द्वारा किया जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/infrastructure/delhi-metro-blue-line-and-noida-metro-finally-get-connected-with-new-walkway-details-here/1679188/|title=Delhi Metro Blue line and Noida metro finally get connected with new walkway details here|work=[[The Financial Express (India)|Financial Express]]|date=21 August 2019|accessdate=22 August 2019}}</ref> नोएडा सेक्टर 51 मेट्रो स्टेशन दिल्ली मेट्रो के साथ इंटरचेंज प्रदान करता है।<ref>{{Cite web|url=http://www.delhimetrorail.com/otherdocuments/922/English_Map_121.pdf|title=Delhi Metro Rail Map in English|publisher=[[Delhi Metro|Delhi Metro Rail]]|date=26 November 2020|accessdate=27 November 2020}}</ref> एक वर्ष तक इसका संचालन दिल्ली मेट्रो रेल कॉर्पोरेशन (डीएमआरसी) द्वारा किया गया, जिसके बाद इसका संचालन नोएडा मेट्रो रेल कॉर्पोरेशन लिमिटेड (एनएमआरसी) सो समर्पित कर दिया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/infrastructure/railways/aqua-line-dmrc-to-help-noida-greater-noida-metro-rail-service-to-operate-for-a-year/1278316/|title=Aqua line DMRC to help Noida Greater Noida Metro rail service operate for a year|work=[[The Financial Express (India)|Financial Express]]|date=12 August 2018|accessdate=13 August 2018}}</ref> == स्टेशन == {| class="wikitable" width="30%" style="font-size:95%;" | style="background-color:#AFEEEE" |† |गंतव्य स्टेशन |- | style="background-color:#FFFF99" |* |बदलाव स्टेशन |- |style="background-color:#FFB6C1"|†* |अन्य लाइनों पर/के लिए बदलाव व गंतव्य स्टेशन |} {{selfref-inline|This list is sortable. Click on the [[File:Sort_both.gif]] icon in the column header to change sort key and sort order.}} {| class="wikitable sortable" width="100%" ! rowspan="2" width="5%" |सं. ! colspan="2" width="28%" |नाम ! rowspan="2" width="11%" |लाइन ! rowspan="2" width="11%" |प्रारंभ ! rowspan="2" width="8%" |स्तर प्रकार ! rowspan="2" width="24%" |टिप्पणियाँ ! rowspan="2" width="7%" |संदर्भ |- !हिन्दी !अंग्रेज़ी |- !1 | align="center" |{{stl|Noida Metro|अल्फा 1}} | align="center" |ALPHA 1 | align="center" |{{rcb|Noida Metro|Aqua|croute}} | align="center" |25 जनवरी 2019 | align="center" |उभरा हुआ |align="center"|– |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/5-aqua-line-stations-renamed-private-players-to-manage-them/articleshow/69380975.cms|title=5 Aqua line stations renamed private players to manage them|work=[[Times of India]]|date=18 May 2019|accessdate=20 May 2019}}</ref> |- !2 | align="center" |{{stl|Noida Metro|डेल्टा 1}} | align="center" |DELTA 1 | align="center" |{{rcb|Noida Metro|Aqua|croute}} | align="center" |25 जनवरी 2019 | align="center" |उभरा हुआ |align="center"|– |<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/noida-news/parking-facility-at-ten-aqua-line-metro-stations-available-from-march-4-2000893|title=Parking facility at ten aqua line metro stations available from March 4|publisher=[[NDTV]]|date=28 February 2019|accessdate=1 March 2019}}</ref> |- !3 | align="center" style="background-color:#AFEEEE" |{{stl|Noida Metro|डिपो स्टेशन}}† | align="center" |Depot [station] | align="center" |{{rcb|Noida Metro|Aqua|croute}} | align="center" |25 जनवरी 2019 | align="center" |उभरा हुआ |align="center"|– |<ref>{{Cite web|url=https://realty.economictimes.indiatimes.com/news/infrastructure/trial-run-of-noida-greater-noida-metro-begins/62350058|title=Trial Run of Noida Metro begins|work=[[The Economic Times]]|date=3 January 2018|accessdate=4 January 2018}}</ref> |- !4 | align="center" |{{stl|Noida Metro|जीएनआईडीए कार्यालय}} | align="center" |GNIDA Office | align="center" |{{rcb|Noida Metro|Aqua|croute}} | align="center" |25 जनवरी 2019 | align="center" |उभरा हुआ |align="center"|– |<ref>{{Cite web|url=http://www.millenniumpost.in/delhi/gnida-releases-rs-25-crore-as-part-of-its-share-for-extension-of-aqua-line-metro-390791|title=GNIDA releases Rs 25 crore as part of its share for extension of Aqua line Metro|work=Millennium Post|date=12 December 2019|accessdate=13 December 2019}}</ref> |- !5 | align="center" |{{stl|Noida Metro|नॉलेज पार्क 2}} | align="center" |Knowledge Park II | align="center" |{{rcb|Noida Metro|Aqua|croute}} | align="center" |25 जनवरी 2019 | align="center" |उभरा हुआ |align="center"|– |<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/delhi-news/trial-run-on-noida-greater-noida-metro-rail-link-begins-1795043|title=Trial run on Noida Greater Noida Metro rail link begins|publisher=[[NDTV]]|date=2 January 2018|accessdate=3 January 2018}}</ref> |- !6 | align="center" |{{stl|Noida Metro|रेनबो}} | align="center" |Rainbow / Noida Sector 50 | align="center" |{{rcb|Noida Metro|Aqua|croute}} | align="center" |25 जनवरी 2019 | align="center" |उभरा हुआ |align="center"|– |<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/india/report-nmrc-noida-sector-50-metro-station-dedicated-to-transgender-community-2852665|title=NMRC noida sector 50 metro station dedicated to transgender community|publisher=[[DNA News|DNA]]|date=27 October 2020|accessdate=28 October 2020}}</ref> |- !7 | align="center" style="background-color:#FFB6C1" |{{stl|Noida Metro|नोएडा सेक्टर 51}}†* | align="center" |Noida Sector 51 | align="center" |{{rcb|Noida Metro|Aqua|croute}} | align="center" |25 जनवरी 2019 | align="center" |उभरा हुआ |'''[[दिल्ली मेट्रो]]''' के लिए बदलाव स्टेशन |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/noida/nmrc-to-build-5-metro-stations-on-greater-noida-west-extension-corridor-of-aqua-line/story-SlUjyUvrRXQ07pGmIwUWcN.html|title=NMRC to build 5 metro stations on Greater Noida West extension corridor of aqua line|work=[[Hindustan Times]]|date=29 September 2020|accessdate=30 September 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/india/report-great-news-noida-metro-s-aqua-and-delhi-metro-s-blue-line-connected-by-walkway-2782908|title=Great News, Noida Metro's Aqua and Delhi Metro's blue line connected by walkway|work=[[DNA News|DNA]]|date=18 August 2019|accessdate=19 August 2019}}</ref> |- !8 | align="center" |{{stl|Noida Metro|नोएडा सेक्टर 76}} | align="center" |Noida Sector 76 | align="center" |{{rcb|Noida Metro|Aqua|croute}} | align="center" |25 जनवरी 2019 | align="center" |उभरा हुआ |align="center"|– |<ref>{{Cite web|url=https://www.aninews.in/news/national/general-news/noida-metro-designates-sec-76-pari-chowk-as-pink-stations20200306221502/|title=Noida Metro designates Sec 76 and Pari Chowk as Pink Stations|publisher=[[Asian News International|ANI]]|date=6 March 2020|accessdate=7 March 2020|archive-date=7 मार्च 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307203456/https://www.aninews.in/news/national/general-news/noida-metro-designates-sec-76-pari-chowk-as-pink-stations20200306221502/|url-status=dead}}</ref> |- !9 | align="center" |{{stl|Noida Metro|नोएडा सेक्टर 81}} | align="center" |Noida Sector 81 | align="center" |{{rcb|Noida Metro|Aqua|croute}} | align="center" |25 जनवरी 2019 | align="center" |उभरा हुआ |align="center"|– |<ref>{{Cite web|url=https://www.cityspidey.com/news/9173/noida-shiv-shakti-enclave-residents-protest-after-24-hrs-eviction-notice-served|title=Noida:Shiv Shakti Enclave residents protest after 24 Hrs eviction near Sector 81 metro station|publisher=City Spidey|date=27 August 2019|accessdate=28 August 2019|archive-date=20 अक्तूबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191020123114/https://www.cityspidey.com/news/9173/noida-shiv-shakti-enclave-residents-protest-after-24-hrs-eviction-notice-served/|url-status=dead}}</ref> |- !10 | align="center" |{{stl|Noida Metro|नोएडा सेक्टर 83}} | align="center" |Noida Sector 83 | align="center" |{{rcb|Noida Metro|Aqua|croute}} | align="center" |25 जनवरी 2019 | align="center" |उभरा हुआ |align="center"|– |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/noida/parking-facilities-at-six-noida-metro-stations-to-begin-by-march-end/story-Xc68Crpq9RFMhhUlLHvmaO.html|title=Parking Facilities at Six Noida Metro stations to begin by March end|work=[[Hindustan Times]]|date=13 March 2019|accessdate=14 March 2019}}</ref> |- !11 | align="center" |{{stl|Noida Metro|नोएडा सेक्टर 101}} | align="center" |Noida Sector 101 | align="center" |{{rcb|Noida Metro|Aqua|croute}} | align="center" |25 जनवरी 2019 | align="center" |उभरा हुआ |align="center"|– |<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/noida/fear-of-returning-from-sector-101-metro-station-to-79-after-8-pm/articleshow/74104014.cms|title=Fear of returning from sector 101 metro station to 79 after 8pm|publisher=[[Navbharat Times]]|date=13 February 2020|accessdate=14 February 2020}}</ref> |- !12 | align="center" |{{stl|Noida Metro|नोएडा सेक्टर 137}} | align="center" |Noida Sector 137 | align="center" |{{rcb|Noida Metro|Aqua|croute}} | align="center" |25 जनवरी 2019 | align="center" |उभरा हुआ |align="center"|– |<ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/infrastructure/noida-metro-aqua-line-resumes-services-today-only-one-gate-to-open-for-entry-exit-at-15-stations/2076723/|title=Noida Metro Aqua Line resumes services today! Only one gate to open for entry, exit at 15 stations|work=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]]|date=7 September 2020|accessdate=8 September 2020}}</ref> |- !13 | align="center" |{{stl|Noida Metro|नोएडा सेक्टर 142}} | align="center" |Noida Sector 142 | align="center" |{{rcb|Noida Metro|Aqua|croute}} | align="center" |25 जनवरी 2019 | align="center" |उभरा हुआ |align="center"|– |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/by-2023-take-a-metro-from-gr-noida-to-botanical-garden/articleshow/77751635.cms|title=Noida:By 2023 take a metro from Greater Noida to Botanical Garden|work=[[Times of India]]|date=26 August 2020|accessdate=27 August 2020}}</ref> |- !14 | align="center" |{{stl|Noida Metro|नोएडा सेक्टर 143}} | align="center" |Noida Sector 143 | align="center" |{{rcb|Noida Metro|Aqua|croute}} | align="center" |25 जनवरी 2019 | align="center" |उभरा हुआ |align="center"|– |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/noida-authority-repairs-lights-on-eway-service-lane-inner-sec-96-143-road/articleshow/72420049.cms|title=Noida Authority repairs lights on eway service lane inner Sec 96-143 metro stations|work=[[Times of India]]|date=7 December 2019|accessdate=8 December 2019}}</ref> |- !15 | align="center" |{{stl|Noida Metro|नोएडा सेक्टर 144}} | align="center" |Noida Sector 144 | align="center" |{{rcb|Noida Metro|Aqua|croute}} | align="center" |25 जनवरी 2019 | align="center" |उभरा हुआ |align="center"|– |<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/noida-news/service-on-noida-greater-noida-metro-hit-due-to-power-failure-1999241|title=Service on Noida greater Noida Metro hit due to power failure|publisher=[[NDTV]]|date=26 February 2019|accessdate=27 February 2019}}</ref> |- !16 | align="center" |{{stl|Noida Metro|नोएडा सेक्टर 145}} | align="center" |Noida Sector 145 | align="center" |{{rcb|Noida Metro|Aqua|croute}} | align="center" |25 जनवरी 2019 | align="center" |उभरा हुआ |align="center"|– |<ref>{{Cite web|url=https://www.businesstoday.in/current/economy-politics/up-cm-inaugurates-13-projects-rs-2821-crore-noida/story/397309.html|title=UP CM inaugurates 13 projects Rs 2821 crore Noida|work=[[Business Today (India)|Business Today]]|date=2 March 2020|accessdate=3 March 2020}}</ref> |- !17 | align="center" |{{stl|Noida Metro|नोएडा सेक्टर 146}} | align="center" |Noida Sector 146 | align="center" |{{rcb|Noida Metro|Aqua|croute}} | align="center" |25 जनवरी 2019 | align="center" |उभरा हुआ |align="center"|– |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/trials-cover-all-of-aqua-line-six-of-11-rakes-reach-noida/articleshow/65480331.cms|title=Trials Cover all of Aqua line six of 11 rakes reach Noida|work=[[Times of India]]|date=21 August 2018|accessdate=22 August 2018}}</ref> |- !18 | align="center" |{{stl|Noida Metro|नोएडा सेक्टर 147}} | align="center" |Noida Sector 147 | align="center" |{{rcb|Noida Metro|Aqua|croute}} | align="center" |25 जनवरी 2019 | align="center" |उभरा हुआ |align="center"|– |<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/noida-sector-147-metro-station-averaging-just-20-riders-a-day/article27299267.ece|title=Noida Sector 147 metro station averaging just 20 riders a day|work=[[The Hindu]]|date=30 May 2019|accessdate=31 May 2019}}</ref> |- !19 | align="center" |{{stl|Noida Metro|नोएडा सेक्टर 148}} | align="center" |Noida Sector 148 | align="center" |{{rcb|Noida Metro|Aqua|croute}} | align="center" |25 जनवरी 2019 | align="center" |उभरा हुआ |align="center"|– |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/noida/huge-fire-at-power-substation-in-noida-s-sector-148-none-hurt/story-3ACAPje7ohqyVj9OCI8UuM.html|title=Huge fire at power substation in Noida's Sector 148 metro station none hurt|work=[[Hindustan Times]]|date=20 August 2020|accessdate=21 August 2020}}</ref> |- !20 | align="center" |{{stl|Noida Metro|एनएसईज़ेड}} | align="center" |NSEZ | align="center" |{{rcb|Noida Metro|Aqua|croute}} | align="center" |25 जनवरी 2019 | align="center" |उभरा हुआ |align="center"|– |<ref>{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/nmrc-to-hold-special-camp-to-issue-smart-cards-at-noida-s-nsez-119052200899_1.html|title=NMRC to Hold special camp to Issue smart cards at Noida's NSEZ metro station|work=[[Business Standard]]|date=22 May 2019|accessdate=23 May 2019}}</ref> |- !21 | align="center" |{{stl|Noida Metro|परी चौक}} | align="center" |Pari Chowk | align="center" |{{rcb|Noida Metro|Aqua|croute}} | align="center" |25 जनवरी 2019 | align="center" |उभरा हुआ |align="center"|– |<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/noida/death-of-a-person-found-unconscious-near-pari-chowk-metro-station-in-noida/articleshow/77800353.cms|title=Death of a Unconscious person near Pari Chowk metro station in Noida|work=[[Navbharat Times]]|date=28 August 2020|accessdate=29 August 2020}}</ref> |} == आंकड़े == {| class="₠wikitable" width="35%" |कुल मेट्रो स्टेशन | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''21'''</span> |- |कुल [निर्माणाधीन] मेट्रो स्टेशन (दूसरा चरण) | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''9'''</span> |- | width="25%" |बदलाव स्टेशनों की संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''1'''</span> |- | width="25%" |उभरे हुए स्टेशनों की संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''21'''</span> |- | width="25%" |भूमिगत स्टेशनों की संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''0'''</span> |- | width="25%" |भू-स्तरीय स्टेशनों की संख्या | width="5%" align="center" |<span style="font-size:125%;">'''0'''</span> |} ==संदर्भ== {{reflist}} {{Noida Metro stations|aqua line=yes}} [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश में परिवहन]] [[श्रेणी:नोएडा मेट्रो]] 5kyo0jdw0msrcy3g9fvccedyxuufc0k नागालैंड पेज 0 1577272 6556018 6362794 2026-05-24T16:08:17Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556018 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक समाचारपत्र|name=नागालैंड पेज|logo=|image=|caption=|type=[[दैनिक समाचार पत्र]]|format=टैब्लॉइड|owners=मोनालीसा चाँगकीजा|publisher=मोनालीसा चाँगकीजा|editor=मोनालीसा चाँगकीजा|chiefeditor=|assoceditor=|maneditor=|newseditor=|managingeditordesign=|campuseditor=|campuschief=|opeditor=|sportseditor=|photoeditor=|staff=|foundation=मई १९९९|language=[[भारतीय अंग्रेज़ी]]|ceased publication=२१ दिसंबर २०२४|headquarters=[[दीमापुर]], [[नागालैंड]]|circulation=|sister newspapers=|ISSN=|oclc=|website={{URL|nagalandpage.com}}}} '''''नागालैंड पेज''''' ({{भाषा-अंग्रेज़ी|''Nagaland Page''}}; अर्थात ''नागालैंड पृष्ठ'') [[नागालैण्ड|नागालैंड]] के [[दीमापुर]] से प्रकाशित एक दैनिक [[भारतीय अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] समाचार पत्र था।<ref>{{Cite news|url=https://www.newslaundry.com/2025/01/08/online-even-more-taxing-than-print-english-daily-nagaland-page-shuts-shop-after-25-years|title=‘Online even more taxing than print’: English daily Nagaland Page shuts shop after 25 years|date=8 January 2025|work=[[Newslaundry]]|access-date=8 January 2025}}</ref> इसकी स्थापना मई १९९९ में मोनालिसा चांगकिजा ने की थी। यह समाचार पत्र खेरमहल, दीमापुर में स्थित था और टैब्लॉयड प्रारूप में मुद्रित होता था।<ref>{{Cite web|url=https://nagalandpage.com/|title=Nagaland Page - Latest Breaking Nagaland News And Top Stories|date=2017-03-11|website=nagalandpage.com|language=en-US|access-date=2023-10-31}}</ref> दिसंबर २०२४ में इसका प्रकाशन बंद हो गया।<ref>{{Cite news|url=https://m.thewire.in/article/media/english-daily-nagaland-page-shuts-down-after-25-years-due-to-financial-constraints/amp|title=English Daily Nagaland Page Shuts Down After 25 Years|date=8 January 2025|work=[[The Wire (India)]]|access-date=8 January 2025}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/features/the-yin-thing/nagalands-fiery-female-voice/article5079511.ece|title=Nagaland's fiery female voice|last=Sangeetha Barooah Pisharoty|date=13 August 2013|work=The Hindu|access-date=5 June 2018}}</ref> == यह भी देखें == * [[नागालैंड में समाचार पत्रों की सूची|नागालैंड के समाचार पत्रों की सूची]] == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी संबंध == * [http://www.nagalandpage.com/ आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221216071501/https://nagalandpage.com/ |date=16 दिसंबर 2022 }} * [[इंस्टाग्राम]] पर [https://instagram.com/nagalandpage ''नागालैंड पेज''] dwcgm9q2ihm4mvdy01877ajvmgrc76s नागवासुकी मंदिर 0 1578406 6556014 6366383 2026-05-24T16:00:01Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556014 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu temple | name = नागवासुकी मंदिर | image = NaagvasukiTemple.jpg | caption = नागवासुकी मंदिर, प्रयागराज | deity = [[वासुकी]] (सर्पराज) | tradition = [[हिन्दू धर्म]] | Peetham = | functional_status = सक्रिय | temple_board = | festivals = [[नाग पंचमी]] | tower = | temple_tank = | temple_tree = | location = दारागंज , [[प्रयागराज]] | district = [[प्रयागराज जिला|प्रयागराज]] | state = [[उत्तर प्रदेश]] | province = | country = भारत | map_type = India Uttar Pradesh#India | map_caption = उत्तर प्रदेश में स्थिति | coordinates = {{coord|25.45713|81.88435|format=dms|type:landmark_region:IN|display=title}} | coordinates_footnotes = | architecture_type = [[हिन्दू मन्दिर वास्तुकला]] | architecture_style = | creator = श्रीधर भोंसले (वर्तमान संरचना) | established = [10वीं शताब्दी ईस्वी (मूल स्थापना) | groundbreaking = | year_completed = 18वीं शताब्दी }} '''नागवासुकी मंदिर''' [[उत्तर प्रदेश]] के [[प्रयागराज]] के दारागंज क्षेत्र में स्थित एक प्राचीन हिन्दू मंदिर है। यह [[गंगा नदी]] के तट पर स्थित है और इसे [[हिन्दू धर्म]] में [[वासुकी]] (सर्पों के राजा) को समर्पित किया गया है।<ref>{{cite news |title=नागवासुकी मंदिर: आस्था, इतिहास और पुनरुद्धार का संगम |url=https://www.dailypioneer.com/2024/state-editions/nagvasuki-temple--a-sacred-blend-of-faith-and-history-and-renovation.html |publisher=[[पायनियर]] |date=12 दिसंबर 2024 |access-date=22 फ़रवरी 2025 |archive-date=13 दिसंबर 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241213164804/https://www.dailypioneer.com/2024/state-editions/nagvasuki-temple--a-sacred-blend-of-faith-and-history-and-renovation.html |url-status=dead }}</ref> == इतिहास एवं पौराणिक मान्यता == नागवासुकी मंदिर की स्थापना 10वीं शताब्दी ईस्वी में हुई थी। वर्तमान संरचना 18वीं शताब्दी में [[मराठा]] राजा श्रीधर भोंसले द्वारा निर्मित कराई गई थी।<ref name=zeenews>{{cite news |last1=श्रीवास्तव |first1=ऋतेश |title=नागवासुकी मंदिर – जहां भक्त 'कालसर्प दोष' से मुक्ति पाने आते हैं |url=https://zeenews.india.com/uttar-pradesh/nagvasuki-temple-where-devotees-come-to-get-rid-of-kal-sarp-dosha_1984483.html |publisher=[[ज़ी न्यूज़]] |date=8 मार्च 2017}}</ref> [[Image:Kurma,_the_tortoise_incarnation_of_Vishnu.jpg|200px|left|thumb|[[कूर्म अवतार]], जिसमें [[समुद्र मंथन]] के दौरान [[वासुकी]] मंदराचल पर्वत के चारों ओर लिपटा हुआ है।]] प्राचीन हिन्दू ग्रंथों जैसे [[स्कंद पुराण]], [[पद्म पुराण]], [[भागवत पुराण]], और [[महाभारत]] में नाग [[वासुकी]] का उल्लेख मिलता है, जिन्होंने [[समुद्र मंथन]] में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई थी। वासुकी को मंथन के लिए रस्सी के रूप में उपयोग किया गया था, जबकि [[मंदर पर्वत|मंदराचल पर्वत]] मंथन की धुरी बना। इस प्रक्रिया में वासुकी को अत्यधिक घर्षण सहना पड़ा, जिससे उन्हें गहरी चोटें आईं। समुद्र मंथन के बाद, [[भगवान विष्णु]] के कहने पर वासुकी [[प्रयागराज]] में विश्राम करने आए, जहाँ पवित्र [[त्रिवेणी संगम]] के जल ने उनकी चोटों को ठीक किया।<ref name=hansindia>{{cite news |last1=शर्मा |first1=करुण |title=योगी की कोशिशों से नागवासुकी मंदिर पुनर्जीवित, महाकुंभ से पहले तैयारियां जोरों पर |url=https://www.thehansindia.com/news/national/yogis-efforts-revive-nagvasuki-temple-ahead-of-maha-kumbh-929063 |publisher=[[द हंस इंडिया]] |date=12 दिसंबर 2024}}</ref><ref>{{cite news |last1=गोयल |first1=राहुल |title=सावन विशेष: इस मंदिर को तोड़ने गया था औरंगजेब, तलवार चलाते ही डरकर हो गया था बेहोश |url=https://hindi.oneindia.com/news/uttar-pradesh/sawan-month-start-know-the-story-nagvasuki-temple/articlecontent-pf148454-467870.html |publisher=वनइंडिया |date=9 अगस्त 2018}}</ref> बाद में, [[काशी]] (वर्तमान [[वाराणसी]]) के राजा [[दिवोदास]] ने वासुकी को काशी लाने के लिए [[तपस्या]] की। वासुकी प्रयाग छोड़ने के लिए तैयार हो गए, लेकिन देवताओं के अनुरोध पर रुक गए। उन्होंने दो शर्तें रखीं: पहला, भक्तों को संगम में स्नान करने के बाद ही उनका दर्शन करना होगा, और दूसरा, उनकी पूजा [[नाग पंचमी]] पर विशेष रूप से होनी चाहिए। इसके बाद, संगम के पवित्र उत्तर-पश्चिमी तट पर उनका मंदिर स्थापित किया गया।<ref name=hansindia/> == प्रमुख देवता == मंदिर परिसर में नाग [[वासुकी]] की मूर्ति [[गर्भगृह]] में स्थित है। मंदिर में [[भगवान शिव]], माता [[पार्वती]] और [[गणेश]] की मूर्तियाँ भी स्थापित हैं। मंदिर परिसर में [[भीष्म]] की एक विशाल शयन मुद्रा में प्रतिमा भी स्थित है। [[नाग पंचमी]] के अवसर पर हजारों श्रद्धालु मंदिर में दर्शन करने आते हैं, और वार्षिक मेले का आयोजन किया जाता है।<ref name=zeenews/> == संदर्भ == {{reflist}} {{प्रयागराज}} [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के हिन्दू तीर्थ]] [[श्रेणी:प्रयागराज के दर्शनीय स्थल]] [[श्रेणी:प्रयागराज]] 0vfisdrrrnxgan2j6acm5qtmqmzp1t8 नूरी मस्जिद 0 1583698 6556097 6522609 2026-05-25T00:05:41Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556097 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक धार्मिक इमारत|name=नूरी मस्जिद|religious_affiliation=[[इस्लाम]]|map_type=India Bihar, India|map_caption=नूरी मस्जिद (बिहार)|location=मदरसा इस्लामिया शमसुल हुदा|municipality=[[पटना नगरपालिका]]|district=[[पटना ज़िला|पटना]]|state=[[बिहार]]|country={{IND}}|type=[[इस्लामी वास्तुकला|इस्लामी]]|founded_by=सैयद नूरुल हुदा}} '''नूरी मस्जिद''' [[भारत]] के [[पटना]] शहर में मदरसा इस्लामिया शमसुल हुदा में स्थित एक मस्जिद है। यह बारी पथ और [[अशोक राजपथ]] के बीच [[पटना सायंस कॉलेज]] के पास स्थित है।<ref>{{Cite web|url=https://wego.here.com/india/patna/religious-place/noori-masjid--356jx7ps-637d82e85ec6029b598c08af2c268edc|title=Noori Masjid - Religious Place - Patna|website=HERE WeGo|language=en-gb|access-date=2022-12-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/bihar/patna-noori-masjid-is-bihar-center-of-tabligi-jamaat-closed-by-home-ministry-bras-brvj-2983066.html|title='नूरी मस्जिद' से बिहार में ऑपरेट होता है तबलीगी जमात का नेटवर्क, गृह मंत्रालय ने कराया बंद|date=2020-04-03|website=News18 हिंदी|language=hi|access-date=2022-12-20|archive-date=20 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221220195900/https://hindi.news18.com/news/bihar/patna-noori-masjid-is-bihar-center-of-tabligi-jamaat-closed-by-home-ministry-bras-brvj-2983066.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/patna-city-mokama-chr39-s-tabligi-caught-in-patna-chr39-s-noori-mosque-too-20178726.html|title=पटना के नूरी मस्जिद में भी गए थे मोकामा के पकड़े गए तब्लीगी|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2022-12-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news4nation.com/news/big-disclosure-patna-s-noori-masjid-is-of-the-tabligi-jamaat-the-lock-was-killed-on-the-orders-of-the-ministry-of-home-affairs-618852|title=बड़ा खुलासा:पटना का 'नूरी मस्जिद' तबलीगी जमात का है मरकज,गृह मंत्रालय के आदेश पर मार दिया गया ताला|website=news4nation.com|access-date=2022-12-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindi.awazthevoice.in/india-news/thousand-Namazis-will-gather-at-Gandhi-Maidan-on-Eid-know-when-and-where-Namaz-will-be-held-in-Patna-16444.html|title=ईद पर गांधी मैदान में जुटेंगे 40 हजार नमाजी, जानिए, पटना में कब-कहां होगी नमाज|website=www.hindi.awazthevoice.in|language=en-US|access-date=2022-12-20|archive-date=20 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221220195912/https://www.hindi.awazthevoice.in/india-news/thousand-Namazis-will-gather-at-Gandhi-Maidan-on-Eid-know-when-and-where-Namaz-will-be-held-in-Patna-16444.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.abplive.com/states/bihar/fourth-arrest-in-the-case-of-involvement-in-anti-national-activities-in-patna-akhlaq-arrested-from-phulwari-sharif-on-friday-ann-2168683|title=देश विरोधी गतिविधियों में नामजद दो और गिरफ्तार, जब्त कागजात व मोबाइल के आधार पर हुई पूछताछ|last=Live|first=A. B. P.|date=2022-07-15|website=www.abplive.com|language=hi|access-date=2022-12-20}}</ref> इस मस्जिद को सैयद नूरुल हुदा के नाम पर रखा गया था, जिन्होंने मदरसा और मस्जिद दोनों के लिए अपनी भूमि दान कर दी थी।<ref>{{Cite tweet|number=1269655685387694087|user=WeIndianMuslims|title=Tribute to Justice Syed Noorul Hoda (1854-1935) on his Death Anniversary. He was the founder of Madrasa Shamsul Hoda &amp; Patna University, Bihar. #Bihar #Patna #Madarsa #PatnaUniversity https://t.co/8FnPnTZHIK|author=Muslims of India|date=2020-06-07|access-date=2023-02-23|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221220200613/https://twitter.com/weindianmuslims/status/1269655685387694087|archive-date=2022-12-20|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.heritagetimes.in/sir-muhammad-fakhruddin-icon-of-bihar/|title=सर मुहम्मद फ़ख़्रुद्दीन, बिहार का सबसे बड़ा नायक|last=Ashraf|first=Md Umar|date=2022-04-19|website=Heritage Times|language=en-US|access-date=2022-12-20|archive-date=29 मार्च 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329171634/https://www.heritagetimes.in/sir-muhammad-fakhruddin-icon-of-bihar/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mmarathi.com/%E0%A4%86%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B9%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%A3/today-is-the-death-anniversary-of-justice-syed-nurul-hoda-you-said-goodbye-to-this-world-on-this-very-day-june-7-1935-918728|title=आज जस्टिस सैयद नुरूल होदा की पुण्यतिथी है. आप आज ही के दिन 7 जून 1935 को इस दुनिया को अलविदा कह गए थे.|last=zakir.hussain|date=2021-06-07|website=www.mmarathi.com|language=mr|access-date=2022-12-20|archive-date=20 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221220200627/https://www.mmarathi.com/%E0%A4%86%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B9%E0%A5%80-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%A3/today-is-the-death-anniversary-of-justice-syed-nurul-hoda-you-said-goodbye-to-this-world-on-this-very-day-june-7-1935-918728|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Raza|first=Syed|last2=kumar|first2=Subodh|date=2011|title=The Muslim Elite of Bihar and Their Responses to the Modern Education (From the Mid of the 19Th Century to the Beginning of the 20Th Century)|url=https://www.jstor.org/stable/44146779|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=72|pages=884–891|issn=2249-1937|jstor=44146779}}</ref><ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.97111|title=Patna University Calendar 1937-38|last=Not Available|date=1938}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=awCeEAAAQBAJ&dq=syed+nurul+hoda+patna&pg=PT107|title=Beyond the Madrasa: Muslim Communities and Educational Institutes in India Today|last=Gupta|first=Nilanjana|date=2022-12-30|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-000-80130-9|language=en}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:बिहार में मस्जिदें]] b7g17b8h19078b0ixph5bq86r11vq16 पंडित प्रदीप मिश्रा 0 1588062 6556170 6555661 2026-05-25T06:11:26Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556170 wikitext text/x-wiki {{हहेच लेख| कारण=ज्ञानकोशीय उल्लेखनीयता संदिग्ध।| चर्चा_पृष्ठ= विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/पंडित प्रदीप मिश्रा}}{{Infobox person | name = पंडित प्रदीप मिश्रा | image = | birth_date = {{Birth date and age|1977|06|16}} | birth_place = [[सीहोर]], [[मध्य प्रदेश]], भारत | nationality = भारतीय | other_names = {{ubl|सीहोर वाले बाबा|रघुराम}} | occupation = धार्मिक प्रवक्ता | known_for = [[शिव पुराण]] पर प्रवचन | title = मुख्य पुजारी, कुबेरेश्वर धाम | children = 2 | parents = सीता मिश्रा (माता), रमेश्वर दयाल मिश्रा (पिता) | relatives = {{ubl|दीपक मिश्रा|विनय मिश्रा}} }} '''पंडित प्रदीप मिश्रा''' (जन्म: 16 जून 1977) एक भारतीय आध्यात्मिक वक्ता और धार्मिक प्रवक्ता हैं, जो मुख्य रूप से [[शिव पुराण]] पर आधारित अपने प्रवचनों के लिए जाने जाते हैं। वे [[मध्य प्रदेश]] के [[सीहोर]] स्थित कुबेरेश्वर धाम के मुख्य पुजारी हैं।<ref name="hindioneindia">{{Cite web |title=पंडित प्रदीप मिश्रा को प्रेमानंद महाराज से क्यों मांगनी पड़ी माफी? |url=https://hindi.oneindia.com/news/madhya-pradesh/pandit-pradeep-mishra-why-did-he-have-to-apologize-to-premanand-maharaj-in-barsana-up-1041585.html |website=OneIndia Hindi |date= |access-date=2 मई 2025 |language=hi}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == पंडित प्रदीप जी मिश्रा का जन्म सीहोर के एक [[ब्राह्मण]] परिवार में हुआ था। उनके पिता रमेश्वर दयाल मिश्रा एक सड़क विक्रेता थे। उन्होंने अपनी प्रारंभिक शिक्षा सीहोर में प्राप्त की और स्नातक की डिग्री हासिल की। बताया जाता है कि बचपन से ही उन्हें धार्मिक गतिविधियों में रुचि थी।<ref>{{Cite web |title=पंडित प्रदीप मिश्रा का विवाद सुलझा नहीं |url=https://www.patrika.com/sehore-news/pandit-pradeep-mishra-dispute-is-not-resolved-yet-news-of-reconciliation-turned-out-to-be-false-18798463 |website=Patrika |date=10 मार्च 2024 |access-date=2 मई 2025 |language=hi}}</ref> == आजीविका == पंडित प्रदीप जी मिश्रा ने अपने करियर की शुरुआत एक स्कूल शिक्षक के रूप में की, लेकिन बाद में पूर्णकालिक धार्मिक प्रवक्ता बन गए। उन्होंने शुरुआत में ''श्रीमद्भागवत कथा'' से प्रवचन देना शुरू किया और बाद में ''[[शिव पुराण]]'' पर केंद्रित हो गए। उन्हें इंदौर में गोवर्धन नाथ से दीक्षा प्राप्त हुई।<ref>{{Cite web |title=पंडित प्रदीप मिश्रा का आध्यात्मिक सफर |url=https://palpalindia.com/2022/05/02/madhya-pradesh-Pandit-Pradeep-Mishra-Sehore-Maharaj-Shiv-Mahapuran-Katha-organized-in-Jabalpur-news-in-hindi.html |website=Pal Pal India |date=2 मई 2022 |access-date=2 मई 2025 |language=hi}}</ref><ref name="mpcgndtv" /> "सीहोर वाले बाबा" के नाम से प्रसिद्ध हुए मिश्रा ने डिजिटल प्लेटफार्मों जैसे यूट्यूब और फेसबुक पर अपने प्रवचनों के माध्यम से लोकप्रियता हासिल की, विशेषकर 2020 की कोविड-19 महामारी के दौरान। वे कुबेरेश्वर धाम में ''रुद्राक्ष महोत्सव'' और ''शिव पुराण कथा'' जैसे कार्यक्रमों का आयोजन करते हैं।<ref>{{Cite web |title=कौन हैं पंडित प्रदीप मिश्रा? |url=https://hindi.boldsky.com/insync/who-is-sehore-wale-maharaj-pandit-pradeep-mishra-his-family-fee-and-networth-042139.html |website=Boldsky Hindi |access-date=2 मई 2025 |language=hi}}</ref> == सार्वजनिक जीवन == पंडित प्रदीप जी मिश्रा ने '''श्री विठ्ठलेश सेवा समिति''' की स्थापना की, जो एक धार्मिक संगठन है और सीहोर में कथा, भंडारे और स्वास्थ्य सेवाओं जैसे कार्यों में सक्रिय है। उनके सोशल मीडिया पर भी लाखों अनुयायी हैं।<ref name="mpcgndtv">{{Cite web |title=पंडित प्रदीप मिश्रा: सीहोर वाले बाबा कैसे बने इतने प्रसिद्ध कथा वाचक |url=https://mpcg.ndtv.in/india/pandit-pradeep-mishra-sehore-wale-baba-such-famous-storyteller-6001586 |website=NDTV India |date= |access-date=2 मई 2025 |language=hi |archive-date=3 मई 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250503175552/https://mpcg.ndtv.in/india/pandit-pradeep-mishra-sehore-wale-baba-such-famous-storyteller-6001586 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=पंडित प्रदीप मिश्रा 2 अगस्त को कराएंगे भगवान शिव का लाइव महारुद्राभिषेक |url=https://www.patrika.com/bhopal-news/pandit-pradeep-mishra-live-maharudrabhishek-of-shiva-on-2-august-sawan-shivaratri-see-complete-list-of-poojan-samagri-18881220 |website=Patrika |date=28 जुलाई 2023 |access-date=2 मई 2025 |language=hi}}</ref> == सम्मान == वर्ष 2022 में, उन्हें विश्व पुस्तक रिकॉर्ड्स (लंदन) में उस समय शामिल किया गया जब उनके एक आध्यात्मिक कार्यक्रम के लाइव प्रसारण में लाखों दर्शकों ने एकसाथ भाग लिया।<ref>{{Cite web |title=Pandit Pradeep Mishra Fees: पंडित प्रदीप मिश्रा एक कथा की इतनी लेते हैं फीस! |url=https://bookinghelp.in/pradeep-mishra-katha-schedule/ |website=Zee News Hindi |access-date=2 मई 2025 |language=hi}}</ref> == देखें भी == * [[शिव पुराण]] == स्रोत == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.youtube.com/@panditpradeepmishraofficial यूट्यूब चैनल – पंडित प्रदीप मिश्रा] * [https://www.instagram.com/pradeep_mishra_ji_sehore_vale_/ इंस्टाग्राम – पंडित प्रदीप मिश्रा] * [https://www.facebook.com/panditpradeepmishraofficial फेसबुक – पंडित प्रदीप मिश्रा] * [https://bookinghelp.in/pradeep-mishra-katha-schedule/ Pardeep Mishra Katha List] [https://bookinghelp.in/pradeep-mishra-katha-schedule/] [[श्रेणी:1977 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय आध्यात्मिक नेता]] [[श्रेणी:हिंदू धर्मगुरु]] [[श्रेणी:सीहोर के लोग]] 6surza9xqgggtmfywitou6pqir96x6f झारखंड की संस्कृति 0 1596281 6556142 6506168 2026-05-25T04:10:51Z Babukumar123 923339 /* */ संपदित किया है 6556142 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues|{{स्रोतहीन|date=जुलाई 2025}} {{उल्लेखनीयता|date=जुलाई 2025}} {{कृत्रिम बुद्धि सामग्री|{{PAGENAME}}}}}} * [[संथाली|संथाल]] * [[कुड़ुख]] * [[मुंडारी]] * [[खड़िया]] * [[नगपुरी|नगपु]] झारखंड की संस्कृति में लोकनृत्य और संगीत का गहरा स्थान है। ये पर्वों, विवाह, और सामाजिक आयोजनों में जीवन्त रूप से दिखाई देते हैं: === प्रमुख लोकनृत्य === * '''करमा नृत्य''' – करम पर्व के अवसर पर * '''झूमर''' – फसल कटाई या उत्सवों पर * '''पैका नृत्य''' – युद्ध शैली आधारित नृत्य * '''छऊ नृत्य''' – मुखौटा पहनकर किया जाने वाला नाटकीय नृत्य === लोकसंगीत === इन नृत्यों में पारंपरिक वाद्ययंत्रों जैसे माँदर, ढोल, बांसुरी, नगाड़ा, और तुरी का प्रयोग होता है। लोकगीतों में प्रेम, प्रकृति, कृषि, देवता और सामाजिक जीवन की झलक होती है। == त्यौहार और उत्सव == झारखंड में जनजातीय तथा हिंदू दोनों प्रकार के त्यौहार मनाए जाते हैं: === प्रमुख त्यौहार === * '''सोहराई''' – पशुपालन और फसल कटाई का पर्व * '''सरहुल''' – वसंत ऋतु में वृक्ष पूजा का पर्व * '''करमा''' – भाई-बहन और प्रकृति की पूजा का पर्व * '''टुसू पर्व''' – मकर संक्रांति से जुड़ा लोक उत्सव * '''फगुआ (होली)''', '''दशहरा''', '''दीवाली''' – हिंदू धार्मिक पर्व भी व्यापक रूप से मनाए जाते हैं। == पारंपरिक चित्रकला == झारखंड की पारंपरिक चित्रकलाएँ दीवारों पर बनाई जाती हैं और प्राकृतिक रंगों से सजाई जाती हैं: * [[सोहराई चित्रकला]] – दीपावली के समय बनती है, विषय: पशु-पक्षी, देवी-देवता * [[खोवर चित्रकला]] – विवाह के समय बनती है, विषय: प्रेम, जीवन, वन्यजीवन * [[जादोपटिया चित्रकला]] – स्क्रॉल पर चित्र और कहानियाँ == वस्त्र और आभूषण == जनजातीय पहनावे में स्थानीयता और मौसम का प्रभाव दिखाई देता है: * महिलाएँ – साड़ी, गमछा, बालों में फूल, चांदी के गहने * पुरुष – धोती, अंगवस्त्र, पारंपरिक गहने पर्वों पर रंग-बिरंगे वस्त्र और आभूषण पहने जाते हैं। [[संथाली]] महिलाएँ खासकर सुंदर पैटर्न वाली साड़ियाँ पहनती हैं। == खानपान == झारखंड का खानपान स्थानीय कृषि, वन उत्पाद और पारंपरिक ज्ञान पर आधारित है: * '''मुख्य भोजन''' – चावल, दाल, सब्ज़ियाँ, साग, भात * '''प्रसिद्ध व्यंजन''': ** चावल के लड्डू (पीठा) ** हैंड़िया (चावल से बनी देसी शराब) ** रुगड़ा, पुटू (जंगली मशरूम) ** पकोड़ी, चीला, धुसका ** लाल साग, सेम, मड़ुआ की रोटी == हस्तशिल्प और लोककला == झारखंड के आदिवासी समाज में हस्तशिल्प का भी विशेष स्थान है: * [[टेराकोटा]] – मिट्टी की मूर्तियाँ और बर्तन * [[लकड़ी की मूर्तिकला]] * [[बाँस और बेंत शिल्प]] * [[लोहा शिल्प]] – असुर जनजाति द्वारा == संगीत वाद्ययंत्र == झारखंड के पारंपरिक वाद्ययंत्रों में: * माँदर * ढोल * तुरी * बांसुरी * नागड़ा == सांस्कृतिक केंद्र और आयोजन == * '''रांची का त्रैवार्षिक जनजातीय महोत्सव''' * '''राष्ट्रीय आदिवासी महोत्सव, दिल्ली''' * '''झारखंड अंतर्राष्ट्रीय फिल्म महोत्सव''' * '''हजारीबाग कला विद्यालय''' – सोहराई चित्रकला का प्रशिक्षण == वर्तमान समय की चुनौतियाँ == * जनजातीय संस्कृति पर शहरीकरण का प्रभाव * पारंपरिक भाषाओं और कलाओं में युवाओं की घटती रुचि * धर्म परिवर्तन * सरकारी संरक्षण की कमी == संरक्षण के प्रयास == * कई NGOs और कला संगठन जनजातीय कला के संरक्षण में लगे हैं। * सरकारी योजनाओं के अंतर्गत हस्तशिल्प को प्रोत्साहन मिल रहा है। * आदिवासी महोत्सवों और स्कूल पाठ्यक्रमों में स्थानीय संस्कृति को स्थान दिया जा रहा है। == निष्कर्ष == झारखंड की संस्कृति विविध, जीवंत और अत्यंत समृद्ध है। इसकी जड़ें प्रकृति, परंपरा और सामुदायिक जीवन में गहराई से रची-बसी हैं। इस सांस्कृतिक विरासत को संरक्षित करना न केवल आदिवासी पहचान को बनाए रखने हेतु आवश्यक है, बल्कि यह भारत की सांस्कृतिक विविधता को भी मजबूती प्रदान करता है। == संबंधित लेख == * [[झारखंड]] * [[सोहराई चित्रकला]] * [[सरहुल]] * [[झारखंड की जनजातियाँ]] * [[आदिवासी संस्कृति]] [[श्रेणी:झारखंड की संस्कृति]] o8swiaxunl4zjmhwhkbyyhof9yga1xx हिंदी विवाह गीत 0 1599121 6555997 6461372 2026-05-24T15:19:19Z डॉ रागिनी स्वर्णकार 926377 /* पारंपरिक विवाह संगीत */ 6555997 wikitext text/x-wiki '''हिंदी विवाह गीत''' [[बॉलीवुड संगीत|हिंदी फ़िल्म संगीत]] की एक प्रमुख शैली हैं। ये अक्सर हिंदी फ़िल्मों के स्मरणीय भावुक या उल्लासपूर्ण दृश्यों की पृष्ठभूमि बनाते हैं। इन्हें भारतीय तथा अन्य दक्षिण एशियाई विवाह समारोहों के दौरान प्रायः बजाया जाता है।<ref>[http://www.bhaskar.com/2008/04/22/0804220400_comman_marriage.html जा तुझको सुखी संसार मिले] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080622112753/http://www.bhaskar.com/2008/04/22/0804220400_comman_marriage.html|date=22 June 2008}} (in Hindi)</ref> == पारंपरिक विवाह संगीत == [[उत्तर पश्चिम भारत|उत्तर-पश्चिमी भारत]] में, [[शहनाई]] को विवाह बारात की घोषणा करने वाला वाद्य माना जाता है। इसका दक्षिण भारतीय समकक्ष [[नादस्वरम]] है। उत्तर-पश्चिमी भारत में आमतौर पर [[ढोल]] बजाया जाता है। == यह भी देखें == * [[हिन्दू विवाह|हिंदू विवाह]] == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:बॉलीवुड]] [[श्रेणी:हिन्दी गाने]] 1d299ah86s6xl669oik4a0hew49uyav 6555999 6555997 2026-05-24T15:20:53Z डॉ रागिनी स्वर्णकार 926377 /* पारंपरिक विवाह संगीत */ 6555999 wikitext text/x-wiki '''हिंदी विवाह गीत''' [[बॉलीवुड संगीत|हिंदी फ़िल्म संगीत]] की एक प्रमुख शैली हैं। ये अक्सर हिंदी फ़िल्मों के स्मरणीय भावुक या उल्लासपूर्ण दृश्यों की पृष्ठभूमि बनाते हैं। इन्हें भारतीय तथा अन्य दक्षिण एशियाई विवाह समारोहों के दौरान प्रायः बजाया जाता है।<ref>[http://www.bhaskar.com/2008/04/22/0804220400_comman_marriage.html जा तुझको सुखी संसार मिले] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080622112753/http://www.bhaskar.com/2008/04/22/0804220400_comman_marriage.html|date=22 June 2008}} (in Hindi)</ref> == पारंपरिक विवाह संगीत == [[उत्तर पश्चिम भारत|उत्तर-पश्चिमी भारत]] में, [[शहनाई]] को विवाह बारात की घोषणा करने वाला वाद्य माना जाता है। इसका दक्षिण भारतीय समकक्ष [[नादस्वरम]] है। उत्तर-पश्चिमी भारत में आमतौर पर [[ढोल]] बजाया जाता है।मध्यप्रदेश।में बन्ना बन्नी गाए जाते हैं। == यह भी देखें == * [[हिन्दू विवाह|हिंदू विवाह]] == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:बॉलीवुड]] [[श्रेणी:हिन्दी गाने]] 1fexj0u373e5h16kc2c3xg92mxwplzs 6556001 6555999 2026-05-24T15:22:31Z डॉ रागिनी स्वर्णकार 926377 6556001 wikitext text/x-wiki '''हिंदी विवाह गीत''' [[बॉलीवुड संगीत|हिंदी फ़िल्म संगीत]] की एक प्रमुख शैली हैं। ये अक्सर हिंदी फ़िल्मों के स्मरणीय भावुक या उल्लासपूर्ण दृश्यों की पृष्ठभूमि बनाते हैं। इन्हें भारतीय तथा अन्य दक्षिण एशियाई विवाह समारोहों के दौरान प्रायः बजाया जाता है।<ref>[http://www.bhaskar.com/2008/04/22/0804220400_comman_marriage.html जा तुझको सुखी संसार मिले] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080622112753/http://www.bhaskar.com/2008/04/22/0804220400_comman_marriage.html|date=22 June 2008}} (in Hindi)</ref> == पारंपरिक विवाह संगीत == [[उत्तर पश्चिम भारत|उत्तर-पश्चिमी भारत]] में, [[शहनाई]] को विवाह बारात की घोषणा करने वाला वाद्य माना जाता है। इसका दक्षिण भारतीय समकक्ष [[नादस्वरम]] है। उत्तर-पश्चिमी भारत में आमतौर पर [[ढोल]] बजाया जाता है।मध्यप्रदेश।में बन्ना बन्नी गाए जाते हैं।बधाई व मटकी डांस किए जाते हैं। == यह भी देखें == * [[हिन्दू विवाह|हिंदू विवाह]] == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:बॉलीवुड]] [[श्रेणी:हिन्दी गाने]] 3c8v6h36eduyzbk5c9t1sym5ezmvtv8 बेर्शेबा 0 1602128 6555960 6538470 2026-05-24T12:34:12Z चाहर धर्मेंद्र 703114 चाहर धर्मेंद्र ने पृष्ठ [[बेएर षेवअ]] को [[बेर्शेबा]] पर स्थानांतरित किया: वार्ता पृष्ठ पर स्थानांतरण अनुरोध अनुसार 6538470 wikitext text/x-wiki {{Requested move notice|बेर्शेबा}} {{Infobox settlement | name = बेर्शेबा | official_name = बेर शेवा | native_name = {{native name|he|באר שבע|italics=off}}<br />{{native name|ar|بئر السبع|italics=off}} | settlement_type = शहर | image_skyline = {{multiple image | perrow = 2/2/1 |image1 = Beersheba City Hall 6.jpg |caption1 = बेर्शेबा सिटी हॉल |image2 = BSNU.jpg |caption2 = [[नेगेव बेन-गुरियन विश्वविद्यालय]] |image3 = PikiWiki Israel 10338 the negev art museum in beer sheva.jpg |caption3 = [[नेगेव कला संग्राहलय]] |image4 = PikiWiki Israel 36687 Beersheba birds eye view.JPG |caption4 = डाउनटाउन |image5 = Kikar Hamitnadvim, Beersheba.jpg |caption5 = स्वयंसेवक चौक |image6 = Be'er Sheva at night.jpg |caption6 = रात में बेर्शेबा | total_width = 280 | border = infobox }} | image_flag = Flag of Beersheba.png | image_blank_emblem = [[File:Coat of arms of Beersheba.svg|60px]] | blank_emblem_type = कुल चिह्न | pushpin_map_alt = | pushpin_map = Israel north negev#Israel | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | coordinates = | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{ISR}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = [[इसराइल के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name2 = [[दक्षिण ज़िला, इसराइल|दक्षिण]] | subdivision_type3 = उपज़िला | subdivision_name3 = [[बेर्शेबा उपज़िला|बेर्शेबा]] | established_date = 4000 ई.पू. <small>([[तेल बेर्शेबा]])</small><br />1900 (वर्तमान शहर) | government_type = [[महापौर-परिषद सरकार|महापौर-परिषद]] | governing_body = बेर्शेबा नगरपालिका | leader_title = महापौर | leader_name = [[रुविक दानिलोविच]] | unit_pref = dunam | area_total_dunam = {{formatnum:117500|R}} | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Be'er Sheva}} | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = जातीय समूह | demographics1_footnotes = {{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[इसराइली यहूदी|यहूदी]] | demographics1_info1 = 96.9% | demographics1_title2 = [[इसराइल के अरब नागरिक|अरब]] | demographics1_info2 = 3.1% | timezone1 = [[इसराइल मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[इसराइल ग्रीष्मसमय|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | elevation_m = 260 | blank_info_sec1 = | website = {{URL|http://www.beer-sheva.muni.il/|beer-sheva.muni.il}} | named_for = "शपथ का कुआँ"<sup>([[#नाम|यह भी देखें]])</sup> }} '''बेर्शेबा''' ({{Langx|he|באר שבע}}, {{Langx|ar|بئر السبع}}), आधिकारिक नाम '''बेर-शेवा''',<ref>{{Cite web|url=https://www.beer-sheva.muni.il/Eng/pages/default.aspx|title=Be'er Sheva Municipality|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603035029/https://www.beer-sheva.muni.il/Eng/pages/default.aspx|archive-date=June 3, 2021|url-status=dead}}</ref>{{efn|Usually spelled '''Beer Sheva'''; {{langx|he|בְּאֵר שֶׁבַע|Bəʾēr Šeḇaʿ}}, {{IPA|he|ˈbe(ʔ)eʁ ˈʃeva(ʕ)|IPA|He-Beer Sheva.ogg}}; {{langx|ar|بئر السبع|translit=Biʾr as-Sabʿ}}, {{IPA|ar|biʔr‿asˈsabʕ|IPA|LL-Q55633582 (ajp)-Muhammad (AdrianAbdulBaha)-بئر السبع.wav}}; {{lit|Well of the Oath' or 'Well of the Seven}}.<ref name=":02" />}} दक्षिणी [[इसराइल]] के [[नेगेव रेगिस्तान|नेगेव]] मरुस्थल का सबसे बड़ा नगर है। अक्सर “नेगेव की राजधानी” कहलाया जाने वाला यह नगर, इस्राएल के चौथे सबसे अधिक जनसंख्या वाले महानगरीय क्षेत्र का केन्द्र है। यह, {{Israel populations|Be'er Sheva}} की जनसंख्या के साथ इस्राएल का आठवाँ सबसे अधिक जनसंख्या वाला नगर है तथा 1,17,500 दुनम (117.5 वर्ग किलोमीटर) के कुल क्षेत्रफल के साथ इस क्षेत्र का दूसरा सबसे बड़ा नगर ([[यरुशलम|यरूशलेम]] के बाद) है।{{Israel populations|reference}} वर्तमान बेर्शेबा के निकट मानव बस्तियाँ ईसा-पूर्व चतुर्थ सहस्राब्दी तक की मानी जाती हैं। बाइबिल में, बेर्शेबा [[प्राचीन इज़राइल और यहूदा का इतिहास|प्राचीन इस्राएल]] की दक्षिणी सीमा को निरूपित करता है, जैसा कि “दान से बेर्शेबा तक” वाक्यांश में उल्लेखित है। प्रारम्भ में यह यहूदा गोत्र को सौंपा गया था, परन्तु बाद में इसे शिमओन को पुनः सौंपा गया। [[यूदा प्रदेश|राजसत्तात्मक युग]] के दौरान यह एक शाही नगर के रूप में कार्यरत था, किन्तु अन्ततः [[नव-असीरियायी साम्राज्य|असीरियों]] के हाथों विनष्ट हो गया।<ref name=":02">{{Cite book|title=Historical dictionary of ancient Israel|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000lemc|last=Lemche|first=Niels Peter|date=2004|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-4848-1|series=Historical dictionaries of ancient civilizations and historical eras|location=Lanham, Md.|pages=[https://archive.org/details/historicaldictio0000lemc/page/78 78]–79|quote=}}</ref> बेर्शेबा का बाइबिलीय स्थल तेल बे'एर षेवा है, जो आधुनिक नगर से लगभग 4 किलोमीटर (2+1⁄2 मील) दूर स्थित है। आधुनिक नगर की स्थापना 20वीं शताब्दी के प्रारम्भ में [[उस्मानी साम्राज्य|उस्मानियों]] द्वारा की गई थी।<ref name="Berman">{{Cite journal|last=Mildred Berman|year=1965|title=The Evolution of Beersheba as an Urban Center|journal=Annals of the Association of American Geographers|volume=55|pages=308–326|doi=10.1111/j.1467-8306.1965.tb00520.x}}</ref> [[प्रथम विश्व युद्ध]] के दौरान बेर्शेबा के युद्ध में ब्रिटिश नेतृत्व वाली ऑस्ट्रेलियाई लाइट हॉर्स टुकड़ियों ने इस नगर पर अधिकार कर लिया। [[1948 अरब-इजरायल युद्ध|प्रथम अरब–इस्राएल युद्ध]] (1948–49) के दौरान नगर की जनसंख्या पूरी तरह बदल गई। बेर्शेबा लगभग पूर्णतः मुस्लिम आबादी वाला था, और 1947 के संयुक्त राष्ट्र विभाजन योजना में इसे [[अरब देश|अरब राज्य]] का भाग निर्धारित किया गया था। मई 1948 से अक्तूबर 1948 तक यह मिस्र की सेना के आधिपत्य में रहा, जब इसे इस्राएली रक्षा बलों ने जीत लिया और अरब जनसंख्या का एक भाग निष्कासित कर दिया गया। आज महानगरीय क्षेत्र यहूदी और अरब जनसंख्या के लगभग समान भागों से बना है। यहूदी जनसंख्या का एक बड़ा हिस्सा सेफ़ारदी यहूदियों और मिज़राही यहूदियों के वंशजों का है, जो 1948 में इस्राएल की स्थापना के बाद अरब देशों से भागे, स्थानांतरित हुए या निष्कासित कर दिए गए थे। इसके अतिरिक्त, इसमें भारत से आए [[बेने इज़राइल|बेने इस्राएल]] और [[कोचीन यहूदी|कोचीन यहूदियों]] के छोटे समुदाय भी सम्मिलित हैं। 1990 के बाद से प्रवासन की दूसरी और तीसरी लहरें आईं, जिनमें पूर्व [[सोवियत संघ]] से रूसी-भाषी प्रवासी तथा इथ्योपिया से बीटा इस्राएल प्रवासी सम्मिलित थे। सोवियत प्रवासियों ने बेर्शेबा में [[शतरंज]] को एक प्रमुख खेल बना दिया, और अब यह इस्राएल का राष्ट्रीय शतरंज केन्द्र है, जहाँ प्रति व्यक्ति [[ग्रांडमास्टर|शतरंज ग्रैंडमास्टरों]] की संख्या विश्व के किसी भी अन्य नगर से अधिक है। बेर्शेबा में नेगेव की बेन-गुरियन विश्वविद्यालय स्थित है। यह नगर इस्राएल के उच्च-प्रौद्योगिकी और विकासशील प्रौद्योगिकी उद्योग का भी केन्द्र है।<ref name="globes2">{{Cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-beersheva-makes-mark-as-israels-hidden-hi-tech-hub-1001085859|title=Beersheva: Israel's emerging high-tech hub - Globes English|date=December 4, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208010313/http://www.globes.co.il/en/article-beersheva-makes-mark-as-israels-hidden-hi-tech-hub-1001085859|archive-date=December 8, 2015|access-date=December 4, 2015}}</ref> == संदर्भ == <references /> 6k8cnz66p20le6q3ty0wws9674k4rbf 6555967 6555960 2026-05-24T12:40:11Z चाहर धर्मेंद्र 703114 6555967 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = बेर्शेबा | official_name = बेर शेवा | native_name = {{native name|he|באר שבע|italics=off}}<br />{{native name|ar|بئر السبع|italics=off}} | settlement_type = शहर | image_skyline = {{multiple image | perrow = 2/2/1 |image1 = Beersheba City Hall 6.jpg |caption1 = बेर्शेबा सिटी हॉल |image2 = BSNU.jpg |caption2 = [[नेगेव बेन-गुरियन विश्वविद्यालय]] |image3 = PikiWiki Israel 10338 the negev art museum in beer sheva.jpg |caption3 = [[नेगेव कला संग्राहलय]] |image4 = PikiWiki Israel 36687 Beersheba birds eye view.JPG |caption4 = डाउनटाउन |image5 = Kikar Hamitnadvim, Beersheba.jpg |caption5 = स्वयंसेवक चौक |image6 = Be'er Sheva at night.jpg |caption6 = रात में बेर्शेबा | total_width = 280 | border = infobox }} | image_flag = Flag of Beersheba.png | image_blank_emblem = [[File:Coat of arms of Beersheba.svg|60px]] | blank_emblem_type = कुल चिह्न | pushpin_map_alt = | pushpin_map = Israel north negev#Israel | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_label_position = | pushpin_map_caption = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | coordinates = | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{ISR}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = [[इसराइल के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name2 = [[दक्षिण ज़िला, इसराइल|दक्षिण]] | subdivision_type3 = उपज़िला | subdivision_name3 = [[बेर्शेबा उपज़िला|बेर्शेबा]] | established_date = 4000 ई.पू. <small>([[तेल बेर्शेबा]])</small><br />1900 (वर्तमान शहर) | government_type = [[महापौर-परिषद सरकार|महापौर-परिषद]] | governing_body = बेर्शेबा नगरपालिका | leader_title = महापौर | leader_name = [[रुविक दानिलोविच]] | unit_pref = dunam | area_total_dunam = {{formatnum:117500|R}} | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Be'er Sheva}} | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = जातीय समूह | demographics1_footnotes = {{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[इसराइली यहूदी|यहूदी]] | demographics1_info1 = 96.9% | demographics1_title2 = [[इसराइल के अरब नागरिक|अरब]] | demographics1_info2 = 3.1% | timezone1 = [[इसराइल मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[इसराइल ग्रीष्मसमय|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | elevation_m = 260 | blank_info_sec1 = | website = {{URL|http://www.beer-sheva.muni.il/|beer-sheva.muni.il}} | named_for = "शपथ का कुआँ"<sup>([[#नाम|यह भी देखें]])</sup> }} '''बेर्शेबा''' ({{Langx|he|באר שבע}}, {{Langx|ar|بئر السبع}}), आधिकारिक नाम '''बेर-शेवा''',<ref>{{Cite web|url=https://www.beer-sheva.muni.il/Eng/pages/default.aspx|title=Be'er Sheva Municipality|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603035029/https://www.beer-sheva.muni.il/Eng/pages/default.aspx|archive-date=June 3, 2021|url-status=dead}}</ref>{{efn|Usually spelled '''Beer Sheva'''; {{langx|he|בְּאֵר שֶׁבַע|Bəʾēr Šeḇaʿ}}, {{IPA|he|ˈbe(ʔ)eʁ ˈʃeva(ʕ)|IPA|He-Beer Sheva.ogg}}; {{langx|ar|بئر السبع|translit=Biʾr as-Sabʿ}}, {{IPA|ar|biʔr‿asˈsabʕ|IPA|LL-Q55633582 (ajp)-Muhammad (AdrianAbdulBaha)-بئر السبع.wav}}; {{lit|Well of the Oath' or 'Well of the Seven}}.<ref name=":02" />}} दक्षिणी [[इसराइल]] के [[नेगेव रेगिस्तान|नेगेव]] मरुस्थल का सबसे बड़ा नगर है। अक्सर “नेगेव की राजधानी” कहलाया जाने वाला यह नगर, इस्राएल के चौथे सबसे अधिक जनसंख्या वाले महानगरीय क्षेत्र का केन्द्र है। यह, {{Israel populations|Be'er Sheva}} की जनसंख्या के साथ इस्राएल का आठवाँ सबसे अधिक जनसंख्या वाला नगर है तथा 1,17,500 दुनम (117.5 वर्ग किलोमीटर) के कुल क्षेत्रफल के साथ इस क्षेत्र का दूसरा सबसे बड़ा नगर ([[यरुशलम|यरूशलेम]] के बाद) है।{{Israel populations|reference}} वर्तमान बेर्शेबा के निकट मानव बस्तियाँ ईसा-पूर्व चतुर्थ सहस्राब्दी तक की मानी जाती हैं। बाइबिल में, बेर्शेबा [[प्राचीन इज़राइल और यहूदा का इतिहास|प्राचीन इस्राएल]] की दक्षिणी सीमा को निरूपित करता है, जैसा कि “दान से बेर्शेबा तक” वाक्यांश में उल्लेखित है। प्रारम्भ में यह यहूदा गोत्र को सौंपा गया था, परन्तु बाद में इसे शिमओन को पुनः सौंपा गया। [[यूदा प्रदेश|राजसत्तात्मक युग]] के दौरान यह एक शाही नगर के रूप में कार्यरत था, किन्तु अन्ततः [[नव-असीरियायी साम्राज्य|असीरियों]] के हाथों विनष्ट हो गया।<ref name=":02">{{Cite book|title=Historical dictionary of ancient Israel|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000lemc|last=Lemche|first=Niels Peter|date=2004|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-4848-1|series=Historical dictionaries of ancient civilizations and historical eras|location=Lanham, Md.|pages=[https://archive.org/details/historicaldictio0000lemc/page/78 78]–79|quote=}}</ref> बेर्शेबा का बाइबिलीय स्थल तेल बे'एर षेवा है, जो आधुनिक नगर से लगभग 4 किलोमीटर (2+1⁄2 मील) दूर स्थित है। आधुनिक नगर की स्थापना 20वीं शताब्दी के प्रारम्भ में [[उस्मानी साम्राज्य|उस्मानियों]] द्वारा की गई थी।<ref name="Berman">{{Cite journal|last=Mildred Berman|year=1965|title=The Evolution of Beersheba as an Urban Center|journal=Annals of the Association of American Geographers|volume=55|pages=308–326|doi=10.1111/j.1467-8306.1965.tb00520.x}}</ref> [[प्रथम विश्व युद्ध]] के दौरान बेर्शेबा के युद्ध में ब्रिटिश नेतृत्व वाली ऑस्ट्रेलियाई लाइट हॉर्स टुकड़ियों ने इस नगर पर अधिकार कर लिया। [[1948 अरब-इजरायल युद्ध|प्रथम अरब–इस्राएल युद्ध]] (1948–49) के दौरान नगर की जनसंख्या पूरी तरह बदल गई। बेर्शेबा लगभग पूर्णतः मुस्लिम आबादी वाला था, और 1947 के संयुक्त राष्ट्र विभाजन योजना में इसे [[अरब देश|अरब राज्य]] का भाग निर्धारित किया गया था। मई 1948 से अक्तूबर 1948 तक यह मिस्र की सेना के आधिपत्य में रहा, जब इसे इस्राएली रक्षा बलों ने जीत लिया और अरब जनसंख्या का एक भाग निष्कासित कर दिया गया। आज महानगरीय क्षेत्र यहूदी और अरब जनसंख्या के लगभग समान भागों से बना है। यहूदी जनसंख्या का एक बड़ा हिस्सा सेफ़ारदी यहूदियों और मिज़राही यहूदियों के वंशजों का है, जो 1948 में इस्राएल की स्थापना के बाद अरब देशों से भागे, स्थानांतरित हुए या निष्कासित कर दिए गए थे। इसके अतिरिक्त, इसमें भारत से आए [[बेने इज़राइल|बेने इस्राएल]] और [[कोचीन यहूदी|कोचीन यहूदियों]] के छोटे समुदाय भी सम्मिलित हैं। 1990 के बाद से प्रवासन की दूसरी और तीसरी लहरें आईं, जिनमें पूर्व [[सोवियत संघ]] से रूसी-भाषी प्रवासी तथा इथ्योपिया से बीटा इस्राएल प्रवासी सम्मिलित थे। सोवियत प्रवासियों ने बेर्शेबा में [[शतरंज]] को एक प्रमुख खेल बना दिया, और अब यह इस्राएल का राष्ट्रीय शतरंज केन्द्र है, जहाँ प्रति व्यक्ति [[ग्रांडमास्टर|शतरंज ग्रैंडमास्टरों]] की संख्या विश्व के किसी भी अन्य नगर से अधिक है। बेर्शेबा में नेगेव की बेन-गुरियन विश्वविद्यालय स्थित है। यह नगर इस्राएल के उच्च-प्रौद्योगिकी और विकासशील प्रौद्योगिकी उद्योग का भी केन्द्र है।<ref name="globes2">{{Cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-beersheva-makes-mark-as-israels-hidden-hi-tech-hub-1001085859|title=Beersheva: Israel's emerging high-tech hub - Globes English|date=December 4, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208010313/http://www.globes.co.il/en/article-beersheva-makes-mark-as-israels-hidden-hi-tech-hub-1001085859|archive-date=December 8, 2015|access-date=December 4, 2015}}</ref> == संदर्भ == <references /> iidbfgk9vusr0ex43iryffvmnh29scy परप्लेक्सिटी एआई 0 1602448 6556232 6523002 2026-05-25T08:41:32Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556232 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक कम्पनी|name=परप्लेक्सिटी ए आई (Perplexity AI, Inc.)|logo=Perplexity AI logo.svg|trading_name=Perplexity AI|type=निजी|industry=[[कृत्रिम बुद्धिमत्ता]], [[खोज इंजन|खोजी इंजन]]|foundation=2022<ref name="founding">{{cite web |url=https://techcrunch.com/2022/12/09/perplexity-ai-launch/ |title=Perplexity launches AI-powered answer engine |website=TechCrunch |first=Kyle |last=Wiggers |date=2022-12-09 |access-date=2025-08-03 }}{{Dead link|date=फ़रवरी 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>|founder=अरविन्द श्रीनिवास, डेनिस यारात्स, जॉनी हो, एन्डी कोअविंस्की<ref name="founding"/>|location=San Francisco, California, U.S.<ref name="forbes_hq">{{cite news |url=https://www.forbes.com/sites/alexkonrad/2023/07/24/perplexity-ai-solves-search-with-conversational-ai/ |title=Perplexity AI Solves Search With Conversational AI |first=Alex |last=Konrad |newspaper=Forbes |date=2023-07-24 |access-date=2025-08-03}}</ref>|area_served=Worldwide|products=Perplexity<br>Perplexity Pro<br>Perplexity Assistant<br> Perplexity Comet<ref name="product_line">{{cite news |url=https://www.theverge.com/2024/10/03/perplexity-comet-browser-ai-launch |title=Perplexity launches Comet, its first browser with AI search |first=David |last=Pierce |newspaper=The Verge |date=2024-10-03 |access-date=2025-08-03}}</ref> <!--| valuation = {{USD|18|billion}} (July 2025)-->|num_employees=<!-- Add if reliably sourced -->|homepage={{URL|https://perplexity.ai}}}} '''पर्प्लेक्सिटी एआई''' ({{lang-en|Perplexity AI}}) एक निजी अमेरिकी सॉफ़्टवेयर कंपनी है, जो वेब खोज इंजन एवं [[कृत्रिम बुद्धिमत्ता]] पर आधारित चैटबॉट सेवाएँ उपलब्ध कराती है। यह उपयोगकर्ताओं को इंटरनेट पर उपलब्ध सामग्री के आधार पर सटीक, स्रोत-सम्मत तथा ताजा जानकारी और उत्तर देती है।<ref name="hindidigitalacademy">{{Cite web |title=Perplexity AI क्या है? |url=https://hindidigitalacademy.com/tools/perplexity-ai-kya-hai-best-free-chatbot-hindi/ |publisher=Hindi Digital Academy |accessdate=24 September 2025}}</ref> == इतिहास == पर्प्लेक्सिटी एआई की स्थापना अगस्त 2022 में [[अरविन्द श्रीनिवास]], डेनिस यारात्स, जॉनी हो तथा एंडी कोन्विनस्की ने की थी। इसका पहला सार्वजनिक उत्पाद 7 दिसंबर 2022 को आरम्भ हुआ। <ref>{{Cite web|url=https://thetoolx.com/blog/aravind-srinivas-meet-the-perplexity-ai-ceo-who-became-one-of-indias-youngest-billionaires|title=Aravind Srinivas: Meet the Perplexity AI CEO Who Became One of India’s Youngest Billionaires|website=thetoolx.com|access-date=2025-10-03}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>इसके बाद कंपनी ने मोबाइल ऐप्स एवं ब्राउज़र एक्सटेंशन भी लॉन्च किए। 2025 में इसका मूल्यांकन लगभग 18 अरब अमेरिकी डॉलर हुआ था।<ref name="hindidigitalacademy"/><ref name="jagran">{{Cite news |title=क्या है Perplexity Pro? |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-what-is-perplexity-in-hindi-how-to-airtel-users-claim-free-access-and-perplexity-pro-benefits-23986608.html |publisher=Jagran |date=17 July 2025 |accessdate=24 September 2025}}</ref> == विशेषताएँ == * पर्प्लेक्सिटी एआई [[प्राकृतिक भाषा प्रसंस्करण]] तकनीक का उपयोग करती है। * प्रत्येक उत्तर के साथ स्रोत का उल्लेख होता है, जिससे विश्वसनीयता और पारदर्शिता बढ़ती है।<ref name="hindidigitalacademy"/> * यूज़र इंटरफ़ेस विज्ञापन-मुक्त एवं निशुल्क है। * रजिस्ट्रेशन आवश्यक नहीं है। * हिंदी सहित अनेक भाषाओं में उपयोग की सुविधा है।<ref name="moneycontrol">{{Cite web |title=How to use Perplexity AI in Hindi |url=https://www.moneycontrol.com/technology/how-to-use-perplexity-ai-in-hindi-banali-and-other-regional-languages-article-13308552.html |accessdate=24 September 2025}}</ref> == उत्पाद व सेवाएँ == कंपनी द्वारा पेश उत्पाद में वेब सर्च इंजन, शोध परिणामों का त्वरित सारांश, दस्तावेज़ निर्माण टूल तथा प्रो वर्शन के एडवांस फीचर्स शामिल हैं। प्रो वर्शन में GPT-4, क्लाउड (Claude), जेमिनी प्रो (Gemini Pro) जैसे मॉडल एवं इमेज जेनरेशन, API एक्सेस आदि उपलब्ध हैं। कुछ टेलीकॉम कंपनियों द्वारा एयरटेल यूज़र्स को 17,000 रुपये तक मुफ्त प्रो वर्शन दिया गया था।<ref name="jagran"/> == उपयोग व कार्यप्रणाली == पर्प्लेक्सिटी एआई पारंपरिक सर्च इंजन तथा चैटबॉट्स से अलग है क्योंकि यहाँ ताजा, सटीक और संदर्भित उत्तर मिलते हैं। अधिकांश फीचर्स मुफ्त हैं। इससे अधिक उन्नत सेवाएँ प्राप्त करने के लिये 'प्रो सब्सक्रिप्शन' लिया जा सकता है।<ref name="hindidigitalacademy"/> == न्यूनतम आयु तथा अभिभावकों के लिए सलाह == पर्प्लेक्सिटी एआई का उपयोग करने के लिए न्यूनतम आयु 13 वर्ष है। पालकों को सेवा की शर्तें बच्चों के साथ पढ़ने की सलाह दी जाती है।<ref name="internetmatters">{{Cite web |title=Perplexity AI माता-पिता के लिए क्या जानना चाहिए |url=https://www.internetmatters.org/hi/advice/apps-and-platforms/entertainment/perplexity-ai/ |accessdate=24 September 2025}}</ref> == देखिए == * [[कृत्रिम बुद्धिमत्ता]] * [[चैटजीपीटी]] * [[जेमिनी (चैटबॉट)|गूगल जेमिनी]] == सन्दर्भ == <references/> [[श्रेणी:प्रौद्योगिकी कंपनियाँ]] [[श्रेणी:कृत्रिम बुद्धिमत्ता]] [[श्रेणी:सॉफ्टवेयर कंपनियाँ]] r4ovez9goasrhrods0vsk2mkjjf1jad फेटिसोव पत्रकारिता पुरस्कार 0 1602783 6556171 6480962 2026-05-25T06:12:59Z ~2026-30988-06 926716 6556171 wikitext text/x-wiki '''फेटिसोव पत्रकारिता पुरस्कार''' फेटिसोव पत्रकारिता पुरस्कार एक अंतरराष्ट्रीय पत्रकारिता पुरस्कार है जिसमें खोजी रिपोर्टिंग, नागरिक अधिकार, पर्यावरण पत्रकारिता और शांति में योगदान पर ध्यान केंद्रित किया गया है । इसकी स्थापना 2019 में हुई थी । पुरस्कार की पुरस्कार राशि 520,000 सीएचएफ है । <ref name="forbes">{{cite web |url=https://www.forbes.ru/milliardery/391695-dengi-dlya-chetvertoy-vlasti-zachem-milliarder-gleb-fetisov-uchredil-krupneyshuyu|title=Money for the Fourth Estate: Why Billionaire Gleb Fetisov Established the World's Largest Prize for Journalists|website=[[फ़ोर्ब्स]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://jrnlst.ru/2022/08/24/1130/|title="Shedding Light" - Analysis of the Fetisov Prize 2021|website=jrnlst.ru}}</ref><ref>{{cite web|url=https://wan-ifra.org/2026/04/dont-look-away-die-zeits-wolfgang-bauer-on-sudans-forgotten-war/|title=Don’t look away: DIE ZEIT’s Wolfgang Bauer on Sudan’s forgotten war|website=wan-ifra.org}}</ref><ref>{{cite web|url=https://cyprustimes.com/cyprus-daily/focus-on-horrors-of-war-and-corporate-neglect-win-top-prizes-at-fetisov-journalism-awards|title=The 7th Annual Fetisov Journalism Awards held in Cyprus on 22 April|website=cyprustimes.com}}</ref> ==अवलोकन== पुरस्कारों की स्थापना [[रूसी]] उद्यमी और परोपकारी ग्लीब फेटिसोव ने की थी । इस पहल का उद्देश्य स्वतंत्र पत्रकारिता का समर्थन करना और भ्रष्टाचार, अन्याय और मानवाधिकारों के उल्लंघन को उजागर करने वाली कहानियों को उजागर करना है । <ref>{{cite web |url=https://www.swissinfo.ch/rus/politics/общество-и-сми_российский-миллиардер-учредил-в-швейцарии-премию-для-журналистов/45309818|title= Russian Billionaire Launches Journalist Prize in Switzerland|website=SWI swissinfo|date=2019}}</ref><ref name="forbes" /><ref>{{cite web|url=https://www.arabnews.com/node/2640990/media?|title=Independent Arabia wins top Fetisov prize for Egypt adoption-brokers investigation|website=arabnews.com}}</ref> प्रतियोगिता पेशेवर पत्रकारों और मीडिया संगठनों के लिए खुली है । प्रविष्टियों को पत्रकारिता संघों, मीडिया संगठनों और विशेषज्ञों द्वारा नामित किया जाता है, जिसमें एक अंतरराष्ट्रीय जूरी द्वारा चुने गए फाइनलिस्ट होते हैं । <ref name="medienwoche">{{cite web |url=https://medienwoche.ch/2019/10/17/ein-russischer-milliardaer-stiftet-sich-den-groessten-journalismuspreis-der-welt/|title=Ein russischer Milliardär stiftet sich den grössten Journalismusprei: der Welt|website= medienwoche.ch}}</ref><ref name="forbes" /> 2020 में, 168 देशों से 50 आवेदन जमा किए गए (33 का चयन किया गया) । 2020 में जूरी में डेबोरा बर्गामिनी, गाइ मेटन, क्रिस्टोफ डेलोइरे, बारबरा ट्रियोनफी और अन्य शामिल थे । <ref name="medienwoche" /><ref>{{cite web|url=https://cyprus-mail.com/2026/04/08/prestigious-fetisov-journalism-awards-to-take-place-in-cyprus-on-april-22|title=Prestigious Fetisov Journalism Awards to take place in Cyprus on April 22|website=cyprus-mail.com}}</ref> ==श्रेणियाँ== पुरस्कार चार मुख्य श्रेणियों में दिए जाते हैं:<ref name="forbes" /> *उत्कृष्ट खोजी रिपोर्टिंग *पर्यावरण पत्रकारिता में उत्कृष्टता *नागरिक अधिकारों में योगदान *शांति में उत्कृष्ट योगदान प्रत्येक श्रेणी तीन विजेताओं को पुरस्कार देती है, पुरस्कार निम्नानुसार वितरित किए जाते हैं: <ref name="forbes" /> *प्रथम पुरस्कार: 100,000 सीएचएफ *द्वितीय पुरस्कार: 50,000 सीएचएफ *तृतीय पुरस्कार: 25,000 सीएचएफ ==उल्लेखनीय विजेता== *[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]] (2023) - रूथ मैकलीन और कालेब कबांडा ने कांगो के पीटलैंड्स के अपने कवरेज के लिए पर्यावरण पत्रकारिता में उत्कृष्टता के लिए पुरस्कार जीता । <ref>{{cite web |url=https://www.nytco.com/press/environmental-journalism-honors/ |title=Environmental Journalism Honors |website=The New York Times Company |date=April 26, 2023}}</ref> *सुकन्या शांता (द वायर, 2022) - भारतीय जेलों में जाति व्यवस्था पर उनके खोजी कार्य के लिए सम्मानित किया गया । <ref>{{cite web |url=https://thewire.in/media/sukanya-shantha-fetisov-journalism-award |title=The Wire's Sukanya Shantha Wins Fetisov Journalism Award for Work on Caste in Prisons |website=The Wire |date=April 24, 2022}}</ref> *बिर्न बोस्निया और हर्जेगोविना (2022) - बाल्कन में भ्रष्टाचार और मानवाधिकारों के उल्लंघन को उजागर करने के लिए मान्यता प्राप्त है । <ref>{{cite web |url=https://detektor.ba/2022/04/22/novinar-birn-a-bih-dobitnik-drugog-mjesta-medjunarodne-nagrade-fetisov/ |title=Novinar BIRN-a BiH dobitnik drugog mjesta međunarodne nagrade "Fetisov" |website=Detektor.ba |date=April 22, 2022}}</ref> *अन्ना-कैथरीन ब्रिगिडा (2023) - होंडुरास में निगरानी प्रौद्योगिकी में उसकी जांच के लिए मान्यता प्राप्त है । <ref>{{cite web |url=https://www.codastory.com/about/work-with-us/coda-storys-2024-25-bruno-reporting-fellowships/ |title=2024-25 Bruno Reporting Fellowships |website=Coda Story}}</ref> *दीपक अधिकारी (नेपाल, 2020) – नागरिक अधिकार पत्रकारिता में योगदान के लिए सम्मानित । <ref>{{cite web |url=https://muckrack.com/deepakadk |title=Deepak Adhikari Profile |website=Muckrack|date=19 February 2025 }}</ref> *कार्ला मेंडेस (2022) - वनों की कटाई और ताड़ के तेल उत्पादन पर खोजी रिपोर्टिंग के लिए सम्मानित किया गया । <ref>{{cite web |url=https://news.mongabay.com/short-article/mongabay-series-on-palm-oil-wins-brazil-journalism-prize/ |title=Mongabay Series on Palm Oil Wins Brazil Journalism Prize |website=Mongabay|date=4 December 2024 }}</ref> *सामिक खारेल और रोशन सेदाई(2023) - नेपाली प्रवासी श्रमिकों की विधवाओं पर उनकी खोजी कहानी के लिए सम्मानित किया गया, जो कतर में स्टेडियमों का निर्माण *करते हुए मर गए 2022 फीफा विश्व कप <ref>https://kathmandupost.com/national/2024/04/23/sedhai-kharel-win-prestigious-fetisov-journalism-award</ref><ref>{{cite web|url=https://www.journalismfund.eu/news/forever-lobbying-project-wins-fetisov-journalism-award?|title=The “Forever Lobbying Project” wins Fetisov Journalism Award|website=journalismfund.eu}}</ref><ref>{{cite web|url=https://birn.eu.com/news-and-events/detektor-journalist-wins-international-fetisov-journalism-award|title=Detektor Journalit Wins International Fetisov Journalism Award|website=birn.eu.com}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:पुरस्कार]] 19elitnw5r15n5jgfpnmth7636vka72 वैभव सूर्यवंशी 0 1603659 6556129 6554011 2026-05-25T03:15:42Z हिंदुस्थान वासी 89741 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा +[[श्र:बिहार के खिलाड़ी]]; +[[श्र:राजस्थान रॉयल्स के क्रिकेट खिलाड़ी]]; +[[श्र:जीवित लोग]]; +[[श्र:भारतीय क्रिकेट खिलाड़ी]]; ±[[श्र:क्रिकेट]]→[[श्र:2011 में जन्मे लोग]] 6556129 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = वैभव सूर्यवंशी | birth_date = {{birth date and age |2011|3|27|df=y}} | birth_place = [[समस्तीपुर जिला|समस्तीपुर]], बिहार, भारत | batting = Left-handed | bowling = [[वाम-हस्त ऑर्थोडॉक्स स्पिन]] | role = [[बल्लेबाज़ी का क्रम|शीर्ष क्रम के बल्लेबाज]] | club1 = [[बिहार क्रिकेट टीम|बिहार]] | year1 = {{nowrap|2023/24–वर्तमान}} | club2 = [[राजस्थान रॉयल्स]] | year2 = {{nowrap|2025–वर्तमान}} | columns = 3 | column1 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|एफसी]] | matches1 = 8 | runs1 = 207 | bat avg1 = 17.25 | 100s/50s1 = 0/1 | top score1 = 93 | deliveries1 = 84 | wickets1 = 2 | bowl avg1 = 28.50 | fivefor1 = 0 | tenfor1 = 0 | best bowling1 = 1/7 | catches/stumpings1 = 2/– | column2 = [[एलाइट समूह क्रिकेट सूची|ला]] | matches2 = 8 | runs2 = 353 | bat avg2 = 44.12 | 100s/50s2 = 1/1 | top score2 = 190 | deliveries2 = 60 | wickets2 = 0 | bowl avg2 = – | fivefor2 = – | tenfor2 = – | best bowling2 = – | catches/stumpings2 = 3/– | column3 = [[ट्वेन्टी ट्वेन्टी|टी -20]] | matches3 = 26 | runs3 = 1058 | bat avg3 = 42.32 | 100s/50s3 = 4/3 | top score3 = 144 | deliveries3 = 17 | wickets3 = 0 | bowl avg3 = – | fivefor3 = – | tenfor3 = – | best bowling3 = – | catches/stumpings3 = 2/– | source = https://www.espncricinfo.com/cricketers/vaibhav-suryavanshi-1408688 ESPNcricinfo | date = 25 अप्रैल | year = 2026 |caption=2025 में सूर्यवंशी}} '''वैभव सूर्यवंशी''' (जन्म 27 मार्च 2011) एक [[भारतीय क्रिकेट टीम|भारतीय क्रिकेटर]] हैं, जो घरेलू क्रिकेट में [[बिहार क्रिकेट टीम|बिहार]] के लिए और [[इंडियन प्रीमियर लीग]] (आईपीएल) में [[राजस्थान रॉयल्स]] के लिए खेलते हैं। वह बाएं हाथ के [[बल्लेबाज]] हैं और उन्होंने जनवरी 2024 में [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट]] में पदार्पण किया। वह भारत के सबसे कम उम्र के [[लिस्ट ए क्रिकेट]] में पदार्पण करने वाले खिलाड़ी हैं, और आईपीएल में पदार्पण करने वाले सबसे कम उम्र के भारतीय खिलाड़ी भी हैं।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/news/exclusive-vaibhav-suryavanshi-the-12-year-old-who-broke-sachin-tendulkar-and-yuvraj-singhs-record/articleshow/107229054.cms|title=EXCLUSIVE: Vaibhav Suryavanshi - The 12-year-old who broke Sachin Tendulkar and Yuvraj Singh's record|date=2024-01-29|work=द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|access-date=2025-10-13|issn=0971-8257}}</ref> ==प्रारंभिक जीवन== वैभव सूर्यवंशी का जन्म 27 मार्च 2011 को [[ताजपुर]], जिला [[समस्तीपुर]], मिथिला क्षेत्र, बिहार, भारत में हुआ था। उन्होंने चार वर्ष की आयु में क्रिकेट खेलना शुरू किया। प्रारंभ में उन्हें उनके पिता ने प्रशिक्षित किया, और बाद में नौ वर्ष की आयु में उन्होंने [[समस्तीपुर]] की एक [[क्रिकेट]] अकादमी में प्रशिक्षण लेना शुरू किया। सूर्यवंशी का संबंध [[मुज़फ्फरपुर|मुजफ्फरपुर]] जिला से भी गहरा रहा है, जहाँ उन्होंने एक इनडोर स्टेडियम में अभ्यास किया और अपने एक रिश्तेदार के घर पर रहते थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/muzaffarpur-vaibhav-suryavanshi-muzaffarpur-connection-to-ipl-stars-success-23928300.html|title=Vaibhav Suryavanshi: वैभव को पसंद है बुआ दादी के हाथ का चिकन, मुजफ्फरपुर शहर से है खास कनेक्शन - Vaibhav Suryavanshi Muzaffarpur Connection to IPL Stars Success|website=जागरण|language=hi|access-date=2025-10-13}}</ref> ==युवास्था करियर== सूर्यवंशी ने 12 वर्ष की आयु में विनू मांकड़ ट्रॉफी में बिहार की अंडर-19 टीम के लिए खेला। 2023 में, उन्होंने भारत बी अंडर-19 टीम के लिए एक क्वाड्रेंगुलर श्रृंखला में भाग लिया, जिसमें उन्होंने छह पारियों में 177 रन बनाए, जिनमें दो अर्धशतक शामिल थे। सितंबर 2024 में उन्होंने भारत अंडर-19 टीम के लिए ऑस्ट्रेलिया अंडर-19 के खिलाफ पदार्पण किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/bihar/muzaffarpur/bihar-news-cricketer-vaibhav-suryavanshi-has-a-special-connection-with-muzaffarpur-2025-04-29|title=Bihar: मुजफ्फरपुर से रहा है क्रिकेटर वैभव सूर्यवंशी का खास जुड़ाव, बचपन में कोच बुलाते थे ‘माई लिटिल गेल’|website=अमर उजाला|language=hi|access-date=2025-10-13}}</ref> उन्होंने 58 गेंदों में शतक बनाया — जो किसी भी भारतीय अंडर-19 खिलाड़ी द्वारा सबसे तेज शतक था — और 104 रन बनाकर रन आउट हुए। यह अंतरराष्ट्रीय अंडर-19 क्रिकेट इतिहास का दूसरा सबसे तेज शतक था। 2024 एसीसी अंडर-19 एशिया कप में, सूर्यवंशी ने यूएई अंडर-19 के खिलाफ 46 गेंदों में 76 रन बनाए और सेमीफाइनल में श्रीलंका के खिलाफ 36 गेंदों में 67 रन बनाए। ==घरेलू करियर== सूर्यवंशी ने जनवरी 2024 में बिहार की ओर से मुंबई के खिलाफ प्रथम श्रेणी क्रिकेट में पदार्पण किया, उस समय उनकी आयु 12 वर्ष और 284 दिन थी। इस उपलब्धि के साथ वे बिहार के लिए रणजी ट्रॉफी खेलने वाले दूसरे सबसे कम उम्र के खिलाड़ी और भारत के चौथे सबसे कम उम्र के प्रथम श्रेणी क्रिकेटर बने। उन्होंने युवराज सिंह (15 वर्ष 57 दिन) का रिकॉर्ड तोड़ दिया, जबकि अलीमुद्दीन का रिकॉर्ड अब भी कायम है, जिन्होंने 1942–43 सीज़न में राजपुताना की ओर से 12 वर्ष और 73 दिन की आयु में पदार्पण किया था। नवंबर 2024 में, वे 13 वर्ष और 241 दिन की आयु में टी20 क्रिकेट में पदार्पण करने वाले सबसे कम उम्र के खिलाड़ी बने, जब उन्होंने सैयद मुश्ताक अली ट्रॉफी 2024–25 में बिहार की ओर से राजस्थान के खिलाफ खेला।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatvnews.com/sports/cricket/vaibhav-suryavanshi-smashes-fastest-hundred-for-india-u19-in-unofficial-youth-test-vs-australia-u19-2024-10-01-954855|title=13-year-old Vaibhav Suryavanshi smashes fastest hundred for India U19 in Youth Test vs Australia|last=कवथले|first=सुमीत|archive-url=https://web.archive.org/web/20260211032443/https://www.indiatvnews.com/sports/cricket/vaibhav-suryavanshi-smashes-fastest-hundred-for-india-u19-in-unofficial-youth-test-vs-australia-u19-2024-10-01-954855 |archive-date=11 फ़रवरी 2026|date=2024-10-01|website=India TV News|language=en|access-date=2025-10-13}}</ref> दिसंबर 2024 में, उन्होंने विजय हजारे ट्रॉफी 2024–25 में मध्य प्रदेश के खिलाफ बिहार की ओर से पदार्पण करते हुए 13 वर्ष और 269 दिन की आयु में लिस्ट ए क्रिकेट खेलने वाले सबसे कम उम्र के भारतीय खिलाड़ी का रिकॉर्ड बनाया। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:2011 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:बिहार के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:राजस्थान रॉयल्स के क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय क्रिकेट खिलाड़ी]] 6t7i4sf7bmnr0aczb30ww47oktl1iii परमाणु हथियारों के मानवीय प्रभाव पर ओस्लो सम्मेलन 0 1604344 6556235 6492542 2026-05-25T09:02:03Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556235 wikitext text/x-wiki '''परमाणु हथियारों के मानवीय प्रभाव पर 2013 का ओस्लो सम्मेलन''' [[ओस्लो|ओस्लो, नॉर्वे]] में 4 से 5 मार्च 2013 को आयोजित एक अंतर्राष्ट्रीय [[राजनय|राजनयिक]] कार्यक्रम था। यह पहली [[बहुपक्षीय राजनय|बहुपक्षीय]] बैठक थी जो पारंपरिक [[सुरक्षा]] या प्रतिरोध ढांचे के बजाय [[परमाणु हथियारों का मानवीय प्रभाव|परमाणु हथियारों के उपयोग के मानवीय परिणाम]] के लिए समर्पित थी।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://unidir.org/files/publication/pdfs/after-oslo-en-469.pdf?utm_source=chatgpt.com|title=After Oslo: Humanitarian Perspectives and the Changing Nuclear Weapons Discourse|last=Borrie|first=John|last2=Caughley|first2=Tim|website=United Nations Institute for Disarmament Research}}</ref> सम्मेलन की मेजबानी नॉर्वे की सरकार ने की थी, और इसमें 128 [[राज्य|राज्यों]], कई [[संयुक्त राष्ट्र]] एजेंसियों, अंतर्राष्ट्रीय रेड क्रॉस और रेड क्रिसेंट मूवमेंट और नागरिक समाज संगठनों जैसे [[नाभिकीय निरस्त्रीकरण हेतु अंतर्राष्ट्रीय अभियान|परमाणु हथियारों को समाप्त करने के लिए अंतर्राष्ट्रीय अभियान]] ने भाग लिया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.ippnw-italy.org/wp-content/uploads/2015/10/HINW-REPORT-by-ILPI-2013_WEB.pdf|title=Humanitarian Impact of Nuclear Weapons|last=Lothe Eide|first=Stein-Ivar|last2=Graff Hugo|first2=Torbjørn|website=International Law and Policy Institute|last3=Holmboe Ruge|first3=Christian}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.pnnd.org/article/oslo-wake-call-nuclear-abolition-127-countries-attend-conference-humanitarian-impact-nuclear|title=Oslo wake-up call for nuclear abolition: 127 countries attend conference on the humanitarian impact of nuclear weapons {{!}} Parliamentarians for Nuclear Non-Proliferation and Disarmament|website=www.pnnd.org|access-date=2025-10-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.icannorway.no/come_to_oslo_in_march_2013|title=Come to Oslo in March 2013!|website=ICAN Norge|language=en|access-date=2025-10-27}}</ref> == पृष्ठभूमि == सम्मेलन से पहले, परमाणु निरस्त्रीकरण चर्चा ज्यादातर [[शस्त्र नियंत्रण|हथियार]] [[शस्त्र नियंत्रण|नियंत्रण]] और [[नाभिकीय प्रचुरोद्भवन|अप्रसार]] ढांचे के तहत आयोजित की गई थी। 2010 एनपीटी समीक्षा सम्मेलन में राज्यों ने औपचारिक रूप से परमाणु हथियारों के किसी भी उपयोग के विनाशकारी मानवीय परिणामों पर गहरी चिंता व्यक्त की।<ref>{{Cite news|url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/SN07028/SN07028.pdf|title=Conference on the Humanitarian Impact of Nuclear Weapons|last=Mills|first=Claire|date=3 December 2014|work=House of Commons Library}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reachingcriticalwill.org/disarmament-fora/hinw/oslo-2013?utm_source=chatgpt.com|title=Oslo 2013|website=www.reachingcriticalwill.org|access-date=2025-10-27}}</ref> निरस्त्रीकरण की धीमी गति से बढ़ती हताशा ने गैर-परमाणु-हथियार वाले राज्यों और नागरिक समाज को मानवीय दृष्टिकोण अपनाने के लिए प्रेरित किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/publications/research/2017-05-08-HINT.pdf|title=The Humanitarian Impacts of Nuclear Testing Regional Responses and Mitigation Measures|last=Unal|first=Beyza|last2=Lewis|first2=Patricia|date=8 May 2017|website=Chatham House The Royal Institute of International Affairs|last3=Aghlani|first3=Sasan}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nmbu.brage.unit.no/nmbu-xmlui/bitstream/handle/11250/2833939/Practicing%20nuclear%20disarmament.%20The%20humanitarian%20challenge%20to%20Norwegian%20nuclear%20politics.pdf?sequence=1&utm_source=chatgpt.com|title=Practicing nuclear disarmament: the humanitarian challenge to Norwegian nuclear politics|last=Brobakken|first=Abby|date=2021|website=Norwegian University of Life Sciences}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == उद्देश्य == सम्मेलन के मुख्य उद्देश्य थेः * परमाणु हथियार विस्फोट के तत्काल और दीर्घकालिक मानवीय परिणामों पर साक्ष्य प्रस्तुत करना। * इस तरह के विस्फोट का जवाब देने के लिए अंतर्राष्ट्रीय संगठनों और राज्यों की क्षमता का आकलन करना। * रोकथाम, तैयारी और निरस्त्रीकरण के संबंध में राज्यों, अंतर्राष्ट्रीय संगठनों और नागरिक समाज के बीच संवाद को बढ़ावा देना। संयुक्त राष्ट्र निशस्त्रीकरण अनुसंधान संस्थान के एक पत्र में कहा गया है कि ओस्लो सम्मेलन "परमाणु हथियारों के विस्फोट से उपजे विभिन्न मानवीय प्रभावों के बारे में विशेषज्ञ प्रस्तुतियों पर केंद्रित था न कि निरस्त्रीकरण विषयों पर"।<ref name=":0"/> == भागीदारी == सम्मेलन में 127 देशों ने भाग लिया, लेकिन [[चीन]], [[फ्रांस]], [[रूस]], [[यूनाइटेड किंगडम]] और [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] जैसे मान्यता प्राप्त परमाणु-सशस्त्र देशों में से किसी ने भी इसमें भाग नहीं लिया।<ref name=":1" /><ref name=":0" /> == नतीजा == सम्मेलन का समापन नॉर्वे के विदेश मंत्रालय द्वारा जारी एक अध्यक्ष के सारांश के साथ हुआ, जिसमें कहा गया था कि कोई भी राज्य या अंतर्राष्ट्रीय निकाय परमाणु हथियार विस्फोट के मानवीय प्रभावों का पर्याप्त रूप से जवाब नहीं दे सकता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/disarmament/tpnw/background.html|title=United Nations Conference to Negotiate and Legally Binding Instrument to Prohibit Nuclear Weapons, Leading Towards their Total Elimination, 27 April to 22 May 2015|website=www.un.org|language=EN|access-date=2025-10-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.regjeringen.no/no/dokumentarkiv/stoltenberg-ii/ud/taler-og-artikler/2013/chair_oppsummering/id716343/|title=Chair’s summary Humanitarian Impact of Nuclear Weapons|last=Utenriksdepartementet|date=2013-03-05|website=Regjeringen.no|language=nb-NO|access-date=2025-10-28}}</ref> हालांकि इस कार्यक्रम में किसी संधि पर बातचीत नहीं की गई थी, इसने मानवीय पहल पर चर्चा में योगदान दिया, जिससे मेक्सिको और ऑस्ट्रिया में अनुवर्ती मानवीय सम्मेलन हुए।<ref>{{Cite web|url=https://www.regjeringen.no/en/historical-archive/Stoltenbergs-2nd-Government/Ministry-of-Foreign-Affairs/humimpact_2013/id708603/|title=Conference: Humanitarian Impact of Nuclear weapons|last=Affairs|first=Ministry of Foreign|date=2013-03-11|website=Government.no|language=en-GB|access-date=2025-10-28}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:अन्तरराष्ट्रीय सम्बन्ध]] fdbtn7ga6wcnw79pje54i050yp0bojb नेवर वेबतून 0 1605571 6556100 6547325 2026-05-25T01:31:28Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556100 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक कंपनी | name = नेवर वेबतून | logo = Naver Logotype.svg | logo_size = 200px | type = सहायक कंपनी | foundation = 2004 | founder = किम जून-कू | location_city = लॉस एंजिल्स (मुख्यालय) | location_country = संयुक्त राज्य अमेरिका | key_people = किम जून-कू (सीईओ) | industry = डिजिटल कॉमिक्स, मनोरंजन | owner = नेवर कॉर्पोरेशन | homepage = [https://www.naver.com/ naver.com] }} '''नेवर वेबतून''' दक्षिण कोरिया का एक ऑनलाइन कॉमिक्स प्रकाशन मंच है, जिसका संचालन 'वेबतून एंटरटेनमेंट इंक.' द्वारा किया जाता है। यह दक्षिण कोरियाई प्रौद्योगिकी कंपनी 'नेवर कॉर्पोरेशन' की एक सहायक इकाई है। वर्ष 2004 में अपनी स्थापना के बाद से, इसने वैश्विक स्तर पर डिजिटल कॉमिक्स पढ़ने के तरीके को पूरी तरह बदल दिया है।<ref name="ForbesRevolution">{{cite web |title=How Naver Webtoon Is Transforming The Comics Industry |url=https://www.forbes.com/sites/robtalk/2024/01/15/naver-webtoon-revolution/ |publisher=Forbes |access-date=2024-06-10}}</ref> यह सेवा अलग-अलग देशों में अलग-अलग नामों से संचालित होती है। दक्षिण कोरिया में इसे '''नेवर वेबतून''', जापान में '''लाइन मंगा''', और अमेरिका व अन्य पश्चिमी देशों में केवल '''वेबतून''' के नाम से जाना जाता है। 2024 तक, इसके मासिक सक्रिय उपयोगकर्ताओं की संख्या 8.5 करोड़ से अधिक हो गई थी। [[चित्र:Smartphone_displaying_a_webtoon.jpg|thumb|right|250px|स्मार्टफ़ोन पर वेबतून पढ़ने का एक प्रतीकात्मक उदाहरण (लंबवत स्क्रॉलिंग)।]] == इतिहास == नेवर वेबतून का इतिहास दक्षिण कोरिया में इंटरनेट संस्कृति के उदय और पारंपरिक प्रिंट कॉमिक्स के पतन के साथ गहराई से जुड़ा हुआ है। इसके विकास को चार मुख्य चरणों में विभाजित किया जा सकता है। === पीढ़ी 0: प्रारंभिक दौर (2000–2003) === इक्कीसवीं सदी की शुरुआत में, कोरियाई कॉमिक्स बाजार भारी संकट का सामना कर रहा था। कागज पर छपने वाली कॉमिक्स की बिक्री गिर रही थी। उस समय, शौकिया कलाकार अपनी छोटी कॉमिक्स को व्यक्तिगत ब्लॉगों पर अपलोड करते थे, लेकिन कोई एकीकृत मंच नहीं था। === पीढ़ी 1: स्थापना और लंबवत स्क्रॉलिंग (2004–2008) === वर्ष 2004 में, नेवर कंपनी के एक इंजीनियर, '''किम जून-कू''', जो स्वयं कॉमिक्स के बहुत बड़े प्रशंसक थे, ने एक समर्पित कॉमिक्स अनुभाग की स्थापना की।<ref name="NikkeiStory">{{cite news |title=Naver Webtoon founder built an empire on digital comics |url=https://asia.nikkei.com/Business/Media-Entertainment/Naver-Webtoon-founder-built-an-empire-on-digital-comics |publisher=Nikkei Asia |date=2021-09-12 }}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> शुरुआत में, यह सेवा केवल पुरानी कॉमिक्स की डिजिटल प्रतियां उपलब्ध कराती थी। लेकिन किम ने महसूस किया कि कंप्यूटर और मोबाइल स्क्रीन पर पन्ने पलटना असुविधाजनक है। इसके बाद उन्होंने "लंबवत स्क्रॉलिंग" (ऊपर से नीचे की ओर खिसकाना) प्रारूप को अनिवार्य कर दिया। वर्ष 2006 में, ''द साउंड ऑफ योर हार्ट'' जैसी श्रृंखलाओं की सफलता ने इस मंच को कोरिया में लोकप्रिय बना दिया। === पीढ़ी 2: स्मार्टफ़ोन और पीपीएस मॉडल (2009–2013) === स्मार्टफ़ोन के आगमन ने वेबतून को "स्नैक कल्चर" (नाश्ते की तरह जल्दी उपभोग की जाने वाली सामग्री) में बदल दिया। 2013 में, नेवर ने "पेज प्रॉफिट शेयर" (पीपीएस) कार्यक्रम शुरू किया। इसने लेखकों को न केवल वेतन से, बल्कि विज्ञापनों और भुगतान किए गए पूर्वावलोकन से भी कमाई करने की अनुमति दी। === पीढ़ी 3: वैश्विक विस्तार और आईपीओ (2014–वर्तमान) === घरेलू सफलता के बाद, कंपनी ने अंतरराष्ट्रीय बाजारों का रुख किया: * '''2014:''' अंग्रेजी भाषा और ताइवान के पाठकों के लिए वैश्विक सेवा का शुभारंभ किया गया। * '''2016:''' जापानी मंगा बाजार में प्रवेश करने के लिए 'लाइन मंगा' की स्थापना की गई। * '''2021:''' नेवर ने लगभग 4,500 करोड़ रुपये में दुनिया के सबसे बड़े ऑनलाइन कहानी मंच 'वाटपैड' का अधिग्रहण किया।<ref name="TechCrunchWattpad">{{cite web |title=Naver completes Wattpad acquisition |url=https://techcrunch.com/2021/05/10/naver-completes-wattpad-acquisition/ |publisher=TechCrunch |date=2021-05-10 }}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * '''2024:''' जून 2024 में, मूल कंपनी 'वेबतून एंटरटेनमेंट' ने अमेरिकी शेयर बाजार नैस्डैक पर अपनी आरंभिक सार्वजनिक पेशकश (आईपीओ) जारी की। यह उद्योग के लिए एक ऐतिहासिक घटना थी।<ref name="BloombergIPO">{{cite news |title=Webtoon Entertainment Files for US IPO |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-05-31/naver-backed-webtoon-entertainment-files-for-us-ipo |publisher=Bloomberg |date=2024-05-31}}</ref> == पारिस्थितिकी तंत्र और तकनीक == नेवर वेबतून ने केवल कॉमिक्स वितरित नहीं कीं, बल्कि रचनाकारों के लिए एक पूरा पारिस्थितिकी तंत्र तैयार किया है। * '''कैनवास और चैलेंज लीग:''' यह एक मुक्त प्रकाशन प्रणाली है जहाँ कोई भी शौकिया कलाकार अपनी कॉमिक्स अपलोड कर सकता है। ''टावर ऑफ गॉड'' जैसी हिट श्रृंखलाएं इसी प्रणाली से निकली हैं। * '''एआई पेंटर:''' कंपनी ने कृत्रिम बुद्धिमत्ता पर आधारित उपकरण विकसित किए हैं जो कलाकारों को उनके स्केच को स्वचालित रूप से रंगने में मदद करते हैं। == अर्थव्यवस्था और बाजार == नेवर वेबतून का राजस्व मॉडल तीन मुख्य स्तंभों पर टिका है: # '''फास्ट पास:''' पाठक डिजिटल सिक्के खरीदकर भविष्य के अध्याय समय से पहले पढ़ सकते हैं। # '''विज्ञापन:''' मुफ्त अध्यायों के अंत में विज्ञापन दिखाए जाते हैं। # '''बौद्धिक संपदा:''' वेबतून की कहानियों को फिल्मों और नाटकों में बदलने के अधिकार बेचना। वर्ष 2023 के आंकड़ों के अनुसार, इस मंच पर सबसे अधिक कमाई करने वाले निर्माता ने एक वर्ष में लगभग 90 लाख अमेरिकी डॉलर से अधिक की कमाई की।<ref name="PulseNews">{{cite news |title=Top webtoon creator earns $9 mn a year on Naver platform |url=https://pulsenews.co.kr/view.php?year=2023&no=312345 |publisher=Pulse News Korea |date=2023-04-26}}</ref> == प्रमुख वेबतून == नेवर वेबतून ने कई ऐसी कहानियाँ दी हैं जो अब वैश्विक पॉप संस्कृति का हिस्सा बन चुकी हैं। {| class="wikitable sortable" |+ नेवर वेबतून की प्रमुख श्रृंखलाएं ! नाम !! प्रकाशन वर्ष !! निर्माता !! प्रकाशक !! शैली !! विवरण |- | '''''टावर ऑफ गॉड''''' || 2010 || एस.आई.यू. || नेवर वेबतून || फंतासी/एक्शन || एक लंबी चलने वाली फंतासी गाथा जिसे वेबतून का एक प्रमुख स्तंभ माना जाता है। |- | '''''सोलो लेवलिंग''''' || 2018 || चुगोंग, डबु || काकाओ पेज || एक्शन || इसने वैश्विक स्तर पर एक्शन शैली को फिर से परिभाषित किया। (नोट: यह काकाओ पर था, लेकिन वेबतून इतिहास का अभिन्न अंग है)। |- | '''''द साउंड ऑफ योर हार्ट''''' || 2006 || जो सियोक || नेवर वेबतून || कॉमेडी || दक्षिण कोरिया का सबसे लंबा चलने वाला कॉमेडी वेबतून। |- | '''''ट्रू ब्यूटी''''' || 2018 || याओंगी || नेवर वेबतून || रोमांस || मेकअप और आत्म-छवि पर आधारित वैश्विक हिट। |- | '''''लोर ओलंपस''''' || 2018 || राचेल स्माय || वेबतून (यूएस) || रोमांस/फंतासी || पश्चिमी 'कैनवास' प्रणाली से निकली सबसे सफल श्रृंखला जिसने प्रतिष्ठित 'आइजनर पुरस्कार' जीता। |- | '''''स्वीट होम''''' || 2017 || किम कार्नबी || नेवर वेबतून || हॉरर/थ्रिलर || नेटफ्लिक्स अनुकूलन के बाद इसने हॉरर शैली में क्रांति ला दी। |- | '''''लुकिज़्म''''' || 2014 || पार्क ताए-जून || नेवर वेबतून || ड्रामा || समाज में रूप-रंग के भेदभाव पर आधारित। |- | '''''मिसेंग''''' || 2012 || यूं ताए-हो || दाउम/नेवर || जीवन का हिस्सा || कार्यस्थल की संस्कृति पर आधारित प्रसिद्ध श्रृंखला। |} === संरक्षण === वेबतून के इतिहास को संरक्षित करने के लिए अब 'द कॉमिक्स' (ग्रैंड कॉमिक्स डेटाबेस) जैसे अंतरराष्ट्रीय डेटाबेस ने इन शीर्षकों को अपने संग्रह में शामिल करना शुरू कर दिया है, जो डिजिटल कॉमिक्स की वैधता को दर्शाता है। == अनुकूलन == "एक स्रोत, अनेक उपयोग" रणनीति के तहत, वेबतून कोरियाई मनोरंजन उद्योग के लिए कहानियों का प्राथमिक स्रोत बन गए हैं। '''कोरियाई ड्रामा:''' * '''''ऑल ऑफ अस आर डेड''''': ज़ोंबी शैली की यह सीरीज़ नेटफ्लिक्स पर वैश्विक हिट रही। * '''''इटावोन क्लास''''': एक प्रेरणादायक कहानी जो बहुत सफल रही। * '''''मैरी माई हसबैंड''''': हाल ही में आई बदला लेने वाली ड्रामा सीरीज़। '''एनीमे:''' जापानी स्टूडियो अब कोरियाई वेबतून को एनिमेट कर रहे हैं। ''टावर ऑफ गॉड'', ''द गॉड ऑफ हाई स्कूल'', और ''सोलो लेवलिंग'' के एनीमे संस्करणों ने पश्चिमी दर्शकों के बीच भारी लोकप्रियता हासिल की है।<ref name="AnimeAdapt">{{cite web |title=Solo Leveling and the Rise of Webtoon Adaptations |url=https://www.cbr.com/solo-leveling-webtoon-anime-adaptation-success/ |publisher=CBR |date=2024-03-10 }}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == संदर्भ == {{reflist|30em}} [[श्रेणी:वेबतून]] [[श्रेणी:नेवर कॉर्पोरेशन]] [[श्रेणी:कोरियाई वेबसाइटें]] [[श्रेणी:डिजिटल कॉमिक्स]] jbp9qnvl12uqu4al7fngulzx47o8btd साँचा:भारतीय जनता पार्टी पार्श्वपट 10 1605742 6556071 6504963 2026-05-24T21:22:41Z ~2026-31122-99 926657 /* */ 6556071 wikitext text/x-wiki {{Sidebar with collapsible lists | name = भारतीय जनता पार्टी पार्श्वपट madharchod general OBC | pretitle = [[:Category:भारतीय जनता पार्टी|शृंखला]] का भाग | title = [[भारतीय जनता पार्टी|भारतीय जनता पार्टी (भाजपा)]] | image = [[File:Bharatiya_Janata_Party_(icon).svg|150px|भारतीय जनता पार्टी का प्रतीक चिह्न]] | pretitlestyle = padding-bottom: 0.2em; | imagestyle = padding: 0.55em; | contentstyle = | expanded = {{{expanded|{{{selected|{{{1|}}}}}}}}} | list1name = about | list1title = परिचय | list1 = {{startflatlist}} * {{ill|भारतीय जनता पार्टी का संगठन|ta|பாரதிய ஜனதா கட்சியின் அமைப்பு|en|BJP Organisational Structure|lt=संगठन}} * {{ill|भारतीय जनता पार्टी का निर्वाचन इतिहास|ta|பாரதிய ஜனதா கட்சியின் தேர்தல் வரலாறு|en|Electoral history of the Bharatiya Janata Party|lt=निर्वाचन इतिहास}} * [[भारतीय जनता पार्टी#पार्टी अध्यक्ष|राष्ट्रीय अध्यक्ष]] * {{ill|भारतीय जनता पार्टी के राज्य अध्यक्षों की सूची|ta|பாரதிய ஜனதா கட்சியின் மாநிலத் தலைவர்களின் பட்டியல்|en|List of state presidents of the Bharatiya Janata Party|lt=राज्य अध्यक्ष}} * {{ill|भारतीय संसद में भारतीय जनता पार्टी के नेता|ta|பாரதிய ஜனதா கட்சியின் நாடாளுமன்றத் தலைவர்கள்|en|Leader of the Bharatiya Janata Party in the Parliament of India|lt=संसदीय नेता}} * [[भारतीय जनता पार्टी के मुख्यमंत्रियों की सूची|मुख्यमंत्री]] * {{ill|भारतीय जनता पार्टी के राज्यसभा सदस्यों की सूची|te|భారతీయ జనతా పార్టీ నుండి రాజ్యసభ సభ్యుల జాబితా|en|List of Rajya Sabha members from the Bharatiya Janata Party|lt=राज्यसभा सदस्य}} {{endflatlist}} | list2name = committee | list2title = समितियाँ | list2 = {{startflatlist}} * {{ill|भारतीय जनता पार्टी की राष्ट्रीय कार्यकारिणी|ta|பாரதிய ஜனதா கட்சியின் தேசிய செயற்குழு|en|National Executive of the Bharatiya Janata Party|lt=राष्ट्रीय}} * {{ill|भारतीय जनता पार्टी की राज्य इकाइयाँ|ta|பாரதிய ஜனதா கட்சியின் அமைப்பு|en|State units of the Bharatiya Janata Party|lt=राज्य}} {{endflatlist}} | list3name = frontal | list3title = अग्रिम संगठन | list3 = {{startflatlist}} * {{ill|अखिल भारतीय अधिवक्ता परिषद|ta|அகில இந்திய வழக்கறிஞர்கள் சங்கம்|en|Akhil Bharatiya Adhivakta Parishad|lt=अधिवक्ता परिषद्}} * {{ill|भाजपा सूचना प्रौद्योगिकी प्रकोष्ठ|bn|বিজেপি আইটি সেল|en|BJP IT Cell|lt=भा॰ज॰पा॰ आई॰टी॰ सेल}} * [[भारतीय किसान संघ|किसान संघ]] * [[भाजपा महिला मोर्चा|महिला मोर्चा]] * [[भारतीय मजदूर संघ|मज़दूर संघ]] * [[अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद|विद्यार्थी परिषद्]] * [[भारतीय जनता युवा मोर्चा|युवा मोर्चा]] {{endflatlist}} | list4name = alliance | list4title = गठबंधन | list4 = {{Center|'''राष्ट्रीय'''}} {{startflatlist}} * [[राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन]] {{endflatlist}}<br /> {{Center|'''क्षेत्रीय'''}} {{startflatlist}} * {{ill|अन्नाद्रमुक नेतृत्व वाला गठबंधन|ta|அஇஅதிமுக தலைமையிலான கூட்டணி|en|AIADMK-led Alliance}} <small>(तमिलनाडु/पुदुचेरी)</small> * {{ill|कुटमी|te|కూటమి|en|Kutami}} <small>(आंध्र प्रदेश)</small> * {{ill|महायुति|mr|महायुती|en|Maha Yuti}} <small>(महाराष्ट्र)</small> * {{ill|मेघालय जनतांत्रिक गठबंधन (2018–वर्तमान)|te|మేఘాలయ డెమోక్రటిక్ అలయన్స్ (2018-ప్రస్తుతం)|en|Meghalaya Democratic Alliance (2018–present)|lt=मेघालय जनतांत्रिक गठबंधन}} <small>(मेघालय)</small> * {{ill|उत्तर-पूर्व जनतांत्रिक गठबंधन|te|నార్త్ ఈస్ట్ డెమోక్రటిక్ అలయన్స్|en|North-East Democratic Alliance}} <small>(उत्तर-पूर्व)</small> {{endflatlist}} | belowclass = plainlist | below = * {{portal-inline|भारत|size=tiny}} * {{portal-inline|राजनीति|size=tiny}} }} <noinclude> {{collapsible lists option|listnames=about, committee, frontal, alliance}} {{Documentation}} {{DEFAULTSORT:भारतीय जनता पार्टी}} [[Category:भारतीय राजनीतिक दल साँचे]] [[Category:भारत साइडबार सांचे]] [[Category:भारतीय जनता पार्टी]] </noinclude> 47pgkzk3ug1qq2eo3vmbs1jsxkiywqm मक्ता महबूबपेट 0 1606382 6555945 6549098 2026-05-24T11:59:54Z Curvasingh 654091 मीडी कुंटा (BK एन्क्लेव झील) 6555945 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = मक्ता महबूबपेट | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = नगर पालिका वार्ड | image_skyline = Maktha Mahabubpet lake Pedda Kudi Cheruvu full.jpg | image_alt = Maktha Mahaboobpet lake, Serilingampally mandal , Miyapur | image_caption = पेद्दा कुडी चेरुवु | pushpin_map = India Telangana#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = तेलंगाना में स्थिति | coordinates = {{coord|17.516017|N|78.348768|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name ={{IND}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] | subdivision_name1 = [[तेलंगाना]] | subdivision_type2 = [[तेलंगाना के जिले|District]] | subdivision_name2 = [[रंगारेड्डी ज़िला]] | subdivision_type3 = [[City]] | subdivision_name3 = [[हैदराबाद]] | subdivision_type4 = [[Administrative divisions of India|Revenue Division]] | subdivision_name4 = [[Rajendranagar mandal|Rajendranagar]] | subdivision_type5 = [[Administrative divisions of India|Revenue Mandal]] | subdivision_name5 = [[Serilingampally]] ([[Mandal]] Code #6) | subdivision_type6 = [https://www.ghmc.gov.in/quicklinks/Notification%20on%20delimitation%20300%20wards%20in%20GHMC.pdf GHMC Circle Wise Delimitation Election Ward] | subdivision_name6 = [https://www.ghmc.gov.in/quicklinks/Notification%20on%20delimitation%20300%20wards%20in%20GHMC.pdf West Zone, Serilingampally (North), Circle-48, Miyapur, Ward-241] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[तेलुगु भाषा|तेलुगु]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 500049 | registration_plate = TG-07 | government_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | government_type = [[Municipal governance in India|Municipal Corporation]] | governing_body = [[साइबराबाद नगर निगम]] | blank1_name_sec1 = [[Lok Sabha]] constituency | blank1_info_sec1 = [[चेवेल्ला लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र]] | blank2_name_sec1 = [[Vidhan Sabha]] constituency | blank2_info_sec1 = [[सेरिलिंगमपल्ली विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सेरिलिंगमपल्ली]] (विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र) | leader_title2 = [[विधानसभा सदस्य (भारत)|विधानसभा]] | leader_name2 = अरेकापुडी गांधी(INC) | leader_title3 = [[सांसद]] | leader_name3 = कोण्डा. विश्वेश्वर रेड्डी | website = {{URL|https://cmc.telangana.gov.in/}} | footnotes = }} '''मक्ता महबूबपेट''' (अंग्रेजी: ''[[:en:Maktha Mahabubpet|Maktha Mahabubpet]]'') हैदराबाद के [[मियापुर]] इलाके में स्थित एक गाँव या क्षेत्र का नाम है,<ref name="primegovtland">{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/states/telangana/2025/Dec/09/rs-600-crore-govt-land-reclaimed-in-miyapur|title=Rs 600 crore govt land reclaimed in Miyapur}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/hyderabad-family-of-five-including-2-year-old-found-dead-suicide-suspected-9128846|title=Hyderabad Family Of Five, Including 2-Year-Old, Found Dead, Suicide Suspected}}</ref> जो रंगा रेड्डी जिले में आता है, और यहाँ 'आई प्ले आई लर्न' प्री-स्कूल जैसे संस्थान और विभिन्न रेस्टोरेंट हैं, और यह एरिया पिनकोड 500049 के अंतर्गत आता है, जहाँ कई घर और दुकानें भी हैं। यहां [[राष्ट्रीय राजमार्ग ६५|नेशनल हाईवे 65]] (NH65) से पहुंचा जा सकता है, जो हैदराबाद को पुणे और मछलीपट्टनम से जोड़ता है। ==भूगोल== मक्ता महबूबपेट लगभग 17.516017°N 78.348768°E पर, दक्कन के पठार पर लगभग 536 मीटर की ऊँचाई पर स्थित है। यह एक छोटा भौगोलिक क्षेत्र है, जिसे प्रशासनिक रिकॉर्ड में एक वार्ड के रूप में वर्गीकृत किया गया है, और इसके चारों ओर उत्तर में मियापुर, पश्चिम में हफ़ीज़पेट और दक्षिण-पश्चिम में चंदननगर जैसे इलाके हैं। यहाँ का भूभाग हैदराबाद की सवाना जलवायु (उष्णकटिबंधीय आर्द्र और शुष्क) के अनुरूप है, जहाँ औसत वार्षिक वर्षा लगभग 800 mm होती है और तापमान 15 से 40°C के बीच रहता है। इस इलाके में कई जल निकाय हैं, जिनमें प्रमुख मक्ता महबूबपेट झील<ref>{{cite web|url=https://www.hmda.gov.in/wp-content/uploads/2020/07/11th-Phase-Inside-ORR.pdf|title=Notification of FTL Boundaries}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/hyderabad/2018/May/20/driving-in-hyderabads-miyapur-is-a-tightrope-walk-1816967.html|title=Driving in Hyderabad's Miyapur is a tightrope walk}}</ref> शामिल है, जो एक स्थानीय जलाशय और मनोरंजक स्थल के रूप में कार्य करती है। मियापुर समूह की आस-पास की झीलों में मियापुर चेरुवु (गुरुनाथम चेरुवु), मीडी कुंटा (BK एन्क्लेव झील) और पटेल चेरुवु शामिल हैं। व्यापक सेरिलिंगमपल्ली मंडल में खनिज संसाधनों में क्वार्ट्ज, फेल्डस्पार और चूना पत्थर शामिल हैं, जहाँ रेत के खनन की गतिविधियाँ सीमित हैं। ==सीमाचिह्न== मक्ता महबूबपेट में कई धार्मिक और प्राकृतिक जगहें हैं, जो इसकी सांस्कृतिक विविधता को दिखाती हैं: *[https://www.google.com/maps/place/Pedda+Kudi+Cheruvu/@17.516903,78.3481531,666m/data=!3m2!1e3!4b1!4m6!3m5!1s0x3bcb8d0032561cd3:0x77c3f3d5a79acd49!8m2!3d17.5168994!4d78.3499738!16s%2Fg%2F11n56vsr5f?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDMwNC4xIKXMDSoASAFQAw%3D%3D मक्ता महबूबपेट झील] (पेद्दा कुडी चेरुवु): मक्ता महबूबपेट इलाके में एक खास पानी की जगह, जिसका इस्तेमाल लोकल मनोरंजन और बायोडायवर्सिटी को सपोर्ट करने के लिए किया जाता है।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/mayor-takes-stock-of-sanitation-civic-issues-in-serilingampally/article69073039.ece|title=Mayor takes stock of sanitation, civic issues in Serilingampally}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/hyderabad/2025/Jan/08/hyderabad-mayor-unhappy-with-sanitation-management|title=Hyderabad Mayor unhappy with sanitation management}}</ref> झील के चारों ओर वॉकिंग/रनिंग ट्रैक बनाने का प्लान है। फुल टैंक लेवल (FTL) एरिया 17.20 एकड़ दर्ज किया गया है, जो इसे सेरिलिंगमपल्ली इलाके में एक ठीक-ठाक साइज़ की झील बनाता है। *पोचम्मा मंदिर: देवी पोचम्मा, गांव (ग्रामदेवता) और देवी मां को समर्पित एक लोकल हिंदू मंदिर। *वेंकटेश्वर मंदिर: हिंदू पूजा की जगह, खासकर त्योहारों के दौरान। *मक्ता मस्जिद (मस्जिद-ए-अली मुर्तुज़ा) और मस्जिद-ए-हबीब उन्नीसा: मुस्लिम समुदाय की सेवा करने वाली मस्जिद। ==मुख्य घटनाएँ== मई 2024 में, GHMC ने साई ज्योति नगर, मक्ता महबूबपेट में मस्जिद-ए-हबीब उन्निसा की चारदीवारी को यह दावा करते हुए गिरा दिया कि वह पेद्दा कुडी चेरुवु के FTL (पूर्ण टैंक स्तर) पर बनाई गई थी। अगस्त 2025 में, एक दुखद घटना घटी, जिसमें मक्ता महबूबपेट कॉलोनी के एक घर में एक ही परिवार के पाँच सदस्य मृत पाए गए; इसके बाद मियापुर अधिकारियों ने पुलिस जाँच शुरू की। इस मामले में, जिसमें उप्पारी लक्ष्मैया (60), उनकी पत्नी उप्पारी वेंकटम्मा (55), और तीन अन्य लोग शामिल थे, सुरक्षा को लेकर समुदाय की चिंताओं को उजागर किया। दिसंबर 2025 में, HYDRAA ने अवैध अतिक्रमण हटाए और मक्ता महबूबपेट सर्वे नंबर 44 में पाँच एकड़ (जिसकी कीमत 600 करोड़ रुपये है) की कीमती सरकारी ज़मीन वापस हासिल की। यह ज़मीन राज्य सरकार और निजी पक्षों—जिनमें जनप्रिया इंजीनियर्स सिंडिकेट जैसे डेवलपर भी शामिल हैं—के बीच चल रहे एक लंबे विवाद का हिस्सा है; यह विवाद 51 एकड़ ज़मीन के कथित तौर पर धोखाधड़ी से हस्तांतरण से जुड़ा है।[8] इस सर्वे क्षेत्र में स्थित कई संपत्तियों को पंजीकरण (रजिस्ट्रेशन) संबंधी समस्याओं का सामना करना पड़ा है, क्योंकि 2013 में कलेक्टर द्वारा जारी एक अधिसूचना में इस ज़मीन को सरकारी ज़मीन घोषित कर दिया गया था; इसके परिणामस्वरूप, संपत्तियों के दस्तावेज़ों को पंजीकृत करवाने के लिए कई याचिकाएँ अदालतों में दायर की गई हैं। जनवरी 2026 में, HYDRAA ने अवैध अतिक्रमण हटाए और मक्ता महबूबपेट सर्वे नंबर 44 में 15 एकड़ (जिसकी कीमत 3000 करोड़ रुपये है) की कीमती सरकारी ज़मीन वापस हासिल की।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/hydraa-reclaims-15-acres-govt-land-worth-3k-cr-in-miyapur/articleshow/126460244.cms|title=HYDRAA reclaims 15 acres govt land worth 3k cr in Miyapur}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/hydraa-removes-encroachments-from-19-acres-of-government-land/article70495105.ece|title=HYDRAA removes encroachments from 15 acres of govt land in Miyapur worth around ₹3000 crore}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/southern-states/telangana/homes-safe-hydraa-tells-miyapur-residents-1930091|title=Homes Safe, HYDRAA Tells Miyapur Residents}}</ref> अप्रैल 2026 में, बिहार की रहने वाली 26 वर्षीय सॉफ्टवेयर इंजीनियर, इशिका सिंह ने कथित तौर पर मियापुर के मक्ता महबूबपेट स्थित NSK प्लेटिना E-11 अपार्टमेंट में आत्महत्या कर ली;<ref>{{cite web|url=https://www.thenewsminute.com/telangana/hyderabad-newlywed-software-engineer-dies-by-suicide-following-dowry-harassment|title=Hyderabad: Newlywed software engineer dies by suicide following dowry harassment}}</ref> आरोप है कि उनके पति नीरज बंसल उन्हें अतिरिक्त दहेज और अपनी स्टार्ट-अप कंपनी, BeSpoke AI Stylist में पैसे निवेश करने के लिए लगातार प्रताड़ित कर रहे थे।<ref>{{cite web|url=https://www.aajtak.in/amp/crime/news/story/hyderabad-miyapur-ishika-yadav-suicide-dowry-case-pvzs-rpti-2513892-2026-04-03|title=हैदराबाद में शादी के एक महीने बाद सॉफ्टवेयर इंजीनियर इशिका यादव ने किया सुसाइड, पति पर दहेज उत्पीड़न का आरोप}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/newly-married-hyderabad-techie-dies-by-suicide-over-husbands-dowry-torture-11302896|title=Newly Married Hyderabad Techie Dies By Suicide Over Husband's Dowry Torture}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/husband-booked-for-dowry-harassment-after-woman-ends-life/article70814394.ece|title=Husband booked for dowry harassment after woman ends life}}</ref> ==चित्र दीर्घा== <gallery mode="packed" heights="150"> चित्र:Satyanarayana enclave maktha mahboobpet.jpg|सत्यनारायण एन्क्लेव मकथा महबूबपेट चित्र:Ambedkar statue miyapur maktha.jpg|अंबेडकर मूर्ति मियापुर मकथा चित्र:Nsk platina maktha mahabubpet 2 blocks hyd.jpg|एनएसके प्लेटिना गेटेड मकता महबूबपेट मियापुर हैदराबाद चित्र:Pochamma temple maktha.jpg|पोचम्मा मंदिर मकथा चित्र:Maktha Mahabubpet full chowk view.jpg|मक्था महाबूबपेट का पूरा चौक का नज़ारा चित्र:Apollo pharmacy maktha mahaboobpet lab test miyapur.jpg|अपोलो फार्मेसी मकथा महबूबपेट चित्र:Masjid-e-Habeeb Unnisa maktha miyapur.jpg|मस्जिद-ए-हबीब उन्नीसा मक्तहा मियापुर </gallery> == इन्हें भी देखें == * [[हैदराबाद]] * [[रंगारेड्डी ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{हैदराबाद के विषय}} [[श्रेणी:रंगारेड्डी ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:हैदराबाद में मुहल्ले]] b85djadk4u8vgzi7fk6cu5uxu1plr9a नित्यानन्द मिश्र 0 1606397 6556053 6509167 2026-05-24T20:18:49Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556053 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |name = नित्यानन्द मिश्र <br> {{IAST|Nityānanda Miśra}} |image = NityanandMisraProfile.jpg |image_size = |caption = श्री नित्यानन्द मिश्र जी का परिचय चित्र, १३ अगस्त २०१६ को गृहीत |birth_name = |birth_date = [[२४ अगस्त]] [[१९८२]]<ref>{{cite news |last=Narayanan |first=Arjun |title=Hymn Keeper's love for Sanskrit |work=The New Indian Express |date=19 March 2022 |url=https://www.newindianexpress.com/magazine/2022/Mar/19/hymn-keepers-love-for-sanskrit-2431272.html |access-date=2026-01-02}}</ref> |birth_place = [[लखनऊ]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]]<ref>{{cite news |last=Narayanan |first=Arjun |title=Hymn Keeper's love for Sanskrit |work=The New Indian Express |date=19 March 2022 |url=https://www.newindianexpress.com/magazine/2022/Mar/19/hymn-keepers-love-for-sanskrit-2431272.html |access-date=2026-01-02}}</ref> |death_date = |death_place = |body_discovered = |death_cause = |resting_place = |resting_place_coordinates = |residence = [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]], भारत<ref>{{cite web |title=Nityanand Misra — LinkedIn profile |url=https://in.linkedin.com/in/nityanand-misra-7000a83 |website=LinkedIn |access-date=2026-01-02}}</ref> |nationality = [[भारतीय]] |ethnicity = |citizenship = [[भारत]] |other_names = |known_for = संस्कृत शास्त्र का स्वाध्ययन, सम्पादन, अनुवाद तथा निवेश एवं परिमाणात्मक वित्त<ref>{{cite web |title=Mahāvīrī: Hanuman-Calisa Demystified (PDF) |url=https://jagadgururambhadracharya.org/wp-content/uploads/2019/01/Mahaviri_Hanuman-Calisa_Demystified.pdf |website=Jagadguru Rambhadracharya |access-date=2026-01-02}}</ref><ref>{{cite web |title=Nityanand Misra — LinkedIn profile |url=https://in.linkedin.com/in/nityanand-misra-7000a83 |website=LinkedIn |access-date=2026-01-02}}</ref> |notable_works = ''महावीरी- [[हनुमान चालीसा]] का तात्त्विक विवेचन'' (२०१५)<ref>{{cite web |title=Mahāvīrī: Hanuman-Calisa Demystified (PDF) |url=https://jagadgururambhadracharya.org/wp-content/uploads/2019/01/Mahaviri_Hanuman-Calisa_Demystified.pdf |website=Jagadguru Rambhadracharya |access-date=2026-01-02}}</ref><ref>{{cite web |title=Mahaviri: Hanuman Chalisa Demystified |website=Bloomsbury |url=https://www.bloomsbury.com/us/mahaviri-9789387863026/ |access-date=2026-01-02}}</ref> |education = [[सूचना प्रौद्योगिकी]] में अभियान्त्रिकी स्नातक, [[गुजरात विश्वविद्यालय]] (२००४)<ref>{{cite web |title=Independent — Academia profile |url=https://independent.academia.edu/MisraNityanand |website=Academia.edu |access-date=2026-01-02}}</ref> |alma_mater = [[गुजरात विश्वविद्यालय]]; [[भारतीय प्रबंध संस्थान बेंगलूर|भारतीय प्रबन्ध संस्थान, बेंगलूर]]<ref>{{cite web |title=Nityanand Misra — LinkedIn profile |url=https://in.linkedin.com/in/nityanand-misra-7000a83 |website=LinkedIn |access-date=2026-01-02}}</ref> |employer = [[सिटीग्रुप]] (सांख्यिकीय एवं परिमाणात्मक भूमिका), मुम्बई<ref>{{cite web |title=NITYANAND MISRA — MarketScreener profile |url=https://www.marketscreener.com/insider/NITYANAND-MISRA-A2NG2I/ |website=MarketScreener |access-date=2026-01-02}}</ref><ref>{{cite web |title=Nityanand Misra — LinkedIn profile |url=https://in.linkedin.com/in/nityanand-misra-7000a83 |website=LinkedIn |access-date=2026-01-02}}</ref> |occupation = [[निजी_बैंकिंग|निवेश-वित्त विशेषज्ञ]]; [[संस्कृत]] के स्वाध्यायी [[अनुसंधान|शोधकर्ता]]; [[सम्पादक]]; [[लेखक]] |years_active = [[२००४]]–[[वर्तमान]]<ref>{{cite web |title=Nityanand Misra — LinkedIn profile |url=https://in.linkedin.com/in/nityanand-misra-7000a83 |website=LinkedIn |access-date=2026-01-02}}</ref> |home_town = [[लखनऊ]] (जन्म); विद्यालयीन शिक्षा- [[जूनागढ़]], [[गुजरात]]<ref>{{cite news |last=Narayanan |first=Arjun |title=Hymn Keeper's love for Sanskrit |work=The New Indian Express |date=19 March 2022 |url=https://www.newindianexpress.com/magazine/2022/Mar/19/hymn-keepers-love-for-sanskrit-2431272.html |access-date=2026-01-02}}</ref> |salary = |networth = |height = |weight = |title = |term = |predecessor = |successor = |party = |opponents = |boards = |religion = [[हिन्दू]]; [[रामभद्राचार्य|जगद्गुरु रामभद्राचार्य]] के शिष्य<ref>{{cite web |title=Nityanand Misra — Dharmapedia (index) |url=https://en.dharmapedia.net/wiki/Nityanand_Misra |website=Dharmapedia |access-date=2026-01-02}}</ref> |spouse = |partner = |children = |parents = जे॰ बी॰ मिश्र (पिता श्री; [[रसायनशास्त्र]] में शोधोपाधि; मूँगफली अनुसन्धान निदेशालय, जूनागढ़ के पूर्व शोध वैज्ञानिक एवं निदेशक); माता श्री ([[जीवरसायन|जैवरसायनशास्त्र]] में स्नातकोत्तर; पूर्व अध्यापिका)<ref>{{cite news |last=Narayanan |first=Arjun |title=Hymn Keeper's love for Sanskrit |work=The New Indian Express |date=19 March 2022 |url=https://www.newindianexpress.com/magazine/2022/Mar/19/hymn-keepers-love-for-sanskrit-2431272.html |access-date=2026-01-02}}</ref> |relations = |callsign = |awards = |signature = |website = {{URL|https://www.youtube.com/c/nityanandamisra}}<ref>{{cite web |title=Nityānanda Miśra — YouTube channel |url=https://www.youtube.com/c/nityanandamisra |website=YouTube |access-date=2026-01-02}}</ref> |footnotes = |box_width = }} '''नित्यानन्द मिश्र''' ([[अन्तर्राष्ट्रीय संस्कृत लिप्यन्तरण वर्णमाला]]: {{IAST|Nityānanda Miśra}}; जन्म [[२४ अगस्त]] [[१९८२]]) [[भारतीय]] [[निजी बैंकिंग|निवेश-वित्त]] के क्षेत्र में कार्यरत [[विद्वान|विद्वान्]] तथा [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] एवं [[हिन्दी]] के धार्मिक साहित्य के स्वाध्यायी अध्येता, सम्पादक और अनुवादक हैं। उन्होंने विभिन्न वैश्विक वित्तीय संस्थानों में परिमाणात्मक भूमिकाओं का निर्वहन किया है। इसके साथ ही, उन्होंने संस्कृत-हिन्दी ग्रन्थों के सम्पादन एवं अनुवाद का कार्य किया है, जिनमें [[हनुमान चालीसा]] पर आधारित महावीरी नामक [[भाष्य|टीका]] का विस्तृत व्याख्यात्मक अनुवाद विशेष रूप से उल्लेखनीय है।<ref>{{cite news|url=https://www.newindianexpress.com/magazine/2022/Mar/19/hymn-keepers-love-for-sanskrit-2431272.html|title=Hymn Keeper's love for Sanskrit|last=Narayanan|first=Arjun|date=19 March 2022|work=The New Indian Express|access-date=2026-01-02}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन एवं शिक्षा == नित्यानन्द मिश्र का जन्म [[लखनऊ]] में हुआ। वे वैज्ञानिक एवं शैक्षणिक पृष्ठभूमि वाले परिवार से सम्बन्ध रखते हैं। उनके पितामह तथा बाल्यकाल में उपलब्ध घरेलू पुस्तकालय ने संस्कृत साहित्य के प्रति उनकी रुचि के विकास में महत्त्वपूर्ण भूमिका निभाई।<ref>{{cite news |last=Narayanan |first=Arjun |title=Hymn Keeper's love for Sanskrit |work=The New Indian Express |date=19 March 2022 |url=https://www.newindianexpress.com/magazine/2022/Mar/19/hymn-keepers-love-for-sanskrit-2431272.html |access-date=2026-01-02}}</ref> उनके पिता, जे॰ बी॰ मिश्र, [[रसायन विज्ञान|रसायनशास्त्र]] में शोध उपाधि सम्पन्न हैं तथा [[जूनागढ़]] स्थित [[मूँगफली अनुसन्धान निदेशालय]] में कार्यरत रहे। उनकी माता [[जीवरसायन|जैवरसायनशास्त्र]] में स्नातकोत्तर उपाधिधारी हैं और [[केन्द्रीय विद्यालय]] में अध्यापन कार्य से सम्बद्ध रही हैं। उनकी एक ज्येष्ठ भगिनी [[गाँधीनगर|गान्धीनगर]] स्थित प्लाज़्मा अनुसन्धान संस्थान में सेवायोजित रहीं।<ref>{{cite news |last=Narayanan |first=Arjun |title=Hymn Keeper's love for Sanskrit |work=The New Indian Express |date=19 March 2022 |url=https://www.newindianexpress.com/magazine/2022/Mar/19/hymn-keepers-love-for-sanskrit-2431272.html |access-date=2026-01-02}}</ref> नित्यानन्द मिश्र ने अपनी विद्यालयी शिक्षा [[जूनागढ़]] में पूर्ण की। उन्होंने वर्ष २००० में गुजरात उच्चतर माध्यमिक परीक्षा की विज्ञान शाखा में तृतीय स्थान प्राप्त किया।{{citation needed}}तत्पश्चात् उन्होंने वर्ष २००४ में [[गुजरात विश्वविद्यालय]] से [[सूचना प्रौद्योगिकी]] में [[अभियान्त्रिकी में स्नातक|अभियान्त्रिकी स्नातक]] उपाधि प्राप्त की तथा इसके उपरान्त [[भारतीय प्रबंध संस्थान बेंगलूर|भारतीय]] [[भारतीय प्रबंध संस्थान बेंगलूर|प्रबन्ध]] [[भारतीय प्रबंध संस्थान बेंगलूर|संस्थान]] [[भारतीय प्रबंध संस्थान बेंगलूर|बेंगलूर]] से प्रबन्धन शिक्षा पूर्ण की।<ref>{{cite web|url=https://in.linkedin.com/in/nityanand-misra-7000a83|title=Nityanand Misra — LinkedIn profile|website=LinkedIn|access-date=2026-01-02}}</ref> == आजीविका == === वित्त एवं परिमाणात्मक अनुसन्धान === नित्यानन्द मिश्र ने [[गणितीय वित्त|परिमाणात्मक वित्त]] तथा {{अंतरभाषा कड़ी|कलन विधि व्यापार|en|Algorithmic trading}} के क्षेत्र में कार्य किया है। वे [[मॉर्गन स्टेनली]], [[गोल्डमन सॅक्स]] तथा [[सिटीग्रुप]] हेतु ([[हॉन्ग कॉन्ग|हाँगकाँग]] तथा [[भारत]] में) जैसी वैश्विक संस्थाओं तथा {{अंतरभाषा कड़ी|सीएलएसए|lt=सी॰एल॰एस॰ए॰|en|CLSA}} (भारत) में निष्पादन तथा निष्पादन-मार्गदर्शन सम्बन्धी भूमिकाओं में संलग्न रहे हैं।[<ref>{{cite web|url=https://www.marketscreener.com/insider/NITYANAND-MISRA-A2NG2I/|title=NITYANAND MISRA — MarketScreener profile|website=MarketScreener|access-date=2026-01-02}}</ref> प्रकाशित प्रतिवेदनों के अनुसार, उन्होंने [[मुम्बई]] तथा विदेशों के कार्यालयों में परिमाणात्मक विश्लेषक व निष्पादन-मार्गदर्शन के पदों पर कार्य किया है। उनके व्यवसायिक एवं उद्योगसम्बन्धी लेखनों में वणिज्य-जोखिम के मापदण्ड तथा कलन विधि व्यापार विषयक अनुसन्धान सम्मिलित हैं। === संस्कृत शोध, सम्पादन तथा अनुवाद === यद्यपि नित्यानन्द मिश्र के पास संस्कृत में औपचारिक शैक्षिक उपाधि नहीं है, तथापि उन्होंने स्वाध्याय पद्धति द्वारा संस्कृत अनुसन्धान, सम्पादन तथा अनुवाद का दीर्घकालिक प्रयास किया है। वे [[रामभद्राचार्य|जगद्गुरु रामभद्राचार्य]] के शिष्य हैं तथा रामभद्राचार्य जी के कृत्यों एवं अन्य संस्कृत ग्रन्थों के संस्करण, अनुवाद एवं सम्पादकीय परियोजनाओं पर कार्यरत रहे हैं।<ref>{{cite web|url=https://en.dharmapedia.net/wiki/Nityanand_Misra|title=Nityanand Misra — Dharmapedia (index)|website=Dharmapedia|access-date=2026-01-02}}</ref> == प्रमुख कृतियाँ एवं विशेष प्रस्तुतियाँ == नित्यानन्द मिश्र की प्रमुख कृतियों में [[हनुमान चालीसा]] पर महावीरी नामक [[भाष्य|टीका]] का विस्तारित अंग्रेज़ी में किया गया अनुवाद तथा व्याख्यात्मक सम्पादन विशेष रूप से उल्लेखनीय है, जो ''Mahāvīrī: Hanumān-Cālīsā Demystified'' (सितम्बर २०१५) शीर्षक से प्रकाशित हुआ। इस संस्करण में प्रत्येक पद के शब्दशः अर्थ, सरल अंग्रेज़ी में प्रस्तुत अनुवाद सहित विवेचन, विद्वत् टिप्पणियाँ एवं व्याख्यात्मक संकेत सम्मिलित हैं।<ref>{{cite web|url=https://jagadgururambhadracharya.org/wp-content/uploads/2019/01/Mahaviri_Hanuman-Calisa_Demystified.pdf|title=Mahāvīrī: Hanuman-Calisa Demystified (PDF)|website=Jagadguru Rambhadracharya|access-date=2026-01-02}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bloomsbury.com/us/mahaviri-9789387863026/|title=Mahaviri: Hanuman Chalisa Demystified|website=Bloomsbury|access-date=2026-01-02}}</ref> इसके अतिरिक्त, इस कृति में हनुमान चालीसा में प्रयुक्त छन्दों के विषय में एक पृथक परिशिष्ट भी दिया गया है, जिसमें पाठकों के लिए स्वर-चिह्नों सहित छन्द-निर्देश प्रस्तुत किए गए हैं। साथ ही, वाद्यकारों एवं गायक कलाकारों के लिए परम्परागत धुन की संगीतिक लिपि, पाश्चात्य पञ्चरेखा (पंचरेखा) लिपि तथा भारतीय स्वर-लिपि, भी सम्मिलित की गई है।<ref>{{cite web|url=https://www.amazon.com/Mahaviri-Hanuman-Calisa-Translieration-Word-Word/dp/B09BLDRN5Y|title=Mahaviri: Hanuman-Calisa Demystified (Amazon listing)|website=Amazon|access-date=2026-01-02}}</ref> == प्रकाशन == === पत्र === * नित्यानन्द मिश्र (सम्पादक)। ''प्रज्ञाचक्षु जगद्गुरु रामभद्राचार्यः'' ''- माहेश्वरसूत्रेषु रामकथा'' (संस्कृत)। ''संभाषणसंदेशः'' ([[संस्कृत भारती]]), खण्ड २१, अङ्क (अंक) ९: पृ. १८–२१ (जुलाई २०१६)।<ref>{{cite web |title=Prajñācakṣu Jagadguru Rāmabhadrācārya. Māheśvarasūtreṣu Rāmakathā |website=Sambhāṣaṇasandeśaḥ (Samskrita Bharati) |access-date=2026-01-02}}</ref> * बेन व़ैलन्‌टाइन तथा नित्यानन्द मिश्र, ''"Algorithms in emerging ASEAN markets"'', ''The TRADE Asia'', अङ्क (अंक) १२: ५८–५९ (मई–अगस्त २०१२)।<ref>{{cite web |last=Valentine |first=Ben |title=Algorithms in emerging ASEAN markets |website=The TRADE Asia |url=http://www.thetradenews.com/magazine/The-TRADE-Asia/Issue-12/Algorithms-in-emerging-ASEAN-markets/ |access-date=2026-01-02 |archive-date=14 नवंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114113907/https://www.thetradenews.com/magazine/The-TRADE-Asia/Issue-12/Algorithms-in-emerging-ASEAN-markets/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thetradenews.com/magazine/The-TRADE-Asia/Issue-12/Algorithms-in-emerging-ASEAN-markets/|title=Algorithms in emerging ASEAN markets|last=Valentine|first=Ben|website=The TRADE Asia|access-date=2026-01-02|archive-date=14 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171114113907/https://www.thetradenews.com/magazine/The-TRADE-Asia/Issue-12/Algorithms-in-emerging-ASEAN-markets/|url-status=dead}}</ref> * मलय भट्टाचार्य, नित्यानन्द मिश्र, तथा भरत कोदसे, ''"MaxVaR for Non-normal and Heteroskedastic Returns"'', ''Quantitative Finance'', ९(८): ९२५-९३५ (दिसम्बर २००९)।<ref>{{cite journal |last=Bhattacharyya |first=Malay |last2=Misra |first2=Nityanand |last3=Kodase |first3=Bharat |title=MaxVaR for non-normal and heteroskedastic returns |journal=Quantitative Finance |volume=9 |issue=8 |pages=925–935 |year=2009 |doi=10.1080/14697680802595684 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14697680802595684 |access-date=2026-01-02}}</ref><ref>{{cite journal|last=Bhattacharyya|first=Malay|last2=Misra|first2=Nityanand|last3=Kodase|first3=Bharat|year=2009|title=MaxVaR for non-normal and heteroskedastic returns|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14697680802595684|journal=Quantitative Finance|volume=9|issue=8|pages=925–935|doi=10.1080/14697680802595684|access-date=2026-01-02}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ideas.repec.org/a/taf/quantf/v9y2009i8p925-935.html|title=MaxVaR for non-normal and heteroskedastic returns|website=IDEAS/RePEc|access-date=2026-01-02}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/46528402_MaxVaR_for_non-normal_and_heteroskedastic_returns|title=MaxVaR for non-normal and heteroskedastic returns (PDF)|website=ResearchGate|access-date=2026-01-02}}</ref> === सम्पादित ग्रन्थ === * स्वामी रामभद्राचार्य (२०१७)। रमाधर शर्मा एवं नित्यानन्द मिश्र (सम्पादक)। श्रीरामचरितमानस-कथा: मानस में तीस कथाएँ (हिन्दी). चित्रकूट: ''Jagadguru Rambhadracharya Handicapped University.'' ISBN 978-93-82253-05-1. ३३२ पृ॰।<ref>{{cite web |title=Shriramacharitamanasa-katha: Manas-mein Tees Kathayein — Jagadguru publications |url=https://jagadgururambhadracharya.org/ |access-date=2026-01-02}}</ref> * स्वामी रामभद्राचार्य (२०१६)। रमाधर शर्मा एवं नित्यानन्द मिश्र (सम्पादक)। श्रीहनुमान-चालीसा महावीरी व्याख्या (हिन्दी)। मुम्बई: ''Niraamaya Publishing.'' ISBN 978-81-931144-1-4. १०४ पृ॰।<ref>{{cite web |title=Śrīhanumān-Cālīsā—Mahāvīrī Vyākhyā — Niraamaya Publishing listing |access-date=2026-01-02}}</ref> * स्वामी रामभद्राचार्य (२०१५)। नित्यानन्द मिश्र (सम्पादक एवं टिप्पणिकार)। ''अध्यात्मरामायणेऽपाणिनीयप्रयोगाणां विमर्शः'' (संस्कृत). चित्रकूट: तुलसीपीठ। ISBN 978-81-92385-64-8. ४०५ पृ॰।<ref>{{cite web |title=Adhyātmarāmāyaṇe’pāṇinīyaprayogāṇāṃ Vimarśaḥ — Tulsi Peeth publications |access-date=2026-01-02}}</ref> * गोस्वामी नारायणदास एवं स्वामी रामभद्राचार्य (२०१४)। रमाधर शर्मा, नित्यानन्द मिश्र एवं मनीषकुमार शुक्ल (सम्पादक)। श्रीभक्तमाला (मूलार्थबोधिनी टीका सहित) (हिन्दी)। चित्रकूट: ''Jagadguru Rambhadracharya Handicapped University.'' ISBN 978-93-82253-04-4. २८५ पृ॰।<ref>{{cite web |title=Śrībhaktamāla (Mūlārthabodhinī Ṭīkā Sahita) — Jagadguru publications |access-date=2026-01-02}}</ref> * स्वामी रामभद्राचार्य (२०१३)। रमाधर शर्मा एवं नित्यानन्द मिश्र (सम्पादक)। श्रीगीतातात्पर्य (हिन्दी; द्वितीय संस्करण)। चित्रकूट: तुलसीपीठ। १८८ पृ॰।<ref>{{cite web |title=Śrīgītātparya — Tulsi Peeth publications |access-date=2026-01-02}}</ref> * स्वामी रामभद्राचार्य (२०१३)। नित्यानन्द मिश्र (सम्पादक)। ''श्रीभार्गवराघवीयम्'' (संस्कृत)। चित्रकूट: तुलसीपीठ। १४७ पृ॰।<ref>{{cite web |title=Śrībhārgavarāghavīyam — Tulsi Peeth publications |access-date=2026-01-02}}</ref> === अनुवाद === * ''Mahāvīrī: Hanumān-Cālīsā Demystified'' (सितम्बर २०१५)। ''Niraamaya Publishing''. ISBN 978-81-931144-0-7. स्वामी रामभद्राचार्य द्वारा रचित [[हनुमान चालीसा]] पर आधारित महावीरी टीका का अंग्रेज़ी में अनुवाद व विस्तार; प्रस्तावना करण सिंह द्वारा। २४६ पृ॰।<ref>{{cite web |title=Mahaviri: Hanuman Chalisa Demystified — Amazon listing |website=Amazon |url=https://www.amazon.com/Mahaviri-Hanuman-Demystified-Nityananda-Misra-ebook/dp/B07DLTM6KY |access-date=2026-01-02}}</ref><ref>{{cite web |title=Mahaviri: Hanuman Chalisa Demystified |website=Bloomsbury |url=https://www.bloomsbury.com/us/mahaviri-9789387863026/ |access-date=2026-01-02}}</ref> == ग्रहण एवं प्रभाव == नित्यानन्द मिश्र के सम्पादकीय एवं अनुवादात्मक कार्यों को विभिन्न माध्यमिक परिचयात्मक आलेखों में इस दृष्टि से रेखाङ्कित (रेखांकित) किया गया है कि उन्होंने शास्त्रीय संस्कृत टीकाकार परम्परा के साहित्य को समकालीन पाठकों के लिए सुलभ एवं बोधगम्य रूप में प्रस्तुत किया है।<ref>{{cite news|url=https://www.newindianexpress.com/magazine/2022/Mar/19/hymn-keepers-love-for-sanskrit-2431272.html|title=Hymn Keeper's love for Sanskrit|last=Narayanan|first=Arjun|date=19 March 2022|work=The New Indian Express|access-date=2026-01-02}}</ref> === सामाजिक माध्यम === नित्यानन्द मिश्र की [[अंतरजाल|अन्तर्जाल]] एवं [[सामाजिक मीडिया|सामाजिक माध्यमों]] पर सक्रिय उपस्थिति है। वे अपने [[यूट्यूब]] माध्यम पर दीर्घ व्याख्यान, प्रवचन तथा विषयगत चर्चाएँ प्रकाशित करते हैं। ४ जनवरी २०२५ की स्थिति के अनुसार, उनके यूट्यूब माध्यम से लगभग चार लाख सदस्य जुड़े हुए हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/c/nityanandamisra|title=Nityānanda Miśra — YouTube channel|website=YouTube|access-date=2026-01-02}}</ref> [[इंस्टाग्राम]] माध्यम का वे लघु लेखों तथा लघु चलचित्रात्मक फिरकियों (प्रस्तुतियों) के लिए उपयोग करते हैं, जिनमें संस्कृत नामों की व्युत्पत्ति, संक्षिप्त शिक्षण सामग्री तथा ग्रन्थ-प्रकाशन सम्बन्धी सूचनाएँ सम्मिलित रहती हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.instagram.com/nityananda.misra/?hl=en|title=Nityānanda Miśra (@nityananda.misra) — Instagram|website=Instagram|access-date=2026-01-02}}</ref> इन सभी माध्यमों के द्वारा वे लघु पाठ, प्रचलित तथाकथित 'संस्कृत' नामों के विषय में शुद्धिकरण, ग्रन्थ-सूचनाएँ तथा पाठ एवं प्रवचन ध्वनि अङ्कन (अंकन) साझा करते हैं। === माध्यमिक उपस्थितियाँ === नित्यानन्द मिश्र ने दूरदर्शन के संस्कृत-कार्यक्रम वार्तावली में सहभागिता की है। इसके अतिरिक्त, वे संस्कृत, ग्रन्थ-पाठ की व्याख्यात्मक परम्परा तथा भारतीय सांस्कृतिक विषयों पर विभिन्न संवादात्मक कार्यक्रमों, साक्षात्कारों एवं वार्ताओं में भी सम्मिलित होते रहे हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ihMbdjIRjOA|title=Vaartavali: Sanskrit News Magazine — interview/feature (Doordarshan)|website=YouTube|access-date=2026-01-02}}</ref> == बाह्य कड़ियाँ == * [https://www.youtube.com/c/nityanandamisra नित्यानन्द मिश्र का यूट्यूब माध्यम।] * [https://jagadgururambhadracharya.org/wp-content/uploads/2019/01/Mahaviri_Hanuman-Calisa_Demystified.pdf महावीरी: हनुमान-चालीसा डिमिस्टिफ़ाइड (पी॰डी॰एफ़॰) - जगद्गुरु रामभद्राचार्य।] * [https://www.bloomsbury.com/us/mahaviri-9789387863026/ महावीरी: हनुमान चालीसा डिमिस्टिफ़ाइड - ब्लूम्सबरी सूचीकरण।] == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय बैंकर]] [[श्रेणी:लखनऊ के लोग]] [[श्रेणी:1982 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भारतीय लेखक]] [[श्रेणी:संस्कृत विद्वान]] [[श्रेणी:हिन्दी लेखक]] [[श्रेणी:भारतीय सम्पादक]] [[श्रेणी:भारतीय अनुवादक]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के संस्कृत विद्वान]] p3vtbbkex0bacnnvgupxqnkzxcv6he7 ब्रिटिश फिलिस्तीन 0 1608906 6555977 6548112 2026-05-24T13:22:20Z The Sorter 845290 6555977 wikitext text/x-wiki {{Infobox country|conventional_long_name=फ़िलिस्तीन|native_name={{hlist|{{lang|ar|فلسطين}}|פָּלֶשְׂתִּינָה}}|common_name=फ़िलिस्तीन|status=राष्ट्र संघ जनादेश|empire=यूनाइटेड किंगडम|p1=अधिकृत शत्रु क्षेत्र प्रशासन|flag_p1=France and United Kingdom flags.svg|image_p1=Crowded shops. Goods are stalled in the street and men are sitting down, NINO F Scholten Jaffa 01 076.tiff|s1=इसराइल|flag_s1=Flag of Israel.svg|s2=पश्चिमी तट पर जॉर्डनी क़ब्ज़ा|flag_s2=Flag of Jordan.svg|s3=सम्पूर्ण फ़िलिस्तीन संरक्षित राज्य|flag_s3=Flag of Hejaz (1917).svg|flag=फ़िलिस्तीन जनादेश का ध्वज|image_flag=Flag of the United Kingdom.svg|symbol_type=[[फ़िलिस्तीन जनादेश का सार्वजनिक सील|सार्वजनिक सील]]<ref>{{Cite web |title=Palestine seal |url=https://www.royalmintmuseum.org.uk/collection/seals/palestine-seal/ |access-date=12 February 2024 |website=www.royalmintmuseum.org.uk |language=en-GB |archive-date=6 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240206133442/https://www.royalmintmuseum.org.uk/collection/seals/palestine-seal/ |url-status=live }}</ref>|image_coat=Public Seal of Mandatory Palestine.png|national_motto=|national_anthem=|image_map=Map of Mandatory Palestine in 1946 with major cities (in English).svg|image_map_caption=फ़िलिस्तीन जनादेश, 1946|coordinates={{coord|31|45|16|N|35|14|12|E|type:country|display=inline,title}}|religion_ref=<ref name="Hope Simpson report, Chapter III">"{{cite web |url=http://www.zionism-israel.com/Palestine_Hope_Simpson_Report.htm |title=Hope Simpson report, Chapter III |date=October 1930 |publisher=Zionism-israel.com |access-date=1 February 2012 |archive-date=23 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120623065705/https://zionism-israel.com/Palestine_Hope_Simpson_Report.htm |url-status=live }}</ref>|demonym=फ़िलिस्तीनी|capital=[[यरुशलम]]|national_languages=|religion=78% [[इस्लाम]]<br>11% [[यहूदी धर्म]]<br>10% [[इसाई धर्म]]<br>1% अन्य ([[बहाई]] और [[द्रूज़]] सहित)|area_km2=25585.3|area_footnote=<ref name="VillStat 1945">{{cite book |title=Village Statistics, April, 1945 |url=https://www.nli.org.il/en/books/NNL_ALEPH002249756/NLI |author=Department of Statistics |year=1945 |publisher=Government of Palestine |archive-date=10 May 2022 |access-date=2 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510083438/https://www.nli.org.il/en/books/NNL_ALEPH002249756/NLI |url-status=live}} Scan of the original document at the National Library of Israel.</ref>|population_census=7,57,182 (1922)<ref>[https://ecf.org.il/issues/issue/1087 1922 Census of Palestine] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20240129015008/https://ecf.org.il/issues/issue/1087 |date=29 January 2024 }}, retrieved 19 February 2024.</ref>|population_estimate_year=1922|common_languages=[[अरबी भाषा|अरबी]], [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]], [[इब्रानी भाषा|इब्रानी]]|religion_year=1922|title_leader=|leader1=|year_leader1=|title_deputy=उच्च आयुक्त|deputy1=[[हर्बर्ट सैमुअल]]|year_deputy1=1920–1925 (पहला)|deputy2=[[ऐलन कनिंघम]]|year_deputy2=1945–1948 (अंतिम)|era={{ubl |[[विश्वयुद्धों के मध्य की अवधि|अंतरयुद्ध काल]] |[[द्वितीय विश्वयुद्ध]] |[[शीतयुद्ध]]}}|event_start={{nowrap|जनादेश की शुरुआत}}|date_start=25 अप्रैल|year_start=1920|event1=ब्रिटिश नियंत्रण की स्थापना|date_event1=29 सितंबर 1923|event_end=[[फ़िलिस्तीन के ब्रिटिश जनादेश का अंत|जनादेश का अंत]]|date_end=14 मई|year_end=1948|stat_year1=|stat_area1=|stat_pop1=|currency={{nowrap|[[मिस्री पाउंड]]<br />(1927 तक)<br />[[फ़िलिस्तीनी पाउंड]]<br />(1927 से)}}|today={{ISR}}<br />{{PSE}}|legislature=<wbr />|house1=[[सर्वोच्च मुस्लिम परिषद]]|type_house1=मुस्लिम समुदाय का संसद|house2=[[प्रतिनिधि सभा (फ़िलिस्तीन जनादेश)|प्रतिनिधि सभा]]|type_house2=यहूदी समुदाय का संसद}} '''फ़िलिस्तीन जनादेश''', आधिकारिक नाम '''फ़िलिस्तीन''', एक [[:hi:ब्रिटिश_साम्राज्य|ब्रिटिश]] प्रशासनिक क्षेत्र था जो फिलिस्तीन के क्षेत्र में 1920 और 1948 के बीच और 1922 के बाद, फिलिस्तीन के लिए राष्ट्र संघ के जनादेश की शर्तों के तहत अस्तित्व में था।{{Efn|During its existence the territory was officially known simply as ''Palestine'', but, in later years, a variety of other names and descriptors have been used, including ''Mandatory'' or '''Mandate Palestine''', the '''British Mandate of Palestine''' and '''British Palestine''' ({{langx|ar|فلسطين الانتدابية}} ''{{transliteration|ar|Filasṭīn al-Intidābiyah}}''; {{langx|he|פָּלֶשְׂתִּינָה (א״י)}} ''{{transliteration|he|Pāleśtīnā (E.Y.)}}'', where "E.Y." indicates ''’Eretz Yiśrā’ēl'', the [[Land of Israel]]).}}<ref>{{Cite web |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/2FCA2C68106F11AB05256BCF007BF3CB |title=League of Nations decision confirming the Principal Allied Powers' agreement on the territory of Palestine |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125014738/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/2FCA2C68106F11AB05256BCF007BF3CB |archive-date=25 November 2013}}</ref> इस क्षेत्र का प्रशासन अंग्रेजों द्वारा किया जाता था, जो इसे वर्तमान में स्वशासन के लिए अयोग्य मानते थे। 1916 में [[:hi:प्रथम_विश्व_युद्ध|प्रथम विश्व युद्ध]] के दौरान उस्मानी साम्राज्य के खिलाफ एक [[:hi:अरब_विद्रोह|अरब विद्रोह]] के बाद, ब्रिटिश साम्राज्य की सेनाओं ने उस्मानी सेनाओं को [[:hi:लेवंट|लेवेंट]] से बाहर निकाल दिया।<ref>{{Cite book|editor-first=Matthew|editor-last=Hughes|title=Allenby in Palestine: The Middle East Correspondence of Field Marshal Viscount Allenby June 1917&nbsp;– October 1919|series=Army Records Society|volume=22|year=2004|publisher=Sutton Publishing Ltd|location=Phoenix Mill, Thrupp, Stroud, Gloucestershire|isbn=978-0-7509-3841-9}}</ref> अंग्रेजों के लिए, [[:hi:ग्रेट_ब्रिटेन_और_आयरलैंड_का_यूनाइटेड_किंगडम|यूनाइटेड किंगडम]] [[:hi:McMahon–Hussein_Correspondence|मैकमोहन-हुसैन पत्राचार]] में सहमत हुआ था कि वह विद्रोह की स्थिति में अरब स्वतंत्रता का सम्मान करेगा, लेकिन अंत में, यूनाइटेड किंगडम और [[:hi:तृतीय_फ्रांसीसी_गणतंत्र|फ्रांस]] ने साइक्स-पिको समझौते के तहत [[उस्मानी सीरिया]] को विभाजित कर दिया-जो अरबों की नजर में विश्वासघात का कार्य था। एक अन्य मुद्दा जो बाद में उठा वह 1917 की [[:hi:Balfour_Declaration|बाल्फोर घोषणा]] थी, जिसमें ब्रिटेन ने फिलिस्तीन में एक [[:hi:Homeland_for_the_Jewish_people|यहूदी "राष्ट्रीय घर"]] की स्थापना के लिए अपना समर्थन देने का वादा किया था। फ़िलिस्तीन जनादेश की स्थापना 1920 में की गई थी, और अंग्रेजों ने 1922 में राष्ट्र संघ से फिलिस्तीन के लिए एक जनादेश प्राप्त किया था।<ref>[http://avalon.law.yale.edu/20th_century/leagcov.asp#art22 Article 22, The Covenant of the League of Nations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726080156/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/leagcov.asp#art22|date=26 July 2011}} and "Mandate for Palestine", ''Encyclopaedia Judaica'', Vol.</ref> फ़िलिस्तीन जनादेश को इसके सामाजिक, राजनीतिक और आर्थिक विकास के आधार पर एक वर्ग ए जनादेश के रूप में नामित किया गया था। यह वर्गीकरण स्व-शासन के लिए उच्चतम क्षमता के साथ युद्ध के बाद के जनादेश के लिए आरक्षित था।<ref>Legal Consequences of the Construction of a Wall in the Occupied Palestinian Territory, Advisory Opinion of 9 July 2004, 2004 International Court of Justice 63.</ref> फ़िलिस्तीन जनादेश के अलावा सभी वर्ग ए जनादेश ने 1946 तक स्वतंत्रता प्राप्त कर ली थी। जनादेश के दौरान, इस क्षेत्र में [[:hi:Aliyah|यहूदी आप्रवासन]] की लगातार लहरें और यहूदी और अरब दोनों समुदायों में [[:hi:Intercommunal_conflict_in_Mandatory_Palestine|राष्ट्रवादी आंदोलन]] का उदय हुआ। दोनों आबादी के प्रतिस्पर्धी हितों के कारण फिलिस्तीन में अरब विद्रोह और [[:hi:Jewish_insurgency_in_Mandatory_Palestine|फ़िलिस्तीन जनादेश में यहूदी विद्रोह]] हुआ। फिलिस्तीन के लिए क्षेत्र को दो राज्यों, एक अरब और एक यहूदी में विभाजित करने के लिए संयुक्त राष्ट्र विभाजन योजना नवंबर 1947 में पारित की गई थी। 1948 के फिलिस्तीन युद्ध का अंत फ़िलिस्तीन जनादेश के क्षेत्र के साथ हुआ, जिसे [[:hi:इज़राइल|इज़राइल राज्य]], जॉर्डन के हाशमाइट साम्राज्य, जिसने [[:hi:जॉर्डन_नदी|जॉर्डन नदी]] के पश्चिमी तट पर क्षेत्र को अपने साथ जोड़ लिया, और मिस्र राज्य, जिसने [[:hi:गाज़ा_पट्टी|गाजा पट्टी]] में "ऑल-फिलिस्तीन प्रोटेक्टोरेट" की स्थापना की। == व्युत्पत्ति == स्थानीय फिलिस्तीनी अरब और तुर्क उपयोग और यूरोपीय परंपरा के अनुसार, जनादेश के क्षेत्र को दिया गया नाम "फिलिस्तीन" था।<ref>{{Cite book|last=Nur Masalha|title=Palestine: A Four Thousand Year History|url=https://books.google.com/books?id=H6K9AQAACAAJ|year=2018|publisher=Zed|isbn=978-1-78699-272-7}}</ref>{{Sfn|Khalidi|1997|pp=151-152}}<ref name="Büssow">{{Cite book|last=Büssow|first=Johann|title=Hamidian Palestine: Politics and Society in the District of Jerusalem 1872–1908|url=https://books.google.com/books?id=crPPX99rjYUC&pg=PA5|access-date=17 May 2013|date=11 August 2011|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-20569-7|page=5}}</ref> [ख] मैंडेट चार्टर में निर्धारित किया गया था कि फ़िलिस्तीन जनादेश की तीन आधिकारिक भाषाएँ होंगीः अंग्रेजी, अरबी और हिब्रू।{{Efn|Historian [[Nur Masalha]] describes the "British preoccupation with Palestine" and the large increase in European books, articles, travelogues and geographical publications during the 18th and 19th centuries.<ref>{{cite book|author=Nur Masalha|author-link=Nur Masalha|title=Palestine A Four Thousand year History|url=https://books.google.com/books?id=eNvVAQAACAAJ|date=2018|publisher=Zed Books|isbn=978-1-78699-274-1|pages=242–245}}</ref>}} == इतिहास == === 1920 का दशक === अप्रैल 1920 में यरूशलेम में हुए दंगों में ९ लोगों की जान गई। [[चित्र:Crowded_shops._Goods_are_stalled_in_the_street_and_men_are_sitting_down,_NINO_F_Scholten_Jaffa_01_076.tiff|thumb|1920 के दशक में [[याफ़ा]] में फिलिस्तीनी]] अंग्रेज़ों के आगमन के बाद अरब निवासियों ने सभी प्रमुख शहरों में मुस्लिम‑ईसाई संघों की स्थापना की। 1919 में ये संघ यरूशलेम में आयोजित पहली फ़िलिस्तीनी अरब कांग्रेस के लिए एकत्र हुए। इसका मुख्य उद्देश्य प्रतिनिधि सरकार की मांग करना और बाल्फोर घोषणा का विरोध करना था।<ref>{{Cite web|url=http://content.ecf.org.il/files/M00661_FirstArabCongress1919ParisResolutionArabic.pdf|title=First Arab Congress 1919 Paris Resolution (in Arabic)|website=ecf.org.il|archive-url=https://web.archive.org/web/20170925040044/http://content.ecf.org.il/files/M00661_FirstArabCongress1919ParisResolutionArabic.pdf|archive-date=25 September 2017}}</ref> साथ ही, मार्च 1918 में [[:hi:Zionist_Commission|ज़ायोनी आयोग]] का गठन किया गया और फिलिस्तीन में ज़ायोनेवादी उद्देश्यों को सक्रिय रूप से बढ़ावा दिया। 19 अप्रैल 1920 को, फिलिस्तीनी यहूदी समुदाय के [[:hi:Assembly_of_Representatives_(Mandate_Palestine)|प्रतिनिधियों की सभा]] के लिए [[:hi:1920_Assembly_of_Representatives_election|चुनाव]] हुए।<ref>{{Cite web|url=http://www.palestinechronicle.com/view_article_details.php?id=14037|title=Palestine Through History: A Chronology (I)|access-date=14 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617020548/http://www.palestinechronicle.com/view_article_details.php?id=14037|archive-date=17 June 2011}}</ref> 1920 के जुलाई माह में सैन्य प्रशासन को समाप्त कर एक ब्रिटिश नागरिक प्रशासन स्थापित किया गया, जिसके प्रमुख के रूप में एक उच्चायुक्त नियुक्त किया गया। पहले उच्चायुक्त सर हर्बर्ट सैमुअल, जो एक ज़ायनिस्ट थे और हाल ही में ब्रिटिश मंत्रिमंडल के सदस्य रहे थे, 20 जून 1920 को फ़िलिस्तीन पहुँचे और 1 जुलाई से अपना पदभार ग्रहण किया। सैमुअल ने यरूशलेम के उत्तरपूर्वी किनारे पर स्थित माउंट स्कोपस पर ऑगस्टा विक्टोरिया अस्पताल परिसर के एक हिस्से में अपना मुख्यालय और आधिकारिक आवास स्थापित किया। यह भवन लगभग 1910 में जर्मनों द्वारा निर्मित किया गया था। [[चित्र:A_world_in_perplexity_(1918)_(14780310121).jpg|thumb|यरूशलेम का औपचारिक हस्तांतरण ब्रिटिश शासन में, जिसमें एक "देशी पुजारी" ने दाऊद की मीनार की सीढ़ियों से घोषणा पढ़ी[[:hi:Tower_of_David|डेविड का टावर]]]] 1927 के भूकंप में क्षतिग्रस्त होने के बावजूद यह भवन 1933 तक ब्रिटिश उच्चायुक्तों के मुख्यालय और आधिकारिक आवास के रूप में उपयोग में रहा। उसी वर्ष यरूशलेम के दक्षिण‑पूर्वी किनारे पर उच्चायुक्त के लिए एक नया, उद्देश्य‑निर्मित मुख्यालय और आवास तैयार हो गया। यह भवन, जिसे यहूदी आबादी द्वारा ''आर्मोन हानेत्सिव'' कहा जाता था, ‘हिल ऑफ ईविल काउंसल’ पर जाबल मुक़ाबिर की पहाड़ी पर स्थित था और 1948 में ब्रिटिश शासन की समाप्ति तक उच्चायुक्तों के मुख्यालय और आधिकारिक आवास के रूप में प्रयुक्त होता रहा।<ref name="Haaretz">'A Colonial Room With a View of Jerusalem' (''[[Haaretz]]'', 24 April 2012).</ref><ref name="auto">{{Cite web|url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/FB6DD3F0E9535815852572DD006CC607|archive-url=https://web.archive.org/web/20140603191241/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/FB6DD3F0E9535815852572DD006CC607|title=United Nations Maintenance Page|archive-date=3 June 2014|website=unispal.un.org}}</ref> नव-स्थापित नागरिक प्रशासन की पहली कार्रवाइयों में से एक प्रमुख आर्थिक संपत्तियों पर अधिदेश सरकार से रियायतें देना शुरू करना था। 1921 में सरकार ने एक यहूदी उद्यमी पिन्हास रुटेनबर्ग को विद्युत ऊर्जा के उत्पादन और वितरण के लिए रियायतें दीं। रुटेनबर्ग ने जल्द ही एक बिजली कंपनी स्थापित की, जिसके शेयरधारक ज़ायोनी संगठन, निवेशक और परोपकारी लोग थे। फिलिस्तीनी-अरबों ने इसे इस बात के प्रमाण के रूप में देखा कि अंग्रेज ज़ायोनीवाद का पक्ष लेना चाहते हैं। ब्रिटिश प्रशासन ने दावा किया कि विद्युतीकरण से पूरे देश का आर्थिक विकास बढ़ेगा, और साथ ही यह राजनीतिक के बजाय आर्थिक साधनों के माध्यम से यहूदी राष्ट्रीय घर को सुविधाजनक बनाने के लिए उनकी प्रतिबद्धता को सुरक्षित करेगा।<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine'' Stanford: Stanford University Press</ref> [[चित्र:Samuelarrival.jpg|thumb|[[:hi:Herbert_Samuel,_1st_Viscount_Samuel|सर हर्बर्ट सैमुअल]] का आगमन। बाएँ से दाएँः [[:hi:टामस_एडवर्ड_लॉरेंस|टी. ई. लॉरेंस]], [[:hi:अब्दुल्ला_प्रथम_बिन_अल-हुसैन|अमीर अब्दुल्ला]], एयर मार्शल [[:hi:Geoffrey_Salmond|सर जेफ्री सैल्मंड]], सर विन्धम डीडेस और अन्य]] मई 1921 में, प्रतिद्वंद्वी यहूदी वामपंथी प्रदर्शनकारियों के बीच अशांति और फिर यहूदियों पर अरबों द्वारा हमलों के बाद, याफ़ा में दंगों में लगभग 100 लोग मारे गए। हाई कमिश्नर सैमुअल ने मैंडेट के हिसाब से फ़िलिस्तीन में सेल्फ़-गवर्निंग कबीले बनाने की कोशिश की, लेकिन अरब लीडरशिप ने ऐसे किसी भी इंस्टीट्यूशन के साथ कोऑपरेट करने से मना कर दिया जिसमें यहूदी हिस्सा लेते हों। जब मार्च 1921 में जेरूसलम के ग्रैंड मुफ़्ती, कामिल अल-हुसैनी की मौत हो गई, तो हाई कमिश्नर सैमुअल ने अपने सौतेले भाई, मोहम्मद अमीन अल-हुसैनी को इस पोस्ट पर अपॉइंट किया। जेरूसलम अल-हुसैनी कबीले के मेंबर, अमीन अल-हुसैनी एक अरब नेशनलिस्ट और मुस्लिम लीडर थे। ग्रैंड मुफ़्ती के तौर पर, और इस दौरान दूसरे असरदार पोस्ट पर रहते हुए, अल-हुसैनी ने ज़ायोनिज़्म के हिंसक विरोध में अहम रोल निभाया। 1922 में, अल-हुसैनी सुप्रीम मुस्लिम काउंसिल के प्रेसिडेंट चुने गए, जिसे सैमुअल ने दिसंबर 1921 में बनाया था। काउंसिल वक्फ फंड को कंट्रोल करती थी, जिसकी सालाना वैल्यू हज़ारों पाउंड थी, और ऑर्फन फंड को, जिसकी सालाना वैल्यू लगभग £50,000 थी, जबकि ज्यूइश एजेंसी का सालाना बजट £600,000 था। इसके अलावा, यह फ़िलिस्तीन में इस्लामिक कोर्ट को भी कंट्रोल करती थी। दूसरे कामों के अलावा, इन कोर्ट के पास वकील और प्रीचर अपॉइंट करने का अधिकार था।<ref name="Mattar2003">{{Cite encyclopedia|last=Mattar|first=Philip|editor=Mattar, Philip|title=al-Husayni, Amin|edition=Revised|year=2003|publisher=Facts On File|location=New York}}</ref> [[चित्र:Palestinian_delegation_1929.jpg|thumb|1929 में रावदत अल मारेफ हॉल में सत्र में एक अरब "विरोध सभा"। बाएँ से दाएँः अज्ञात-[[:hi:Amin_al-Husayni|अमीन अल-हुसैनी]]-मूसा अल-हुसैना-[[:hi:राघेब_नशाशिबी|रागिब अल-नशाशीबी]]-अज्ञात ]] 1922 फिलिस्तीन ऑर्डर इन काउंसिल ने एक विधान परिषद की स्थापना की, जिसमें 23 सदस्य शामिल थेः 12 निर्वाचित, 10 नियुक्त और उच्चायुक्त।<ref>{{Cite web|url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/C7AAE196F41AA055052565F50054E656|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916132453/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/C7AAE196F41AA055052565F50054E656|title=1922 Palestine Order in Council|archive-date=16 September 2014}}</ref><ref name="T1">"Palestine. The Constitution Suspended. Arab Boycott Of Elections. Back To British Rule" ''The Times'', 30 May 1923, p. 14, Issue 43354</ref> 12 निर्वाचित सदस्यों में से आठ मुस्लिम अरब, दो ईसाई अरब और दो यहूदी होने थे।<ref name="A">[http://www.answers.com/topic/legislative-council-palestine Legislative Council (Palestine)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015060758/http://www.answers.com/topic/legislative-council-palestine|date=15 October 2018}} Answers.com</ref> अरबों ने सीटों के वितरण का विरोध करते हुए तर्क दिया कि चूंकि वे आबादी का 88% हिस्सा थे, इसलिए केवल 43% सीटें होना अनुचित था।<ref name="A" /> [[:hi:1923_Palestinian_Legislative_Council_election|चुनाव]] फरवरी और मार्च 1923 में हुए, लेकिन अरब बहिष्कार के कारण, परिणाम रद्द कर दिए गए और 12 सदस्यीय सलाहकार परिषद की स्थापना की गई।<ref name="T1" /> 1923 में ऑस्ट्रिया के [[:hi:वियना|वियना]] में आयोजित [[:hi:First_World_Congress_of_Jewish_Women|यहूदी महिलाओं की पहली विश्व कांग्रेस]] में यह निर्णय लिया गया था कि "इसलिए, यह सभी यहूदियों का कर्तव्य प्रतीत होता है कि वे फिलिस्तीन के सामाजिक-आर्थिक पुनर्निर्माण में सहयोग करें और उस देश में यहूदियों के बसने में सहायता करें।<ref name="jwa">{{Cite web|url=https://jwa.org/encyclopedia/article/international-council-of-jewish-women|title=International Council of Jewish Women|last=Las, Nelly|publisher=International Council of Jewish Women|access-date=20 November 2018|archive-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816201618/https://jwa.org/encyclopedia/article/international-council-of-jewish-women}}</ref> अक्टूबर 1923 में, ब्रिटेन ने लीग ऑफ नेशंस को 1920-1922 अवधि के लिए फिलिस्तीन के प्रशासन पर एक रिपोर्ट प्रदान की, जिसमें जनादेश से पहले की अवधि शामिल थी। अगस्त 1929 में [[:hi:1929_Palestine_riots|दंगे]] हुए थे जिसमें 250 लोग मारे गए थे। === 1930 के दशकः अरब सशस्त्र विद्रोह === 1930 में शेख इज़्ज़ अद‑दीन अल‑क़स्साम सीरिया से फ़िलिस्तीन पहुँचे, जो उस समय फ़्रांसीसी नियंत्रण वाले सीरिया और लेबनान के मंडेट का हिस्सा था। उन्होंने “ब्लैक हैंड” नामक एक सशस्त्र संगठन की स्थापना की, जो ज़ायनिस्ट गतिविधियों और ब्रिटिश शासन, दोनों के विरोध में था। अल‑क़स्साम ने ग्रामीण किसानों की भर्ती की और उन्हें सैन्य प्रशिक्षण प्रदान किया। 1935 तक उनके अनुयायियों की संख्या 200 से 800 के बीच पहुँच चुकी थी। इस समूह ने ज़ायनिस्ट बसने वालों पर बम और आग्नेयास्त्रों से हमले किए, उनके बाग़ों को नुकसान पहुँचाया और ब्रिटिशों द्वारा निर्मित रेल लाइनों को भी निशाना बनाया। नवंबर 1935 में, उनके दो अनुयायी फल‑चोरों की तलाश में निकली फ़िलिस्तीन पुलिस की एक गश्ती टीम से मुठभेड़ में उलझ गए, जिसमें एक पुलिसकर्मी मारा गया। इस घटना के बाद ब्रिटिश औपनिवेशिक पुलिस ने व्यापक खोज अभियान चलाया और अल‑क़स्साम को या'बद के निकट एक गुफा में घेर लिया। मठभेड़ में अल‑क़स्साम मारे गए।<ref name="segev">{{Harvnb|Segev|2000|pp=[https://archive.org/details/onepalestinecomp00sege/page/360 360–362]}}</ref> ==== अरब विद्रोह ==== [[चित्र:Resistance_of_Palestinian_men_and_women.png|thumb|अंग्रेजों के खिलाफ अरब विद्रोह]] 20 नवंबर 1935 को अल‑क़स्साम की मृत्यु ने अरब समुदाय में व्यापक आक्रोश उत्पन्न किया। हाइफ़ा में उनके अंतिम संस्कार के दौरान विशाल भीड़ उनके शव के साथ चली। कुछ महीनों बाद, अप्रैल 1936 में, अरब राष्ट्रीय आम हड़ताल आरंभ हुई। यह हड़ताल अक्टूबर 1936 तक चली और इसका नेतृत्व अमीन अल‑हुसैनी की अध्यक्षता वाली अरब उच्च समिति ने किया। उस वर्ष की गर्मियों में हज़ारों एकड़ यहूदी‑कृषित भूमि और बाग़ों को नष्ट कर दिया गया। यहूदी नागरिकों पर हमले हुए और कई मारे गए, जबकि बिसान (बीट शी 'एन) और एकर जैसी कुछ यहूदी बस्तियों के निवासी अधिक सुरक्षित क्षेत्रों की ओर पलायन कर गए। हिंसा लगभग एक वर्ष के लिए कम हो गई, जब ब्रिटिश सरकार ने जांच के लिए पील आयोग भेजा।<ref>{{Harvnb|Khalidi|2006}}</ref><ref>{{Harvnb|Gilbert|1998}}</ref> अरब विद्रोह के पहले चरणों के दौरान, फिलिस्तीनी अरबों के बीच अल-हुसैनी और नशाशिबी के कुलों के बीच प्रतिद्वंद्विता के कारण, अमीन अल-हुसैना द्वारा हत्या के कई प्रयासों के बाद रागिब नशाशिबि को मिस्र भागने के लिए मजबूर होना पड़ा।<ref>{{Cite book|last=Smith|first=Charles D.|title=Palestine and the Arab–Israeli Conflict: A History with Documents|edition=Sixth|year=2007|pages=111–225}}</ref> पील आयोग की सिफारिश को अरबों द्वारा अस्वीकार किए जाने के बाद, 1937 की शरद ऋतु में विद्रोह फिर से शुरू हुआ। अगले 18 महीनों में, अंग्रेजों ने नाबलुस और हेब्रोन को खो दिया। 6, 000 सशस्त्र यहूदी सहायक पुलिस द्वारा समर्थित ब्रिटिश बलों ने भारी बल के साथ व्यापक दंगों को दबा दिया। ब्रिटिश अधिकारी [[:hi:Orde_Charles_Wingate|चार्ल्स ऑर्डे विंगेट]] (जिन्होंने धार्मिक कारणों से एक ज़ायोनी पुनरुत्थान का समर्थन किया) ने ब्रिटिश सैनिकों और यहूदी स्वयंसेवकों जैसे कि [[:hi:यिगाल_एलोन|यिगल एलोन]] के विशेष रात्रि दस्तों का आयोजन किया, जिन्होंने अरब गांवों पर छापे मारकर "निचले गैलील और जेज़्रेल घाटी में अरब विद्रोहियों के खिलाफ महत्वपूर्ण सफलताएं हासिल कीं"।<ref>{{Citation|publisher=IDC|title=Covenant|chapter=The Zionism of Orde|volume=3|issue=1|url=http://www.covenant.idc.ac.il/en/vol3/issue1/The_Zionism_of_Orde.html|access-date=4 August 2014|archive-date=1 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140801015753/http://covenant.idc.ac.il/en/vol3/issue1/The_Zionism_of_Orde.html}}</ref><ref>{{Harvnb|Black|1991}}</ref><ref>{{Harvnb|Shapira|1992}}</ref> [[:hi:Irgun|इरगुन]], एक यहूदी मिलिशिया समूह, ने अरब नागरिकों के खिलाफ "जवाबी कार्रवाई" के रूप में हिंसा का भी इस्तेमाल किया, [[:hi:List_of_Irgun_attacks_during_the_1930s|बाजारों और बसों पर हमला]] किया।<ref name="Irgun">{{Cite book|title=Holy War in Judaism: The Fall and Rise of a Controversial Idea|publisher=Oxford University Press|last=Firestone, Reuven|year=2012|page=192|isbn=978-0-19-986030-2|url=https://books.google.com/books?id=EHyqYbTM-dwC&q=Irgun+%22retaliatory+acts%22&pg=PA192}}</ref> अरबों द्वारा यहूदी आबादी पर हमलों के तीन स्थायी प्रभाव थेः सबसे पहले, उन्होंने यहूदी भूमिगत मिलिशिया, मुख्य रूप से हागानाह के गठन और विकास का नेतृत्व किया, जो 1948 में निर्णायक साबित होने वाले थे। दूसरा, यह स्पष्ट हो गया कि दोनों समुदायों का सामंजस्य नहीं हो सका और विभाजन के विचार का जन्म हुआ। तीसरा, अंग्रेजों ने 1939 के श्वेत पत्र के साथ अरब विरोध का जवाब दिया, जिसने यहूदी भूमि खरीद और आप्रवासन को गंभीर रूप से प्रतिबंधित कर दिया। हालाँकि, [[:hi:द्वितीय_विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] के आगमन के साथ, यह कम आप्रवासन कोटा भी नहीं पहुंचा था। श्वेत पत्र नीति ने स्वयं यहूदी आबादी के उन वर्गों को कट्टरपंथी बना दिया, जो युद्ध के बाद अंग्रेजों के साथ सहयोग नहीं करेंगे। विद्रोह का फिलिस्तीनी अरब नेतृत्व, सामाजिक सामंजस्य और सैन्य क्षमताओं पर भी नकारात्मक प्रभाव पड़ा, और इसने 1948 के युद्ध के परिणाम में योगदान दिया क्योंकि "जब फिलिस्तीनियों को 1947-49 में अपनी सबसे दुर्भाग्यपूर्ण चुनौती का सामना करना पड़ा, तब भी वे 1936-39 के ब्रिटिश दमन से पीड़ित थे, और प्रभावी रूप से एक एकीकृत नेतृत्व के बिना थे।{{Sfn|Khalidi|2001|p=28}} ==== विभाजन प्रस्ताव ==== [[चित्र:Jewish_protest_demonstrations_against_Palestine_White_Paper,_May_18,_1939._King_George_Ave,_Jerusalem.jpg|thumb|1939 में येरुशलम में श्वेत पत्र के खिलाफ यहूदी प्रदर्शन]] 1937 में, पील आयोग ने एक छोटे से यहूदी राज्य के बीच विभाजन का प्रस्ताव रखा, जिसकी अरब आबादी को स्थानांतरित करना होगा, और एक अरब राज्य को ट्रांसजॉर्डन के अमीरात से जोड़ा जाएगा, यह अमीरात फिलिस्तीन के लिए व्यापक जनादेश का भी हिस्सा है। अरबों ने इस प्रस्ताव को पूरी तरह से खारिज कर दिया था। दो मुख्य यहूदी नेताओं, [[:hi:Chaim_Weizmann|चैम वीज़मैन]] और [[:hi:डेव्हिड_बेन-गुरियन|डेविड बेन-गुरियन]] ने [[:hi:World_Zionist_Congress|ज़ायोनी कांग्रेस]] को अधिक बातचीत के आधार के रूप में पील की सिफारिशों को समान रूप से मंजूरी देने के लिए आश्वस्त किया था।<ref name="Louis">Louis, William Roger (2006).</ref><ref name="Morris66">Morris, Benny (2009).</ref><ref name="Morris48">{{Cite book|last=Morris|first=Benny|author-link=Benny Morris|title=The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited|pages=11, 48, 49|publisher=Cambridge University Press|year=2004|orig-year=1988|isbn=978-0-521-00967-6|url=https://books.google.com/books?id=uM_kFX6edX8C|access-date=12 February 2022}}</ref><ref>'Zionists Ready To Negotiate British Plan As Basis', ''The Times'' Thursday, 12 August 1937; p. 10; Issue 47761; col B.</ref><ref>Eran, Oded (2002).</ref> अक्टूबर 1937 में अपने बेटे को लिखे एक पत्र में, बेन-गुरियन ने समझाया कि विभाजन "समग्र रूप से भूमि पर कब्जा" करने के लिए पहला कदम होगा।<ref>[http://www.palestineremembered.com/download/B-G%20LetterTranslation.pdf Letter from David Ben-Gurion to his son Amos, written 5 October 1937] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190512101840/http://www.palestineremembered.com/download/B-G%20LetterTranslation.pdf|date=12 May 2019}}, Obtained from the Ben-Gurion Archives in Hebrew, and translated into English by the [[Institute of Palestine Studies]], Beirut</ref><ref>{{Citation|last=Morris|first=Benny|author-link=Benny Morris|title=Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict, 1881–1998|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|year=2011|isbn=978-0-307-78805-4|page=138}} Quote: "No Zionist can forgo the smallest portion of the Land Of Israel.</ref><ref name="Finkelstein208">{{Citation|title=Beyond Chutzpah: On the Misuse of Anti-semitism and the Abuse of History|first=Norman|last=Finkelstein|publisher=University of California Press|year=2005|isbn=978-0-520-24598-3|page=280|url=https://books.google.com/books?id=Xmi2Yw0QzN8C&pg=PA280}}</ref> इसी तरह की भावना बेन-गुरियन द्वारा अन्य अवसरों पर दर्ज की गई थी, जैसे कि जून 1938 में यहूदी एजेंसी के कार्यकारी की एक बैठक में, साथ ही चैम वीज़मैन द्वारा भी।<ref>Quote from a meeting of the Jewish Agency executive in June 1938: "[I am] satisfied with part of the country, but on the basis of the assumption that after we build up a strong force following the establishment of the state, we will abolish the partition of the country and we will expand to the whole Land of Israel.</ref><ref name="Finkelstein208" /><ref>From a letter from Chaim Weizmann to [[General (United Kingdom)|General]] [[Arthur Grenfell Wauchope|Sir Arthur G. Wauchope]], [[High Commissioners for Palestine and Transjordan|High Commissioner for Palestine]], while the Peel Commission was convening in 1937: "We shall spread in the whole country in the course of time ….. this is only an arrangement for the next 25 to 30 years." {{Citation|title=Expulsion of the Palestinians: The Concept of "Transfer" in Zionist Political Thought, 1882–1948|first=Nur|last=Masalha|publisher=Inst for Palestine Studies|year=1992|isbn=978-0-88728-235-5|page=[https://archive.org/details/expulsionofpales00masa/page/62 62]|url=https://archive.org/details/expulsionofpales00masa/page/62}}</ref> फरवरी और मार्च 1939 में [[:hi:London_Conference_of_1939|लंदन सम्मेलन]] के बाद, ब्रिटिश सरकार ने एक [[:hi:1939_White_Paper|श्वेत पत्र]] प्रकाशित किया जिसमें यूरोप से यहूदी आप्रवासन की सीमा, यहूदी भूमि खरीद पर प्रतिबंध और दस साल के भीतर जनादेश को बदलने के लिए एक स्वतंत्र राज्य बनाने के लिए एक कार्यक्रम का प्रस्ताव दिया गया था। इसे ''[[:hi:Yishuv|यीशुव]]'' द्वारा अधिदेश शर्तों के विश्वासघात के रूप में देखा गया था, विशेष रूप से यूरोप में यहूदियों के बढ़ते उत्पीड़न के आलोक में। जवाब में, ज़ायोनीवादियों ने फिलिस्तीन में अवैध आप्रवासन के एक कार्यक्रम, अलियाह बेट का आयोजन किया। चरमपंथी ज़ायोनीवादियों के एक छोटे समूह [[:hi:Lehi_(group)|लेही]] ने फिलिस्तीन में ब्रिटिश अधिकारियों पर सशस्त्र हमले किए। हालाँकि, [[:hi:Jewish_Agency|यहूदी एजेंसी]], जो मुख्यधारा के ज़ायोनी नेतृत्व और अधिकांश यहूदी आबादी का प्रतिनिधित्व करती थी, ने अभी भी ब्रिटेन को फिर से यहूदी आप्रवासन की अनुमति देने के लिए मनाने की उम्मीद की और [[:hi:द्वितीय_विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] के दौरान ब्रिटेन के साथ सहयोग किया। === द्वितीय विश्व युद्ध === [[चित्र:060_1942_-_Tom_Beazley's_mates_(l_to_r)_George_Dobner,_Norm_Grainger_^_Reg_Shephard_at_Tel-Aviv,_Pales.jpg|thumb|1942 में [[तेल अवीव]] में ऑस्ट्रेलियाई सैनिक]] 10 जून 1940 को, [[:hi:द्वितीय_विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] के दौरान, इटली साम्राज्य ने [[:hi:ब्रिटिश_साम्राज्य|ब्रिटिश साम्राज्य]] के खिलाफ युद्ध की घोषणा की और नाजी जर्मनी का पक्ष लिया। एक महीने के भीतर, इटालियंस ने फिलिस्तीन पर हवा से हमला किया, [[तेल अवीव]] और [[हाइफ़ा]] पर बमबारी की, जिसमें कई लोग हताहत हुए।<ref>{{Cite web|url=http://www.isracast.com/article.aspx?ID=470&t=Why-Italian-Planes-Bombed-Tel-Aviv?|archive-url=https://web.archive.org/web/20110921004629/http://www.isracast.com/article.aspx?ID=470&t=Why-Italian-Planes-Bombed-Tel-Aviv%3F|title=Why Italian Planes Bombed Tel-Aviv?|archive-date=21 September 2011}}</ref> 1942 में, ''यिशुव'' के लिए बहुत चिंता का समय था, जब जनरल [[:hi:Erwin_Rommel|इरविन रोमेल]] की जर्मन सेना [[:hi:उत्तर_अफ़्रीका|उत्तरी अफ्रीका]] के पार [[:hi:स्वेज़_नहर|स्वेज नहर]] की ओर पूर्व की ओर बढ़ी, जिससे यह डर पैदा हो गया कि वे फिलिस्तीन पर विजय प्राप्त कर लेंगे। इस अवधि को "भय के 200 दिन" के रूप में संदर्भित किया गया था। यह घटना ब्रिटिश समर्थन के साथ, ''[[:hi:Palmach|पामच]]'' की स्थापना का प्रत्यक्ष कारण थी-[[:hi:Haganah|हागनाह]] (एक अर्धसैनिक समूह जो ज्यादातर भंडारों से बना है) से संबंधित एक उच्च प्रशिक्षित नियमित इकाई।<ref>[http://www.historycentral.com/Israel/1941PalmachFormed.html How the Palmach was formed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212162717/https://www.historycentral.com/Israel/1941PalmachFormed.html|date=12 December 2019}} (History Central)</ref> 1939 के श्वेत पत्र में यहूदी आप्रवासन पर ब्रिटिश प्रतिबंधों पर गुस्से के बावजूद ''यिशुव'' ने मित्र देशों के युद्ध के प्रयासों के इर्द-गिर्द रैली की। [[:hi:Jewish_Agency_for_Israel|यहूदी एजेंसी]] के अध्यक्ष [[:hi:डेव्हिड_बेन-गुरियन|डेविड बेन-गुरियन]] ने घोषणा की कि "हम श्वेत पत्र से ऐसे लड़ेंगे जैसे कोई युद्ध न हो, और युद्ध ऐसे लड़ेंगे मानो कोई श्वेत पत्र न हो।" फ़िलिस्तीन जनादेश के लगभग 30,000 यहूदियों ने युद्ध के दौरान [[:hi:यूनाइटेड_किंगडम_के_सशस्त्र_बल|ब्रिटिश सशस्त्र बल]] के साथ सेवा की, जिनमें से 700 से अधिक कार्रवाई में मारे गए थे।<ref>[https://www.idf.il/en/articles/2023/the-untold-story-behind-the-palmach-s-first-mission/ The Untold Story Behind the Palmach’s First Mission]</ref><ref>{{Cite web|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/jewish-brigade-group|title=Jewish Brigade Group &#124; Holocaust Encyclopedia}}</ref> [[File:JB_HQ.jpg|link=https://hi.wikipedia.org/wiki/File:JB_HQ.jpg|thumb|[[:hi:यूनाइटेड_किंगडम_का_ध्वज|संघ ध्वज]] और [[:hi:इज़्रायल_का_ध्वज|यहूदी ध्वज]] के नीचे [[:hi:Jewish_Brigade|यहूदी ब्रिगेड]] मुख्यालय]] अरब दुनिया के ज़्यादातर हिस्सों की तरह, दूसरे वर्ल्ड वॉर में लड़ने वालों के मुकाबले फ़िलिस्तीनी अरबों के बीच अपनी स्थिति को लेकर कोई आम राय नहीं थी। कई नेताओं और जानी-मानी हस्तियों ने एक्सिस की जीत को एक मुमकिन नतीजा और ज़ायोनिस्टों और ब्रिटिशों से फ़िलिस्तीन को वापस पाने का एक तरीका माना। भले ही नाज़ी नस्लीय थ्योरी में अरबों को ज़्यादा अहमियत नहीं दी जाती थी, फिर भी नाज़ियों ने ब्रिटिश कब्ज़े के विरोध में अरबों का सपोर्ट बढ़ाया। 1943 में बाल्फोर डिक्लेरेशन की सालगिरह पर, राइख्सफ्यूहरर-SS [[:hi:हैन्रिख़_हिम्म्लर|हैन्रिख़ हिम्म्लर]] और विदेश मंत्री जोआचिम वॉन रिबेंट्रोप ने बर्लिन में सपोर्टर्स की एक रैली में रेडियो ब्रॉडकास्ट के लिए पढ़े जाने वाले जेरूसलम के ग्रैंड मुफ़्ती, मोहम्मद अमीन अल-हुसैनी को सपोर्ट के टेलीग्राम भेजे। दूसरी तरफ, नब्लस और गाजा के मेयरों और रेडियो पैलेस्टाइन और याफ़ा के मशहूर फलस्तीन अखबार जैसे मीडिया आउटलेट्स समेत कई जाने-माने लोगों के सपोर्ट से, 12,000 पैलेस्टाइन अरबों ने अपनी मर्ज़ी से ब्रिटिश सेना में शामिल होने और उनके लिए लड़ने की पेशकश की, जिनमें से कई ने ऐसी यूनिट्स में काम किया जिनमें पैलेस्टाइन यहूदी भी थे। 120 पैलेस्टाइन महिलाओं ने भी ऑक्ज़ीलियरी टेरिटोरियल सर्विस के हिस्से के तौर पर काम किया। हालांकि, इस इतिहास की कम स्टडी की गई है, क्योंकि इज़राइली सोर्स ने यहूदी सैनिकों की भूमिका की स्टडी पर ज़्यादा ध्यान दिया है। इस बीच, पैलेस्टाइन सोर्स उन लोगों के नामों को बड़ा करने के लिए तैयार नहीं थे, जिन्होंने 1936-1939 के अरब विद्रोह को दबाने के इतने सालों बाद भी ब्रिटेन के साथ सहयोग नहीं किया, और इस तरह इनडायरेक्टली यहूदियों को एक देश बनाने में मदद की।<ref name="Aderet">Aderet, Ofer.</ref>{{Efn|From Himmler: {{blockquote|The National Socialist movement of Greater Germany has, since its inception, inscribed upon its flag the fight against the world Jewry. It has therefore followed with particular sympathy the struggle of freedom-loving Arabs, especially in Palestine, against Jewish interlopers. In the recognition of this enemy and of the common struggle against it lies the firm foundation of the natural alliance that exists between the National Socialist Greater Germany and the freedom-loving Muslims of the whole world. In this spirit I am sending you on the anniversary of the infamous Balfour declaration my hearty greetings and wishes for the successful pursuit of your struggle until the final victory.}} From Ribbentrop: {{blockquote|I am sending my greetings to your eminence and to the participants of the meeting held today in the Reich capital under your chairmanship. Germany is linked to the Arab nation by old ties of friendship, and today we are united more than ever before. The elimination of the socalled Jewish national home and the liberation of all Arab countries from the oppression and exploitation of the Western powers is an unchangeable part of the Great German Reich policy. Let the hour not be far off when the Arab nation will be able to build its future and find unity in full independence.}}}}<ref>{{Cite book|last=Moshe Pearlman|author-link=Moshe Pearlman|title=Mufti of Jerusalem; the story of Haj Amin el Husseini|date=1947|publisher=V. Gollancz|page=50}}</ref><ref>{{Cite book|last=Rolf Steininger|title=Germany and the Middle East: From Kaiser Wilhelm II to Angela Merkel|url=https://books.google.com/books?id=Wm58DwAAQBAJ&pg=PA55|date=17 December 2018|publisher=Berghahn Books|isbn=978-1-78920-039-3|pages=55–}}</ref> 3 जुलाई 1944 को ब्रिटिश सरकार ने ब्रिटिश सेना के भीतर एक यहूदी ब्रिगेड की स्थापना के लिए सहमति दी, जिसमें चुने हुए यहूदी तथा कुछ गैर‑यहूदी वरिष्ठ अधिकारी शामिल थे। 20 सितंबर 1944 को युद्ध कार्यालय ने एक आधिकारिक विज्ञप्ति जारी कर ब्रिटिश सेना की ''ज्यूइश ब्रिगेड ग्रुप'' के गठन की घोषणा की। यहूदी ब्रिगेड को इटली भेजा गया, जहाँ उसने 15वीं आर्मी ग्रुप के अधीन ब्रिटिश आठवीं सेना में शामिल होकर इतालवी अभियान के वसंत आक्रमण में भाग लिया। इसके बाद यहूदी ब्रिगेड को टार्विसियो में तैनात किया गया, जो इटली, यूगोस्लाविया और ऑस्ट्रिया की सीमाओं के त्रिकोण के निकट स्थित था। यहाँ उसने ''बेरीहा'' संगठन के प्रयासों में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई, जिसका उद्देश्य यूरोप से यहूदियों को फ़िलिस्तीन पहुँचने में सहायता करना था, एक भूमिका जिसे ब्रिगेड के कई सदस्य इसके विघटन के बाद भी निभाते रहे। इसके उपक्रमों में ''सेल्विनो बच्चों'' की शिक्षा और देखभाल भी शामिल थी। बाद में, यहूदी ब्रिगेड के पूर्व सैनिकों ने इज़राइल रक्षा बल (IDF) की स्थापना में प्रमुख भूमिका निभाई। फिलिस्तीन रेजिमेंट से, दो पलटन, एक यहूदी, [[:hi:Brigadier_(United_Kingdom)|ब्रिगेडियर]] [[:hi:Ernest_Benjamin|अर्नेस्ट बेंजामिन]] की कमान में, और एक अन्य अरब, को इतालवी मोर्चे पर मित्र देशों की सेना में शामिल होने के लिए भेजा गया था, जिन्होंने वहां [[:hi:Spring_1945_offensive_in_Italy|अंतिम आक्रमण]] में भाग लिया था। फिलिस्तीन के यहूदियों और अरबों के अलावा, कुल मिलाकर 1944 के मध्य तक अंग्रेजों ने एक बहुजातीय बल को इकट्ठा किया था जिसमें स्वयंसेवक यूरोपीय यहूदी शरणार्थी (जर्मन कब्जे वाले देशों से) यमन के यहूदी और एबिसिनि[[:hi:Yemenite_Jews|यमनी यहूदी]] शामिल थे।<ref>Corrigan, Gordon.</ref> ==== प्रलय और आप्रवासन कोटा ==== [[चित्र:Hagana_Ship_-_Jewish_State_at_Haifa_Port_(1947).jpg|thumb|''यहूदी राज्य'' जहाज, कई हागानाह जहाजों में से एक है जो यूरोप से यहूदी आप्रवासियों को ले जाता है, ज्यादातर अवैध, [[:hi:Port_of_Haifa|हाइफा बंदरगाह]], फ़िलिस्तीन जनादेश, 1947 में<ref name="JIJI2">{{Cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/4467083|title=United States: British Collaboration on Illegal Immigration to Palestine, 1945–1947|journal=Miriam Joyce Haron|access-date=6 December 2023|year=1980|publisher=JSTOR|jstor=4467083}}</ref>]] 1939 में, 1939 के व्हाइट पेपर के नतीजे में, ब्रिटिश सरकार ने फ़िलिस्तीन में आने वाले इमिग्रेंट्स की संख्या कम कर दी। इसके तुरंत बाद दूसरा विश्व युद्ध और [[:hi:होलोकॉस्ट|होलोकॉस्ट]] शुरू हो गया और जब 15,000 का सालाना कोटा पार हो गया, तो नाज़ी ज़ुल्म से भाग रहे यहूदियों को डिटेंशन कैंप में डाल दिया गया या [[:hi:मॉरिशस|मॉरिशस]] जैसी जगहों पर भेज दिया गया।<ref>{{Cite book|last=Lenk|first=RS|title=The Mauritius Affair, The Boat People of 1940–41|url=https://archive.org/details/mauritiusaffairb0000lenk|location=London|publisher=R Lenk|year=1994|isbn=978-0-9518805-2-4}}</ref> 1939 से, ''अलिया बेट'' नामक एक गुप्त प्रवासन अभियान की शुरुआत हुई, जिसका नेतृत्व ''मोसाद लेअलिया बेट'' नामक संगठन ने किया। यूरोप के दसियों हज़ार यहूदी नाज़ियों से बचकर फ़िलिस्तीन की ओर जाने वाली नावों और छोटे जहाज़ों में सवार हुए। ब्रिटिश रॉयल नेवी ने कई जहाज़ों को रोक लिया; कुछ समुद्र‑योग्य नहीं थे और डूब गए। हगनाह द्वारा किए गए एक बम विस्फोट में एसएस ''पैट्रिया'' डूब गई, जिसमें 267 लोगों की मृत्यु हुई। दो अन्य जहाज़ सोवियत पनडुब्बियों द्वारा डुबो दिए गए; मोटर स्कूनर ''स्ट्रूमा'' को फरवरी 1942 में काला सागर में टॉरपीडो से मारकर डुबो दिया गया, जिसमें लगभग 800 लोगों की जान गई।<ref name="JIJI">{{Cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/4467083|title=United States: British Collaboration on Illegal Immigration to Palestine, 1945–1947|journal=Miriam Joyce Haron|access-date=6 December 2023|year=1980|publisher=JSTOR|jstor=4467083}}</ref> [[चित्र:VE_day_Jerusalem_1945.jpg|thumb|[[:hi:VE_Day|वीई दिवस]] पर यरूशलेम, 8 मई 1945]] युद्ध के दौरान फ़िलिस्तीन पहुँचने का प्रयास करने वाली अंतिम शरणार्थी नौकाएँ ''बुलबुल'', ''मेफ़कूरे'' और ''मोरीना'' थीं, जो अगस्त 1944 में रवाना हुईं। एक सोवियत पनडुब्बी ने मोटर स्कूनर ''मेफ़कूरे'' को टॉरपीडो और गोलाबारी से डुबो दिया और पानी में बचे लोगों पर मशीनगन से गोलीबारी की, जिससे 300 से 400 शरणार्थियों की मृत्यु हुई। द्वितीय विश्व युद्ध की समाप्ति के बाद अवैध प्रवासन फिर शुरू हुआ, विशेष रूप से हगनाह द्वारा, जिसने 1945–47 के बीच बड़ी संख्या में अवैध यहूदी प्रवासियों को फ़िलिस्तीन पहुँचाया<ref name="JIJI" /> युद्ध के बाद, 250,000 यहूदी शरणार्थी विस्थापित व्यक्तियों (यूरोप में शिविरों में) फंसे हुए थे। विश्व राय के दबाव के बावजूद, विशेष रूप से [[:hi:संयुक्त_राज्य_अमेरिका_का_राष्ट्रपति|अमेरिकी राष्ट्रपति]] हैरी एस ट्रूमैन के बार-बार अनुरोधों और एंग्लो-अमेरिकन कमेटी ऑफ इन्क्वायरी की सिफारिशों के बावजूद 100,000 यहूदियों को तुरंत फिलिस्तीन में प्रवेश दिया जाए, अंग्रेजों ने आव्रजन पर प्रतिबंध बनाए रखा।{{Sfn|Shapira|2012|p=90-91}} === द्वितीय विश्व युद्ध के बादः विद्रोह और विभाजन योजना === 12 नवंबर 1947 को, संयुक्त राष्ट्र के विभाजन पर मतदान से दो हफ्ते पहले ब्रिटिश सैनिकों ने रानाना में एक घर पर हमला किया, जहाँ युवाओं के लिए एक लेही प्रशिक्षण पाठ्यक्रम आयोजित किया जा रहा था। ब्रिटिश सैनिकों द्वारा रा 'आना में युवाओं की हत्या के रूप में जाने जाने वाले हमले के दौरान लेही के खिलाफ एक सुनियोजित प्रतिशोध के रूप में 16-18 आयु वर्ग के चार प्रशिक्षुओं और उनके 19 वर्षीय प्रशिक्षक की हत्या कर दी गई थी। 2001 में इजरायली राज्य अभिलेखागार द्वारा अवर्गीकृत 5,000 से अधिक दस्तावेजों में ब्रिटिश सैनिकों के हाथों यहूदियों की मौत और हत्या का खुलासा किया गया था, जिन्हें आत्मरक्षा कृत्यों या दुर्घटनाओं का दावा करके कवर किया गया था। इसमें रानाना में 5 किशोरों की शूटिंग शामिल थी।<ref name=":0">{{Cite news|last=Eichner|first=Itamar|date=2021-04-16|title=Revealed: How UK covered up killings of Jews in pre-state Palestine|url=https://www.ynetnews.com/jewish-world/article/B1Q3WU4Uu|access-date=2025-09-01|work=Ynetnews|language=en}}</ref><ref name=":3">{{Cite news|date=2021-07-31|title=Police covered up deaths in Mandatory Palestine, new documents show {{!}} The Jerusalem Post|url=https://www.jpost.com/israel-news/police-covered-up-deaths-in-mandatory-palestine-new-documents-show-675459|access-date=2025-09-01|work=[[The Jerusalem Post]]|language=en|issn=0792-822X}}</ref> [[चित्र:UN_Partition_Plan_For_Palestine_1947.svg|thumb|संयुक्त राष्ट्र विभाजन योजना]] 1948 में, लेही ने यरूशलेम में संयुक्त राष्ट्र के मध्यस्थ, काउंट बर्नाडोट की हत्या कर दी। यित्जाक शमीर, इज़राइल के भावी प्रधान मंत्री, साजिशकर्ताओं में से एक थे। फिलिस्तीन की स्थिति के परिणामस्वरूप नकारात्मक प्रचार ने ब्रिटेन में ही जनादेश को व्यापक रूप से अलोकप्रिय बना दिया और संयुक्त राज्य कांग्रेस को पुनर्निर्माण के लिए ब्रिटिश महत्वपूर्ण ऋण देने में देरी करने का कारण बना। ब्रिटिश [[:hi:लेबर_पार्टी_(यूके)|लेबर पार्टी]] ने 1945 में अपने चुनाव से पहले फिलिस्तीन में बड़े पैमाने पर यहूदी प्रवास की अनुमति देने का वादा किया था, लेकिन कार्यालय में एक बार इस वादे को तोड़ दिया। ब्रिटिश विरोधी यहूदी उग्रवाद बढ़ गया, और स्थिति के लिए देश में 100,000 से अधिक ब्रिटिश सैनिकों की उपस्थिति की आवश्यकता थी। एकर प्रिज़न ब्रेक आ इरगुन द्वारा ब्रिटिश सार्जेंट के प्रतिशोधक फाँसी के बाद, अंग्रेजक जनादेशकेँ समाप्त करबाक आ अगस्त 1948क आरम्भक बाद वापस लेबाक इच्छा के घोषणा कयल गेल।<ref name="auto2">{{Cite web|url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/FB6DD3F0E9535815852572DD006CC607|archive-url=https://web.archive.org/web/20140603191241/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/FB6DD3F0E9535815852572DD006CC607|title=United Nations Maintenance Page|archive-date=3 June 2014|website=unispal.un.org}}</ref> 1946 में एंग्लो‑अमेरिकन जांच समिति ब्रिटेन और संयुक्त राज्य अमेरिका का एक संयुक्त प्रयास थी, जिसका उद्देश्य फ़िलिस्तीन में यहूदी प्रवास के संबंध में एक साझा नीति निर्धारित करना था। अप्रैल में समिति ने अपनी रिपोर्ट प्रस्तुत की और बताया कि उसके सदस्य सर्वसम्मति पर पहुँचे हैं। समिति ने अमेरिकी सिफ़ारिश का समर्थन करते हुए यूरोप से 100,000 यहूदी शरणार्थियों को तत्काल फ़िलिस्तीन में प्रवेश देने की अनुशंसा की। साथ ही, उसने यह भी सुझाव दिया कि न तो कोई अरब राज्य और न ही कोई यहूदी राज्य स्थापित किया जाए। समिति ने यह घोषणा की कि “यहूदियों और अरबों के फ़िलिस्तीन पर विशेष दावों को एक बार और हमेशा के लिए समाप्त करने हेतु यह आवश्यक है कि एक स्पष्ट सिद्धांत घोषित किया जाए कि फ़िलिस्तीन में न यहूदी अरब पर प्रभुत्व जमाए और न अरब यहूदी पर।” अमेरिकी राष्ट्रपति हैरी एस. ट्रूमैन ने 100,000 शरणार्थियों के प्रवेश का समर्थन करते हुए, लेकिन समिति की अन्य सिफ़ारिशों को स्वीकार करने से इनकार करते हुए, ब्रिटिश सरकार को नाराज़ कर दिया। ब्रिटेन ने इन सिफ़ारिशों को लागू करने में अमेरिकी सहायता की मांग की थी। अमेरिकी युद्ध विभाग ने पहले ही कहा था कि यदि ब्रिटेन को किसी संभावित अरब विद्रोह के विरुद्ध व्यवस्था बनाए रखने में सहायता देनी हो, तो लगभग 300,000 अमेरिकी सैनिकों की अनिश्चितकालीन तैनाती आवश्यक होगी। 100,000 नए यहूदी प्रवासियों के तत्काल प्रवेश से लगभग निश्चित रूप से एक अरब विद्रोह भड़क सकता था।<ref>Kenneth Harris, '' Attlee'' (1982) pp 388–400.</ref> ये घटनाएँ वे निर्णायक कारक थीं जिन्होंने ब्रिटेन को फ़िलिस्तीन मंडेट समाप्त करने और फ़िलिस्तीन प्रश्न को संयुक्त राष्ट्र के समक्ष प्रस्तुत करने की घोषणा करने के लिए बाध्य किया। संयुक्त राष्ट्र ने 15 मई 1947 को यूएनएसकॉप (फ़िलिस्तीन पर संयुक्त राष्ट्र विशेष समिति) का गठन किया, जिसमें 11 देशों के प्रतिनिधि शामिल थे। यूएनएसकॉप ने सुनवाई आयोजित की, फ़िलिस्तीन की स्थिति का सर्वेक्षण किया और 31 अगस्त को अपनी रिपोर्ट प्रस्तुत की। सात सदस्यों कनाडा, चेकोस्लोवाकिया, ग्वाटेमाला, नीदरलैंड, पेरू, स्वीडन और उरुग्वे ने स्वतंत्र अरब और यहूदी राज्यों की स्थापना की सिफारिश की और यरूशलेम को अंतरराष्ट्रीय प्रशासन के अधीन रखने का प्रस्ताव दिया। तीन सदस्यों भारत, ईरान और यूगोस्लाविया ने यहूदी और अरब घटक राज्यों वाला एक एकल संघीय राज्य बनाने का समर्थन किया। ऑस्ट्रेलिया ने मतदान से परहेज़ किया।<ref>Howard Adelman, "UNSCOP and the Partition Recommendation." (Centre for Refugee Studies, York University, 2009) [http://yorkspace.library.yorku.ca/xmlui/bitstream/handle/10315/2669/H+A+UNSCOP+and+the+Partition+Recommendation.PDF?sequence=1 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219184223/https://yorkspace.library.yorku.ca/xmlui/bitstream/handle/10315/2669/H+A+UNSCOP+and+the+Partition+Recommendation.PDF?sequence=1|date=19 December 2019}}.</ref> 29 नवंबर 1947 को संयुक्त राष्ट्र महासभा ने 33 के मुकाबले 13 मतों से, 10 सदस्यों के परहेज़ के साथ, प्रस्ताव 181 (II) के रूप में आर्थिक संघ के साथ विभाजन योजना को अपनाने और लागू करने की सिफारिश करने वाला प्रस्ताव पारित किया। प्रस्ताव में दोनों प्रस्तावित राज्यों की सीमाओं में कुछ समायोजन भी शामिल थे। विभाजन ब्रिटिश वापसी की तिथि से प्रभावी होना था। योजना के अनुसार दोनों प्रस्तावित राज्यों को अपनी सीमाओं के भीतर सभी व्यक्तियों को नस्ल, धर्म या लिंग की परवाह किए बिना पूर्ण नागरिक अधिकार प्रदान करने थे। संयुक्त राष्ट्र महासभा को केवल सिफारिशें करने का अधिकार प्राप्त है, इसलिए यूएनजीएआर 181 कानूनी रूप से बाध्यकारी नहीं था।<ref>{{Cite book|last=Cathy Hartley|last2=Paul Cossali|title=Survey of Arab-Israeli Relations|url=https://books.google.com/books?id=KvaNAgAAQBAJ&pg=PA52|year=2004|pages=52–53|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-35527-2}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://domino.un.org/unispal.nsf/0/7f0af2bd897689b785256c330061d253|title=A/RES/181(II) of 29 November 1947|publisher=United Nations|year=1947|access-date=11 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120524094913/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/7f0af2bd897689b785256c330061d253|archive-date=24 May 2012}}</ref> संयुक्त राज्य अमेरिका और सोवियत संघ दोनों ने इस प्रस्ताव का समर्थन किया। हैती, लाइबेरिया और फ़िलिपींस ने संयुक्त राज्य अमेरिका और ज़ायनिस्ट संगठनों के दबाव के बाद अंतिम क्षण में अपने मत बदल दिए। अरब लीग के पाँच सदस्य, जो उस समय मतदान सदस्य थे, ने इस योजना के विरुद्ध मतदान किया।<ref>{{Cite journal|last=Roosevelt|first=Kermit|year=1948|title=The Partition of Palestine: A lesson in pressure politics|url=https://archive.org/details/sim_middle-east-journal_1948-01_2_1/page/n1|journal=Middle East Journal|volume=2|issue=1|pages=1–16|jstor=4321940}}</ref><ref>{{Cite book|last=Snetsinger|first=John|year=1974|title=Truman, the Jewish vote, and the creation of Israel|url=https://archive.org/details/trumanjewishvote0000snet|url-access=registration|publisher=Hoover Institution|pages=[https://archive.org/details/trumanjewishvote0000snet/page/66 66–67]|isbn=978-0-8179-3391-3}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Sarsar|first=Saliba|year=2004|title=The question of Palestine and United States behavior at the United Nations|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-politics-culture-and-society_spring-2004_17_3/page/456|journal=International Journal of Politics, Culture and Society|volume=17|issue=3|pages=457–470|doi=10.1023/B:IJPS.0000019613.01593.5e|s2cid=143484109|issn=0891-4486}}</ref> यहूदी एजेंसी, जो कि यहूदी राज्य-गठन थी, ने योजना को स्वीकार कर लिया, और फिलिस्तीन में लगभग सभी यहूदी इस खबर से खुश हो गए। विभाजन योजना को फिलिस्तीनी अरब नेतृत्व और अधिकांश अरब आबादी ने खारिज कर दिया था। [च] [छ] नवंबर और दिसंबर 1947 को [[:hi:काहिरा|काहिरा]] में बैठक, अरब लीग ने तब संघर्ष के सैन्य समाधान का समर्थन करने वाले प्रस्तावों की एक श्रृंखला को अपनाया।{{Efn|p. 50, at 1947 "Haj Amin al-Husseini went one better: he denounced also the minority report, which, in his view, legitimized the Jewish foothold in Palestine, a "partition in disguise", as he put it."; p. 66, at 1946 "The League demanded independence for Palestine as a "unitary" state, with an Arab majority and minority rights for the Jews. The AHC went one better and insisted that the proportion of Jews to Arabs in the unitary state should stand at one to six, meaning that only Jews who lived in Palestine before the British Mandate be eligible for citizenship"; p. 67, at 1947 "The League's Political Committee met in Sofar, Lebanon, on 16–19 September, and urged the Palestine Arabs to fight partition, which it called "aggression", "without mercy". The League promised them, in line with Bludan, assistance "in manpower, money and equipment" should the United Nations endorse partition."; p. 72, at Dec 1947 "The League vowed, in very general language, "to try to stymie the partition plan and prevent the establishment of a Jewish state in Palestine,"<ref>{{cite book |author=Morris, Benny |title=1948: a history of the first Arab-Israeli war |year=2008 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-12696-9 |url= https://books.google.com/books?id=J5jtAAAAMAAJ |access-date=24 July 2013}}</ref>}} ब्रिटेन ने घोषणा की कि वह विभाजन योजना को स्वीकार कर लेगा, लेकिन अरबों द्वारा इसे स्वीकार नहीं किए जाने का तर्क देते हुए इसे लागू करने से इनकार कर दिया। ब्रिटेन ने संक्रमण काल के दौरान संयुक्त राष्ट्र फिलिस्तीन आयोग के साथ फिलिस्तीन के प्रशासन को साझा करने से भी इनकार कर दिया। सितंबर 1947 में, ब्रिटिश सरकार ने घोषणा की कि फिलिस्तीन के लिए जनादेश 14 मई 1948 की मध्यरात्रि में समाप्त हो जाएगा।<ref name="Britannica">[http://school.eb.com/eb/article-45071 "Palestine"].</ref><ref>{{Cite encyclopedia|editor=Spencer C. Tucker|title=Palestine, British Mandate for|year=2008|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, California}}</ref><ref name="Sherman">{{Cite book|title=Mandate Days: British Lives in Palestine, 1918–1948|url=https://archive.org/details/mandatedaysbriti0000sher_h6q0|publisher=The Johns Hopkins University Press|last=A. J. Sherman|year=2001|isbn=978-0-8018-6620-3}}</ref> === अधिदेश की समाप्ति === [[चित्र:BritsLvHaifa3061948.jpg|thumb|1948 में ब्रिटिश सैनिकों ने [[:hi:हाइफ़ा|हाइफा]] छोड़ा]] जब यूनाइटेड किंगडम ने 1946 में ट्रांसजॉर्डन के हाशमाइट साम्राज्य के रूप में ट्रांसजॉर्डन के अमीरात की स्वतंत्रता की घोषणा की, तो लीग ऑफ नेशंस की अंतिम सभा और महासभा दोनों ने समाचार का स्वागत करते हुए प्रस्ताव पारित किए।<ref>See ''Mandates, Dependencies and Trusteeship'', by H. Duncan Hall, Carnegie Endowment, 1948, pp. 266–267.</ref> यहूदी एजेंसी ने आपत्ति जताते हुए दावा किया कि ट्रांसजॉर्डन फिलिस्तीन का एक अभिन्न अंग था, और [[:hi:संयुक्त_राष्ट्र_अधिकारपत्र|संयुक्त राष्ट्र चार्टर]] के अनुच्छेद 80 के अनुसार, यहूदी लोगों का अपने क्षेत्र में एक सुरक्षित हित था।<ref>{{Cite web|title=The Mandate is Indivisble|website=Historical Jewish Press, Tel Aviv University, Palestine Post|date=9 April 1946|page=3|url=http://www.jpress.org.il/publications/PPost-en.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20100929150945/http://www.jpress.org.il/publications/PPost-en.asp|archive-date=29 September 2010}}</ref> फ़िलिस्तीन पर महासभा की चर्चाओं के दौरान यह सुझाव दिया गया था कि प्रस्तावित यहूदी राज्य में ट्रांसजॉर्डन के कुछ क्षेत्रों को शामिल करना उपयुक्त हो सकता है। 29 नवंबर 1947 को प्रस्ताव 181 (II) को अपनाए जाने से कुछ दिन पहले, अमेरिकी विदेश मंत्री जॉर्ज मार्शल ने उल्लेख किया कि यहूदी राज्य को नेगेव क्षेत्र और लाल सागर तथा अक़ाबा बंदरगाह तक पहुँच प्रदान करने की आवश्यकता पर समिति में बार‑बार चर्चा हुई थी। जॉन स्नेटसिंगर के अनुसार, 19 नवंबर 1947 को चाइम वाइज़मैन ने राष्ट्रपति ट्रूमैन से मुलाकात की और कहा कि नेगेव और अक़ाबा बंदरगाह का यहूदी राज्य में शामिल होना अत्यंत आवश्यक है। ट्रूमैन ने संयुक्त राष्ट्र में अमेरिकी प्रतिनिधिमंडल को फोन कर बताया कि वह वाइज़मैन की स्थिति का समर्थन करते हैं। हालाँकि, ट्रांसजॉर्डन के ज्ञापन में अमीरात ऑफ ट्रांसजॉर्डन के क्षेत्रों को किसी भी यहूदी बस्ती से बाहर रखने का प्रावधान था।<ref>{{Cite web|website=Foreign relations of the United States|year=1947|title=The Near East and Africa|page=1255|url=http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/FRUS/FRUS-idx?type=goto&id=FRUS.FRUS1947v05&isize=M&submit=Go+to+page&page=1255|access-date=12 January 2010|archive-date=23 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130823185019/http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/FRUS/FRUS-idx?type=goto&id=FRUS.FRUS1947v05&isize=M&submit=Go+to+page&page=1255}}</ref><ref>{{Cite book|last=Snetsinger|first=John|title=Truman, the Jewish vote, and the creation of Israel|publisher=Hoover Press|year=1974|isbn=978-0-8179-3391-3|pages=60–61|url=https://books.google.com/books?id=JAW2aHnkL4UC&pg=PA60}}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=ATQQ0FMS1FQC&pg=PA348 ''The British Empire in the Middle East, 1945–1951''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221128023422/https://books.google.com/books?id=ATQQ0FMS1FQC&pg=PA348|date=28 November 2022}}, p. 348.</ref> [[चित्र:Letter_from_Eliahu_Epstein_to_Harry_S._Truman,_May_14,_1948.jpg|thumb|इसकी घोषणा के दिन, [[:hi:Eliahu_Epstein|एलियाहु एपस्टीन]] ने [[:hi:हैरी_एस_ट्रूमैन|हैरी एस. ट्रूमैन]] को लिखा कि राज्य को "29 नवंबर, 1947 के अपने प्रस्ताव में संयुक्त राष्ट्र की महासभा द्वारा अनुमोदित सीमाओं के भीतर" घोषित किया गया था।]] UN के प्रस्ताव के तुरंत बाद, अरब और यहूदी समुदायों के बीच सिविल वॉर छिड़ गया, और ब्रिटिश अथॉरिटी कमज़ोर पड़ने लगी। 16 दिसंबर, 1947 को, फ़िलिस्तीन पुलिस फ़ोर्स तेल अवीव इलाके से हट गई, जहाँ आधी से ज़्यादा यहूदी आबादी रहती थी, और लॉ एंड ऑर्डर बनाए रखने की ज़िम्मेदारी यहूदी पुलिस को सौंप दी। जैसे-जैसे सिविल वॉर बढ़ता गया, ब्रिटिश मिलिट्री फ़ोर्स धीरे-धीरे फ़िलिस्तीन से हटती गईं, हालाँकि उन्होंने कभी-कभी दोनों तरफ़ से दखल दिया। इनमें से कई इलाके वॉर ज़ोन बन गए। ब्रिटिश ने यरुशलम और हाइफ़ा में अपनी मज़बूत मौजूदगी बनाए रखी, यहाँ तक कि जब यरुशलम अरब फ़ोर्स के घेरे में आ गया और भयंकर लड़ाई का मैदान बन गया। हालाँकि ब्रिटिश ने कभी-कभी लड़ाई में दखल दिया, ज़्यादातर अपने निकलने के रास्तों को सुरक्षित करने के लिए, जिसमें मार्शल लॉ घोषित करना और लागू करना शामिल था। फ़िलिस्तीन पुलिस फ़ोर्स ज़्यादातर इनएक्टिव थी, और सोशल वेलफ़ेयर, पानी की सप्लाई और पोस्टल सर्विस जैसी सरकारी सर्विस वापस ले ली गईं। मार्च 1948 में, फ़िलिस्तीन में सभी ब्रिटिश जज ब्रिटेन को वापस कर दिए गए। अप्रैल 1948 में, ब्रिटिश हाइफ़ा के ज़्यादातर हिस्से से हट गए, लेकिन पोर्ट एरिया में एक एन्क्लेव बनाए रखा, जिसका इस्तेमाल ब्रिटिश सेनाओं को निकालने में किया गया था, और हाइफ़ा के पास एक एयरपोर्ट, RAF रमत डेविड, को बनाए रखा, और व्यवस्था बनाए रखने के लिए एक वॉलंटियर पुलिस फ़ोर्स को पीछे छोड़ दिया। हाइफ़ा की लड़ाई में जल्द ही शहर पर हगानाह ने कब्ज़ा कर लिया। जीत के बाद, येरुशलम में ब्रिटिश सेनाओं ने ऐलान किया कि उनका किसी भी लोकल एडमिनिस्ट्रेशन की देखरेख करने का कोई इरादा नहीं है, लेकिन वे ऐसे कामों की भी इजाज़त नहीं देंगे जो उनकी सेनाओं की सुरक्षित और सही तरीके से वापसी में रुकावट डालें, मिलिट्री कोर्ट दखल देने वाले किसी भी व्यक्ति पर केस चलाएगी। इस समय तक, फ़िलिस्तीन के ज़्यादातर हिस्से में ब्रिटिश अथॉरिटी खत्म हो चुकी थी, देश का ज़्यादातर हिस्सा यहूदी या अरब हाथों में था, लेकिन फ़िलिस्तीन पर ब्रिटिश एयर और सी ब्लॉकेड जारी रहा। हालाँकि अरब वॉलंटियर फ़िलिस्तीन और आस-पास के अरब देशों के बीच बॉर्डर पार करके लड़ाई में शामिल हो सकते थे, लेकिन ब्रिटिश ने आस-पास के अरब देशों की रेगुलर सेनाओं को फ़िलिस्तीन में घुसने नहीं दिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.jta.org/1947/12/16/archive/violence-ebbs-british-police-withdrawn-from-tel-aviv-and-its-environs|title=Violence Ebbs; British Police Withdrawn from Tel Aviv and Its Environs – Jewish Telegraphic Agency|website=www.jta.org|date=16 December 1947|access-date=25 January 2016|archive-date=18 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218101833/https://www.jta.org/1947/12/16/archive/violence-ebbs-british-police-withdrawn-from-tel-aviv-and-its-environs}}</ref><ref>{{Cite book|last=Michael J Cohen|title=Britain's Moment in Palestine: Retrospect and Perspectives, 1917–1948|url=https://books.google.com/books?id=DLPpAgAAQBAJ&pg=PA481|date=24 February 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-91364-1|pages=481–}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jta.org/1948/04/23/archive/british-forces-in-jerusalem-alerter-following-haifa-victory-fear-haganah-raid-on-city|title=British Forces in Jerusalem Alerter Following Haifa Victory; Fear Haganah Raid on City – Jewish Telegraphic Agency|website=www.jta.org|date=23 April 1948|access-date=25 January 2016|archive-date=18 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218101833/https://www.jta.org/1948/04/23/archive/british-forces-in-jerusalem-alerter-following-haifa-victory-fear-haganah-raid-on-city}}</ref><ref name="hansard">{{Cite web|url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1948/mar/10/palestine-bill|date=10 March 1948|title=PALESTINE BILL|website=[[Hansard|Parliamentary Debates (Hansard)]]}}</ref> ब्रिटिश ने यूनाइटेड नेशंस को 1 अगस्त, 1948 के बाद मैंडेट खत्म करने के अपने इरादे के बारे में बताया था। हालांकि, 1948 की शुरुआत में, यूनाइटेड किंगडम ने 15 मई को फ़िलिस्तीन में अपने मैंडेट को खत्म करने के अपने पक्के इरादे का ऐलान किया। जवाब में, प्रेसिडेंट हैरी एस. ट्रूमैन ने 25 मार्च को एक बयान जारी किया जिसमें बंटवारे के बजाय UN ट्रस्टीशिप का प्रस्ताव दिया गया, जिसमें कहा गया, "दुर्भाग्य से, यह साफ़ हो गया है कि इस समय बंटवारे का प्लान शांतिपूर्ण तरीकों से पूरा नहीं किया जा सकता... जब तक इमरजेंसी एक्शन नहीं लिया जाता, उस तारीख को फ़िलिस्तीन में कानून और व्यवस्था बनाए रखने के काबिल कोई पब्लिक अथॉरिटी नहीं होगी। पवित्र भूमि में हिंसा और खून-खराबा होगा। उस देश के लोगों के बीच बड़े पैमाने पर लड़ाई इसका पक्का नतीजा होगी।" ब्रिटिश पार्लियामेंट ने फ़िलिस्तीन बिल के साथ मैंडेट को खत्म करने के लिए ज़रूरी कानून पास किया, जिसे 29 अप्रैल, 1948 को रॉयल मंज़ूरी मिली।<ref>{{Cite web|url=http://domino.un.org/unispal.nsf/561c6ee353d740fb8525607d00581829/7f0af2bd897689b785256c330061d253%21OpenDocument|title='U.N. Resolution 181 (II). Future Government of Palestine, Part 1-A, Termination of Mandate, Partition and Independence|access-date=20 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20090207194949/http://domino.un.org/unispal.nsf/561c6ee353d740fb8525607d00581829/7f0af2bd897689b785256c330061d253%21OpenDocument|archive-date=7 February 2009}}</ref><ref name="Northey">{{Cite book|last=Northey, Ruth (project ed.)|publisher=Bloomsbury Publishing|title=Whitaker's Britain|year=2013|isbn=978-1-4729-0305-1|page=127|url=https://books.google.com/books?id=CXGuAAAAQBAJ&pg=PT127}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.mideastweb.org/trusteeship.htm|title=President Truman's Trusteeship Statement – 1948|website=www.mideastweb.org|access-date=13 February 2011|archive-date=9 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130309041551/http://www.mideastweb.org/trusteeship.htm}}</ref> [[चित्र:Flickr_-_Government_Press_Office_(GPO)_-_Hoisting_of_the_national_flag_during_a_special_ceremony_of_elementary_school_children.jpg|thumb|200x200px|'''तेल अवीव में 1 जनवरी 1948 को यिशुव ध्वज फहराया गया''']] 14 मई 1948 तक फ़िलिस्तीन में शेष ब्रिटिश बल केवल हाइफ़ा क्षेत्र और यरूशलेम में थे। उसी दिन यरूशलेम में स्थित ब्रिटिश गैरीसन ने वापसी की, और अंतिम उच्चायुक्त जनरल सर एलन कनिंघम शहर छोड़कर हाइफ़ा पहुँचे, जहाँ से उन्हें समुद्र मार्ग द्वारा देश छोड़ना था। उसी दोपहर, भावी प्रधानमंत्री डेविड बेन‑गुरियन के नेतृत्व में यहूदी नेतृत्व ने एरेट्ज़‑इज़राइल में एक यहूदी राज्य की स्थापना की घोषणा की, जिसे इज़राइल राज्य कहा जाना था। यह घोषणा 14 मई 1948 की दोपहर को की गई और इसका प्रभाव मंडेट की समाप्ति के साथ मध्यरात्रि से लागू होना था। 14 मई को ही इज़राइल की अंतरिम सरकार ने संयुक्त राज्य अमेरिका से उन सीमाओं के आधार पर मान्यता का अनुरोध किया जो संयुक्त राष्ट्र की विभाजन योजना में निर्दिष्ट थीं। संयुक्त राज्य अमेरिका ने तुरंत उत्तर दिया और अंतरिम सरकार को वास्तविक प्राधिकरण के रूप में मान्यता प्रदान की।<ref>{{Cite web|url=http://www.ourdocuments.gov/doc.php?flash=true&doc=83|title=Our Documents – Press Release Announcing U.S. Recognition of Israel (1948)|website=www.ourdocuments.gov|date=9 April 2021|access-date=10 April 2012|archive-date=17 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200717141345/https://www.ourdocuments.gov/doc.php?flash=true&doc=83}}</ref><ref name="Epstein">{{Cite web|title=Copy of telegram from Epstein to Shertok|url=https://www.archives.gov.il/NR/rdonlyres/BD240CA5-379D-4FAE-81A8-069902AD1E7F/0/Truman3.pdf|publisher=Government of Israel|access-date=3 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113183514/http://www.archives.gov.il/NR/rdonlyres/BD240CA5-379D-4FAE-81A8-069902AD1E7F/0/Truman3.pdf|archive-date=13 November 2013}}</ref> मई 1948 की आधी रात को फिलिस्तीन के लिए जनादेश समाप्त हो गया और इज़राइल राज्य अस्तित्व में आया। फिलिस्तीन सरकार का औपचारिक रूप से अस्तित्व समाप्त हो गया, हाइफा से वापसी की प्रक्रिया में ब्रिटिश बलों की स्थिति विदेशी क्षेत्र के कब्जाधारियों में बदल गई, [[:hi:Palestine_Police_Force|फिलिस्तीन पुलिस बल]] औपचारिक रूप से नीचे आ गया और भंग कर दिया गया, शेष कर्मियों को ब्रिटिश सैन्य बलों के साथ निकाला गया, फिलिस्तीन की ब्रिटिश नाकाबंदी हटा दी गई, और जो लोग फिलिस्तीनी नागरिक थे, वे [[:hi:British_protected_person|ब्रिटिश संरक्षित व्यक्ति]] नहीं थे, [[:hi:Mandatory_Palestine_passport|फ़िलिस्तीन जनादेश पासपोर्ट]] अब ब्रिटिश सुरक्षा नहीं दे रहे थे।<ref name="hansard2">{{Cite web|url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1948/mar/10/palestine-bill|date=10 March 1948|title=PALESTINE BILL|website=[[Hansard|Parliamentary Debates (Hansard)]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jta.org/1948/03/26/archive/palestine-passports-cease-to-give-british-protection-after-may-govt-announces|title=Palestine Passports Cease to Give British Protection After May Govt. Announces – Jewish Telegraphic Agency|website=www.jta.org|date=26 March 1948}}</ref> [[:hi:1948_Palestinian_expulsion_and_flight|1948 फिलिस्तीनी निष्कासन और उड़ान]] जनादेश की समाप्ति से पहले और बाद में दोनों जगह हुई थी। अगले कुछ दिनों में, लगभग 700 लेबनानी, 1,876 सीरियाई, 4,000 इराकी और 2,800 मिस्र के सैनिकों ने [[:hi:1948_अरब-इजरायल_युद्ध|1948 अरब-इजरायल युद्ध]] शुरू करते हुए फिलिस्तीन में सीमा पार कर दी।<ref>Appendix IX-B, 'The Arab Expeditionary Forces to Palestine, 15/5/48, Khalidi, 1971, p. 867.</ref> लगभग 4,500 ट्रांसजॉर्डनियन सैनिकों, आंशिक रूप से 38 ब्रिटिश अधिकारियों द्वारा कमान की गई, जिन्होंने केवल कुछ हफ्ते पहले ब्रिटिश सेना में अपने आयोगों से इस्तीफा दे दिया था, जिसमें समग्र कमांडर, जनरल [[:hi:John_Bagot_Glubb|जॉन बागोट ग्लब]] शामिल थे, ने यरूशलेम और उसके परिवेश को शामिल करते हुए कॉर्पस सेपरेटम क्षेत्र में प्रवेश किया (हागानाह के [[:hi:Operation_Kilshon|ऑपरेशन किल्शोन]] के जवाब में) और संयुक्त राष्ट्र विभाजन योजना द्वारा अरब राज्य के हिस्से के रूप में नामित क्षेत्रों में चले गए।<ref>Bayliss, 1999, p. 84.</ref> युद्ध, जो 1949 तक चलने वाला था, इजरायल को पूर्व ब्रिटिश जनादेश के लगभग 78% क्षेत्र को शामिल करने के लिए विस्तारित करेगा, जिसमें ट्रांसजॉर्डन ने [[:hi:पश्चिमी_तट|वेस्ट बैंक]] पर कब्जा कर लिया और बाद में मिस्र के राज्य ने [[:hi:गाज़ा_पट्टी|गाजा पट्टी]] पर कब्जा कर दिया। जनादेश के अंत के साथ, इज़राइल में शेष ब्रिटिश सैनिक हाइफा बंदरगाह क्षेत्र में एक एन्क्लेव में केंद्रित थे, जिसके माध्यम से उन्हें वापस लिया जा रहा था, और आरएएफ रामत डेविड में, जिसे वापसी को कवर करने के लिए बनाए रखा गया था। अंग्रेजों ने 26 मई को आरएएफ रामत डेविड को इजरायलियों को सौंप दिया और 30 जून को अंतिम ब्रिटिश सैनिकों को हाइफा से निकाला गया। ब्रिटिश ध्वज को हाइफा के बंदरगाह के प्रशासनिक भवन से नीचे उतारा गया था और इसके स्थान पर इजरायली ध्वज फहराया गया था, और हाइफा बंदरगाह क्षेत्र को औपचारिक रूप से एक समारोह में इजरायली अधिकारियों को सौंप दिया गया था।<ref>{{Cite book|last=Cohen-Hattab|first=Kobi|title=Zionism's Maritime Revolution: The Yishuv's Hold on the Land of Israel's Sea and Shores, 1917–1948|isbn=978-3-11-063352-8|date=8 July 2019|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|url=https://books.google.com/books?id=Pz_EDwAAQBAJ&pg=PA255}}</ref> == जनसांख्यिकी == === ब्रिटिश जनगणना और आकलन === [[चित्र:Crowded_street,_NINO_F_Scholten_Es_Salt_64.tiff|thumb|1920 के दशक में अस-साल्ट में सड़क]] [[चित्र:Palestine_Distribution_of_Population_1947_UN_map_no_93(b).jpeg|thumb|जनादेश के अंत के करीब जनसंख्या वितरण]] 1920 में, इस बहु-जातीय क्षेत्र में लगभग 750,000 लोगों में से अधिकांश [[:hi:अरबी_भाषा|अरबी]] भाषी मुसलमान थे, जिनमें एक [[:hi:बदू_लोग|बेदुईन]] आबादी (1922 की जनगणना के समय 103,331 पर अनुमानित) शामिल थी और [[बेर्शेबा]] क्षेत्र और इसके दक्षिण और पूर्व क्षेत्र में केंद्रित थी। * 1922 की [[:hi:First_British_census_of_Palestine|पहली जनगणना]] में 757,182 की आबादी दिखाई गई, जिनमें से 78% मुसलमान, 11% यहूदी और 10% ईसाई थे। * 1931 की [[:hi:Second_British_census_of_Palestine|दूसरी जनगणना]] में कुल जनसंख्या 1,035,154 दी गई, जिनमें से 73.4% मुसलमान, 16.9% यहूदी और 8.6% ईसाई थे। दोनों जनगणनाओं और जन्म, मृत्यु और इमिग्रेशन के रिकॉर्ड में अंतर के कारण, दूसरी जनगणना के लेखकों ने बीच के सालों में लगभग 9,000 यहूदियों और 4,000 अरबों के गैर-कानूनी इमिग्रेशन का अनुमान लगाया। कुछ चीज़ों जैसे गैर-कानूनी इमिग्रेशन का सिर्फ़ अंदाज़ा ही लगाया जा सकता था। 1939 के व्हाइट पेपर, जिसमें यहूदियों पर इमिग्रेशन पर रोक लगाई गई थी, में कहा गया था कि यहूदियों की आबादी "लगभग 450,000 तक बढ़ गई है" और "देश की पूरी आबादी का लगभग एक तिहाई हिस्सा" है। 1945 में, एक डेमोग्राफिक स्टडी से पता चला कि आबादी बढ़कर 1,764,520 हो गई थी, जिसमें 1,061,270 मुसलमान, 553,600 यहूदी, 135,550 ईसाई और 14,100 दूसरे ग्रुप के लोग शामिल थे। [[चित्र:Ymca_boys_jeru.jpg|thumb|यरूशलेम वाई. एम. सी. ए. में अरब ईसाई फिलिस्तीनी लड़के, 1938]] {| class="sortable wikitable" style="text-align:right;" !वर्ष !कुल !मुसलमान !यहूदी !ईसाई !अन्य |- !1922 |752,048 |589,177(78%) |83,790(11%) |71,464(10%) |7,617(1%) |- !1931 |1,036,339 |761,922(74%) |175,138(17%) |89,134(9%) |10,145(1%) |- !1945 |1,764,520 |1,061,270(60%) |553,600(31%) |135,550(8%) |14,100(1%) |- | style="text-align:center;" |औसत चक्रवृद्धि [[:hi:जनसंख्या_वृद्धि|जनसंख्या वृद्धि]] दर प्रति वर्ष, 1922-1945 |3.8% |2.6% |8.6% |2.8% |2.7% |} ==== जिले के अनुसार ==== [[चित्र:Mandatory_Palestine_-_Population_by_Municipality_(1945).svg|thumb|जनसंख्या गणना के अनुसार फ़िलिस्तीन जनादेश में नगर पालिकाओं का मानचित्र (1945-1 और अधिक -50,000------ नेगेव रेगिस्तान में 500 खानाबदोश क्षेत्रों से कम) {{Legend|#A50021|150,000 और अधिक}}]] निम्नलिखित तालिका 1945 में जनादेश के 16 जिलों में से प्रत्येक की धार्मिक जनसांख्यिकी देती है।<div class="legend">[[चित्र:Mandatory_Palestine_-_Population_by_Municipality_(1945).svg|thumb|जनसंख्या गणना के अनुसार फ़िलिस्तीन जनादेश में नगर पालिकाओं का मानचित्र (1945-1 और अधिक -50,000------ नेगेव रेगिस्तान में 500 खानाबदोश क्षेत्रों से कम) {{Legend|#A50021|150,000 और अधिक}}]]</div> निम्नलिखित तालिका 1945 में जनादेश के 16 जिलों में से प्रत्येक की धार्मिक जनसांख्यिकी देती है। {| class="sortable wikitable" style="text-align:right;" |- style="background:#e9e9e9;" ! colspan="9" style="background:#e9e9e9;font-size:110%" |जिले के अनुसार 1945 में फिलिस्तीन की जनसांख्यिकी <ref>{{Cite book|title=A Survey of Palestine: Prepared in December, 1945 and January, 1946 for the Information of the Anglo-American Committee of Inquiry|pages=12–13|volume=1|publisher=Institute for Palestine Studies|year=1991|isbn=978-0-88728-211-9}}</ref> |- ! rowspan="2" |जिला ! rowspan="2" |उप-जिला ! colspan="2" |मुसलमान ! colspan="2" |यहूदी ! colspan="2" |ईसाई ! rowspan="2" |कुल |- !संख्या ! style="text-align:right;" |% !संख्या ! style="text-align:right;" |% !संख्या ! style="text-align:right;" |% |- | style="text-align:left;" |हाइफा | align="left" |[[:hi:Haifa_Subdistrict,_Mandatory_Palestine|हाइफा]] |95,970 |38% |119,020 |47% |33,710 |13% |253,450 |- | rowspan="5" style="text-align:left;" |गैलीलिया | align="left" |[[:hi:Acre_Subdistrict,_Mandatory_Palestine|एकड़]] |51,130 |69% |3,030 |4% |11,800 |16% |73,600 |- | align="left" |[[:hi:Beisan_Subdistrict,_Mandatory_Palestine|बैसन]] |16,660 |67% |7,590 |30% |680 |3% |24,950 |- | align="left" |[[:hi:Nazareth_Subdistrict,_Mandatory_Palestine|नासरत]] |30,160 |60% |7,980 |16% |11,770 |24% |49,910 |- | align="left" |[[:hi:Safad_Subdistrict,_Mandatory_Palestine|सफद]] |47,310 |83% |7,170 |13% |1,630 |3% |56,970 |- | align="left" |[[:hi:Tiberias_Subdistrict,_Mandatory_Palestine|टिबेरिया]] |23,940 |58% |13,640 |33% |2,470 |6% |41,470 |- | rowspan="2" style="text-align:left;" |लिड्डा | align="left" |[[:hi:Jaffa_Subdistrict,_Mandatory_Palestine|याफ़ा]] |95,980 |24% |295,160 |72% |17,790 |4% |409,290 |- | align="left" |[[:hi:Ramle_Subdistrict,_Mandatory_Palestine|रामले]] |95,590 |71% |31,590 |24% |5,840 |4% |134,030 |- | rowspan="3" style="text-align:left;" |सामरिया | align="left" |[[:hi:Jenin_Subdistrict,_Mandatory_Palestine|जेनिन]] |60,000 |98% |नगण्य |<1% |1,210 |2% |61,210 |- | align="left" |[[:hi:नबलस|नाबलस]] |92,810 |98% |नगण्य |<1% |1,560 |2% |94,600 |- | align="left" |[[:hi:Tulkarm_Subdistrict,_Mandatory_Palestine|तुलकार्म]] |76,460 |82% |16,180 |17% |380 |1% |93,220 |- | rowspan="3" style="text-align:left;" |यरूशलेम | align="left" |[[:hi:Hebron_Subdistrict,_Mandatory_Palestine|हेब्रोन]] |92,640 |99% |300 |<1% |170 |<1% |93,120 |- | align="left" |[[:hi:Jerusalem_Subdistrict,_Mandatory_Palestine|यरूशलेम]] |104,460 |41% |102,520 |40% |46,130 |18% |253,270 |- | align="left" |[[:hi:रामल्ला|रामल्ला]] |40,520 |83% |नगण्य |<1% |8,410 |17% |48,930 |- | rowspan="2" style="text-align:left;" |[[:hi:Gaza_District|गाजा]] | align="left" |[[:hi:Beersheba_Subdistrict,_Mandatory_Palestine|बीरशेबा]] |6,270 |90% |510 |7% |210 |3% |7,000 |- | align="left" |[[:hi:Gaza_Subdistrict,_Mandatory_Palestine|गाजा]] |145,700 |97% |3,540 |2% |1,300 |1% |150,540 |- | colspan="2" style="text-align:left;" |कुल |1,076,780 |58% |608,230 |33% |145,060 |9% |1,845,560 |} ==== शहरी क्षेत्र ==== नीचे दी गई टेबल में 1922 में फिलिस्तीन के म्युनिसिपल इलाकों की आबादी दिखाई गई है, जो मैंडेट पीरियड की शुरुआत में, 1922 की फिलिस्तीन की जनगणना के हिसाब से थी।<ref>[[:File:J. B. Barron, ed. Palestine, Report and General Abstracts of the Census of 1922. Government of Palestine.djvu|File:J. ]]</ref> {| class="wikitable" !नगरपालिका ![[:hi:मुसलमान|मुसलमान]] ![[:hi:यहूदी|यहूदी]] ![[:hi:ईसाई|ईसाई]] ![[:hi:द्रूस|ड्रूज़]] ![[:hi:Samaritans|सामरी]] ![[:hi:बहाई_धर्म|बहाई]] ![[:hi:Lebanese_Shia_Muslims|मेटाविलेह]] ![[:hi:हिन्दू|हिंदू]] ![[:hi:सिख|सिखों]] !कुल |- |'''[[:hi:यरुशलम|यरूशलेम]]''' |13413 |33971 |14699 |6 |0 |0 |0 |484 |5 |'''62578''' |- |'''[[याफ़ा]]''' |20699 |20152 |6850 |0 |8 |0 |0 |0 |0 |'''47709''' |- |'''[[:hi:हाइफ़ा|हाइफा]]''' |9377 |6230 |8863 |12 |0 |152 |0 |0 |0 |'''24634''' |- |'''[[:hi:ग़ज़ा|गाजा]]''' |16722 |54 |701 |0 |0 |0 |3 |0 |0 |'''17480''' |- |'''[[:hi:हेब्रोन|हेब्रोन]]''' |16074 |430 |73 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |'''16577''' |- |'''[[:hi:नबलस|नाबलस]]''' |15238 |16 |544 |2 |147 |0 |0 |0 |0 |'''15947''' |- |'''[[:hi:सफ़ेद|सफ़द]]''' |5431 |2986 |343 |1 |0 |0 |0 |0 |0 |'''8761''' |- |'''[[:hi:Lydda|लिड्डा]]''' |7166 |11 |926 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |'''8103''' |- |'''[[:hi:नाज़रथ|नासरत]]''' |2486 |53 |4885 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |'''7424''' |- |'''[[:hi:Ramleh|रामलेह]]''' |5837 |35 |1440 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |'''7312''' |- |'''[[:hi:तिबरियास|टिबेरिया]]''' |2096 |4427 |422 |1 |0 |4 |0 |0 |0 |'''6950''' |- |'''[[:hi:बेथलहम|बेथलहम]]''' |818 |2 |5838 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |'''6658''' |- |'''[[:hi:आकरे|एकड़]]''' |4883 |78 |1344 |13 |0 |102 |0 |0 |0 |'''6420''' |- |'''[[:hi:अश्कलोन|मजदल]]''' |5064 |0 |33 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |'''5097''' |- |'''[[:hi:खान_युनुस|खान यूनिस]]''' |3866 |1 |23 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |'''3890''' |- |'''[[:hi:Tulkarem|तुलकारेम]]''' |3109 |23 |208 |1 |8 |1 |0 |0 |0 |'''3350''' |- |'''[[:hi:रामल्ला|रामल्ला]]''' |125 |7 |2972 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |'''3104''' |- |'''[[:hi:Beit_Jala|बीट जाला]]''' |41 |0 |3060 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |'''3101''' |- |'''[[:hi:जेनिन|जेनिन]]''' |2307 |7 |108 |0 |0 |0 |0 |212 |3 |'''2637''' |- |'''[[बेर्शेबा]]''' |2012 |98 |235 |11 |0 |0 |0 |0 |0 |'''2356''' |- |'''[[:hi:Shefa-Amr|शेफा-अम्र]]''' |623 |0 |1263 |402 |0 |0 |0 |0 |0 |'''2288''' |- |'''[[:hi:बेथ_शीआन|बैसन]]''' |1687 |41 |213 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |'''1941''' |- |'''कुल''' |'''139074''' |'''68622''' |'''55043''' |'''449''' |'''163''' |'''259''' |'''3''' |'''696''' |'''8''' |'''264317''' |} == सरकार और संस्थान == अगस्त 1922 फिलिस्तीन ऑर्डर इन काउंसिल की शर्तों के तहत, मैंडेट क्षेत्र को प्रशासनिक क्षेत्रों में विभाजित किया गया था जिन्हें जिलों के रूप में जाना जाता था और [[:hi:High_Commissioners_for_Palestine_and_Transjordan|फिलिस्तीन के लिए ब्रिटिश उच्चायुक्त]] के कार्यालय द्वारा प्रशासित किया जाता था।<ref>[https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/C7AAE196F41AA055052565F50054E656 The Palestine Order in Council, 10 August 1922, article 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140916132453/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/C7AAE196F41AA055052565F50054E656|date=16 September 2014}}: "The High Commissioner may, with the approval of a Secretary of State, by Proclamation divide Palestine into administrative divisions or districts in such manner and with such subdivisions as may be convenient for purposes of administration describing the boundaries thereof and assigning names thereto."</ref> ब्रिटेन ने ऑटोमन साम्राज्य का ''मिलेट'' सिस्टम जारी रखा, जिसके तहत धार्मिक और पर्सनल स्टेटस के सभी मामले मुस्लिम कोर्ट और दूसरे मान्यता प्राप्त धर्मों के कोर्ट के अधिकार क्षेत्र में आते थे, जिन्हें कन्फेशनल कम्युनिटी कहा जाता था। हाई कमिश्नर ने ऑर्थोडॉक्स रैबीनेट बनाया और एक बदला हुआ मिलेट सिस्टम बनाए रखा, जिसमें सिर्फ़ ग्यारह धार्मिक कम्युनिटी को मान्यता दी गई: मुस्लिम, यहूदी और नौ ईसाई पंथ (जिनमें से कोई भी ईसाई प्रोटेस्टेंट चर्च नहीं था)। जो लोग इन मान्यता प्राप्त कम्युनिटी के सदस्य नहीं थे, उन्हें मिलेट व्यवस्था से बाहर रखा गया। नतीजतन, उदाहरण के लिए, कन्फेशनल कम्युनिटी के बीच शादियों की कोई संभावना नहीं थी, और कोई सिविल मैरिज नहीं होती थी। कम्युनिटी के बीच पर्सनल कॉन्टैक्ट नाममात्र के थे। धार्मिक कोर्ट के अलावा, ज्यूडिशियल सिस्टम ब्रिटिश सिस्टम पर आधारित था, जिसमें एक हाई कोर्ट था जिसके पास अपील का अधिकार था और सेंट्रल कोर्ट और सेंट्रल क्रिमिनल कोर्ट पर रिव्यू करने का अधिकार था। लगातार पांच चीफ जस्टिस थे: * सर थॉमस हेक्राफ्ट (1921-1927) * सर माइकल मैकडॉनेल (1927-1936) * सर हैरी ट्रस्टेड (1938) में नाइट की उपाधि प्राप्त (बाद में, संघीय मलय राज्य के मुख्य न्यायाधीश, 1941) * फ्रेडरिक गॉर्डन स्मिथ (1941-1944) * सर विलियम फिट्जगेराल्ड (1944-1948) लोकल अखबार द पैलेस्टाइन पोस्ट की शुरुआत 1932 में गेर्शोन एग्रोन ने की थी। 1950 में इसका नाम बदलकर द जेरूसलम पोस्ट कर दिया गया। 1923 में, पिन्हास रूटेनबर्ग ने पैलेस्टाइन इलेक्ट्रिक कंपनी की शुरुआत की (जो 1961 में इज़राइल इलेक्ट्रिक कॉर्पोरेशन बन गई)। == अर्थव्यवस्था == 1922 और 1947 के बीच, इकॉनमी के यहूदी सेक्टर की सालाना ग्रोथ रेट 13.2% थी, जो मुख्य रूप से इमिग्रेशन और विदेशी कैपिटल की वजह से थी, जबकि अरब की 6.5% थी। प्रति व्यक्ति, ये आंकड़े क्रमशः 4.8% और 3.6% थे। 1936 तक, यहूदियों ने अरबों से 2.6 गुना ज़्यादा कमाया। दूसरे देशों के अरबों की तुलना में, फ़िलिस्तीनी अरबों ने थोड़ा ज़्यादा कमाया।{{Sfn|Khalidi|2006|p=27}} याफ़ा इलेक्ट्रिक कंपनी 1923 में पिन्हास रूटेनबर्ग ने शुरू की थी, और बाद में इसे नई बनी पैलेस्टाइन इलेक्ट्रिक कॉर्पोरेशन में मिला दिया गया; पहला जॉर्डन हाइड्रो-इलेक्ट्रिक पावर हाउस 1933 में खोला गया। पैलेस्टाइन एयरवेज़ 1934 में, एंजेल बेकरीज़ 1927 में, और तनुवा डेयरी 1926 में शुरू हुई। बिजली ज़्यादातर यहूदी इंडस्ट्री में जाती थी, और फिर तेल अवीव और हाइफ़ा में अपनी जगहों पर पहुँचती थी। हालाँकि तेल अवीव में कहीं ज़्यादा वर्कशॉप और फ़ैक्ट्रियाँ थीं, लेकिन 1930 के दशक की शुरुआत तक इंडस्ट्री के लिए बिजली की माँग दोनों शहरों में लगभग एक जैसी थी।<ref>Shamir, Ronen (2013).</ref> देश का सबसे बड़ा औद्योगिक क्षेत्र [[:hi:हाइफ़ा|हाइफा]] में था, जहाँ कर्मचारियों के लिए कई आवास परियोजनाएं बनाई गई थीं।<ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/news/features/haifa-s-glass-house-transparent-but-still-an-israeli-mystery-1.422686|title=Haifa's glass house transparent, but still an Israeli mystery|work=Haaretz|last=Noam Dvir|date=5 April 2012|archive-date=3 May 2023|access-date=4 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20230503100948/https://www.haaretz.com/2012-04-05/ty-article/haifas-glass-house-transparent-but-still-an-israeli-mystery/0000017f-e18c-df7c-a5ff-e3fe456b0000}}</ref> 1939 के आसपास निर्धारित संयुक्त राष्ट्र [[:hi:मानव_विकास_सूचकांक|मानव विकास सूचकांक]] के पैमाने पर, 36 देशों में से, फिलिस्तीनी यहूदियों को 15 वें, फिलिस्तीिनी अरबों को 30 वें, मिस्र को 33 वें और तुर्की को 35 वें स्थान पर रखा गया था।{{Sfn|Khalidi|2006|p=16}} फिलिस्तीन में यहूदी मुख्य रूप से शहरी थे, 1942 में 76.2%, जबकि अरब मुख्य रूप से ग्रामीण थे, 1942 मे 68.3%।{{Sfn|Khalidi|2006|p=17}} कुल मिलाकर, खालिदी ने निष्कर्ष निकाला कि फिलिस्तीनी अरब समाज, जबकि यिशुव द्वारा अधिक मिलान किया गया था, इस क्षेत्र में किसी भी अन्य अरब समाज की तरह उन्नत था और कई से काफी अधिक था।{{Sfn|Khalidi|2006|pp=29–30}} == गैलरी == <gallery> चित्र:Palestine-WW1-3.jpg|link=https://hi.wikipedia.org/wiki/File:Palestine-WW1-3.jpg|जनरल सर एडमंड एलनबी के फ़िलिस्तीन कैंपेन के आखिरी हमलों ने ब्रिटेन को इस इलाके पर कंट्रोल दे दिया। चित्र:Field_Marshal_Allenby_British_troops_Jerusalem_dec_11_1917.jpg|link=https://hi.wikipedia.org/wiki/File:Field_Marshal_Allenby_British_troops_Jerusalem_dec_11_1917.jpg|जनरल एलनबी 11 दिसंबर 1917 को ब्रिटिश सैनिकों के साथ येरुशलम में दाखिल हुए (बाद में अप्रैल 1919 में एलनबी को फील्ड मार्शल बनाया गया) चित्र:Big_Gen_Watson_Mayor_Jerusalem_Dec_1917.jpg|link=https://hi.wikipedia.org/wiki/File:Big_Gen_Watson_Mayor_Jerusalem_Dec_1917.jpg|ब्रिगेडियर-जनरल वॉटसन दिसंबर 1917 में जेरूसलम के मेयर हुसैन अल-हुसैनी से मिलते हुए चित्र:Ottoman_surrender_of_Jerusalem_restored.jpg|link=https://hi.wikipedia.org/wiki/File:Ottoman_surrender_of_Jerusalem_restored.jpg|[[:hi:जेरूसलम_का_युद्ध|जेरूसलम का युद्ध]] के बाद 9 दिसंबर 1917 को उस्मानी्स ने ब्रिटिशों के सामने जेरूसलम को सरेंडर कर दिया। चित्र:GPO,_Jerusalem.jpg|link=https://hi.wikipedia.org/wiki/File:GPO,_Jerusalem.jpg|मुख्य डाकघर, याफ़ा रोड, यरुशलम चित्र:Rockefeller_Tower_Jerusalem.jpg|link=https://hi.wikipedia.org/wiki/File:Rockefeller_Tower_Jerusalem.jpg|पैलेस्टाइन आर्कियोलॉजिकल म्यूज़ियम (PAM; 1967 से रॉकफेलर आर्कियोलॉजिकल म्यूज़ियम के नाम से जाना जाता है), ब्रिटिश शासन के दौरान जेरूसलम में बनाया गया था। चित्र:Central_Post_Office_in_Yaffo.JPG|link=https://hi.wikipedia.org/wiki/File:Central_Post_Office_in_Yaffo.JPG|मुख्य डाकघर, याफ़ा चित्र:Jaffa,_Alhambra_Cinema._Arab_cinema_in_Jaffa,_'Alhambra'_LOC_matpc.00267.jpg|link=https://hi.wikipedia.org/wiki/File:Jaffa,_Alhambra_Cinema._Arab_cinema_in_Jaffa,_'Alhambra'_LOC_matpc.00267.jpg|अलहम्ब्रा सिनेमा, याफ़ा चित्र:Anglo-Palestine_Bank.jpg|link=https://hi.wikipedia.org/wiki/File:Anglo-Palestine_Bank.jpg|एंग्लो-फिलिस्तीन बैंक चित्र:Western_Wall_Jerusalem_1933.jpg|link=https://hi.wikipedia.org/wiki/File:Western_Wall_Jerusalem_1933.jpg|पश्चिमी दीवार, 1933 चित्र:British_Mandate_tribunal_building.jpg|link=https://hi.wikipedia.org/wiki/File:British_Mandate_tribunal_building.jpg|ब्रिटिश मैंडेट का सुप्रीम मिलिट्री ट्रिब्यूनल, किर्यात शमूएल, जेरूसलम चित्र:PikiWiki_Israel_612_YMCA_י.מ.ק.א..JPG|link=https://hi.wikipedia.org/wiki/File:PikiWiki_Israel_612_YMCA_%D7%99.%D7%9E.%D7%A7.%D7%90..JPG|ब्रिटिश शासन के दौरान बनाया गया यरूशलेम में YMCA चित्र:Jericho_entertainment_by_the_Palestine_Broadcasting_Service_LOC_matpc.20162.jpg|link=https://hi.wikipedia.org/wiki/File:Jericho_entertainment_by_the_Palestine_Broadcasting_Service_LOC_matpc.20162.jpg|पैलेस्टाइन ब्रॉडकास्टिंग सर्विस का जेरिको में एंटरटेनमेंट प्रोग्राम, जिसने अपने प्रोग्राम अरबी, हिब्रू और इंग्लिश में बनाए। चित्र:Bevingrad2.jpg|link=https://hi.wikipedia.org/wiki/File:Bevingrad2.jpg|यरुशलम में "बेविनग्राद", कांटेदार तार के पीछे रूसी कंपाउंड चित्र:British_mailbox_Jerusalem.jpg|link=https://hi.wikipedia.org/wiki/File:British_mailbox_Jerusalem.jpg|जनादेश-युग का स्तंभ बॉक्स, यरुशलम चित्र:Palestine1941.jpg|link=https://hi.wikipedia.org/wiki/File:Palestine1941.jpg|1941 का मुद्रा सिक्का चित्र:CurfewPalestine_01.jpg|link=https://hi.wikipedia.org/wiki/File:CurfewPalestine_01.jpg|मूवमेंट और कर्फ्यू पास, ब्रिटिश मिलिट्री कमांडर, ईस्ट पैलेस्टाइन के अधिकार से जारी, 1946 चित्र:Palestine-Mandate-Ensign-1927-1948.svg|link=https://hi.wikipedia.org/wiki/File:Palestine-Mandate-Ensign-1927-1948.svg|फ़िलिस्तीन समुद्री ध्वज चित्र:Palestine_Mandate_Customs_and_Postal_Services_Ensign_1929-1948.svg|link=https://hi.wikipedia.org/wiki/File:Palestine_Mandate_Customs_and_Postal_Services_Ensign_1929-1948.svg|फ़िलिस्तीन सीमा शुल्क और डाक सेवाओं का पताका चित्र:Flag_of_the_of_the_High_Commissioner_of_Palestine_1948.svg|link=https://hi.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_of_the_High_Commissioner_of_Palestine_1948.svg|उच्चायुक्त का ध्वज </gallery> == सन्धर्ब == <references /> nl4soagvwdnk20sjzjzt47nij9ykdoo नासिर मस्जिद 0 1609018 6556034 6547213 2026-05-24T18:36:20Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556034 wikitext text/x-wiki {{Infobox mosque|name=नासिर मस्जिद|native_name=Nasir Moskén|native_name_lang=sv|religious_affiliation=[[इस्लाम]]|image=[[File:Nasir mosque, Gothenburg.jpg|280px]]|caption=|location=Tolvskillingsgatan 1, 414 82|geo={{Coord|57|40|35.5|N|11|54|52.1|W|region:IN_type:landmark|display=inline, title}}|tradition=[[अहमदिया]]|architecture_type=मस्जिद|architecture_style=इस्लामी|established=1976|year_completed=|construction_cost=लगभग £125,000|capacity=400|dome_quantity=2|minaret_quantity=1|minaret_height=|site_area={{Convert|7000|m2|sqft}}|mapframe-id=Q10594637}} '''नासिर मस्जिद''' ({{langx|sv|Nasir Moskén}}; {{langx|ur|{{unq|مسجد ناصر}}}}) पश्चिमी गोथेनबर्ग, [[स्वीडन]] में एक पहाड़ी पर स्थित एक [[मस्जिद]] है, जिसे 1975 में स्थापित किया गया था।<ref name=":0">{{Cite book|url=https://www.raa.se/publicerat/rapp2007_2.pdf|title=Religiösa rum i det mångkulturella Sverige|last=Vikström|first=Eva|date=2004-01-07|publisher=Riksantikvarieämbetet|pages=18-19|language=sv|trans-title=Religious spaces in multicultural Sweden}}</ref> 1976 में बनकर तैयार हुई इस मस्जिद को व्यापक रूप से [[स्वीडन]] की पहली ''विशेष रूप से निर्मित'' [[मस्जिद]] और देश के साथ-साथ [[स्कैंडिनेविया]] में इबादत के सबसे शुरुआती स्थायी इस्लामी स्थानों में से एक माना जाता है।<ref>{{Cite book|url=https://www.google.co.uk/books/edition/Yearbook_of_Muslims_in_Europe/068flHho1NEC?hl=en&gbpv=1&dq=nasir+mosque+sweden&pg=PA501&printsec=frontcover|title=Yearbook of Muslims in Europe|last=Nielsen|first=Jørgen Schøler|last2=Akgönül|first2=Samim|last3=Alibaši?|first3=Ahmet|last4=Maréchal|first4=Brigitte|last5=Moe|first5=Christian|date=2010-11-11|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-18475-6|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://myndighetensst.se/download/18.31f8a54518fa4be5f6455086/1717150479224/Nr%204,%20Islam%20och%20muslimer,%20nr%204%20komplett.pdf|title=Islam och muslimer i Sverige – en kunskapsöversikt|last=Larsson|first=Göran|publisher=Myndighetensst|year=2014|isbn=978-91-980611-6-1|edition=4|location=[[Stockholm]]|language=sv|trans-title=Islam and Muslims in Sweden – a knowledge overview|access-date=26 फ़रवरी 2026|archive-date=18 जून 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240618105513/https://www.myndighetensst.se/download/18.31f8a54518fa4be5f6455086/1717150479224/Nr%204,%20Islam%20och%20muslimer,%20nr%204%20komplett.pdf|url-status=dead}}</ref> इसे अहमदिया मुस्लिम समुदाय द्वारा बनाया गया था और यह इबादत और सामुदायिक गतिविधियों के केंद्र के रूप में कार्य करती है। मस्जिद लगभग {{Convert|7000|m2|sqft}} के स्थल पर स्थित है और इसका निर्माण लगभग £125,000 (1975) (जो 2023 में £1.1 मिलियन या US$1.37 मिलियन के बराबर था) की लागत से किया गया था। इसमें 400 नमाजियों के बैठने की क्षमता है।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://history.ahmadiyya.uk/fifth-tour-1976/|title=Hazrat Mirza Nasir Ahmad, Khalifatul Masih III’s (rh) Fifth European Tour(1976) - History Of Ahmadiyya UK|date=2024-10-02|language=en-GB|access-date=2025-12-22}}</ref> == इतिहास == नासिर मस्जिद की आधारशिला 27 सितंबर 1975 को अहमदिया मुस्लिम समुदाय के तीसरे खलीफा, मिर्ज़ा नासिर अहमद द्वारा उनकी स्वीडन यात्रा के दौरान रखी गई थी, और अगले वर्ष 20 अगस्त 1976 को इसका उद्घाटन किया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://new.alislam.org/library/books/mosques-around-world?page=86&option=search|title=Mosques around the world : a pictorial representation : 1994 Bait-ur-Rahman Mosque souvenir|website=AlIslam|page=82|language=en|oclc=34413058|access-date=2025-12-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.alislam.org/articles/hazrat-hafiz-mirza-nasir-ahmad/|title=Hazrat Hafiz Mirza Nasir Ahmad – Khalifatul Masih III|website=Islam Ahmadiyya|language=en|access-date=2025-12-21}}</ref> उद्घाटन समारोह में विभिन्न देशों के 600 से अधिक मेहमानों ने भाग लिया, जिनमें प्रेस और ईसाई चर्चों के प्रतिनिधि शामिल थे। उद्घाटन समारोह को रिकॉर्ड किया गया और टेलीविजन तथा रेडियो पर प्रसारित किया गया।<ref name=":1" /> === विस्तार === 1990 के दशक के मध्य तक, मूल मस्जिद की इमारत को बढ़ती मण्डली (नमाजियों) की जरूरतों को पूरा करने के लिए अपर्याप्त माना जाने लगा। चौथे खलीफा, मिर्ज़ा ताहिर अहमद की [[स्वीडन]] यात्रा के दौरान, मस्जिद के पुनर्विकास की देखरेख के लिए एक समिति का गठन किया गया, जिसकी अध्यक्षता मामून-उर-रशीद ने की थी। प्रारंभिक योजनाओं में मौजूदा संरचना में एक अतिरिक्त मंजिल जोड़ना शामिल था, हालांकि, बाद में पूरी तरह से नए डिजाइन के पक्ष में इन्हें छोड़ दिया गया।<ref name=":3">{{Cite news|url=https://stefanoallievi.it/portfolio-articoli/mosques-in-europe-why-a-solution-has-become-a-problem/|title=Mosques in Europe. Why a solution has become a problem - Stefano Allievi|work=Stefano Allievi|access-date=2025-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20250119065230/https://stefanoallievi.it/portfolio-articoli/mosques-in-europe-why-a-solution-has-become-a-problem/|archive-date=19 जनवरी 2025|url-status=live}}</ref> प्रगति में अस्थायी रूप से देरी हुई क्योंकि जिस भूमि पर मस्जिद खड़ी थी, वह स्थानीय नगर पालिका से पट्टे (लीज) पर ली गई थी। स्वामित्व और मूल्य निर्धारण के संबंध में बातचीत हुई, जिसके बाद 1997 में लगभग {{Currency|500000|sek}} में जमीन को पूरी तरह से खरीद लिया गया। इसके बाद एक संशोधित वास्तुशिल्प योजना को मंजूरी दी गई, जिसमें दो मंजिला मस्जिद भवन का प्रावधान था। पुनर्निर्माण के लिए धन मुख्य रूप से [[अहमदिया|समुदाय]] के दान के माध्यम से जुटाया गया था, जिसमें अंततः कुल संकल्प राशि कई मिलियन [[स्वीडिश क्रोना|क्रोनर]] तक पहुंच गई। यह परियोजना 1990 के दशक के अंत तक आगे बढ़ी, और मौसमी तथा तकनीकी चुनौतियों के बावजूद निर्माण पूरा हो गया।<ref name=":2">{{Cite web|url=https://khadimemasroor.uk/%d9%85%d8%b3%d8%ac%d8%af-%d9%86%d8%a7%d8%b5%d8%b1-%d8%b3%d9%88%db%8c%da%88%d9%86-%da%a9%db%8c-%d8%aa%d8%b9%d9%85%db%8c%d8%b1-%d9%86%d9%88/%d8%a7%d9%84%d9%81%d8%b6%d9%84-%da%88%d8%a7%d8%a6%d8%ac%d8%b3%d9%b9/|title=مسجد ناصر سویڈن کی تعمیر نو|last=Malik|first=Mahmood Ahmed|date=2019-06-13|website=خادم مسرور [Khadim-e-Masroor]|language=ur|trans-title=The reconstruction of Nasir Mosque, Sweden|access-date=2025-12-22}}</ref> === बर्बरता === मस्जिद धमकियों और बर्बरता (तोड़फोड़) के कृत्यों का विषय रही है। 11 सितंबर के हमलों के बाद, मस्जिद को बम से उड़ाने की धमकियाँ मिलीं,<ref name=":3" /> और एक अलग घटना में, मस्जिद की खिड़कियाँ तोड़ दी गईं।<ref>{{Cite web|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1253805/FULLTEXT01.pdf|title=Moskéers och muslimska församlingars utsatthet och säkerhet i Sverige 2018|language=sv|trans-title=Vulnerability and safety of mosques and Muslim congregations in Sweden 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20240725121718/https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1253805/FULLTEXT01.pdf|archive-date=2024-07-25}}</ref> == वास्तुकला == मस्जिद को व्हाइट आर्किटेक्ट्स द्वारा स्वीडिश-हाउस की शैली में [[गुंबद|गुंबदों]] और एक [[मीनार]] के साथ डिजाइन किया गया था, जो इसकी इस्लामी पहचान को चिह्नित करता है। इमारत में मस्जिद के [[इमाम]] के लिए आवास भी शामिल है।<ref name=":0" /> मस्जिद का कुल फर्श क्षेत्रफल लगभग 325 वर्ग मीटर है, जिसमें से प्रार्थना कक्ष 80 वर्ग मीटर है। 2001 में फिर से डिजाइन की गई मस्जिद में विस्तारित प्रार्थना स्थल और एक नवनिर्मित मीनार शामिल थी, जिसे निर्माण प्रक्रिया के दौरान नगरपालिका की मंजूरी मिली थी।<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == दीर्घा == <gallery mode="nolines" widths="200"> चित्र:Nasirmosken_på_Högsbohöjd.jpg|मस्जिद का गुंबद चित्र:Nasirmoskén_(IMG_2399).jpg|गुंबद और मीनार चित्र:Nasir_mosque.JPG|सड़क से देखी गई मस्जिद चित्र:Nasirmoskén_(IMG_1904).jpg|दूर से मस्जिद का दृश्य </gallery> == संदर्भ == {{reflist}} 2oqv4ttgboj1vus4fr2ash6o08t6kec सदस्य:AMAN KUMAR/शीह लॉग 2 1609848 6556226 6555466 2026-05-25T08:26:16Z AMAN KUMAR 911487 शीह नामांकन का लॉग बनाया जा रहा of [[:एक्सपर्ट टाइम्स]]. 6556226 wikitext text/x-wiki This is a log of all [[वि:शीह|speedy deletion]] nominations made by this user using [[WP:TW|Twinkle]]'s CSD module. If you no longer wish to keep this log, you can turn it off using the [[Wikipedia:Twinkle/Preferences|preferences panel]], and nominate this page for speedy deletion under [[वि:शीह#U1|CSD U1]]. === मार्च 2026 === # [[:चिरंजीवी सरजा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 20:50, 18 मार्च 2026 (UTC) # [[:साँचा:Fper]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:51, 19 मार्च 2026 (UTC) # [[:दिवाण जवाहर सिंह]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) === अप्रैल 2026 === # [[:द्वितीयक रंग]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:09, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:23, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:Protection]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:कंपनी हवलदार मेजर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:57, 5 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विक्रम सिंह मीना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 01:25, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:रविन्द्र कुमार द्विवेदी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:06, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डिबेटसिলেটবিডি]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ नहीं}; सदस्य {{user|1=Spacebangla}} को सूचित किया गया 13:30, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:देओला दादा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:07, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:IPA/Hindi and Urdu]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 04:09, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:रोहित गिल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:00, 10 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:कुश सोगुण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:06, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Govind Bhana Artist]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:38, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Chandan roy Bhirha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:42, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पूर्ति आर्या]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 03:47, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Article wizard/button wizard/sandbox]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 20:33, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:The7unity]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:28, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साउथ सिटी इंटर्नैशनल स्कूल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: इसमें उल्लेखनीयता का स्पष्ट अभाव है और कोई भी विश्वसनीय स्रोत नहीं है।}; सदस्य {{user|1=Ahari123}} को सूचित किया गया 19:08, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Nawada District President of Youth Congress is Mohammad Irshad Ansari]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:14, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रेलिया के लिए CDR]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:44, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Infobox news organization]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:04, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:गुंजन तिवारी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:डॉ इन्दु शेखर उपाध्याय]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:52, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ajaysingh Mer Rajput]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:19, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:22, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Adsmalhotra]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:21, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:56, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ग्यासी]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 13:33, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जय भीम नव जागृति संस्थान उटाम्बर]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 14:13, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:अशुतोष यादव]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:50, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:डॉ. भावना सावलिया]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:52, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महकाल अवतार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 19:14, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ayushguptha]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 03:01, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जियोक्स एआई]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 06:27, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम पंवार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:11, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Shrawanrampanwar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:12, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम मेघवाल]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:13, 21 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:14, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पुष्कर कांडपाल (गायक)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:57, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:आदर्श कुमार राजपूत]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 17:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विनोद वर्मा (आभूषण वर्ल्ड)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:10, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:12, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार:न्यूरोविज्ञान]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 23:06, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Anu tomar]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: शीर्षक अन्य भाषा में है}; सदस्य {{user|1=Advocate vinit tyagi}} को सूचित किया गया 03:46, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:द ट्रेंडिंग पीपल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:51, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:के राघवन रेड्डी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 11:55, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GKM Gautam Kumar Maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:36, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 19:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Banka, बिहार]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 19:52, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महरूज़ सिद्दीकी नदीम (फुटबॉलर)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 20:26, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Wikipedia help forums]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 20:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:53, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:हिन्दी उपन्यास-रामनाथ शिवेंद्र का उपन्यास "दूसरी आज़ादी "]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:55, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:आदर्श राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 05:00, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रावधान]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 05:07, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:24, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दिनेश शाहरा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:27, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:54, 28 अप्रैल 2026 (UTC) === मई 2026 === # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 09:42, 7 मई 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: multiple criteria ([[वि:शीह#ल2|ल2]], [[वि:शीह#व7|व7]]); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 17:19, 7 मई 2026 (UTC) # [[:नालया थीरपू]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:01, 8 मई 2026 (UTC) # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 16:05, 8 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PoetNikhilNeeraj]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:13, 9 मई 2026 (UTC) # [[:पूस की रात]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:20, 9 मई 2026 (UTC) # [[:Ragul Kamaraj Reddy(राघुल कामराज रेड्डी)]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 01:44, 10 मई 2026 (UTC) # [[:सिरे की शादेन (मुहावरा)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 01:53, 10 मई 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय दादा दादी दिवस]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 11:42, 10 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 13 मई 2026 (UTC) # [[:स्टोरिको सेरामिका एलएलपी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:12, 14 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 23:28, 14 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Vishalguptahyv]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:04, 15 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 12:11, 15 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 13:32, 15 मई 2026 (UTC) # [[:अपाचे]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 15 मई 2026 (UTC) # [[:पूवे उनक्कागा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:36, 15 मई 2026 (UTC) # [[:सफाविद वंश]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 20:25, 15 मई 2026 (UTC) # [[:राजपासी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:54, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:20, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/hi]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/getMsg]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:कुनलावुट विटिडसर्न]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 08:25, 16 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 16:26, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार (कराटे)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:30, 17 मई 2026 (UTC) # [[:*नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 15:12, 17 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: स्वतःपरीक्षित सदस्य ने गलती से [[सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] बनाया जिसे सही साँचा [[साँचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] बना दिया है}; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 05:15, 19 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Acharya Shashi Pandey]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:28, 22 मई 2026 (UTC) # [[:अमित राना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 00:58, 22 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Babukumar123]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:50, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ हटा दिया गया }; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 01:59, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Pankaj Kerketta]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:14, 23 मई 2026 (UTC) # [[:एक्सपर्ट टाइम्स]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:26, 25 मई 2026 (UTC) n3uwgq4mnniebusworfmm1kdj489ve6 6556229 6556226 2026-05-25T08:29:00Z AMAN KUMAR 911487 शीह नामांकन का लॉग बनाया जा रहा of [[:डॉ रागिनी स्वर्णकार]]. 6556229 wikitext text/x-wiki This is a log of all [[वि:शीह|speedy deletion]] nominations made by this user using [[WP:TW|Twinkle]]'s CSD module. If you no longer wish to keep this log, you can turn it off using the [[Wikipedia:Twinkle/Preferences|preferences panel]], and nominate this page for speedy deletion under [[वि:शीह#U1|CSD U1]]. === मार्च 2026 === # [[:चिरंजीवी सरजा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 20:50, 18 मार्च 2026 (UTC) # [[:साँचा:Fper]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:51, 19 मार्च 2026 (UTC) # [[:दिवाण जवाहर सिंह]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) === अप्रैल 2026 === # [[:द्वितीयक रंग]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:09, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:23, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:Protection]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:कंपनी हवलदार मेजर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:57, 5 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विक्रम सिंह मीना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 01:25, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:रविन्द्र कुमार द्विवेदी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:06, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डिबेटसिলেটবিডি]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ नहीं}; सदस्य {{user|1=Spacebangla}} को सूचित किया गया 13:30, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:देओला दादा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:07, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:IPA/Hindi and Urdu]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 04:09, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:रोहित गिल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:00, 10 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:कुश सोगुण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:06, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Govind Bhana Artist]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:38, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Chandan roy Bhirha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:42, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पूर्ति आर्या]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 03:47, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Article wizard/button wizard/sandbox]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 20:33, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:The7unity]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:28, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साउथ सिटी इंटर्नैशनल स्कूल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: इसमें उल्लेखनीयता का स्पष्ट अभाव है और कोई भी विश्वसनीय स्रोत नहीं है।}; सदस्य {{user|1=Ahari123}} को सूचित किया गया 19:08, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Nawada District President of Youth Congress is Mohammad Irshad Ansari]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:14, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रेलिया के लिए CDR]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:44, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Infobox news organization]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:04, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:गुंजन तिवारी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:डॉ इन्दु शेखर उपाध्याय]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:52, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ajaysingh Mer Rajput]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:19, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:22, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Adsmalhotra]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:21, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:56, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ग्यासी]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 13:33, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जय भीम नव जागृति संस्थान उटाम्बर]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 14:13, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:अशुतोष यादव]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:50, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:डॉ. भावना सावलिया]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:52, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महकाल अवतार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 19:14, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ayushguptha]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 03:01, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जियोक्स एआई]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 06:27, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम पंवार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:11, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Shrawanrampanwar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:12, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम मेघवाल]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:13, 21 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:14, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पुष्कर कांडपाल (गायक)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:57, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:आदर्श कुमार राजपूत]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 17:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विनोद वर्मा (आभूषण वर्ल्ड)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:10, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:12, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार:न्यूरोविज्ञान]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 23:06, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Anu tomar]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: शीर्षक अन्य भाषा में है}; सदस्य {{user|1=Advocate vinit tyagi}} को सूचित किया गया 03:46, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:द ट्रेंडिंग पीपल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:51, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:के राघवन रेड्डी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 11:55, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GKM Gautam Kumar Maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:36, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 19:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Banka, बिहार]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 19:52, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महरूज़ सिद्दीकी नदीम (फुटबॉलर)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 20:26, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Wikipedia help forums]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 20:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:53, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:हिन्दी उपन्यास-रामनाथ शिवेंद्र का उपन्यास "दूसरी आज़ादी "]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:55, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:आदर्श राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 05:00, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रावधान]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 05:07, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:24, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दिनेश शाहरा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:27, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:54, 28 अप्रैल 2026 (UTC) === मई 2026 === # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 09:42, 7 मई 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: multiple criteria ([[वि:शीह#ल2|ल2]], [[वि:शीह#व7|व7]]); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 17:19, 7 मई 2026 (UTC) # [[:नालया थीरपू]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:01, 8 मई 2026 (UTC) # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 16:05, 8 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PoetNikhilNeeraj]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:13, 9 मई 2026 (UTC) # [[:पूस की रात]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:20, 9 मई 2026 (UTC) # [[:Ragul Kamaraj Reddy(राघुल कामराज रेड्डी)]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 01:44, 10 मई 2026 (UTC) # [[:सिरे की शादेन (मुहावरा)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 01:53, 10 मई 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय दादा दादी दिवस]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 11:42, 10 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 13 मई 2026 (UTC) # [[:स्टोरिको सेरामिका एलएलपी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:12, 14 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 23:28, 14 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Vishalguptahyv]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:04, 15 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 12:11, 15 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 13:32, 15 मई 2026 (UTC) # [[:अपाचे]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 15 मई 2026 (UTC) # [[:पूवे उनक्कागा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:36, 15 मई 2026 (UTC) # [[:सफाविद वंश]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 20:25, 15 मई 2026 (UTC) # [[:राजपासी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:54, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:20, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/hi]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/getMsg]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:कुनलावुट विटिडसर्न]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 08:25, 16 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 16:26, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार (कराटे)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:30, 17 मई 2026 (UTC) # [[:*नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 15:12, 17 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: स्वतःपरीक्षित सदस्य ने गलती से [[सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] बनाया जिसे सही साँचा [[साँचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] बना दिया है}; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 05:15, 19 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Acharya Shashi Pandey]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:28, 22 मई 2026 (UTC) # [[:अमित राना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 00:58, 22 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Babukumar123]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:50, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ हटा दिया गया }; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 01:59, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Pankaj Kerketta]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:14, 23 मई 2026 (UTC) # [[:एक्सपर्ट टाइम्स]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:26, 25 मई 2026 (UTC) # [[:डॉ रागिनी स्वर्णकार]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:29, 25 मई 2026 (UTC) brjwaniyeiannj2k5wvtqpjx9wxayer नूपुर तिवारी 0 1609937 6556088 6547300 2026-05-24T23:58:36Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556088 wikitext text/x-wiki '''नूपुर तिवारी''' एक भारतीय पत्रकार<ref name="ndtv.com">{{Cite web|title=Noopur Tiwari: Latest News, Photos, Videos on Noopur Tiwari - NDTV.COM|url=http://www.ndtv.com/topic/noopur-tiwari|access-date=3 September 2017|website=NDTV.com}}</ref> और [[नारीवाद|नारीवादी]] हैं।<ref>{{Cite web|title=Feminism In India - SheThePeople TV|url=http://shethepeople.tv/why-am-i-a-feminist-noopur-tiwari/|access-date=25 August 2017|website=Shethepeople.tv|archive-date=25 अगस्त 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825234749/http://www.shethepeople.tv/why-am-i-a-feminist-noopur-tiwari/|url-status=dead}}</ref> वह यौन हिंसा के खिलाफ बनाए गए तकनीकी प्लेटफॉर्म 'स्मैशबोर्ड' (Smashboard) की संस्थापक हैं। यह एक [[गैर-लाभकारी संगठन|गैर-लाभकारी]] डेटाबेस [[ब्लॉकचेन]] संचालित करता है।<ref>{{Citation |title=This New App Aims To Fight Patriarchy On Digital Streets |url=https://www.ndtv.com/video/news/news/this-new-app-aims-to-fight-patriarchy-on-digital-streets-532624 |access-date=2019-11-21}}</ref> उन्होंने 2004 से यूरोप की कई महत्वपूर्ण राजनीतिक, आर्थिक और सामाजिक घटनाओं पर [[एनडीटीवी]]<ref name="ndtv.com" /> के लिए सीधे (लाइव) रिपोर्टिंग की है। वह ''[[हिन्दुस्तान टाईम्स|हिंदुस्तान टाइम्स]]'',<ref>{{Cite web|title=Hindustan Times - News|url=http://www.hindustantimes.com/queryResult;jsessionid=92A1CE697DA7DA549B23FDA98EEFC629|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825103205/http://www.hindustantimes.com/queryResult;jsessionid=92A1CE697DA7DA549B23FDA98EEFC629|archive-date=25 August 2017|access-date=25 August 2017|website=Hindustantimes.com}}</ref> ''[[बिज़नेस स्टैण्डर्ड|बिजनेस स्टैंडर्ड]]'',<ref>{{Cite web|title=Author - Noopur Tiwari - Business Standard|url=http://www.business-standard.com/author/search/keyword/noopur-tiwari|access-date=25 August 2017|website=Business-standard.com}}</ref> ''द कारवां'',<ref>{{Cite web|title=Did a Fire in a Centrally Funded Hospital in Delhi Cause the Deaths of Three Patients?|url=http://www.caravanmagazine.in/profile/616/|access-date=25 August 2017|website=The Caravan|archive-date=25 अगस्त 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825104320/http://www.caravanmagazine.in/profile/616/|url-status=dead}}</ref> द वायर (Thewire.in),<ref>{{Cite web|title=Noopur Tiwari, Author at The Wire|url=https://thewire.in/author/ntiwari/|access-date=25 August 2017|website=Thewire.in}}</ref> और स्क्रॉल.इन (Scroll.in) के लिए लिखती हैं।<ref>{{Cite web|title=Noopur Tiwari|url=https://scroll.in/author/2782|access-date=25 August 2017|website=Scroll.in}}</ref> वह जेंडर-लॉग-इंडिया (Genderlogindia) नामक एक नारीवादी ट्विटर हैंडल की सह-संचालक हैं।<ref>{{Cite web|title=Genderlog|url=https://twitter.com/genderlogindia?ref_src=twsrc%5Egoogle%7Ctwcamp%5Eserp%7Ctwgr%5Eauthor|access-date=25 August 2017|website=Twitter.com}}</ref> उन्होंने 1996 से 2003 तक एनडीटीवी<ref>{{Cite web|title=Noopur Tiwari: Latest News, Photos, Videos on Noopur Tiwari|url=http://www.ndtv.com/topic/noopur-tiwari|access-date=25 August 2017|website=Ndtv.com}}</ref> के साथ निर्माता (प्रोड्यूसर) के रूप में काम किया है। नूपुर तिवारी ने 2019 में सोशल नेटवर्क 'स्मैशबोर्ड' लॉन्च किया, जिसका उद्देश्य नारीवादियों (उनके लिंग की परवाह किए बिना) के वैश्विक समुदाय को एकजुट करना और पारस्परिक सहायता, एकजुटता व नारीवाद को एक आवश्यक आधार के रूप में उपयोग करना था।<ref name="Drouelle">{{Cite web|last=Drouelle|first=Léa|date=21 April 2021|title=Connaissez-Vous Smashboard, Le Premier Réseau Social Féministe ? On Vous Explique Ce Que C'est !|url=https://www.grazia.fr/news-et-societe/news/connaissez-vous-smashboard-le-premier-reseau-social-feministe-on-vous-explique-ce-que-c-est-1004540|website=grazia.fr}}</ref> इस प्लेटफॉर्म के बारे में विचार 2016 में शुरू हुआ था। बाद में #MeToo आंदोलन ने इस परियोजना के विकास को एक अतिरिक्त प्रेरणा दी।<ref name="Kapur">{{Cite web|last=Kapur|first=Manavi|date=4 December 2019|title=Smashboard app is using blockchain to help victims of sexual abuse in India|url=https://qz.com/india/1758197/after-metoo-an-app-now-uses-blockchain-against-sexual-abuse/|website=qz.com}}</ref> 2021 में स्मैशबोर्ड ने [[यूनेस्को]] (UNESCO) के साथ साझेदारी में नेटएक्सप्लो इनोवेशन ग्रैंड प्राइज (ग्लोबल इनोवेशन ऑब्जर्वेटरी) जीता।<ref>{{Cite web|date=15 April 2021|title=Le réseau social féministe "Smashboard" remporte le prix de l'innovation digitale de l'année|url=https://www.ladepeche.fr/2021/04/15/le-reseau-social-feministe-smashboard-remporte-le-prix-de-linnovation-digitale-de-lannee-9490252.php|website=ladepeche.fr}}</ref> == करियर == [[चित्र:Noopur_Tiwari_NDTV.jpg|thumb|[[पेरिस समझौता|पेरिस जलवायु सम्मेलन]] से [[एनडीटीवी 24x7|एनडीटीवी]] के लिए रिपोर्टिंग करती हुईं नूपुर तिवारी<ref>{{Citation|title=Climate Deal 'A Hope For Future Generations': Prakash Javadekar|url=https://www.ndtv.com/video/news/news/climate-deal-a-hope-for-future-generations-prakash-javadekar-394633|access-date=2019-11-21}}</ref>]] 2004 से यूरोप संवाददाता और एनडीटीवी की निवासी संपादक (Resident Editor) के रूप में, नूपुर ने पूरे महाद्वीप की महत्वपूर्ण घटनाओं और समाचारों की रिपोर्टिंग की है। उन्होंने वित्तीय जगत के प्रमुख व्हिसलब्लोअर्स के विशेष साक्षात्कार लेकर कर चोरी और मनी लॉन्ड्रिंग (धन शोधन) पर व्यापक रूप से रिपोर्ट की है।<ref>{{cite web|url=http://www.ndtv.com/video/exclusive/news/india-has-less-than-1-info-on-black-money-lots-more-i-can-offer-whistle-blower-to-ndtv-345454|title=India Has Less Than 1% Info on Black Money, Lots More I Can Offer: Whistle-blower to NDTV|website=Ndtv.com|access-date=3 September 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ndtv.com/india-news/whistleblower-offers-to-help-india-with-black-money-probe-744371|title=Another Whistleblower Offers to Help India With Black Money Probe|website=Ndtv.com|access-date=3 September 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.caravanmagazine.in/letters/switzerland-treasure-hunt|title=Switzerland - Treasure Hunt|date=31 August 2014|website=Caravanmagazine.in|access-date=3 September 2017}}</ref> उन्होंने फ्रांस के सिख समुदाय और प्रथम विश्व युद्ध में भारतीय सैनिकों पर एनडीटीवी के 'इंडिया मैटर्स' (India Matters) के लिए एपिसोड भी बनाए हैं। फ्रांसीसी विमानवाहक पोत क्लेमेंसो (2004) के बारे में उनकी ब्रेकिंग न्यूज़ रिपोर्ट भारतीय मीडिया में व्यापक रूप से प्रसारित हुई और अंततः भारत के सर्वोच्च न्यायालय के फैसले के बाद विमानवाहक पोत को वापस लौटने के लिए मजबूर होना पड़ा।<ref>{{Cite web|title=Author - Noopur Tiwari - Business Standard|url=http://www.business-standard.com/author/search/keyword/noopur-tiwari|access-date=25 August 2017|website=Business-standard.com}}</ref> एलटीटीई (LTTE) के सक्रिय सदस्यों के साथ उनके साक्षात्कार (2006) में, एंटन बालासिंघम ने [[राजीव गांधी]] की हत्या के लिए खेद व्यक्त किया था, जो कि इस हत्या के लिए आतंकवादी संगठन द्वारा अपनी जिम्मेदारी स्वीकार करने के सबसे करीब का कदम था।<ref>{{Cite web|title=Did a Fire in a Centrally Funded Hospital in Delhi Cause the Deaths of Three Patients?|url=http://www.caravanmagazine.in/profile/616/|access-date=25 August 2017|website=The Caravan|archive-date=25 अगस्त 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825104320/http://www.caravanmagazine.in/profile/616/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Noopur Tiwari, Author at The Wire|url=https://thewire.in/author/ntiwari/|access-date=25 August 2017|website=Thewire.in}}</ref> नूपुर ने यूरोप के कई बड़े चुनावों और भारत-फ्रांस द्विपक्षीय यात्राओं की रिपोर्टिंग की है।<ref>{{Cite web|title=Noopur Tiwari|url=https://scroll.in/author/2782|access-date=25 August 2017|website=Scroll.in}}</ref><ref>{{Cite web|title=Genderlog|url=https://twitter.com/genderlogindia?ref_src=twsrc%5Egoogle%7Ctwcamp%5Eserp%7Ctwgr%5Eauthor|access-date=25 August 2017|website=Twitter.com}}</ref> उन्होंने COP21 पेरिस शिखर सम्मेलन,<ref>{{cite web|url=http://www.ndtv.com/video/environment/news/100-billion-dollar-green-fund-myth-or-reality-393147|title=100 Billion Dollar Green Fund: Myth or Reality?|website=Ndtv.com|access-date=3 September 2017}}</ref> ग्रीक जनमत संग्रह,<ref>{{cite web|url=http://www.ndtv.com/world-news/greece-set-to-vote-in-crucial-referendum-778283|title=Greece Set to Vote in Crucial Referendum|website=Ndtv.com|access-date=3 September 2017}}</ref> पोप कॉन्क्लेव,<ref>{{cite web|url=http://www.ndtv.com/video/news/news/67-cardinals-will-vote-for-the-1st-time-at-the-conclave-father-theodore-mascarenhas-tells-ndtv-268357|title=67 cardinals will vote for the 1st time at the conclave, Father Theodore Mascarenhas tells NDTV|website=Ndtv.com|access-date=3 September 2017}}</ref> भारत-फ्रांस असैन्य परमाणु समझौते,<ref>{{Cite web|title=Sarkozy's Day 3 in India: Big nuclear deals firmed up|url=http://www.ndtv.com/video/news/news/sarkozy-s-day-3-in-india-big-nuclear-deals-firmed-up-179958|access-date=3 September 2017|website=Ndtv.com}}</ref> मरीन मुद्दे पर इटली-भारत कूटनीतिक विवाद,<ref>{{Cite web|title=Justice has been done, Italian marine's mother tells NDTV|url=http://www.ndtv.com/video/exclusive/news/justice-has-been-done-italian-marine-s-mother-tells-ndtv-268738|access-date=3 September 2017|website=Ndtv.com}}</ref> अंतर्राष्ट्रीय न्यायालय में भारत व पाकिस्तान, और मित्तल आर्सेलर के अधिग्रहण जैसी घटनाओं को भी कवर किया है।<ref>{{Cite web|title=Lakshmi Mittal, French govt strike deal over disputed Florange unit|url=http://www.ndtv.com/video/news/news/lakshmi-mittal-french-govt-strike-deal-over-disputed-florange-unit-256623|access-date=3 September 2017|website=Ndtv.com}}</ref> उन्होंने पेरिस आतंकवादी हमलों के सर्वश्रेष्ठ अंतर्राष्ट्रीय कवरेज के लिए ENBA 2016 पुरस्कार जीता है।<ref>{{Cite web|title=News Broadcasting Awards - enba 2016 by Exchange4media|url=http://www.exchange4media.com/enba-2016/videos.aspx|access-date=3 September 2017|website=Exchange4media.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Hundreds Flee Gathering in Central Paris in Apparent False Alarm|url=http://www.ndtv.com/video/news/news/hundreds-flee-gathering-in-central-paris-in-apparent-false-alarm-391024|access-date=3 September 2017|website=Ndtv.com}}</ref> == टेलीविज़न शृंखला == 2004 में नूपुर तिवारी ने एनडीटीवी के लिए ''गुस्ताखी माफ, ग्रेट इंडिया तमाशा''<ref>{{cite web|url=https://www.newslaundry.com/author/noopur-tiwari|title=Newslaundry - Sabki Dhulai|website=Newslaundry.com|access-date=3 September 2017}}</ref> नामक एक व्यंग्यात्मक कार्यक्रम शुरू किया। वह इसकी निर्माता और निर्देशक भी थीं। इसे फ्रांसीसी मैरियोनेट (कठपुतली) निर्माता एलेन डुवर्न और लॉरेंट हुएट के साथ मिलकर बनाया गया था। वह कई कार्यक्रमों की सह-पटकथा लेखिका (Co-scriptwriter) रही हैं, जिनमें बीबीसी सीरीज "यस प्राइम मिनिस्टर" के रूपांतरण के तौर पर स्टार टीवी के लिए "जी मंत्रीजी" नामक एनडीटीवी-बीबीसी का सह-उत्पादन शामिल है। उन्होंने [[ज़ी टीवी]] पर हस्तियों (सेलिब्रिटीज) के जीवन पर एक शो किया था, जिसका नाम ''जीना इसी का नाम है'' था। इसमें [[मक़बूल फ़िदा हुसैन|एम एफ हुसैन]], पूर्व भारतीय प्रधानमंत्री [[विश्वनाथ प्रताप सिंह|वी पी सिंह]], राजनीतिज्ञ [[लालू प्रसाद यादव]] जैसे राजनेताओं और कलाकारों पर एपिसोड बनाए गए थे। संस्कृति और जीवन शैली से संबंधित अपनी रिपोर्टिंग में नूपुर ने [[लियोनार्डो डिकैप्रियो]] और [[मेरिल स्ट्रीप]] जैसे अभिनेताओं के साक्षात्कार लिए हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.ndtv.com/video/entertainment/news/noopur-tiwari-in-conversation-with-meryl-streep-108446|title=Noopur Tiwari in conversation with Meryl Streep|website=Ndtv.com|access-date=3 September 2017}}</ref> उन्होंने वाइन और कला पर "एनडीटीवी गुड टाइम्स" (NDTV Good Times) के लाइफस्टाइल कार्यक्रमों की मेजबानी और निर्माण भी किया है: * वाइन कंट्री सिटीजन (Wine Country Citizen): फ्रांस और दक्षिण अफ्रीका में वाइन यात्राओं (एक प्रकार की विशेष, अनुभव-आधारित यात्रा जिसमें दाख की बारियों, वाइन उत्पादन क्षेत्रों और वाइन क्षेत्रों का दौरा किया जाता है) पर एक कार्यक्रम।<ref>{{cite web|url=http://www.ndtv.com/video/food/wine-country-citizen/wine-country-citizen-bordeaux-159888|title=Wine Country Citizen - Bordeaux|website=Ndtv.com|access-date=3 September 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.goodtimestv.in/tv-shows/wine-lovers-guide-to-the-world-556|title=Wine Lovers Guide to the World - NDTV Good Times|website=Goodtimestv.in|access-date=3 September 2017|archive-date=3 सितंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903163559/http://www.goodtimestv.in/tv-shows/wine-lovers-guide-to-the-world-556|url-status=dead}}</ref> * आर्ट बीट (Art Beat): यूरोप की कला और यात्रा पर आधारित एक शृंखला।<ref>{{Cite web|title=Hindustan Times - News|url=http://www.hindustantimes.com/queryResult;jsessionid=92A1CE697DA7DA549B23FDA98EEFC629|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825103205/http://www.hindustantimes.com/queryResult;jsessionid=92A1CE697DA7DA549B23FDA98EEFC629|archive-date=25 August 2017|access-date=25 August 2017|website=Hindustantimes.com}}</ref> == स्मैशबोर्ड == स्मैशबोर्ड एक गैर-लाभकारी संगठन है जो पितृसत्तात्मक हिंसा के खिलाफ लड़ने के लिए नारीवादियों का एक ऑनलाइन वैश्विक समुदाय बना रहा है।<ref>{{Cite web|date=25 May 2021|title=Le réseau Smashboard couronné du " prix de l'innovation digitale de l'année "|url=https://digimedia.be/content.php?rubric=News&lng=fr&id=24434&title=le-ra-seau-smashboard-couronna-du-a-prix-de-l-innovation-digitale-de-l-anna-e-a|website=digimedia.be}}</ref><ref>{{Cite web|last=Nagaraj|first=Anuradha|date=8 January 2020|title=Encrypted app aims to boost sex crime reporting in India|url=https://www.reuters.com/article/us-india-women-tech-trfn-idUSKBN1Z720S|website=reuters.com}}</ref> उनका उद्देश्य तकनीक के माध्यम से यौन हिंसा की घटनाओं की रिपोर्टिंग को आसान बनाना है।<ref>{{Cite web|last=Mathur|first=Natasha|date=5 December 2019|title=This App Uses Blockchain Technology To Help Victims Report Sexual Assault In India|url=https://in.mashable.com/tech/9162/this-app-uses-blockchain-technology-to-help-victims-report-sexual-assault-in-india|website=in.mashable.com}}</ref> स्मैशबोर्ड का लक्ष्य यौन हिंसा की शिकार महिलाओं को सहायता प्रणाली प्रदान करने, चर्चा, सुरक्षा और संरक्षण के लिए एक स्थान देकर उन्हें एकजुट करना है।<ref name="Drouelle"/> स्मैशबोर्ड चार उपकरण (टूल्स) प्रदान करता है: दुनिया का एक नक्शा जो महिलाओं को समर्पित सभी संस्थाओं और संघों को संदर्भित करता है; उन वकीलों, मनोवैज्ञानिकों और पत्रकारों तक आसान पहुंच जो उन पीड़ितों की तलाश कर रहे हैं जो गवाही देने के इच्छुक हैं; और अंततः, ब्लॉकचेन के माध्यम से साक्ष्यों और सूचनाओं को सुरक्षित करना।<ref>{{Cite web|last=Menez|first=Lydia|date=15 April 2021|title=Smashboard, le réseau social féministe élu innovation de l'année 2021|url=https://www.elle.fr/Societe/News/Smashboard-le-reseau-social-feministe-elu-innovation-de-l-annee-2021-3924714|website=elle.fr}}</ref> इस नवीनतम नवाचार का लक्ष्य पीड़ितों और बचे लोगों (survivors) को सुरक्षित, पारदर्शी और गुमनाम (anonymous) तरीके से मदद पाने का अवसर देना है। यह तकनीक महिलाओं को एक स्थायी टाइमस्टैम्प के साथ सबूत रिकॉर्ड करने में भी मदद करती है। परिणामस्वरूप, यह पुलिस और न्यायिक अधिकारियों से न्याय मांगते समय उनकी सहायता करेगा।<ref name="Kapur"/> == व्यक्तिगत जीवन == नूपुर तिवारी ने आगरा के सेंट एंथोनी स्कूल में पढ़ाई की है।<ref>{{cite web|url=http://www.stanthonysjrcollege.org/head_girls.aspx|title=St. Anthony's Junior College Agra, Best ICSE School In Agra|website=Stanthonysjrcollege.org|access-date=3 September 2017|archive-date=3 सितंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903165641/http://www.stanthonysjrcollege.org/head_girls.aspx|url-status=dead}}</ref> इसके बाद उन्होंने मिरांडा हाउस और [[जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय]] में पढ़ाई की।<ref>{{Cite web|language=en|title=Hindi Anchor Noopur Tiwari Biography, News, Photos, Videos|url=https://nettv4u.com/celebrity/hindi/anchor/noopur-tiwari|access-date=2026-02-01|website=nettv4u}}</ref> == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{DEFAULTSORT:तिवारी, नूपुर}} [[श्रेणी:जन्म का वर्ष अज्ञात (जीवित लोग)]] [[श्रेणी:भारतीय नारीवादी]] [[श्रेणी:भारतीय महिला पत्रकार]] [[श्रेणी:भारतीय टेलीविजन निर्माता]] [[श्रेणी:भारतीय महिला टेलीविजन निर्माता]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 3i8ksf4kue3pa9dd223ttxsh2xrflfa वार्ता:बेर्शेबा 1 1610992 6555962 6538386 2026-05-24T12:34:13Z चाहर धर्मेंद्र 703114 चाहर धर्मेंद्र ने पृष्ठ [[वार्ता:बेएर षेवअ]] को [[वार्ता:बेर्शेबा]] पर स्थानांतरित किया: वार्ता पृष्ठ पर स्थानांतरण अनुरोध अनुसार 6538386 wikitext text/x-wiki == स्थानान्तरण अनुरोध 10 अप्रैल 2026 == {{नाम बदलें/dated|बेर्शेबा}} [[:बेएर षेवअ]] → {{no redirect|बेर्शेबा}} – एकदम भ्रष्ट वर्तनी। मुझे इसके लिए कोई व्याख्या देनी ही नहीं चाहिए।<ref>{{cite web|url=https://hindi.news18.com/amp/world/middle-east-houthi-missile-attack-israel-yemen-war-update-iran-america-ki-jung-10316148.html|title=ईरान को बचाने आए लड़ाके, जंग में कूदे हूती विद्रोही, इजरायल को मिसाइल से फोड़ा, जहाजों पर नया संकट}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/articles/cy8k9g4mxn5o.amp|title=हॉस्पिटल पर ईरानी मिसाइल हमले के बाद इसराइल ने कहा- अली ख़ामेनेई को बचने नहीं दिया जा सकता}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aajtak.in/amp/world/story/where-iranian-missile-fell-today-ground-report-from-beersheba-israel-ntc-dskc-2271219-2025-06-24|title=इजरायल में आजतक: जहां आज गिरी ईरानी मिसाइल... इजरायल के बेर्शेबा से ग्राउंड रिपोर्ट}}</ref> [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 12:06, 10 अप्रैल 2026 (UTC) qqydv67livblq67x91q3f9z82buwfoa 6555964 6555962 2026-05-24T12:34:49Z चाहर धर्मेंद्र 703114 6555964 wikitext text/x-wiki == स्थानान्तरण अनुरोध 10 अप्रैल 2026 == <div class="boilerplate" style="background-color: #efe; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px dotted #aaa;"><!-- Template:RM top --> :''नीचे इस पृष्ठ के [[WP:स्थानान्तरण अनुरोध|स्थानान्तरण अनुरोध]] पर हुई चर्चा का परिणाम है।<span style="color:red">'''कृपया इसे न बदलें'''</span> अन्य चर्चायें नीचे नए अनुभाग बना कर की जा सकती हैं। इस चर्चा में कोई परिवर्तन न करें। '' स्थानान्तरण अनुरोध का परिणाम निम्नलिखित रहा: {{done}}। --<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:06, 24 मई 2026 (UTC) ---- {{नाम बदलें/old|बेर्शेबा}} [[:बेएर षेवअ]] → {{no redirect|बेर्शेबा}} – एकदम भ्रष्ट वर्तनी। मुझे इसके लिए कोई व्याख्या देनी ही नहीं चाहिए।<ref>{{cite web|url=https://hindi.news18.com/amp/world/middle-east-houthi-missile-attack-israel-yemen-war-update-iran-america-ki-jung-10316148.html|title=ईरान को बचाने आए लड़ाके, जंग में कूदे हूती विद्रोही, इजरायल को मिसाइल से फोड़ा, जहाजों पर नया संकट}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/articles/cy8k9g4mxn5o.amp|title=हॉस्पिटल पर ईरानी मिसाइल हमले के बाद इसराइल ने कहा- अली ख़ामेनेई को बचने नहीं दिया जा सकता}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aajtak.in/amp/world/story/where-iranian-missile-fell-today-ground-report-from-beersheba-israel-ntc-dskc-2271219-2025-06-24|title=इजरायल में आजतक: जहां आज गिरी ईरानी मिसाइल... इजरायल के बेर्शेबा से ग्राउंड रिपोर्ट}}</ref> [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 12:06, 10 अप्रैल 2026 (UTC) ---- :''ऊपर हुई चर्चा एक स्थानान्तरण अनुरोध का पुरालेख है। <span style="color:red">'''इसमें कोई बदलाव न करें'''</span> आगे की चर्चाएँ, नीचे नए आनुभाग बना कर शुरू की जा सकती हैं, इस अनुभाग में कोई बदलाव नहीं किया जाना चाहिए''</div><!-- Template:RM bottom --> tmp506jqnji2nei3nevu0tcg17gx1fc विकिपीडिया:आँकड़े/2026/मई 4 1611728 6555956 6555557 2026-05-24T12:14:18Z NeechalBOT 98381 statistics 6555956 wikitext text/x-wiki <!--- stats starts--->{{सदस्य:Neechalkaran/statnotice}}{| class="wikitable sortable" style="width:90%" |- ! Date(Time) ! Pages ! Articles ! Edits ! Users ! Files ! Activeusers {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =1-5-2026 6:14 |Pages = 1387762 |dPages = 40 |Articles = 169193 |dArticles = 14 |Edits = 6533587 |dEdits = 343 |Files = 4672 |dFiles = 0 |Users = 902302 |dUsers = 106 |Ausers = 1047 |dAusers = 14 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =2-5-2026 6:14 |Pages = 1387797 |dPages = 35 |Articles = 169209 |dArticles = 16 |Edits = 6533981 |dEdits = 394 |Files = 4673 |dFiles = 1 |Users = 902407 |dUsers = 105 |Ausers = 1047 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =3-5-2026 6:14 |Pages = 1387821 |dPages = 24 |Articles = 169219 |dArticles = 10 |Edits = 6534255 |dEdits = 274 |Files = 4673 |dFiles = 0 |Users = 902524 |dUsers = 117 |Ausers = 1047 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =4-5-2026 6:14 |Pages = 1387842 |dPages = 21 |Articles = 169220 |dArticles = 1 |Edits = 6534576 |dEdits = 321 |Files = 4674 |dFiles = 1 |Users = 902665 |dUsers = 141 |Ausers = 1038 |dAusers = -9 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =5-5-2026 6:14 |Pages = 1387871 |dPages = 29 |Articles = 169234 |dArticles = 14 |Edits = 6534925 |dEdits = 349 |Files = 4674 |dFiles = 0 |Users = 902800 |dUsers = 135 |Ausers = 1038 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =6-5-2026 6:14 |Pages = 1387909 |dPages = 38 |Articles = 169245 |dArticles = 11 |Edits = 6535311 |dEdits = 386 |Files = 4674 |dFiles = 0 |Users = 902935 |dUsers = 135 |Ausers = 1038 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =7-5-2026 6:14 |Pages = 1387948 |dPages = 39 |Articles = 169261 |dArticles = 16 |Edits = 6535582 |dEdits = 271 |Files = 4674 |dFiles = 0 |Users = 903062 |dUsers = 127 |Ausers = 1034 |dAusers = -4 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =8-5-2026 6:14 |Pages = 1387919 |dPages = -29 |Articles = 169234 |dArticles = -27 |Edits = 6536101 |dEdits = 519 |Files = 4674 |dFiles = 0 |Users = 903180 |dUsers = 118 |Ausers = 1034 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =9-5-2026 6:14 |Pages = 1387939 |dPages = 20 |Articles = 169241 |dArticles = 7 |Edits = 6536431 |dEdits = 330 |Files = 4674 |dFiles = 0 |Users = 903314 |dUsers = 134 |Ausers = 1034 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =10-5-2026 6:14 |Pages = 1387974 |dPages = 35 |Articles = 169253 |dArticles = 12 |Edits = 6536779 |dEdits = 348 |Files = 4674 |dFiles = 0 |Users = 903457 |dUsers = 143 |Ausers = 1026 |dAusers = -8 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =11-5-2026 6:14 |Pages = 1388008 |dPages = 34 |Articles = 169268 |dArticles = 15 |Edits = 6537132 |dEdits = 353 |Files = 4674 |dFiles = 0 |Users = 903589 |dUsers = 132 |Ausers = 1026 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =12-5-2026 6:14 |Pages = 1388056 |dPages = 48 |Articles = 169284 |dArticles = 16 |Edits = 6537707 |dEdits = 575 |Files = 4674 |dFiles = 0 |Users = 903707 |dUsers = 118 |Ausers = 1026 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =13-5-2026 6:14 |Pages = 1388066 |dPages = 10 |Articles = 169281 |dArticles = -3 |Edits = 6538068 |dEdits = 361 |Files = 4674 |dFiles = 0 |Users = 903872 |dUsers = 165 |Ausers = 1026 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =14-5-2026 6:14 |Pages = 1388089 |dPages = 23 |Articles = 169296 |dArticles = 15 |Edits = 6538553 |dEdits = 485 |Files = 4674 |dFiles = 0 |Users = 904048 |dUsers = 176 |Ausers = 984 |dAusers = -42 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =15-5-2026 6:14 |Pages = 1388145 |dPages = 56 |Articles = 169323 |dArticles = 27 |Edits = 6538951 |dEdits = 398 |Files = 4674 |dFiles = 0 |Users = 904197 |dUsers = 149 |Ausers = 984 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =16-5-2026 6:14 |Pages = 1388182 |dPages = 37 |Articles = 169331 |dArticles = 8 |Edits = 6539347 |dEdits = 396 |Files = 4674 |dFiles = 0 |Users = 904348 |dUsers = 151 |Ausers = 984 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =17-5-2026 6:14 |Pages = 1388160 |dPages = -22 |Articles = 169310 |dArticles = -21 |Edits = 6539704 |dEdits = 357 |Files = 4674 |dFiles = 0 |Users = 904502 |dUsers = 154 |Ausers = 959 |dAusers = -25 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =18-5-2026 6:14 |Pages = 1388205 |dPages = 45 |Articles = 169326 |dArticles = 16 |Edits = 6540147 |dEdits = 443 |Files = 4675 |dFiles = 1 |Users = 904679 |dUsers = 177 |Ausers = 959 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =19-5-2026 6:14 |Pages = 1388238 |dPages = 33 |Articles = 169337 |dArticles = 11 |Edits = 6540437 |dEdits = 290 |Files = 4675 |dFiles = 0 |Users = 904829 |dUsers = 150 |Ausers = 959 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =20-5-2026 6:14 |Pages = 1388251 |dPages = 13 |Articles = 169350 |dArticles = 13 |Edits = 6540759 |dEdits = 322 |Files = 4675 |dFiles = 0 |Users = 905013 |dUsers = 184 |Ausers = 961 |dAusers = 2 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =21-5-2026 6:14 |Pages = 1388299 |dPages = 48 |Articles = 169375 |dArticles = 25 |Edits = 6541189 |dEdits = 430 |Files = 4676 |dFiles = 1 |Users = 905274 |dUsers = 261 |Ausers = 961 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =22-5-2026 6:14 |Pages = 1388308 |dPages = 9 |Articles = 169371 |dArticles = -4 |Edits = 6541519 |dEdits = 330 |Files = 4676 |dFiles = 0 |Users = 905468 |dUsers = 194 |Ausers = 961 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =23-5-2026 6:14 |Pages = 1388335 |dPages = 27 |Articles = 169382 |dArticles = 11 |Edits = 6541790 |dEdits = 271 |Files = 4676 |dFiles = 0 |Users = 905661 |dUsers = 193 |Ausers = 971 |dAusers = 10 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =24-5-2026 6:14 |Pages = 1388356 |dPages = 21 |Articles = 169393 |dArticles = 11 |Edits = 6542190 |dEdits = 400 |Files = 4677 |dFiles = 1 |Users = 905861 |dUsers = 200 |Ausers = 971 |dAusers = 0 }} <!---Place new stats here---> |} <!--- stats ends---> h7ru4v2lho4lierrqhs7xvknn1aj470 सदस्य:Mnjkhan/प्रयोगपृष्ठ 2 1611798 6555993 6555001 2026-05-24T14:23:23Z Mnjkhan 900134 6555993 wikitext text/x-wiki {{Progression|41|100}} # [[साहिब इब्न अब्बाद]] ✓ # [[बाकिर खान]] ✓ # [[सत्तार खान]] ✓ # [[अबू मुस्लिम]] ✓ # [[करीम खान का आर्ग]] ✓ # [[अबू अल-वफ़ा अल-बुज़ानी]] ✓ # [[मोहसेन हशत्रूदी]] ✓ # [[साहिब इब्न अब्बाद]] ✓ # [[सफ़वी कला]] ✓ # [[इमामज़ादे हमज़ा, तबरीज़]] ✓ # [[इमादओदोला मस्जिद]] ✓ # [[इमामज़ादे हमज़ा, तबरीज़]] ✓ # [[आगा नूर मस्जिद]] ✓ # [[इस्फ़हान का ग्रैंड मोसल्ला]] ✓ # [[हेदायत मस्जिद]] ✓ # [[हाकीम मस्जिद, इस्फ़हान]] ✓ # [[इस्फ़हान का ग्रैंड मोसल्ला]] ✓ # [[हेदायत मस्जिद]] ✓ # [[ईरान का सांस्कृतिक विरासत, पर्यटन और हस्तशिल्प मंत्रालय]] ✓ # [[हज शाहबाजखान मस्जिद]] ✓ # [[हाकीम मस्जिद, इस्फ़हान]] ✓ # [[दरब-ए इमाम]] ✓ # [[शाह चेराग]] ✓ # [[ईरान का सांस्कृतिक विरासत, पर्यटन और हस्तशिल्प मंत्रालय]] ✓ # [[सैयद अलाउद्दीन हुसैन का मकबरा]] ✓ # [[फातिमा मासूमे का मकबरा]] ✓ # [[आगा नूर मस्जिद]] ✓ # [[शाह चेराग]] ✓ # [[मीर बोज़ोर्ग का मकबरा]] ✓ # [[फ़ज़ल इब्न मूसा इब्न जाफ़र]] ✓ # [[अहमद इब्न इसहाक का मकबरा]] ✓ # [[नतांज़ की जामा मस्जिद]] ✓ # [[चेहेल दोख्तरान मकबरा]] ✓ # [[अलादीन बुर्ज]] ✓ # [[हसन मोदरेश का मकबरा]] ✓ # [[औन इब्न अली का मकबरा]] ✓ # [[बाबा रोक्नेद्दीन का मकबरा]] ✓ # [[बेश क़र्दश]] ✓ # [[इमामज़ादेह सैयद मोहम्मद]] ✓ # [[सादी का मकबरा]] ✓ # [[इमामज़ादे इस्माइल और शाया मस्जिद]] ✓ s28zpv49zxzomqgwc8gcvtcvhpj34jr है जवानी तो इश्क होना है 0 1611905 6556015 6550772 2026-05-24T16:00:50Z ~2026-30934-05 926608 6556015 wikitext text/x-wiki {{short description|डेविड धवन की आने वाली भारतीय फिल्म}} {{Infobox film | image = | alt = | caption = थिएट्रिकल रिलीज पोस्टर | director = [[डेविड धवन]] | producer = रमेश तौरानी गौरव बोस | screenplay = यूनुस सजावल {{Infobox | decat = yes | child = yes | label1= संवाद | data1 = [[फरहाद समजी]] }} | story = यूनुस सजावल | starring = {{ubl| * [[वरुण धवन]] * [[मृणाल ठाकुर]] * [[पूजा हेगड़े]] }} | narrator = | music = '''गीत:'''<br />[[सचिन-जिगर|व्हाइट नॉइज कलेक्टिव्स]]<br />[[तनिष्क बागची]]<br />[[जावेद-मोहसिन]]<br />रोनी अंजलि<br />गिल मछरई<br />अक्षय-आईपी'''<br />स्कोर:'''<br />राजु सिंह | editing = रितेश सोनी | cinematography = [[अयानंका बोस]] | studio = [[टिप्स इंडस्ट्रीज|टिप्स फिल्म्स]]<br>मैक्सिमिलियन फिल्म्स | distributor = [[टिप्स इंडस्ट्रीज|टिप्स फिल्म्स]]<br />[[पीवीआर पिक्चर्स|पीवीआर आइनॉक्स पिक्चर्स]] | released = {{Film date|2026|6|5|df=y}} | runtime = | country = भारत | language = हिंदी | budget = {{INR}}55 करोड़<ref>https://sundayguardianlive.com/entertainment-news/hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-trailer-launch-event-cancelled-in-mumbai-heres-all-you-need-to-know-194916/</ref><ref>https://www.tv9hindi.com/entertainment/bollywood-news/hai-jawani-to-ishq-hona-hai-cast-net-worth-comparison-varun-dhawan-pooja-hegde-or-mrunal-thakur-who-is-richest-3795611.html</ref> | gross = }} '''''है जवानी तो इश्क होना है''''' (अंग्रेजी: When there is youth, there will be love; जिसे इसके संक्षिप्त नाम '''''HJTIHH''''' के रूप में भी जाना जाता है<ref>{{cite web |access-date=23 May 2025 |title=Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai: Release Date Of Varun Dhawan Starrer Announced |url=https://www.news18.com/movies/bollywood/hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-release-date-of-varun-dhawan-starrer-announced-find-out-ws-kl-9349932.html |website=News18}}</ref>) [[डेविड धवन]] द्वारा निर्देशित एक आगामी भारतीय [[हिंदी]] भाषा की [[हास्य प्रेमकहानी फ़िल्में]] है। फिल्म का निर्माण रमेश तौरानी ने [[टिप्स इंडस्ट्रीज|टिप्स फिल्म्स]] के बैनर तले किया है और मैक्सिमिलियन फिल्म्स के गौरव बोस इसके सह-निर्माता हैं। इसमें [[वरुण धवन]], [[मृणाल ठाकुर]] और [[पूजा हेगड़े]] मुख्य भूमिकाओं में हैं, जबकि [[मनीष पॉल]], [[चंकी पांडे]], [[जिमी शेरगिल]] और [[मौनी रॉय]] सहायक भूमिकाओं में हैं। यह फिल्म डेविड धवन की अंतिम निर्देशित फिल्म होने की संभावना है।<ref>{{Cite web|url=https://www.timesnownews.com/entertainment-news/bollywood/did-david-dhawan-hint-at-retirement-after-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-director-says-i-shouldnt-do-article-154129000|title=Did David Dhawan Hint At Retirement After Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai? Director Says 'I Shouldn't Do...'|date=21 April 2026|website=Times Now}}</ref> इसका विकास दिसंबर 2023 में शुरू हुआ, जब डेविड धवन अपने बेटे वरुण के साथ अपने चौथे सहयोग के लिए फिर से साथ आए। इस परियोजना की आधिकारिक घोषणा जुलाई 2024 में की गई थी, जिसके तुरंत बाद [[प्रिंसिपल फोटोग्राफी]] शुरू हुई। फिल्मांकन [[मुंबई]], [[गोवा]], [[ऋषिकेश]] और [[एडिनबर्ग]] में हुआ। संगीत [[सचिन-जिगर|व्हाइट नॉइज कलेक्टिव्स]], [[तनिष्क बागची]], [[जावेद-मोहसिन]], रोनी अंजलि, गिल मछरई और अक्षय-आईपी द्वारा तैयार किया गया है, जबकि राजु सिंह ने [[पार्श्व संगीत]] दिया है। छायांकन [[अयानंका बोस]] ने संभाला और संपादन रितेश सोनी ने किया है। ''है जवानी तो इश्क होना है'' 5 जून 2026 को दुनिया भर के सिनेमाघरों में रिलीज होने के लिए निर्धारित है।<ref name="ReleaseDate">{{Cite web |date=29 April 2026 |title=Varun Dhawan's Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai will now release on June 5, 2026 |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/varun-dhawans-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-will-now-release-on-june-5-2026/ |website=Bollywood Hungama |access-date=29 April 2026}}</ref> == कलाकार == * [[वरुण धवन]] - जस्स के रूप में * [[मृणाल ठाकुर]] - बानी के रूप में * [[पूजा हेगड़े]] - प्रीत के रूप में * [[मनीष पॉल]] * [[चंकी पांडे]] * [[जिमी शेरगिल]] * [[मौनी रॉय]] * [[अली असगर]] * राजेश कुमार * [[राकेश बेदी]] * [[कुब्रा सैत]] * [[रोहित सराफ]] == निर्माण == === विकास === [[कोविड-19 महामारी]] के दौरान, [[डेविड धवन]] ने निर्देशक के रूप में अपनी 46वीं फिल्म की पटकथा पर काम किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.timesnowhindi.com/entertainment/bollywood/varun-dhawan-collaborate-for-fourth-time-with-father-david-dhawan-entertainment-news-article-103776943|title=Varun Dhawan के डूबते फिल्मी करियर को बचाएंगे पिता David Dhawan, चौथी बार मिलाया हाथ|date=19 September 2023|website=Times Now Navbharat}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/entertainment/bollywood-news/article/hjtihh-varun-dhawan-juggles-two-wives-promises-double-dhamaka-in-first-look-23625671|title=HJTIHH: Varun Dhawan juggles two wives, promises double dhamaka in first look|first=Web|last=Developer|website=Mid-day}}</ref> उन्होंने अपनी सिग्नेचर कॉमेडी शैली को बरकरार रखते हुए आधुनिक संवेदनाओं के साथ तालमेल बिठाने के लिए युवा लेखकों को शामिल किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/movies/varun-dhawan-to-team-up-with-father-david-dhawan-for-the-fourth-time-on-a-rom-com-what-we-know-8582270.html|title=Varun Dhawan To Team Up With Father David Dhawan For The Fourth Time On A Rom-Com? What We Know|website=News18}}</ref> दिसंबर 2023 में, यह बताया गया कि [[वरुण धवन]] अपने पिता और फिल्म निर्देशक डेविड धवन और [[टिप्स इंडस्ट्रीज|टिप्स फिल्म्स]] के निर्माता रमेश तौरानी के साथ फिर से काम करेंगे।<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ramesh-taurani-produce-varun-dhawan-david-dhawans-next-comic-caper/|title=Ramesh Taurani to produce Varun Dhawan and David Dhawan's next comic caper : Bollywood News - Bollywood Hungama|first=Bollywood|last=Hungama|website=Bollywood Hungama |date=13 December 2023}}</ref> ''[[मैं तेरा हीरो]]'' (2014), ''[[जुड़वा 2]]'' (2017) और ''[[कुली नंबर 1 (2020 फिल्म)|कुली नंबर 1]]'' (2020) के बाद एक साथ उनकी चौथी फिल्म के रूप में, निर्माण वरुण के अपनी फिल्म ''[[बेबी जॉन]]'' (2024) की प्रतिबद्धताओं को पूरा करने के बाद शुरू होने वाला था।<ref>{{Cite news |title=Varun Dhawan's fourth film with David Dhawan to go on floors in April 2024- deets inside |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/varun-dhawans-fourth-film-with-david-dhawan-to-go-on-floors-in-april-2024-deets-inside/articleshow/105986361.cms |access-date=23 May 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/entertainment/bollywood/news/varun-dhawan-is-ready-for-fourth-film-with-dad-david-dhawan-will-kick-start-shooting-from-april-2024-132291880.html|title=Varun Dhawan is ready for fourth film with dad David Dhawan, will kick start shooting from april 2024}}</ref> फिल्म का सह-निर्माण मैक्सिमिलियन फिल्म्स (यूके) के गौरव बोस द्वारा किया गया है।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/news/hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-first-look-varun-dhawan-mrunal-thakur-pooja-hegde-2026-04-14-1037476|title=Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai first look: Varun Dhawan, Mrunal Thakur, Pooja Hegde promise a fun ride|date=14 April 2026|website=India TV News}}</ref> परियोजना को एक रोमांटिक कॉमेडी फिल्म के रूप में वर्णित किया गया है।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/varun-dhawan-to-take-acting-break-after-border-2-success-wants-to-spend-time-with-daughter-lara-report-101773149355644.html|title=Varun Dhawan to take acting break after Border 2 success, wants to spend time with daughter Lara: Report|first=Ritika|last=Kumar|date=10 March 2026|website=Hindustan Times}}</ref> यूनुस सजावल ने पटकथा लिखी और [[फरहाद समजी]] ने संवाद लिखे हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.cinemaexpress.com/hindi/news/2026/Apr/24/varun-dhawan-mrunal-thakur-and-pooja-hegde-amp-up-the-sizzle-in-wow-new-single-from-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai|title=Varun Dhawan, Mrunal Thakur and Pooja Hegde amp up the sizzle in ‘Wow,’ new single from Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai|date=24 April 2026|website=Cinema Express}}</ref> संगीत [[तनिष्क बागची]], [[जावेद-मोहसिन]], रोनी अंजलि, गिल मछरई और अक्षय-आईपी द्वारा रचित है। छायांकन [[अयानंका बोस]] द्वारा और संपादन रितेश सोनी द्वारा किया गया है।<ref>{{Cite web |last=Mazumdar |first=Shreyanka |date=1 May 2025 |title=Varun Dhawan's Latest Gang Activity With 'Fun Crew' Is Eating Thai Food |url=https://www.news18.com/movies/varun-dhawans-latest-gang-activity-with-fun-crew-is-eating-thai-food-aa-9320108.html |website=News18}}</ref> प्रोडक्शन कंपनी ने 10 जुलाई 2024 को आधिकारिक शीर्षक ''है जवानी तो इश्क होना है'' के साथ परियोजना की घोषणा की।<ref>{{Cite web |title=Varun Dhawan and David Dhawan now titled 'Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai'! Here's everything we know |url=https://www.ottplay.com/news/varun-dhawan-david-dhawan-titled-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai/cf9927bc8a682 |access-date=23 May 2025 |website=www.ottplay.com}}</ref> फिल्म का नाम फिल्म ''[[बीवी नं. 1]]'' (1999) के गीत "इश्क सोना है" की एक पंक्ति पर आधारित है।<ref>{{Cite web |date=21 March 2025 |title=Varun Dhawan, Pooja Hegde Perform Ganga Aarti In Rishikesh Ahead Of River-Rafting Sequence For Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai |url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/varun-dhawan-pooja-hegde-perform-ganga-aarti-in-rishikesh-ahead-of-river-rafting-sequence-for-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-video |access-date=31 October 2025 |website=Free Press Journal |language=en}}</ref> अप्रैल 2026 में फिल्म के प्रचार के दौरान, निर्देशक डेविड धवन ने संकेत दिया कि यह फिल्म उनकी आखिरी निर्देशित फिल्म हो सकती है।<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/david-dhawan-hints-at-retirement-says-this-might-be-my-last-film/|title=David Dhawan hints at retirement, says ‘This might be my last film’|first1=Bollywood Hungama News|last1=Network|first2=Bollywood|last2=Hungama|date=21 April 2026}}</ref> स्वास्थ्य संबंधी चिंताओं और परिवार के साथ अधिक समय बिताने की इच्छा का हवाला देते हुए उन्होंने कहा: "मुझे नहीं लगता कि मुझे और काम करना चाहिए। यह मेरी आखिरी फिल्म हो सकती है। इसके बाद, मैं बस वरुण का पिता रहूँगा।"<ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/david-dhawan-says-he-may-quit-directing-after-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-ill-just-be-varun-dhawans-father|title=David Dhawan Says He May QUIT Directing After Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai: 'I'll Just Be Varun Dhawan's Father'|website=Free Press Journal}}</ref> === कास्टिंग === [[पूजा हेगड़े]] और [[मृणाल ठाकुर]] को महिला मुख्य भूमिकाओं के रूप में घोषित किया गया, जो वरुण और डेविड के साथ उनका पहला सहयोग है।<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/confirmed-pooja-hegde-varun-dhawan-unite-david-dhawans-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai/|title=CONFIRMED: Pooja Hegde, Varun Dhawan unite for David Dhawan's Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai : Bollywood News - Bollywood Hungama|first=Bollywood|last=Hungama|website=Bollywood Hungama |date=8 December 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/movies/mrunal-thakur-jets-off-to-scotland-for-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-shoot-with-varun-dhawan-pooja-hegde-aa-9318646.html|title=Mrunal Thakur Jets Off To Scotland For Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai Shoot With Varun Dhawan, Pooja Hegde?|website=News18}}</ref> हालांकि [[श्रीलीला]] को एक भूमिका के लिए चुने जाने की खबरें थीं, लेकिन रमेश तौरानी ने स्पष्ट किया कि उनसे संपर्क भी नहीं किया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/sreeleela-didnt-quit-varun-dhawans-upcoming-comedy-flick-she-was-never-a-part-of-it-ramesh-taurani-9488679/|title=Sreeleela didn't quit Varun Dhawan's upcoming comedy flick, she was never a part of it: Ramesh Taurani|date=1 August 2024 |website=[[The Indian Express]]}}</ref> [[मनीष पॉल]], [[जिमी शेरगिल]], [[चंकी पांडे]], [[मौनी रॉय]], [[अली असगर]], [[राजेश कुमार]], [[राकेश बेदी]] और [[कुब्रा सैत]] भी फिल्म के सहायक कलाकारों का हिस्सा थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/varun-dhawan-pooja-hegde-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-team-unwind-shoot-new-bts-pic/|title=Varun Dhawan, Pooja Hegde, and Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai team unwind after shoot in new BTS pic : Bollywood News - Bollywood Hungama|first=Bollywood|last=Hungama|website=Bollywood Hungama |date=14 May 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/mouni-roy-pens-heartfelt-note-wraps-shoot-varun-dhawan-starrer-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai/|title=Mouni Roy pens heartfelt note as she wraps shoot for Varun Dhawan starrer Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai : Bollywood News - Bollywood Hungama|first=Bollywood|last=Hungama|website=Bollywood Hungama |date=17 May 2025}}</ref><ref>{{Cite web |last=PTI |date=11 July 2024 |title=Kubrra Sait joins the cast of David Dhawan's film starring Varun Dhawan |url=https://www.cinemaexpress.com/hindi/news/2024/Jul/11/kubrra-sait-joins-the-cast-of-david-dhawans-film-starring-varun-dhawan |access-date=23 May 2025 |website=Cinema Express |language=en}}</ref> === फिल्मांकन === [[File:Glasgow - aerial - 2025-04-17 10.jpg|thumb|right|[[ग्लासगो]], [[स्कॉटलैंड]], जहाँ फिल्म के कुछ हिस्सों की शूटिंग हुई थी]] [[प्रिंसिपल फोटोग्राफी]] 12 जुलाई 2024 को [[मुंबई]] के महबूब स्टूडियो में पहले शेड्यूल के साथ शुरू हुई, जहाँ एक विशाल सेट बनाया गया था।<ref>{{Cite web |last=Features |first=C. E. |date=4 July 2024 |title=Varun Dhawan to reunite with dad David Dhawan for romantic comedy? |url=https://www.cinemaexpress.com/hindi/news/2024/Jul/09/varun-dhawan-to-reunite-with-dad-david-dhawan-for-romantic-comedy |access-date=23 May 2025 |website=Cinema Express |language=en}}</ref> इस शेड्यूल के दौरान वरुण को पसलियों में चोट लग गई थी।<ref>{{Cite news |title=Varun Dhawan, Mrunal Thakur wrap first schedule of David Dhawan's next, former sustains injury on sets |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/varun-dhawan-mrunal-thakur-wrap-first-schedule-of-david-dhawans-next-former-sustains-injury-on-sets/articleshow/111903102.cms |access-date=23 May 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite web |date=21 July 2024 |title=Varun Dhawan and Mrunal Thakur wrap first schedule of their upcoming David Dhawans comedy film : Bollywood News |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/varun-dhawan-mrunal-thakur-wrap-first-schedule-upcoming-david-dhawans-comedy-film/ |access-date=23 May 2025 |website=Bollywood Hungama}}</ref> यह शेड्यूल 20 जुलाई तक पूरा हो गया था।<ref>{{Cite web |title=Varun Dhawan, Mrunal Thakur Complete First Schedule Shooting Of David Dhawan's Next: Report |url=https://www.news18.com/movies/varun-dhawan-mrunal-thakur-complete-first-schedule-shooting-of-david-dhawans-next-report-8972848.html |access-date=23 May 2025 |website=News18 |language=en}}</ref> अगला शेड्यूल अक्टूबर में शुरू होना था, लेकिन डेविड की बीमारी के कारण इसे टाल दिया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.tv9hindi.com/entertainment/bollywood-news/david-dhawan-new-film-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-shoot-delayed-varun-dhawan-mrinal-thakur-2895307.html|title=बेटे वरुण ने रुकवाई डेविड धवन की इस फिल्म की शूटिंग, क्या है कारण?|first=TV9|last=Bharatvarsh|date=18 October 2024|website=TV9 Bharatvarsh}}</ref> दूसरा शेड्यूल 6 नवंबर को [[गोवा]] में शुरू हुआ।<ref>{{Cite web |title=Varun Dhawan To Kick Off Goa Schedule For David Dhawan's Rom-Com In November? Here's What We Know |url=https://www.news18.com/movies/varun-dhawan-to-kick-off-goa-schedule-for-david-dhawans-rom-com-in-november-heres-what-we-know-9088728.html |access-date=23 May 2025 |website=News18 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 October 2024 |title=EXCLUSIVE: David Dhawan postpones Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai's shoot due to hospitalization: "Varun refused to shoot with me. He told me, 'Get well and then we'll shoot'" : Bollywood News |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/exclusive-david-dhawan-postpones-hai-jawani-toh-ishq-hona-hais-shoot-due-hospitalization-varun-refused-shoot-told-get-well-well-sho/ |access-date=23 May 2025 |website=Bollywood Hungama}}</ref> इसके बाद दिसंबर तक मुंबई के महबूब स्टूडियो में एक महीने का शेड्यूल चला।<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/entertainment/varun-dhawan-ready-to-start-for-dad-and-director-david-dhawan-rom-com-in-november-goa-schedule-as-per-report-2024-10-17|title=Varun Dhawan: नवंबर में शुरू करेंगे पिता डेविड की रोमांटिक कॉमेडी फिल्म की शूटिंग? वरुण धवन का गोवा शेड्यूल तय|website=Amar Ujala}}</ref> हेगड़े ने अपनी फिल्म ''जन नायक'' की शूटिंग के साथ-साथ इस फिल्म के अपने हिस्सों की शूटिंग की, जो 3 दिसंबर तक पूरी हो गई।<ref>{{Cite web|url=https://www.sakshipost.com/news/pooja-hegde-wraps-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-first-schedule-355298|title=Pooja Hegde wraps up 'Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai' first schedule|date=3 December 2024|website=Sakshi Post}}</ref>[[सलमान खान]] एक गाने की शूटिंग के दौरान फिल्म के सेट पर पहुंचे थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/varun-dhawan-shares-bts-with-india-biggest-kunwara-salman-khan-from-vyah-karwado-ji-shoot-gets-playfully-roasted-101776582077371.html|title=Varun Dhawan shares BTS with ‘India’s biggest kunwara' Salman Khan from Vyah Karwado Ji shoot, gets playfully roasted|first=Riya|last=Sharma|date=19 April 2026|website=Hindustan Times}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/entertainment/bollywood-varun-dhawan-nervous-to-dance-in-front-of-salman-khan-on-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-song-40211659.html|title=सलमान खान के सामने डांस करने से घबराए Varun Dhawan, अचानक फिल्म के सेट पर पहुंचे भाईजान - varun dhawan nervous to dance in front of salman khan on hai jawani toh ishq hona hai song|website=Jagran}}</ref> मार्च 2025 के अंत में [[ऋषिकेश]] में तीसरे शेड्यूल की शुरुआत से पहले, वरुण और हेगड़े ने [[परमार्थ निकेतन]] में गंगा आरती में भाग लिया।<ref>{{Cite web |date=22 March 2025 |title=Varun Dhawan and Pooja Hegde perform Ganga Aarti in Rishikesh, seek blessings for Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai amid shoot, watch videos : Bollywood News |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/varun-dhawan-pooja-hegde-perform-ganga-aarti-rishikanal-seek-blessings-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-amid-shoot-watch-videos/ |access-date=23 May 2025 |website=Bollywood Hungama}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mayapuri.com/photos/taza-khabar/hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-varun-dhawan-pooja-hegde-reached-rishikesh-for-their-new-film-participated-in-ganga-aarti-8880044|title=Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai: अपनी नई फिल्म के लिए ऋषिकेश पहुंचे Varun Dhawan-Pooja Hegde, गंगा आरती में हुए शामिल|first=Asna|last=Zaidi|website=mayapuri.com}}</ref> ऋषिकेश का शेड्यूल 21 मार्च को शुरू हुआ, जहाँ वरुण और हेगड़े के बीच [[राफ्टिंग|रिवर राफ्टिंग]] के दृश्यों को फिल्माया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.ottplay.com/news/varun-dhawan-pooja-hegde-david-dhawan-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-resumes-filming-today/ece67e34b7207|title=Varun Dhawan-Pooja Hegde starrer David Dhawan film Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai resumes filming today? Here's what we know so far|website=OTTPlay}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/entertainment/varun-dhawan-completed-romantic-comedy-movie-hai-jawaani-toh-ishq-hona-hai-shoot-in-goa-now-head-to-dehradun-2025-03-21|title=Hai Jawaani Toh Ishq Hona Hai: गोवा में फिल्म की शूटिंग पूरी कर अब इस शहर चले वरुण, डेविड धवन कर रहे निर्देशन|website=Amar Ujala}}</ref> 22 अप्रैल 2025 को, वरुण और हेगड़े एक महीने के शेड्यूल के लिए [[स्कॉटलैंड]] के [[ग्लासगो]] रवाना हुए।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/movies/varun-dhawan-and-david-dhawan-reunite-for-comic-caper-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-more-details-inside-ws-kl-9303047.html|title=Varun Dhawan And David Dhawan Reunite For Comic Caper Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai; More Details Inside |date=17 April 2025|website=News18}}</ref> तब तक कथित तौर पर आधे से अधिक फिल्मांकन पूरा हो चुका था।<ref>https://www.news18.com/movies/varun-dhawan-kicks-off-next-schedule-of-hai-jaawani-toh-ishq-hona-hai-shares-new-photos-from-the-set-9314979.html</ref> यह भी बताया गया कि शेड्यूल में दो गानों के सीक्वेंस, एक महत्वपूर्ण पीछा करने वाला दृश्य और कई कॉमेडी दृश्य फिल्माए गए थे।<ref>{{Cite web |title=David Dhawan To Shoot In Scotland With Varun Dhawan And Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai Team |url=https://www.ndtv.com/entertainment/david-dhawan-to-shoot-in-scotland-with-varun-dhawan-and-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-team-8194385 |access-date=23 May 2025 |website=NDTV |language=en}}</ref> ठाकुर 30 अप्रैल को शेड्यूल में शामिल हुईं।<ref>{{Cite web |title=Mrunal Thakur Jets Off To Scotland For Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai Shoot With Varun Dhawan, Pooja Hegde? |url=https://www.news18.com/movies/mrunal-thakur-jets-off-to-scotland-for-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-shoot-with-varun-dhawan-pooja-hegde-aa-9318646.html |access-date=23 May 2025 |website=News18 |language=en}}</ref> मई की शुरुआत में [[यूनाइटेड किंगडम]] में एक छोटा शेड्यूल रखा गया था।<ref>{{Cite web |title=Varun, Mrunal, Pooja to shoot for two month in UK for 'Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai' {{!}} tripuratimes |url=https://tripuratimes.com/ttimes/varun-mrunal-pooja-to-shoot-for-two-month-in-uk-for-%E2%80%98hai-jawani-toh-ishq-hona-hai%E2%80%99-26579.html |access-date=23 May 2025 |website=Varun, Mrunal, Pooja to shoot for two month in UK for ‘Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai’ {{!}} tripuratimes |language=English}}</ref><ref>{{Cite news |title=Pooja Hegde watches 'Retro' in London with Varun Dhawan and Mrunal Thakur |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/pooja-hegde-watches-retro-in-london-with-varun-dhawan-and-mrunal-thakur/articleshow/120813965.cms |access-date=23 May 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> मौनी ने अपने सोशल मीडिया अकाउंट्स के माध्यम से खुलासा किया कि उन्होंने 3 मई को स्कॉटलैंड में अपने हिस्से की शूटिंग शुरू कर दी थी,<ref>{{Cite web |last=Features |first=C. E. |date=7 May 2025 |title=Mouni Roy begins shooting in Scotland for David Dhawan's Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai |url=https://www.cinemaexpress.com/hindi/news/2025/May/03/mouni-roy-begins-shooting-in-scotland-for-david-dhawans-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai |access-date=23 May 2025 |website=Cinema Express |language=en}}</ref> और 16 मई तक इसे पूरा कर लिया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.ottplay.com/news/mouni-roy-takes-us-back-to-varun-dhawans-october-times-through-hai-jawaani-toh-ishq-hona-hai-schedule-wrap-pics/69718d573e861|title=Mouni Roy takes us back to Varun Dhawan's October times through Hai Jawaani Toh Ishq Hona Hai schedule wrap Pics|website=OTTPlay}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 May 2025 |title=Mouni Roy pens heartfelt note as she wraps shoot for Varun Dhawan starrer Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai : Bollywood News |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/mouni-roy-pens-heartfelt-note-wraps-shoot-varun-dhawan-starrer-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai/ |access-date=23 May 2025 |website=Bollywood Hungama}}</ref> मुख्य कलाकारों वाला और [[रेमो डिसूजा]] द्वारा कोरियोग्राफ किया गया एक डांस नंबर स्कॉटलैंड के [[एडिनबर्ग]] की सड़कों पर फिल्माया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/varun-dhawan-pooja-hegde-recreate-popular-90s-song-chunari-chunari-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-bts-photos-go-viral/|title=Varun Dhawan and Pooja Hegde recreate popular 90s song 'Chunari Chunari' in Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai; BTS photos go viral 90 : Bollywood News - Bollywood Hungama|first=Bollywood|last=Hungama|website=Bollywood Hungama |date=25 May 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.timesnownews.com/entertainment-news/bollywood/hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-mrunal-thakur-varun-dhawan-shoot-for-90s-style-song-in-scotland-watch-viral-video-article-151709261|title=Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai: Mrunal Thakur, Varun Dhawan Shoot For 90s Style Song In Scotland; Watch Viral Video|date=24 May 2025|website=Times Now}}</ref> स्कॉटलैंड का शेड्यूल 30 मई 2025 को समाप्त हुआ।<ref>{{cite web | url=https://www.news18.com/movies/bollywood/varun-dhawan-wraps-hai-jawaani-toh-ishq-hona-hai-scotland-schedule-poses-with-pooja-hegde-mouni-roy-ws-l-9360634.html | title=Varun Dhawan Wraps Hai Jawaani Toh Ishq Hona Hai Scotland Schedule; Poses with Pooja, Mouni }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/entertainment/bollywood/varun-dhawan-schedule-wrap-scotland-on-hai-jawaani-toh-ishq-hona-hai-with-mouni-roy-pooja-hegde-2025-05-30|title=Varun Dhawan: वरुण धवन ने 'है जवानी तो इश्क होना है' के रैप-अप की शानदार तस्वीरें की शेयर, दिखी स्टार कास्ट|website=Amar Ujala}}</ref> सितंबर 2025 में, वरुण, हेगड़े, ठाकुर और राकेश बेदी वाले दृश्यों को [[अंधेरी]] के फन रिपब्लिक मॉल के द आइरिश हाउस में फिल्माया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/entertainment/bollywood-news/article/varun-dhawan-juggles-sunny-sanskari-ki-tulsi-kumari-and-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-23593789|title=Varun Dhawan is juggling between shoot and promotions for his two films|website=Mid-day}}</ref> नवंबर 2025 में वरुण, हेगड़े और ठाकुर के बीच एक एंड-क्रेडिट गीत के लिए कार्निवल-शैली का डांस नंबर फिल्माया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.ottplay.com/news/varun-dhawan-to-channel-govinda-in-grand-finale-song-for-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai/c3ef0b6ac063|title=Varun Dhawan to channel Govinda in grand finale song for Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai|website=OTTPlay}}</ref> विजय गांगुली द्वारा कोरियोग्राफ किए गए इस डांस नंबर को [[बांद्रा]] के महबूब स्टूडियो में विशेष रूप से बनाए गए सेट पर 60 से अधिक बैकग्राउंड डांसर्स के साथ शूट किया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/entertainment/bollywood-news/article/hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-varun-dhawan-to-film-dance-number-23604013|title=Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai: Varun Dhawan to film dance number|website=Mid-day}}</ref> === पोस्ट-प्रोडक्शन === हेगड़े ने मार्च 2026 के अंत में अपने हिस्सों की डबिंग शुरू की।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehansindia.com/cinema/pooja-hegde-starts-dubbing-for-her-bollywood-biggie-1060793|title=Pooja Hegde starts dubbing for her Bollywood biggie|first=Suhas|last=Sistu|date=29 March 2026|website=www.thehansindia.com}}</ref> ठाकुर ने 2 अप्रैल 2026 को डबिंग पूरी की।<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/mrunal-thakur-wraps-dubbing-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-film-set-june-12-release/|title=Mrunal Thakur wraps dubbing for ‘Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai’, film set for June 12 release|first1=Bollywood Hungama News|last1=Network|first2=Bollywood|last2=Hungama|date=2 April 2026}}</ref> रितेश सोनी फिल्म के संपादक हैं।<ref name="bh">{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/videos/movie-promos/hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-first-look-varun-dhawan-mrunal-thakur-pooja-hegde-david-dhawan/|title=Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai - First Look |first=Bollywood|last=Hungama}}</ref> == संगीत == {{Infobox album | name = है जवानी तो इश्क होना है | type = [[ध्वनि-पट्टी]] | artist = [[सचिन-जिगर|व्हाइट नॉइज कलेक्टिव्स]], [[तनिष्क बागची]], [[जावेद-मोहसिन]], रोनी अंजलि, गिल मछरई और अक्षय-आईपी | cover = | alt = | released = | recorded = 2024–2026 | venue = | studio = | genre = [[ध्वनि-पट्टी]] | length = | label = [[टिप्स इंडस्ट्रीज|टिप्स म्यूजिक]] | producer = रमेश तौरानी | prev_title = | prev_year = | next_title = | next_year = }} संगीत [[सचिन-जिगर|व्हाइट नॉइज कलेक्टिव्स]], [[तनिष्क बागची]], [[जावेद-मोहसिन]], रोनी अंजलि, गिल मछरई और अक्षय-आईपी द्वारा तैयार किया गया है।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/varun-dhawan-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-mrunal-thakur-pooja-hegde-new-release-date/article70860496.ece|title=Varun Dhawan’s ‘Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai’ first-look teaser out; film gets new release date|date=14 April 2026|via=www.thehindu.com}}</ref> गीतों के बोल वायु श्रीवास्तव, जयराज, [[मोहसिन शेख]], रोनी अंजलि, गिल मछरई और आईपी सिंह ने लिखे हैं।<ref name="bh"/> ऑडियो अधिकार [[टिप्स इंडस्ट्रीज|टिप्स म्यूजिक]] द्वारा खरीदे गए थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/varun-dhawan-david-dhawans-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-to-release-on-this-date-74089.html|title=Varun Dhawan & David Dhawan's Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai to release on THIS date - Filmfare.com|website=www.filmfare.com}}</ref> गीत "है जवानी तो इश्क होना है" का टीज़र 12 अप्रैल 2026 को जारी किया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/exclusive-composer-javed-shaikh-david-dhawans-hai-jawani-to-ishq-hone-hai-song-recreated-with-varun-dhawan-in-48-hrs-101776855212901.html|title=Exclusive: Composer Mohsin Shaikh: David Dhawan's Hai Jawani To Ishq Hone Hai song recreated with Varun Dhawan in 48 hrs|first=Deep|last=Saxena|date=22 April 2026|website=Hindustan Times}}</ref> इसमें डेविड निर्देशित फिल्म ''बीवी नं. 1'' के लिए [[अनु मलिक]] द्वारा रचित "इश्क सोना है" का सैंपल इस्तेमाल किया गया है।<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/varun-dhawan-brings-back-90s-vibes-audio-teaser-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-title-track-now/|title=Varun Dhawan brings back the ’90s Vibes! Audio teaser of Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai Title track out now|first1=Bollywood Hungama News|last1=Network|first2=Bollywood|last2=Hungama|date=31 October 2025}}</ref> पहला गाना "व्याह करवादो जी" 17 अप्रैल 2026 को रिलीज हुआ था।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/news/vyah-karwado-ji-song-out-varun-dhawan-mrunal-thakur-wedding-anthem-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-2026-04-17-1037866|title=Vyah Karwado Ji song out: Varun Dhawan, Mrunal Thakur lead wedding anthem from Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai|date=17 April 2026|website=India TV News}}</ref> "वॉव" शीर्षक वाला दूसरा सिंगल 24 अप्रैल को वरुण के जन्मदिन के अवसर पर जारी किया गया।<ref>https://www.news18.com/movies/bollywood/hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-makers-drop-party-track-wow-on-varun-dhawans-birthday-ws-l-10053980.html</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.zoomtventertainment.com/bollywood/wow-varun-dhawan-mrunal-thakur-pooja-hegde-party-anthem-article-154156739|title=New Track "Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai" Released: Varun Dhawan, Mrunal Thakur, and Pooja Hegde Bring Intensity to the Performance|website=Zoom TV}}</ref> अगला सिंगल "तेरा हो जाऊं" 8 मई 2026 को रिलीज़ हुआ।<ref>https://www.news18.com/movies/bollywood/hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-varun-dhawan-and-pooja-hegde-chemistry-shine-in-tera-ho-jaun-song-ws-l-10081620.html</ref> {{Track listing | extra_column = गायक | title1 = है जवानी तो इश्क होना है (थीम) | music1 = [[जावेद-मोहसिन]] | extra1 = [[शंकर महादेवन]], [[हेमा सरदेसाई]], रंज, अर्ल एडगर | lyrics1 = [[समीर (गीतकार)|समीर अंजान]], [[मोहसिन शेख]] | length1 = 0:35 | title2 = व्याह करवादो जी | extra2 = [[मिका सिंह]], [[असीस कौर]] | lyrics2 = वायु श्रीवास्तव | music2 = [[सचिन-जिगर|व्हाइट नॉइज कलेक्टिव्स]] | length2 = 3:21 | title3 = वॉव | music3 = [[तनिष्क बागची]], रोनी अंजलि, गिल मछरई | extra3 = [[हार्डी संधु]], किरण बाजवा | lyrics3 = रोनी अंजलि, गिल मछरई | length3 = 2:42 | title4 = तेरा हो जाऊं | music4 = [[सचिन-जिगर|व्हाइट नॉइज कलेक्टिव्स]] | extra4 = [[स्टेबिन बेन]], [[जोनिथा गाँधी]] | lyrics4 = वायु श्रीवास्तव | length4 = 2:40 }} == मार्केटिंग == निर्माताओं ने अप्रैल 2026 में समुद्र तट पर वरुण और हेगड़े की पहली झलक वाली छवि जारी की।<ref>{{Cite web|url=https://www.cinemaexpress.com/hindi/news/2026/Apr/07/first-look-of-varun-dhawan-pooja-hegdes-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-out|title=First look of Varun Dhawan-Pooja Hegde's Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai out|date=7 April 2026|website=Cinema Express}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/entertainment/bollywood/varun-dhawan-pooja-hegde-intimate-pose-from-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-janhvi-kapoor-teases-2026-04-07|title='है जवानी तो इश्क होना है' का सामने आया लुक, वरुण धवन-पूजा का दिखा रोमांटिक अंदाज; जान्हवी कपूर ने ली चुटकी|website=Amar Ujala}}</ref> ''[[Zoom (भारतीय टीवी चैनल)|ज़ूम]]'' ने इसकी प्रशंसा करते हुए कहा, "वे छवि में एक साथ शानदार दिख रहे हैं। वरुण सफेद शर्ट और काले शॉर्ट्स में शार्प दिख रहे हैं, जबकि पूजा अपने नीले स्विमवियर में चकाचौंध कर रही हैं।"<ref>{{Cite web|url=https://www.zoomtventertainment.com/bollywood/janhvi-kapoor-bawaal-comment-varun-dhawan-beach-picture-article-154018388|title=Janhvi Kapoor Sparks a Stir as She Playfully Teases Varun Dhawan About His Intimate Beach Photo with Pooja Hegde.|website=Zoom TV}}</ref> अप्रैल 2026 की शुरुआत में [[केंद्रीय फिल्म प्रमाणन बोर्ड|सीबीएफसी]] द्वारा नाटकीय प्रदर्शन के लिए 1.5 मिनट का टीज़र सेंसर किया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.tv9hindi.com/entertainment/bollywood-news/varun-dhawan-pooja-hegde-and-mrunal-thakur-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-teaser-cleared-by-cbfc-3741381.html|title=Varun Dhawan Film: सेंसर से क्लियर हुआ 'है जवानी तो इश्क होना है' का टीजर, मिल गया UA सर्टिफिकेट|first=TV9|last=Bharatvarsh|date=4 April 2026|website=TV9 Bharatvarsh}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gujaratimidday.com/entertainment-news/bollywood-news/article/varun-dhawan-pooja-hegde-and-mrunal-thakur-s-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-teaser-cleared-by-censors-267463|title=Varun Dhawan, Pooja Hegde and Mrunal Thakur’s Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai teaser cleared by censors - હૈ જવાની તો ઇશ્ક હોના હૈના ટીઝરને મળી ગયું સેન્સર બોર્ડનું ગ્રીન સિગ્નલ|date=6 April 2026|website=www.gujaratimidday.com}}</ref> [[2026 इंडियन प्रीमियर लीग]] के दौरान, वरुण धवन और पूजा हेगड़े 12 अप्रैल 2026 को मैच देखने और फिल्म की प्रचार गतिविधियों के लिए स्टेडियम में शामिल हुए।<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/entertainment/bollywood/ipl-2026-anushka-sharma-kareena-kapoor-ibrahim-varun-dhawan-and-pooja-hegde-celebs-spotted-in-mi-vs-rcb-match-2026-04-13|title=IPL 2026: लंबे समय बाद दिखीं अनुष्का, परिवार के साथ आईपीएल देखने पहुंचे सैफ-करीना; देखें वायरल वीडियो|website=Amar Ujala}}</ref> फिल्म का टीज़र शुरू में 13 अप्रैल को रिलीज होने वाला था।<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/entertainment/varun-dhawan-mrunal-thakur-and-pooja-movie-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-new-release-date-announced-2026-04-12|title='है जवानी तो इश्क होना है' की नई रिलीज डेट का एलान; अब इस दिन दस्तक देगी वरुण धवन-पूजा हेगड़े की फिल्म|website=Amar Ujala}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.abplive.com/entertainment/bollywood/varun-dhawan-mrunal-thakur-and-pooja-hegde-starrer-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-new-release-date-announced-3114391|title='है जवानी तो इश्क होना है' की नई रिलीज डेट का ऐलान, जानिए कब आएगा फिल्म का फर्स्ट लुक|first=एबीपी एंटरटेनमेंट|last=डेस्क|date=12 April 2026|website=ABP News}}</ref> हालांकि, दिग्गज गायिका [[आशा भोंसले]] के निधन के बाद, निर्माताओं ने 14 अप्रैल को फर्स्ट लुक टीज़र का अनावरण किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/asha-bhosle-death-makers-of-varun-dhawans-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-postpone-first-look-release-due-to-veteran-singers-demise|title=Asha Bhosle Death: Makers Of Varun Dhawan's Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai Postpone First Look Release Due To Veteran Singer's Demise|website=Free Press Journal}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.abplive.com/entertainment/bollywood/hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-first-look-mrunal-thakur-varun-dhawan-and-pooja-hedge-movie-3115212|title='है जवानी तो इश्क होना है' का फर्स्ट लुक आउट, दो हसीनाओं के प्यार में पड़े वरुण धवन, होगा डबल ट|first=एबीपी एंटरटेनमेंट|last=डेस्क|date=14 April 2026|website=ABP News}}</ref> ''आउटलुक'' की ऐशानी विश्वास ने टिप्पणी की, "टीज़र एक ऐसी प्रेम कहानी पेश करता है जिसे "डबल ट्रबल" के रूप में वर्णित किया गया है, जो धवन को पूजा हेगड़े और मृणाल ठाकुर के साथ जोड़ती है। एक रंगीन और तेज़ गति वाली पृष्ठभूमि पर आधारित, फिल्म क्लासिक बॉलीवुड रॉम-कॉम फॉर्मूले को अपनाते हुए उसे समकालीन मोड़ देती प्रतीत होती है।"<ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/art-entertainment/hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-teaser-varun-dhawans-rom-com-comeback-with-pooja-hegde-mrunal-thakur|title=Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai Teaser: Varun Dhawan’s Rom-Com Comeback With Pooja Hegde & Mrunal Thakur|date=14 April 2026|website=Outlook India}}</ref> टीज़र में एआई-जेनरेटेड बच्चों को एक प्रचार स्टंट के रूप में दिखाया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/ai-babies-in-varun-dhawan-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-first-look-was-a-gimmick-report-david-dhawan-pooja-hegde-101776571367851.html|title='No AI in film': After row over AI babies in Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai first look, Varun Dhawan film's team responds|first=Riya|last=Sharma|date=19 April 2026|website=Hindustan Times}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/no-ai-in-the-film-toddlers-in-the-hai-jawaani-toh-ishq-hona-hai-first-look-just-a-trick/|title=No AI in the Film: Toddlers in the Hai Jawaani Toh Ishq Hona Hai first look just a trick|first1=Bollywood Hungama News|last1=Network|first2=Bollywood|last2=Hungama|date=18 April 2026}}</ref> ''फ्री प्रेस जर्नल'' के मुर्तुजा इकबाल ने उल्लेख किया कि "पहली झलक मनोरंजक है, खासकर प्यारे एआई-जेनरेटेड बच्चों के कारण। निर्माताओं ने अपनी फिल्म के प्रचार के लिए चल रहे एआई-जेनरेटेड किड्स ट्रेंड का बहुत चतुराई से उपयोग किया है।"<ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-first-look-cute-ai-generated-kids-steal-the-show-in-this-varun-dhawan-mrunal-thakur-pooja-hegde-starrer-watch|title=Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai First Look: Cute AI-Generated Kids Steal The Show In This Varun Dhawan, Mrunal Thakur & Pooja Hegde Starrer - Watch|website=Free Press Journal}}</ref> == रिलीज == === सिनेमाघरों में === ''है जवानी तो इश्क होना है'' 5 जून 2026 को दुनिया भर में रिलीज होने वाली है।<ref name="ReleaseDate"/> <ref>https://www.news18.com/movies/bollywood/varun-dhawans-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-to-clash-with-ananya-panday-and-lakshyas-chand-mera-dil-ws-l-10032159.html</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.news9live.com/videos/entertainment-videos/hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-teaser-varun-dhawan-pooja-hegde-mrunal-thakur-2956588|title=Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai teaser: Varun Dhawan’s rom-com comeback with dad David Dhawan - WATCH|first=Vanshika|last=Singh|date=14 April 2026|website=News9live}}</ref> इसे शुरू में 2 अक्टूबर 2025 को रिलीज करने के लिए निर्धारित किया गया था, लेकिन निर्माण पूरा करने के लिए इसे अप्रैल 2026 तक के लिए टाल दिया गया था।<ref>{{Cite web |title=Varun Dhawan And Father David Dhawan Reunite For A Film. Details Here |url=https://www.ndtv.com/entertainment/varun-dhawan-to-join-hands-with-his-father-david-dhawan-for-upcoming-entertainer-5373765 |access-date=23 May 2025 |website=NDTV |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 April 2024 |title=Varun Dhawan to star in David Dhawan's untitled next, release date announced {{!}} Entertainment News – India TV |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/news/varun-dhawan-to-star-in-david-dhawan-s-untitled-next-release-date-announced-2024-04-04-924697 |access-date=23 May 2025 |website=www.indiatvnews.com |language=en}}</ref> === वितरण === अप्रैल 2026 में, [[टिप्स इंडस्ट्रीज|टिप्स फिल्म्स]] ने इस फिल्म के साथ फिल्म वितरण में अपनी फिर से वापसी की घोषणा की।<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-tips-films-re-enters-distribution-varun-dhawan-starrer/|title=Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai: Tips Films re-enters distribution with Varun Dhawan starrer|first1=Bollywood Hungama News|last1=Network|first2=Bollywood|last2=Hungama|date=7 April 2026}}</ref> [[पीवीआर पिक्चर्स||पीवीआर आइनॉक्स पिक्चर्स]] और सिनेपोलिस प्रमुख क्षेत्रों में फिल्म का वितरण करेंगे, जबकि टिप्स फिल्म्स अन्य क्षेत्रों में फिल्म का वितरण करेगी।<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/scoop-pvrinox-and-cinepolis-partner-with-tips-to-distribute-varun-dhawan-and-david-dhawans-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai/|title=SCOOP: PVRInox and Cinepolis partner with TIPS to distribute Varun Dhawan and David Dhawan's Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai|first1=Bollywood Hungama News|last1=Network|first2=Bollywood|last2=Hungama|date=20 April 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.timesnowhindi.com/entertainment/box-office/pvr-inox-cinepolis-partner-with-tips-to-distribute-varun-dhawan-david-dhawans-hai-jawani-toh-ishq-hona-hai-article-154119917|title=Hai Jawani Toh Ishq Hona Hai ने डिस्ट्रीब्यूशन डील में मारी बाजी, 2 बड़ी मल्टीप्लेक्स चेन से मिलाया हाथ|date=20 April 2026|website=Times Now Navbharat}}</ref> == संदर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb title|tt30447822}} {{डेविड धवन}} [[श्रेणी:आगामी भारतीय फिल्में]] [[श्रेणी:2026 की फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्में]] [[श्रेणी:हिंदी भाषा की फिल्में]] [[श्रेणी:हिंदी-भाषा फिल्म]] [[श्रेणी:भारतीय एक्शन एडवेंचर फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय एक्शन ड्रामा फ़िल्में]] [[श्रेणी:आगामी भारतीय फिल्में]] irv6a7oi93lmbu4mdzjvsq62gjxsx9b निकोल रोड्रिग्स 0 1611939 6556038 6549353 2026-05-24T19:12:49Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556038 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=निकोल रोड्रिग्स|image=Nrodr.webp|caption=रोड्रिग्स 2020 में|birth_date=20 मार्च 1973|birth_place=[[बंबई]], [[महाराष्ट्र]], भारत|alma_mater=[[हार्वर्ड विश्वविद्यालय]]<ref>{{cite web |last1=Radhakrishnan |first1=Manjusha |title=Meet the 'Dubai diva' who went from model to building a business empire |url=https://gulfnews.com/lifestyle/meet-the-dubai-diva-who-went-from-model-to-building-a-business-empire-1.500085442 |website=Gulf News}}</ref>|partner=हेनरिक लार्सन|children=2|occupation=उद्यमी|title=दिवा ग्रुप ऑफ कंपनीज की सीईओ और संस्थापक|website={{URL|nicolerodriguesdubai.com}}}} '''निकोल रोड्रिग्स''' (जन्म 20 मार्च 1973) [[दुबई]], [[संयुक्त अरब अमीरात]] में स्थित एक भारतीय [[उद्यमी]] हैं। वह दिवा ग्रुप ऑफ कंपनीज की संस्थापक और सीईओ हैं। उन्होंने 2003 में दिवा मॉडलिंग और इवेंट्स की शुरुआत की।<ref name="sme">{{Cite web|url=http://www.smeadvisor.com/2012/05/the-diva-behind-the-brand/|title=The diva behind the brand|last=Joumana Saad|date=3 May 2012|publisher=SME Advisor|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221045250/http://www.smeadvisor.com/2012/05/the-diva-behind-the-brand/|archive-date=21 February 2015|access-date=20 February 2015}}</ref><ref name="abiz">{{Cite web|url=http://www.arabianbusiness.com/photos/2013-s-most-powerful-indian-women-in-gcc-521775.html|title=2013's Most Powerful Indian Women in the GCC|date=6 October 2013|publisher=Arabian Business|access-date=20 February 2015}}</ref> उनकी मॉडलिंग एजेंसी की सफलता के बाद, कंपनी दिवा होल्डिंग्स शुरू करके अचल संपत्ति में फैल गई।<ref name="alive">{{Cite web|url=http://www.ahlanlive.com/hot-100-2011-nicole-rodrigues-101423.html|title=Hot 100 2011: Nicole Rodrigues|date=20 February 2011|publisher=Ahlan Live|access-date=20 February 2015}}</ref> मार्च 2022 तक, उनकी कुल संपत्ति 29.2 करोड़ अमरीकी डॉलर होने का अनुमान है। == प्रारंभिक जीवन == निकोल रोड्रिग्स का जन्म और पालन-पोषण [[मुम्बई|बॉम्बे]], [[महाराष्ट्र]], भारत में हुआ था। 16 साल की उम्र में उन्होंने मॉडलिंग में अपना करियर शुरू किया। उन्होंने विभिन्न अंतर-महाविद्यालय फैशन शो में भाग लिया और अंततः एक फैशन डिजाइनर विक्रम फडनीस द्वारा उनकी खोज की गई, जिन्होंने उन्हें एक पेशेवर मॉडल के रूप में लॉन्च किया। इसके बाद वह फेमिना और हेल्थ एंड न्यूट्रिशन जैसी विभिन्न प्रमुख पत्रिकाओं के कवर पर दिखाई दीं।<ref name="national">{{Cite web|url=http://www.thenational.ae/business/industry-insights/the-life/dubai-modelling-agency-is-the-model-of-decorum|title=Dubai modelling agency is the model of decorum|last=Sananda Sahoo|date=20 November 2012|publisher=The National|archive-url=https://archive.today/20150221011759/http://www.thenational.ae/business/industry-insights/the-life/dubai-modelling-agency-is-the-model-of-decorum|archive-date=21 February 2015|access-date=20 February 2015}}</ref> == करियर == 1995 में, जब उन्होंने [[गल्फ़ एयर|गल्फ एयर]] के लिए काम करना शुरू किया तो रोड्रिग्स [[बहरीन]] चली गईं। वहाँ वह हेनरिक लार्सन से मिलीं और बाद में अपने पहले बच्चे के जन्म के बाद [[कोपेनहेगन]] चली गईं।<ref name="friday">{{Cite web|url=http://fridaymagazine.ae/features/people/former-model-nicole-rodrigues-on-the-secret-of-success-1.1210397|title=Former model Nicole Rodrigues on the secret of success|last=Shiva Kumar Thekkepat|date=19 July 2013|publisher=Friday Magazine|access-date=20 February 2015|archive-date=4 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171004082505/http://fridaymagazine.ae/features/people/former-model-nicole-rodrigues-on-the-secret-of-success-1.1210397|url-status=dead}}</ref><ref name="gulf">{{Cite web|url=http://gulfnews.com/gn-focus/india/nicole-rodrigues-larsen-1.1062468|title=Nicole Rodrigues Larsen|last=Hina Navin|date=16 August 2012|publisher=Gulf News|archive-url=https://archive.today/20150221011656/http://gulfnews.com/gn-focus/india/nicole-rodrigues-larsen-1.1062468|archive-date=21 February 2015|access-date=20 February 2015}}</ref> 2010 में रोड्रिग्स की कंपनी ने एनएम इन्वेस्टमेंट्स की स्थापना की और परामर्श और लेखा सेवाओं में प्रवेश करके अपने क्षितिज का विस्तार किया।<ref name="forbes">{{Cite web|url=http://www.forbesmiddleeast.com/en/lists/people/pname/nicole-rodrigues-larsen/pid/78817|title=Top 100 Indian Leaders in UAE: #73 Nicole Rodrigues Larsen|date=2013|website=Forbes|archive-url=https://web.archive.org/web/20160607185834/http://www.forbesmiddleeast.com/en/lists/people/pname/nicole-rodrigues-larsen/pid/78817/|archive-date=7 June 2016|access-date=20 February 2015}}</ref><ref name="forbes2">{{Cite web|url=http://www.forbesmiddleeast.com/en/lists/people/pname/nicole-rodrigues/pid/10325|title=Top Indian leaders in the Arab World 2014 : Top Owners- #94 Nicole Rodrigues|date=2014|website=Forbes|access-date=20 February 2015|archive-date=7 जनवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107161708/http://www.forbesmiddleeast.com/en/lists/people/pname/nicole-rodrigues/pid/10325/|url-status=dead}}</ref> 2011 तक, रोड्रिग्स ने दो और व्यावसायिक लाइनें, दिवा लॉन्ड्री और दिवा सैलून को जोड़ा। 2015 में, उन्हें एशिया पैसिफिक एंटरप्रेन्योरशिप अवार्ड्स में उत्कृष्ट श्रेणी में मान्यता दी गई थी। 2014 में, रोड्रिग्स को अरब दुनिया में [[फोर्ब्स]] के शीर्ष भारतीय नेताओं में से एक के रूप में स्वीकार किया गया था। उन्होंने 2014 में सीईओ अवार्ड्स में सीईओ ऑफ द ईयर का पुरस्कार भी जीता था।।<ref name="friday"/> आज डिवा ग्रुप ऑफ कंपनीज अपनी घरेलू सफलता का लाभ उठा रही है और [[कतर]], [[कुवैत]], [[दोहा]], [[बहरीन]], [[तुर्की]], [[भारत]] और [[पाकिस्तान]] में अपने परिचालन का विस्तार कर रही है।<ref name="indie">{{Cite web|url=http://www.indiansinkuwait.com/ShowArticle.aspx?ID=28538&SECTION=0|title=LuLu Exchange CEO named Indian CEO of the year 2014 in Financial Services category|date=20 February 2014|publisher=Indian-Kuwait|access-date=20 February 2015}}</ref><ref name="abiza">{{Cite web|url=http://www.arabianbusiness.com/ashish-mehta-takes-top-honours-at-indian-ceo-awards-539238.html|title=Ashish Mehta takes top honours at Indian CEO Awards|last=Staff writer|date=18 February 2014|publisher=Arabian Business|access-date=20 February 2015}}</ref> == निजी जीवन == निकोल रोड्रिग्स के दो बच्चे हैंः एक बेटी, [[विक्टोरिया लार्सन]] (जन्म 8 सितंबर 2002) और एक बेटा, विक्टर लार्सन, (जन्म 21 सितंबर 2005)। 2026 तक, विक्टोरिया लार्सन ने [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में सिरैक्यूज़ विश्वविद्यालय से स्नातक की उपाधि प्राप्त की है और वह पारिवारिक व्यवसाय में शामिल है, और उनका बेटा [[बोस्टन]] के बैबसन कॉलेज में व्यवसाय और उद्यमिता की पढ़ाई करता है।<ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Syracuse_University|title=Syracuse|last=University|first=Syracuse University}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Babson_College|title=Babson College|last=College|first=Babson}}</ref> रोड्रिग्स दुबई, संयुक्त अरब अमीरात में रहती हैं।<ref name="ahlan">{{Cite web|url=http://www.ahlanlive.com/nicole-rodrigues-larsen-10948.html|title=Nicole Rodrigues Larsen|date=7 July 2010|website=ahlanlive.com|publisher=Ahlan Live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221033748/http://www.ahlanlive.com/nicole-rodrigues-larsen-10948.html|archive-date=2015-02-21|access-date=20 February 2015}}</ref> == आगे पढ़ें == * ''पेससेटर्स 2'' (2013) - मेराज रिज़वी <ref>{{Cite web|url=http://www.emirates247.com/news/emirates/new-book-reveals-indian-achievers-in-uae-2013-02-22-1.496055|title=New book reveals Indian achievers in UAE|date=22 February 2013|publisher=Emirates 24/7 News|access-date=20 February 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gulfnews.com/news/gulf/uae/general/lives-of-indians-in-uae-portrayed-in-new-glossy-book-1.1149387|title=Lives of Indians in UAE portrayed in new glossy book|last=Faisal Masudi|date=21 February 2013|publisher=Gulf News|access-date=11 February 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.khaleejtimes.com/nation/inside.asp?xfile=/data/community/2013/February/community_February12.xml&section=community|title=Second book on Indian achievers launched|date=22 February 2013|publisher=Khaleej Times|access-date=20 February 2015}}</ref> * खुलासाः अरब बिजनेस की 50 प्रेरणादायक महिला बिजनेस लीडर्स (2022) <ref>{{Cite news|url=https://www.arabianbusiness.com/powerlists/revealed-arabian-business-50-inspiring-women-business-leaders#inspiring-women-leaders-nicole-rodrigues|title=Revealed: Arabian Business' 50 Inspiring Female Business Leaders|publisher=Arabian Business-ITP Media Group}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1973 में जन्मे लोग]] qo4vacyb7cb4o84id4c7xhn4gwg2gmt सदस्य वार्ता:Babukumar123 3 1611950 6556196 6555011 2026-05-25T07:37:11Z चाहर धर्मेंद्र 703114 सूचना: [[:ओलिवर बाज़]] को शीघ्र हटाने का नामांकन 6556196 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Babukumar123}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:01, 8 मई 2026 (UTC) == [[:Draft:ओलीवर बा़ख|Draft:ओलीवर बा़ख]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:Draft:ओलीवर बा़ख|Draft:ओलीवर बा़ख]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 18:03, 18 मई 2026 (UTC) नमस्ते विकिपीडिया प्रबंधक, मैं इस ड्राफ्ट (ओलीवर बाज़) पर काम कर रहा हूँ। यह अभी एक अधूरा ड्राफ्ट है और मैं इसमें सुधार कर रहा हूँ। इस विषय को प्रामाणिक सिद्ध करने के लिए मैं इसमें विश्वसनीय बाहरी स्रोत जैसे कि हाल ही में तैयार हुए इंटरनेशनल फिल्म डेटाबेस (IMDb, TMDb और Kinopoisk) के आधिकारिक लिंक्स और अन्य संदर्भ जोड़ रहा हूँ। <nowiki>कृपया इस पृष्ठ को शीघ्र हटाने की श्रेणी से बाहर रखें और मुझे इसे पूरी तरह से सुधारने और क्रेडिबल सोर्स जोड़ने के लिए थोड़ा समय दें। धन्यवाद। --~~~~</nowiki> [[सदस्य:Babukumar123|Babukumar123]] ([[सदस्य वार्ता:Babukumar123|वार्ता]]) 09:33, 19 मई 2026 (UTC) == [[:क्यापरिवर्तन|क्यापरिवर्तन]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:क्यापरिवर्तन|क्यापरिवर्तन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 16:31, 21 मई 2026 (UTC) == [[:ओलिवर बाज़|ओलिवर बाज़]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:ओलिवर बाज़|ओलिवर बाज़]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:37, 25 मई 2026 (UTC) somw847vtpot15sge1xp8lwn7yxd41r आगा नूर मस्जिद 0 1612160 6556130 6553543 2026-05-25T03:35:43Z Mnjkhan 900134 6556130 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = आगा नूर मस्जिद<br>Agha Nour Mosque | native_name = {{lang|fa|مسجد آقانور}} | native_name_lang = fa | image = Mausoleum of Imamzadeh Seh Tan- Agha Nour Mosque- Isfahan- ارامگاه امامزاده سه تن.jpg | image_upright = 1.4 | caption = {{nowrap|ज़ैन अल-अबिदीन शाहशहानी का मकबरा}}<br/>मस्जिद में स्थित | map_type = Iran | map_size = 250 | map_relief = 1 | map_caption = [[ईरान]] में मस्जिद का स्थान | location = [[इस्फ़हान (शहर)|इस्फ़हान]], [[इस्फ़हान प्रांत]] | country = [[ईरान]] | coordinates = {{coord|32.673611|51.676944|type:landmark_region:IR|format=dms|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[शिया इस्लाम]] | rite = | consecration_year = | status = [[मस्जिद]] | functional_status = सक्रिय | heritage_designation = | leadership = | website = {{url|aghanoor.com}} | architect = मोहम्मद रजा इमामी | architecture_type = {{nowrap|[[मस्जिद वास्तुकला]]}} | architecture_style = {{ubl|[[Isfahani style|Isfahani]]|[[Qajar art|Qajar]]|[[Safavid art|Safavid]]}} | general_contractor = | facade_direction = | groundbreaking = {{circa}} {{AH|1034|link=yes}} | year_completed = {{AH|1039|link=yes}} | construction_cost = | founded_by = | funded_by = नूर अल-दीन मोहम्मद | capacity = | length = | width = | width_nave = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = एक | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | inscriptions = दो | materials = पत्थर; संगमरमर | nrhp = | added = | refnum = | designated = | module = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = INHL | designation1_offname = आगा नूर मस्जिद | designation1_type = बनाया | designation1_date = 5 अप्रैल 1998 | designation1_number = 1971 | designation1_free1name = संरक्षण संगठन | designation1_free1value = [[ईरान का सांस्कृतिक विरासत, पर्यटन और हस्तशिल्प मंत्रालय]] }}<!-- for embedding other infobox templates --> | footnotes = }} '''आगा नूर मस्जिद''' (फ़ारसी: مسجد آقانور; अरबी: مسجد أغا نور) [[ईरान]] के [[इस्फ़हान प्रांत]] में इस्फ़हान के दरदाश्त पड़ोस में स्थित एक शिया मस्जिद है। मस्जिद 1039 हिजरी (1629/1630 ई) में पूरी हुई थी। मस्जिद को 5 अप्रैल 1998 को ईरान की राष्ट्रीय विरासत सूची में जोड़ा गया था, जिसे [[ईरान का सांस्कृतिक विरासत, पर्यटन और हस्तशिल्प मंत्रालय]] द्वारा प्रशासित किया जाता है। ==अवलोकन== मस्जिद की स्थापना [[शाह अब्बास प्रथम]] के शासनकाल के दौरान हुई थी और उनके निधन के एक वर्ष बाद, शाह सफ़ी के शासनकाल में, 1039 हिजरी (1629/1630 ईस्वी) में इसका निर्माण पूरा हुआ। मस्जिद के मुख्य द्वार के ऊपर लगे शिलालेख में इन दोनों शाहों का उल्लेख किया गया है। इस मस्जिद का निर्माण इस्फ़हान के सबसे धनी व्यक्तियों में से एक, नूर-उद-दीन मोहम्मद इस्फ़हानी की देखरेख में किया गया था। क़ाजार काल के दौरान मस्जिद में 'शबेस्तान' (प्रार्थना कक्ष) जोड़ा गया; यह इस्फ़हान के सबसे सुंदर शबेस्तानों में से एक है, जिसमें संगमरमर की मेहराबों वाले पत्थर के खंभे लगे हैं, जो दिन के समय कक्ष को रोशनी प्रदान करते हैं।.<ref>{{cite book|first=Hosseyn |last=Yaghoubi|title=Rāhnamā ye Safar be Ostān e Esfāhān |trans-title=Travel Guide for the Province Isfahan|publisher=Rouzane|isbn=964-334-218-2|editor-first=Beheshti |editor-last=Arash|page=105|language=Persian|year=2004}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Ahmadi, M. |author2=Farkisch, H. |author3=Ahmadi, V. |author4=Mirza Kouchak Khoshnevis, A. |title=An Insight into the Interrelation between the Mosques’ Architectural Codes and the Quality of Worshipers’ Presence of the Heart: A Case Study of the Safavid Mosques in Isfahan |journal=Culture of Islamic Architecture and Urbanism Journal |year=2020 |volume=5 |number=2 |pages=51-74 |url=http://ciauj-tabriziau.ir/article-1-254-en.html |doi= |publisher= |location= |access-date=7 April 2025 }}</ref> इस मस्जिद में ज़ैन-उल-आबिदीन शाहशाहानी (1828–1900) का मकबरा भी स्थित है; वे क़ाजार काल के एक ईरानी 'ट्वेल्वर शिया' धर्मगुरु और लेखक थे। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} <references/> [[श्रेणी:मस्जिदें]] 7lwwmsi082m0eb90sgtdoc5tlzhwv0c 6556131 6556130 2026-05-25T03:37:13Z Mnjkhan 900134 6556131 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = आगा नूर मस्जिद<br>Agha Nour Mosque | native_name = {{lang|fa|مسجد آقانور}} | native_name_lang = fa | image = Mausoleum of Imamzadeh Seh Tan- Agha Nour Mosque- Isfahan- ارامگاه امامزاده سه تن.jpg | image_upright = 1.4 | caption = {{nowrap|ज़ैन अल-अबिदीन शाहशहानी का मकबरा}}<br/>मस्जिद में स्थित | map_type = Iran | map_size = 250 | map_relief = 1 | map_caption = [[ईरान]] में मस्जिद का स्थान | location = [[इस्फ़हान (शहर)|इस्फ़हान]], [[इस्फ़हान प्रांत]] | country = [[ईरान]] | coordinates = {{coord|32.673611|51.676944|type:landmark_region:IR|format=dms|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[शिया इस्लाम]] | rite = | consecration_year = | status = [[मस्जिद]] | functional_status = सक्रिय | heritage_designation = | leadership = | website = {{url|aghanoor.com}} | architect = मोहम्मद रजा इमामी | architecture_type = {{nowrap|[[मस्जिद वास्तुकला]]}} | architecture_style = {{ubl|[[इस्फ़हानी स्टाइल|इस्फ़हानी]]|[[कजर कला|कजर]]|[[सफ़वी कला|सफ़वी]]}} | general_contractor = | facade_direction = | groundbreaking = {{circa}} {{AH|1034|link=yes}} | year_completed = {{AH|1039|link=yes}} | construction_cost = | founded_by = | funded_by = नूर अल-दीन मोहम्मद | capacity = | length = | width = | width_nave = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = एक | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | inscriptions = दो | materials = पत्थर; संगमरमर | nrhp = | added = | refnum = | designated = | module = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = INHL | designation1_offname = आगा नूर मस्जिद | designation1_type = बनाया | designation1_date = 5 अप्रैल 1998 | designation1_number = 1971 | designation1_free1name = संरक्षण संगठन | designation1_free1value = [[ईरान का सांस्कृतिक विरासत, पर्यटन और हस्तशिल्प मंत्रालय]] }}<!-- for embedding other infobox templates --> | footnotes = }} '''आगा नूर मस्जिद''' (फ़ारसी: مسجد آقانور; अरबी: مسجد أغا نور) [[ईरान]] के [[इस्फ़हान प्रांत]] में इस्फ़हान के दरदाश्त पड़ोस में स्थित एक शिया मस्जिद है। मस्जिद 1039 हिजरी (1629/1630 ई) में पूरी हुई थी। मस्जिद को 5 अप्रैल 1998 को ईरान की राष्ट्रीय विरासत सूची में जोड़ा गया था, जिसे [[ईरान का सांस्कृतिक विरासत, पर्यटन और हस्तशिल्प मंत्रालय]] द्वारा प्रशासित किया जाता है। ==अवलोकन== मस्जिद की स्थापना [[शाह अब्बास प्रथम]] के शासनकाल के दौरान हुई थी और उनके निधन के एक वर्ष बाद, शाह सफ़ी के शासनकाल में, 1039 हिजरी (1629/1630 ईस्वी) में इसका निर्माण पूरा हुआ। मस्जिद के मुख्य द्वार के ऊपर लगे शिलालेख में इन दोनों शाहों का उल्लेख किया गया है। इस मस्जिद का निर्माण इस्फ़हान के सबसे धनी व्यक्तियों में से एक, नूर-उद-दीन मोहम्मद इस्फ़हानी की देखरेख में किया गया था। क़ाजार काल के दौरान मस्जिद में 'शबेस्तान' (प्रार्थना कक्ष) जोड़ा गया; यह इस्फ़हान के सबसे सुंदर शबेस्तानों में से एक है, जिसमें संगमरमर की मेहराबों वाले पत्थर के खंभे लगे हैं, जो दिन के समय कक्ष को रोशनी प्रदान करते हैं।.<ref>{{cite book|first=Hosseyn |last=Yaghoubi|title=Rāhnamā ye Safar be Ostān e Esfāhān |trans-title=Travel Guide for the Province Isfahan|publisher=Rouzane|isbn=964-334-218-2|editor-first=Beheshti |editor-last=Arash|page=105|language=Persian|year=2004}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Ahmadi, M. |author2=Farkisch, H. |author3=Ahmadi, V. |author4=Mirza Kouchak Khoshnevis, A. |title=An Insight into the Interrelation between the Mosques’ Architectural Codes and the Quality of Worshipers’ Presence of the Heart: A Case Study of the Safavid Mosques in Isfahan |journal=Culture of Islamic Architecture and Urbanism Journal |year=2020 |volume=5 |number=2 |pages=51-74 |url=http://ciauj-tabriziau.ir/article-1-254-en.html |doi= |publisher= |location= |access-date=7 April 2025 }}</ref> इस मस्जिद में ज़ैन-उल-आबिदीन शाहशाहानी (1828–1900) का मकबरा भी स्थित है; वे क़ाजार काल के एक ईरानी 'ट्वेल्वर शिया' धर्मगुरु और लेखक थे। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} <references/> [[श्रेणी:मस्जिदें]] 9hcxbzqer8duvler75yaekvgbivguy8 6556132 6556131 2026-05-25T03:37:52Z Mnjkhan 900134 6556132 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = आगा नूर मस्जिद<br>Agha Nour Mosque | native_name = {{lang|fa|مسجد آقانور}} | native_name_lang = fa | image = Mausoleum of Imamzadeh Seh Tan- Agha Nour Mosque- Isfahan- ارامگاه امامزاده سه تن.jpg | image_upright = 1.4 | caption = {{nowrap|ज़ैन अल-अबिदीन शाहशहानी का मकबरा}}<br/>मस्जिद में स्थित | map_type = Iran | map_size = 250 | map_relief = 1 | map_caption = [[ईरान]] में मस्जिद का स्थान | location = [[इस्फ़हान (शहर)|इस्फ़हान]], [[इस्फ़हान प्रांत]] | country = [[ईरान]] | coordinates = {{coord|32.673611|51.676944|type:landmark_region:IR|format=dms|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[शिया इस्लाम]] | rite = | consecration_year = | status = [[मस्जिद]] | functional_status = सक्रिय | heritage_designation = | leadership = | website = {{url|aghanoor.com}} | architect = मोहम्मद रजा इमामी | architecture_type = {{nowrap|[[मस्जिद वास्तुकला]]}} | architecture_style = {{ubl|[[इस्फ़हानी स्टाइल|इस्फ़हानी]]|[[कजर कला|कजर]]|[[सफ़वी कला|सफ़वी]]}} | general_contractor = | facade_direction = | groundbreaking = {{circa}} {{AH|1034|link=yes}} | year_completed = {{AH|1039|link=yes}} | construction_cost = | founded_by = | funded_by = नूर अल-दीन मोहम्मद | capacity = | length = | width = | width_nave = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = एक | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | inscriptions = दो | materials = पत्थर; [[संगमरमर]] | nrhp = | added = | refnum = | designated = | module = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = INHL | designation1_offname = आगा नूर मस्जिद | designation1_type = बनाया | designation1_date = 5 अप्रैल 1998 | designation1_number = 1971 | designation1_free1name = संरक्षण संगठन | designation1_free1value = [[ईरान का सांस्कृतिक विरासत, पर्यटन और हस्तशिल्प मंत्रालय]] }}<!-- for embedding other infobox templates --> | footnotes = }} '''आगा नूर मस्जिद''' (फ़ारसी: مسجد آقانور; अरबी: مسجد أغا نور) [[ईरान]] के [[इस्फ़हान प्रांत]] में इस्फ़हान के दरदाश्त पड़ोस में स्थित एक शिया मस्जिद है। मस्जिद 1039 हिजरी (1629/1630 ई) में पूरी हुई थी। मस्जिद को 5 अप्रैल 1998 को ईरान की राष्ट्रीय विरासत सूची में जोड़ा गया था, जिसे [[ईरान का सांस्कृतिक विरासत, पर्यटन और हस्तशिल्प मंत्रालय]] द्वारा प्रशासित किया जाता है। ==अवलोकन== मस्जिद की स्थापना [[शाह अब्बास प्रथम]] के शासनकाल के दौरान हुई थी और उनके निधन के एक वर्ष बाद, शाह सफ़ी के शासनकाल में, 1039 हिजरी (1629/1630 ईस्वी) में इसका निर्माण पूरा हुआ। मस्जिद के मुख्य द्वार के ऊपर लगे शिलालेख में इन दोनों शाहों का उल्लेख किया गया है। इस मस्जिद का निर्माण इस्फ़हान के सबसे धनी व्यक्तियों में से एक, नूर-उद-दीन मोहम्मद इस्फ़हानी की देखरेख में किया गया था। क़ाजार काल के दौरान मस्जिद में 'शबेस्तान' (प्रार्थना कक्ष) जोड़ा गया; यह इस्फ़हान के सबसे सुंदर शबेस्तानों में से एक है, जिसमें संगमरमर की मेहराबों वाले पत्थर के खंभे लगे हैं, जो दिन के समय कक्ष को रोशनी प्रदान करते हैं।.<ref>{{cite book|first=Hosseyn |last=Yaghoubi|title=Rāhnamā ye Safar be Ostān e Esfāhān |trans-title=Travel Guide for the Province Isfahan|publisher=Rouzane|isbn=964-334-218-2|editor-first=Beheshti |editor-last=Arash|page=105|language=Persian|year=2004}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Ahmadi, M. |author2=Farkisch, H. |author3=Ahmadi, V. |author4=Mirza Kouchak Khoshnevis, A. |title=An Insight into the Interrelation between the Mosques’ Architectural Codes and the Quality of Worshipers’ Presence of the Heart: A Case Study of the Safavid Mosques in Isfahan |journal=Culture of Islamic Architecture and Urbanism Journal |year=2020 |volume=5 |number=2 |pages=51-74 |url=http://ciauj-tabriziau.ir/article-1-254-en.html |doi= |publisher= |location= |access-date=7 April 2025 }}</ref> इस मस्जिद में ज़ैन-उल-आबिदीन शाहशाहानी (1828–1900) का मकबरा भी स्थित है; वे क़ाजार काल के एक ईरानी 'ट्वेल्वर शिया' धर्मगुरु और लेखक थे। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} <references/> [[श्रेणी:मस्जिदें]] fqhzyzlibex82ki33oi9o4xehf0ds1d कृष्णावतारम् पार्ट 1: द हार्ट (हृदयम्) 0 1612179 6556268 6555933 2026-05-25T11:03:38Z ~2026-31344-65 926768 [[Special:Contributions/DreamRimmer|DreamRimmer]] ([[User talk:DreamRimmer|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6555933|6555933]] को पूर्ववत किया 6556268 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = कृष्णावतारम भाग 1: द हार्ट (हृदयम) | image = [[चित्र:Krishnavataram part1.png|अंगूठाकार|Krishnavataram Part1: the Heart Hridyam Central Message Fan Art]] | caption = सिनेमाघर पोस्टर | director = हार्दिक गज्जर | writer = {{Plain list| * हार्दिक गज्जर * राम मोरी }} | producer = {{Plain list| * साजन राज कुरुप * शोभा संत }} | based_on = राम मोरी के सत्यभामा उपन्यास (2025) | editing = {{Plain list| *-- }} | music = प्रसाद एस.. | studio = {{Plain list| * क्रिएटिवलैंड स्टूडियोज एंटरटेनमेंट * अथाश्रीकथा मोशन पिक्चर्स }} | distributor = -- | released = {{Film date|2026|05|07|भारत|df=y}} | runtime = 150 मिनट | country = भारत | language = हिंदी<br>तमिळ<br>तेलुगु | budget = -- | gross = {{INR|10.46 करोड़}} <ref>{{Cite web |title=Krishnavataram Part 1: The Heart' box office collection day |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/box-office/krishnavataram-part-1-the-heart-box-office-collection-day-6-siddharth-guptas-devotional-drama-crosses-rs-10-crore-india-gross/articleshow/131029055.cms |website=Times of India |date=15 May 2025 |access-date=15 May 2025}}</ref> }} कृष्णावतारम भाग 1: द हार्ट (हृदयम) एक 2026 की भारतीय भक्ति फिल्म है, जिसका निर्देशन हार्दिक गज्जर ने किया है और निर्माण साजन राज कुरुप तथा शोभा संत ने क्रिएटिवलैंड स्टूडियोज एंटरटेनमेंट और अथाश्रीकथा मोशन पिक्चर्स के बैनर तले किया है। यह ''कृष्णावतारम'' त्रयी की पहली फिल्म है, जिसमें सिद्धार्थ गुप्ता, संस्कृति जयंना, सुष्मिता भट्ट और निवाशिनी कृष्णन मुख्य भूमिकाओं में हैं। फिल्म का संगीत प्रसाद एस. ने दिया है और छायांकन अयनांका बोस ने किया है। यह फिल्म राम मोरी के 2025 के उपन्यास सत्यभामा पर आधारित है, जिसमें भगवान कृष्ण के राधा से अलग होने के बाद का जीवन तथा उनकी पत्नियों रुक्मिणी और सत्यभामा के साथ संबंधों को दर्शाया गया है।<ref>https://rollingstoneindia.com/krishnavataram-trailer-launch-new-film</ref> फिल्म में कृष्ण के जीवन को सत्यभामा के दृष्टिकोण से प्रस्तुत किया गया है।<ref>https://www.indiatvnews.com/entertainment/movie-review/krishnavataram-part-1-movie-review-krishna-s-mythology-story-gets-a-fresh-contemporary-twist-1242</ref> फिल्म की आधिकारिक घोषणा 9 अगस्त 2024 को की गई थी। प्रारंभ में इसका नाम ''श्री राधा रमणम्'' रखा गया था, लेकिन बाद में सभी भाषाओं में इसे ''कृष्णावतारम भाग 1: द हार्ट (हृदयम)'' नाम से रिलीज़ किया गया। यह फिल्म 7 मई 2026 को विश्वभर में रिलीज़ हुई और समीक्षकों से सकारात्मक प्रतिक्रियाएँ प्राप्त हुईं।<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/hardikgajjarfilms/reels/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-05-14}}</ref> ==कथानक== फिल्म भगवान कृष्ण के जीवन में तीन प्रमुख स्त्रियों — रुक्मिणी, राधा और सत्यभामा — के साथ उनके संबंधों को दर्शाती है। ये तीनों प्रेम के अलग-अलग रूपों का प्रतीक हैं: आध्यात्मिक, शाश्वत और भावनात्मक प्रेम। कहानी की शुरुआत तब होती है जब शिकारी जरा के बाण से घायल होकर भगवान कृष्ण अपना नश्वर शरीर त्यागने वाले होते हैं। मृत्यु से पहले वे अपनी बाल्यकाल की प्रेमिका राधा से किया वचन निभाने के लिए बाँसुरी बजाते हैं। वर्तमान समय में एक युवक पुरी स्थित जगन्नाथ मंदिर में ईश्वर के अस्तित्व पर प्रश्न उठाता है। मंदिर का पुजारी उसे कृष्ण के जीवन की कथा सुनाते हुए बताता है कि महाभारत में दिखाई देने वाले योद्धा कृष्ण का वास्तविक स्वरूप प्रेम है। ===राधा=== द्वारका में राजा बनने से पहले कृष्ण वृंदावन में रहते थे, जहाँ उनकी मुलाकात राधा से हुई। दोनों का प्रेम रासलीला और संगीत के माध्यम से गहरा होता गया। लेकिन कंस का वध करने के लिए कृष्ण को मथुरा जाना पड़ा। राधा का विवाह किसी और से तय हो गया। जाते समय कृष्ण ने वादा किया कि मृत्यु से पहले वे एक बार फिर अपनी बाँसुरी उन्हें सुनाएँगे। ===रुक्मिणी=== राजकुमारी रुक्मिणी, जिन्होंने कृष्ण को कभी देखा भी नहीं था, उनसे प्रेम करने लगीं। शिशुपाल से विवाह तय होने पर उन्होंने कृष्ण को पत्र लिखकर उन्हें अपने साथ ले जाने की प्रार्थना की। कृष्ण उन्हें स्वयंवर से उठा लाते हैं और दोनों का विवाह हो जाता है। रुक्मिणी भगवान विष्णु की पत्नी लक्ष्मी का अवतार मानी जाती हैं। ===सत्यभामा=== सत्यभामा, जो पहले भामा के नाम से जानी जाती थीं, कृष्ण से प्रेम करने लगती हैं। उनके पिता सत्राजित कृष्ण पर ‘स्यamantक’ मणि चोरी करने का झूठा आरोप लगाते हैं। बाद में सत्य सामने आता है और सत्यभामा अपने पिता के विरुद्ध जाकर कृष्ण का साथ देती हैं। उनकी सत्यनिष्ठा के कारण उन्हें “सत्यभामा” नाम दिया जाता है। बाद में कृष्ण और सत्यभामा मिलकर नरकासुर का वध करते हैं। कृष्ण बताते हैं कि सत्यभामा पृथ्वी देवी भूदेवी का अवतार हैं और वही नरकासुर का अंत कर सकती हैं। नरकासुर के मारे जाने के बाद सत्यभामा उन 16,000 महिलाओं को सम्मान और आश्रय दिलाने के लिए कृष्ण से उन्हें पत्नी रूप में स्वीकार करने का अनुरोध करती हैं। महाभारत युद्ध के बाद गांधारी के श्राप से यादव वंश का विनाश हो जाता है। कृष्ण के देह त्याग के बाद द्वारका समुद्र में डूबने लगती है। अंत में सत्यभामा कृष्ण के प्रति अपने प्रेम को स्वीकारते हुए जल में प्रवेश कर उनके साथ मृत्यु में एकाकार हो जाती हैं। वर्तमान समय में वह युवक कृष्ण के प्रेम और जीवन-दर्शन से प्रभावित हो जाता है। मंदिर से बाहर निकलते समय उसे पता चलता है कि जिसने उसे कथा सुनाई थी, वह पुजारी वास्तव में स्वयं कृष्ण थे — वहाँ केवल एक मोरपंख बचा होता है। ==कलाकार== सिद्धार्थ गुप्ता — भगवान कृष्ण, भगवान विष्णु के आठवें अवतार और द्वारका के राजा संस्कृति जयंना — सत्यभामा, भूदेवी का अवतार और कृष्ण की तीसरी पत्नी सुष्मिता भट्ट — राधा, वृंदावन में कृष्ण का प्रथम प्रेम निवाशिनी कृष्णन — रुक्मिणी, महालक्ष्मी का पूर्ण अवतार, कृष्ण की मुख्य पत्नी और द्वारका की रानी जैंटी हजारिका — जाम्बवती, कृष्ण की दूसरी पत्नी और अष्टलक्ष्मी की विजयलक्ष्मी का अवतार कार्तिक जयराम — सत्राजित, सत्यभामा के पिता अमनजोत सिंह — बलराम, कृष्ण के बड़े भाई स्मृति श्रीकांत — सुभद्रा, कृष्ण की सौतेली छोटी बहन जैकी श्रॉफ — पुजारी (विशेष कैमियो भूमिका) ===कलाकार चयन=== मुख्य भूमिका में भगवान कृष्ण का किरदार निभाने के लिए सिद्धार्थ गुप्ता को चुना गया था। सुष्मिता भट्ट को राधा की भूमिका के लिए चयनित किया गया। सिंगापुर की टेलीविज़न अभिनेत्री और बिग बॉस तमिल सीज़न 6 से प्रसिद्ध हुई निवाशिनी कृष्णन को रुक्मिणी की भूमिका मिली, जबकि संस्कृति जयंना ने सत्यभामा के किरदार के साथ फिल्म उद्योग में पदार्पण किया। बाद में कन्नड़ अभिनेता कार्तिक जयराम भी फिल्म से जुड़े। ==संगीत== फिल्म का संगीत और पृष्ठभूमि संगीत प्रसाद एस. द्वारा तैयार किया गया है। एल्बम हिंदी, तमिल और तेलुगु — तीनों भाषाओं में जारी किया गया। पहला गीत “प्रेम की लीला” 22 अप्रैल 2026 को रिलीज़ हुआ। संगीत अधिकार सारेगामा संगीत कंपनी ने प्राप्त किए। ==निर्माण== फिल्म की घोषणा 9 अगस्त 2024 को की गई थी। इसे बनाने वाली टीम पहले लोकप्रिय टीवी धारावाहिक देवों के देव...महादेव और सिया के राम भी बना चुकी है। फिल्म की शूटिंग 2024 में नई दिल्ली में शुरू हुई और 2025 के अंत तक पूरी हुई। अप्रैल 2026 में फिल्म का मोशन पोस्टर और आधिकारिक ट्रेलर कृष्ण जन्मस्थान मंदिर परिसर में लॉन्च किया गया। == विमोचन == कृष्णावतारम भाग 1: द हार्ट (हृदयम) 7 मई 2026 को सिनेमाघरों में रिलीज़ हुई। फिल्म को हिंदी, तमिल और तेलुगु सहित कई भाषाओं में डब संस्करणों के साथ विश्वभर में प्रदर्शित किया गया। ==प्रतिक्रिया== === समीक्षात्मक प्रतिक्रिया (मीडिया विश्लेषक) === फिल्म को समीक्षकों से सकारात्मक प्रतिक्रियाएँ मिलीं। मैशेबल इंडिया की ममता नाइक ने फिल्म को 5 में से 4 स्टार देते हुए इसे “एक खूबसूरत अनुभव” बताया। उन्होंने अभिनय, भव्य दृश्य, संगीत, निर्देशन और वीएफएक्स की प्रशंसा की।<ref>https://in.mashable.com/entertainment/109399/krishnavataram-part-1-hridayam-review-siddharth-gupta-sanskruti-jayanas-film-has-heart-and-spectacle</ref> इंडिया टुडे की जननी के ने भी फिल्म को 5 में से 4 स्टार दिए और कहा कि फिल्म अपनी दृश्य भव्यता तथा सत्यभामा की कहानी को केंद्र में रखने के कारण अलग पहचान बनाती है।<ref>https://www.indiatoday.in/movies/reviews/story/krishnavataram-review-bhama-story-visual-spectacle-stronger-second-half-2907890-2026-05-07</ref> फिल्मफेयर पत्रिका ने 5 में से 3.5 स्टार देते हुए लिखा कि फिल्म कृष्ण को केवल दिव्य रूप में नहीं बल्कि मानवीय भावनाओं से परिपूर्ण चरित्र के रूप में प्रस्तुत करती है।<ref>https://www.filmfare.com/reviews/bollywood-movies/krishnavataram-part-1-the-heart-hridayam-review-soulful-saga-83742.html</ref> डीएनए इंडिया की सिमरन सिंह ने फिल्म को 3.5 स्टार देते हुए इसकी कहानी और भावनात्मक प्रस्तुति की सराहना की। उन्होंने विशेष रूप से जैकी श्रॉफ के नैरेशन की प्रशंसा की।<ref>https://www.dnaindia.com/bollywood/report-krishnavataram-part-1-movie-review-you-don-t-need-4000-crore-siddharth-gupta-s-visually-rich-lord-krishna-saga-proves-it-with-genuine-intent-novel-storytelling-3209374#goog_rewarded</ref> द टाइम्स ऑफ इंडिया के धवल रॉय ने भी फिल्म को 3.5 स्टार दिए। उन्होंने संस्कृति जयंना के अभिनय की विशेष प्रशंसा की, खासकर नरकासुर वध वाले दृश्य में।<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/krishnavataram-part-1-the-heart/movie-review/130889178.cms</ref> == देखिए भी == * [[:en:Krishnavataram_Part_1:_The_Heart_(Hridayam)]] == संदर्भ == 2xepj4610fdmvcrqhg5mishnr0b8e2c सदस्य वार्ता:Rishik dwivedii 3 1612192 6555998 6552688 2026-05-24T15:20:33Z Rishik dwivedii 924557 /* मई 2026 */ उत्तर 6555998 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Rishik dwivedii}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:01, 15 मई 2026 (UTC) == मई 2026 == [[File:Nuvola apps important.svg|25px|alt=|link=]] कृपया [[विकिपीडिया:विघटनकारी सम्पादन|विघटनकारी संपादन]] करना बंद करें। अगर आप विकिपीडिया पर [[विकिपीडिया:विकिपीडिया क्या नहीं है#विकिपीडिया भाषण देने या प्रचार करने का मंच नहीं है|भाषण देना, विज्ञापन या प्रचार सामग्री जोड़ना]] जारी रखते हैं, जैसा कि आपने [[:बस्ती जिला]] पर किया है, तो आपको [[विकिपीडिया:निषेध नियमावली|संपादन करने से अवरोधित]] किया जा सकता है। [[श्रेणी:सदस्य वार्ता पन्नें जिनपर Uw-advert3 सूचना है|{{PAGENAME}}]]<!-- Template:Uw-advert3 --> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:07, 15 मई 2026 (UTC) :फर्जी ज्ञान मत दो….. सिर्फ सही जानकारी ही संपादित किया गया था [[सदस्य:Rishik dwivedii|Rishik dwivedii]] ([[सदस्य वार्ता:Rishik dwivedii|वार्ता]]) 15:20, 24 मई 2026 (UTC) chj0sxtwduxa38f6gjgiky9oiyvzptt विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/साश्वत कुमार 4 1612223 6555951 6552693 2026-05-24T12:04:23Z चाहर धर्मेंद्र 703114 /* साश्वत कुमार */ उत्तर 6555951 wikitext text/x-wiki === [[:साश्वत कुमार]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=मई 2026}} :{{la|1=साश्वत कुमार}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|साश्वत कुमार -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: *उल्लेखनीयता का अभाव *यह लेख आत्म-प्रचार के उद्देश्य से बनाया गया प्रतीत होता है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:13, 15 मई 2026 (UTC) *:'''हटाएं''' - यह लेख विकिपीडिया के उल्लेखनीयता मानदंडों के अनुरूप नहीं लगता। पहले भी साफ प्रचार के अंतर्गत हटाया गया है। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:04, 24 मई 2026 (UTC) r2iarfm9ga4hxqfj7h1ifuk53d7pdwr 6555952 6555951 2026-05-24T12:04:35Z चाहर धर्मेंद्र 703114 6555952 wikitext text/x-wiki === [[:साश्वत कुमार]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=मई 2026}} :{{la|1=साश्वत कुमार}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|साश्वत कुमार -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: *उल्लेखनीयता का अभाव *यह लेख आत्म-प्रचार के उद्देश्य से बनाया गया प्रतीत होता है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:13, 15 मई 2026 (UTC) *'''हटाएं''' - यह लेख विकिपीडिया के उल्लेखनीयता मानदंडों के अनुरूप नहीं लगता। पहले भी साफ प्रचार के अंतर्गत हटाया गया है। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:04, 24 मई 2026 (UTC) 3z3a7m6fu1np1cpd5gw5exnh88zm1lf डोनाल्ड ट्रम्प की २०२६ की चीन की राजकीय यात्रा 0 1612348 6556120 6553938 2026-05-25T02:42:52Z Ziv 852426 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:President of USA Donald Trump and President of PRC Xi Jinping 2026-5-14 Beijing.jpg]] → [[File:Donald Trump visit to China, May 2026 P20260514DT-1642.jpg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:Donald Trump visit to China, May 2026 P20260514DT-1642.jpg]] 6556120 wikitext text/x-wiki {{srotaheen}} {{Expand English|2026 state visit by Donald Trump to China}} {{Infobox event|title=डोनाल्ड ट्रम्प की चीन की राजकीय यात्रा <br> <small> State visit by Donald Trump to China <br> 唐纳德·特朗普对华国事访问 </small>|partof=[[चीन–संयुक्त राज्य संबंध]]|image=Donald Trump visit to China, May 2026 P20260514DT-1642.jpg|caption=१४ मई २०२६ को [[बीजिंग]] में अमेरिकी राष्ट्रपति [[डोनाल्ड ट्रम्प]] और चीनी नेता [[शी जिनपिंग]]|date=१३ से १५ मई २०२६ ई.|time=|location=[[बीजिंग]]|type=राजकीय यात्रा|participants=अमेरिकी राष्ट्रपति [[डोनाल्ड ट्रम्प]]<br/>अमेरिकी विदेश मन्त्री [[मार्को रुबियो]]<br/>अमेरिकी वित्त मन्त्री [[स्कॉट बेसेंट]]<br/>अमेरिकी रक्षा मन्त्री [[पिट हेगसेथ]]<br/>चीनी नेता [[शी जिनपिंग]]<br/>[[चीनी साम्यवादी दल]] के मुख्य कर्मचारी [[काई की]]<br/>चीनी साम्यवादी दल के विदेश प्रमुख [[वांग यी]]}} १३ से १५ मई २०२६ तक, [[संयुक्त राज्य के राष्ट्रपतियों की सूची|संयुक्त राज्य के राष्ट्रपति]], [[डॉनल्ड ट्रम्प|डोनाल्ड ट्रम्प]] ने [[चीनी जनवादी गणराज्य|चीन]] की एक राजकीय यात्रा की। यह ट्रम्प की चीन की दूसरी राजकीय यात्रा थी, और उनके इस राष्ट्रपति कार्यकाल के समय होने वाली पहली यात्रा थी। चीन में ट्रम्प की पहली राजकीय यात्रा नवम्बर २०१७ में हुई थी जब उनके प्रथम राष्ट्रपति कार्यकाल के समय चीनी नेता [[शी जिनपिंग]] ने उनका स्वागत किया था। लगभग नौ वर्षों में किसी अमेरिकी राष्ट्रपति की यह पहली चीन यात्रा भी थी, इससे पहले अन्तिम बार वर्ष २०१७ में ट्रम्प ने ही यात्रा की थी। यात्रा के समय, [[लोगों का महान हाॅल|लोगों के महान हाॅल]] (पीपुल्स ग्रेट हॉल) में शी जिनपिंग ने ट्रम्प का स्वागत किया, जहाँ दोनों नेताओं ने वार्ता की। शी ने घोषणा की कि दोनों पक्ष रणनीतिक स्थिरता के रचनात्मक चीन-अमेरिका सम्बन्ध स्थापित करने पर सहमत हुए हैं। वार्ता के पश्चात्, शी और ट्रम्प ने टेम्पल ऑफ़ हेवन (स्वर्ग का मन्दिर) का भ्रमण किया, जो वर्ष १९७५ में राष्ट्रपति [[जेराल्ड फ़ोर्ड]] के पश्चात् पद पर रहते हुए इस मन्दिर का भ्रमण करने वाले दूसरे अमेरिकी राष्ट्रपति बने। बाद में, शी ने पीपुल्स ग्रेट हॉल के स्वर्ण कक्ष में ट्रम्प के लिए एक रात्रिभोज भोज की मेज़बानी की। ट्रम्प ने शी को २४ सितम्बर २०२६ को संयुक्त राज्य की राजकीय यात्रा के लिए आमन्त्रित किया। १५ मई को यात्रा के दूसरे दिन, ट्रम्प ने चीनी नेतृत्व के परिसर झोंगनानहाई का भ्रमण किया। == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:डोनाल्ड ट्रम्प की अध्यक्षता]] [[श्रेणी:डोनाल्ड ट्रम्प]] [[श्रेणी:डोनाल्ड ट्रंप]] [[श्रेणी:डोनाल्ड ट्रम्प की राष्ट्राध्यक्षता]] [[श्रेणी:डॉनल्ड ट्रम्प]] [[श्रेणी:चीन]] [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका]] [[श्रेणी:समाचार]] [[श्रेणी:समाचार माध्यम]] [[श्रेणी:२०२६]] [[श्रेणी:सम्बन्ध]] [[श्रेणी:सम्बन्धपरक नीति]] 1qjpagmr4cv10ver03gx1gwv3gf19zc हेले लिंग 0 1612373 6556204 6554445 2026-05-25T07:48:59Z AMAN KUMAR 911487 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:नरेन्द्र मोदी]] हटाई; [[श्रेणी:पत्रकार]] जोड़ी 6556204 wikitext text/x-wiki हेले लिंग <ref>{{Cite web |title=Who is Helle Lyng, the journalist who asked PM Modi, "Why don't you take questions from the freest press in the world?" - The Economic Times |url=https://m.economictimes.com/news/new-updates/who-is-norwegian-journalist-helle-lyng-who-asked-pm-modi-why-dont-you-take-question-from-freest-press-in-the-world/amp_articleshow/131191521.cms |access-date=2026-05-19 |website=m.economictimes.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Who is Helle Lyng? the journalist who wanted to ask PM Modi a question during Norway visit |url=https://www.tribuneindia.com/news/world/who-is-helle-lyng-the-journalist-who-wanted-ask-pm-modi-a-question-during-norway-visit/ |access-date=2026-05-19 |website=The Tribune |language=en}}</ref> एक नॉर्वेजियन पत्रकार और मीडिया टिप्पणीकार हैं जो ओस्लो स्थित अखबार डैग्सविसन से जुड़ी हैं । उन्होंने मई 2026 में भारतीय प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी के साथ ओस्लो की आधिकारिक राजकीय यात्रा के दौरान हुए एक वायरल टकराव के बाद अंतरराष्ट्रीय स्तर पर प्रमुख ध्यान आकर्षित किया ।<ref>{{Cite news |last=Agencies |date=2026-05-19 |title=‘World sees compromised PM panic’: Rahul slams Modi for ‘not taking’ Norwegian journalist’s questions |url=https://www.thehindu.com/news/national/world-sees-compromised-pm-panic-rahul-slams-modi-for-not-taking-norwegian-journalists-questions/article70996530.ece |access-date=2026-05-19 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite news |date=2026-05-18 |title='World sees PM panic': Rahul Gandhi on video of Norwegian journalist asking PM Modi to answer questions - video |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/world-sees-pm-panic-rahul-gandhi-on-video-of-norwegian-journalist-asking-pm-modi-to-answer-questions-video/articleshow/131180291.cms |access-date=2026-05-19 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kumar |first=Sumit |date=2026-05-19 |title=Who is Helle Lyng? Norwegian Journalist Who Questioned PM Narendra Modi During Oslo Press Appearance |url=https://sundayguardianlive.com/world/who-is-journalist-helle-lyng-norwegian-journalist-who-questioned-pm-narendra-modi-during-oslo-press-appearance-194017/ |access-date=2026-05-19 |website=The Sunday Guardian |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Helle Lyng reaches out to Rahul Gandhi amid PM Modi controversy in Norway, asks, “Would you be available for a phone interview?” - The Economic Times |url=https://m.economictimes.com/news/new-updates/helle-lyng-reaches-out-to-rahul-gandhi-amid-pm-modi-controversy-in-norway-asks-would-you-be-available-for-a-phone-interview/amp_articleshow/131193129.cms |access-date=2026-05-19 |website=m.economictimes.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Why the Silencing of Helle Lyng Is Not A Sideshow |url=https://thewire.in/media/why-the-silencing-of-helle-lyng-is-not-a-sideshow |access-date=2026-05-19 |website=The Wire |language=en}}</ref> ==संदर्भ== {{Reflist|2}} [[श्रेणी:पत्रकार]] sniajmrvl86jyvuka3qw36e0wopa6tq नौशाफ़रीन अंसारी 0 1612393 6556143 6554549 2026-05-25T04:13:49Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6556143 wikitext text/x-wiki {{short description|ईरानी लाइब्रेरियन, शिक्षक और प्रबंधक (जन्म 1939)}} {{Infobox person | name = नौशाफ़रीन अंसारी | image = Noushafarin Ansari4.JPG | image_size = 200px | caption = 2007 में अंसारी | birth_name = | birth_date = {{birth year and age|1939}} | birth_place = [[शिमला]], [[भारत]] | other_names = नौशीन अंसारी | known_for = | education = पुस्तकालय विज्ञान में पीएचडी | employer = | occupation = विश्वविद्यालय प्रोफेसर, शिक्षक, और ईरान के बाल पुस्तक परिषद की महासचिव | title = | height = | term = | predecessor = | successor = | party = | boards = | spouse = [[मेहदी मोहाघेघ]] | partner = | children = | parents = अब्दोलहोसैन मसूद अंसारी और फतेमेह मसूद अंसारी | relatives = | signature = | website = | footnotes = }} '''नौशाफ़रीन (नौशीन) अंसारी''' ({{langx|fa|نوش‌آفرین انصاری}}; जन्म 1939 [[शिमला]], भारत में) एक [[ईरानी लोग|ईरानी]] लाइब्रेरियन, शिक्षक और प्रबंधक हैं। == जीवन == उनके माता-पिता राजनयिक थे; इसलिए उन्हें एशिया और यूरोप में कई भाषाओं और संस्कृतियों का अनुभव मिला। 1958-1960 में उन्होंने जिनेवा में पुस्तकालय विज्ञान का अध्ययन किया, एक ऐसा विषय जिसे उन्होंने मैकगिल विश्वविद्यालय और टोरंटो विश्वविद्यालय में जारी रखा। उन्होंने दिल्ली पब्लिक लाइब्रेरी और तेहरान विश्वविद्यालय के केंद्रीय पुस्तकालय में लाइब्रेरियन के रूप में काम किया, और तेहरान विश्वविद्यालय में साहित्य और मानविकी संकाय में पुस्तकालय निदेशक थीं। 1962 में उन्होंने एक प्रसिद्ध ईरानी विश्वविद्यालय के प्रोफेसर और विद्वान मेहदी मोहाघेघ से शादी की। अंसारी ने 1968 में तेहरान विश्वविद्यालय में पुस्तकालय और सूचना विज्ञान संकाय में पढ़ाना शुरू किया और 2000 में सेवानिवृत्त हुईं। अपने करियर की शुरुआत में वह एक गैर-लाभकारी संगठन, ईरान के बाल पुस्तक परिषद में शामिल हुईं, और 1978 में इसकी महासचिव चुनी गईं, जिस पद पर वह 2012 तक कार्यरत रहीं;<ref>{{cite web|author=Pooneh Tehrani|url=http://www.unic-ir.org/ep2unic.php?pg=110|title=United Nations Information Centre, Tehran|publisher=UNIC|accessdate=31 October 2012|archive-date=4 अक्तूबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181004113702/http://unic-ir.org/ep2unic.php?pg=110|url-status=dead}}</ref> उन्होंने इस संगठन के विकास में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई है।<ref>{{cite web|url=http://www.iranak.info/en/News/NewsShow.aspx?NID=49|title=ايرانک، ايران کودکي|publisher=Iranak|accessdate=31 October 2012|archive-date=3 मार्च 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303132845/http://www.iranak.info/en/News/NewsShow.aspx?NID=49|url-status=dead}}</ref> उन्हें 1988 में ईरान राष्ट्रीय पुस्तक पुरस्कार से सम्मानित किया गया था,<ref>[http://www.cbc.ir/en/encyclopedia/] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090708015129/http://www.cbc.ir/en/encyclopedia/ |date=8 July 2009 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cbc.ir/|title=شورای کتاب کودک|publisher=Canadian Broadcasting Corporation|accessdate=31 October 2012|archive-date=2 नवंबर 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102122621/http://www.cbc.ir/|url-status=dead}}</ref> 2002 में बासेल, स्विट्जरलैंड में 28वीं आईबीबीवाई (इंटरनेशनल बोर्ड ऑन बुक्स फॉर यंग पीपल) कांग्रेस में वह मुख्य वक्ता थीं,<ref>{{cite web|url=http://www.ibby.org|title=Welcome to IBBY|publisher=IBBY|accessdate=31 October 2012}}</ref> और 2004 में तेहरान में सोसाइटी फॉर द एप्रिसिएशन ऑफ कल्चरल वर्क्स एंड डिग्निटरीज़ द्वारा उन्हें राष्ट्रीय स्तर पर सम्मानित किया गया था। == प्रकाशन == * "यूरोपीय यात्रियों के सादी और हाफ़िज़ के बारे में विचार", सादी और हाफ़िज़ पर अंतर्राष्ट्रीय कांग्रेस की कार्यवाही, शिराज़, 1973। * "ईरानी यात्रियों द्वारा वर्णित पश्चिमी पुस्तकालय", नश्रे दानेश, खंड 3, अंक 4, 1983। * "ईरान में पुस्तकालय और वाचनालय", महमूद अफ़शर एंडोमेंट फ़ाउंडेशन संग्रह में, 1987। * "ईरान में पांडुलिपियाँ और उनका संगठन", कॉमलीज़ कलेक्टेड पेपर्स, 1998। * "वैश्विक प्रतिबद्धता के रूप में पुस्तकों का अधिकार", कार्यवाही 28वीं आईबीबीवाई कांग्रेस बासेल, 2002। (अंग्रेज़ी) * पुस्तकों और पुस्तकालय विज्ञान पर संकलित लेख। तेहरान: तूस, 1975। * जीन सॉवागेट द्वारा लिखित "मुस्लिम पूर्व के इतिहास का परिचय" का अनुवाद। यूनिवर्सिटी प्रेस सेंटर, 1987 (1988 के ईरान राष्ट्रीय पुस्तक पुरस्कार के विजेता)। == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:20वीं सदी की ईरानी महिलाएँ]] [[श्रेणी:21वीं सदी की ईरानी महिलाएँ]] [[श्रेणी:1939 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:ईरान के बुक ऑफ द ईयर पुरस्कार प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:ईरानी शिक्षक]] [[श्रेणी:ईरानी लाइब्रेरियन]] [[श्रेणी:ईरानी महिला शिक्षाविद]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:तेहरान विश्वविद्यालय के अकादमिक कर्मचारी]] [[श्रेणी:20वीं सदी की महिला लाइब्रेरियन]] c1y0dad4j2lp7cu7fu0tbnzod9h4xg1 कॉकरोच जनता पार्टी 0 1612408 6556271 6555936 2026-05-25T11:05:02Z AMAN KUMAR 911487 भूमिका तथा ज्ञान संदूक में सुधार किया और भी निर्माणाधीन है 6556271 wikitext text/x-wiki {{db-promo}} {{Infobox political party | name = कॉकक्रोच जनता पार्टी | abbreviation = सीजेपी (CJP) | logo = [[चित्र:Cockroach Janta Party logo.svg|250px]] | logo_size = 150px | colorcode = #690A22 | president = अभिजीत दिपके | founder = अभिजीत दिपके | foundation = {{Start date and age|2026|05|16|df=yes}} | eci = पंजीकृत नहीं | ideology = {{ubl|राजनीतिक व्यंग्य|युवा अधिकार|[[व्यवस्था-विरोधी]]|[[धर्मनिरपेक्षता]]|[[समाजवाद]]}} | slogan = ''आलसियों और बेरोज़गारों की आवाज़'' | symbol = [[चित्र:Cockroach_Janta_Party_Election_Symbol.jpg|100px]] | website = {{URL|https://cockroachjantaparty.org}} }} '''कॉकक्रोच जनता पार्टी''' (संक्षिप्त: सीजेपी; शाब्दिक अर्थ: 'तिलचट्टा जनता पार्टी') एक भारतीय व्यंग्यात्मक राजनीतिक आंदोलन (Satirical political movement) है, जिसकी स्थापना 16 मई 2026 को अभिजीत दिपके द्वारा की गई थी। दिपके एक राजनीतिक संचार रणनीतिकार हैं, जो पूर्व में [[आम आदमी पार्टी]] के साथ काम कर चुके हैं। इस आंदोलन का नाम भारत के सत्ताधारी दल, [[भारतीय जनता पार्टी]] का एक व्यंग्यात्मक अनुकरण है।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cz72y11jjq1o|title=Cockroach Janta Party (CJP): How Abhijeet Dipke's collective became an online sensation|date=2026-05-21|website=www.bbc.com|language=en-GB|access-date=2026-05-25}}</ref> मई 2026 में भारत के न्यायिक और सोशल मीडिया परिदृश्य में उत्पन्न हुए एक प्रमुख विवाद के बाद यह आंदोलन अस्तित्व में आया। इसकी उत्पत्ति 15 मई 2026 को भारत के मुख्य न्यायाधीश सूर्य कांत द्वारा एक अदालती सुनवाई के दौरान की गई उस मौखिक टिप्पणी के विरोध में हुई थी, जिसमें उन्होंने कथित तौर पर बेरोजगार युवाओं की तुलना "तिलचट्टों" और "समाज के परजीवियों" से की थी।<ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/news/india/youngsters-like-cockroaches-cji-surya-kant-raps-lawyer-filing-contempt-plea-calls-out-parasites-in-society-who-11778848698000.html|title=‘Youngsters like cockroaches’: CJI Surya Kant raps lawyer filing contempt plea, calls out ‘parasites in society who...’ {{!}} Today News|date=2026-05-15|website=mint|language=en|access-date=2026-05-25}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/jobless-cockroaches-attack-the-system-cji-surya-kant/articleshow/131127870.cms|title=Jobless cockroaches... attack the system: CJI Surya Kant|date=2026-05-16|work=The Times of India|access-date=2026-05-25|issn=0971-8257}}</ref> अपनी स्थापना के कुछ ही दिनों के भीतर, इस आंदोलन ने 3,50,000 से अधिक आधिकारिक पंजीकरण प्राप्त कर लिए और [[इन्स्टाग्राम|इंस्टाग्राम]] पर इसके 2 करोड़ से अधिक फॉलोअर्स हो गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/india/cockroach-janta-party-top-judges-comment-sparks-viral-satire-protest/|title=Cockroach Janta Party’ explodes online after top judge’s remark; CJP gains 3.7 million followers in 24 hours|website=The Tribune|language=en|access-date=2026-05-25}}</ref> यह आंदोलन केवल डिजिटल दुनिया तक सीमित नहीं रहा है, बल्कि इसने ज़मीनी स्तर पर भी कई गतिविधियाँ की हैं; जहाँ पार्टी के स्वयंसेवक 'कॉकक्रोच' की वेशभूषा पहनकर विरोध प्रदर्शनों और सफाई अभियानों में हिस्सा लेते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/trends/influencers-launch-indian-national-cockroaches-all-you-need-to-know-about-cockroach-janta-party-s-rival-13925201.html|title=Influencers launch 'Indian National Cockroaches': All you need to know about 'Cockroach Janta Party's rival- Moneycontrol.com|website=Moneycontrol|language=en-US|access-date=2026-05-25}}</ref> यद्यपि यह आंदोलन वर्तमान में [[भारत निर्वाचन आयोग]] के तहत एक राजनीतिक दल के रूप में पंजीकृत नहीं है<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/cockroach-janta-party-eci-rules-cockroach-poll-symbol-india-instagram-followers-2914899-2026-05-21|title=Can the Cockroach Janta Party get a cockroach poll symbol in India?|last=Mukul|first=Sushim|date=2026-05-21|website=India Today|language=en|access-date=2026-05-25}}</ref>, फिर भी यह भारतीय युवाओं को प्रभावित करने वाले व्यापक सामाजिक, आर्थिक और राजनीतिक मुद्दों के खिलाफ सक्रिय रूप से अभियान चला रहा है। == इतिहास == 15 मई 2026 को [[भारत का उच्चतम न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालय]] में एक मामले की सुनवाई के दौरान मुख्य न्यायाधीश सूर्यकांत ने कहा कि कुछ बेरोजगार युवा "कॉकरोच" की तरह हैं। इसके अगले दिन अभिजीत दिपके ने एक्स पर "कॉकरोच जनता पार्टी" की घोषणा की और इसे सभी "कॉकरोचों" का मंच बताया।<ref name="nationalherald">{{cite web|url=https://www.nationalheraldindia.com/national/laugh-if-you-want-but-cockroaches-uniting-joining-cockroach-janata-party-in-droves|title=Laugh if you like but cockroaches uniting, joining 'Cockroach Janta Party' in droves|date=18 मई 2026|website=नेशनल हेराल्ड|access-date=19 मई 2026}}</ref> 16 मई 2026 को पार्टी की आधिकारिक वेबसाइट शुरू की गई। कुछ ही दिनों में इस आंदोलन से हजारों लोग जुड़ने का दावा किया गया। == विचारधारा == पार्टी खुद को "युवाओं की, युवाओं द्वारा और युवाओं के लिए" आंदोलन बताती है। इसके प्रमुख मुद्दे हैं: * महिलाओं को 50% आरक्षण * मीडिया की स्वतंत्रता * चुनावी पारदर्शिता * दल-बदल करने वाले नेताओं पर रोक * [[सूचना का अधिकार अधिनियम, 2005|आरटीआई]] के तहत जवाबदेही == सदस्यता == पार्टी की सदस्यता शर्तें व्यंग्यात्मक तरीके से बनाई गई हैं: * बेरोजगार होना * आलसी होना * रोज़ लंबे समय तक ऑनलाइन रहना * प्रोफेशनल तरीके से शिकायत करने की क्षमता पार्टी का कहना है कि सदस्यता में धर्म, जाति और लिंग का कोई महत्व नहीं है। == चुनाव == मई 2026 में खबरें आईं कि पार्टी बिहार की बांकीपुर विधानसभा उपचुनाव में उम्मीदवार उतार सकती है। == प्रमुख समर्थक == [[तृणमूल कांग्रेस]] के सांसद महुआ मोइत्रा और [[कीर्ति आज़ाद]] ने पार्टी में रुचि दिखाई थी। == प्रतिक्रिया == इस आंदोलन को सोशल मीडिया पर "मीम आधारित" और "हाइपर-आयरॉनिक" आंदोलन कहा गया। कई लोगों ने इसे युवाओं की नाराज़गी और व्यंग्य का प्रतीक माना।<ref name="groundreport">{{cite web|url=https://www.groundreport.in/viral/cockroach-janta-party-explained-who-founded-it-why-its-going-viral-what-it-stands-for/|title=Cockroach Janta Party Explained|date=18 मई 2026|website=ग्राउंड रिपोर्ट|access-date=19 मई 2026}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[भारत में राजनीतिक दलों की सूची]] == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{Official website|https://cockroachjantaparty.org}} * [https://instagram.com/cockroachjantaparty आधिकारिक इंस्टाग्राम] * [https://x.com/CJP_2029 आधिकारिक एक्स खाता] [[श्रेणी:भारत में राजनैतिक आन्दोलन]] [[श्रेणी:आंदोलन]] f4ce1bwd9a8ijr9tuy26di7hlipw1vj इमामज़ादे इस्माइल और शाया मस्जिद 0 1612497 6555992 6555526 2026-05-24T14:19:47Z Mnjkhan 900134 6555992 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = इमामज़ादे इस्माइल और शाया मस्जिद<br>Imamzadeh Ismail and<br/>Shayah Mosque | native_name = {{lang|fa|امامزاده اسماعیل و مسجد شیعه}} | native_name_lang = fa | image = Emamzadeh Esmaeil.jpg | image_upright = 1.4 | alt = | caption = धार्मिक परिसर का एक सिंहावलोकन, इसके साहन से देखा जा सकता है | religious_affiliation = [[शिया इस्लाम]] | tradition = | sect = | district = | prefecture = | province = | region = | deity = | rite = | festival = <!-- or |festivals= --> | organisational_status = [[इमामज़ादे]], [[मकबरा]], और [[मस्जिद]]<!-- or |organizational_status= --> | ownership = | governing_body = | leadership = | bhattaraka = | patron = | consecration_year = | functional_status = | religious_features_label = | religious_features = | location = इस्फ़हान | locale = | municipality = | cercle = | state = | country = [[ईरान]] | map_type = Iran | map_size = 250 | map_alt = | map_relief = 1 | map_caption = ईरान में धार्मिक परिसर का स्थान | mapframe = yes<!-- see below for more mapframe parameters --> | grid_name = | grid_position = | sector = | territory = | administration = | coordinates = {{coord|32.663186|51.685767|region:IR_type:landmark|format=dms|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | heritage_designation = | architect = | architecture_type = {{nowrap|[[इस्लामी वास्तुकला]]}} | architecture_style = {{ubl|[[महान सेल्जुक वास्तुकला|सेल्जुक]]|[[सफ़वी कला|सफ़वी]]}} | founded_by = | creator = | funded_by = | general_contractor = | established = | groundbreaking = | year_completed = {{ubl|11वीं शताब्दी ईस्वी {{small|(मस्जिद)}}|1632 ईस्वी {{small|(इमामज़ादेह)}}}} | construction_cost = | date_demolished = <!-- or |date_destroyed= --> | facade_direction = | capacity = | length = | width = | width_nave = | interior_area = | height_max = | dome_quantity = दो | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = एक {{small|(मस्जिद; खंडहर)}} | minaret_height = {{cvt|12|m}} | spire_quantity = | spire_height = | site_area = | temple_quantity = | monument_quantity = | shrine_quantity = दो: इस्माइल; यशायाह {{small|(कथित रूप से)}} | inscriptions = | materials = ईंटें; टाइलें; लकड़ी; सोना; स्टील; प्लास्टर | elevation_m = <!-- or |elevation_ft= --> | elevation_footnotes = | nrhp = | designated = | added = | refnum = | delisted1_date = | website = | module = {{Infobox historic site | embed = yes | image = تزیینات کاشی و گنبد مقبره.jpg | caption = इमामज़ादे गुंबद | designation1 = INHL | designation1_offname = इमामज़ादे इस्माइल और शाया मस्जिद | designation1_type = बनाया | designation1_date = 6 जनवरी 1932 | designation1_number = 112 | designation1_free1name = संरक्षण संगठन | designation1_free1value = [[ईरान का सांस्कृतिक विरासत, हस्तशिल्प और पर्यटन संगठन]] }}<!-- for embedding other infobox templates --> | footnotes = }} '''इमामज़ादेह इस्माइल और शाया मस्जिद''' (फ़ारसी: امامزاده اسماعیل و مسجد شیعه; अरबी: مسجد إشعياء ومرقد إسماعيل) [[ईरान]] के [[इस्फ़हान प्रांत]] के इस्फ़हान में स्थित एक ट्वेल्वर शिया इमामज़ादे, मकबरा और मस्जिद परिसर है, जो सेल्जुक और सफ़विद दोनों काल से है। इस परिसर को 6 जनवरी 1932 को ईरान की राष्ट्रीय विरासत सूची में जोड़ा गया था, जिसे ईरान के सांस्कृतिक विरासत, हस्तशिल्प और पर्यटन संगठन द्वारा प्रशासित किया जाता था।<ref name=":1">{{Cite web |script-title=fa:مسجد شعیا و امامزاده اسماعیل اصفهان |url=https://tripyar.com/iran/%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86/%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86/%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%DB%8C/%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C/%D8%A7%D8%A8%D9%86%DB%8C%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%B4%D8%B9%DB%8C%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D9%84-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86.html |access-date=2023-12-06 |script-website=fa:سایت گردشگری ایران |trans-website=tripyar.com |date= |lang=fa}}</ref>.<ref name=":2">{{Cite web |script-title=fa:راهنمای بازدید از امامزاده اسماعیل و مسجد شعیا در اصفهان {{!}} مجله آنی‌جا |url=https://anyja.ir/magazineDetail/214 |access-date=2023-12-06 |website=anyja.ir |date= |lang=fa }}</ref> मूल संरचना एक पूर्व-इस्लामिक इमारत थी जिसे फारस पर रशीदुन विजय के दौरान एक मस्जिद में परिवर्तित कर दिया गया था। सेल्जुक काल के दौरान, मस्जिद को शाया मस्जिद के रूप में जाना जाने लगा। सफ़विदों द्वारा [[फारस]] पर अधिकार करने के बाद, उन्होंने संरचना में एक साहन जोड़ा, और इमामज़ादे का निर्माण किया। ==सन्दर्भ== <references/> p88v27gtojna51231nafkztjp2hieyd बेश क़र्दश 0 1612522 6556021 6555743 2026-05-24T16:14:16Z Mnjkhan 900134 6556021 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = Beth Qardash | native_name = {{lang|fa|بش قارداش}} | native_name_lang = fa | image = Beshghardash park Bojnord,Iran m 17.jpg | image_upright = 1.4 | alt = | caption = 2013 में मकबरा | religious_affiliation = [[इस्लाम]] | tradition = | sect = | district = | prefecture = | province = | region = | deity = | rite = | festival = <!-- or |festivals= --> | organisational_status = [[मकबरा]] <!-- or |organizational_status= --> | ownership = | governing_body = | leadership = | bhattaraka = | patron = | consecration_year = | functional_status = सक्रिय | religious_features_label = | religious_features = | location = near [[Bojnord]], [[North Khorasan province]] | locale = | municipality = | cercle = | state = | country = [[ईरान]] | map_type = Iran | map_size = 250 | map_alt = | map_relief = 1 | map_caption = [[ईरान]] में परिसर का स्थान | mapframe = yes<!-- see below for more mapframe parameters --> | grid_name = | grid_position = | sector = | territory = | administration = | coordinates = {{coord|37|24|N|57|17|E|type:landmark_region:IR-28|display=it}} | coordinates_footnotes = | heritage_designation = | architect = | architecture_type = | architecture_style = {{ubl|[[Qajar art|Qajar]]|[[Pahlavi dynasty|Pahlavi]]}} | founded_by = | creator = | funded_by = | general_contractor = | established = | groundbreaking = | year_completed = | construction_cost = | date_demolished = <!-- or |date_destroyed= --> | facade_direction = | capacity = | length = | width = | width_nave = | interior_area = | height_max = | dome_quantity = एक | dome_height_outer = {{cvt|12|m}} | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = चार | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | site_area = {{cvt|380|ha}} | temple_quantity = | monument_quantity = {{nowrap|One: Sardar Mofakham}} | shrine_quantity = | inscriptions = | materials = ईंटें; टाइल्स | elevation_m = 1189<!-- or |elevation_ft= --> | elevation_footnotes = | nrhp = | designated = | added = | refnum = | delisted1_date = | website = | module = {{Infobox historic site | embed = yes | image = Beshghardash old photo iran,Bojnord 3.jpg | image_size = 250px | caption = Besh Qardash in [[Qajar dynasty|Qajar]] era | designation1 = INHL | designation1_offname = बेश क़र्दश | designation1_type = बनाया | designation1_date = 1 जनवरी 2002 | designation1_number = 4575 | designation1_free1name = संरक्षण संगठन | designation1_free1value = [[ईरान का सांस्कृतिक विरासत, हस्तशिल्प और पर्यटन संगठन]] }}<!-- for embedding other infobox templates --> | footnotes = }} बेश क़र्दश या बेश ग़र्दश (फ़ारसी: بش قارداش) ईरान के उत्तरी खोरासान प्रांत में बोजनोर्ड के पास स्थित एक मकबरा परिसर है। इस मकबरे को 1 जनवरी 2002 को ईरान की राष्ट्रीय विरासत सूची में जोड़ा गया था और इसे ईरान के सांस्कृतिक विरासत, हस्तशिल्प और पर्यटन संगठन द्वारा प्रशासित किया जाता है। यह परिसर एक मनोरंजन और पर्यटन आकर्षण है, जो बोजनोर्ड-एस्फ़रायन सड़क पर बोजनोर्ड से लगभग 7 किलोमीटर (4.3 मील) दूर स्थित है। gka0hasjoklev265kwj6hoby0nt0qtx 6556022 6556021 2026-05-24T16:15:33Z Mnjkhan 900134 6556022 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = Beth Qardash | native_name = {{lang|fa|بش قارداش}} | native_name_lang = fa | image = Beshghardash park Bojnord,Iran m 17.jpg | image_upright = 1.4 | alt = | caption = 2013 में मकबरा | religious_affiliation = [[इस्लाम]] | tradition = | sect = | district = | prefecture = | province = | region = | deity = | rite = | festival = <!-- or |festivals= --> | organisational_status = [[मकबरा]] <!-- or |organizational_status= --> | ownership = | governing_body = | leadership = | bhattaraka = | patron = | consecration_year = | functional_status = सक्रिय | religious_features_label = | religious_features = | location = बोजनोर्ड के पास, उत्तरी खोरासान प्रांत | locale = | municipality = | cercle = | state = | country = [[ईरान]] | map_type = Iran | map_size = 250 | map_alt = | map_relief = 1 | map_caption = [[ईरान]] में परिसर का स्थान | mapframe = yes<!-- see below for more mapframe parameters --> | grid_name = | grid_position = | sector = | territory = | administration = | coordinates = {{coord|37|24|N|57|17|E|type:landmark_region:IR-28|display=it}} | coordinates_footnotes = | heritage_designation = | architect = | architecture_type = | architecture_style = {{ubl|[[Qajar art|Qajar]]|[[Pahlavi dynasty|Pahlavi]]}} | founded_by = | creator = | funded_by = | general_contractor = | established = | groundbreaking = | year_completed = | construction_cost = | date_demolished = <!-- or |date_destroyed= --> | facade_direction = | capacity = | length = | width = | width_nave = | interior_area = | height_max = | dome_quantity = एक | dome_height_outer = {{cvt|12|m}} | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = चार | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | site_area = {{cvt|380|ha}} | temple_quantity = | monument_quantity = {{nowrap|One: Sardar Mofakham}} | shrine_quantity = | inscriptions = | materials = ईंटें; टाइल्स | elevation_m = 1189<!-- or |elevation_ft= --> | elevation_footnotes = | nrhp = | designated = | added = | refnum = | delisted1_date = | website = | module = {{Infobox historic site | embed = yes | image = Beshghardash old photo iran,Bojnord 3.jpg | image_size = 250px | caption = Besh Qardash in [[Qajar dynasty|Qajar]] era | designation1 = INHL | designation1_offname = बेश क़र्दश | designation1_type = बनाया | designation1_date = 1 जनवरी 2002 | designation1_number = 4575 | designation1_free1name = संरक्षण संगठन | designation1_free1value = [[ईरान का सांस्कृतिक विरासत, हस्तशिल्प और पर्यटन संगठन]] }}<!-- for embedding other infobox templates --> | footnotes = }} बेश क़र्दश या बेश ग़र्दश (फ़ारसी: بش قارداش) [[ईरान]] के उत्तरी खोरासान प्रांत में बोजनोर्ड के पास स्थित एक मकबरा परिसर है। इस मकबरे को 1 जनवरी 2002 को ईरान की राष्ट्रीय विरासत सूची में जोड़ा गया था और इसे ईरान के सांस्कृतिक विरासत, हस्तशिल्प और पर्यटन संगठन द्वारा प्रशासित किया जाता है। यह परिसर एक मनोरंजन और पर्यटन आकर्षण है, जो बोजनोर्ड-एस्फ़रायन सड़क पर बोजनोर्ड से लगभग 7 किलोमीटर (4.3 मील) दूर स्थित है। lktro6rz5oksln35fsufvi8w3ffshp6 6556121 6556022 2026-05-25T02:47:57Z Mnjkhan 900134 6556121 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = Beth Qardash | native_name = {{lang|fa|بش قارداش}} | native_name_lang = fa | image = Beshghardash park Bojnord,Iran m 17.jpg | image_upright = 1.4 | alt = | caption = 2013 में मकबरा | religious_affiliation = [[इस्लाम]] | tradition = | sect = | district = | prefecture = | province = | region = | deity = | rite = | festival = <!-- or |festivals= --> | organisational_status = [[मकबरा]] <!-- or |organizational_status= --> | ownership = | governing_body = | leadership = | bhattaraka = | patron = | consecration_year = | functional_status = सक्रिय | religious_features_label = | religious_features = | location = बोजनोर्ड के पास, उत्तरी खोरासान प्रांत | locale = | municipality = | cercle = | state = | country = [[ईरान]] | map_type = Iran | map_size = 250 | map_alt = | map_relief = 1 | map_caption = [[ईरान]] में परिसर का स्थान | mapframe = yes<!-- see below for more mapframe parameters --> | grid_name = | grid_position = | sector = | territory = | administration = | coordinates = {{coord|37|24|N|57|17|E|type:landmark_region:IR-28|display=it}} | coordinates_footnotes = | heritage_designation = | architect = | architecture_type = | architecture_style = {{ubl|कजर|पहलवी}} | founded_by = | creator = | funded_by = | general_contractor = | established = | groundbreaking = | year_completed = | construction_cost = | date_demolished = <!-- or |date_destroyed= --> | facade_direction = | capacity = | length = | width = | width_nave = | interior_area = | height_max = | dome_quantity = एक | dome_height_outer = {{cvt|12|m}} | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = चार | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | site_area = {{cvt|380|ha}} | temple_quantity = | monument_quantity = {{nowrap|एक: सरदार मोफखम}} | shrine_quantity = | inscriptions = | materials = ईंटें; टाइल्स | elevation_m = 1189<!-- or |elevation_ft= --> | elevation_footnotes = | nrhp = | designated = | added = | refnum = | delisted1_date = | website = | module = {{Infobox historic site | embed = yes | image = Beshghardash old photo iran,Bojnord 3.jpg | image_size = 250px | caption = कजर युग में बेश कर्दाश | designation1 = INHL | designation1_offname = बेश क़र्दश | designation1_type = बनाया | designation1_date = 1 जनवरी 2002 | designation1_number = 4575 | designation1_free1name = संरक्षण संगठन | designation1_free1value = [[ईरान का सांस्कृतिक विरासत, हस्तशिल्प और पर्यटन संगठन]] }}<!-- for embedding other infobox templates --> | footnotes = }} बेश क़र्दश या बेश ग़र्दश (फ़ारसी: بش قارداش) [[ईरान]] के उत्तरी खोरासान प्रांत में बोजनोर्ड के पास स्थित एक मकबरा परिसर है। इस मकबरे को 1 जनवरी 2002 को ईरान की राष्ट्रीय विरासत सूची में जोड़ा गया था और इसे ईरान के सांस्कृतिक विरासत, हस्तशिल्प और पर्यटन संगठन द्वारा प्रशासित किया जाता है। यह परिसर एक मनोरंजन और पर्यटन आकर्षण है, जो बोजनोर्ड-एस्फ़रायन सड़क पर बोजनोर्ड से लगभग 7 किलोमीटर (4.3 मील) दूर स्थित है। lvjh9qrjg5zl19zygbtj6e822hqnfic 6556128 6556121 2026-05-25T03:15:27Z Mnjkhan 900134 6556128 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = बेश क़र्दश<br>Beth Qardash | native_name = {{lang|fa|بش قارداش}} | native_name_lang = fa | image = Beshghardash park Bojnord,Iran m 17.jpg | image_upright = 1.4 | alt = | caption = 2013 में मकबरा | religious_affiliation = [[इस्लाम]] | tradition = | sect = | district = | prefecture = | province = | region = | deity = | rite = | festival = <!-- or |festivals= --> | organisational_status = [[मकबरा]] <!-- or |organizational_status= --> | ownership = | governing_body = | leadership = | bhattaraka = | patron = | consecration_year = | functional_status = सक्रिय | religious_features_label = | religious_features = | location = बोजनोर्ड के पास, उत्तरी खोरासान प्रांत | locale = | municipality = | cercle = | state = | country = [[ईरान]] | map_type = Iran | map_size = 250 | map_alt = | map_relief = 1 | map_caption = [[ईरान]] में परिसर का स्थान | mapframe = yes<!-- see below for more mapframe parameters --> | grid_name = | grid_position = | sector = | territory = | administration = | coordinates = {{coord|37|24|N|57|17|E|type:landmark_region:IR-28|display=it}} | coordinates_footnotes = | heritage_designation = | architect = | architecture_type = | architecture_style = {{ubl|कजर|पहलवी}} | founded_by = | creator = | funded_by = | general_contractor = | established = | groundbreaking = | year_completed = | construction_cost = | date_demolished = <!-- or |date_destroyed= --> | facade_direction = | capacity = | length = | width = | width_nave = | interior_area = | height_max = | dome_quantity = एक | dome_height_outer = {{cvt|12|m}} | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = चार | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | site_area = {{cvt|380|ha}} | temple_quantity = | monument_quantity = {{nowrap|एक: सरदार मोफखम}} | shrine_quantity = | inscriptions = | materials = ईंटें; टाइल्स | elevation_m = 1189<!-- or |elevation_ft= --> | elevation_footnotes = | nrhp = | designated = | added = | refnum = | delisted1_date = | website = | module = {{Infobox historic site | embed = yes | image = Beshghardash old photo iran,Bojnord 3.jpg | image_size = 250px | caption = कजर युग में बेश कर्दाश | designation1 = INHL | designation1_offname = बेश क़र्दश | designation1_type = बनाया | designation1_date = 1 जनवरी 2002 | designation1_number = 4575 | designation1_free1name = संरक्षण संगठन | designation1_free1value = [[ईरान का सांस्कृतिक विरासत, हस्तशिल्प और पर्यटन संगठन]] }}<!-- for embedding other infobox templates --> | footnotes = }} '''बेश क़र्दश''' या बेश ग़र्दश (फ़ारसी: بش قارداش) [[ईरान]] के उत्तरी खोरासान प्रांत में बोजनोर्ड के पास स्थित एक मकबरा परिसर है। इस मकबरे को 1 जनवरी 2002 को ईरान की राष्ट्रीय विरासत सूची में जोड़ा गया था और इसे ईरान के सांस्कृतिक विरासत, हस्तशिल्प और पर्यटन संगठन द्वारा प्रशासित किया जाता है। यह परिसर एक मनोरंजन और पर्यटन आकर्षण है, जो बोजनोर्ड-एस्फ़रायन सड़क पर बोजनोर्ड से लगभग 7 किलोमीटर (4.3 मील) दूर स्थित है। sg4pwf6li4xyegjiu6pi2hedr4wfe0b 6556198 6556128 2026-05-25T07:44:22Z Mnjkhan 900134 6556198 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = बेश क़र्दश<br>Beth Qardash | native_name = {{lang|fa|بش قارداش}} | native_name_lang = fa | image = Beshghardash park Bojnord,Iran m 17.jpg | image_upright = 1.4 | alt = | caption = 2013 में मकबरा | religious_affiliation = [[इस्लाम]] | tradition = | sect = | district = | prefecture = | province = | region = | deity = | rite = | festival = <!-- or |festivals= --> | organisational_status = [[मकबरा]] <!-- or |organizational_status= --> | ownership = | governing_body = | leadership = | bhattaraka = | patron = | consecration_year = | functional_status = सक्रिय | religious_features_label = | religious_features = | location = बोजनोर्ड के पास, उत्तरी खोरासान प्रांत | locale = | municipality = | cercle = | state = | country = [[ईरान]] | map_type = Iran | map_size = 250 | map_alt = | map_relief = 1 | map_caption = [[ईरान]] में परिसर का स्थान | mapframe = yes<!-- see below for more mapframe parameters --> | grid_name = | grid_position = | sector = | territory = | administration = | coordinates = {{coord|37|24|N|57|17|E|type:landmark_region:IR-28|display=it}} | coordinates_footnotes = | heritage_designation = | architect = | architecture_type = | architecture_style = {{ubl|कजर|पहलवी}} | founded_by = | creator = | funded_by = | general_contractor = | established = | groundbreaking = | year_completed = | construction_cost = | date_demolished = <!-- or |date_destroyed= --> | facade_direction = | capacity = | length = | width = | width_nave = | interior_area = | height_max = | dome_quantity = एक | dome_height_outer = {{cvt|12|m}} | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = चार | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | site_area = {{cvt|380|ha}} | temple_quantity = | monument_quantity = {{nowrap|एक: सरदार मोफखम}} | shrine_quantity = | inscriptions = | materials = ईंटें; टाइल्स | elevation_m = 1189<!-- or |elevation_ft= --> | elevation_footnotes = | nrhp = | designated = | added = | refnum = | delisted1_date = | website = | module = {{Infobox historic site | embed = yes | image = Beshghardash old photo iran,Bojnord 3.jpg | image_size = 250px | caption = कजर युग में बेश कर्दाश | designation1 = INHL | designation1_offname = बेश क़र्दश | designation1_type = बनाया | designation1_date = 1 जनवरी 2002 | designation1_number = 4575 | designation1_free1name = संरक्षण संगठन | designation1_free1value = [[ईरान का सांस्कृतिक विरासत, हस्तशिल्प और पर्यटन संगठन]] }}<!-- for embedding other infobox templates --> | footnotes = }} '''बेश क़र्दश''' या बेश ग़र्दश (फ़ारसी: بش قارداش) [[ईरान]] के उत्तरी खोरासान प्रांत में बोजनोर्ड के पास स्थित एक मकबरा परिसर है। इस मकबरे को 1 जनवरी 2002 को ईरान की राष्ट्रीय विरासत सूची में जोड़ा गया था और इसे ईरान के सांस्कृतिक विरासत, हस्तशिल्प और पर्यटन संगठन द्वारा प्रशासित किया जाता है। यह परिसर एक मनोरंजन और पर्यटन आकर्षण है, जो बोजनोर्ड-एस्फ़रायन सड़क पर बोजनोर्ड से लगभग 7 किलोमीटर (4.3 मील) दूर स्थित है।.<ref> [[:fa:%D8%A8%D8%B4%E2%80%8C%D9%82%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B4|Besh Qardash's page on Wikipedia Farsi]]{{better source|date=June 2025}}</ref> kr926smxp2kxwjpf7uj8b452owyr3w8 वार्ता:कॉकरोच जनता पार्टी 1 1612523 6556137 6555748 2026-05-25T03:45:17Z ~2026-31165-89 926693 /* Madhya Pradesh Tikamgarh 36 adhyaksh */ नया अनुभाग 6556137 wikitext text/x-wiki == Desh ka kliyan hona logo ka kliyan hona == Mera aehi kahnahe desme bhastasar ko khatam kare hmare pure desme pelese bohot badlav aayahe 10 salke aandar lekn ab bat bigadti jarahihe ispe ab rok lgani sahiye modi ji bolrahethe aapko pka ghar milega muje aajtak nahi mila 2 bar form fayl hogya rijekt hogya desme aadhe logoko ghar mile he aadhe logoko nahi mile kheduto ko 2000 deneka vadakiya ab mehgay kitni badgay log petrol dejel me layan me he kahne ke liye bohot kus he lekin kiya kare ab to koy dusri palti aaye tohi desh ka kus hosktahe [[सदस्य:Sathaliya vijaybhai|Sathaliya vijaybhai]] ([[सदस्य वार्ता:Sathaliya vijaybhai|वार्ता]]) 05:29, 24 मई 2026 (UTC) :mera mesaj jobhi pade muje jarur mesej kare my gmail. vilasbhay@gmail.com [[सदस्य:Sathaliya vijaybhai|Sathaliya vijaybhai]] ([[सदस्य वार्ता:Sathaliya vijaybhai|वार्ता]]) 05:32, 24 मई 2026 (UTC) == Madhya Pradesh Tikamgarh 36 adhyaksh == ''' main adhyaksh Banna chahta hun Madhya Pradesh Tikamgarh '''इस लेख को साफ़ प्रचार होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि... (यहाँ अपना कारण बताएँ) --[[विशेष:योगदान/&#126;2026-31165-89|&#126;2026-31165-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-31165-89|वार्ता]]) 03:45, 25 मई 2026 (UTC) Mera Dil Se adhik prachar karunga aur cockroach jindabad party ka samarthak hun adhik se adhik logon Ko ismein jodunga isliye mujhe adhyaksh banaa do Tikamgarh 2bvz35cyj4r5kjtb2cxf3mpgf7ackzo 6556138 6556137 2026-05-25T03:45:58Z ~2026-31165-89 926693 /* Madhya Pradesh Tikamgarh 36 adhyaksh */ उत्तर 6556138 wikitext text/x-wiki == Desh ka kliyan hona logo ka kliyan hona == Mera aehi kahnahe desme bhastasar ko khatam kare hmare pure desme pelese bohot badlav aayahe 10 salke aandar lekn ab bat bigadti jarahihe ispe ab rok lgani sahiye modi ji bolrahethe aapko pka ghar milega muje aajtak nahi mila 2 bar form fayl hogya rijekt hogya desme aadhe logoko ghar mile he aadhe logoko nahi mile kheduto ko 2000 deneka vadakiya ab mehgay kitni badgay log petrol dejel me layan me he kahne ke liye bohot kus he lekin kiya kare ab to koy dusri palti aaye tohi desh ka kus hosktahe [[सदस्य:Sathaliya vijaybhai|Sathaliya vijaybhai]] ([[सदस्य वार्ता:Sathaliya vijaybhai|वार्ता]]) 05:29, 24 मई 2026 (UTC) :mera mesaj jobhi pade muje jarur mesej kare my gmail. vilasbhay@gmail.com [[सदस्य:Sathaliya vijaybhai|Sathaliya vijaybhai]] ([[सदस्य वार्ता:Sathaliya vijaybhai|वार्ता]]) 05:32, 24 मई 2026 (UTC) == Madhya Pradesh Tikamgarh 36 adhyaksh == ''' main adhyaksh Banna chahta hun Madhya Pradesh Tikamgarh '''इस लेख को साफ़ प्रचार होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि... (यहाँ अपना कारण बताएँ) --[[विशेष:योगदान/&#126;2026-31165-89|&#126;2026-31165-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-31165-89|वार्ता]]) 03:45, 25 मई 2026 (UTC) :Madhya Pradesh Tikamgarh 36 adhyaksh banaa do bus mein adhik se adhik logon ko jodunga aur pahchan bhi karunga [[विशेष:योगदान/&#126;2026-31165-89|&#126;2026-31165-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-31165-89|वार्ता]]) 03:45, 25 मई 2026 (UTC) Mera Dil Se adhik prachar karunga aur cockroach jindabad party ka samarthak hun adhik se adhik logon Ko ismein jodunga isliye mujhe adhyaksh banaa do Tikamgarh kuidely3hw2uk92147n8bsrxhcfsats 6556139 6556138 2026-05-25T03:47:13Z ~2026-31165-89 926693 /* Cockroach Janata party */ नया अनुभाग 6556139 wikitext text/x-wiki == Desh ka kliyan hona logo ka kliyan hona == Mera aehi kahnahe desme bhastasar ko khatam kare hmare pure desme pelese bohot badlav aayahe 10 salke aandar lekn ab bat bigadti jarahihe ispe ab rok lgani sahiye modi ji bolrahethe aapko pka ghar milega muje aajtak nahi mila 2 bar form fayl hogya rijekt hogya desme aadhe logoko ghar mile he aadhe logoko nahi mile kheduto ko 2000 deneka vadakiya ab mehgay kitni badgay log petrol dejel me layan me he kahne ke liye bohot kus he lekin kiya kare ab to koy dusri palti aaye tohi desh ka kus hosktahe [[सदस्य:Sathaliya vijaybhai|Sathaliya vijaybhai]] ([[सदस्य वार्ता:Sathaliya vijaybhai|वार्ता]]) 05:29, 24 मई 2026 (UTC) :mera mesaj jobhi pade muje jarur mesej kare my gmail. vilasbhay@gmail.com [[सदस्य:Sathaliya vijaybhai|Sathaliya vijaybhai]] ([[सदस्य वार्ता:Sathaliya vijaybhai|वार्ता]]) 05:32, 24 मई 2026 (UTC) == Madhya Pradesh Tikamgarh 36 adhyaksh == ''' main adhyaksh Banna chahta hun Madhya Pradesh Tikamgarh '''इस लेख को साफ़ प्रचार होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि... (यहाँ अपना कारण बताएँ) --[[विशेष:योगदान/&#126;2026-31165-89|&#126;2026-31165-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-31165-89|वार्ता]]) 03:45, 25 मई 2026 (UTC) :Madhya Pradesh Tikamgarh 36 adhyaksh banaa do bus mein adhik se adhik logon ko jodunga aur pahchan bhi karunga [[विशेष:योगदान/&#126;2026-31165-89|&#126;2026-31165-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-31165-89|वार्ता]]) 03:45, 25 मई 2026 (UTC) Mera Dil Se adhik prachar karunga aur cockroach jindabad party ka samarthak hun adhik se adhik logon Ko ismein jodunga isliye mujhe adhyaksh banaa do Tikamgarh == Cockroach Janata party == main govind choudhary mujhe Madhya Pradesh Tikamgarh 36 ka adhyaksh banaa do match mein adhik se adhik logon ko jodunga aur pahchan bhi karunga [[विशेष:योगदान/&#126;2026-31165-89|&#126;2026-31165-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-31165-89|वार्ता]]) 03:47, 25 मई 2026 (UTC) no07wvmiowxf8cxtf365fr2esmfl9ed 6556144 6556139 2026-05-25T04:24:41Z ~2026-31047-50 926698 /* Dilip Singh Vill kalyanpur Chasima makhdumpur Banbira po Bakhri Supayan Vaishali Bihar 844504 */ नया अनुभाग 6556144 wikitext text/x-wiki == Desh ka kliyan hona logo ka kliyan hona == Mera aehi kahnahe desme bhastasar ko khatam kare hmare pure desme pelese bohot badlav aayahe 10 salke aandar lekn ab bat bigadti jarahihe ispe ab rok lgani sahiye modi ji bolrahethe aapko pka ghar milega muje aajtak nahi mila 2 bar form fayl hogya rijekt hogya desme aadhe logoko ghar mile he aadhe logoko nahi mile kheduto ko 2000 deneka vadakiya ab mehgay kitni badgay log petrol dejel me layan me he kahne ke liye bohot kus he lekin kiya kare ab to koy dusri palti aaye tohi desh ka kus hosktahe [[सदस्य:Sathaliya vijaybhai|Sathaliya vijaybhai]] ([[सदस्य वार्ता:Sathaliya vijaybhai|वार्ता]]) 05:29, 24 मई 2026 (UTC) :mera mesaj jobhi pade muje jarur mesej kare my gmail. vilasbhay@gmail.com [[सदस्य:Sathaliya vijaybhai|Sathaliya vijaybhai]] ([[सदस्य वार्ता:Sathaliya vijaybhai|वार्ता]]) 05:32, 24 मई 2026 (UTC) == Madhya Pradesh Tikamgarh 36 adhyaksh == ''' main adhyaksh Banna chahta hun Madhya Pradesh Tikamgarh '''इस लेख को साफ़ प्रचार होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि... (यहाँ अपना कारण बताएँ) --[[विशेष:योगदान/&#126;2026-31165-89|&#126;2026-31165-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-31165-89|वार्ता]]) 03:45, 25 मई 2026 (UTC) :Madhya Pradesh Tikamgarh 36 adhyaksh banaa do bus mein adhik se adhik logon ko jodunga aur pahchan bhi karunga [[विशेष:योगदान/&#126;2026-31165-89|&#126;2026-31165-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-31165-89|वार्ता]]) 03:45, 25 मई 2026 (UTC) Mera Dil Se adhik prachar karunga aur cockroach jindabad party ka samarthak hun adhik se adhik logon Ko ismein jodunga isliye mujhe adhyaksh banaa do Tikamgarh == Cockroach Janata party == main govind choudhary mujhe Madhya Pradesh Tikamgarh 36 ka adhyaksh banaa do match mein adhik se adhik logon ko jodunga aur pahchan bhi karunga [[विशेष:योगदान/&#126;2026-31165-89|&#126;2026-31165-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-31165-89|वार्ता]]) 03:47, 25 मई 2026 (UTC) == Dilip Singh Vill kalyanpur Chasima makhdumpur Banbira po Bakhri Supayan Vaishali Bihar 844504 == cockroach Janata party mein Shamil hona chahie [[विशेष:योगदान/&#126;2026-31047-50|&#126;2026-31047-50]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-31047-50|वार्ता]]) 04:24, 25 मई 2026 (UTC) 31ihrtzsnl3tuvjpmyjvkr9bv8r7oah 6556145 6556144 2026-05-25T04:25:34Z ~2026-31047-50 926698 /* Desh ka kliyan hona logo ka kliyan hona */ उत्तर 6556145 wikitext text/x-wiki == Desh ka kliyan hona logo ka kliyan hona == Mera aehi kahnahe desme bhastasar ko khatam kare hmare pure desme pelese bohot badlav aayahe 10 salke aandar lekn ab bat bigadti jarahihe ispe ab rok lgani sahiye modi ji bolrahethe aapko pka ghar milega muje aajtak nahi mila 2 bar form fayl hogya rijekt hogya desme aadhe logoko ghar mile he aadhe logoko nahi mile kheduto ko 2000 deneka vadakiya ab mehgay kitni badgay log petrol dejel me layan me he kahne ke liye bohot kus he lekin kiya kare ab to koy dusri palti aaye tohi desh ka kus hosktahe [[सदस्य:Sathaliya vijaybhai|Sathaliya vijaybhai]] ([[सदस्य वार्ता:Sathaliya vijaybhai|वार्ता]]) 05:29, 24 मई 2026 (UTC) :mera mesaj jobhi pade muje jarur mesej kare my gmail. vilasbhay@gmail.com [[सदस्य:Sathaliya vijaybhai|Sathaliya vijaybhai]] ([[सदस्य वार्ता:Sathaliya vijaybhai|वार्ता]]) 05:32, 24 मई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sathaliya vijaybhai|Sathaliya vijaybhai]] [[विशेष:योगदान/&#126;2026-31047-50|&#126;2026-31047-50]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-31047-50|वार्ता]]) 04:25, 25 मई 2026 (UTC) == Madhya Pradesh Tikamgarh 36 adhyaksh == ''' main adhyaksh Banna chahta hun Madhya Pradesh Tikamgarh '''इस लेख को साफ़ प्रचार होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि... (यहाँ अपना कारण बताएँ) --[[विशेष:योगदान/&#126;2026-31165-89|&#126;2026-31165-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-31165-89|वार्ता]]) 03:45, 25 मई 2026 (UTC) :Madhya Pradesh Tikamgarh 36 adhyaksh banaa do bus mein adhik se adhik logon ko jodunga aur pahchan bhi karunga [[विशेष:योगदान/&#126;2026-31165-89|&#126;2026-31165-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-31165-89|वार्ता]]) 03:45, 25 मई 2026 (UTC) Mera Dil Se adhik prachar karunga aur cockroach jindabad party ka samarthak hun adhik se adhik logon Ko ismein jodunga isliye mujhe adhyaksh banaa do Tikamgarh == Cockroach Janata party == main govind choudhary mujhe Madhya Pradesh Tikamgarh 36 ka adhyaksh banaa do match mein adhik se adhik logon ko jodunga aur pahchan bhi karunga [[विशेष:योगदान/&#126;2026-31165-89|&#126;2026-31165-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-31165-89|वार्ता]]) 03:47, 25 मई 2026 (UTC) == Dilip Singh Vill kalyanpur Chasima makhdumpur Banbira po Bakhri Supayan Vaishali Bihar 844504 == cockroach Janata party mein Shamil hona chahie [[विशेष:योगदान/&#126;2026-31047-50|&#126;2026-31047-50]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-31047-50|वार्ता]]) 04:24, 25 मई 2026 (UTC) g6jmev4vbbpy4q3kxpy2o1s033mfvgc 6556261 6556145 2026-05-25T10:40:01Z AMAN KUMAR 911487 /* शीघ्र हटाने पर चर्चा */ नया अनुभाग 6556261 wikitext text/x-wiki == Desh ka kliyan hona logo ka kliyan hona == Mera aehi kahnahe desme bhastasar ko khatam kare hmare pure desme pelese bohot badlav aayahe 10 salke aandar lekn ab bat bigadti jarahihe ispe ab rok lgani sahiye modi ji bolrahethe aapko pka ghar milega muje aajtak nahi mila 2 bar form fayl hogya rijekt hogya desme aadhe logoko ghar mile he aadhe logoko nahi mile kheduto ko 2000 deneka vadakiya ab mehgay kitni badgay log petrol dejel me layan me he kahne ke liye bohot kus he lekin kiya kare ab to koy dusri palti aaye tohi desh ka kus hosktahe [[सदस्य:Sathaliya vijaybhai|Sathaliya vijaybhai]] ([[सदस्य वार्ता:Sathaliya vijaybhai|वार्ता]]) 05:29, 24 मई 2026 (UTC) :mera mesaj jobhi pade muje jarur mesej kare my gmail. vilasbhay@gmail.com [[सदस्य:Sathaliya vijaybhai|Sathaliya vijaybhai]] ([[सदस्य वार्ता:Sathaliya vijaybhai|वार्ता]]) 05:32, 24 मई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sathaliya vijaybhai|Sathaliya vijaybhai]] [[विशेष:योगदान/&#126;2026-31047-50|&#126;2026-31047-50]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-31047-50|वार्ता]]) 04:25, 25 मई 2026 (UTC) == Madhya Pradesh Tikamgarh 36 adhyaksh == ''' main adhyaksh Banna chahta hun Madhya Pradesh Tikamgarh '''इस लेख को साफ़ प्रचार होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि... (यहाँ अपना कारण बताएँ) --[[विशेष:योगदान/&#126;2026-31165-89|&#126;2026-31165-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-31165-89|वार्ता]]) 03:45, 25 मई 2026 (UTC) :Madhya Pradesh Tikamgarh 36 adhyaksh banaa do bus mein adhik se adhik logon ko jodunga aur pahchan bhi karunga [[विशेष:योगदान/&#126;2026-31165-89|&#126;2026-31165-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-31165-89|वार्ता]]) 03:45, 25 मई 2026 (UTC) Mera Dil Se adhik prachar karunga aur cockroach jindabad party ka samarthak hun adhik se adhik logon Ko ismein jodunga isliye mujhe adhyaksh banaa do Tikamgarh == Cockroach Janata party == main govind choudhary mujhe Madhya Pradesh Tikamgarh 36 ka adhyaksh banaa do match mein adhik se adhik logon ko jodunga aur pahchan bhi karunga [[विशेष:योगदान/&#126;2026-31165-89|&#126;2026-31165-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-31165-89|वार्ता]]) 03:47, 25 मई 2026 (UTC) == Dilip Singh Vill kalyanpur Chasima makhdumpur Banbira po Bakhri Supayan Vaishali Bihar 844504 == cockroach Janata party mein Shamil hona chahie [[विशेष:योगदान/&#126;2026-31047-50|&#126;2026-31047-50]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-31047-50|वार्ता]]) 04:24, 25 मई 2026 (UTC) == शीघ्र हटाने पर चर्चा == इस लेख को साफ़ प्रचार होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि : इसका सुधार कर रहा हूं कृपया प्रतीक्षा करें --[[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:40, 25 मई 2026 (UTC) hexitoem6d7bnhswv0ybxb2kigwk5z5 6556267 6556261 2026-05-25T11:03:37Z ~2026-31020-00 926767 /* शीघ्र हटाने पर चर्चा */ नया अनुभाग 6556267 wikitext text/x-wiki == Desh ka kliyan hona logo ka kliyan hona == Mera aehi kahnahe desme bhastasar ko khatam kare hmare pure desme pelese bohot badlav aayahe 10 salke aandar lekn ab bat bigadti jarahihe ispe ab rok lgani sahiye modi ji bolrahethe aapko pka ghar milega muje aajtak nahi mila 2 bar form fayl hogya rijekt hogya desme aadhe logoko ghar mile he aadhe logoko nahi mile kheduto ko 2000 deneka vadakiya ab mehgay kitni badgay log petrol dejel me layan me he kahne ke liye bohot kus he lekin kiya kare ab to koy dusri palti aaye tohi desh ka kus hosktahe [[सदस्य:Sathaliya vijaybhai|Sathaliya vijaybhai]] ([[सदस्य वार्ता:Sathaliya vijaybhai|वार्ता]]) 05:29, 24 मई 2026 (UTC) :mera mesaj jobhi pade muje jarur mesej kare my gmail. vilasbhay@gmail.com [[सदस्य:Sathaliya vijaybhai|Sathaliya vijaybhai]] ([[सदस्य वार्ता:Sathaliya vijaybhai|वार्ता]]) 05:32, 24 मई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sathaliya vijaybhai|Sathaliya vijaybhai]] [[विशेष:योगदान/&#126;2026-31047-50|&#126;2026-31047-50]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-31047-50|वार्ता]]) 04:25, 25 मई 2026 (UTC) == Madhya Pradesh Tikamgarh 36 adhyaksh == ''' main adhyaksh Banna chahta hun Madhya Pradesh Tikamgarh '''इस लेख को साफ़ प्रचार होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि... (यहाँ अपना कारण बताएँ) --[[विशेष:योगदान/&#126;2026-31165-89|&#126;2026-31165-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-31165-89|वार्ता]]) 03:45, 25 मई 2026 (UTC) :Madhya Pradesh Tikamgarh 36 adhyaksh banaa do bus mein adhik se adhik logon ko jodunga aur pahchan bhi karunga [[विशेष:योगदान/&#126;2026-31165-89|&#126;2026-31165-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-31165-89|वार्ता]]) 03:45, 25 मई 2026 (UTC) Mera Dil Se adhik prachar karunga aur cockroach jindabad party ka samarthak hun adhik se adhik logon Ko ismein jodunga isliye mujhe adhyaksh banaa do Tikamgarh == Cockroach Janata party == main govind choudhary mujhe Madhya Pradesh Tikamgarh 36 ka adhyaksh banaa do match mein adhik se adhik logon ko jodunga aur pahchan bhi karunga [[विशेष:योगदान/&#126;2026-31165-89|&#126;2026-31165-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-31165-89|वार्ता]]) 03:47, 25 मई 2026 (UTC) == Dilip Singh Vill kalyanpur Chasima makhdumpur Banbira po Bakhri Supayan Vaishali Bihar 844504 == cockroach Janata party mein Shamil hona chahie [[विशेष:योगदान/&#126;2026-31047-50|&#126;2026-31047-50]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-31047-50|वार्ता]]) 04:24, 25 मई 2026 (UTC) == शीघ्र हटाने पर चर्चा == इस लेख को साफ़ प्रचार होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि : इसका सुधार कर रहा हूं कृपया प्रतीक्षा करें --[[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:40, 25 मई 2026 (UTC) == शीघ्र हटाने पर चर्चा == इस लेख को साफ़ प्रचार होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि... (यहाँ अपना कारण बताएँ) --[[विशेष:योगदान/&#126;2026-31020-00|&#126;2026-31020-00]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-31020-00|वार्ता]]) 11:03, 25 मई 2026 (UTC) tu5c8mkpvz59udh1awl3durt3jnubet सद्गुरु तारक ब्रह्म 0 1612527 6556110 6555919 2026-05-25T01:47:11Z Shivay Yadav 926528 6556110 wikitext text/x-wiki {{db-promo}} === सद्गुरु तारक ब्रम्ह === [[चित्र:Sadguru_Tarak_Bramh.png|अंगूठाकार|319x319पिक्सेल|sadguru Tarak Bramh ]] '''जन्म''' 10/05/1965 '''जन्म स्थान''' - कोल्हुआ टाडा गोरखपुर उत्तर प्रदेश भारत '''पिता -''' स्व० धनुषधारी '''माता -''' स्व० पन्ना देवी '''जीवन के मुख्य संकल्प''' '''-''' समाज मे व्याप्त ढोंग, पाखण्ड, वाहय आडम्बर , अंधविश्वास को समाप्त कर , सगुण , निर्गुण भक्ति, प्रार्थना से एवं सहज ध्यान विधि के माध्यम से समस्त मानव जाति को परम आनंद की प्राप्ति का मार्ग दर्शन कराना '''निवास स्थान -''' मातेश्वरी शक्ति पीठ बड़हलगंज गोरखपुर उत्तर प्रदेश भारत '''संस्थापक -''' अन्तर्राष्ट्रीय मातेश्वरी महाधाम दोहरीघाट मऊ उत्तर प्रदेश भारत पिन कोड - 275303 gpibz3suzhoq3lgbtjtdhljb1ig2nlx 6556113 6556110 2026-05-25T01:50:43Z Shivay Yadav 926528 /* सद्गुरु तारक ब्रम्ह */ 6556113 wikitext text/x-wiki {{db-promo}} === सद्गुरु तारक ब्रम्ह === [[चित्र:Sadguru_Tarak_Bramh.png|अंगूठाकार|319x319पिक्सेल|sadguru Tarak Bramh ]] '''जन्म''' 10/05/1965 '''जन्म स्थान''' - कोल्हुआ टाडा गोरखपुर उत्तर प्रदेश भारत '''पिता -''' स्व० धनुषधारी '''माता -''' स्व० पन्ना देवी '''जीवन के मुख्य संकल्प''' '''-''' समाज मे व्याप्त ढोंग, पाखण्ड, वाहय आडम्बर , अंधविश्वास को समाप्त कर , सगुण , निर्गुण भक्ति, प्रार्थना से एवं सहज ध्यान विधि के माध्यम से समस्त मानव जाति को परम आनंद की प्राप्ति का मार्ग दर्शन कराना '''निवास स्थान -''' मातेश्वरी शक्ति पीठ बड़हलगंज गोरखपुर उत्तर प्रदेश भारत '''संस्थापक -''' अन्तर्राष्ट्रीय मातेश्वरी महाधाम दोहरीघाट मऊ उत्तर प्रदेश भारत पिन कोड - 275303 57z3lyniopvk3c2owtyeqiedaa5cr8e 6556165 6556113 2026-05-25T05:25:21Z Shivay Yadav 926528 6556165 wikitext text/x-wiki {{db-promo}} === सद्गुरु तारक ब्रम्ह === [[चित्र:Sadguru_Tarak_Bramh.png|अंगूठाकार|319x319पिक्सेल|sadguru Tarak Bramh ]] '''जन्म''' 10/05/1965 '''जन्म स्थान''' - कोल्हुआ टाडा गोरखपुर उत्तर प्रदेश भारत '''पिता -''' स्व० धनुषधारी '''माता -''' स्व० पन्ना देवी '''जीवन के मुख्य संकल्प''' '''-''' समाज मे व्याप्त ढोंग, पाखण्ड, वाहय आडम्बर , अंधविश्वास को समाप्त कर , सगुण , निर्गुण भक्ति, प्रार्थना से एवं सहज ध्यान विधि के माध्यम से समस्त मानव जाति को परम आनंद की प्राप्ति का मार्ग दर्शन कराना '''विशेष आनंद -''' रेकी विद्या के मध्याम से समस्त जनसमुदाय का मानसिक, आर्थिक, शारीरिक, सामाजिक स्तर के समस्त पीडा को समाप्त कर सुख शान्ति प्रदान करना | '''निवास स्थान -''' मातेश्वरी शक्ति पीठ बड़हलगंज गोरखपुर उत्तर प्रदेश भारत '''संस्थापक -''' अन्तर्राष्ट्रीय मातेश्वरी महाधाम दोहरीघाट मऊ उत्तर प्रदेश भारत '''पिन कोड''' - 275303 t2sh5ubn5c94waht3xzk26grkvs6fy0 6556166 6556165 2026-05-25T05:27:58Z Shivay Yadav 926528 6556166 wikitext text/x-wiki {{db-promo}} === सद्गुरु तारक ब्रम्ह === [[चित्र:Sadguru_Tarak_Bramh.png|अंगूठाकार|319x319पिक्सेल|sadguru Tarak Bramh ]] '''जन्म''' 10/05/1965 '''जन्म स्थान''' - कोल्हुआ टाडा गोरखपुर उत्तर प्रदेश भारत '''पिता -''' स्व० धनुषधारी '''माता -''' स्व० पन्ना देवी '''जीवन के मुख्य संकल्प''' '''-''' समाज मे व्याप्त ढोंग, पाखण्ड, वाहय आडम्बर , अंधविश्वास को समाप्त कर , सगुण , निर्गुण भक्ति, प्रार्थना से एवं सहज ध्यान विधि के माध्यम से समस्त मानव जाति को परम आनंद की प्राप्ति का मार्ग दर्शन कराना '''विशेष आनंद -''' रेकी विद्या के माध्यम से समस्त जनसमुदाय का मानसिक, आर्थिक, शारीरिक, सामाजिक स्तर के समस्त पीड़ा को समाप्त कर सुख शान्ति प्रदान करना | '''निवास स्थान -''' मातेश्वरी शक्ति पीठ बड़हलगंज गोरखपुर उत्तर प्रदेश भारत '''संस्थापक -''' अन्तर्राष्ट्रीय मातेश्वरी महाधाम दोहरीघाट मऊ उत्तर प्रदेश भारत '''पिन कोड''' - 275303 3jwokdrgsqcqn5cec8uakk4mtmdlxxf सदस्य वार्ता:Suman Prajapati 11 3 1612529 6555959 6555940 2026-05-24T12:31:07Z Suman Prajapati 11 926540 /* */ नमस्ते, मैं RJS अभ्यर्थी हूं। यूज़र पेज बनाया: RJS अभ्यर्थी 6555959 wikitext text/x-wiki नमस्ते, मैं RJS अभ्यर्थी हूं। यूज़र पेज बनाया: RJS अभ्यर्थी 995k1cv38lag5pu5ysfkcghtsxtj7cy बेएर षेवअ 0 1612530 6555961 2026-05-24T12:34:13Z चाहर धर्मेंद्र 703114 चाहर धर्मेंद्र ने पृष्ठ [[बेएर षेवअ]] को [[बेर्शेबा]] पर स्थानांतरित किया: वार्ता पृष्ठ पर स्थानांतरण अनुरोध अनुसार 6555961 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[बेर्शेबा]] gqmgpskmq5afw1slwk2v86lcow8iu9w वार्ता:बेएर षेवअ 1 1612531 6555963 2026-05-24T12:34:13Z चाहर धर्मेंद्र 703114 चाहर धर्मेंद्र ने पृष्ठ [[वार्ता:बेएर षेवअ]] को [[वार्ता:बेर्शेबा]] पर स्थानांतरित किया: वार्ता पृष्ठ पर स्थानांतरण अनुरोध अनुसार 6555963 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[वार्ता:बेर्शेबा]] mx02nxjk9jxp8j1blgqryyq862vusnd एक्सपर्ट टाइम्स 0 1612533 6555986 2026-05-24T13:44:07Z Systemindia 926568 नया पृष्ठ: {{ज्ञानसन्दूक समाचारपत्र|name=एक्सपर्ट टाइम्स|type=मासिक समाचार पत्र|owners=एक्सपर्ट टाइम्स नेटवर्क प्राइवेट लिमिटेड|publisher=जितेंद्र कुमार|editor=जितेंद्र कुमार|language=हिंदी, अंग्रेजी|headquarters=नई दिल... 6555986 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक समाचारपत्र|name=एक्सपर्ट टाइम्स|type=मासिक समाचार पत्र|owners=एक्सपर्ट टाइम्स नेटवर्क प्राइवेट लिमिटेड|publisher=जितेंद्र कुमार|editor=जितेंद्र कुमार|language=हिंदी, अंग्रेजी|headquarters=नई दिल्ली, भारत}} ''एक्सपर्ट टाइम्स'' एक अंग्रेजी/हिंदी मासिक [[समाचारपत्र|समाचार पत्र]] है जिसकी स्थापना 2026 में हुई थी.<ref>{{Cite web|url=https://prgi.gov.in/registration-title-details-data/f65364fa-df12-420a-8817-a27371105043|title=Registered Title {{!}} Press Registrar General of India|website=prgi.gov.in|access-date=2026-05-24}}</ref> और इसे एक्सपर्ट टाइम्स नेटवर्क प्राइवेट लिमिटेड द्वारा दिल्ली, [[भारत]] में प्रकाशित किया जा रहा है<ref>{{Cite web|url=https://www.bharat18.in/xpert-times-set-to-enter-print-journalism-with-newspaper-launch/|title=Xpert Times Set to Enter Print Journalism With Newspaper Launch|last=Singh|first=Rajat Pratap|date=2026-05-24|website=Bharat18|language=en-US|access-date=2026-05-24}}</ref> == इतिहास == एक्सपर्ट टाइम्स ने आधिकारिक तौर पर 21 अक्टूबर 2021,<ref>{{Cite web|url=https://hindi.asianetnews.com/national-news/xpert-times-media-started-by-jitendra-kumar-and-umesh-kaushik-know-all-about-mda-rezyuf/articleshow-np1v22|title=लोगों की आवाज बनेगा XPERT TIMES मीडिया, जितेंद्र कुमार और उमेश कौशिक ने शुरू किया संचालन|last=|first=|last2=|website=Asianet News Hindi|language=hi|access-date=2026-05-24|last3=|last4=|last5=|first5=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.navodayatimes.in/news/ncr/tech-expert-jitendra-kumar-is-also-ahead-in-various-social-works/230303/|title=विभिन्न सामाजिक कार्यों में भी आगे है ये टेक एक्सपर्ट जितेन्द्र कुमार|date=2023-12-04|website=www.navodayatimes.in|language=hindi|access-date=2026-05-24}}</ref> को परिचालन शुरू किया। तब से, संगठन ने [[समाचार]] विषयों की एक विस्तृत श्रृंखला को कवर करते हुए अपनी डिजिटल उपस्थिति को लगातार बढ़ाया है।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/jharkhand/jamshedpur-jitendra-kumar-writing-a-new-definition-of-social-service-and-social-worker-set-an-example-by-helping-people-during-the-corona-period-xpert-times-founder-mindset-on-digital-marketing-22926573.html?app=true|title=समाजसेवा और समाजिक कार्यकर्ता की नई परिभाषा लिख रहे हैं जितेंद्र कुमार, कोरोना काल में लोगों की मदद कर बने मिसाल - Jitendra Kumar writing a new definition of social service and social worker set an example by helping people during the Corona period xpert Times Founder Mindset On Digital Marketing|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.republicbharat.com/world/rest-of-the-world/jitendra-kumar-is-setting-a-dimension-in-social-work-and-business|title=समाज-कार्य व व्यापार में आयाम स्थापित कर रहे जितेंद्र कुमार|date=2021-07-25|website=R.Bharat|language=hi-IN|access-date=2026-05-24}}</ref> एक्सपर्ट टाइम्स नेटवर्क प्राइवेट लिमिटेड के स्वामित्व वाला यह प्लेटफॉर्म अब 2026 में एक्सपर्ट टाइम्स अखबार के शुभारंभ के साथ एक बड़ा कदम आगे बड़ा दिया है<ref>{{Cite web|url=https://www.bharat18.in/xpert-times-set-to-enter-print-journalism-with-newspaper-launch/|title=Xpert Times Set to Enter Print Journalism With Newspaper Launch|last=Singh|first=Rajat Pratap|date=2026-05-24|website=Bharat18|language=en-US|access-date=2026-05-24}}</ref> यह कदम कंपनी के उस व्यापक दृष्टिकोण को दर्शाता है जिसके तहत वह ऑनलाइन और [[प्रिंट मीडिया|प्रिंट]] पत्रकारिता दोनों के माध्यम से पाठकों को सेवा प्रदान करने वाला एक प्लेटफॉर्म मीडिया संगठन बन गया है<ref>{{Cite web|url=https://dailybeat.in/xpert-times-expands-beyond-digital-media-with-2026-newspaper-debut/|title=Xpert Times Expands Beyond Digital Media With 2026 Newspaper Debut|last=Singh|first=Anjali|date=2026-05-24|website=DailyBeat|language=en-US|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://featuredtimes.com/xpert-times-begins-new-chapter-with-newspaper-launch-in-2026/|title=Xpert Times Begins New Chapter With Newspaper Launch in 2026|last=Singh|first=Sandeep|date=2026-05-24|website=Featured Times|language=en-US|access-date=2026-05-24}}</ref> == सन्दर्भ == <references /> == बाहरी संबंध == * [https://www.youtube.com/c/XpertTimes एक्सपर्ट टाइम्स का यूट्यूब चैनल] {{हिन्दी भाषा के समाचार पत्र}} aa7qp8h8mthx53hmi7vnjh1mkgqgt90 6556225 6555986 2026-05-25T08:26:14Z AMAN KUMAR 911487 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#ल2|शीह ल2]]) 6556225 wikitext text/x-wiki {{db-promo}} {{salt}} {{ज्ञानसन्दूक समाचारपत्र|name=एक्सपर्ट टाइम्स|type=मासिक समाचार पत्र|owners=एक्सपर्ट टाइम्स नेटवर्क प्राइवेट लिमिटेड|publisher=जितेंद्र कुमार|editor=जितेंद्र कुमार|language=हिंदी, अंग्रेजी|headquarters=नई दिल्ली, भारत}} ''एक्सपर्ट टाइम्स'' एक अंग्रेजी/हिंदी मासिक [[समाचारपत्र|समाचार पत्र]] है जिसकी स्थापना 2026 में हुई थी.<ref>{{Cite web|url=https://prgi.gov.in/registration-title-details-data/f65364fa-df12-420a-8817-a27371105043|title=Registered Title {{!}} Press Registrar General of India|website=prgi.gov.in|access-date=2026-05-24}}</ref> और इसे एक्सपर्ट टाइम्स नेटवर्क प्राइवेट लिमिटेड द्वारा दिल्ली, [[भारत]] में प्रकाशित किया जा रहा है<ref>{{Cite web|url=https://www.bharat18.in/xpert-times-set-to-enter-print-journalism-with-newspaper-launch/|title=Xpert Times Set to Enter Print Journalism With Newspaper Launch|last=Singh|first=Rajat Pratap|date=2026-05-24|website=Bharat18|language=en-US|access-date=2026-05-24}}</ref> == इतिहास == एक्सपर्ट टाइम्स ने आधिकारिक तौर पर 21 अक्टूबर 2021,<ref>{{Cite web|url=https://hindi.asianetnews.com/national-news/xpert-times-media-started-by-jitendra-kumar-and-umesh-kaushik-know-all-about-mda-rezyuf/articleshow-np1v22|title=लोगों की आवाज बनेगा XPERT TIMES मीडिया, जितेंद्र कुमार और उमेश कौशिक ने शुरू किया संचालन|last=|first=|last2=|website=Asianet News Hindi|language=hi|access-date=2026-05-24|last3=|last4=|last5=|first5=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.navodayatimes.in/news/ncr/tech-expert-jitendra-kumar-is-also-ahead-in-various-social-works/230303/|title=विभिन्न सामाजिक कार्यों में भी आगे है ये टेक एक्सपर्ट जितेन्द्र कुमार|date=2023-12-04|website=www.navodayatimes.in|language=hindi|access-date=2026-05-24}}</ref> को परिचालन शुरू किया। तब से, संगठन ने [[समाचार]] विषयों की एक विस्तृत श्रृंखला को कवर करते हुए अपनी डिजिटल उपस्थिति को लगातार बढ़ाया है।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/jharkhand/jamshedpur-jitendra-kumar-writing-a-new-definition-of-social-service-and-social-worker-set-an-example-by-helping-people-during-the-corona-period-xpert-times-founder-mindset-on-digital-marketing-22926573.html?app=true|title=समाजसेवा और समाजिक कार्यकर्ता की नई परिभाषा लिख रहे हैं जितेंद्र कुमार, कोरोना काल में लोगों की मदद कर बने मिसाल - Jitendra Kumar writing a new definition of social service and social worker set an example by helping people during the Corona period xpert Times Founder Mindset On Digital Marketing|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.republicbharat.com/world/rest-of-the-world/jitendra-kumar-is-setting-a-dimension-in-social-work-and-business|title=समाज-कार्य व व्यापार में आयाम स्थापित कर रहे जितेंद्र कुमार|date=2021-07-25|website=R.Bharat|language=hi-IN|access-date=2026-05-24}}</ref> एक्सपर्ट टाइम्स नेटवर्क प्राइवेट लिमिटेड के स्वामित्व वाला यह प्लेटफॉर्म अब 2026 में एक्सपर्ट टाइम्स अखबार के शुभारंभ के साथ एक बड़ा कदम आगे बड़ा दिया है<ref>{{Cite web|url=https://www.bharat18.in/xpert-times-set-to-enter-print-journalism-with-newspaper-launch/|title=Xpert Times Set to Enter Print Journalism With Newspaper Launch|last=Singh|first=Rajat Pratap|date=2026-05-24|website=Bharat18|language=en-US|access-date=2026-05-24}}</ref> यह कदम कंपनी के उस व्यापक दृष्टिकोण को दर्शाता है जिसके तहत वह ऑनलाइन और [[प्रिंट मीडिया|प्रिंट]] पत्रकारिता दोनों के माध्यम से पाठकों को सेवा प्रदान करने वाला एक प्लेटफॉर्म मीडिया संगठन बन गया है<ref>{{Cite web|url=https://dailybeat.in/xpert-times-expands-beyond-digital-media-with-2026-newspaper-debut/|title=Xpert Times Expands Beyond Digital Media With 2026 Newspaper Debut|last=Singh|first=Anjali|date=2026-05-24|website=DailyBeat|language=en-US|access-date=2026-05-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://featuredtimes.com/xpert-times-begins-new-chapter-with-newspaper-launch-in-2026/|title=Xpert Times Begins New Chapter With Newspaper Launch in 2026|last=Singh|first=Sandeep|date=2026-05-24|website=Featured Times|language=en-US|access-date=2026-05-24}}</ref> == सन्दर्भ == <references /> == बाहरी संबंध == * [https://www.youtube.com/c/XpertTimes एक्सपर्ट टाइम्स का यूट्यूब चैनल] {{हिन्दी भाषा के समाचार पत्र}} b0tvx2tp0tydpglc6rj9ldvcs5fuzj9 चित्र:Qalandar Momand.png 6 1612534 6555987 2026-05-24T13:53:21Z The Sorter 845290 {{Non-free use rationale 2 |Description = क़लंदर मोमंद का चित्र |Source = '''Original publication''': unknown<br/> '''Immediate source''': https://ps.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%88%D8%AA%D9%86%D9%87:%D9%82%D9%84%D9%86%D8%AF%D8%B1_%D9%85%D9%88%D9%85%D9%86%D8%AF.png |Author = अज्ञात |Article = क़लन्दर मोमंद |Purpose = for visual identification of the person in question, at the top of his/her biographical article |Replaceability = कोई नहीं |Minimality = एक |Commercial = small size |Other inform... 6555987 wikitext text/x-wiki == सारांश == {{Non-free use rationale 2 |Description = क़लंदर मोमंद का चित्र |Source = '''Original publication''': unknown<br/> '''Immediate source''': https://ps.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%88%D8%AA%D9%86%D9%87:%D9%82%D9%84%D9%86%D8%AF%D8%B1_%D9%85%D9%88%D9%85%D9%86%D8%AF.png |Author = अज्ञात |Article = क़लन्दर मोमंद |Purpose = for visual identification of the person in question, at the top of his/her biographical article |Replaceability = कोई नहीं |Minimality = एक |Commercial = small size |Other information = चित्र के व्यक्ति की मृत्यु 2003 को हुई। }} 5r9sgrclm8lcpxyqmdief7idqitdujq 6555988 6555987 2026-05-24T13:54:58Z The Sorter 845290 /* सारांश */ 6555988 wikitext text/x-wiki == सारांश == {{Non-free use rationale 2 |Description = क़लंदर मोमंद का चित्र |Source = '''Original publication''': अज्ञात<br/> '''Immediate source''': https://ps.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%88%D8%AA%D9%86%D9%87:%D9%82%D9%84%D9%86%D8%AF%D8%B1_%D9%85%D9%88%D9%85%D9%86%D8%AF.png |Author = अज्ञात |Article = क़लन्दर मोमंद |Purpose = व्यक्ति की पहचान के लिए |Replaceability = कोई नहीं |Minimality = एक |Commercial = small size |Other information = चित्र के व्यक्ति की मृत्यु 2003 को हुई। }} ==लाइसेंस== {{Non-free biog-pic|क़लन्दर मोमंद}} 1a1uk4dy6ostu5s2uhherb2a19aia97 साँचा:Infobox Semitic letter 10 1612535 6556004 2026-05-24T15:36:47Z The Sorter 845290 /* */ 6556004 wikitext text/x-wiki {{infobox |above = {{#if:{{{previousletter|}}}|{{align|left|<small>[[{{{previouslink}}}|← {{{previousletter}}}]]</small>}}}}<!-- --> {{{letname}}}<!-- --> {{#if:{{{nextletter|}}}|{{align|right|<small>[[{{{nextlink}}}|{{{nextletter}}} →]]</small>}}}} |abovestyle = background-color: #ccccff; color:inherit; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; |headerstyle = background-color: #ccccff; color:inherit; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; |label1=[[फ़ोनीशियाई वर्णमाला|फ़ोनीशियाई]] | data1 = {{#if:{{{phchar|<noinclude>y</noinclude>}}}|<div style="font-size: 300%; line-height: 1">{{script|Phnx|{{{phchar}}}}}</div>}} |label2=[[इब्रानी वर्णमाला|इब्रानी]] |data2={{#if:{{{hechar|<noinclude>y</noinclude>}}}|<div style="font-size: 300%; line-height: 1">{{script|Hebr|{{{hechar}}}}}</div>}} |label3=[[सामरी लिपि|सामरी]] |data3={{#if:{{{smchar|<noinclude>y</noinclude>}}}|<div style="font-size: 300%; line-height: 1">{{script|Samr|{{{smchar}}}}}</div>}} |label4=[[अरामी वर्णमाला|अरामी]] |data4={{#if:{{{amchar|<noinclude>y</noinclude>}}}|<div style="font-size: 300%; line-height: 1">{{script|Armi|{{{amchar}}}}}</div>}} |label5=[[सीरियाई वर्णमाला|सीरियाई]] |data5={{#if:{{{sychar|<noinclude>y</noinclude>}}}|<div style="font-size: 300%; line-height: 1">{{script|Syrc|{{{sychar}}}}}</div>}} |label6=[[नबती लिपि|नबती]] |data6={{#if:{{{nbchar|<noinclude>y</noinclude>}}}|<div style="font-size: 300%; line-height: 1">{{script|Nabataean|{{{nbchar}}}}}</div>}} |label7=[[अरबी वर्णमाला|अरबी]] |data7={{#if:{{{archar|<noinclude>y</noinclude>}}}|<div style="font-size: 300%; line-height: 1">{{script|Arab|{{{archar}}}}}</div>}} |label8=[[प्राचीन दक्षिण अरबी लिपि|दक्षिण अरबी]] |data8={{#if:{{{sachar|<noinclude>y</noinclude>}}}|<div style="font-size: 300%; line-height: 1">{{script|South Arabian|{{{sachar}}}}}</div>}} |label9=[[गेएज़ लिपि|गेएज़]] |data9={{#if:{{{gechar|<noinclude>y</noinclude>}}}|<div style="font-size: 300%; line-height: 1">{{script|Geʽez|{{{gechar}}}}}</div>}} |label10=[[प्राचीन उत्तर अरबी|उत्तर अरबी]] |data10={{#if:{{{nachar|<noinclude>y</noinclude>}}}|<div style="font-size: 300%; line-height: 1">{{script|North Arabian|{{{nachar}}}}}</div>}} |label11=[[उगारीती वर्णमाला|उगारीती]] |data11={{#if:{{{ugchar|<noinclude>y</noinclude>}}}|<div style="font-size: 300%; line-height: 1">{{script|Ugar|{{{ugchar}}}}}</div>}} |label12 = [[Help:IPA|उच्चारण]] |data12 = {{IPA|{{{ipa}}}}} |label13 = पद |data13 = {{{num}}} |label14 = संख्यात्मक मान |data14 = {{{gem}}} |header20 = फ़ोनीशियाई के वंशज |label21=[[यूनानी वर्णमाला|यूनानी]] |data21 = {{{grchar<includeonly>|</includeonly>}}} |label22 = [[लातिन लिपि|लातिन]] |data22={{{lachar<includeonly>|</includeonly>}}} |label23=[[सिरिलिक लिपि|सिरिलिक]] |data23={{{cychar<includeonly>|</includeonly>}}} }}<noinclude> {{documentation|content= <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Infobox Semitic letter |letname = <!-- title --> |previouslink = |previousletter = |nextlink = |nextletter = |phchar = <!-- Phoenician --> |hechar = <!-- Hebrew --> |smchar = <!-- Samaritan --> |amchar = <!-- Aramaic --> |sychar = <!-- Syriac --> |nbchar = <!-- Nabataean --> |archar = <!-- Arabic --> |sachar = <!-- South Arabian --> |gechar = <!-- Geʽez --> |nachar = <!-- North Arabian --> |ugchar = <!-- Ugaritic --> |grchar = <!-- Greek --> |lachar = <!-- Latin --> |cychar = <!-- Cyrillic --> |ipa = <!-- phoneme(s) in IPA --> |num = <!-- position in alphabet --> |gem = <!-- numerical value (Abjad numerals/Gematria) --> }} </syntaxhighlight> [[Category:Language infobox templates|Letter, Semitic]] [[Category:Writing system templates]] }} </noinclude> c0u7i55e1ye07ubq5fmwkzddfrebjkl साँचा:Script/Samaritan 10 1612536 6556006 2026-05-24T15:38:53Z The Sorter 845290 /* */ 6556006 wikitext text/x-wiki {{{{{|safesubst:}}}ifsubst|1=|2=<templatestyles src="Script/styles_samaritan.css" />}}<span dir="rtl" class="script-samaritan">{{{1}}}</span>&lrm;<noinclude>{{Script/basic documentation}}</noinclude> 0qgpy0sj0zz3pqyzfn9r1e8gyapki1l साँचा:Script/styles samaritan.css 10 1612537 6556007 2026-05-24T15:39:46Z The Sorter 845290 नया पृष्ठ: .script-samaritan { font-family: 'Noto Sans Samaritan', 'Hebrew Samaritan', 'Everson Mono', EversonMono, Unifont, Quivira, sans-serif; direction: rtl; unicode-bidi: bidi-override; } 6556007 sanitized-css text/css .script-samaritan { font-family: 'Noto Sans Samaritan', 'Hebrew Samaritan', 'Everson Mono', EversonMono, Unifont, Quivira, sans-serif; direction: rtl; unicode-bidi: bidi-override; } qyv5yqbqsvtrpa3r7qyfe8ypcachc3m साँचा:Script/Aramaic 10 1612538 6556008 2026-05-24T15:41:10Z The Sorter 845290 /* */ 6556008 wikitext text/x-wiki {{{{{|safesubst:}}}ifsubst|1=|2=<templatestyles src="Script/styles_aramaic.css" />}}<span dir="rtl" class="script-aramaic">{{{1}}}</span>&lrm;<!-- --><noinclude>{{documentation}}</noinclude> mqwwzzfwb263iw11to8cof7810d6083 साँचा:Script/styles aramaic.css 10 1612539 6556009 2026-05-24T15:41:56Z The Sorter 845290 नया पृष्ठ: .script-aramaic { font-family: 'Noto Sans Imperial Aramaic', sans-serif; } 6556009 sanitized-css text/css .script-aramaic { font-family: 'Noto Sans Imperial Aramaic', sans-serif; } d156665mswg7ca3a6xz6brtbyeio7oc सदस्य वार्ता:Rachmat04/Archives/2026 3 1612540 6556010 2026-05-24T15:45:56Z Rachmat04 133522 Archived from [[सदस्य वार्ता:Rachmat04]]: "Test" 6556010 wikitext text/x-wiki == Test == This is a test. '''· · ·''' <span title="Cherry blossom">🌸</span> [[User:Rachmat04|'''Rachmat04''']] '''·''' [[User talk:Rachmat04|<span title="Let's discuss!">🍵</span>]] 15:37, 24 मई 2026 (UTC) sz0wt2prw7drgsfmkhvufu7sajqhgxn डॉ रागिनी स्वर्णकार 0 1612541 6556012 2026-05-24T15:55:42Z डॉ रागिनी स्वर्णकार 926377 करो* ⬇️ '''डॉ रागिनी स्वर्णकार''' (जन्म: 1 मई 1970) एक भारतीय हिंदी कवयित्री, लेखिका, संपादक एवं आदिवासी साहित्य की शोधार्थी हैं। वे मध्य प्रदेश के धार जिले में पीएम श्री विद्यालय, घाटाबिल्लौद में हिंदी व्याख्याता के पद पर कार्यरत हैं।<ref name="nai">साहित्य से सकारात्मकता फैलाने का एक प्रयास, ''नईदुनिया शब्द संसार''</ref> == प्रारंभिक जीवन एवं शिक्षा == रागिनी स्वर्णकार का जन्म 1 मई 1970 को रायसेन जिले के बेगमगंज में हुआ। उनके पिता पूरनचंद सोनी हिंदी के शिक्षक थे और घर में साहित्यिक माहौल था।< 6556012 wikitext text/x-wiki == डॉ रागिनी स्वर्णकार == करो* ⬇️ '''डॉ रागिनी स्वर्णकार''' (जन्म: 1 मई 1970) एक भारतीय हिंदी कवयित्री, लेखिका, संपादक एवं आदिवासी साहित्य की शोधार्थी हैं। वे मध्य प्रदेश के धार जिले में पीएम श्री विद्यालय, घाटाबिल्लौद में हिंदी व्याख्याता के पद पर कार्यरत हैं।<ref name="nai">साहित्य से सकारात्मकता फैलाने का एक प्रयास, ''नईदुनिया शब्द संसार''</ref> == प्रारंभिक जीवन एवं शिक्षा == रागिनी स्वर्णकार का जन्म 1 मई 1970 को रायसेन जिले के बेगमगंज में हुआ। उनके पिता पूरनचंद सोनी हिंदी के शिक्षक थे और घर में साहित्यिक माहौल था।<ref name="nai" /> उन्होंने 2023 में बरकतउल्ला विश्वविद्यालय, भोपाल से हिंदी साहित्य में पीएच.डी. पूर्ण की। शोध-प्रबंध का विषय ''इक्कीसवीं सदी के प्रमुख आदिवासी कवियों के काव्य का समग्र अनुशीलन (प्रथम दो दशक के संदर्भ में)'' था, जिसे उन्होंने प्रो. डॉ. पुष्पा दुबे के निर्देशन एवं प्रो. राजकुमारी शर्मा के सह-निर्देशन में पूर्ण किया।<ref name="usa">डॉ. रागिनी स्वर्णकार को पीएच.डी. की उपाधि, ''हम हिंदुस्तानी, U.S.A.'', 12-18 सितंबर 2025, पृ. 30</ref> 8 सितंबर 2025 को मिंटो हॉल, भोपाल में आयोजित दीक्षांत समारोह में राज्यपाल मंगूभाई पटेल, मुख्यमंत्री डॉ. मोहन यादव एवं कुलगुरु प्रो. सुरेश कुमार जैन द्वारा उन्हें उपाधि प्रदान की गई।<ref name="usa" /><ref name="roshni">राज्यपाल ने प्रदान की पीएचडी उपाधि, ''Nai Roshni'', 10 सितंबर 2025</ref> == साहित्यिक जीवन == रागिनी स्वर्णकार ने 1990 से पत्र-पत्रिकाओं में लेखन आरंभ किया। 1993 में 'मधुरिमा' में उनकी कविता 'सपनों की पगडंडी' प्रकाशित हुई।<ref>सपनों की पगडंडी, ''मधुरिमा'', 1993</ref> 2018 में उनका पहला काव्य संग्रह 'प्राण डाल दो जिंदगी में' प्रकाशित हुआ।<ref name="nai" /> वे विगत 15 वर्षों से हिंदी पत्रिका 'महात्मयनी' की संपादक हैं।<ref name="nai" /> उनकी रचनाओं में छंद, सवैया, दोहा, गीत, ग़ज़ल आदि सभी विधाएं सम्मिलित हैं।<ref name="nai" /> === प्रमुख कृतियाँ === * प्राण डाल दो जिंदगी में - काव्य संग्रह, 2018<ref name="nai" /> * बेटियां - काव्य संग्रह<ref name="nai" /> * मीत रे - गीत संग्रह<ref name="nai" /> * चांदनी रात और प्रतीक्षा - छंदमुक्त रचनाएं<ref name="nai" /> * नित्यश्री - छंद संग्रह, 2023<ref name="nai" /><ref name="gold">मैं लिख रही हूँ हवाओं के आँचल पर कविता, ''दैनिक गोल्ड'', 18 नवंबर 2025</ref> * तेरे शहर में - ग़ज़ल संग्रह<ref name="nai" /> * दो पंक्तियों का संसार - दोहा संग्रह, 2025 * चितवन हस्ताक्षर - काव्य संग्रह == पुरस्कार एवं सम्मान == डॉ रागिनी स्वर्णकार को हिंदी साहित्य में योगदान हेतु विभिन्न संस्थानों द्वारा सम्मानित किया गया है: * '''International Pen of Conscience Award - 2025''', चंडीगढ़, 10.10.2025<ref>International Pen of Conscience Award Certificate, 2025</ref> * '''मध्य प्रदेश महिला उन्नति अवार्ड - 2025''', भोपाल * '''कादंबरी सम्मान - 2025''', काव्यधारा प्रकाशन, इंदौर। यह सम्मान मध्य भारत हिंदी साहित्य समिति में आयोजित अखिल भारतीय कवि सम्मेलन में 'नित्यश्री' पुस्तक विमोचन के साथ प्रदान किया गया।<ref name="bhaskar">डॉ. रागिनी को सम्मान, ''दैनिक भास्कर इंदौर'', 09-09-2025</ref> * '''साहित्यिक सम्मान 2024-25''', श्री मध्यभारत हिन्दी साहित्य समिति एवं हिन्दी परिवार, इंदौर == बाहरी कड़ियाँ == * [डॉ रागिनी स्वर्णकार सम्मान समारोह, हिन्दी परिवार इंदौर](https://www.facebook.com/share/17eiVSD7zq/) * [काव्यकोश पर रागिनी स्वर्णकार](https://kavyakosh.org/रागिनी_स्वर्णकार) == संदर्भ == <references /> --- * सारांश'* → `नईदुनिया, दैनिक भास्कर, हम हिंदुस्तानी USA, दैनिक गोल्ड और अंतरराष्ट्रीय पुरस्कार के आधार पर पृष्ठ निर्मित` * r3n0g8zb0mj4lqrba4dyakzqz624rfd 6556017 6556012 2026-05-24T16:03:35Z डॉ रागिनी स्वर्णकार 926377 /* डॉ रागिनी स्वर्णकार */ 6556017 wikitext text/x-wiki == डॉ रागिनी स्वर्णकार == ⬇️ '''डॉ रागिनी स्वर्णकार''' (जन्म: 1 मई 1970) एक भारतीय हिंदी कवयित्री, लेखिका, संपादक एवं आदिवासी साहित्य की शोधार्थी हैं। वे मध्य प्रदेश के धार जिले में पीएम श्री विद्यालय, घाटाबिल्लौद में हिंदी व्याख्याता के पद पर कार्यरत हैं।<ref name="nai">साहित्य से सकारात्मकता फैलाने का एक प्रयास, ''नईदुनिया शब्द संसार''</ref> == प्रारंभिक जीवन एवं शिक्षा == रागिनी स्वर्णकार का जन्म 1 मई 1970 को रायसेन जिले के बेगमगंज में हुआ। उनके पिता पूरनचंद सोनी हिंदी के शिक्षक थे और घर में साहित्यिक माहौल था।<ref name="nai" /> उन्होंने 2023 में बरकतउल्ला विश्वविद्यालय, भोपाल से हिंदी साहित्य में पीएच.डी. पूर्ण की। शोध-प्रबंध का विषय ''इक्कीसवीं सदी के प्रमुख आदिवासी कवियों के काव्य का समग्र अनुशीलन (प्रथम दो दशक के संदर्भ में)'' था, जिसे उन्होंने प्रो. डॉ. पुष्पा दुबे के निर्देशन एवं प्रो. राजकुमारी शर्मा के सह-निर्देशन में पूर्ण किया।<ref name="usa">डॉ. रागिनी स्वर्णकार को पीएच.डी. की उपाधि, ''हम हिंदुस्तानी, U.S.A.'', 12-18 सितंबर 2025, पृ. 30</ref> 8 सितंबर 2025 को मिंटो हॉल, भोपाल में आयोजित दीक्षांत समारोह में राज्यपाल मंगूभाई पटेल, मुख्यमंत्री डॉ. मोहन यादव एवं कुलगुरु प्रो. सुरेश कुमार जैन द्वारा उन्हें उपाधि प्रदान की गई।<ref name="usa" /><ref name="roshni">राज्यपाल ने प्रदान की पीएचडी उपाधि, ''Nai Roshni'', 10 सितंबर 2025</ref> == साहित्यिक जीवन == रागिनी स्वर्णकार ने 1990 से पत्र-पत्रिकाओं में लेखन आरंभ किया। 1993 में 'मधुरिमा' में उनकी कविता 'सपनों की पगडंडी' प्रकाशित हुई।<ref>सपनों की पगडंडी, ''मधुरिमा'', 1993</ref> 2018 में उनका पहला काव्य संग्रह 'प्राण डाल दो जिंदगी में' प्रकाशित हुआ।<ref name="nai" /> वे विगत 15 वर्षों से हिंदी पत्रिका 'महात्मयनी' की संपादक हैं।<ref name="nai" /> उनकी रचनाओं में छंद, सवैया, दोहा, गीत, ग़ज़ल आदि सभी विधाएं सम्मिलित हैं।<ref name="nai" /> === प्रमुख कृतियाँ === * प्राण डाल दो जिंदगी में - काव्य संग्रह, 2018<ref name="nai" /> * बेटियां - काव्य संग्रह<ref name="nai" /> * मीत रे - गीत संग्रह<ref name="nai" /> * चांदनी रात और प्रतीक्षा - छंदमुक्त रचनाएं<ref name="nai" /> * नित्यश्री - छंद संग्रह, 2023<ref name="nai" /><ref name="gold">मैं लिख रही हूँ हवाओं के आँचल पर कविता, ''दैनिक गोल्ड'', 18 नवंबर 2025</ref> * तेरे शहर में - ग़ज़ल संग्रह<ref name="nai" /> * दो पंक्तियों का संसार - दोहा संग्रह, 2025 * चितवन हस्ताक्षर - काव्य संग्रह == पुरस्कार एवं सम्मान == डॉ रागिनी स्वर्णकार को हिंदी साहित्य में योगदान हेतु विभिन्न संस्थानों द्वारा सम्मानित किया गया है: * '''International Pen of Conscience Award - 2025''', चंडीगढ़, 10.10.2025<ref>International Pen of Conscience Award Certificate, 2025</ref> * '''मध्य प्रदेश महिला उन्नति अवार्ड - 2025''', भोपाल * '''कादंबरी सम्मान - 2025''', काव्यधारा प्रकाशन, इंदौर। यह सम्मान मध्य भारत हिंदी साहित्य समिति में आयोजित अखिल भारतीय कवि सम्मेलन में 'नित्यश्री' पुस्तक विमोचन के साथ प्रदान किया गया।<ref name="bhaskar">डॉ. रागिनी को सम्मान, ''दैनिक भास्कर इंदौर'', 09-09-2025</ref> * '''साहित्यिक सम्मान 2024-25''', श्री मध्यभारत हिन्दी साहित्य समिति एवं हिन्दी परिवार, इंदौर == बाहरी कड़ियाँ == * [डॉ रागिनी स्वर्णकार सम्मान समारोह, हिन्दी परिवार इंदौर](https://www.facebook.com/share/17eiVSD7zq/) * [काव्यकोश पर रागिनी स्वर्णकार](https://kavyakosh.org/रागिनी_स्वर्णकार) == संदर्भ == <references /> --- * सारांश'* → `नईदुनिया, दैनिक भास्कर, हम हिंदुस्तानी USA, दैनिक गोल्ड और अंतरराष्ट्रीय पुरस्कार के आधार पर पृष्ठ निर्मित` * fqy5be1maky2ardbr0jc6xsebh3zkbp 6556228 6556017 2026-05-25T08:28:58Z AMAN KUMAR 911487 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#ल2|शीह ल2]]) 6556228 wikitext text/x-wiki {{db-promo}} == डॉ रागिनी स्वर्णकार == ⬇️ '''डॉ रागिनी स्वर्णकार''' (जन्म: 1 मई 1970) एक भारतीय हिंदी कवयित्री, लेखिका, संपादक एवं आदिवासी साहित्य की शोधार्थी हैं। वे मध्य प्रदेश के धार जिले में पीएम श्री विद्यालय, घाटाबिल्लौद में हिंदी व्याख्याता के पद पर कार्यरत हैं।<ref name="nai">साहित्य से सकारात्मकता फैलाने का एक प्रयास, ''नईदुनिया शब्द संसार''</ref> == प्रारंभिक जीवन एवं शिक्षा == रागिनी स्वर्णकार का जन्म 1 मई 1970 को रायसेन जिले के बेगमगंज में हुआ। उनके पिता पूरनचंद सोनी हिंदी के शिक्षक थे और घर में साहित्यिक माहौल था।<ref name="nai" /> उन्होंने 2023 में बरकतउल्ला विश्वविद्यालय, भोपाल से हिंदी साहित्य में पीएच.डी. पूर्ण की। शोध-प्रबंध का विषय ''इक्कीसवीं सदी के प्रमुख आदिवासी कवियों के काव्य का समग्र अनुशीलन (प्रथम दो दशक के संदर्भ में)'' था, जिसे उन्होंने प्रो. डॉ. पुष्पा दुबे के निर्देशन एवं प्रो. राजकुमारी शर्मा के सह-निर्देशन में पूर्ण किया।<ref name="usa">डॉ. रागिनी स्वर्णकार को पीएच.डी. की उपाधि, ''हम हिंदुस्तानी, U.S.A.'', 12-18 सितंबर 2025, पृ. 30</ref> 8 सितंबर 2025 को मिंटो हॉल, भोपाल में आयोजित दीक्षांत समारोह में राज्यपाल मंगूभाई पटेल, मुख्यमंत्री डॉ. मोहन यादव एवं कुलगुरु प्रो. सुरेश कुमार जैन द्वारा उन्हें उपाधि प्रदान की गई।<ref name="usa" /><ref name="roshni">राज्यपाल ने प्रदान की पीएचडी उपाधि, ''Nai Roshni'', 10 सितंबर 2025</ref> == साहित्यिक जीवन == रागिनी स्वर्णकार ने 1990 से पत्र-पत्रिकाओं में लेखन आरंभ किया। 1993 में 'मधुरिमा' में उनकी कविता 'सपनों की पगडंडी' प्रकाशित हुई।<ref>सपनों की पगडंडी, ''मधुरिमा'', 1993</ref> 2018 में उनका पहला काव्य संग्रह 'प्राण डाल दो जिंदगी में' प्रकाशित हुआ।<ref name="nai" /> वे विगत 15 वर्षों से हिंदी पत्रिका 'महात्मयनी' की संपादक हैं।<ref name="nai" /> उनकी रचनाओं में छंद, सवैया, दोहा, गीत, ग़ज़ल आदि सभी विधाएं सम्मिलित हैं।<ref name="nai" /> === प्रमुख कृतियाँ === * प्राण डाल दो जिंदगी में - काव्य संग्रह, 2018<ref name="nai" /> * बेटियां - काव्य संग्रह<ref name="nai" /> * मीत रे - गीत संग्रह<ref name="nai" /> * चांदनी रात और प्रतीक्षा - छंदमुक्त रचनाएं<ref name="nai" /> * नित्यश्री - छंद संग्रह, 2023<ref name="nai" /><ref name="gold">मैं लिख रही हूँ हवाओं के आँचल पर कविता, ''दैनिक गोल्ड'', 18 नवंबर 2025</ref> * तेरे शहर में - ग़ज़ल संग्रह<ref name="nai" /> * दो पंक्तियों का संसार - दोहा संग्रह, 2025 * चितवन हस्ताक्षर - काव्य संग्रह == पुरस्कार एवं सम्मान == डॉ रागिनी स्वर्णकार को हिंदी साहित्य में योगदान हेतु विभिन्न संस्थानों द्वारा सम्मानित किया गया है: * '''International Pen of Conscience Award - 2025''', चंडीगढ़, 10.10.2025<ref>International Pen of Conscience Award Certificate, 2025</ref> * '''मध्य प्रदेश महिला उन्नति अवार्ड - 2025''', भोपाल * '''कादंबरी सम्मान - 2025''', काव्यधारा प्रकाशन, इंदौर। यह सम्मान मध्य भारत हिंदी साहित्य समिति में आयोजित अखिल भारतीय कवि सम्मेलन में 'नित्यश्री' पुस्तक विमोचन के साथ प्रदान किया गया।<ref name="bhaskar">डॉ. रागिनी को सम्मान, ''दैनिक भास्कर इंदौर'', 09-09-2025</ref> * '''साहित्यिक सम्मान 2024-25''', श्री मध्यभारत हिन्दी साहित्य समिति एवं हिन्दी परिवार, इंदौर == बाहरी कड़ियाँ == * [डॉ रागिनी स्वर्णकार सम्मान समारोह, हिन्दी परिवार इंदौर](https://www.facebook.com/share/17eiVSD7zq/) * [काव्यकोश पर रागिनी स्वर्णकार](https://kavyakosh.org/रागिनी_स्वर्णकार) == संदर्भ == <references /> --- * सारांश'* → `नईदुनिया, दैनिक भास्कर, हम हिंदुस्तानी USA, दैनिक गोल्ड और अंतरराष्ट्रीय पुरस्कार के आधार पर पृष्ठ निर्मित` * civ99wcuow0jtx5pvfpimzcoednrpjh 6556230 6556228 2026-05-25T08:31:01Z AMAN KUMAR 911487 [[विशेष:योगदान/AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] ([[सदस्य वार्ता:AMAN KUMAR|वार्ता]]) द्वारा किया गया1 संपादन प्रत्यावर्तित किया गया: पूर्ववत किया 6556230 wikitext text/x-wiki == डॉ रागिनी स्वर्णकार == ⬇️ '''डॉ रागिनी स्वर्णकार''' (जन्म: 1 मई 1970) एक भारतीय हिंदी कवयित्री, लेखिका, संपादक एवं आदिवासी साहित्य की शोधार्थी हैं। वे मध्य प्रदेश के धार जिले में पीएम श्री विद्यालय, घाटाबिल्लौद में हिंदी व्याख्याता के पद पर कार्यरत हैं।<ref name="nai">साहित्य से सकारात्मकता फैलाने का एक प्रयास, ''नईदुनिया शब्द संसार''</ref> == प्रारंभिक जीवन एवं शिक्षा == रागिनी स्वर्णकार का जन्म 1 मई 1970 को रायसेन जिले के बेगमगंज में हुआ। उनके पिता पूरनचंद सोनी हिंदी के शिक्षक थे और घर में साहित्यिक माहौल था।<ref name="nai" /> उन्होंने 2023 में बरकतउल्ला विश्वविद्यालय, भोपाल से हिंदी साहित्य में पीएच.डी. पूर्ण की। शोध-प्रबंध का विषय ''इक्कीसवीं सदी के प्रमुख आदिवासी कवियों के काव्य का समग्र अनुशीलन (प्रथम दो दशक के संदर्भ में)'' था, जिसे उन्होंने प्रो. डॉ. पुष्पा दुबे के निर्देशन एवं प्रो. राजकुमारी शर्मा के सह-निर्देशन में पूर्ण किया।<ref name="usa">डॉ. रागिनी स्वर्णकार को पीएच.डी. की उपाधि, ''हम हिंदुस्तानी, U.S.A.'', 12-18 सितंबर 2025, पृ. 30</ref> 8 सितंबर 2025 को मिंटो हॉल, भोपाल में आयोजित दीक्षांत समारोह में राज्यपाल मंगूभाई पटेल, मुख्यमंत्री डॉ. मोहन यादव एवं कुलगुरु प्रो. सुरेश कुमार जैन द्वारा उन्हें उपाधि प्रदान की गई।<ref name="usa" /><ref name="roshni">राज्यपाल ने प्रदान की पीएचडी उपाधि, ''Nai Roshni'', 10 सितंबर 2025</ref> == साहित्यिक जीवन == रागिनी स्वर्णकार ने 1990 से पत्र-पत्रिकाओं में लेखन आरंभ किया। 1993 में 'मधुरिमा' में उनकी कविता 'सपनों की पगडंडी' प्रकाशित हुई।<ref>सपनों की पगडंडी, ''मधुरिमा'', 1993</ref> 2018 में उनका पहला काव्य संग्रह 'प्राण डाल दो जिंदगी में' प्रकाशित हुआ।<ref name="nai" /> वे विगत 15 वर्षों से हिंदी पत्रिका 'महात्मयनी' की संपादक हैं।<ref name="nai" /> उनकी रचनाओं में छंद, सवैया, दोहा, गीत, ग़ज़ल आदि सभी विधाएं सम्मिलित हैं।<ref name="nai" /> === प्रमुख कृतियाँ === * प्राण डाल दो जिंदगी में - काव्य संग्रह, 2018<ref name="nai" /> * बेटियां - काव्य संग्रह<ref name="nai" /> * मीत रे - गीत संग्रह<ref name="nai" /> * चांदनी रात और प्रतीक्षा - छंदमुक्त रचनाएं<ref name="nai" /> * नित्यश्री - छंद संग्रह, 2023<ref name="nai" /><ref name="gold">मैं लिख रही हूँ हवाओं के आँचल पर कविता, ''दैनिक गोल्ड'', 18 नवंबर 2025</ref> * तेरे शहर में - ग़ज़ल संग्रह<ref name="nai" /> * दो पंक्तियों का संसार - दोहा संग्रह, 2025 * चितवन हस्ताक्षर - काव्य संग्रह == पुरस्कार एवं सम्मान == डॉ रागिनी स्वर्णकार को हिंदी साहित्य में योगदान हेतु विभिन्न संस्थानों द्वारा सम्मानित किया गया है: * '''International Pen of Conscience Award - 2025''', चंडीगढ़, 10.10.2025<ref>International Pen of Conscience Award Certificate, 2025</ref> * '''मध्य प्रदेश महिला उन्नति अवार्ड - 2025''', भोपाल * '''कादंबरी सम्मान - 2025''', काव्यधारा प्रकाशन, इंदौर। यह सम्मान मध्य भारत हिंदी साहित्य समिति में आयोजित अखिल भारतीय कवि सम्मेलन में 'नित्यश्री' पुस्तक विमोचन के साथ प्रदान किया गया।<ref name="bhaskar">डॉ. रागिनी को सम्मान, ''दैनिक भास्कर इंदौर'', 09-09-2025</ref> * '''साहित्यिक सम्मान 2024-25''', श्री मध्यभारत हिन्दी साहित्य समिति एवं हिन्दी परिवार, इंदौर == बाहरी कड़ियाँ == * [डॉ रागिनी स्वर्णकार सम्मान समारोह, हिन्दी परिवार इंदौर](https://www.facebook.com/share/17eiVSD7zq/) * [काव्यकोश पर रागिनी स्वर्णकार](https://kavyakosh.org/रागिनी_स्वर्णकार) == संदर्भ == <references /> --- * सारांश'* → `नईदुनिया, दैनिक भास्कर, हम हिंदुस्तानी USA, दैनिक गोल्ड और अंतरराष्ट्रीय पुरस्कार के आधार पर पृष्ठ निर्मित` * fqy5be1maky2ardbr0jc6xsebh3zkbp 6556241 6556230 2026-05-25T09:17:19Z चाहर धर्मेंद्र 703114 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#ल2|शीह ल2]]) 6556241 wikitext text/x-wiki {{db-promo|help=off}} == डॉ रागिनी स्वर्णकार == ⬇️ '''डॉ रागिनी स्वर्णकार''' (जन्म: 1 मई 1970) एक भारतीय हिंदी कवयित्री, लेखिका, संपादक एवं आदिवासी साहित्य की शोधार्थी हैं। वे मध्य प्रदेश के धार जिले में पीएम श्री विद्यालय, घाटाबिल्लौद में हिंदी व्याख्याता के पद पर कार्यरत हैं।<ref name="nai">साहित्य से सकारात्मकता फैलाने का एक प्रयास, ''नईदुनिया शब्द संसार''</ref> == प्रारंभिक जीवन एवं शिक्षा == रागिनी स्वर्णकार का जन्म 1 मई 1970 को रायसेन जिले के बेगमगंज में हुआ। उनके पिता पूरनचंद सोनी हिंदी के शिक्षक थे और घर में साहित्यिक माहौल था।<ref name="nai" /> उन्होंने 2023 में बरकतउल्ला विश्वविद्यालय, भोपाल से हिंदी साहित्य में पीएच.डी. पूर्ण की। शोध-प्रबंध का विषय ''इक्कीसवीं सदी के प्रमुख आदिवासी कवियों के काव्य का समग्र अनुशीलन (प्रथम दो दशक के संदर्भ में)'' था, जिसे उन्होंने प्रो. डॉ. पुष्पा दुबे के निर्देशन एवं प्रो. राजकुमारी शर्मा के सह-निर्देशन में पूर्ण किया।<ref name="usa">डॉ. रागिनी स्वर्णकार को पीएच.डी. की उपाधि, ''हम हिंदुस्तानी, U.S.A.'', 12-18 सितंबर 2025, पृ. 30</ref> 8 सितंबर 2025 को मिंटो हॉल, भोपाल में आयोजित दीक्षांत समारोह में राज्यपाल मंगूभाई पटेल, मुख्यमंत्री डॉ. मोहन यादव एवं कुलगुरु प्रो. सुरेश कुमार जैन द्वारा उन्हें उपाधि प्रदान की गई।<ref name="usa" /><ref name="roshni">राज्यपाल ने प्रदान की पीएचडी उपाधि, ''Nai Roshni'', 10 सितंबर 2025</ref> == साहित्यिक जीवन == रागिनी स्वर्णकार ने 1990 से पत्र-पत्रिकाओं में लेखन आरंभ किया। 1993 में 'मधुरिमा' में उनकी कविता 'सपनों की पगडंडी' प्रकाशित हुई।<ref>सपनों की पगडंडी, ''मधुरिमा'', 1993</ref> 2018 में उनका पहला काव्य संग्रह 'प्राण डाल दो जिंदगी में' प्रकाशित हुआ।<ref name="nai" /> वे विगत 15 वर्षों से हिंदी पत्रिका 'महात्मयनी' की संपादक हैं।<ref name="nai" /> उनकी रचनाओं में छंद, सवैया, दोहा, गीत, ग़ज़ल आदि सभी विधाएं सम्मिलित हैं।<ref name="nai" /> === प्रमुख कृतियाँ === * प्राण डाल दो जिंदगी में - काव्य संग्रह, 2018<ref name="nai" /> * बेटियां - काव्य संग्रह<ref name="nai" /> * मीत रे - गीत संग्रह<ref name="nai" /> * चांदनी रात और प्रतीक्षा - छंदमुक्त रचनाएं<ref name="nai" /> * नित्यश्री - छंद संग्रह, 2023<ref name="nai" /><ref name="gold">मैं लिख रही हूँ हवाओं के आँचल पर कविता, ''दैनिक गोल्ड'', 18 नवंबर 2025</ref> * तेरे शहर में - ग़ज़ल संग्रह<ref name="nai" /> * दो पंक्तियों का संसार - दोहा संग्रह, 2025 * चितवन हस्ताक्षर - काव्य संग्रह == पुरस्कार एवं सम्मान == डॉ रागिनी स्वर्णकार को हिंदी साहित्य में योगदान हेतु विभिन्न संस्थानों द्वारा सम्मानित किया गया है: * '''International Pen of Conscience Award - 2025''', चंडीगढ़, 10.10.2025<ref>International Pen of Conscience Award Certificate, 2025</ref> * '''मध्य प्रदेश महिला उन्नति अवार्ड - 2025''', भोपाल * '''कादंबरी सम्मान - 2025''', काव्यधारा प्रकाशन, इंदौर। यह सम्मान मध्य भारत हिंदी साहित्य समिति में आयोजित अखिल भारतीय कवि सम्मेलन में 'नित्यश्री' पुस्तक विमोचन के साथ प्रदान किया गया।<ref name="bhaskar">डॉ. रागिनी को सम्मान, ''दैनिक भास्कर इंदौर'', 09-09-2025</ref> * '''साहित्यिक सम्मान 2024-25''', श्री मध्यभारत हिन्दी साहित्य समिति एवं हिन्दी परिवार, इंदौर == बाहरी कड़ियाँ == * [डॉ रागिनी स्वर्णकार सम्मान समारोह, हिन्दी परिवार इंदौर](https://www.facebook.com/share/17eiVSD7zq/) * [काव्यकोश पर रागिनी स्वर्णकार](https://kavyakosh.org/रागिनी_स्वर्णकार) == संदर्भ == <references /> --- * सारांश'* → `नईदुनिया, दैनिक भास्कर, हम हिंदुस्तानी USA, दैनिक गोल्ड और अंतरराष्ट्रीय पुरस्कार के आधार पर पृष्ठ निर्मित` * 17iak5oxeyzgjptika5u8wok0d0926f बेत 0 1612542 6556016 2026-05-24T16:03:33Z The Sorter 845290 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1341645801|Bet (letter)]]" 6556016 wikitext text/x-wiki {{Infobox Semitic letter|letname=बेत|previouslink=आलेफ़|previousletter=आलेफ़|nextlink=गीमेल|nextletter=गीमेल|archar=ب|sychar=ܒ|hechar=ב|smchar=ࠁ|amchar=𐡁|nbchar=𐢃𐢂|nachar=𐪈‎|sachar=𐩨|gechar=በ|ugchar=𐎁|phchar=𐤁|grchar=[[Β]]|lachar=[[B]]|cychar=[[В]], [[Б]]|ipa={{IPA link|b}}, ({{IPA link|v}})|num=2|gem=2}} '''बेत''' सामी [[अब्जद|अब्जदों]] का दूसरा अक्षर है। इसकी ध्वनि मान [[घोष द्वयोष्ठ्य स्पर्श]] ⟨b⟩ या [[घोष दन्त्यौष्ठ्य संघर्षी]] ⟨v⟩ है। अनेक सामी भाषाओं में, बेत का अर्थ "घर" होता है (अरबी: ''बैत'', अक्कदी: ''बीतू''/''बेतू'', इब्रानी: ''बायीत'', फ़ोनीशियाई: ''बेत''), और घर की एक [[मिस्री चित्रलिपि]] से व्युत्पन्न है। फ़ोनीशियाई अक्षर के वंशज में से [[यूनानी वर्णमाला|यूनानी]] अक्षर [[बीटा]] (Β, β), [[लातिन वर्णमाला|लातिन]] अक्षर [[B]], [[सिरिलिक]] अक्षर बे ([[Б|Б, б]]) और वे ([[В|В, в]]) तथा आर्मीनियाई अक्षर बेन ([[Բ|Բ, բ]]) हैं। 6erelnyir4bvu6w9ph8cre6xu530kgr 6556019 6556016 2026-05-24T16:10:18Z The Sorter 845290 /* */ 6556019 wikitext text/x-wiki {{Infobox Semitic letter|letname=बेत|previouslink=आलेफ़|previousletter=आलेफ़|nextlink=गीमेल|nextletter=गीमेल|archar=ب|sychar=ܒ|hechar=ב|smchar=ࠁ|amchar=𐡁|nbchar=𐢃𐢂|nachar=𐪈‎|sachar=𐩨|gechar=በ|ugchar=𐎁|phchar=𐤁|grchar=[[Β]]|lachar=[[B]]|cychar=[[В]], [[Б]]|ipa={{IPA link|b}}, ({{IPA link|v}})|num=2|gem=2}} '''बेत''' सामी [[अब्जद|अब्जदों]] का दूसरा अक्षर है। इसकी ध्वनि मान [[घोष द्वयोष्ठ्य स्पर्श]] ⟨b⟩ या [[घोष दन्त्यौष्ठ्य संघर्षी]] ⟨v⟩ है। अनेक सामी भाषाओं में, बेत का अर्थ "घर" होता है (अरबी: ''बैत'', अक्कदी: ''बीतू''/''बेतू'', इब्रानी: ''बायीत'', फ़ोनीशियाई: ''बेत''), और घर की एक [[मिस्री चित्रलिपि]] से व्युत्पन्न है। <hiero>O1</hiero> फ़ोनीशियाई अक्षर के वंशज में से [[यूनानी वर्णमाला|यूनानी]] अक्षर [[बीटा]] (Β, β), [[लातिन वर्णमाला|लातिन]] अक्षर [[B]], [[सिरिलिक]] अक्षर बे ([[Б|Б, б]]) और वे ([[В|В, в]]) तथा आर्मीनियाई अक्षर बेन ([[Բ|Բ, բ]]) हैं। bvw4hxdoobd06e8rs89trlzn68gwp2i 6556020 6556019 2026-05-24T16:11:49Z The Sorter 845290 /* */ 6556020 wikitext text/x-wiki {{Infobox Semitic letter|letname=बेत|previouslink=आलेफ़|previousletter=आलेफ़|nextlink=गीमेल|nextletter=गीमेल|archar=ب|sychar=ܒ|hechar=ב|smchar=ࠁ|amchar=𐡁|nbchar=𐢃𐢂|nachar=𐪈‎|sachar=𐩨|gechar=በ|ugchar=𐎁|phchar=𐤁|grchar=[[Β]]|lachar=[[B]]|cychar=[[В]], [[Б]]|ipa={{IPA link|b}}, ({{IPA link|v}})|num=2|gem=2}} '''बेत''' सामी [[अब्जद|अब्जदों]] का दूसरा अक्षर है। इसकी ध्वनि मान [[घोष द्वयोष्ठ्य स्पर्श]] ⟨b⟩ या [[घोष दन्त्यौष्ठ्य संघर्षी]] ⟨v⟩ है। अनेक सामी भाषाओं में, बेत का अर्थ "घर" होता है (अरबी: ''बैत'', अक्कदी: ''बीतू''/''बेतू'', इब्रानी: ''बायीत'', फ़ोनीशियाई: ''बेत''), और घर की एक [[मिस्री चित्रलिपि]] से व्युत्पन्न है। <hiero>O1</hiero> फ़ोनीशियाई अक्षर के वंशज में से [[यूनानी वर्णमाला|यूनानी]] अक्षर [[बीटा]] (Β, β), [[लातिन वर्णमाला|लातिन]] अक्षर [[B]], [[सिरिलिक]] अक्षर बे ([[Б|Б, б]]) और वे ([[В|В, в]]) तथा आर्मीनियाई अक्षर बेन ([[Բ|Բ, բ]]) हैं। [[श्रेणी:फ़ोनीशियाई वर्णमाला]] [[श्रेणी:इब्रानी अक्षर]] [[श्रेणी:अरबी अक्षर]] [[श्रेणी:उर्दू अक्षर]] ohyn8ldr30rkdp19zwq98fqbmwz1a98 वार्ता:सद्गुरु तारक ब्रह्म 1 1612543 6556025 2026-05-24T16:33:23Z Shivay Yadav 926528 /* शीघ्र हटाने पर चर्चा */ नया अनुभाग 6556025 wikitext text/x-wiki == शीघ्र हटाने पर चर्चा == इस लेख को साफ़ प्रचार होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि... (यहाँ अपना कारण बताएँ) --[[सदस्य:Shivay Yadav|Shivay Yadav]] ([[सदस्य वार्ता:Shivay Yadav|वार्ता]]) 16:33, 24 मई 2026 (UTC) 4 यह लेख साफ प्रचार नही है क्योकि इसमे सत्य और प्रमणीक जानकरी दी गयी है और इसे निस्पकछ तथ्स्त से लिया गया है यह लेख ज्ञान कोष दृष्टि कोड से लिया गया है यह लेख ज्ञान कोष मनको से लिया गया है इसमे कोई प्रचार नहीं है यह समाज सुधारक है इन्के बारे मे इनटरनेट पर भी जान्कारी है jogygdxqebbw7nvyik7i6jwefk1bssy 6556026 6556025 2026-05-24T16:35:34Z Shivay Yadav 926528 /* शीघ्र हटाने पर चर्चा */ 6556026 wikitext text/x-wiki == शीघ्र हटाने पर चर्चा == इस लेख को साफ़ प्रचार होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि... (यहाँ अपना कारण बताएँ) --[[सदस्य:Shivay Yadav|Shivay Yadav]] ([[सदस्य वार्ता:Shivay Yadav|वार्ता]]) 16:33, 24 मई 2026 (UTC) 4 यह लेख साफ प्रचार नही है क्योकि इसमे सत्य और प्रमाणीक जानकरी दी गयी है और इसे निस्पकछ तथ्स्त से लिया गया है यह लेख ज्ञान कोष के दृष्टि कोड से लिया गया है यह लेख ज्ञान कोष मानको से लिया गया है इसमे कोई प्रचार नहीं है यह समाज सुधारक है इन्के बारे मे इनटरनेट पर भी जान्कारी है qw7lgw102yqwj1pejl2psmek5lqmi8h वार्ता:कुंवर सुमित नर्रे 1 1612544 6556048 2026-05-24T19:50:27Z Bhanwargarh 926642 कुंवर सुमित नर्रे — आदिवासी नेता, रानी दुर्गावती सेना संस्थापक 6556048 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = कुंवर सुमित नर्रे | birth_date = 8 अगस्त 1998 | birth_place = सीहोर, मध्यप्रदेश, भारत | nationality = भारतीय | occupation = अधिवक्ता, सामाजिक कार्यकर्ता, राजनेता | known_for = रानी दुर्गावती सेना के संस्थापक | website = ranidurgavatisena.netlify.app }} '''कुंवर सुमित नर्रे''' (जन्म: 8 अगस्त 1998) मध्यप्रदेश के एक युवा आदिवासी नेता, अधिवक्ता और सामाजिक कार्यकर्ता हैं। वे [[भंवरगढ़]] नर्रे राजवंश (1358 ई.) के वंशज और '''रानी दुर्गावती सेना''' के संस्थापक हैं। == प्रारंभिक जीवन == कुंवर सुमित नर्रे का जन्म 8 अगस्त 1998 को सीहोर, मध्यप्रदेश में हुआ। वे बैतूल जिले के ऐतिहासिक भंवरगढ़ किले के नर्रे राजवंश के वंशज हैं। उनके पिता श्री सूरज सिंह नर्रे पुलिस विभाग में सेवारत रहे। उन्होंने B.A., M.A. (समाजशास्त्र) और LLB की शिक्षा प्राप्त की। == राजनीतिक जीवन == उन्होंने 2012 में ABVP से राजनीतिक यात्रा शुरू की। 2015 में आदिवासी छात्र संगठन के प्रदेश सचिव बने। 2023 में म.प्र. आदिवासी कांग्रेस के प्रदेश महासचिव नियुक्त हुए।<ref>दैनिक भास्कर, सीहोर, 2023</ref> 1 फरवरी 2026 को कांग्रेस से इस्तीफा दिया।<ref>प्रदेश का गौरव, 2026</ref> == रानी दुर्गावती सेना == 1 फरवरी 2026 को उन्होंने '''रानी दुर्गावती सेना''' संगठन की स्थापना की। यह संगठन मध्यप्रदेश, उत्तरप्रदेश, छत्तीसगढ़, महाराष्ट्र और बिहार में सक्रिय है। संगठन का मुख्य उद्देश्य आदिवासी समाज के जल-जंगल-जमीन के अधिकारों की रक्षा करना है।<ref>ranidurgavatisena.netlify.app</ref> == प्रमुख आंदोलन == * सिंगरौली विस्थापित आदिवासियों के हक की लड़ाई * हसदेव अरण्य जंगल बचाओ — राष्ट्रपति को ज्ञापन (2024) * वन अधिकार अधिनियम 2006 क्रियान्वयन अभियान * कोरोना काल में रक्तदान शिविर (2020) == विचारधारा == "हम सत्ता के पीछे नहीं, समाज के सम्मान के लिए संघर्ष करते हैं।" == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://ranidurgavatisena.netlify.app रानी दुर्गावती सेना — आधिकारिक वेबसाइट] [[श्रेणी:1998 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:मध्यप्रदेश के राजनेता]] [[श्रेणी:भारतीय आदिवासी नेता]] [[श्रेणी:भारतीय अधिवक्ता]] erpvjunaaim7cww0pg916lbwnlt5fm6 गोल्डी गोयत 0 1612545 6556049 2026-05-24T19:58:58Z Bhaveshchoudhary2020 877223 विश्वसनीय स्रोतों सहित लेख निर्माण 6556049 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = गोल्डी गोयत | native_name = गुरमीत गोयत | birth_name = गुरमीत गोयत | birth_place = हरियाणा, भारत | occupation = पत्रकार }} '''गोल्डी गोयत''' (जिन्हें '''गुरमीत गोयत''' के नाम से भी जाना जाता है) हरियाणा के एक पत्रकार हैं। विभिन्न भारतीय समाचार संस्थानों में उनके संबंध में समाचार प्रकाशित हुए हैं, जिनमें उन्हें "जूनियर जर्नलिस्ट" कहा गया है।<ref>{{Cite web |url=https://www.ndtv.com/india-news/haryana-assembly-elections-2019-haryanas-junior-journalist-gurmeet-goyat-says-will-contest-as-an-ind-2117440 |title=Haryana's Junior Journalist Gurmeet Goyat Says Will Contest As An Independent In 2034 |website=NDTV |access-date=25 मई 2026}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन == गोल्डी गोयत का संबंध हरियाणा से है। उन्होंने सोशल मीडिया और डिजिटल प्लेटफ़ॉर्म के माध्यम से वीडियो रिपोर्टिंग और साक्षात्कार प्रकाशित किए। == करियर == हरियाणा विधानसभा चुनाव के दौरान गोल्डी गोयत द्वारा किए गए साक्षात्कार और वीडियो रिपोर्टिंग पर विभिन्न समाचार संस्थानों ने लेख प्रकाशित किए।<ref>{{Cite web |url=https://indianexpress.com/elections/haryana-elections-14-year-old-reporter-in-spotlight-this-poll-season-6069134/ |title=Haryana elections: 14-year-old reporter in spotlight this poll season |website=The Indian Express |access-date=25 मई 2026}}</ref> National Herald India ने हरियाणा विधानसभा चुनाव के दौरान उनकी गतिविधियों पर रिपोर्ट प्रकाशित की।<ref>{{Cite web |url=https://www.nationalheraldindia.com/india/goldy-goyat-haryanas-12-year-old-junior-journalist-is-a-sensation-this-election-season |title=Goldy Goyat: Haryana’s 12-year-old junior journalist is a sensation this election season |website=National Herald India |access-date=25 मई 2026}}</ref> Live Hindustan और Navbharat Times ने उनकी वीडियो रिपोर्टिंग और सोशल मीडिया गतिविधियों पर समाचार प्रकाशित किए।<ref>{{Cite web |url=https://www.livehindustan.com/national/story-reporter-child-video-got-viral-2788114.html |title=रिपोर्टर बच्चे का वीडियो हुआ वायरल |website=Live Hindustan |access-date=25 मई 2026}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://navbharattimes.indiatimes.com/viral/trending/this-kid-journalist-from-haryana-goldy-goyat-is-going-viral-on-social-media-junior-journalist/articleshow/87361079.cms |title=हरियाणा का यह बच्चा सोशल मीडिया पर हुआ वायरल |website=Navbharat Times |access-date=25 मई 2026}}</ref> Times Now Hindi की एक रिपोर्ट में उनके साक्षात्कारों का उल्लेख किया गया।<ref>{{Cite web |url=https://www.timesnowhindi.com/trending-viral/article/junior-journalist-12-year-old-goldy-goyat-done-more-than-100-interviews-till-now/264104 |title=12 साल के गोल्डी गोयत ने अब तक किए 100 से ज्यादा इंटरव्यू |website=Times Now Hindi |access-date=25 मई 2026}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:गोल्डी गोयत}} [[Category:भारतीय पत्रकार]] [[Category:हरियाणा के लोग]] [[Category:जीवित लोग]] b26lbxmaw9gregisjepgt35myab6rpo वार्ता:सखवार राजपूत 1 1612546 6556052 2026-05-24T20:16:44Z Sakhwar itihas 926576 /* शकरवार राजपूत पृष्ठ बनाने का अनुरोध */ नया अनुभाग 6556052 wikitext text/x-wiki == शकरवार राजपूत पृष्ठ बनाने का अनुरोध == नमस्ते संपादकगण, 'शकरवार राजपूत' एक ऐतिहासिक सूर्यवंशी राजपूत वंश है। इन्हें बोलचाल में 'सखवार' भी कहा जाता है। मुख्य पृष्ठ सुरक्षित होने के कारण मैं स्वयं लेख नहीं बना पा रहा हूँ। कृपया निम्नलिखित संदर्भित सामग्री से [[शकरवार राजपूत]] पृष्ठ बनाने में सहायता करें। सभी तथ्य विश्वसनीय स्रोतों से सत्यापित हैं। --- लेख प्रारम्भ --- '''शकरवार राजपूत''' जिन्हें '''सखवार राजपूत''' भी कहा जाता है, [[राजपूत|राजपूतों]] का एक प्रमुख वंश है जो [[सूर्यवंशी राजपूत|सूर्यवंशी]] शाखा से संबंधित है। ये स्वयं को [[सिसोदिया]] वंश से जोड़ते हैं। == उत्पत्ति == शकरवार राजपूत अपनी उत्पत्ति [[लव (रामायण)|लव]] से मानते हैं, जो भगवान राम के पुत्र थे।<ref>''Annals and Antiquities of Rajasthan'', James Tod, Vol. 1, 1829, p. 109</ref> इनका गोत्र [[भारद्वाज]] है। == इतिहास == शकरवार राजपूतों का इतिहास मध्ययुगीन भारत से जुड़ा है। इनका मुख्य क्षेत्र [[अवध]] और पूर्वी [[उत्तर प्रदेश]] रहा है।<ref>''The Castes and Tribes of H.E.H. the Nizam's Dominions'', Syed Siraj ul Hassan, 1920, p. 456</ref> ऐतिहासिक दस्तावेजों में इन्हें "सूर्यवंश शिशोदिया शकरवार राजपूत" कहा गया है। == वर्तमान स्थिति == वर्तमान में शकरवार राजपूत मुख्य रूप से उत्तर प्रदेश, बिहार और मध्य प्रदेश में निवास करते हैं। == संदर्भ == {{Reflist}}--- लेख समाप्त --- कृपया स्रोतों की जाँच करके पृष्ठ प्रकाशित करें। 'शकरवार सखवार समाज सभा, बटेश्वर धर्मशाला' के दस्तावेजों में दोनों नामों का उल्लेख है। धन्यवाद। <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Sakhwar itihas|Sakhwar itihas]] ([[सदस्य वार्ता:Sakhwar itihas|वार्ता]]) 20:16, 24 मई 2026 (UTC) pszj9oznughgbj8vv1dm2th2opmn18f ओलिवर बाज़ 0 1612547 6556055 2026-05-24T20:32:37Z Babukumar123 923339 नया पृष्ठ: '''संजय राव''' जिन्हें पेशेवर रूप से '''ओलिवर बाज़''' (Oliver Baaz) के नाम से जाना जाता है, एक भारतीय डिजिटल सामग्री निर्माता (content creator) और सोशल मीडिया प्रबंधक हैं।<ref>{{Cite web |title=How Regional Content Creators Are Building Global Multi-Platform Dig... 6556055 wikitext text/x-wiki '''संजय राव''' जिन्हें पेशेवर रूप से '''ओलिवर बाज़''' (Oliver Baaz) के नाम से जाना जाता है, एक भारतीय डिजिटल सामग्री निर्माता (content creator) और सोशल मीडिया प्रबंधक हैं।<ref>{{Cite web |title=How Regional Content Creators Are Building Global Multi-Platform Digital Networks |url=https://www.prlog.org/13147661-how-regional-content-creators-are-building-global-multi-platform-digital-networks.html |website=PRLog |date=23 May 2026 |access-date=25 May 2026}}</ref> वह अपने बहु-मंच डिजिटल नेटवर्क और मोबाइल गेमिंग सामग्री के लिए जाने जाते हैं। == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == संजय राव का जन्म जमशेदपुर, झारखंड में हुआ था। उन्होंने अपनी माध्यमिक शिक्षा झारखंड एकेडमिक काउंसिल (JAC) बोर्ड से पूरी की। == करियर और डिजिटल नेटवर्क == संजय राव ने 'ओलिवर बाज़' ब्रांड के तहत एक डिजिटल इंफ्रास्ट्रक्चर का निर्माण किया है, जो वीडियो स्ट्रीमिंग, गेमिंग और सिनेमाई डेटाबेस तक फैला हुआ है:<ref>{{Cite web |title=How Regional Content Creators Are Building Global Multi-Platform Digital Networks |url=https://www.prlog.org/13147661-how-regional-content-creators-are-building-global-multi-platform-digital-networks.html |website=PRLog |date=23 May 2026}}</ref> * '''वीडियो और गेमिंग स्ट्रीमिंग:''' वह मुख्य रूप से दो यूट्यूब चैनलों का संचालन करते हैं। 'ओलिवर बाज़ 2.0' (Oliver Baaz 2.0) उनके मुख्य कंटेंट और अपडेट का केंद्र है, जबकि उनका दूसरा चैनल मोबाइल गेमिंग और डिजिटल गेमप्ले स्ट्रीमिंग के लिए समर्पित है। वह वैकल्पिक वीडियो वितरण के लिए डेलीमोशन (Dailymotion) का भी उपयोग करते हैं। * '''सिनेमाई डेटाबेस:''' उनकी एक लघु एनिमेटेड फिल्म, जिसका शीर्षक "ओलिवर बाज़: द नियॉन सिटी शोडाउन" (Oliver Baaz: The Neon City Showdown) है, अंतर्राष्ट्रीय फिल्म डेटाबेस जैसे IMDb और द मूवी डेटाबेस (TMDB) पर अनुक्रमित (index) है। * '''सोशल मीडिया और ब्लॉगिंग:''' पेशेवर नेटवर्किंग के लिए वह लिंक्डइन (LinkedIn) का उपयोग करते हैं। इसके साथ ही, प्रोजेक्ट दस्तावेज़ीकरण और गेमिंग रिकॉर्ड के लिए वे एक समर्पित ब्लॉगर (Blogger) पोर्टल का संचालन भी करते हैं। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारत के यूट्यूबर्स]] [[श्रेणी:जमशेदपुर के लोग]] 1wzdxt6h7o2tix15z5u2elj3obtvl6g 6556195 6556055 2026-05-25T07:37:09Z चाहर धर्मेंद्र 703114 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#ल2|शीह ल2]]) 6556195 wikitext text/x-wiki {{db-promo|help=off}} '''संजय राव''' जिन्हें पेशेवर रूप से '''ओलिवर बाज़''' (Oliver Baaz) के नाम से जाना जाता है, एक भारतीय डिजिटल सामग्री निर्माता (content creator) और सोशल मीडिया प्रबंधक हैं।<ref>{{Cite web |title=How Regional Content Creators Are Building Global Multi-Platform Digital Networks |url=https://www.prlog.org/13147661-how-regional-content-creators-are-building-global-multi-platform-digital-networks.html |website=PRLog |date=23 May 2026 |access-date=25 May 2026}}</ref> वह अपने बहु-मंच डिजिटल नेटवर्क और मोबाइल गेमिंग सामग्री के लिए जाने जाते हैं। == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == संजय राव का जन्म जमशेदपुर, झारखंड में हुआ था। उन्होंने अपनी माध्यमिक शिक्षा झारखंड एकेडमिक काउंसिल (JAC) बोर्ड से पूरी की। == करियर और डिजिटल नेटवर्क == संजय राव ने 'ओलिवर बाज़' ब्रांड के तहत एक डिजिटल इंफ्रास्ट्रक्चर का निर्माण किया है, जो वीडियो स्ट्रीमिंग, गेमिंग और सिनेमाई डेटाबेस तक फैला हुआ है:<ref>{{Cite web |title=How Regional Content Creators Are Building Global Multi-Platform Digital Networks |url=https://www.prlog.org/13147661-how-regional-content-creators-are-building-global-multi-platform-digital-networks.html |website=PRLog |date=23 May 2026}}</ref> * '''वीडियो और गेमिंग स्ट्रीमिंग:''' वह मुख्य रूप से दो यूट्यूब चैनलों का संचालन करते हैं। 'ओलिवर बाज़ 2.0' (Oliver Baaz 2.0) उनके मुख्य कंटेंट और अपडेट का केंद्र है, जबकि उनका दूसरा चैनल मोबाइल गेमिंग और डिजिटल गेमप्ले स्ट्रीमिंग के लिए समर्पित है। वह वैकल्पिक वीडियो वितरण के लिए डेलीमोशन (Dailymotion) का भी उपयोग करते हैं। * '''सिनेमाई डेटाबेस:''' उनकी एक लघु एनिमेटेड फिल्म, जिसका शीर्षक "ओलिवर बाज़: द नियॉन सिटी शोडाउन" (Oliver Baaz: The Neon City Showdown) है, अंतर्राष्ट्रीय फिल्म डेटाबेस जैसे IMDb और द मूवी डेटाबेस (TMDB) पर अनुक्रमित (index) है। * '''सोशल मीडिया और ब्लॉगिंग:''' पेशेवर नेटवर्किंग के लिए वह लिंक्डइन (LinkedIn) का उपयोग करते हैं। इसके साथ ही, प्रोजेक्ट दस्तावेज़ीकरण और गेमिंग रिकॉर्ड के लिए वे एक समर्पित ब्लॉगर (Blogger) पोर्टल का संचालन भी करते हैं। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारत के यूट्यूबर्स]] [[श्रेणी:जमशेदपुर के लोग]] rq3ixbn3gdwa3ziuwzd16rr1fb7ra2i सदस्य:Sakhwar itihas 2 1612548 6556057 2026-05-24T20:50:15Z Sakhwar itihas 926576 शकरवार राजपूत पेज बनाया, James Tod और Siraj ul Hassan के संदर्भ जोड़े 6556057 wikitext text/x-wiki '''शकरवार राजपूत''' जिन्हें '''सखवार राजपूत''' या '''सिकरवार राजपूत''' भी कहा जाता है, [[राजपूत|राजपूतों]] का एक प्रमुख वंश है जो [[सूर्यवंशी राजपूत|सूर्यवंशी]] शाखा से संबंधित है। == इतिहास == ब्रिटिश इतिहासकार [[जेम्स टॉड]] ने अपनी पुस्तक 'एनल्स एंड एंटीक्विटीज ऑफ राजस्थान' (1829) में शकरवार राजपूतों को सूर्यवंशी राजपूतों की 36 शाखाओं में से एक बताया है।<ref>James Tod, Annals and Antiquities of Rajasthan, 1829, Vol II</ref> सैयद सिराज उल हसन ने भी अपनी पुस्तक 'द कास्ट्स एंड ट्राइब्स ऑफ एच.ई.एच. द निज़ाम्स डोमिनियन्स' (1920) में इन्हें राजपूत बताया है।<ref>Syed Siraj ul Hassan, The Castes and Tribes of H.E.H. the Nizam's Dominions, 1920</ref> == गोत्र और वंश == इनका गोत्र [[भारद्वाज]] है और ये स्वयं को [[लव]] के वंशज मानते हैं। == संदर्भ == {{reflist}} a1pj8tom44h6ozm0k0hqrxd66qdw8gv 6556058 6556057 2026-05-24T20:56:28Z Sakhwar itihas 926576 User page खाली किया 6556058 wikitext text/x-wiki नमस्ते c5vku6m107z68pvga3h0nqvh620x9d9 सदस्य:Sakhwar itihas/शकरवार राजपूत 2 1612549 6556060 2026-05-24T20:58:49Z Sakhwar itihas 926576 रिव्यू के लिए ड्राफ्ट बनाया 6556060 wikitext text/x-wiki '''शकरवार राजपूत''' जिन्हें '''सखवार राजपूत''' या '''सिकरवार राजपूत''' भी कहा जाता है, [[राजपूत|राजपूतों]] का एक प्रमुख वंश है जो [[सूर्यवंशी राजपूत|सूर्यवंशी]] शाखा से संबंधित है। == इतिहास == ब्रिटिश इतिहासकार [[जेम्स टॉड]] ने अपनी पुस्तक 'एनल्स एंड एंटीक्विटीज ऑफ राजस्थान' (1829) में शकरवार राजपूतों को सूर्यवंशी राजपूतों की 36 शाखाओं में से एक बताया है।<ref>James Tod, Annals and Antiquities of Rajasthan, 1829, Vol II</ref> सैयद सिराज उल हसन ने भी अपनी पुस्तक 'द कास्ट्स एंड ट्राइब्स ऑफ एच.ई.एच. द निज़ाम्स डोमिनियन्स' (1920) में इन्हें राजपूत बताया है।<ref>Syed Siraj ul Hassan, The Castes and Tribes of H.E.H. the Nizam's Dominions, 1920</ref> == गोत्र और वंश == इनका गोत्र [[भारद्वाज]] है और ये स्वयं को [[लव]] के वंशज मानते हैं। == संदर्भ == {{reflist}} 11ermtg7ta9k94u0qh3ovz0w1ja3672 6556062 6556060 2026-05-24T21:07:26Z Sakhwar itihas 926576 Submitting draft for review via AfC 6556062 wikitext text/x-wiki {{subst:submit}} '''शकरवार राजपूत''' जिन्हें '''सखवार राजपूत''' या '''सिकरवार राजपूत''' भी कहा जाता है, [[राजपूत|राजपूतों]] का एक प्रमुख वंश है जो [[सूर्यवंशी राजपूत|सूर्यवंशी]] शाखा से संबंधित है। == इतिहास == ब्रिटिश इतिहासकार [[जेम्स टॉड]] ने अपनी पुस्तक 'एनल्स एंड एंटीक्विटीज ऑफ राजस्थान' (1829) में शकरवार राजपूतों को सूर्यवंशी राजपूतों की 36 शाखाओं में से एक बताया है।<ref>James Tod, Annals and Antiquities of Rajasthan, 1829, Vol II</ref> सैयद सिराज उल हसन ने भी अपनी पुस्तक 'द कास्ट्स एंड ट्राइब्स ऑफ एच.ई.एच. द निज़ाम्स डोमिनियन्स' (1920) में इन्हें राजपूत बताया है।<ref>Syed Siraj ul Hassan, The Castes and Tribes of H.E.H. the Nizam's Dominions, 1920</ref> == गोत्र और वंश == इनका गोत्र [[भारद्वाज]] है और ये स्वयं को [[लव]] के वंशज मानते हैं। == संदर्भ == {{reflist}} == इतिहास == ब्रिटिश इतिहासकार [[जेम्स टॉड]] ने अपनी पुस्तक 'एनल्स एंड एंटीक्विटीज ऑफ राजस्थान' (1829) में शकरवार राजपूतों को सूर्यवंशी राजपूतों की 36 शाखाओं में से एक बताया है।<ref>James Tod, Annals and Antiquities of Rajasthan, 1829, Vol II</ref> सैयद सिराज उल हसन ने भी अपनी पुस्तक 'द कास्ट्स एंड ट्राइब्स ऑफ एच.ई.एच. द निज़ाम्स डोमिनियन्स' (1920) में इन्हें राजपूत बताया है।<ref>Syed Siraj ul Hassan, The Castes and Tribes of H.E.H. the Nizam's Dominions, 1920</ref> == गोत्र और वंश == इनका गोत्र [[भारद्वाज]] है और ये स्वयं को [[लव]] के वंशज मानते हैं। == संदर्भ == {{reflist}} b3hdqbsaedtnd45bsixedtudq05pt0u 6556066 6556062 2026-05-24T21:12:04Z Sakhwar itihas 926576 Submitting draft for AfC review 6556066 wikitext text/x-wiki {{subst:submit}} '''शकरवार राजपूत''' जिन्हें '''सखवार राजपूत''' या '''सिकरवार राजपूत''' भी कहा जाता है, [[राजपूत|राजपूतों]] का एक प्रमुख वंश है जो [[सूर्यवंशी राजपूत|सूर्यवंशी]] शाखा से संबंधित है। == इतिहास == ब्रिटिश इतिहासकार [[जेम्स टॉड]] ने अपनी पुस्तक 'एनल्स एंड एंटीक्विटीज ऑफ राजस्थान' (1829) में शकरवार राजपूतों को सूर्यवंशी राजपूतों की 36 शाखाओं में से एक बताया है।<ref>James Tod, Annals and Antiquities of Rajasthan, 1829, Vol II</ref> सैयद सिराज उल हसन ने भी अपनी पुस्तक 'द कास्ट्स एंड ट्राइब्स ऑफ एच.ई.एच. द निज़ाम्स डोमिनियन्स' (1920) में इन्हें राजपूत बताया है।<ref>Syed Siraj ul Hassan, The Castes and Tribes of H.E.H. the Nizam's Dominions, 1920</ref> == गोत्र और वंश == इनका गोत्र [[भारद्वाज]] है और ये स्वयं को [[लव]] के वंशज मानते हैं। == संदर्भ == {{reflist}} qo79p2mt18lbjfxlbd7d9yruaw4a5ur 6556067 6556066 2026-05-24T21:16:15Z Sakhwar itihas 926576 6556067 wikitext text/x-wiki <nowiki>{{subst:submit}}</nowiki> == इतिहास == ब्रिटिश इतिहासकार [[जेम्स टॉड]] ने अपनी पुस्तक 'एनल्स एंड एंटीक्विटीज ऑफ राजस्थान' (1829) में शकरवार राजपूतों को सूर्यवंशी राजपूतों की 36 शाखाओं में से एक बताया है।<ref>James Tod, Annals and Antiquities of Rajasthan, 1829, Vol II</ref> सैयद सिराज उल हसन ने भी अपनी पुस्तक 'द कास्ट्स एंड ट्राइब्स ऑफ एच.ई.एच. द निज़ाम्स डोमिनियन्स' (1920) में इन्हें राजपूत बताया है।<ref>Syed Siraj ul Hassan, The Castes and Tribes of H.E.H. the Nizam's Dominions, 1920</ref> == गोत्र और वंश == इनका गोत्र [[भारद्वाज]] है और ये स्वयं को [[लव]] के वंशज मानते हैं। == संदर्भ == {{reflist}} mb6zno9islh4un68euqve1g3vv9cgj6 सदस्य वार्ता:Sathaliya vijaybhai 3 1612550 6556089 2026-05-25T00:00:19Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6556089 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Sathaliya vijaybhai}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 25 मई 2026 (UTC) plj3xwm6k286o1drokexhpzncv6zvgn सदस्य वार्ता:Amit suryanshi 3 1612551 6556090 2026-05-25T00:00:29Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6556090 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Amit suryanshi}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 25 मई 2026 (UTC) b61pjz6meyygrmty3zfz2afp14nbo1p सदस्य वार्ता:Shivay Yadav 3 1612552 6556091 2026-05-25T00:00:39Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6556091 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Shivay Yadav}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 25 मई 2026 (UTC) rh9qgo91c0y723jh96r29dvlivr9n7n सदस्य वार्ता:Rachnana 3 1612553 6556092 2026-05-25T00:00:49Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6556092 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Rachnana}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 25 मई 2026 (UTC) 1znrzt1ftzwym2uu7qvzjxy9yqutojr सदस्य वार्ता:Systemindia 3 1612554 6556093 2026-05-25T00:00:59Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6556093 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Systemindia}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 25 मई 2026 (UTC) a1i70ujbtlsrawhojkxipk9tg30i04t सदस्य वार्ता:Sakhwar itihas 3 1612555 6556094 2026-05-25T00:01:09Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6556094 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Sakhwar itihas}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:01, 25 मई 2026 (UTC) d89aajgeezhacg5o3h4y9g78ultadtr सदस्य वार्ता:Bhanwargarh 3 1612556 6556095 2026-05-25T00:01:19Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6556095 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Bhanwargarh}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:01, 25 मई 2026 (UTC) 21je0dg6c17lrttuyxpb6qerx43moh6 सदस्य वार्ता:Dutheysaw 3 1612557 6556096 2026-05-25T00:01:29Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6556096 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Dutheysaw}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:01, 25 मई 2026 (UTC) 63yg3dg8p4z2hft2wagyy8rbebn67ki अमल कुमार रायचौधुरी 0 1612558 6556101 2026-05-25T01:31:38Z अनुनाद सिंह 1634 "[[:en:Special:Redirect/revision/1312436978|Amal Kumar Raychaudhuri]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6556101 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक वैज्ञानिक|image=[[File:AKRaychaudhuri.jpg|220px|'''अमल कुमार रायचौधुरी''', १९९१ में IUCAA, [[पुणे]] में]]|field=[[सैद्धान्तिक भौतिकी]]|work_institution=[[आशुतोश कॉलेक]]<ref>{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1050627/asp/knowhow/story_4907454.asp|website=The Telegraph |title=Calcutta : KnowHOW |access-date=2 January 2018 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304140550/http://www.telegraphindia.com/1050627/asp/knowhow/story_4907454.asp|archive-date=4 March 2016}}</ref> <br /> [[Indian Association for the Cultivation of Science]]<br />[[प्रेसिडेन्सी कॉलेज, कोलकाता]]|doctoral_advisor=|doctoral_students=|notable_students=[[अशोक सेन]]<ref>{{Cite web |url=https://presiuniv.ac.in/web/history_physics.php |title=Presidency University |website=presiuniv.ac.in |access-date=19 September 2019}}</ref> <br /> [[नारायण चन्द्र राणा]]|prizes=}} '''अमल कुमार रायचौधुरी''' (14 सितंबर 1923-18 जून 2005) भारत के एक [[भौतिक विज्ञानी]] थे, जो [[सामान्य आपेक्षिकता|सामान्य सापेक्षता]] और ब्रह्मांड विज्ञान में किये अपने शोध के लिए प्रसिद्ध हैं। उनका सबसे महत्वपूर्ण योगदान रायचौधुरी समीकरण है, जो दर्शाता है कि सामान्य सापेक्षता में विलक्षणता (सिंगुलैरिटी) अनिवार्य रूप से उत्पन्न होती है और पेनरोज़-हॉकिंग विलक्षणता प्रमेय के प्रमाणों में एक प्रमुख घटक है।<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/sci-tech/science/no-big-bang-the-universe-was-there-all-along-studies/article6959499.ece|title=No Big Bang, the universe was there all along: studies|last=Desikan|first=Shubashree|date=5 March 2015|work=The Hindu|access-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621211441/http://www.thehindu.com/sci-tech/science/no-big-bang-the-universe-was-there-all-along-studies/article6959499.ece|archive-date=21 June 2017|via=www.thehindu.com}}</ref> [[प्रेसिडेन्सी विश्वविद्यालय|प्रेसीडेंसी कॉलेज]], कोलकाता में जब वे शिक्षण करते थे उस समय भी शिक्षक के रूप में उनका बड़ा सम्मान था।।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/amal-kumar-raychaudhuri-the-bengal-connection-to-penroses-physics-nobel-for-black-hole-discoveries-2945741.html|title=Amal Kumar Raychaudhuri: The Bengal Connection to Penrose's Physics Nobel for Black Hole Discoveries|date=9 October 2020}}</ref> == करियर == अमल कुमार रायचौधुरी का जन्म 14 सितंबर 1923 को बारीसाल (अब [[बांग्लादेश]] में) के एक [[बंगाली लोग|बंगाली]] वैद्य परिवार में हुआ था। उनकी माता का नाम सुरबाला और पिता का नाम सुरेशचन्द्र था।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/amal-kumar-raychaudhuri-the-bengal-connection-to-penroses-physics-nobel-for-black-hole-discoveries-2945741.html|title=Amal Kumar Raychaudhuri: The Bengal Connection to Penrose's Physics Nobel for Black Hole Discoveries|date=2020-10-09|website=www.news18.com|language=en|access-date=2021-06-21}}</ref> उनके बचपन में ही उनका परिवार कोलकाता चला आया। उनकी प्रारंभिक शिक्षा तीर्थपति संस्थान में हुई। [[हिन्दू स्कूल, कोलकाता|हिंदू स्कूल, कोलकाता]] से उन्होंने मैट्रिक किया। ए. के. आर. ने 2005 में उनकी मृत्यु से ठीक पहले बनाए गए एक वृत्तचित्र में खुलासा किया है कि अमल कुमार को अपने स्कूल के दिनों से ही गणित से बहुत लगाव था तथा गणित की समस्याओं को हल करने से उन्हें अपार आनंद मिलता था। इस वृत्तचित्र में ए०के०आर० ने बताया है कि अमल कुमार के कक्षा 9 के शिक्षक ने उन्हें गणित की समस्या के लिए एक सरल समाधान खोजने का श्रेय दिया था।<ref>{{Citation|title=The life and work of Professor Amal Kumar Raychaudhuri|date=27 October 2020|url=https://www.youtube.com/watch?v=osWlbgVIrPU|language=en|access-date=2021-09-11}}</ref> उनके पिता स्कूल में गणित के शिक्षक थे, हो सकता है कि इस तथ्य ने भी उन्हें प्रेरित किया हो। उनके पिता जी मानते थे कि वे स्वयं उतने 'सफल' नहीं रहे, अतः उन्होंने अमल कुमार को कॉलेज में गणित विषय के ऑनर्स करने से हतोत्साहित किया।<ref>{{Cite journal|last=Sen|first=Parongama|date=1 April 2008|title=The legacy of Amal Kumar Raychaudhuri|url=https://www.researchgate.net/publication/250673075|journal=Resonance|volume=13|issue=4|pages=308–309|doi=10.1007/s12045-008-0011-3|s2cid=122069175|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102142954/https://www.researchgate.net/publication/250673075_The_legacy_of_Amal_Kumar_Raychaudhuri|archive-date=2 January 2018}}</ref> 1942 में प्रेसीडेंसी कॉलेज से उन्होंने बी. एससी. की उपाधि प्राप्त की तथा 1944 में [[कलकत्ता विश्वविद्यालय]] के विज्ञान महाविद्यालय से एम. एससी. की। 1945 में वे एक शोध छात्र के रूप में [[इण्डियन एसोसियेशन फॉर द कल्टिवेशन ऑफ साईन्स|इंडियन एसोसिएशन फॉर द कल्टीवेशन ऑफ साइंस]] (आई. ए. सी. एस.) में शामिल हुए। 1952 में वहीं वे एक शोधार्थी बन गये। वहाँ उनको धातुओं के गुणों पर शोध करना था, न कि सामान्य सापेक्षता पर। इन प्रतिकूल दबावों के बावजूद, वह उस समीकरण को प्राप्त करने और प्रकाशित करने में सक्षम हुए जो अब उनके नाम पर (रायचौधरी समीकरण) रखा गया है। यह समीकरण पेनरोज़-हॉकिंग विलक्षणता प्रमेय के प्रमाणों में एक प्रमुख घटक है।<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/sci-tech/science/no-big-bang-the-universe-was-there-all-along-studies/article6959499.ece|title=No Big Bang, the universe was there all along: studies|last=Desikan|first=Shubashree|date=5 March 2015|work=The Hindu|access-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621211441/http://www.thehindu.com/sci-tech/science/no-big-bang-the-universe-was-there-all-along-studies/article6959499.ece|archive-date=21 June 2017|via=www.thehindu.com}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDesikan2015">Desikan, Shubashree (5 March 2015). </cite></ref> यह जानने के बाद कि उनके 1955 के पेपर को पास्कल जॉर्डन जैसे उल्लेखनीय भौतिकविदों द्वारा अत्यधिक सराहना मिली थी, अमल कुमार रायचौधुरी डॉक्टरेट का शोध प्रबंध प्रस्तुत करने के लिए उत्साहित हुए। कलकत्ता विश्वविद्यालय से उन्हें डॉक्टर ऑफ साइंस की उपाधि प्राप्त हुई। 1961 में वे [[प्रेसिडेन्सी विश्वविद्यालय|प्रेसीडेंसी कॉलेज]] के संकाय में शामिल हो गए जहाँ कभी वे स्वयं विद्यार्थी रहे थे। अपनी सेवानिवृत्ति तक वे वहीं बने रहे। 1970 के दशक में वे वैज्ञानिक के रूप में सुप्रसिद्ध हो चुके थे। २००५ में मृत्यु से कुछ समय पहले उनके जीवन और उपलब्धियों पर एक लघु वृत्तचित्र भी बना था।<ref>"[https://www.youtube.com/watch?v=i9_hm2qe34s Documentary on Amal Kumar Raychaudhuri, the renowned theoretical physicist from Kolkata"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307021440/https://www.youtube.com/watch?v=i9_hm2qe34s|date=7 March 2016}}</ref> [[श्रेणी:2005 में निधन]] [[श्रेणी:1923 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] h5obxfnc3b9irzuopmvd6p04lyrb5v8 6556106 6556101 2026-05-25T01:34:46Z अनुनाद सिंह 1634 6556106 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक वैज्ञानिक|image=[[File:AKRaychaudhuri.jpg|220px|'''अमल कुमार रायचौधुरी''', १९९१ में IUCAA, [[पुणे]] में]]|field=[[सैद्धान्तिक भौतिकी]]|work_institution=[[आशुतोश कॉलेक]]<ref>{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1050627/asp/knowhow/story_4907454.asp|website=The Telegraph |title=Calcutta : KnowHOW |access-date=2 January 2018 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304140550/http://www.telegraphindia.com/1050627/asp/knowhow/story_4907454.asp|archive-date=4 March 2016}}</ref> <br /> [[Indian Association for the Cultivation of Science]]<br />[[प्रेसिडेन्सी कॉलेज, कोलकाता]]|doctoral_advisor=|doctoral_students=|notable_students=[[अशोक सेन]]<ref>{{Cite web |url=https://presiuniv.ac.in/web/history_physics.php |title=Presidency University |website=presiuniv.ac.in |access-date=19 September 2019}}</ref> <br /> [[नारायण चन्द्र राणा]]|prizes=}} '''अमल कुमार रायचौधुरी''' (14 सितंबर 1923-18 जून 2005) भारत के एक [[भौतिक विज्ञानी]] थे, जो [[सामान्य आपेक्षिकता|सामान्य सापेक्षता]] और ब्रह्मांड विज्ञान में किये अपने शोध के लिए प्रसिद्ध हैं। उनका सबसे महत्वपूर्ण योगदान रायचौधुरी समीकरण है, जो दर्शाता है कि सामान्य सापेक्षता में विलक्षणता (सिंगुलैरिटी) अनिवार्य रूप से उत्पन्न होती है और पेनरोज़-हॉकिंग विलक्षणता प्रमेय के प्रमाणों में एक प्रमुख घटक है।<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/sci-tech/science/no-big-bang-the-universe-was-there-all-along-studies/article6959499.ece|title=No Big Bang, the universe was there all along: studies|last=Desikan|first=Shubashree|date=5 March 2015|work=The Hindu|access-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621211441/http://www.thehindu.com/sci-tech/science/no-big-bang-the-universe-was-there-all-along-studies/article6959499.ece|archive-date=21 June 2017|via=www.thehindu.com}}</ref> [[प्रेसिडेन्सी विश्वविद्यालय|प्रेसीडेंसी कॉलेज]], कोलकाता में जब वे शिक्षण करते थे उस समय भी शिक्षक के रूप में उनका बड़ा सम्मान था।।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/amal-kumar-raychaudhuri-the-bengal-connection-to-penroses-physics-nobel-for-black-hole-discoveries-2945741.html|title=Amal Kumar Raychaudhuri: The Bengal Connection to Penrose's Physics Nobel for Black Hole Discoveries|date=9 October 2020}}</ref> == करियर == अमल कुमार रायचौधुरी का जन्म 14 सितंबर 1923 को [[बरिशाल]] (अब [[बांग्लादेश]] में) के एक [[बंगाली लोग|बंगाली]] [[वैद्य]] परिवार में हुआ था। उनकी माता का नाम सुरबाला और पिता का नाम सुरेशचन्द्र था।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/amal-kumar-raychaudhuri-the-bengal-connection-to-penroses-physics-nobel-for-black-hole-discoveries-2945741.html|title=Amal Kumar Raychaudhuri: The Bengal Connection to Penrose's Physics Nobel for Black Hole Discoveries|date=2020-10-09|website=www.news18.com|language=en|access-date=2021-06-21}}</ref> उनके बचपन में ही उनका परिवार कोलकाता चला आया। उनकी प्रारंभिक शिक्षा तीर्थपति संस्थान में हुई। [[हिन्दू स्कूल, कोलकाता|हिंदू स्कूल, कोलकाता]] से उन्होंने मैट्रिक किया। ए. के. आर. ने 2005 में उनकी मृत्यु से ठीक पहले बनाए गए एक वृत्तचित्र में खुलासा किया है कि अमल कुमार को अपने स्कूल के दिनों से ही गणित से बहुत लगाव था तथा गणित की समस्याओं को हल करने से उन्हें अपार आनंद मिलता था। इस वृत्तचित्र में ए०के०आर० ने बताया है कि अमल कुमार के कक्षा 9 के शिक्षक ने उन्हें गणित की समस्या के लिए एक सरल समाधान खोजने का श्रेय दिया था।<ref>{{Citation|title=The life and work of Professor Amal Kumar Raychaudhuri|date=27 October 2020|url=https://www.youtube.com/watch?v=osWlbgVIrPU|language=en|access-date=2021-09-11}}</ref> उनके पिता स्कूल में गणित के शिक्षक थे, हो सकता है कि इस तथ्य ने भी उन्हें प्रेरित किया हो। उनके पिता जी मानते थे कि वे स्वयं उतने 'सफल' नहीं रहे, अतः उन्होंने अमल कुमार को कॉलेज में गणित विषय के ऑनर्स करने से हतोत्साहित किया।<ref>{{Cite journal|last=Sen|first=Parongama|date=1 April 2008|title=The legacy of Amal Kumar Raychaudhuri|url=https://www.researchgate.net/publication/250673075|journal=Resonance|volume=13|issue=4|pages=308–309|doi=10.1007/s12045-008-0011-3|s2cid=122069175|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102142954/https://www.researchgate.net/publication/250673075_The_legacy_of_Amal_Kumar_Raychaudhuri|archive-date=2 January 2018}}</ref> 1942 में प्रेसीडेंसी कॉलेज से उन्होंने बी. एससी. की उपाधि प्राप्त की तथा 1944 में [[कलकत्ता विश्वविद्यालय]] के विज्ञान महाविद्यालय से एम. एससी. की। 1945 में वे एक शोध छात्र के रूप में [[इण्डियन एसोसियेशन फॉर द कल्टिवेशन ऑफ साईन्स|इंडियन एसोसिएशन फॉर द कल्टीवेशन ऑफ साइंस]] (आई. ए. सी. एस.) में शामिल हुए। 1952 में वहीं वे एक शोधार्थी बन गये। वहाँ उनको धातुओं के गुणों पर शोध करना था, न कि सामान्य सापेक्षता पर। इन प्रतिकूल दबावों के बावजूद, वह उस समीकरण को प्राप्त करने और प्रकाशित करने में सक्षम हुए जो अब उनके नाम पर (रायचौधरी समीकरण) रखा गया है। यह समीकरण पेनरोज़-हॉकिंग विलक्षणता प्रमेय के प्रमाणों में एक प्रमुख घटक है।<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/sci-tech/science/no-big-bang-the-universe-was-there-all-along-studies/article6959499.ece|title=No Big Bang, the universe was there all along: studies|last=Desikan|first=Shubashree|date=5 March 2015|work=The Hindu|access-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621211441/http://www.thehindu.com/sci-tech/science/no-big-bang-the-universe-was-there-all-along-studies/article6959499.ece|archive-date=21 June 2017|via=www.thehindu.com}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDesikan2015">Desikan, Shubashree (5 March 2015). </cite></ref> यह जानने के बाद कि उनके 1955 के पेपर को पास्कल जॉर्डन जैसे उल्लेखनीय भौतिकविदों द्वारा अत्यधिक सराहना मिली थी, अमल कुमार रायचौधुरी डॉक्टरेट का शोध प्रबंध प्रस्तुत करने के लिए उत्साहित हुए। कलकत्ता विश्वविद्यालय से उन्हें डॉक्टर ऑफ साइंस की उपाधि प्राप्त हुई। 1961 में वे [[प्रेसिडेन्सी विश्वविद्यालय|प्रेसीडेंसी कॉलेज]] के संकाय में शामिल हो गए जहाँ कभी वे स्वयं विद्यार्थी रहे थे। अपनी सेवानिवृत्ति तक वे वहीं बने रहे। 1970 के दशक में वे वैज्ञानिक के रूप में सुप्रसिद्ध हो चुके थे। २००५ में मृत्यु से कुछ समय पहले उनके जीवन और उपलब्धियों पर एक लघु वृत्तचित्र भी बना था।<ref>"[https://www.youtube.com/watch?v=i9_hm2qe34s Documentary on Amal Kumar Raychaudhuri, the renowned theoretical physicist from Kolkata"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307021440/https://www.youtube.com/watch?v=i9_hm2qe34s|date=7 March 2016}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारतीय वैज्ञानिक]] [[श्रेणी:2005 में निधन]] [[श्रेणी:1923 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] kcu8vc1l6gs9xtuoemklindgr2rbzuu 6556108 6556106 2026-05-25T01:39:51Z अनुनाद सिंह 1634 6556108 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक वैज्ञानिक|image=[[File:AKRaychaudhuri.jpg|220px|'''अमल कुमार रायचौधुरी''', १९९१ में IUCAA, [[पुणे]] में]]|field=[[सैद्धान्तिक भौतिकी]]|work_institution=[[आशुतोश कॉलेक]]<ref>{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1050627/asp/knowhow/story_4907454.asp|website=The Telegraph |title=Calcutta : KnowHOW |access-date=2 January 2018 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304140550/http://www.telegraphindia.com/1050627/asp/knowhow/story_4907454.asp|archive-date=4 March 2016}}</ref> <br /> [[Indian Association for the Cultivation of Science]]<br />[[प्रेसिडेन्सी कॉलेज, कोलकाता]]|doctoral_advisor=|doctoral_students=|notable_students=[[अशोक सेन]]<ref>{{Cite web |url=https://presiuniv.ac.in/web/history_physics.php |title=Presidency University |website=presiuniv.ac.in |access-date=19 September 2019}}</ref> <br /> [[नारायण चन्द्र राणा]]|prizes=}} '''अमल कुमार रायचौधुरी''' (14 सितंबर 1923-18 जून 2005) भारत के एक [[भौतिक विज्ञानी]] थे, जो [[सामान्य आपेक्षिकता|सामान्य सापेक्षता]] और ब्रह्मांड विज्ञान में किये अपने शोध के लिए प्रसिद्ध हैं। उनका सबसे महत्वपूर्ण योगदान रायचौधुरी समीकरण है, जो दर्शाता है कि सामान्य सापेक्षता में विलक्षणता (सिंगुलैरिटी) अनिवार्य रूप से उत्पन्न होती है और पेनरोज़-हॉकिंग विलक्षणता प्रमेय के प्रमाणों में एक प्रमुख घटक है।<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/sci-tech/science/no-big-bang-the-universe-was-there-all-along-studies/article6959499.ece|title=No Big Bang, the universe was there all along: studies|last=Desikan|first=Shubashree|date=5 March 2015|work=The Hindu|access-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621211441/http://www.thehindu.com/sci-tech/science/no-big-bang-the-universe-was-there-all-along-studies/article6959499.ece|archive-date=21 June 2017|via=www.thehindu.com}}</ref> [[प्रेसिडेन्सी विश्वविद्यालय|प्रेसीडेंसी कॉलेज]], कोलकाता में जब वे शिक्षण करते थे उस समय भी शिक्षक के रूप में उनका बड़ा सम्मान था।।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/amal-kumar-raychaudhuri-the-bengal-connection-to-penroses-physics-nobel-for-black-hole-discoveries-2945741.html|title=Amal Kumar Raychaudhuri: The Bengal Connection to Penrose's Physics Nobel for Black Hole Discoveries|date=9 October 2020}}</ref> == करियर == अमल कुमार रायचौधुरी का जन्म 14 सितंबर 1923 को [[बरिशाल]] (अब [[बांग्लादेश]] में) के एक [[बंगाली लोग|बंगाली]] [[वैद्य]] परिवार में हुआ था। उनकी माता का नाम सुरबाला और पिता का नाम सुरेशचन्द्र था।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/amal-kumar-raychaudhuri-the-bengal-connection-to-penroses-physics-nobel-for-black-hole-discoveries-2945741.html|title=Amal Kumar Raychaudhuri: The Bengal Connection to Penrose's Physics Nobel for Black Hole Discoveries|date=2020-10-09|website=www.news18.com|language=en|access-date=2021-06-21}}</ref> उनके बचपन में ही उनका परिवार कोलकाता चला आया। उनकी प्रारंभिक शिक्षा तीर्थपति संस्थान में हुई। [[हिन्दू स्कूल, कोलकाता|हिंदू स्कूल, कोलकाता]] से उन्होंने मैट्रिक किया। ए. के. आर. ने 2005 में उनकी मृत्यु से ठीक पहले बनाए गए एक वृत्तचित्र में खुलासा किया है कि अमल कुमार को अपने स्कूल के दिनों से ही गणित से बहुत लगाव था तथा गणित की समस्याओं को हल करने से उन्हें अपार आनंद मिलता था। इस वृत्तचित्र में ए०के०आर० ने बताया है कि अमल कुमार के कक्षा 9 के शिक्षक ने उन्हें गणित की समस्या के लिए एक सरल समाधान खोजने का श्रेय दिया था।<ref>{{Citation|title=The life and work of Professor Amal Kumar Raychaudhuri|date=27 October 2020|url=https://www.youtube.com/watch?v=osWlbgVIrPU|language=en|access-date=2021-09-11}}</ref> उनके पिता स्कूल में गणित के शिक्षक थे, हो सकता है कि इस तथ्य ने भी उन्हें प्रेरित किया हो। उनके पिता जी मानते थे कि वे स्वयं उतने 'सफल' नहीं रहे, अतः उन्होंने अमल कुमार को कॉलेज में गणित विषय के ऑनर्स करने से हतोत्साहित किया।<ref>{{Cite journal|last=Sen|first=Parongama|date=1 April 2008|title=The legacy of Amal Kumar Raychaudhuri|url=https://www.researchgate.net/publication/250673075|journal=Resonance|volume=13|issue=4|pages=308–309|doi=10.1007/s12045-008-0011-3|s2cid=122069175|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102142954/https://www.researchgate.net/publication/250673075_The_legacy_of_Amal_Kumar_Raychaudhuri|archive-date=2 January 2018}}</ref> 1942 में प्रेसीडेंसी कॉलेज से उन्होंने बी. एससी. की उपाधि प्राप्त की तथा 1944 में [[कलकत्ता विश्वविद्यालय]] के विज्ञान महाविद्यालय से एम. एससी. की। 1945 में वे एक शोध छात्र के रूप में [[इण्डियन एसोसियेशन फॉर द कल्टिवेशन ऑफ साईन्स|इंडियन एसोसिएशन फॉर द कल्टीवेशन ऑफ साइंस]] (आई. ए. सी. एस.) में शामिल हुए। 1952 में वहीं वे एक शोधार्थी बन गये। वहाँ उनको धातुओं के गुणों पर शोध करना था, न कि सामान्य सापेक्षता पर। इन प्रतिकूल दबावों के बावजूद, वह उस समीकरण को प्राप्त करने और प्रकाशित करने में सक्षम हुए जो अब उनके नाम पर (रायचौधरी समीकरण) रखा गया है। यह समीकरण पेनरोज़-हॉकिंग विलक्षणता प्रमेय के प्रमाणों में एक प्रमुख घटक है।<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/sci-tech/science/no-big-bang-the-universe-was-there-all-along-studies/article6959499.ece|title=No Big Bang, the universe was there all along: studies|last=Desikan|first=Shubashree|date=5 March 2015|work=The Hindu|access-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621211441/http://www.thehindu.com/sci-tech/science/no-big-bang-the-universe-was-there-all-along-studies/article6959499.ece|archive-date=21 June 2017|via=www.thehindu.com}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDesikan2015">Desikan, Shubashree (5 March 2015). </cite></ref> यह जानने के बाद कि उनके 1955 के पेपर को पास्कल जॉर्डन जैसे उल्लेखनीय भौतिकविदों द्वारा अत्यधिक सराहना मिली थी, अमल कुमार रायचौधुरी डॉक्टरेट का शोध प्रबंध प्रस्तुत करने के लिए उत्साहित हुए। कलकत्ता विश्वविद्यालय से उन्हें डॉक्टर ऑफ साइंस की उपाधि प्राप्त हुई। 1961 में वे [[प्रेसिडेन्सी विश्वविद्यालय|प्रेसीडेंसी कॉलेज]] के संकाय में शामिल हो गए जहाँ कभी वे स्वयं विद्यार्थी रहे थे। अपनी सेवानिवृत्ति तक वे वहीं बने रहे। 1970 के दशक में वे वैज्ञानिक के रूप में सुप्रसिद्ध हो चुके थे। २००५ में मृत्यु से कुछ समय पहले उनके जीवन और उपलब्धियों पर एक लघु वृत्तचित्र भी बना था।<ref>"[https://www.youtube.com/watch?v=i9_hm2qe34s Documentary on Amal Kumar Raychaudhuri, the renowned theoretical physicist from Kolkata"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307021440/https://www.youtube.com/watch?v=i9_hm2qe34s|date=7 March 2016}}</ref> == रायचौधुरी समीकरण == {{मूल लेख|रायचौधुरी समीकरण}} किसी एकल टाइम-लाइक (time-like) वेक्टर फील्ड \vec{X} के लिए रायचौधुरी समीकरण को इस प्रकार लिखा जा सकता है- :\dot{\theta} = - \frac{\theta^2}{3} - 2 \sigma^2 + 2 \omega^2 - {E[\vec{X}]^a}*a + {{\dot{X}^a}}*{;a} जहाँ :2\sigma^2 = \sigma_{mn} , \sigma^{mn}, ; 2\omega^2 = \omega_{mn} , \omega^{mn} क्रमशः ''शीयर टेंसर'' (shear tensor) का (गैर-ऋणात्मक) चतुष्कोणीय परिमाण :\sigma_{ab} = \theta_{ab} - \frac{1}{3} , \theta , h_{ab} और ''वॉर्टिसिटी टेंसर'' (vorticity tensor) है :\omega_{ab} = {h^m}*a , {h^n}*b X*{[m;n]} यहाँ, :\theta*{ab} = {h^m}*a , {h^n}*b X*{(m;n)} ''विस्तार टेंसर'' (expansion tensor) है और \theta इसका ट्रेस है, जिसे ''विस्तार स्केलर'' (expansion scalar) कहा जाता है, और :h*{ab} = g_{ab} + X_a , X_b हाइपरप्लेन के ऑर्थोगोनल से \vec{X} तक ''प्रोजेक्शन टेंसर'' (projection tensor) है। इसके अलावा, डॉट (dot) का चिह्न उचित समय (proper time) के सापेक्ष [[अवकलन]] (differentiation) को दर्शाता है। अंत में, ''टाइडल टेंसर'' (tidal tensor) E[\vec{X}]*{ab} के ट्रेस को :{E[\vec{X}]^a}*{a} = R_{mn} , X^m , X^n के रूप में भी लिखा जा सकता है। इसे कभी-कभी ''रायचौधुरी स्केलर'' भी कहा जाता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारतीय वैज्ञानिक]] [[श्रेणी:2005 में निधन]] [[श्रेणी:1923 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] c9hpfrds1ild2nb884k2x5iuqjdo2tm 6556109 6556108 2026-05-25T01:42:44Z अनुनाद सिंह 1634 /* रायचौधुरी समीकरण */ 6556109 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक वैज्ञानिक|image=[[File:AKRaychaudhuri.jpg|220px|'''अमल कुमार रायचौधुरी''', १९९१ में IUCAA, [[पुणे]] में]]|field=[[सैद्धान्तिक भौतिकी]]|work_institution=[[आशुतोश कॉलेक]]<ref>{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1050627/asp/knowhow/story_4907454.asp|website=The Telegraph |title=Calcutta : KnowHOW |access-date=2 January 2018 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304140550/http://www.telegraphindia.com/1050627/asp/knowhow/story_4907454.asp|archive-date=4 March 2016}}</ref> <br /> [[Indian Association for the Cultivation of Science]]<br />[[प्रेसिडेन्सी कॉलेज, कोलकाता]]|doctoral_advisor=|doctoral_students=|notable_students=[[अशोक सेन]]<ref>{{Cite web |url=https://presiuniv.ac.in/web/history_physics.php |title=Presidency University |website=presiuniv.ac.in |access-date=19 September 2019}}</ref> <br /> [[नारायण चन्द्र राणा]]|prizes=}} '''अमल कुमार रायचौधुरी''' (14 सितंबर 1923-18 जून 2005) भारत के एक [[भौतिक विज्ञानी]] थे, जो [[सामान्य आपेक्षिकता|सामान्य सापेक्षता]] और ब्रह्मांड विज्ञान में किये अपने शोध के लिए प्रसिद्ध हैं। उनका सबसे महत्वपूर्ण योगदान रायचौधुरी समीकरण है, जो दर्शाता है कि सामान्य सापेक्षता में विलक्षणता (सिंगुलैरिटी) अनिवार्य रूप से उत्पन्न होती है और पेनरोज़-हॉकिंग विलक्षणता प्रमेय के प्रमाणों में एक प्रमुख घटक है।<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/sci-tech/science/no-big-bang-the-universe-was-there-all-along-studies/article6959499.ece|title=No Big Bang, the universe was there all along: studies|last=Desikan|first=Shubashree|date=5 March 2015|work=The Hindu|access-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621211441/http://www.thehindu.com/sci-tech/science/no-big-bang-the-universe-was-there-all-along-studies/article6959499.ece|archive-date=21 June 2017|via=www.thehindu.com}}</ref> [[प्रेसिडेन्सी विश्वविद्यालय|प्रेसीडेंसी कॉलेज]], कोलकाता में जब वे शिक्षण करते थे उस समय भी शिक्षक के रूप में उनका बड़ा सम्मान था।।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/amal-kumar-raychaudhuri-the-bengal-connection-to-penroses-physics-nobel-for-black-hole-discoveries-2945741.html|title=Amal Kumar Raychaudhuri: The Bengal Connection to Penrose's Physics Nobel for Black Hole Discoveries|date=9 October 2020}}</ref> == करियर == अमल कुमार रायचौधुरी का जन्म 14 सितंबर 1923 को [[बरिशाल]] (अब [[बांग्लादेश]] में) के एक [[बंगाली लोग|बंगाली]] [[वैद्य]] परिवार में हुआ था। उनकी माता का नाम सुरबाला और पिता का नाम सुरेशचन्द्र था।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/amal-kumar-raychaudhuri-the-bengal-connection-to-penroses-physics-nobel-for-black-hole-discoveries-2945741.html|title=Amal Kumar Raychaudhuri: The Bengal Connection to Penrose's Physics Nobel for Black Hole Discoveries|date=2020-10-09|website=www.news18.com|language=en|access-date=2021-06-21}}</ref> उनके बचपन में ही उनका परिवार कोलकाता चला आया। उनकी प्रारंभिक शिक्षा तीर्थपति संस्थान में हुई। [[हिन्दू स्कूल, कोलकाता|हिंदू स्कूल, कोलकाता]] से उन्होंने मैट्रिक किया। ए. के. आर. ने 2005 में उनकी मृत्यु से ठीक पहले बनाए गए एक वृत्तचित्र में खुलासा किया है कि अमल कुमार को अपने स्कूल के दिनों से ही गणित से बहुत लगाव था तथा गणित की समस्याओं को हल करने से उन्हें अपार आनंद मिलता था। इस वृत्तचित्र में ए०के०आर० ने बताया है कि अमल कुमार के कक्षा 9 के शिक्षक ने उन्हें गणित की समस्या के लिए एक सरल समाधान खोजने का श्रेय दिया था।<ref>{{Citation|title=The life and work of Professor Amal Kumar Raychaudhuri|date=27 October 2020|url=https://www.youtube.com/watch?v=osWlbgVIrPU|language=en|access-date=2021-09-11}}</ref> उनके पिता स्कूल में गणित के शिक्षक थे, हो सकता है कि इस तथ्य ने भी उन्हें प्रेरित किया हो। उनके पिता जी मानते थे कि वे स्वयं उतने 'सफल' नहीं रहे, अतः उन्होंने अमल कुमार को कॉलेज में गणित विषय के ऑनर्स करने से हतोत्साहित किया।<ref>{{Cite journal|last=Sen|first=Parongama|date=1 April 2008|title=The legacy of Amal Kumar Raychaudhuri|url=https://www.researchgate.net/publication/250673075|journal=Resonance|volume=13|issue=4|pages=308–309|doi=10.1007/s12045-008-0011-3|s2cid=122069175|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102142954/https://www.researchgate.net/publication/250673075_The_legacy_of_Amal_Kumar_Raychaudhuri|archive-date=2 January 2018}}</ref> 1942 में प्रेसीडेंसी कॉलेज से उन्होंने बी. एससी. की उपाधि प्राप्त की तथा 1944 में [[कलकत्ता विश्वविद्यालय]] के विज्ञान महाविद्यालय से एम. एससी. की। 1945 में वे एक शोध छात्र के रूप में [[इण्डियन एसोसियेशन फॉर द कल्टिवेशन ऑफ साईन्स|इंडियन एसोसिएशन फॉर द कल्टीवेशन ऑफ साइंस]] (आई. ए. सी. एस.) में शामिल हुए। 1952 में वहीं वे एक शोधार्थी बन गये। वहाँ उनको धातुओं के गुणों पर शोध करना था, न कि सामान्य सापेक्षता पर। इन प्रतिकूल दबावों के बावजूद, वह उस समीकरण को प्राप्त करने और प्रकाशित करने में सक्षम हुए जो अब उनके नाम पर (रायचौधरी समीकरण) रखा गया है। यह समीकरण पेनरोज़-हॉकिंग विलक्षणता प्रमेय के प्रमाणों में एक प्रमुख घटक है।<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/sci-tech/science/no-big-bang-the-universe-was-there-all-along-studies/article6959499.ece|title=No Big Bang, the universe was there all along: studies|last=Desikan|first=Shubashree|date=5 March 2015|work=The Hindu|access-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621211441/http://www.thehindu.com/sci-tech/science/no-big-bang-the-universe-was-there-all-along-studies/article6959499.ece|archive-date=21 June 2017|via=www.thehindu.com}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDesikan2015">Desikan, Shubashree (5 March 2015). </cite></ref> यह जानने के बाद कि उनके 1955 के पेपर को पास्कल जॉर्डन जैसे उल्लेखनीय भौतिकविदों द्वारा अत्यधिक सराहना मिली थी, अमल कुमार रायचौधुरी डॉक्टरेट का शोध प्रबंध प्रस्तुत करने के लिए उत्साहित हुए। कलकत्ता विश्वविद्यालय से उन्हें डॉक्टर ऑफ साइंस की उपाधि प्राप्त हुई। 1961 में वे [[प्रेसिडेन्सी विश्वविद्यालय|प्रेसीडेंसी कॉलेज]] के संकाय में शामिल हो गए जहाँ कभी वे स्वयं विद्यार्थी रहे थे। अपनी सेवानिवृत्ति तक वे वहीं बने रहे। 1970 के दशक में वे वैज्ञानिक के रूप में सुप्रसिद्ध हो चुके थे। २००५ में मृत्यु से कुछ समय पहले उनके जीवन और उपलब्धियों पर एक लघु वृत्तचित्र भी बना था।<ref>"[https://www.youtube.com/watch?v=i9_hm2qe34s Documentary on Amal Kumar Raychaudhuri, the renowned theoretical physicist from Kolkata"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307021440/https://www.youtube.com/watch?v=i9_hm2qe34s|date=7 March 2016}}</ref> == रायचौधुरी समीकरण == {{मूल लेख|रायचौधुरी समीकरण}} किसी एकल टाइम-लाइक (time-like) वेक्टर फील्ड \vec{X} के लिए रायचौधुरी समीकरण को इस प्रकार लिखा जा सकता है- :<math>\dot{\theta} = - \frac{\theta^2}{3} - 2 \sigma^2 + 2 \omega^2 - {E[\vec{X}]^a}*a + {{\dot{X}^a}}*{;a}</math> जहाँ :<math>2\sigma^2 = \sigma_{mn} , \sigma^{mn}, ; 2\omega^2 = \omega_{mn} , \omega^{mn}</math> क्रमशः ''शीयर टेंसर'' (shear tensor) का (गैर-ऋणात्मक) चतुष्कोणीय परिमाण :<math>\sigma_{ab} = \theta_{ab} - \frac{1}{3} , \theta , h_{ab}</math> और ''वॉर्टिसिटी टेंसर'' (vorticity tensor) है :<math>\omega_{ab} = {h^m}*a , {h^n}*b X*{[m;n]}</math> यहाँ, :<math>\theta*{ab} = {h^m}*a , {h^n}*b X*{(m;n)}</math> ''विस्तार टेंसर'' (expansion tensor) है और \theta इसका ट्रेस है, जिसे ''विस्तार स्केलर'' (expansion scalar) कहा जाता है, और :<math>h*{ab} = g_{ab} + X_a , X_b</math> हाइपरप्लेन के ऑर्थोगोनल से \vec{X} तक ''प्रोजेक्शन टेंसर'' (projection tensor) है। इसके अलावा, डॉट (dot) का चिह्न उचित समय (proper time) के सापेक्ष [[अवकलन]] (differentiation) को दर्शाता है। अंत में, ''टाइडल टेंसर'' (tidal tensor) E[\vec{X}]*{ab} के ट्रेस को :<math>{E[\vec{X}]^a}*{a} = R_{mn} , X^m , X^n</math> के रूप में भी लिखा जा सकता है। इसे कभी-कभी ''रायचौधुरी स्केलर'' भी कहा जाता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारतीय वैज्ञानिक]] [[श्रेणी:2005 में निधन]] [[श्रेणी:1923 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] 9xlb226tundcuxw5qbzaz4y73hxjcil 6556112 6556109 2026-05-25T01:49:01Z अनुनाद सिंह 1634 /* रायचौधुरी समीकरण */ 6556112 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक वैज्ञानिक|image=[[File:AKRaychaudhuri.jpg|220px|'''अमल कुमार रायचौधुरी''', १९९१ में IUCAA, [[पुणे]] में]]|field=[[सैद्धान्तिक भौतिकी]]|work_institution=[[आशुतोश कॉलेक]]<ref>{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1050627/asp/knowhow/story_4907454.asp|website=The Telegraph |title=Calcutta : KnowHOW |access-date=2 January 2018 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304140550/http://www.telegraphindia.com/1050627/asp/knowhow/story_4907454.asp|archive-date=4 March 2016}}</ref> <br /> [[Indian Association for the Cultivation of Science]]<br />[[प्रेसिडेन्सी कॉलेज, कोलकाता]]|doctoral_advisor=|doctoral_students=|notable_students=[[अशोक सेन]]<ref>{{Cite web |url=https://presiuniv.ac.in/web/history_physics.php |title=Presidency University |website=presiuniv.ac.in |access-date=19 September 2019}}</ref> <br /> [[नारायण चन्द्र राणा]]|prizes=}} '''अमल कुमार रायचौधुरी''' (14 सितंबर 1923-18 जून 2005) भारत के एक [[भौतिक विज्ञानी]] थे, जो [[सामान्य आपेक्षिकता|सामान्य सापेक्षता]] और ब्रह्मांड विज्ञान में किये अपने शोध के लिए प्रसिद्ध हैं। उनका सबसे महत्वपूर्ण योगदान रायचौधुरी समीकरण है, जो दर्शाता है कि सामान्य सापेक्षता में विलक्षणता (सिंगुलैरिटी) अनिवार्य रूप से उत्पन्न होती है और पेनरोज़-हॉकिंग विलक्षणता प्रमेय के प्रमाणों में एक प्रमुख घटक है।<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/sci-tech/science/no-big-bang-the-universe-was-there-all-along-studies/article6959499.ece|title=No Big Bang, the universe was there all along: studies|last=Desikan|first=Shubashree|date=5 March 2015|work=The Hindu|access-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621211441/http://www.thehindu.com/sci-tech/science/no-big-bang-the-universe-was-there-all-along-studies/article6959499.ece|archive-date=21 June 2017|via=www.thehindu.com}}</ref> [[प्रेसिडेन्सी विश्वविद्यालय|प्रेसीडेंसी कॉलेज]], कोलकाता में जब वे शिक्षण करते थे उस समय भी शिक्षक के रूप में उनका बड़ा सम्मान था।।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/amal-kumar-raychaudhuri-the-bengal-connection-to-penroses-physics-nobel-for-black-hole-discoveries-2945741.html|title=Amal Kumar Raychaudhuri: The Bengal Connection to Penrose's Physics Nobel for Black Hole Discoveries|date=9 October 2020}}</ref> == करियर == अमल कुमार रायचौधुरी का जन्म 14 सितंबर 1923 को [[बरिशाल]] (अब [[बांग्लादेश]] में) के एक [[बंगाली लोग|बंगाली]] [[वैद्य]] परिवार में हुआ था। उनकी माता का नाम सुरबाला और पिता का नाम सुरेशचन्द्र था।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/amal-kumar-raychaudhuri-the-bengal-connection-to-penroses-physics-nobel-for-black-hole-discoveries-2945741.html|title=Amal Kumar Raychaudhuri: The Bengal Connection to Penrose's Physics Nobel for Black Hole Discoveries|date=2020-10-09|website=www.news18.com|language=en|access-date=2021-06-21}}</ref> उनके बचपन में ही उनका परिवार कोलकाता चला आया। उनकी प्रारंभिक शिक्षा तीर्थपति संस्थान में हुई। [[हिन्दू स्कूल, कोलकाता|हिंदू स्कूल, कोलकाता]] से उन्होंने मैट्रिक किया। ए. के. आर. ने 2005 में उनकी मृत्यु से ठीक पहले बनाए गए एक वृत्तचित्र में खुलासा किया है कि अमल कुमार को अपने स्कूल के दिनों से ही गणित से बहुत लगाव था तथा गणित की समस्याओं को हल करने से उन्हें अपार आनंद मिलता था। इस वृत्तचित्र में ए०के०आर० ने बताया है कि अमल कुमार के कक्षा 9 के शिक्षक ने उन्हें गणित की समस्या के लिए एक सरल समाधान खोजने का श्रेय दिया था।<ref>{{Citation|title=The life and work of Professor Amal Kumar Raychaudhuri|date=27 October 2020|url=https://www.youtube.com/watch?v=osWlbgVIrPU|language=en|access-date=2021-09-11}}</ref> उनके पिता स्कूल में गणित के शिक्षक थे, हो सकता है कि इस तथ्य ने भी उन्हें प्रेरित किया हो। उनके पिता जी मानते थे कि वे स्वयं उतने 'सफल' नहीं रहे, अतः उन्होंने अमल कुमार को कॉलेज में गणित विषय के ऑनर्स करने से हतोत्साहित किया।<ref>{{Cite journal|last=Sen|first=Parongama|date=1 April 2008|title=The legacy of Amal Kumar Raychaudhuri|url=https://www.researchgate.net/publication/250673075|journal=Resonance|volume=13|issue=4|pages=308–309|doi=10.1007/s12045-008-0011-3|s2cid=122069175|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102142954/https://www.researchgate.net/publication/250673075_The_legacy_of_Amal_Kumar_Raychaudhuri|archive-date=2 January 2018}}</ref> 1942 में प्रेसीडेंसी कॉलेज से उन्होंने बी. एससी. की उपाधि प्राप्त की तथा 1944 में [[कलकत्ता विश्वविद्यालय]] के विज्ञान महाविद्यालय से एम. एससी. की। 1945 में वे एक शोध छात्र के रूप में [[इण्डियन एसोसियेशन फॉर द कल्टिवेशन ऑफ साईन्स|इंडियन एसोसिएशन फॉर द कल्टीवेशन ऑफ साइंस]] (आई. ए. सी. एस.) में शामिल हुए। 1952 में वहीं वे एक शोधार्थी बन गये। वहाँ उनको धातुओं के गुणों पर शोध करना था, न कि सामान्य सापेक्षता पर। इन प्रतिकूल दबावों के बावजूद, वह उस समीकरण को प्राप्त करने और प्रकाशित करने में सक्षम हुए जो अब उनके नाम पर (रायचौधरी समीकरण) रखा गया है। यह समीकरण पेनरोज़-हॉकिंग विलक्षणता प्रमेय के प्रमाणों में एक प्रमुख घटक है।<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/sci-tech/science/no-big-bang-the-universe-was-there-all-along-studies/article6959499.ece|title=No Big Bang, the universe was there all along: studies|last=Desikan|first=Shubashree|date=5 March 2015|work=The Hindu|access-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621211441/http://www.thehindu.com/sci-tech/science/no-big-bang-the-universe-was-there-all-along-studies/article6959499.ece|archive-date=21 June 2017|via=www.thehindu.com}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDesikan2015">Desikan, Shubashree (5 March 2015). </cite></ref> यह जानने के बाद कि उनके 1955 के पेपर को पास्कल जॉर्डन जैसे उल्लेखनीय भौतिकविदों द्वारा अत्यधिक सराहना मिली थी, अमल कुमार रायचौधुरी डॉक्टरेट का शोध प्रबंध प्रस्तुत करने के लिए उत्साहित हुए। कलकत्ता विश्वविद्यालय से उन्हें डॉक्टर ऑफ साइंस की उपाधि प्राप्त हुई। 1961 में वे [[प्रेसिडेन्सी विश्वविद्यालय|प्रेसीडेंसी कॉलेज]] के संकाय में शामिल हो गए जहाँ कभी वे स्वयं विद्यार्थी रहे थे। अपनी सेवानिवृत्ति तक वे वहीं बने रहे। 1970 के दशक में वे वैज्ञानिक के रूप में सुप्रसिद्ध हो चुके थे। २००५ में मृत्यु से कुछ समय पहले उनके जीवन और उपलब्धियों पर एक लघु वृत्तचित्र भी बना था।<ref>"[https://www.youtube.com/watch?v=i9_hm2qe34s Documentary on Amal Kumar Raychaudhuri, the renowned theoretical physicist from Kolkata"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307021440/https://www.youtube.com/watch?v=i9_hm2qe34s|date=7 March 2016}}</ref> == रायचौधुरी समीकरण == किसी एकल टाइम-लाइक (time-like) वेक्टर फील्ड <math>\vec{X}</math> के लिए रायचौधुरी समीकरण को इस प्रकार लिखा जा सकता है- :<math>\dot{\theta} = - \frac{\theta^2}{3} - 2 \sigma^2 + 2 \omega^2 - {E[\vec{X}]^a}_a + {{\dot{X}^a}}_{;a}</math> जहाँ :<math>2\sigma^2 = \sigma_{mn} \, \sigma^{mn}, \; 2\omega^2 = \omega_{mn} \, \omega^{mn}</math> क्रमशः ''शीयर टेंसर'' (shear tensor) का (गैर-ऋणात्मक) चतुष्कोणीय परिमाण :<math>\sigma_{ab} = \theta_{ab} - \frac{1}{3} \, \theta \, h_{ab}</math> और ''वॉर्टिसिटी टेंसर'' (vorticity tensor) है :<math>\omega_{ab} = {h^m}_a \, {h^n}_b X_{[m;n]}</math> यहाँ, :<math>\theta_{ab} = {h^m}_a \, {h^n}_b X_{(m;n)}</math> ''विस्तार टेंसर'' (expansion tensor) है और <math>\theta</math> इसका ट्रेस है, जिसे ''विस्तार स्केलर'' (expansion scalar) कहा जाता है, और :<math>h_{ab} = g_{ab} + X_a \, X_b</math> हाइपरप्लेन के ऑर्थोगोनल से <math>\vec{X}</math> तक ''प्रोजेक्शन टेंसर'' (projection tensor) है। इसके अलावा, डॉट (dot) का चिह्न उचित समय (proper time) के सापेक्ष [[अवकलन]] (differentiation) को दर्शाता है। अंत में, ''टाइडल टेंसर'' (tidal tensor) <math>E[\vec{X}]_{ab}</math> के ट्रेस को :<math>{E[\vec{X}]^a}_{a} = R_{mn} \, X^m \, X^n</math> के रूप में भी लिखा जा सकता है। इसे कभी-कभी ''रायचौधुरी स्केलर'' भी कहा जाता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारतीय वैज्ञानिक]] [[श्रेणी:2005 में निधन]] [[श्रेणी:1923 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] 6ojrsdf4swi41ev7fs07s2a8ft0091t 6556114 6556112 2026-05-25T01:51:16Z अनुनाद सिंह 1634 6556114 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक वैज्ञानिक|image=[[File:AKRaychaudhuri.jpg|220px|'''अमल कुमार रायचौधुरी''', १९९१ में IUCAA, [[पुणे]] में]]|field=[[सैद्धान्तिक भौतिकी]]|work_institution=[[आशुतोश कॉलेक]]<ref>{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1050627/asp/knowhow/story_4907454.asp|website=The Telegraph |title=Calcutta : KnowHOW |access-date=2 January 2018 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304140550/http://www.telegraphindia.com/1050627/asp/knowhow/story_4907454.asp|archive-date=4 March 2016}}</ref> <br /> [[इण्डियन एसोसियेशन फॉर द कल्टिवेशन ऑफ साईन्स]]<br />[[प्रेसिडेन्सी कॉलेज, कोलकाता]]|doctoral_advisor=|doctoral_students=|notable_students=[[अशोक सेन]]<ref>{{Cite web |url=https://presiuniv.ac.in/web/history_physics.php |title=Presidency University |website=presiuniv.ac.in |access-date=19 September 2019}}</ref> <br /> [[नारायण चन्द्र राणा]]|prizes=}} '''अमल कुमार रायचौधुरी''' (14 सितंबर 1923-18 जून 2005) [[भारत]] के एक [[भौतिक विज्ञानी]] थे, जो [[सामान्य आपेक्षिकता|सामान्य सापेक्षता]] और [[ब्रह्मांड विज्ञान]] में किये अपने शोध के लिए प्रसिद्ध हैं। उनका सबसे महत्वपूर्ण योगदान [[रायचौधुरी समीकरण]] है, जो दर्शाता है कि सामान्य सापेक्षता में विलक्षणता (सिंगुलैरिटी) अनिवार्य रूप से उत्पन्न होती है और पेनरोज़-हॉकिंग विलक्षणता प्रमेय के प्रमाणों में एक प्रमुख घटक है।<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/sci-tech/science/no-big-bang-the-universe-was-there-all-along-studies/article6959499.ece|title=No Big Bang, the universe was there all along: studies|last=Desikan|first=Shubashree|date=5 March 2015|work=The Hindu|access-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621211441/http://www.thehindu.com/sci-tech/science/no-big-bang-the-universe-was-there-all-along-studies/article6959499.ece|archive-date=21 June 2017|via=www.thehindu.com}}</ref> [[प्रेसिडेन्सी विश्वविद्यालय|प्रेसीडेंसी कॉलेज]], कोलकाता में जब वे शिक्षण करते थे उस समय भी शिक्षक के रूप में उनका बड़ा सम्मान था।।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/amal-kumar-raychaudhuri-the-bengal-connection-to-penroses-physics-nobel-for-black-hole-discoveries-2945741.html|title=Amal Kumar Raychaudhuri: The Bengal Connection to Penrose's Physics Nobel for Black Hole Discoveries|date=9 October 2020}}</ref> == करियर == अमल कुमार रायचौधुरी का जन्म 14 सितंबर 1923 को [[बरिशाल]] (अब [[बांग्लादेश]] में) के एक [[बंगाली लोग|बंगाली]] [[वैद्य]] परिवार में हुआ था। उनकी माता का नाम सुरबाला और पिता का नाम सुरेशचन्द्र था।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/amal-kumar-raychaudhuri-the-bengal-connection-to-penroses-physics-nobel-for-black-hole-discoveries-2945741.html|title=Amal Kumar Raychaudhuri: The Bengal Connection to Penrose's Physics Nobel for Black Hole Discoveries|date=2020-10-09|website=www.news18.com|language=en|access-date=2021-06-21}}</ref> उनके बचपन में ही उनका परिवार कोलकाता चला आया। उनकी प्रारंभिक शिक्षा तीर्थपति संस्थान में हुई। [[हिन्दू स्कूल, कोलकाता|हिंदू स्कूल, कोलकाता]] से उन्होंने मैट्रिक किया। ए. के. आर. ने 2005 में उनकी मृत्यु से ठीक पहले बनाए गए एक वृत्तचित्र में खुलासा किया है कि अमल कुमार को अपने स्कूल के दिनों से ही गणित से बहुत लगाव था तथा गणित की समस्याओं को हल करने से उन्हें अपार आनंद मिलता था। इस वृत्तचित्र में ए०के०आर० ने बताया है कि अमल कुमार के कक्षा 9 के शिक्षक ने उन्हें गणित की समस्या के लिए एक सरल समाधान खोजने का श्रेय दिया था।<ref>{{Citation|title=The life and work of Professor Amal Kumar Raychaudhuri|date=27 October 2020|url=https://www.youtube.com/watch?v=osWlbgVIrPU|language=en|access-date=2021-09-11}}</ref> उनके पिता स्कूल में गणित के शिक्षक थे, हो सकता है कि इस तथ्य ने भी उन्हें प्रेरित किया हो। उनके पिता जी मानते थे कि वे स्वयं उतने 'सफल' नहीं रहे, अतः उन्होंने अमल कुमार को कॉलेज में गणित विषय के ऑनर्स करने से हतोत्साहित किया।<ref>{{Cite journal|last=Sen|first=Parongama|date=1 April 2008|title=The legacy of Amal Kumar Raychaudhuri|url=https://www.researchgate.net/publication/250673075|journal=Resonance|volume=13|issue=4|pages=308–309|doi=10.1007/s12045-008-0011-3|s2cid=122069175|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102142954/https://www.researchgate.net/publication/250673075_The_legacy_of_Amal_Kumar_Raychaudhuri|archive-date=2 January 2018}}</ref> 1942 में प्रेसीडेंसी कॉलेज से उन्होंने बी. एससी. की उपाधि प्राप्त की तथा 1944 में [[कलकत्ता विश्वविद्यालय]] के विज्ञान महाविद्यालय से एम. एससी. की। 1945 में वे एक शोध छात्र के रूप में [[इण्डियन एसोसियेशन फॉर द कल्टिवेशन ऑफ साईन्स|इंडियन एसोसिएशन फॉर द कल्टीवेशन ऑफ साइंस]] (आई. ए. सी. एस.) में शामिल हुए। 1952 में वहीं वे एक शोधार्थी बन गये। वहाँ उनको धातुओं के गुणों पर शोध करना था, न कि सामान्य सापेक्षता पर। इन प्रतिकूल दबावों के बावजूद, वह उस समीकरण को प्राप्त करने और प्रकाशित करने में सक्षम हुए जो अब उनके नाम पर (रायचौधरी समीकरण) रखा गया है। यह समीकरण पेनरोज़-हॉकिंग विलक्षणता प्रमेय के प्रमाणों में एक प्रमुख घटक है।<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/sci-tech/science/no-big-bang-the-universe-was-there-all-along-studies/article6959499.ece|title=No Big Bang, the universe was there all along: studies|last=Desikan|first=Shubashree|date=5 March 2015|work=The Hindu|access-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621211441/http://www.thehindu.com/sci-tech/science/no-big-bang-the-universe-was-there-all-along-studies/article6959499.ece|archive-date=21 June 2017|via=www.thehindu.com}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDesikan2015">Desikan, Shubashree (5 March 2015). </cite></ref> यह जानने के बाद कि उनके 1955 के पेपर को पास्कल जॉर्डन जैसे उल्लेखनीय भौतिकविदों द्वारा अत्यधिक सराहना मिली थी, अमल कुमार रायचौधुरी डॉक्टरेट का शोध प्रबंध प्रस्तुत करने के लिए उत्साहित हुए। कलकत्ता विश्वविद्यालय से उन्हें डॉक्टर ऑफ साइंस की उपाधि प्राप्त हुई। 1961 में वे [[प्रेसिडेन्सी विश्वविद्यालय|प्रेसीडेंसी कॉलेज]] के संकाय में शामिल हो गए जहाँ कभी वे स्वयं विद्यार्थी रहे थे। अपनी सेवानिवृत्ति तक वे वहीं बने रहे। 1970 के दशक में वे वैज्ञानिक के रूप में सुप्रसिद्ध हो चुके थे। २००५ में मृत्यु से कुछ समय पहले उनके जीवन और उपलब्धियों पर एक लघु वृत्तचित्र भी बना था।<ref>"[https://www.youtube.com/watch?v=i9_hm2qe34s Documentary on Amal Kumar Raychaudhuri, the renowned theoretical physicist from Kolkata"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307021440/https://www.youtube.com/watch?v=i9_hm2qe34s|date=7 March 2016}}</ref> == रायचौधुरी समीकरण == किसी एकल टाइम-लाइक (time-like) वेक्टर फील्ड <math>\vec{X}</math> के लिए रायचौधुरी समीकरण को इस प्रकार लिखा जा सकता है- :<math>\dot{\theta} = - \frac{\theta^2}{3} - 2 \sigma^2 + 2 \omega^2 - {E[\vec{X}]^a}_a + {{\dot{X}^a}}_{;a}</math> जहाँ :<math>2\sigma^2 = \sigma_{mn} \, \sigma^{mn}, \; 2\omega^2 = \omega_{mn} \, \omega^{mn}</math> क्रमशः ''शीयर टेंसर'' (shear tensor) का (गैर-ऋणात्मक) चतुष्कोणीय परिमाण :<math>\sigma_{ab} = \theta_{ab} - \frac{1}{3} \, \theta \, h_{ab}</math> और ''वॉर्टिसिटी टेंसर'' (vorticity tensor) है :<math>\omega_{ab} = {h^m}_a \, {h^n}_b X_{[m;n]}</math> यहाँ, :<math>\theta_{ab} = {h^m}_a \, {h^n}_b X_{(m;n)}</math> ''विस्तार टेंसर'' (expansion tensor) है और <math>\theta</math> इसका ट्रेस है, जिसे ''विस्तार स्केलर'' (expansion scalar) कहा जाता है, और :<math>h_{ab} = g_{ab} + X_a \, X_b</math> हाइपरप्लेन के ऑर्थोगोनल से <math>\vec{X}</math> तक ''प्रोजेक्शन टेंसर'' (projection tensor) है। इसके अलावा, डॉट (dot) का चिह्न उचित समय (proper time) के सापेक्ष [[अवकलन]] (differentiation) को दर्शाता है। अंत में, ''टाइडल टेंसर'' (tidal tensor) <math>E[\vec{X}]_{ab}</math> के ट्रेस को :<math>{E[\vec{X}]^a}_{a} = R_{mn} \, X^m \, X^n</math> के रूप में भी लिखा जा सकता है। इसे कभी-कभी ''रायचौधुरी स्केलर'' भी कहा जाता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारतीय वैज्ञानिक]] [[श्रेणी:2005 में निधन]] [[श्रेणी:1923 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] 7vrrrqk6vxfpy096b7wjq1tze3c34ep 6556115 6556114 2026-05-25T01:53:10Z अनुनाद सिंह 1634 6556115 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक वैज्ञानिक|image=[[File:AKRaychaudhuri.jpg|220px|'''अमल कुमार रायचौधुरी''', १९९१ में IUCAA, [[पुणे]] में]]|field=[[सैद्धान्तिक भौतिकी]]|work_institution=[[आशुतोश कॉलेक]]<ref>{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1050627/asp/knowhow/story_4907454.asp|website=The Telegraph |title=Calcutta : KnowHOW |access-date=2 January 2018 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304140550/http://www.telegraphindia.com/1050627/asp/knowhow/story_4907454.asp|archive-date=4 March 2016}}</ref> <br /> [[इण्डियन एसोसियेशन फॉर द कल्टिवेशन ऑफ साईन्स]]<br />[[प्रेसिडेन्सी कॉलेज, कोलकाता]]|doctoral_advisor=|doctoral_students=|notable_students=[[अशोक सेन]]<ref>{{Cite web |url=https://presiuniv.ac.in/web/history_physics.php |title=Presidency University |website=presiuniv.ac.in |access-date=19 September 2019}}</ref> <br /> [[नारायण चन्द्र राणा]]|prizes=}} '''अमल कुमार रायचौधुरी''' (14 सितंबर 1923-18 जून 2005) [[भारत]] के एक [[भौतिक विज्ञानी]] थे, जो [[सामान्य आपेक्षिकता|सामान्य सापेक्षता]] और [[ब्रह्मांड विज्ञान]] में किये अपने शोध के लिए प्रसिद्ध हैं। उनका सबसे महत्वपूर्ण योगदान [[रायचौधुरी समीकरण]] है, जो दर्शाता है कि सामान्य सापेक्षता में विलक्षणता (सिंगुलैरिटी) अनिवार्य रूप से उत्पन्न होती है और पेनरोज़-हॉकिंग विलक्षणता प्रमेय के प्रमाणों में एक प्रमुख घटक है।<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/sci-tech/science/no-big-bang-the-universe-was-there-all-along-studies/article6959499.ece|title=No Big Bang, the universe was there all along: studies|last=Desikan|first=Shubashree|date=5 March 2015|work=The Hindu|access-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621211441/http://www.thehindu.com/sci-tech/science/no-big-bang-the-universe-was-there-all-along-studies/article6959499.ece|archive-date=21 June 2017|via=www.thehindu.com}}</ref> जब वे [[कोलकाता]] के [[प्रेसिडेन्सी विश्वविद्यालय|प्रेसीडेंसी कॉलेज]] में शिक्षण कर रहे थे, उस समय भी शिक्षक के रूप में उनका बड़ा सम्मान था।।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/amal-kumar-raychaudhuri-the-bengal-connection-to-penroses-physics-nobel-for-black-hole-discoveries-2945741.html|title=Amal Kumar Raychaudhuri: The Bengal Connection to Penrose's Physics Nobel for Black Hole Discoveries|date=9 October 2020}}</ref> == करियर == अमल कुमार रायचौधुरी का जन्म 14 सितंबर 1923 को [[बरिशाल]] (अब [[बांग्लादेश]] में) के एक [[बंगाली लोग|बंगाली]] [[वैद्य]] परिवार में हुआ था। उनकी माता का नाम सुरबाला और पिता का नाम सुरेशचन्द्र था।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/amal-kumar-raychaudhuri-the-bengal-connection-to-penroses-physics-nobel-for-black-hole-discoveries-2945741.html|title=Amal Kumar Raychaudhuri: The Bengal Connection to Penrose's Physics Nobel for Black Hole Discoveries|date=2020-10-09|website=www.news18.com|language=en|access-date=2021-06-21}}</ref> उनके बचपन में ही उनका परिवार कोलकाता चला आया। उनकी प्रारंभिक शिक्षा तीर्थपति संस्थान में हुई। [[हिन्दू स्कूल, कोलकाता|हिंदू स्कूल, कोलकाता]] से उन्होंने मैट्रिक किया। ए. के. आर. ने 2005 में उनकी मृत्यु से ठीक पहले बनाए गए एक वृत्तचित्र में खुलासा किया है कि अमल कुमार को अपने स्कूल के दिनों से ही गणित से बहुत लगाव था तथा गणित की समस्याओं को हल करने से उन्हें अपार आनंद मिलता था। इस वृत्तचित्र में ए०के०आर० ने बताया है कि अमल कुमार के कक्षा 9 के शिक्षक ने उन्हें गणित की समस्या के लिए एक सरल समाधान खोजने का श्रेय दिया था।<ref>{{Citation|title=The life and work of Professor Amal Kumar Raychaudhuri|date=27 October 2020|url=https://www.youtube.com/watch?v=osWlbgVIrPU|language=en|access-date=2021-09-11}}</ref> उनके पिता स्कूल में गणित के शिक्षक थे, हो सकता है कि इस तथ्य ने भी उन्हें प्रेरित किया हो। उनके पिता जी मानते थे कि वे स्वयं उतने 'सफल' नहीं रहे, अतः उन्होंने अमल कुमार को कॉलेज में गणित विषय के ऑनर्स करने से हतोत्साहित किया।<ref>{{Cite journal|last=Sen|first=Parongama|date=1 April 2008|title=The legacy of Amal Kumar Raychaudhuri|url=https://www.researchgate.net/publication/250673075|journal=Resonance|volume=13|issue=4|pages=308–309|doi=10.1007/s12045-008-0011-3|s2cid=122069175|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102142954/https://www.researchgate.net/publication/250673075_The_legacy_of_Amal_Kumar_Raychaudhuri|archive-date=2 January 2018}}</ref> 1942 में प्रेसीडेंसी कॉलेज से उन्होंने बी. एससी. की उपाधि प्राप्त की तथा 1944 में [[कलकत्ता विश्वविद्यालय]] के विज्ञान महाविद्यालय से एम. एससी. की। 1945 में वे एक शोध छात्र के रूप में [[इण्डियन एसोसियेशन फॉर द कल्टिवेशन ऑफ साईन्स|इंडियन एसोसिएशन फॉर द कल्टीवेशन ऑफ साइंस]] (आई. ए. सी. एस.) में शामिल हुए। 1952 में वहीं वे एक शोधार्थी बन गये। वहाँ उनको धातुओं के गुणों पर शोध करना था, न कि सामान्य सापेक्षता पर। इन प्रतिकूल दबावों के बावजूद, वह उस समीकरण को प्राप्त करने और प्रकाशित करने में सक्षम हुए जो अब उनके नाम पर (रायचौधरी समीकरण) रखा गया है। यह समीकरण पेनरोज़-हॉकिंग विलक्षणता प्रमेय के प्रमाणों में एक प्रमुख घटक है।<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/sci-tech/science/no-big-bang-the-universe-was-there-all-along-studies/article6959499.ece|title=No Big Bang, the universe was there all along: studies|last=Desikan|first=Shubashree|date=5 March 2015|work=The Hindu|access-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621211441/http://www.thehindu.com/sci-tech/science/no-big-bang-the-universe-was-there-all-along-studies/article6959499.ece|archive-date=21 June 2017|via=www.thehindu.com}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDesikan2015">Desikan, Shubashree (5 March 2015). </cite></ref> यह जानने के बाद कि उनके 1955 के पेपर को पास्कल जॉर्डन जैसे उल्लेखनीय भौतिकविदों द्वारा अत्यधिक सराहना मिली थी, अमल कुमार रायचौधुरी डॉक्टरेट का शोध प्रबंध प्रस्तुत करने के लिए उत्साहित हुए। कलकत्ता विश्वविद्यालय से उन्हें डॉक्टर ऑफ साइंस की उपाधि प्राप्त हुई। 1961 में वे [[प्रेसिडेन्सी विश्वविद्यालय|प्रेसीडेंसी कॉलेज]] के संकाय में शामिल हो गए जहाँ कभी वे स्वयं विद्यार्थी रहे थे। अपनी सेवानिवृत्ति तक वे वहीं बने रहे। 1970 के दशक में वे वैज्ञानिक के रूप में सुप्रसिद्ध हो चुके थे। २००५ में मृत्यु से कुछ समय पहले उनके जीवन और उपलब्धियों पर एक लघु वृत्तचित्र भी बना था।<ref>"[https://www.youtube.com/watch?v=i9_hm2qe34s Documentary on Amal Kumar Raychaudhuri, the renowned theoretical physicist from Kolkata"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307021440/https://www.youtube.com/watch?v=i9_hm2qe34s|date=7 March 2016}}</ref> == रायचौधुरी समीकरण == किसी एकल टाइम-लाइक (time-like) वेक्टर फील्ड <math>\vec{X}</math> के लिए रायचौधुरी समीकरण को इस प्रकार लिखा जा सकता है- :<math>\dot{\theta} = - \frac{\theta^2}{3} - 2 \sigma^2 + 2 \omega^2 - {E[\vec{X}]^a}_a + {{\dot{X}^a}}_{;a}</math> जहाँ :<math>2\sigma^2 = \sigma_{mn} \, \sigma^{mn}, \; 2\omega^2 = \omega_{mn} \, \omega^{mn}</math> क्रमशः ''शीयर टेंसर'' (shear tensor) का (गैर-ऋणात्मक) चतुष्कोणीय परिमाण :<math>\sigma_{ab} = \theta_{ab} - \frac{1}{3} \, \theta \, h_{ab}</math> और ''वॉर्टिसिटी टेंसर'' (vorticity tensor) है :<math>\omega_{ab} = {h^m}_a \, {h^n}_b X_{[m;n]}</math> यहाँ, :<math>\theta_{ab} = {h^m}_a \, {h^n}_b X_{(m;n)}</math> ''विस्तार टेंसर'' (expansion tensor) है और <math>\theta</math> इसका ट्रेस है, जिसे ''विस्तार स्केलर'' (expansion scalar) कहा जाता है, और :<math>h_{ab} = g_{ab} + X_a \, X_b</math> हाइपरप्लेन के ऑर्थोगोनल से <math>\vec{X}</math> तक ''प्रोजेक्शन टेंसर'' (projection tensor) है। इसके अलावा, डॉट (dot) का चिह्न उचित समय (proper time) के सापेक्ष [[अवकलन]] (differentiation) को दर्शाता है। अंत में, ''टाइडल टेंसर'' (tidal tensor) <math>E[\vec{X}]_{ab}</math> के ट्रेस को :<math>{E[\vec{X}]^a}_{a} = R_{mn} \, X^m \, X^n</math> के रूप में भी लिखा जा सकता है। इसे कभी-कभी ''रायचौधुरी स्केलर'' भी कहा जाता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारतीय वैज्ञानिक]] [[श्रेणी:2005 में निधन]] [[श्रेणी:1923 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] h87qb3qrtbuitpxwdpwiacc4j8j6zax 6556118 6556115 2026-05-25T01:56:17Z अनुनाद सिंह 1634 6556118 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक वैज्ञानिक|image=[[File:AKRaychaudhuri.jpg|220px|'''अमल कुमार रायचौधुरी''', १९९१ में IUCAA, [[पुणे]] में]]|field=[[सैद्धान्तिक भौतिकी]]|work_institution=[[आशुतोश कॉलेज]]<ref>{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1050627/asp/knowhow/story_4907454.asp|website=The Telegraph |title=Calcutta : KnowHOW |access-date=2 January 2018 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304140550/http://www.telegraphindia.com/1050627/asp/knowhow/story_4907454.asp|archive-date=4 March 2016}}</ref> <br /> [[इण्डियन एसोसियेशन फॉर द कल्टिवेशन ऑफ साईन्स]]<br />[[प्रेसिडेन्सी कॉलेज, कोलकाता]]|doctoral_advisor=|doctoral_students=|notable_students=[[अशोक सेन]]<ref>{{Cite web |url=https://presiuniv.ac.in/web/history_physics.php |title=Presidency University |website=presiuniv.ac.in |access-date=19 September 2019}}</ref> <br /> [[नारायण चन्द्र राणा]]|prizes=}} '''अमल कुमार रायचौधुरी''' (14 सितंबर 1923-18 जून 2005) [[भारत]] के एक [[भौतिक विज्ञानी]] थे, जो [[सामान्य आपेक्षिकता|सामान्य सापेक्षता]] और [[ब्रह्मांड विज्ञान]] में किये अपने शोध के लिए प्रसिद्ध हैं। उनका सबसे महत्वपूर्ण योगदान [[रायचौधुरी समीकरण]] है, जो दर्शाता है कि सामान्य सापेक्षता में विलक्षणता (सिंगुलैरिटी) अनिवार्य रूप से उत्पन्न होती है और पेनरोज़-हॉकिंग विलक्षणता प्रमेय के प्रमाणों में एक प्रमुख घटक है।<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/sci-tech/science/no-big-bang-the-universe-was-there-all-along-studies/article6959499.ece|title=No Big Bang, the universe was there all along: studies|last=Desikan|first=Shubashree|date=5 March 2015|work=The Hindu|access-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621211441/http://www.thehindu.com/sci-tech/science/no-big-bang-the-universe-was-there-all-along-studies/article6959499.ece|archive-date=21 June 2017|via=www.thehindu.com}}</ref> जब वे [[कोलकाता]] के [[प्रेसिडेन्सी विश्वविद्यालय|प्रेसीडेंसी कॉलेज]] में शिक्षण कर रहे थे, उस समय भी शिक्षक के रूप में उनका बड़ा सम्मान था।।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/amal-kumar-raychaudhuri-the-bengal-connection-to-penroses-physics-nobel-for-black-hole-discoveries-2945741.html|title=Amal Kumar Raychaudhuri: The Bengal Connection to Penrose's Physics Nobel for Black Hole Discoveries|date=9 October 2020}}</ref> == करियर == अमल कुमार रायचौधुरी का जन्म 14 सितंबर 1923 को [[बरिशाल]] (अब [[बांग्लादेश]] में) के एक [[बंगाली लोग|बंगाली]] [[वैद्य]] परिवार में हुआ था। उनकी माता का नाम सुरबाला और पिता का नाम सुरेशचन्द्र था।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/amal-kumar-raychaudhuri-the-bengal-connection-to-penroses-physics-nobel-for-black-hole-discoveries-2945741.html|title=Amal Kumar Raychaudhuri: The Bengal Connection to Penrose's Physics Nobel for Black Hole Discoveries|date=2020-10-09|website=www.news18.com|language=en|access-date=2021-06-21}}</ref> उनके बचपन में ही उनका परिवार कोलकाता चला आया। उनकी प्रारंभिक शिक्षा तीर्थपति संस्थान में हुई। [[हिन्दू स्कूल, कोलकाता|हिंदू स्कूल, कोलकाता]] से उन्होंने मैट्रिक किया। ए. के. आर. ने 2005 में उनकी मृत्यु से ठीक पहले बनाए गए एक वृत्तचित्र में खुलासा किया है कि अमल कुमार को अपने स्कूल के दिनों से ही गणित से बहुत लगाव था तथा गणित की समस्याओं को हल करने से उन्हें अपार आनंद मिलता था। इस वृत्तचित्र में ए०के०आर० ने बताया है कि अमल कुमार के कक्षा 9 के शिक्षक ने उन्हें गणित की समस्या के लिए एक सरल समाधान खोजने का श्रेय दिया था।<ref>{{Citation|title=The life and work of Professor Amal Kumar Raychaudhuri|date=27 October 2020|url=https://www.youtube.com/watch?v=osWlbgVIrPU|language=en|access-date=2021-09-11}}</ref> उनके पिता स्कूल में गणित के शिक्षक थे, हो सकता है कि इस तथ्य ने भी उन्हें प्रेरित किया हो। उनके पिता जी मानते थे कि वे स्वयं उतने 'सफल' नहीं रहे, अतः उन्होंने अमल कुमार को कॉलेज में गणित विषय के ऑनर्स करने से हतोत्साहित किया।<ref>{{Cite journal|last=Sen|first=Parongama|date=1 April 2008|title=The legacy of Amal Kumar Raychaudhuri|url=https://www.researchgate.net/publication/250673075|journal=Resonance|volume=13|issue=4|pages=308–309|doi=10.1007/s12045-008-0011-3|s2cid=122069175|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102142954/https://www.researchgate.net/publication/250673075_The_legacy_of_Amal_Kumar_Raychaudhuri|archive-date=2 January 2018}}</ref> 1942 में प्रेसीडेंसी कॉलेज से उन्होंने बी. एससी. की उपाधि प्राप्त की तथा 1944 में [[कलकत्ता विश्वविद्यालय]] के विज्ञान महाविद्यालय से एम. एससी. की। 1945 में वे एक शोध छात्र के रूप में [[इण्डियन एसोसियेशन फॉर द कल्टिवेशन ऑफ साईन्स|इंडियन एसोसिएशन फॉर द कल्टीवेशन ऑफ साइंस]] (आई. ए. सी. एस.) में शामिल हुए। 1952 में वहीं वे एक शोधार्थी बन गये। वहाँ उनको धातुओं के गुणों पर शोध करना था, न कि सामान्य सापेक्षता पर। इन प्रतिकूल दबावों के बावजूद, वह उस समीकरण को प्राप्त करने और प्रकाशित करने में सक्षम हुए जो अब उनके नाम पर (रायचौधरी समीकरण) रखा गया है। यह समीकरण पेनरोज़-हॉकिंग विलक्षणता प्रमेय के प्रमाणों में एक प्रमुख घटक है।<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/sci-tech/science/no-big-bang-the-universe-was-there-all-along-studies/article6959499.ece|title=No Big Bang, the universe was there all along: studies|last=Desikan|first=Shubashree|date=5 March 2015|work=The Hindu|access-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621211441/http://www.thehindu.com/sci-tech/science/no-big-bang-the-universe-was-there-all-along-studies/article6959499.ece|archive-date=21 June 2017|via=www.thehindu.com}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDesikan2015">Desikan, Shubashree (5 March 2015). </cite></ref> यह जानने के बाद कि उनके 1955 के पेपर को पास्कल जॉर्डन जैसे उल्लेखनीय भौतिकविदों द्वारा अत्यधिक सराहना मिली थी, अमल कुमार रायचौधुरी डॉक्टरेट का शोध प्रबंध प्रस्तुत करने के लिए उत्साहित हुए। कलकत्ता विश्वविद्यालय से उन्हें डॉक्टर ऑफ साइंस की उपाधि प्राप्त हुई। 1961 में वे [[प्रेसिडेन्सी विश्वविद्यालय|प्रेसीडेंसी कॉलेज]] के संकाय में शामिल हो गए जहाँ कभी वे स्वयं विद्यार्थी रहे थे। अपनी सेवानिवृत्ति तक वे वहीं बने रहे। 1970 के दशक में वे वैज्ञानिक के रूप में सुप्रसिद्ध हो चुके थे। २००५ में मृत्यु से कुछ समय पहले उनके जीवन और उपलब्धियों पर एक लघु वृत्तचित्र भी बना था।<ref>"[https://www.youtube.com/watch?v=i9_hm2qe34s Documentary on Amal Kumar Raychaudhuri, the renowned theoretical physicist from Kolkata"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307021440/https://www.youtube.com/watch?v=i9_hm2qe34s|date=7 March 2016}}</ref> == रायचौधुरी समीकरण == किसी एकल टाइम-लाइक (time-like) वेक्टर फील्ड <math>\vec{X}</math> के लिए रायचौधुरी समीकरण को इस प्रकार लिखा जा सकता है- :<math>\dot{\theta} = - \frac{\theta^2}{3} - 2 \sigma^2 + 2 \omega^2 - {E[\vec{X}]^a}_a + {{\dot{X}^a}}_{;a}</math> जहाँ :<math>2\sigma^2 = \sigma_{mn} \, \sigma^{mn}, \; 2\omega^2 = \omega_{mn} \, \omega^{mn}</math> क्रमशः ''शीयर टेंसर'' (shear tensor) का (गैर-ऋणात्मक) चतुष्कोणीय परिमाण :<math>\sigma_{ab} = \theta_{ab} - \frac{1}{3} \, \theta \, h_{ab}</math> और ''वॉर्टिसिटी टेंसर'' (vorticity tensor) है :<math>\omega_{ab} = {h^m}_a \, {h^n}_b X_{[m;n]}</math> यहाँ, :<math>\theta_{ab} = {h^m}_a \, {h^n}_b X_{(m;n)}</math> ''विस्तार टेंसर'' (expansion tensor) है और <math>\theta</math> इसका ट्रेस है, जिसे ''विस्तार स्केलर'' (expansion scalar) कहा जाता है, और :<math>h_{ab} = g_{ab} + X_a \, X_b</math> हाइपरप्लेन के ऑर्थोगोनल से <math>\vec{X}</math> तक ''प्रोजेक्शन टेंसर'' (projection tensor) है। इसके अलावा, डॉट (dot) का चिह्न उचित समय (proper time) के सापेक्ष [[अवकलन]] (differentiation) को दर्शाता है। अंत में, ''टाइडल टेंसर'' (tidal tensor) <math>E[\vec{X}]_{ab}</math> के ट्रेस को :<math>{E[\vec{X}]^a}_{a} = R_{mn} \, X^m \, X^n</math> के रूप में भी लिखा जा सकता है। इसे कभी-कभी ''रायचौधुरी स्केलर'' भी कहा जाता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारतीय वैज्ञानिक]] [[श्रेणी:2005 में निधन]] [[श्रेणी:1923 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] efecma7pocmdmoclfn64zyzzkv74rhz भारत के उच्च न्यायालयों के वर्तमान न्यायाधीशों की सूची 0 1612559 6556134 2026-05-25T03:40:03Z Ankit231132 874432 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1355884616|List of sitting judges of the high courts of India]]" 6556134 wikitext text/x-wiki 22 मई 2026 तक, 329 सीटें, लगभग 29% रिक्त हैं।इन न्यायालयों में न्यायाधीशों की कुल संख्या 1122 है, जिनमें से 847 न्यायाधीश स्थायी हैं।<ref name="VacancyList" /> <ref name="VacancyList">{{Citation|title=Statement showing Sanctioned strength, Working Strength and Vacancies of Judges in the Supreme Court of India and the High Courts|date=1 May 2026|url=https://www.doj.gov.in/static/uploads/2026/05/c0f593db7c35d425c94883b9a4afb139.pdf|periodical=Department of Justice, [[Ministry of Law and Justice (India)]]}}<br /><br />{{Citation|title=Vacancy Positions|url=https://doj.gov.in/vacancy-position/|periodical=Department of Justice, [[Ministry of Law and Justice (India)]]}}</ref> [[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] में उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की संख्या सबसे अधिक (160) है जबकि [[सिक्किम उच्च न्यायालय]] में सबसे कम (3) न्यायाधीश हैं।<ref name="VacancyList">{{Citation|title=Statement showing Sanctioned strength, Working Strength and Vacancies of Judges in the Supreme Court of India and the High Courts|date=1 May 2026|url=https://www.doj.gov.in/static/uploads/2026/05/c0f593db7c35d425c94883b9a4afb139.pdf|periodical=Department of Justice, [[Ministry of Law and Justice (India)]]}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="">[https://www.doj.gov.in/static/uploads/2026/05/c0f593db7c35d425c94883b9a4afb139.pdf "Statement showing Sanctioned strength, Working Strength and Vacancies of Judges in the Supreme Court of India and the High Courts"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>, ''Department of Justice, [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार|Ministry of Law and Justice (India)]]'', 1 May 2026</cite><br /><br />{{Citation|title=Vacancy Positions|url=https://doj.gov.in/vacancy-position/|periodical=Department of Justice, [[Ministry of Law and Justice (India)]]}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="">[https://doj.gov.in/vacancy-position/ "Vacancy Positions"], ''Department of Justice, [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार|Ministry of Law and Justice (India)]]''</cite></ref> उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की सूचियों का रखरखाव [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार|विधि और न्याय मंत्रालय]] द्वारा किया जाता है।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://doj.gov.in/list-of-high-court-judges/|title=List of High Court Judges|website=doj.gov.in|access-date=2025-07-06}}</ref> 27peifxb91rn7eksgg10xuoay9nfdhv 6556140 6556134 2026-05-25T03:49:49Z Ankit231132 874432 /* */ 6556140 wikitext text/x-wiki भारत में [[भारत के उच्च न्यायालयों की सूची|25 उच्च न्यायालय]] हैं। इन न्यायालयों में न्यायाधीशों की कुल संख्या 1122 है, जिनमें से 847 न्यायाधीश स्थायी हैं।<ref name="VacancyList" /> 22 मई 2026 तक, 329 सीटें, लगभग 29% रिक्त हैं। <ref name="VacancyList">{{citation |url=https://www.doj.gov.in/static/uploads/2026/05/c0f593db7c35d425c94883b9a4afb139.pdf|title= Statement showing Sanctioned strength, Working Strength and Vacancies of Judges in the Supreme Court of India and the High Courts |date=1 May 2026 |work=Department of Justice, [[Ministry of Law and Justice (India)]]}}<br>{{Citation |url= https://doj.gov.in/vacancy-position/ |title=Vacancy Positions |work=Department of Justice, [[Ministry of Law and Justice (India)]]}}</ref> [[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] में उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की संख्या सबसे अधिक (160) है जबकि [[सिक्किम उच्च न्यायालय]] में सबसे कम (3) न्यायाधीश हैं।<ref name=VacancyList/> उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की सूचियों का रखरखाव [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार|विधि और न्याय मंत्रालय]] द्वारा किया जाता है।<ref name=":1">{{Cite web|title=List of High Court Judges|url=https://doj.gov.in/list-of-high-court-judges/|access-date=2025-07-06|website=doj.gov.in}}</ref> t6bb1uwxftn76x05g0yglra12yylhqv 6556141 6556140 2026-05-25T03:51:19Z Ankit231132 874432 /* */ 6556141 wikitext text/x-wiki भारत में [[भारत के उच्च न्यायालयों की सूची|25 उच्च न्यायालय]] हैं। इन न्यायालयों में न्यायाधीशों की कुल संख्या 1122 है, जिनमें से 847 न्यायाधीश स्थायी हैं।<ref name="VacancyList" /> 22 मई 2026 तक, 329 सीटें, लगभग 29% रिक्त हैं। <ref name="VacancyList">{{citation |url=https://www.doj.gov.in/static/uploads/2026/05/c0f593db7c35d425c94883b9a4afb139.pdf|title= Statement showing Sanctioned strength, Working Strength and Vacancies of Judges in the Supreme Court of India and the High Courts |date=1 May 2026 |work=Department of Justice, [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार]]}}<br>{{Citation |url= https://doj.gov.in/vacancy-position/ |title=Vacancy Positions |work=Department of Justice, [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार]]}}</ref> [[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] में उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की संख्या सबसे अधिक (160) है जबकि [[सिक्किम उच्च न्यायालय]] में सबसे कम (3) न्यायाधीश हैं।<ref name=VacancyList/> उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की सूचियों का रखरखाव [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार|विधि और न्याय मंत्रालय]] द्वारा किया जाता है।<ref name=":1">{{Cite web|title=List of High Court Judges|url=https://doj.gov.in/list-of-high-court-judges/|access-date=2025-07-06|website=doj.gov.in}}</ref> de5rsby6qh0ai0qy282rczbxjjizu6y 6556149 6556141 2026-05-25T04:54:23Z Ankit231132 874432 /* */ 6556149 wikitext text/x-wiki भारत में [[भारत के उच्च न्यायालयों की सूची|25 उच्च न्यायालय]] हैं। इन न्यायालयों में न्यायाधीशों की कुल संख्या 1122 है, जिनमें से 847 न्यायाधीश स्थायी हैं।<ref name="VacancyList" /> 22 मई 2026 तक, 329 सीटें, लगभग 29% रिक्त हैं। <ref name="VacancyList">{{citation |url=https://www.doj.gov.in/static/uploads/2026/05/c0f593db7c35d425c94883b9a4afb139.pdf|title= Statement showing Sanctioned strength, Working Strength and Vacancies of Judges in the Supreme Court of India and the High Courts |date=1 May 2026 |work=Department of Justice, [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार]]}}<br>{{Citation |url= https://doj.gov.in/vacancy-position/ |title=Vacancy Positions |work=Department of Justice, [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार]]}}</ref> [[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] में उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की संख्या सबसे अधिक (160) है जबकि [[सिक्किम उच्च न्यायालय]] में सबसे कम (3) न्यायाधीश हैं।<ref name=VacancyList/> उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की सूचियों का रखरखाव [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार|विधि और न्याय मंत्रालय]] द्वारा किया जाता है।<ref name=":1">{{Cite web|title=List of High Court Judges|url=https://doj.gov.in/list-of-high-court-judges/|access-date=2025-07-06|website=doj.gov.in}}</ref> ==प्रत्येक उच्च न्यायालय में न्यायाधीशों के स्वीकृत, कार्यशील और रिक्त पद== {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" !उच्च न्यायालय !क्षेत्राधिकार !प्रधान सीट !स्थायी न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !अतिरिक्त न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !कुल न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !वर्तमान में कार्यरत<ref name=VacancyList/> !वर्तमान रिक्तियाँ<ref name=VacancyList/> |- |[[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] |[[उत्तर प्रदेश]] |[[इलाहाबाद]] |119 |41 !160 !108 !52 |- |[[आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[आंध्र प्रदेश]] |[[अमरावती]] |28 |9 !37 !31 !6 |- |[[बॉम्बे उच्च न्यायालय]] |[[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], [[दादरा और नगर हवेली और दमन और दीव]] |[[मुंबई]] |71 |23 !94 !78 !16 |- |[[कलकत्ता उच्च न्यायालय]] |[[पश्चिम बंगाल]], [[अंडमान व निकोबार द्वीप समूह]] |[[कोलकाता]] |54 |18 !72 !42 !30 |- |[[छत्तीसगढ़ उच्च न्यायालय]] |[[Chhattisgarh]] |[[बिलासपुर, छत्तीसगढ़|बिलासपुर]] |17 |5 !22 !14 !8 |- |[[दिल्ली उच्च न्यायालय]] |[[दिल्ली|राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली]] |[[दिल्ली]] |45 |15 !60 !44 !16 |- |[[गुवाहाटी उच्च न्यायालय]] |[[असम]], [[अरुणाचल प्रदेश]], [[मिजोरम]], [[नागालैंड]] |[[गुवाहाटी]] |22 |8 !30 !24 !6 |- |[[गुजरात उच्च न्यायालय]] |[[गुजरात]] |[[अहमदाबाद]] |39 |13 !52 !35 !17 |- |[[हिमाचल प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[हिमाचल प्रदेश]] |[[शिमला]] |13 |4 !17 !12 !5 |- |[[जम्मू और कश्मीर उच्च न्यायालय|जम्मू और कश्मीर और लद्दाख उच्च न्यायालय]] |[[जम्मू और कश्मीर (केंद्र शासित प्रदेश)|जम्मू और कश्मीर]], [[लद्दाख]] |[[श्रीनगर]]/[[जम्मू]] |19 |6 !25 !13 !12 |- |[[झारखंड उच्च न्यायालय]] |[[Jharkhand]] |[[रांची]] |20 |5 !25 !13 !12 |- |[[Karnataka High Court]] |[[Karnataka]] |[[Bangalore]] |47 |15 !62 !45 !17 |- |[[Kerala High Court]] |[[Kerala]], [[Lakshadweep]] |[[Kochi]] |35 |12 !47 !38 !9 |- |[[Madhya Pradesh High Court]] |[[Madhya Pradesh]] |[[Jabalpur]] |40 |13 !53 !41 !12 |- |[[Madras High Court]] |[[Tamil Nadu]], [[Puducherry (city)|Pondicherry]] |[[Chennai]] |56 |19 !75 !52 !23 |- |[[Manipur High Court]] |[[Manipur]] |[[Imphal]] |4 |1 !5 !3 !2 |- |[[Meghalaya High Court]] |[[Meghalaya]] |[[Shillong]] |4 |0 !4 !4 !0 |- |[[Orissa High Court]] |[[Odisha]] |[[Cuttack]] |24 |9 !33 !18 !15 |- |[[Patna High Court]] |[[Bihar]] |[[Patna]] |40 |13 !53 !37 !16 |- |[[Punjab and Haryana High Court]] |[[Punjab, India|Punjab]], [[Haryana]], [[Chandigarh]] |[[Chandigarh]] |64 |21 !85 !57 !28 |- |[[Rajasthan High Court]] |[[Rajasthan]] |[[Jodhpur]] |38 |12 !50 !39 !11 |- |[[Sikkim High Court]] |[[Sikkim]] |[[Gangtok]] |3 |0 !3 !3 !0 |- |[[Telangana High Court]] |[[Telangana]] |[[Hyderabad]] |32 |10 !42 !28 !14 |- |[[Tripura High Court]] |[[Tripura]] |[[Agartala]] |4 |1 !5 !4 !1 |- |[[Uttarakhand High Court]] |[[Uttarakhand]] |[[Nainital]] |9 |2 !11 !10 !1 |- ! colspan="3" |Total !847 !275 !1122 !793 !329 |} ttl47m28s8uktn603p7ty45tq038etl 6556150 6556149 2026-05-25T04:55:01Z Ankit231132 874432 6556150 wikitext text/x-wiki भारत में [[भारत के उच्च न्यायालयों की सूची|25 उच्च न्यायालय]] हैं। इन न्यायालयों में न्यायाधीशों की कुल संख्या 1122 है, जिनमें से 847 न्यायाधीश स्थायी हैं।<ref name="VacancyList" /> 22 मई 2026 तक, 329 सीटें, लगभग 29% रिक्त हैं। <ref name="VacancyList">{{citation |url=https://www.doj.gov.in/static/uploads/2026/05/c0f593db7c35d425c94883b9a4afb139.pdf|title= Statement showing Sanctioned strength, Working Strength and Vacancies of Judges in the Supreme Court of India and the High Courts |date=1 May 2026 |work=Department of Justice, [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार]]}}<br>{{Citation |url= https://doj.gov.in/vacancy-position/ |title=Vacancy Positions |work=Department of Justice, [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार]]}}</ref> [[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] में उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की संख्या सबसे अधिक (160) है जबकि [[सिक्किम उच्च न्यायालय]] में सबसे कम (3) न्यायाधीश हैं।<ref name=VacancyList/> उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की सूचियों का रखरखाव [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार|विधि और न्याय मंत्रालय]] द्वारा किया जाता है।<ref name=":1">{{Cite web|title=List of High Court Judges|url=https://doj.gov.in/list-of-high-court-judges/|access-date=2025-07-06|website=doj.gov.in}}</ref> ==प्रत्येक उच्च न्यायालय में न्यायाधीशों के स्वीकृत, कार्यशील और रिक्त पद== {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" !उच्च न्यायालय !क्षेत्राधिकार !प्रधान सीट !स्थायी न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !अतिरिक्त न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !कुल न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !वर्तमान में कार्यरत<ref name=VacancyList/> !वर्तमान रिक्तियाँ<ref name=VacancyList/> |- |[[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] |[[उत्तर प्रदेश]] |[[इलाहाबाद]] |119 |41 !160 !108 !52 |- |[[आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[आंध्र प्रदेश]] |[[अमरावती]] |28 |9 !37 !31 !6 |- |[[बॉम्बे उच्च न्यायालय]] |[[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], [[दादरा और नगर हवेली और दमन और दीव]] |[[मुंबई]] |71 |23 !94 !78 !16 |- |[[कलकत्ता उच्च न्यायालय]] |[[पश्चिम बंगाल]], [[अंडमान व निकोबार द्वीप समूह]] |[[कोलकाता]] |54 |18 !72 !42 !30 |- |[[छत्तीसगढ़ उच्च न्यायालय]] |[[Chhattisgarh]] |[[बिलासपुर, छत्तीसगढ़|बिलासपुर]] |17 |5 !22 !14 !8 |- |[[दिल्ली उच्च न्यायालय]] |[[दिल्ली|राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली]] |[[दिल्ली]] |45 |15 !60 !44 !16 |- |[[गुवाहाटी उच्च न्यायालय]] |[[असम]], [[अरुणाचल प्रदेश]], [[मिजोरम]], [[नागालैंड]] |[[गुवाहाटी]] |22 |8 !30 !24 !6 |- |[[गुजरात उच्च न्यायालय]] |[[गुजरात]] |[[अहमदाबाद]] |39 |13 !52 !35 !17 |- |[[हिमाचल प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[हिमाचल प्रदेश]] |[[शिमला]] |13 |4 !17 !12 !5 |- |[[जम्मू और कश्मीर उच्च न्यायालय|जम्मू और कश्मीर और लद्दाख उच्च न्यायालय]] |[[जम्मू और कश्मीर (केंद्र शासित प्रदेश)|जम्मू और कश्मीर]], [[लद्दाख]] |[[श्रीनगर]]/[[जम्मू]] |19 |6 !25 !13 !12 |- |[[झारखंड उच्च न्यायालय]] |[[Jharkhand]] |[[रांची]] |20 |5 !25 !13 !12 |- |[[Karnataka High Court]] |[[Karnataka]] |[[Bangalore]] |47 |15 !62 !45 !17 |- |[[Kerala High Court]] |[[Kerala]], [[Lakshadweep]] |[[Kochi]] |35 |12 !47 !38 !9 |- |[[Madhya Pradesh High Court]] |[[Madhya Pradesh]] |[[Jabalpur]] |40 |13 !53 !41 !12 |- |[[Madras High Court]] |[[Tamil Nadu]], [[Puducherry (city)|Pondicherry]] |[[Chennai]] |56 |19 !75 !52 !23 |- |[[Manipur High Court]] |[[Manipur]] |[[Imphal]] |4 |1 !5 !3 !2 |- |[[Meghalaya High Court]] |[[Meghalaya]] |[[Shillong]] |4 |0 !4 !4 !0 |- |[[Orissa High Court]] |[[Odisha]] |[[Cuttack]] |24 |9 !33 !18 !15 |- |[[Patna High Court]] |[[Bihar]] |[[Patna]] |40 |13 !53 !37 !16 |- |[[Punjab and Haryana High Court]] |[[Punjab, India|Punjab]], [[Haryana]], [[Chandigarh]] |[[Chandigarh]] |64 |21 !85 !57 !28 |- |[[Rajasthan High Court]] |[[Rajasthan]] |[[Jodhpur]] |38 |12 !50 !39 !11 |- |[[Sikkim High Court]] |[[Sikkim]] |[[Gangtok]] |3 |0 !3 !3 !0 |- |[[Telangana High Court]] |[[Telangana]] |[[Hyderabad]] |32 |10 !42 !28 !14 |- |[[Tripura High Court]] |[[Tripura]] |[[Agartala]] |4 |1 !5 !4 !1 |- |[[Uttarakhand High Court]] |[[Uttarakhand]] |[[Nainital]] |9 |2 !11 !10 !1 |- ! colspan="3" |Total !847 !275 !1122 !793 !329 |} == संदर्भ == {{reflist}} kwjqwih15kqk5het0qmlxgt48kvq3su 6556157 6556150 2026-05-25T05:05:11Z Ankit231132 874432 /* प्रत्येक उच्च न्यायालय में न्यायाधीशों के स्वीकृत, कार्यशील और रिक्त पद */ 6556157 wikitext text/x-wiki भारत में [[भारत के उच्च न्यायालयों की सूची|25 उच्च न्यायालय]] हैं। इन न्यायालयों में न्यायाधीशों की कुल संख्या 1122 है, जिनमें से 847 न्यायाधीश स्थायी हैं।<ref name="VacancyList" /> 22 मई 2026 तक, 329 सीटें, लगभग 29% रिक्त हैं। <ref name="VacancyList">{{citation |url=https://www.doj.gov.in/static/uploads/2026/05/c0f593db7c35d425c94883b9a4afb139.pdf|title= Statement showing Sanctioned strength, Working Strength and Vacancies of Judges in the Supreme Court of India and the High Courts |date=1 May 2026 |work=Department of Justice, [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार]]}}<br>{{Citation |url= https://doj.gov.in/vacancy-position/ |title=Vacancy Positions |work=Department of Justice, [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार]]}}</ref> [[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] में उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की संख्या सबसे अधिक (160) है जबकि [[सिक्किम उच्च न्यायालय]] में सबसे कम (3) न्यायाधीश हैं।<ref name=VacancyList/> उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की सूचियों का रखरखाव [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार|विधि और न्याय मंत्रालय]] द्वारा किया जाता है।<ref name=":1">{{Cite web|title=List of High Court Judges|url=https://doj.gov.in/list-of-high-court-judges/|access-date=2025-07-06|website=doj.gov.in}}</ref> ==प्रत्येक उच्च न्यायालय में न्यायाधीशों के स्वीकृत, कार्यशील और रिक्त पद== {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" !उच्च न्यायालय !क्षेत्राधिकार !प्रधान सीट !स्थायी न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !अतिरिक्त न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !कुल न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !वर्तमान में कार्यरत<ref name=VacancyList/> !वर्तमान रिक्तियाँ<ref name=VacancyList/> |- |[[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] |[[उत्तर प्रदेश]] |[[इलाहाबाद]] |119 |41 !160 !108 !52 |- |[[आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[आंध्र प्रदेश]] |[[अमरावती]] |28 |9 !37 !31 !6 |- |[[बॉम्बे उच्च न्यायालय]] |[[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], [[दादरा और नगर हवेली और दमन और दीव]] |[[मुंबई]] |71 |23 !94 !78 !16 |- |[[कलकत्ता उच्च न्यायालय]] |[[पश्चिम बंगाल]], [[अंडमान व निकोबार द्वीप समूह]] |[[कोलकाता]] |54 |18 !72 !42 !30 |- |[[छत्तीसगढ़ उच्च न्यायालय]] |[[छत्तीसगढ़]] |[[बिलासपुर, छत्तीसगढ़|बिलासपुर]] |17 |5 !22 !14 !8 |- |[[दिल्ली उच्च न्यायालय]] |[[दिल्ली|राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली]] |[[दिल्ली]] |45 |15 !60 !44 !16 |- |[[गुवाहाटी उच्च न्यायालय]] |[[असम]], [[अरुणाचल प्रदेश]], [[मिजोरम]], [[नागालैंड]] |[[गुवाहाटी]] |22 |8 !30 !24 !6 |- |[[गुजरात उच्च न्यायालय]] |[[गुजरात]] |[[अहमदाबाद]] |39 |13 !52 !35 !17 |- |[[हिमाचल प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[हिमाचल प्रदेश]] |[[शिमला]] |13 |4 !17 !12 !5 |- |[[जम्मू और कश्मीर उच्च न्यायालय|जम्मू और कश्मीर और लद्दाख उच्च न्यायालय]] |[[जम्मू और कश्मीर (केंद्र शासित प्रदेश)|जम्मू और कश्मीर]], [[लद्दाख]] |[[श्रीनगर]]/[[जम्मू]] |19 |6 !25 !13 !12 |- |[[झारखण्ड उच्च न्यायालय]] |[[झारखण्ड]] |[[रांची]] |20 |5 !25 !13 !12 |- |[[कर्नाटक उच्च न्यायालय]] |[[कर्नाटक]] |[[बैंगलोर]] |47 |15 !62 !45 !17 |- |[[केरल उच्च न्यायालय]] |[[केरल]], [[लक्षद्वीप]] |[[कोच्चि]] |35 |12 !47 !38 !9 |- |[[मध्य प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[मध्य प्रदेश]] |[[जबलपुर]] |40 |13 !53 !41 !12 |- |[[मद्रास उच्च न्यायालय]] |[[तमिलनाडु]], [[पुदुचेरी (नगर)|पुदुचेरी]] |[[चेन्नई]] |56 |19 !75 !52 !23 |- |[[मणिपुर उच्च न्यायालय]] |[[मणिपुर]] |[[इम्फाल]] |4 |1 !5 !3 !2 |- |[[मेघालय उच्च न्यायालय]] |[[मेघालय]] |[[शिलांग]] |4 |0 !4 !4 !0 |- |[[Orissa High Court]] |[[Odisha]] |[[Cuttack]] |24 |9 !33 !18 !15 |- |[[Patna High Court]] |[[Bihar]] |[[Patna]] |40 |13 !53 !37 !16 |- |[[Punjab and Haryana High Court]] |[[Punjab, India|Punjab]], [[Haryana]], [[Chandigarh]] |[[Chandigarh]] |64 |21 !85 !57 !28 |- |[[Rajasthan High Court]] |[[Rajasthan]] |[[Jodhpur]] |38 |12 !50 !39 !11 |- |[[Sikkim High Court]] |[[Sikkim]] |[[Gangtok]] |3 |0 !3 !3 !0 |- |[[Telangana High Court]] |[[Telangana]] |[[Hyderabad]] |32 |10 !42 !28 !14 |- |[[Tripura High Court]] |[[Tripura]] |[[Agartala]] |4 |1 !5 !4 !1 |- |[[Uttarakhand High Court]] |[[Uttarakhand]] |[[Nainital]] |9 |2 !11 !10 !1 |- ! colspan="3" |Total !847 !275 !1122 !793 !329 |} == संदर्भ == {{reflist}} q9ofq4107ak3vqszj768binjpnw4hog 6556172 6556157 2026-05-25T06:13:10Z Ankit231132 874432 /* प्रत्येक उच्च न्यायालय में न्यायाधीशों के स्वीकृत, कार्यशील और रिक्त पद */ 6556172 wikitext text/x-wiki भारत में [[भारत के उच्च न्यायालयों की सूची|25 उच्च न्यायालय]] हैं। इन न्यायालयों में न्यायाधीशों की कुल संख्या 1122 है, जिनमें से 847 न्यायाधीश स्थायी हैं।<ref name="VacancyList" /> 22 मई 2026 तक, 329 सीटें, लगभग 29% रिक्त हैं। <ref name="VacancyList">{{citation |url=https://www.doj.gov.in/static/uploads/2026/05/c0f593db7c35d425c94883b9a4afb139.pdf|title= Statement showing Sanctioned strength, Working Strength and Vacancies of Judges in the Supreme Court of India and the High Courts |date=1 May 2026 |work=Department of Justice, [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार]]}}<br>{{Citation |url= https://doj.gov.in/vacancy-position/ |title=Vacancy Positions |work=Department of Justice, [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार]]}}</ref> [[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] में उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की संख्या सबसे अधिक (160) है जबकि [[सिक्किम उच्च न्यायालय]] में सबसे कम (3) न्यायाधीश हैं।<ref name=VacancyList/> उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की सूचियों का रखरखाव [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार|विधि और न्याय मंत्रालय]] द्वारा किया जाता है।<ref name=":1">{{Cite web|title=List of High Court Judges|url=https://doj.gov.in/list-of-high-court-judges/|access-date=2025-07-06|website=doj.gov.in}}</ref> ==प्रत्येक उच्च न्यायालय में न्यायाधीशों के स्वीकृत, कार्यशील और रिक्त पद== {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" !उच्च न्यायालय !क्षेत्राधिकार !प्रधान सीट !स्थायी न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !अतिरिक्त न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !कुल न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !वर्तमान में कार्यरत<ref name=VacancyList/> !वर्तमान रिक्तियाँ<ref name=VacancyList/> |- |[[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] |[[उत्तर प्रदेश]] |[[इलाहाबाद]] |119 |41 !160 !108 !52 |- |[[आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[आंध्र प्रदेश]] |[[अमरावती]] |28 |9 !37 !31 !6 |- |[[बॉम्बे उच्च न्यायालय]] |[[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], [[दादरा और नगर हवेली और दमन और दीव]] |[[मुंबई]] |71 |23 !94 !78 !16 |- |[[कलकत्ता उच्च न्यायालय]] |[[पश्चिम बंगाल]], [[अंडमान व निकोबार द्वीप समूह]] |[[कोलकाता]] |54 |18 !72 !42 !30 |- |[[छत्तीसगढ़ उच्च न्यायालय]] |[[छत्तीसगढ़]] |[[बिलासपुर, छत्तीसगढ़|बिलासपुर]] |17 |5 !22 !14 !8 |- |[[दिल्ली उच्च न्यायालय]] |[[दिल्ली|राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली]] |[[दिल्ली]] |45 |15 !60 !44 !16 |- |[[गुवाहाटी उच्च न्यायालय]] |[[असम]], [[अरुणाचल प्रदेश]], [[मिजोरम]], [[नागालैंड]] |[[गुवाहाटी]] |22 |8 !30 !24 !6 |- |[[गुजरात उच्च न्यायालय]] |[[गुजरात]] |[[अहमदाबाद]] |39 |13 !52 !35 !17 |- |[[हिमाचल प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[हिमाचल प्रदेश]] |[[शिमला]] |13 |4 !17 !12 !5 |- |[[जम्मू और कश्मीर उच्च न्यायालय|जम्मू और कश्मीर और लद्दाख उच्च न्यायालय]] |[[जम्मू और कश्मीर (केंद्र शासित प्रदेश)|जम्मू और कश्मीर]], [[लद्दाख]] |[[श्रीनगर]]/[[जम्मू]] |19 |6 !25 !13 !12 |- |[[झारखण्ड उच्च न्यायालय]] |[[झारखण्ड]] |[[रांची]] |20 |5 !25 !13 !12 |- |[[कर्नाटक उच्च न्यायालय]] |[[कर्नाटक]] |[[बैंगलोर]] |47 |15 !62 !45 !17 |- |[[केरल उच्च न्यायालय]] |[[केरल]], [[लक्षद्वीप]] |[[कोच्चि]] |35 |12 !47 !38 !9 |- |[[मध्य प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[मध्य प्रदेश]] |[[जबलपुर]] |40 |13 !53 !41 !12 |- |[[मद्रास उच्च न्यायालय]] |[[तमिलनाडु]], [[पुदुचेरी (नगर)|पुदुचेरी]] |[[चेन्नई]] |56 |19 !75 !52 !23 |- |[[मणिपुर उच्च न्यायालय]] |[[मणिपुर]] |[[इम्फाल]] |4 |1 !5 !3 !2 |- |[[मेघालय उच्च न्यायालय]] |[[मेघालय]] |[[शिलांग]] |4 |0 !4 !4 !0 |- |[[उड़ीसा उच्च न्यायालय]] |[[ओडिशा]] |[[कटक]] |24 |9 !33 !18 !15 |- |[[पटना उच्च न्यायालय]] |[[बिहार]] |[[पटना]] |40 |13 !53 !37 !16 |- |[[पंजाब और हरियाणा उच्च न्यायालय]] |[[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[हरियाणा]], [[चंडीगढ़]] |[[चंडीगढ़]] |64 |21 !85 !57 !28 |- |[[राजस्थान उच्च न्यायालय]] |[[राजस्थान]] |[[जोधपुर]] |38 |12 !50 !39 !11 |- |[[सिक्किम उच्च न्यायालय]] |[[सिक्किम]] |[[गंगटोक]] |3 |0 !3 !3 !0 |- |[[तेलंगाना उच्च न्यायालय]] |[[तेलंगाना]] |[[हैदराबाद]] |32 |10 !42 !28 !14 |- |[[त्रिपुरा उच्च न्यायालय]] |[[त्रिपुरा]] |[[अगरतला]] |4 |1 !5 !4 !1 |- |[[उत्तराखण्ड उच्च न्यायालय]] |[[उत्तराखण्ड]] |[[नैनीताल]] |9 |2 !11 !10 !1 |- ! colspan="3" |Total !847 !275 !1122 !793 !329 |} == संदर्भ == {{reflist}} qjjc352nknzdipjpbuho0j36vhmj1vd 6556175 6556172 2026-05-25T06:14:00Z Ankit231132 874432 6556175 wikitext text/x-wiki भारत में [[भारत के उच्च न्यायालयों की सूची|25 उच्च न्यायालय]] हैं। इन न्यायालयों में न्यायाधीशों की कुल संख्या 1122 है, जिनमें से 847 न्यायाधीश स्थायी हैं।<ref name="VacancyList" /> 22 मई 2026 तक, 329 सीटें, लगभग 29% रिक्त हैं। <ref name="VacancyList">{{citation |url=https://www.doj.gov.in/static/uploads/2026/05/c0f593db7c35d425c94883b9a4afb139.pdf|title= Statement showing Sanctioned strength, Working Strength and Vacancies of Judges in the Supreme Court of India and the High Courts |date=1 May 2026 |work=Department of Justice, [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार]]}}<br>{{Citation |url= https://doj.gov.in/vacancy-position/ |title=Vacancy Positions |work=Department of Justice, [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार]]}}</ref> [[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] में उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की संख्या सबसे अधिक (160) है जबकि [[सिक्किम उच्च न्यायालय]] में सबसे कम (3) न्यायाधीश हैं।<ref name=VacancyList/> उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की सूचियों का रखरखाव [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार|विधि और न्याय मंत्रालय]] द्वारा किया जाता है।<ref name=":1">{{Cite web|title=List of High Court Judges|url=https://doj.gov.in/list-of-high-court-judges/|access-date=2025-07-06|website=doj.gov.in}}</ref> ==प्रत्येक उच्च न्यायालय में न्यायाधीशों के स्वीकृत, कार्यशील और रिक्त पद== {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" !उच्च न्यायालय !क्षेत्राधिकार !प्रधान सीट !स्थायी न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !अतिरिक्त न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !कुल न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !वर्तमान में कार्यरत<ref name=VacancyList/> !वर्तमान रिक्तियाँ<ref name=VacancyList/> |- |[[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] |[[उत्तर प्रदेश]] |[[प्रयागराज]] |119 |41 !160 !108 !52 |- |[[आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[आंध्र प्रदेश]] |[[अमरावती]] |28 |9 !37 !31 !6 |- |[[बॉम्बे उच्च न्यायालय]] |[[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], [[दादरा और नगर हवेली और दमन और दीव]] |[[मुंबई]] |71 |23 !94 !78 !16 |- |[[कलकत्ता उच्च न्यायालय]] |[[पश्चिम बंगाल]], [[अंडमान व निकोबार द्वीप समूह]] |[[कोलकाता]] |54 |18 !72 !42 !30 |- |[[छत्तीसगढ़ उच्च न्यायालय]] |[[छत्तीसगढ़]] |[[बिलासपुर, छत्तीसगढ़|बिलासपुर]] |17 |5 !22 !14 !8 |- |[[दिल्ली उच्च न्यायालय]] |[[दिल्ली|राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली]] |[[दिल्ली]] |45 |15 !60 !44 !16 |- |[[गुवाहाटी उच्च न्यायालय]] |[[असम]], [[अरुणाचल प्रदेश]], [[मिजोरम]], [[नागालैंड]] |[[गुवाहाटी]] |22 |8 !30 !24 !6 |- |[[गुजरात उच्च न्यायालय]] |[[गुजरात]] |[[अहमदाबाद]] |39 |13 !52 !35 !17 |- |[[हिमाचल प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[हिमाचल प्रदेश]] |[[शिमला]] |13 |4 !17 !12 !5 |- |[[जम्मू और कश्मीर उच्च न्यायालय|जम्मू और कश्मीर और लद्दाख उच्च न्यायालय]] |[[जम्मू और कश्मीर (केंद्र शासित प्रदेश)|जम्मू और कश्मीर]], [[लद्दाख]] |[[श्रीनगर]]/[[जम्मू]] |19 |6 !25 !13 !12 |- |[[झारखण्ड उच्च न्यायालय]] |[[झारखण्ड]] |[[रांची]] |20 |5 !25 !13 !12 |- |[[कर्नाटक उच्च न्यायालय]] |[[कर्नाटक]] |[[बैंगलोर]] |47 |15 !62 !45 !17 |- |[[केरल उच्च न्यायालय]] |[[केरल]], [[लक्षद्वीप]] |[[कोच्चि]] |35 |12 !47 !38 !9 |- |[[मध्य प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[मध्य प्रदेश]] |[[जबलपुर]] |40 |13 !53 !41 !12 |- |[[मद्रास उच्च न्यायालय]] |[[तमिलनाडु]], [[पुदुचेरी (नगर)|पुदुचेरी]] |[[चेन्नई]] |56 |19 !75 !52 !23 |- |[[मणिपुर उच्च न्यायालय]] |[[मणिपुर]] |[[इम्फाल]] |4 |1 !5 !3 !2 |- |[[मेघालय उच्च न्यायालय]] |[[मेघालय]] |[[शिलांग]] |4 |0 !4 !4 !0 |- |[[उड़ीसा उच्च न्यायालय]] |[[ओडिशा]] |[[कटक]] |24 |9 !33 !18 !15 |- |[[पटना उच्च न्यायालय]] |[[बिहार]] |[[पटना]] |40 |13 !53 !37 !16 |- |[[पंजाब और हरियाणा उच्च न्यायालय]] |[[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[हरियाणा]], [[चंडीगढ़]] |[[चंडीगढ़]] |64 |21 !85 !57 !28 |- |[[राजस्थान उच्च न्यायालय]] |[[राजस्थान]] |[[जोधपुर]] |38 |12 !50 !39 !11 |- |[[सिक्किम उच्च न्यायालय]] |[[सिक्किम]] |[[गंगटोक]] |3 |0 !3 !3 !0 |- |[[तेलंगाना उच्च न्यायालय]] |[[तेलंगाना]] |[[हैदराबाद]] |32 |10 !42 !28 !14 |- |[[त्रिपुरा उच्च न्यायालय]] |[[त्रिपुरा]] |[[अगरतला]] |4 |1 !5 !4 !1 |- |[[उत्तराखण्ड उच्च न्यायालय]] |[[उत्तराखण्ड]] |[[नैनीताल]] |9 |2 !11 !10 !1 |- ! colspan="3" |Total !847 !275 !1122 !793 !329 |} == संदर्भ == {{reflist}} sy2b8uuzxx5xta1vahu2913hw9vj5v8 6556178 6556175 2026-05-25T06:29:52Z Ankit231132 874432 /* यह भी देखें */ 6556178 wikitext text/x-wiki भारत में [[भारत के उच्च न्यायालयों की सूची|25 उच्च न्यायालय]] हैं। इन न्यायालयों में न्यायाधीशों की कुल संख्या 1122 है, जिनमें से 847 न्यायाधीश स्थायी हैं।<ref name="VacancyList" /> 22 मई 2026 तक, 329 सीटें, लगभग 29% रिक्त हैं। <ref name="VacancyList">{{citation |url=https://www.doj.gov.in/static/uploads/2026/05/c0f593db7c35d425c94883b9a4afb139.pdf|title= Statement showing Sanctioned strength, Working Strength and Vacancies of Judges in the Supreme Court of India and the High Courts |date=1 May 2026 |work=Department of Justice, [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार]]}}<br>{{Citation |url= https://doj.gov.in/vacancy-position/ |title=Vacancy Positions |work=Department of Justice, [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार]]}}</ref> [[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] में उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की संख्या सबसे अधिक (160) है जबकि [[सिक्किम उच्च न्यायालय]] में सबसे कम (3) न्यायाधीश हैं।<ref name=VacancyList/> उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की सूचियों का रखरखाव [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार|विधि और न्याय मंत्रालय]] द्वारा किया जाता है।<ref name=":1">{{Cite web|title=List of High Court Judges|url=https://doj.gov.in/list-of-high-court-judges/|access-date=2025-07-06|website=doj.gov.in}}</ref> ==प्रत्येक उच्च न्यायालय में न्यायाधीशों के स्वीकृत, कार्यशील और रिक्त पद== {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" !उच्च न्यायालय !क्षेत्राधिकार !प्रधान सीट !स्थायी न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !अतिरिक्त न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !कुल न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !वर्तमान में कार्यरत<ref name=VacancyList/> !वर्तमान रिक्तियाँ<ref name=VacancyList/> |- |[[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] |[[उत्तर प्रदेश]] |[[प्रयागराज]] |119 |41 !160 !108 !52 |- |[[आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[आंध्र प्रदेश]] |[[अमरावती]] |28 |9 !37 !31 !6 |- |[[बॉम्बे उच्च न्यायालय]] |[[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], [[दादरा और नगर हवेली और दमन और दीव]] |[[मुंबई]] |71 |23 !94 !78 !16 |- |[[कलकत्ता उच्च न्यायालय]] |[[पश्चिम बंगाल]], [[अंडमान व निकोबार द्वीप समूह]] |[[कोलकाता]] |54 |18 !72 !42 !30 |- |[[छत्तीसगढ़ उच्च न्यायालय]] |[[छत्तीसगढ़]] |[[बिलासपुर, छत्तीसगढ़|बिलासपुर]] |17 |5 !22 !14 !8 |- |[[दिल्ली उच्च न्यायालय]] |[[दिल्ली|राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली]] |[[दिल्ली]] |45 |15 !60 !44 !16 |- |[[गुवाहाटी उच्च न्यायालय]] |[[असम]], [[अरुणाचल प्रदेश]], [[मिजोरम]], [[नागालैंड]] |[[गुवाहाटी]] |22 |8 !30 !24 !6 |- |[[गुजरात उच्च न्यायालय]] |[[गुजरात]] |[[अहमदाबाद]] |39 |13 !52 !35 !17 |- |[[हिमाचल प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[हिमाचल प्रदेश]] |[[शिमला]] |13 |4 !17 !12 !5 |- |[[जम्मू और कश्मीर उच्च न्यायालय|जम्मू और कश्मीर और लद्दाख उच्च न्यायालय]] |[[जम्मू और कश्मीर (केंद्र शासित प्रदेश)|जम्मू और कश्मीर]], [[लद्दाख]] |[[श्रीनगर]]/[[जम्मू]] |19 |6 !25 !13 !12 |- |[[झारखण्ड उच्च न्यायालय]] |[[झारखण्ड]] |[[रांची]] |20 |5 !25 !13 !12 |- |[[कर्नाटक उच्च न्यायालय]] |[[कर्नाटक]] |[[बैंगलोर]] |47 |15 !62 !45 !17 |- |[[केरल उच्च न्यायालय]] |[[केरल]], [[लक्षद्वीप]] |[[कोच्चि]] |35 |12 !47 !38 !9 |- |[[मध्य प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[मध्य प्रदेश]] |[[जबलपुर]] |40 |13 !53 !41 !12 |- |[[मद्रास उच्च न्यायालय]] |[[तमिलनाडु]], [[पुदुचेरी (नगर)|पुदुचेरी]] |[[चेन्नई]] |56 |19 !75 !52 !23 |- |[[मणिपुर उच्च न्यायालय]] |[[मणिपुर]] |[[इम्फाल]] |4 |1 !5 !3 !2 |- |[[मेघालय उच्च न्यायालय]] |[[मेघालय]] |[[शिलांग]] |4 |0 !4 !4 !0 |- |[[उड़ीसा उच्च न्यायालय]] |[[ओडिशा]] |[[कटक]] |24 |9 !33 !18 !15 |- |[[पटना उच्च न्यायालय]] |[[बिहार]] |[[पटना]] |40 |13 !53 !37 !16 |- |[[पंजाब और हरियाणा उच्च न्यायालय]] |[[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[हरियाणा]], [[चंडीगढ़]] |[[चंडीगढ़]] |64 |21 !85 !57 !28 |- |[[राजस्थान उच्च न्यायालय]] |[[राजस्थान]] |[[जोधपुर]] |38 |12 !50 !39 !11 |- |[[सिक्किम उच्च न्यायालय]] |[[सिक्किम]] |[[गंगटोक]] |3 |0 !3 !3 !0 |- |[[तेलंगाना उच्च न्यायालय]] |[[तेलंगाना]] |[[हैदराबाद]] |32 |10 !42 !28 !14 |- |[[त्रिपुरा उच्च न्यायालय]] |[[त्रिपुरा]] |[[अगरतला]] |4 |1 !5 !4 !1 |- |[[उत्तराखण्ड उच्च न्यायालय]] |[[उत्तराखण्ड]] |[[नैनीताल]] |9 |2 !11 !10 !1 |- ! colspan="3" |Total !847 !275 !1122 !793 !329 |} == यह भी देखें == * [[भारतीय सर्वोच्च न्यायालय के वर्तमान न्यायधीशगणों की सूची]] * [[भारत के वर्तमान मुख्य न्यायाधीशों की सूची]] == संदर्भ == {{reflist}} 8cp35gx8joj3h4v2cf3aov4lyvfmoyd 6556253 6556178 2026-05-25T10:07:59Z Ankit231132 874432 Created by translating the section "Allahabad High Court" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1356011317|List of sitting judges of the high courts of India]]" 6556253 wikitext text/x-wiki भारत में [[भारत के उच्च न्यायालयों की सूची|25 उच्च न्यायालय]] हैं। इन न्यायालयों में न्यायाधीशों की कुल संख्या 1122 है, जिनमें से 847 न्यायाधीश स्थायी हैं।<ref name="VacancyList" /> 22 मई 2026 तक, 329 सीटें, लगभग 29% रिक्त हैं। <ref name="VacancyList">{{citation |url=https://www.doj.gov.in/static/uploads/2026/05/c0f593db7c35d425c94883b9a4afb139.pdf|title= Statement showing Sanctioned strength, Working Strength and Vacancies of Judges in the Supreme Court of India and the High Courts |date=1 May 2026 |work=Department of Justice, [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार]]}}<br>{{Citation |url= https://doj.gov.in/vacancy-position/ |title=Vacancy Positions |work=Department of Justice, [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार]]}}</ref> [[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] में उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की संख्या सबसे अधिक (160) है जबकि [[सिक्किम उच्च न्यायालय]] में सबसे कम (3) न्यायाधीश हैं।<ref name=VacancyList/> उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की सूचियों का रखरखाव [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार|विधि और न्याय मंत्रालय]] द्वारा किया जाता है।<ref name=":1">{{Cite web|title=List of High Court Judges|url=https://doj.gov.in/list-of-high-court-judges/|access-date=2025-07-06|website=doj.gov.in}}</ref> ==प्रत्येक उच्च न्यायालय में न्यायाधीशों के स्वीकृत, कार्यशील और रिक्त पद== {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" !उच्च न्यायालय !क्षेत्राधिकार !प्रधान सीट !स्थायी न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !अतिरिक्त न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !कुल न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !वर्तमान में कार्यरत<ref name=VacancyList/> !वर्तमान रिक्तियाँ<ref name=VacancyList/> |- |[[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] |[[उत्तर प्रदेश]] |[[प्रयागराज]] |119 |41 !160 !108 !52 |- |[[आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[आंध्र प्रदेश]] |[[अमरावती]] |28 |9 !37 !31 !6 |- |[[बॉम्बे उच्च न्यायालय]] |[[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], [[दादरा और नगर हवेली और दमन और दीव]] |[[मुंबई]] |71 |23 !94 !78 !16 |- |[[कलकत्ता उच्च न्यायालय]] |[[पश्चिम बंगाल]], [[अंडमान व निकोबार द्वीप समूह]] |[[कोलकाता]] |54 |18 !72 !42 !30 |- |[[छत्तीसगढ़ उच्च न्यायालय]] |[[छत्तीसगढ़]] |[[बिलासपुर, छत्तीसगढ़|बिलासपुर]] |17 |5 !22 !14 !8 |- |[[दिल्ली उच्च न्यायालय]] |[[दिल्ली|राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली]] |[[दिल्ली]] |45 |15 !60 !44 !16 |- |[[गुवाहाटी उच्च न्यायालय]] |[[असम]], [[अरुणाचल प्रदेश]], [[मिजोरम]], [[नागालैंड]] |[[गुवाहाटी]] |22 |8 !30 !24 !6 |- |[[गुजरात उच्च न्यायालय]] |[[गुजरात]] |[[अहमदाबाद]] |39 |13 !52 !35 !17 |- |[[हिमाचल प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[हिमाचल प्रदेश]] |[[शिमला]] |13 |4 !17 !12 !5 |- |[[जम्मू और कश्मीर उच्च न्यायालय|जम्मू और कश्मीर और लद्दाख उच्च न्यायालय]] |[[जम्मू और कश्मीर (केंद्र शासित प्रदेश)|जम्मू और कश्मीर]], [[लद्दाख]] |[[श्रीनगर]]/[[जम्मू]] |19 |6 !25 !13 !12 |- |[[झारखण्ड उच्च न्यायालय]] |[[झारखण्ड]] |[[रांची]] |20 |5 !25 !13 !12 |- |[[कर्नाटक उच्च न्यायालय]] |[[कर्नाटक]] |[[बैंगलोर]] |47 |15 !62 !45 !17 |- |[[केरल उच्च न्यायालय]] |[[केरल]], [[लक्षद्वीप]] |[[कोच्चि]] |35 |12 !47 !38 !9 |- |[[मध्य प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[मध्य प्रदेश]] |[[जबलपुर]] |40 |13 !53 !41 !12 |- |[[मद्रास उच्च न्यायालय]] |[[तमिलनाडु]], [[पुदुचेरी (नगर)|पुदुचेरी]] |[[चेन्नई]] |56 |19 !75 !52 !23 |- |[[मणिपुर उच्च न्यायालय]] |[[मणिपुर]] |[[इम्फाल]] |4 |1 !5 !3 !2 |- |[[मेघालय उच्च न्यायालय]] |[[मेघालय]] |[[शिलांग]] |4 |0 !4 !4 !0 |- |[[उड़ीसा उच्च न्यायालय]] |[[ओडिशा]] |[[कटक]] |24 |9 !33 !18 !15 |- |[[पटना उच्च न्यायालय]] |[[बिहार]] |[[पटना]] |40 |13 !53 !37 !16 |- |[[पंजाब और हरियाणा उच्च न्यायालय]] |[[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[हरियाणा]], [[चंडीगढ़]] |[[चंडीगढ़]] |64 |21 !85 !57 !28 |- |[[राजस्थान उच्च न्यायालय]] |[[राजस्थान]] |[[जोधपुर]] |38 |12 !50 !39 !11 |- |[[सिक्किम उच्च न्यायालय]] |[[सिक्किम]] |[[गंगटोक]] |3 |0 !3 !3 !0 |- |[[तेलंगाना उच्च न्यायालय]] |[[तेलंगाना]] |[[हैदराबाद]] |32 |10 !42 !28 !14 |- |[[त्रिपुरा उच्च न्यायालय]] |[[त्रिपुरा]] |[[अगरतला]] |4 |1 !5 !4 !1 |- |[[उत्तराखण्ड उच्च न्यायालय]] |[[उत्तराखण्ड]] |[[नैनीताल]] |9 |2 !11 !10 !1 |- ! colspan="3" |Total !847 !275 !1122 !793 !329 |} == इलाहाबाद उच्च न्यायालय == ।<ref>{{Cite web|url=http://allahabadhighcourt.in/service/judgeListLocation.jsp|title=Chief Justice/Judges of the High Court Allahabad & its Bench at Lucknow|website=Allahabad High Court|access-date=3 October 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.livelaw.in/news-updates/allahabad-high-court-gets-28-permanent-judges-165975|title=Allahabad High Court Gets 28 Permanent Judges|last=NETWORK|first=LIVELAW NEWS|date=2020-11-17|website=www.livelaw.in|language=en|access-date=2020-11-17}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+स्थायी न्यायाधीश !न्यायाधीश का नाम !स्रोत !अतिरिक्त न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि । !स्थायी न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !सेवानिवृत्ति की तिथि !टिप्पणियां !न्यायाधीश के रूप में नामितकर्ता |- |'''अरुण भंसाली ('''मुख्य न्यायाधीश''') ''' |बार |{{dts|2013|1|8|format=dmy}} |{{dts|2015|1|7|format=dmy}} |{{dts|2029|10|14|format=dmy}} |'''05.02.2024 से मुख्य न्यायाधीश (पीएचसीः राजस्थान) ''' |[[Altamas Kabir|अल्तमस कबीर]] |- |[[Mahesh Chandra Tripathi|महेश चंद्र त्रिपाठी]] |बार |{{dts|2013|9|27|format=dmy}} |{{dts|2015|4|10|format=dmy}} |{{dts|2028|6|20|format=dmy}} | | rowspan="3" |[[Palanisamy Sathasivam|पी. सतशिवम]] |- |[[Arindam Sinha|अरिंदम सिन्हा]] |बार |{{dts|2013|10|30|format=dmy}} |{{dts|2016|3|14|format=dmy}} |{{dts|2027|9|21|format=dmy}} |07.04.2025 पर शामिल हुए (पीएचसीः कलकत्ता) |- |राजन रॉय |बार |{{dts|2014|2|3|format=dmy}} |{{dts|2016|2|1|format=dmy}} |{{dts|2027|8|14|format=dmy}} | |- |[[Yashwant Verma|यशवंत वर्मा]] |बार |{{dts|2014|10|13|format=dmy}} |{{dts|2016|2|1|format=dmy}} |{{dts|2031|1|5|format=dmy}} | |[[H. L. Dattu|एच. एल. दत्तू]] |- |[[Atul Sreedharan|अतुल श्रीधरन]] |बार |{{dts|2016|4|7|format=dmy}} |{{dts|2018|3|17|format=dmy}} |{{dts|2028|5|24|format=dmy}} |11.11.2025 पर शामिल हुए (पीएचसीः एमपी) | rowspan="3" |[[Tirath Singh Thakur|तीरथ सिंह ठाकुर]] |- |सिद्धार्थ वर्मा |बार |{{dts|2016|11|15|format=dmy}} |{{dts|2018|3|23|format=dmy}} |{{dts|2029|9|18|format=dmy}} | |- |संगीता चंद्र |बार |{{dts|2016|11|15|format=dmy}} |{{dts|2018|3|23|format=dmy}} |{{dts|2030|4|22|format=dmy}} | |- |सौमित्र दयाल सिंह |बार |{{dts|2017|2|20|format=dmy}} |{{dts|2018|3|14|format=dmy}} |{{dts|2031|12|19|format=dmy}} | |[[Jagdish Singh Khehar|जगदीश सिंह खेहर]] |- |शेखर बी. सराफ |बार |{{dts|2017|9|21|format=dmy}} |{{dts|2019|9|16|format=dmy}} |{{dts|2033|10|20|format=dmy}} |17.11.2023 पर शामिल हुए (पीएचसीः कलकत्ता) | rowspan="30" |[[Dipak Misra|दीपक मिश्रा]] |- |सलिल कुमार राय |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2027|8|7|format=dmy}} | |- |राजेश सिंह चौहान | |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2028|7|17|format=dmy}} | |- |इरशाद अली | |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2020|3|18|format=dmy}} |{{dts|2026|12|11|format=dmy}} | |- |सरल श्रीवास्तव | |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2026|10|28|format=dmy}} | |- |जहांगीर जमशेद मुनीर | |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2029|8|22|format=dmy}} | |- |राजीव गुप्ता | |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2028|10|21|format=dmy}} | |- |सिद्धार्थ | |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2027|4|14|format=dmy}} | |- |अजीत कुमार | |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2030|12|21|format=dmy}} | |- |रजनीश कुमार |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2031|8|9|format=dmy}} | |- |[[Abdul Moin|अब्दुल मोइन]] | |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2030|10|31|format=dmy}} | |- |राजीव मिश्रा |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2031|1|19|format=dmy}} | |- |[[Chandra Dhari Singh|चंद्र धारी सिंह]] |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2031|7|11|format=dmy}} | |- |अजय भनोट | |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2031|8|3|format=dmy}} | |- |नीरज तिवारी | |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|21|format=dmy}} |{{dts|2026|7|8|format=dmy}} | |- |मनोज बजाज | |{{dts|2018|10|29|format=dmy}} |{{dts|2020|9|11|format=dmy}} |{{dts|2028|6|22|format=dmy}} |24.07.2023 पर शामिल हुए (पीएचसीः पंजाब और हरियाणा) |- |प्रकाश पाडिया | |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2027|3|9|format=dmy}} | |- |आलोक माथुर | |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2026|11|15|format=dmy}} | |- |पंकज भाटिया |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2028|9|14|format=dmy}} | |- |सौरभ लवानिया |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2028|4|16|format=dmy}} | |- |विवेक वर्मा | |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2031|12|28|format=dmy}} | |- |पीयूष अग्रवाल | |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2033|11|5|format=dmy}} | |- |सौरभ श्याम शमशेरी | |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2031|2|3|format=dmy}} | |- |जसप्रीत सिंह | |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2033|8|28|format=dmy}} | |- |राजीव सिंह |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2030|4|2|format=dmy}} | |- |[[Manju Rani Chauhan|मंजू रानी चौहान]] |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2028|8|28|format=dmy}} | |- |करुणेश सिंह पवार |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2033|5|18|format=dmy}} | |- |योगेंद्र कुमार श्रीवास्तव | |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2027|12|29|format=dmy}} | |- |मनीष माथुर | |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2034|6|8|format=dmy}} | |- |रोहित रंजन अग्रवाल |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2033|7|4|format=dmy}} | |- |राजबीर सिंह |सेवा |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2026|12|5|format=dmy}} | | rowspan="6" |[[Ranjan Gogoi|रंजन गोगोई]] |- |दीपक वर्मा |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2027|3|29|format=dmy}} | |- |गौतम चौधरी | |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2026|11|8|format=dmy}} | |- |दिनेश पाठक | |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2034|1|6|format=dmy}} | |- |मनीष कुमार |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2032|9|15|format=dmy}} | |- |समित गोपाल | |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2033|12|29|format=dmy}} | |- |संजय कुमार पचोरी |सेवा |{{dts|2020|9|16|format=dmy}} |{{dts|2022|6|21|format=dmy}} |{{dts|2027|2|28|format=dmy}} | | rowspan="2" |[[Sharad Bobde|एस. ए. बोबडे]] |- |सुभाष चंद्र शर्मा |सेवा |{{dts|2020|9|16|format=dmy}} |{{dts|2022|6|21|format=dmy}} |{{dts|2026|10|3|format=dmy}} | |- |चंद्र कुमार राय |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2027|10|14|format=dmy}} | | rowspan="11" |[[N. V. Ramana|एन. वी. रमना]] |- |कृष्ण पहल |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2030|6|22|format=dmy}} | |- |समीर जैन |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2030|2|25|format=dmy}} | |- |आशुतोष श्रीवास्तव | |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2026|12|2|format=dmy}} | |- |सुभाष विद्यार्थी | |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2032|4|29|format=dmy}} | |- |बृज राज सिंह | |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2032|8|6|format=dmy}} | |- |श्री प्रकाश सिंह | |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2036|02|7|format=dmy}} | |- |विकास बुधवार | |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2035|6|27|format=dmy}} | |- |विक्रम डी चौहान | |{{dts|2021|10|27|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2036|9|22|format=dmy}} | |- |सौरभ श्रीवास्तव | |{{dts|2022|8|3|format=dmy}} |{{dts|2024|3|21|format=dmy}} |{{dts|2037|7|29|format=dmy}} | |- |राम मनोहर नारायण मिश्रा |सेवा |{{dts|2022|8|15|format=dmy}} |{{dts|2023|9|25|format=dmy}} |{{dts|2026|11|5|format=dmy}} | |- |सैयद कमर हसन रिज़वी |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2029|11|18|format=dmy}} | | rowspan="9" |[[Dhananjaya Y. Chandrachud|डी. वाई. चंद्रचूड़]] |- |मनीष कुमार निगम |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2029|6|14|format=dmy}} | |- |अनीश कुमार गुप्ता |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2036|1|2|format=dmy}} | |- |नंद प्रभा शुक्ला |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2035|6|29|format=dmy}} | |- |क्षितिज शैलेंद्र |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2037|7|13|format=dmy}} | |- |विनोद दिवाकर |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2038|9|14|format=dmy}} | |- |प्रशांत कुमार |बार |{{dts|2023|2|27|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2029|5|29|format=dmy}} | |- |मंजीव शुक्ला |बार |{{dts|2023|2|27|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2033|11|7|format=dmy}} | |- |अरुण कुमार सिंह देशवाल |बार |{{dts|2023|2|27|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2035|7|6|format=dmy}} | |- |प्रवीण कुमार गिरि |बार | - - |{{dts|2025|1|27|format=dmy}} |{{dts|2037|1|19|format=dmy}} | | rowspan="7" |[[Sanjiv Khanna|संजीव खन्ना]] |- |जितेंद्र कुमार सिन्हा |सेवा | |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2031|5|27|format=dmy}} | |- |अनिल कुमार-एक्स |सेवा | |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2033|4|20|format=dmy}} | |- |संदीप जैन | | |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2027|11|28|format=dmy}} | |- |अवनीश सक्सेना | | |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2033|2|7|format=dmy}} | |- |मदन पाल सिंह | | |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2033|1|1|format=dmy}} | |- |हरवीर सिंह | | |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2029|3|12|format=dmy}} | |- |प्रमोद कुमार श्रीवास्तव | | |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2027|1|4|format=dmy}} | |[[B. R. Gavai|बी. आर. गवई]] |- |अब्दुल शाहिद |सेवा | |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2030|7|5|format=dmy}} | |[[Sanjiv Khanna|संजीव खन्ना]] |- |संतोष राय |सेवा | |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2034|6|30|format=dmy}} | |[[B. R. Gavai|बी. आर. गवई]] |- |[[Tej Pratap Tiwari|तेज प्रताप तिवारी]] |सेवा | |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2033|8|1|format=dmy}} | |[[Sanjiv Khanna|संजीव खन्ना]] |- |जफर अहमद |सेवा | |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2032|1|29|format=dmy}} | |[[B. R. Gavai|बी. आर. गवई]] |- |अरुण कुमार |बार | |{{dts|2025|9|3|format=dmy}} |{{dts|2034|4|2|format=dmy}} | |[[Dhananjaya Y. Chandrachud|डी. वाई. चंद्रचूड़]] |- |अमिताभ कुमार राय |बार | |{{dts|2025|9|8|format=dmy}} |{{dts|2031|6|3|format=dmy}} | | rowspan="2" |[[Sanjiv Khanna|संजीव खन्ना]] |- |राजीव लोचन शुक्ला | | |{{dts|2025|9|8|format=dmy}} |{{dts|2040|8|2|format=dmy}} | |- |विवेक सरन | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2032|10|30|format=dmy}} | | rowspan="26" |[[B. R. Gavai|बी. आर. गवई]] |- |विवेक कुमार सिंह | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2037|10|7|format=dmy}} | |- |गरिमा प्रसाद | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2036|10|22|format=dmy}} | |- |सुधांशु चौहान | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2035|7|9|format=dmy}} | |- |अबधेश कुमार चौधरी | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2035|12|19|format=dmy}} | |- |स्वरूपमा चतुर्वेदी | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2039|12|31|format=dmy}} | |- |सिद्धार्थ नंदन | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2040|5|25|format=dmy}} | |- |कुणाल रवि सिंह | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2041|6|10|format=dmy}} | |- |इंद्रजीत शुक्ला |बार | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2040|6|30|format=dmy}} | |- |सत्य वीर सिंह |बार | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2039|7|6|format=dmy}} | |- |अजय कुमार-II | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|6|5|format=dmy}} | |- |चव्हाण प्रकाश | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2033|7|4|format=dmy}} | |- |दिवेश चंद्र सामंत | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2028|2|4|format=dmy}} | |- |प्रशांत मिश्रा-I | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|12|24|format=dmy}} | |- |तरुण सक्सेना | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|1|10|format=dmy}} | |- |राजीव भारती | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2033|1|20|format=dmy}} | |- |पदम नारायण मिश्रा | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2032|10|2|format=dmy}} | |- |लक्ष्मीकांत शुक्ला |सेवा | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|7|1|format=dmy}} | |- |जय प्रकाश तिवारी | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|1|1|format=dmy}} | |- |देवेंद्र सिंह-I | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2030|11|13|format=dmy}} | |- |संजीव कुमार | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2028|2|7|format=dmy}} | |- |वाणी रंजन अग्रवाल | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2027|9|20|format=dmy}} | |- |अचल सचदेव | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2031|12|30|format=dmy}} | |- |बबीता रानी | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2035|4|23|format=dmy}} | |- |विनय कुमार द्विवेदी | | |{{dts|2025|10|17|format=dmy}} |{{dts|2028|10|31|format=dmy}} | |- |जय कृष्ण उपाध्याय |बार | |{{dts|2026|1|7|format=dmy}} |{{dts|2034|8|13|format=dmy}} | |} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+अतिरिक्त न्यायाधीश !अतिरिक्त न्यायाधीश. का नाम !स्रोत !नियुक्ति की तिथि !वर्तमान कार्यकाल की समाप्ति की तिथि !न्यायाधीश के रूप में नामितकर्ता |- | | | | | |} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+इलाहाबाद उच्च न्यायालय से स्थानांतरित न्यायाधीश !न्यायाधीश का नाम !स्रोत !अतिरिक्त न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि . !स्थायी न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि । !सेवानिवृत्ति की तिथि !टिप्पणियां |- |'''[[Ramesh Sinha|रमेश सिन्हा]]''' |बार |{{dts|2011|11|21|format=dmy}} |{{dts|2013|8|6|format=dmy}} |{{dts|2026|9|4|format=dmy}} |'''छत्तीसगढ़ के मुख्य न्यायाधीश''' |- |'''[[Sunita Agarwal|सुनीता अग्रवाल]]''' |बार |{{dts|2011|11|21|format=dmy}} |{{dts|2013|8|6|format=dmy}} |{{dts|2028|4|29|format=dmy}} |'''गुजरात के मुख्य न्यायाधीश''' |- |'''[[Devendra Kumar Upadhyaya|देवेंद्र कुमार उपाध्याय]]''' |बार |{{dts|2011|11|21|format=dmy}} |{{dts|2013|8|6|format=dmy}} |{{dts|2027|6|15|format=dmy}} |'''दिल्ली''' '''के मुख्य न्यायाधीश''' |- |'''[[Manoj Kumar Gupta|मनोज कुमार गुप्ता]]''' |बार |{{dts|2013|4|12|format=dmy}} |{{dts|2015|4|10|format=dmy}} |{{dts|2026|10|8|format=dmy}} |'''उत्तराखंड''' '''के मुख्य न्यायाधीश''' |- |अश्वनी कुमार मिश्रा |बार |{{dts|2014|2|3|format=dmy}} |{{dts|2016|2|1|format=dmy}} |{{dts|2030|11|15|format=dmy}} |पंजाब और हरियाणा में स्थानांतरित |- |विवेक चौधरी |बार |{{dts|2017|2|20|format=dmy}} |{{dts|2018|3|14|format=dmy}} |{{dts|2028|5|12|format=dmy}} |दिल्ली में स्थानांतरित |- |जयंत बनर्जी |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2027|1|16|format=dmy}} |कर्नाटक में स्थानांतरित |- |दिनेश कुमार सिंह |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2028|8|17|format=dmy}} |कर्नाटक में स्थानांतरित |- |विवेक कुमार सिंह |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2030|3|24|format=dmy}} |मध्यप्रदेश में स्थानांतरित |- |संजय कुमार सिंह |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2031|1|20|format=dmy}} |पटना में स्थानांतरित |- |रवि नाथ तिलहरी |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2031|2|8|format=dmy}} |आन्ध्रप्रदेश में स्थानांतरित |- |शमीम अहमद |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2028|3|7|format=dmy}} |मद्रास में स्थानांतरित |- |ओम प्रकाश शुक्ला |बार |{{dts|2022|8|3|format=dmy}} |{{dts|2024|3|21|format=dmy}} |{{dts|2039|4|19|format=dmy}} |दिल्ली में स्थानांतरित |} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+वर्तमान न्यायाधीशों को उच्चतम न्यायालय में पदोन्नत किया गया !न्यायाधीश का नाम !छवि !न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !उच्चतम न्यायालय में पदोन्नति की तिथि !सेवानिवृत्ति की तिथि |- |'''[[Vikram Nath|विक्रम नाथ]]''' |[[File:Hon'ble_Justice_Vikram_Nath.jpg|पाठ=|87x87पिक्सेल|Dhananjaya Yeshwant Chandrachud]] |{{dts|2004|9|24|format=dmy}} |{{dts|2021|8|31|format=dmy}} |{{dts|2027|9|23|format=dmy}} |- |'''[[Pankaj Mithal|पंकज मित्तल]]''' |[[File:Justice_Pankaj_Mithal.jpg|पाठ=|87x87पिक्सेल|Dhananjaya Yeshwant Chandrachud]] |{{dts|2006|7|7|format=dmy}} |{{dts|2023|2|6|format=dmy}} |{{dts|2026|6|16|format=dmy}} |- |'''[[Manoj Misra|मनोज मिश्रा]]''' |[[File:Justice_Manoj_Misra.jpg|पाठ=|108x108पिक्सेल|Dhananjaya Yeshwant Chandrachud]] |{{dts|2011|11|21|format=dmy}} |{{dts|2023|2|6|format=dmy}} |{{dts|2030|6|1|format=dmy}} |} == यह भी देखें == * [[भारतीय सर्वोच्च न्यायालय के वर्तमान न्यायधीशगणों की सूची]] * [[भारत के वर्तमान मुख्य न्यायाधीशों की सूची]] == संदर्भ == {{reflist}} ch5b6fex2pc1bhfm7uw24uttk42elgg 6556254 6556253 2026-05-25T10:10:11Z Ankit231132 874432 /* इलाहाबाद उच्च न्यायालय */ 6556254 wikitext text/x-wiki भारत में [[भारत के उच्च न्यायालयों की सूची|25 उच्च न्यायालय]] हैं। इन न्यायालयों में न्यायाधीशों की कुल संख्या 1122 है, जिनमें से 847 न्यायाधीश स्थायी हैं।<ref name="VacancyList" /> 22 मई 2026 तक, 329 सीटें, लगभग 29% रिक्त हैं। <ref name="VacancyList">{{citation |url=https://www.doj.gov.in/static/uploads/2026/05/c0f593db7c35d425c94883b9a4afb139.pdf|title= Statement showing Sanctioned strength, Working Strength and Vacancies of Judges in the Supreme Court of India and the High Courts |date=1 May 2026 |work=Department of Justice, [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार]]}}<br>{{Citation |url= https://doj.gov.in/vacancy-position/ |title=Vacancy Positions |work=Department of Justice, [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार]]}}</ref> [[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] में उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की संख्या सबसे अधिक (160) है जबकि [[सिक्किम उच्च न्यायालय]] में सबसे कम (3) न्यायाधीश हैं।<ref name=VacancyList/> उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की सूचियों का रखरखाव [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार|विधि और न्याय मंत्रालय]] द्वारा किया जाता है।<ref name=":1">{{Cite web|title=List of High Court Judges|url=https://doj.gov.in/list-of-high-court-judges/|access-date=2025-07-06|website=doj.gov.in}}</ref> ==प्रत्येक उच्च न्यायालय में न्यायाधीशों के स्वीकृत, कार्यशील और रिक्त पद== {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" !उच्च न्यायालय !क्षेत्राधिकार !प्रधान सीट !स्थायी न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !अतिरिक्त न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !कुल न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !वर्तमान में कार्यरत<ref name=VacancyList/> !वर्तमान रिक्तियाँ<ref name=VacancyList/> |- |[[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] |[[उत्तर प्रदेश]] |[[प्रयागराज]] |119 |41 !160 !108 !52 |- |[[आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[आंध्र प्रदेश]] |[[अमरावती]] |28 |9 !37 !31 !6 |- |[[बॉम्बे उच्च न्यायालय]] |[[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], [[दादरा और नगर हवेली और दमन और दीव]] |[[मुंबई]] |71 |23 !94 !78 !16 |- |[[कलकत्ता उच्च न्यायालय]] |[[पश्चिम बंगाल]], [[अंडमान व निकोबार द्वीप समूह]] |[[कोलकाता]] |54 |18 !72 !42 !30 |- |[[छत्तीसगढ़ उच्च न्यायालय]] |[[छत्तीसगढ़]] |[[बिलासपुर, छत्तीसगढ़|बिलासपुर]] |17 |5 !22 !14 !8 |- |[[दिल्ली उच्च न्यायालय]] |[[दिल्ली|राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली]] |[[दिल्ली]] |45 |15 !60 !44 !16 |- |[[गुवाहाटी उच्च न्यायालय]] |[[असम]], [[अरुणाचल प्रदेश]], [[मिजोरम]], [[नागालैंड]] |[[गुवाहाटी]] |22 |8 !30 !24 !6 |- |[[गुजरात उच्च न्यायालय]] |[[गुजरात]] |[[अहमदाबाद]] |39 |13 !52 !35 !17 |- |[[हिमाचल प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[हिमाचल प्रदेश]] |[[शिमला]] |13 |4 !17 !12 !5 |- |[[जम्मू और कश्मीर उच्च न्यायालय|जम्मू और कश्मीर और लद्दाख उच्च न्यायालय]] |[[जम्मू और कश्मीर (केंद्र शासित प्रदेश)|जम्मू और कश्मीर]], [[लद्दाख]] |[[श्रीनगर]]/[[जम्मू]] |19 |6 !25 !13 !12 |- |[[झारखण्ड उच्च न्यायालय]] |[[झारखण्ड]] |[[रांची]] |20 |5 !25 !13 !12 |- |[[कर्नाटक उच्च न्यायालय]] |[[कर्नाटक]] |[[बैंगलोर]] |47 |15 !62 !45 !17 |- |[[केरल उच्च न्यायालय]] |[[केरल]], [[लक्षद्वीप]] |[[कोच्चि]] |35 |12 !47 !38 !9 |- |[[मध्य प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[मध्य प्रदेश]] |[[जबलपुर]] |40 |13 !53 !41 !12 |- |[[मद्रास उच्च न्यायालय]] |[[तमिलनाडु]], [[पुदुचेरी (नगर)|पुदुचेरी]] |[[चेन्नई]] |56 |19 !75 !52 !23 |- |[[मणिपुर उच्च न्यायालय]] |[[मणिपुर]] |[[इम्फाल]] |4 |1 !5 !3 !2 |- |[[मेघालय उच्च न्यायालय]] |[[मेघालय]] |[[शिलांग]] |4 |0 !4 !4 !0 |- |[[उड़ीसा उच्च न्यायालय]] |[[ओडिशा]] |[[कटक]] |24 |9 !33 !18 !15 |- |[[पटना उच्च न्यायालय]] |[[बिहार]] |[[पटना]] |40 |13 !53 !37 !16 |- |[[पंजाब और हरियाणा उच्च न्यायालय]] |[[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[हरियाणा]], [[चंडीगढ़]] |[[चंडीगढ़]] |64 |21 !85 !57 !28 |- |[[राजस्थान उच्च न्यायालय]] |[[राजस्थान]] |[[जोधपुर]] |38 |12 !50 !39 !11 |- |[[सिक्किम उच्च न्यायालय]] |[[सिक्किम]] |[[गंगटोक]] |3 |0 !3 !3 !0 |- |[[तेलंगाना उच्च न्यायालय]] |[[तेलंगाना]] |[[हैदराबाद]] |32 |10 !42 !28 !14 |- |[[त्रिपुरा उच्च न्यायालय]] |[[त्रिपुरा]] |[[अगरतला]] |4 |1 !5 !4 !1 |- |[[उत्तराखण्ड उच्च न्यायालय]] |[[उत्तराखण्ड]] |[[नैनीताल]] |9 |2 !11 !10 !1 |- ! colspan="3" |Total !847 !275 !1122 !793 !329 |} == इलाहाबाद उच्च न्यायालय == उत्तर प्रदेश राज्य में [[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] में 119 स्थायी न्यायाधीशों के साथ-साथ 41 अतिरिक्त न्यायाधीश हो सकते हैं, जिससे इसकी कुल स्वीकृत संख्या 160 न्यायाधीशों तक पहुंच सकती है।<ref>{{Cite web|title=Introduction of the High Court of Judicature at Allahabad|url=http://allahabadhighcourt.in/intro.htm|access-date=2020-11-03|website=allahabadhighcourt.in}}</ref> उच्च न्यायालय की वेबसाइट के अनुसार, वर्तमान में इसमें 108 न्यायाधीश हैं।<ref>{{Cite web|url=http://allahabadhighcourt.in/service/judgeListLocation.jsp|title=Chief Justice/Judges of the High Court Allahabad & its Bench at Lucknow|website=Allahabad High Court|access-date=3 October 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.livelaw.in/news-updates/allahabad-high-court-gets-28-permanent-judges-165975|title=Allahabad High Court Gets 28 Permanent Judges|last=NETWORK|first=LIVELAW NEWS|date=2020-11-17|website=www.livelaw.in|language=en|access-date=2020-11-17}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+स्थायी न्यायाधीश !न्यायाधीश का नाम !स्रोत !अतिरिक्त न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !स्थायी न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !सेवानिवृत्ति की तिथि !टिप्पणियां !न्यायाधीश के रूप में नामितकर्ता |- |'''अरुण भंसाली ('''मुख्य न्यायाधीश''') ''' |बार |{{dts|2013|1|8|format=dmy}} |{{dts|2015|1|7|format=dmy}} |{{dts|2029|10|14|format=dmy}} |'''05.02.2024 से मुख्य न्यायाधीश (पीएचसीः राजस्थान) ''' |[[Altamas Kabir|अल्तमस कबीर]] |- |[[Mahesh Chandra Tripathi|महेश चंद्र त्रिपाठी]] |बार |{{dts|2013|9|27|format=dmy}} |{{dts|2015|4|10|format=dmy}} |{{dts|2028|6|20|format=dmy}} | | rowspan="3" |[[Palanisamy Sathasivam|पी. सतशिवम]] |- |[[Arindam Sinha|अरिंदम सिन्हा]] |बार |{{dts|2013|10|30|format=dmy}} |{{dts|2016|3|14|format=dmy}} |{{dts|2027|9|21|format=dmy}} |07.04.2025 पर शामिल हुए (पीएचसीः कलकत्ता) |- |राजन रॉय |बार |{{dts|2014|2|3|format=dmy}} |{{dts|2016|2|1|format=dmy}} |{{dts|2027|8|14|format=dmy}} | |- |[[Yashwant Verma|यशवंत वर्मा]] |बार |{{dts|2014|10|13|format=dmy}} |{{dts|2016|2|1|format=dmy}} |{{dts|2031|1|5|format=dmy}} | |[[H. L. Dattu|एच. एल. दत्तू]] |- |[[Atul Sreedharan|अतुल श्रीधरन]] |बार |{{dts|2016|4|7|format=dmy}} |{{dts|2018|3|17|format=dmy}} |{{dts|2028|5|24|format=dmy}} |11.11.2025 पर शामिल हुए (पीएचसीः एमपी) | rowspan="3" |[[Tirath Singh Thakur|तीरथ सिंह ठाकुर]] |- |सिद्धार्थ वर्मा |बार |{{dts|2016|11|15|format=dmy}} |{{dts|2018|3|23|format=dmy}} |{{dts|2029|9|18|format=dmy}} | |- |संगीता चंद्र |बार |{{dts|2016|11|15|format=dmy}} |{{dts|2018|3|23|format=dmy}} |{{dts|2030|4|22|format=dmy}} | |- |सौमित्र दयाल सिंह |बार |{{dts|2017|2|20|format=dmy}} |{{dts|2018|3|14|format=dmy}} |{{dts|2031|12|19|format=dmy}} | |[[Jagdish Singh Khehar|जगदीश सिंह खेहर]] |- |शेखर बी. सराफ |बार |{{dts|2017|9|21|format=dmy}} |{{dts|2019|9|16|format=dmy}} |{{dts|2033|10|20|format=dmy}} |17.11.2023 पर शामिल हुए (पीएचसीः कलकत्ता) | rowspan="30" |[[Dipak Misra|दीपक मिश्रा]] |- |सलिल कुमार राय |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2027|8|7|format=dmy}} | |- |राजेश सिंह चौहान | |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2028|7|17|format=dmy}} | |- |इरशाद अली | |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2020|3|18|format=dmy}} |{{dts|2026|12|11|format=dmy}} | |- |सरल श्रीवास्तव | |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2026|10|28|format=dmy}} | |- |जहांगीर जमशेद मुनीर | |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2029|8|22|format=dmy}} | |- |राजीव गुप्ता | |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2028|10|21|format=dmy}} | |- |सिद्धार्थ | |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2027|4|14|format=dmy}} | |- |अजीत कुमार | |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2030|12|21|format=dmy}} | |- |रजनीश कुमार |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2031|8|9|format=dmy}} | |- |[[Abdul Moin|अब्दुल मोइन]] | |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2030|10|31|format=dmy}} | |- |राजीव मिश्रा |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2031|1|19|format=dmy}} | |- |[[Chandra Dhari Singh|चंद्र धारी सिंह]] |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2031|7|11|format=dmy}} | |- |अजय भनोट | |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2031|8|3|format=dmy}} | |- |नीरज तिवारी | |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|21|format=dmy}} |{{dts|2026|7|8|format=dmy}} | |- |मनोज बजाज | |{{dts|2018|10|29|format=dmy}} |{{dts|2020|9|11|format=dmy}} |{{dts|2028|6|22|format=dmy}} |24.07.2023 पर शामिल हुए (पीएचसीः पंजाब और हरियाणा) |- |प्रकाश पाडिया | |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2027|3|9|format=dmy}} | |- |आलोक माथुर | |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2026|11|15|format=dmy}} | |- |पंकज भाटिया |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2028|9|14|format=dmy}} | |- |सौरभ लवानिया |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2028|4|16|format=dmy}} | |- |विवेक वर्मा | |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2031|12|28|format=dmy}} | |- |पीयूष अग्रवाल | |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2033|11|5|format=dmy}} | |- |सौरभ श्याम शमशेरी | |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2031|2|3|format=dmy}} | |- |जसप्रीत सिंह | |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2033|8|28|format=dmy}} | |- |राजीव सिंह |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2030|4|2|format=dmy}} | |- |[[Manju Rani Chauhan|मंजू रानी चौहान]] |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2028|8|28|format=dmy}} | |- |करुणेश सिंह पवार |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2033|5|18|format=dmy}} | |- |योगेंद्र कुमार श्रीवास्तव | |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2027|12|29|format=dmy}} | |- |मनीष माथुर | |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2034|6|8|format=dmy}} | |- |रोहित रंजन अग्रवाल |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2033|7|4|format=dmy}} | |- |राजबीर सिंह |सेवा |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2026|12|5|format=dmy}} | | rowspan="6" |[[Ranjan Gogoi|रंजन गोगोई]] |- |दीपक वर्मा |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2027|3|29|format=dmy}} | |- |गौतम चौधरी | |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2026|11|8|format=dmy}} | |- |दिनेश पाठक | |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2034|1|6|format=dmy}} | |- |मनीष कुमार |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2032|9|15|format=dmy}} | |- |समित गोपाल | |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2033|12|29|format=dmy}} | |- |संजय कुमार पचोरी |सेवा |{{dts|2020|9|16|format=dmy}} |{{dts|2022|6|21|format=dmy}} |{{dts|2027|2|28|format=dmy}} | | rowspan="2" |[[Sharad Bobde|एस. ए. बोबडे]] |- |सुभाष चंद्र शर्मा |सेवा |{{dts|2020|9|16|format=dmy}} |{{dts|2022|6|21|format=dmy}} |{{dts|2026|10|3|format=dmy}} | |- |चंद्र कुमार राय |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2027|10|14|format=dmy}} | | rowspan="11" |[[N. V. Ramana|एन. वी. रमना]] |- |कृष्ण पहल |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2030|6|22|format=dmy}} | |- |समीर जैन |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2030|2|25|format=dmy}} | |- |आशुतोष श्रीवास्तव | |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2026|12|2|format=dmy}} | |- |सुभाष विद्यार्थी | |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2032|4|29|format=dmy}} | |- |बृज राज सिंह | |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2032|8|6|format=dmy}} | |- |श्री प्रकाश सिंह | |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2036|02|7|format=dmy}} | |- |विकास बुधवार | |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2035|6|27|format=dmy}} | |- |विक्रम डी चौहान | |{{dts|2021|10|27|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2036|9|22|format=dmy}} | |- |सौरभ श्रीवास्तव | |{{dts|2022|8|3|format=dmy}} |{{dts|2024|3|21|format=dmy}} |{{dts|2037|7|29|format=dmy}} | |- |राम मनोहर नारायण मिश्रा |सेवा |{{dts|2022|8|15|format=dmy}} |{{dts|2023|9|25|format=dmy}} |{{dts|2026|11|5|format=dmy}} | |- |सैयद कमर हसन रिज़वी |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2029|11|18|format=dmy}} | | rowspan="9" |[[Dhananjaya Y. Chandrachud|डी. वाई. चंद्रचूड़]] |- |मनीष कुमार निगम |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2029|6|14|format=dmy}} | |- |अनीश कुमार गुप्ता |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2036|1|2|format=dmy}} | |- |नंद प्रभा शुक्ला |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2035|6|29|format=dmy}} | |- |क्षितिज शैलेंद्र |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2037|7|13|format=dmy}} | |- |विनोद दिवाकर |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2038|9|14|format=dmy}} | |- |प्रशांत कुमार |बार |{{dts|2023|2|27|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2029|5|29|format=dmy}} | |- |मंजीव शुक्ला |बार |{{dts|2023|2|27|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2033|11|7|format=dmy}} | |- |अरुण कुमार सिंह देशवाल |बार |{{dts|2023|2|27|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2035|7|6|format=dmy}} | |- |प्रवीण कुमार गिरि |बार | - - |{{dts|2025|1|27|format=dmy}} |{{dts|2037|1|19|format=dmy}} | | rowspan="7" |[[Sanjiv Khanna|संजीव खन्ना]] |- |जितेंद्र कुमार सिन्हा |सेवा | |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2031|5|27|format=dmy}} | |- |अनिल कुमार-एक्स |सेवा | |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2033|4|20|format=dmy}} | |- |संदीप जैन | | |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2027|11|28|format=dmy}} | |- |अवनीश सक्सेना | | |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2033|2|7|format=dmy}} | |- |मदन पाल सिंह | | |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2033|1|1|format=dmy}} | |- |हरवीर सिंह | | |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2029|3|12|format=dmy}} | |- |प्रमोद कुमार श्रीवास्तव | | |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2027|1|4|format=dmy}} | |[[B. R. Gavai|बी. आर. गवई]] |- |अब्दुल शाहिद |सेवा | |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2030|7|5|format=dmy}} | |[[Sanjiv Khanna|संजीव खन्ना]] |- |संतोष राय |सेवा | |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2034|6|30|format=dmy}} | |[[B. R. Gavai|बी. आर. गवई]] |- |[[Tej Pratap Tiwari|तेज प्रताप तिवारी]] |सेवा | |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2033|8|1|format=dmy}} | |[[Sanjiv Khanna|संजीव खन्ना]] |- |जफर अहमद |सेवा | |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2032|1|29|format=dmy}} | |[[B. R. Gavai|बी. आर. गवई]] |- |अरुण कुमार |बार | |{{dts|2025|9|3|format=dmy}} |{{dts|2034|4|2|format=dmy}} | |[[Dhananjaya Y. Chandrachud|डी. वाई. चंद्रचूड़]] |- |अमिताभ कुमार राय |बार | |{{dts|2025|9|8|format=dmy}} |{{dts|2031|6|3|format=dmy}} | | rowspan="2" |[[Sanjiv Khanna|संजीव खन्ना]] |- |राजीव लोचन शुक्ला | | |{{dts|2025|9|8|format=dmy}} |{{dts|2040|8|2|format=dmy}} | |- |विवेक सरन | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2032|10|30|format=dmy}} | | rowspan="26" |[[B. R. Gavai|बी. आर. गवई]] |- |विवेक कुमार सिंह | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2037|10|7|format=dmy}} | |- |गरिमा प्रसाद | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2036|10|22|format=dmy}} | |- |सुधांशु चौहान | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2035|7|9|format=dmy}} | |- |अबधेश कुमार चौधरी | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2035|12|19|format=dmy}} | |- |स्वरूपमा चतुर्वेदी | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2039|12|31|format=dmy}} | |- |सिद्धार्थ नंदन | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2040|5|25|format=dmy}} | |- |कुणाल रवि सिंह | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2041|6|10|format=dmy}} | |- |इंद्रजीत शुक्ला |बार | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2040|6|30|format=dmy}} | |- |सत्य वीर सिंह |बार | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2039|7|6|format=dmy}} | |- |अजय कुमार-II | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|6|5|format=dmy}} | |- |चव्हाण प्रकाश | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2033|7|4|format=dmy}} | |- |दिवेश चंद्र सामंत | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2028|2|4|format=dmy}} | |- |प्रशांत मिश्रा-I | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|12|24|format=dmy}} | |- |तरुण सक्सेना | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|1|10|format=dmy}} | |- |राजीव भारती | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2033|1|20|format=dmy}} | |- |पदम नारायण मिश्रा | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2032|10|2|format=dmy}} | |- |लक्ष्मीकांत शुक्ला |सेवा | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|7|1|format=dmy}} | |- |जय प्रकाश तिवारी | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|1|1|format=dmy}} | |- |देवेंद्र सिंह-I | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2030|11|13|format=dmy}} | |- |संजीव कुमार | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2028|2|7|format=dmy}} | |- |वाणी रंजन अग्रवाल | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2027|9|20|format=dmy}} | |- |अचल सचदेव | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2031|12|30|format=dmy}} | |- |बबीता रानी | | |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2035|4|23|format=dmy}} | |- |विनय कुमार द्विवेदी | | |{{dts|2025|10|17|format=dmy}} |{{dts|2028|10|31|format=dmy}} | |- |जय कृष्ण उपाध्याय |बार | |{{dts|2026|1|7|format=dmy}} |{{dts|2034|8|13|format=dmy}} | |} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+अतिरिक्त न्यायाधीश !अतिरिक्त न्यायाधीश. का नाम !स्रोत !नियुक्ति की तिथि !वर्तमान कार्यकाल की समाप्ति की तिथि !न्यायाधीश के रूप में नामितकर्ता |- | | | | | |} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+इलाहाबाद उच्च न्यायालय से स्थानांतरित न्यायाधीश !न्यायाधीश का नाम !स्रोत !अतिरिक्त न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि . !स्थायी न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि । !सेवानिवृत्ति की तिथि !टिप्पणियां |- |'''[[Ramesh Sinha|रमेश सिन्हा]]''' |बार |{{dts|2011|11|21|format=dmy}} |{{dts|2013|8|6|format=dmy}} |{{dts|2026|9|4|format=dmy}} |'''छत्तीसगढ़ के मुख्य न्यायाधीश''' |- |'''[[Sunita Agarwal|सुनीता अग्रवाल]]''' |बार |{{dts|2011|11|21|format=dmy}} |{{dts|2013|8|6|format=dmy}} |{{dts|2028|4|29|format=dmy}} |'''गुजरात के मुख्य न्यायाधीश''' |- |'''[[Devendra Kumar Upadhyaya|देवेंद्र कुमार उपाध्याय]]''' |बार |{{dts|2011|11|21|format=dmy}} |{{dts|2013|8|6|format=dmy}} |{{dts|2027|6|15|format=dmy}} |'''दिल्ली''' '''के मुख्य न्यायाधीश''' |- |'''[[Manoj Kumar Gupta|मनोज कुमार गुप्ता]]''' |बार |{{dts|2013|4|12|format=dmy}} |{{dts|2015|4|10|format=dmy}} |{{dts|2026|10|8|format=dmy}} |'''उत्तराखंड''' '''के मुख्य न्यायाधीश''' |- |अश्वनी कुमार मिश्रा |बार |{{dts|2014|2|3|format=dmy}} |{{dts|2016|2|1|format=dmy}} |{{dts|2030|11|15|format=dmy}} |पंजाब और हरियाणा में स्थानांतरित |- |विवेक चौधरी |बार |{{dts|2017|2|20|format=dmy}} |{{dts|2018|3|14|format=dmy}} |{{dts|2028|5|12|format=dmy}} |दिल्ली में स्थानांतरित |- |जयंत बनर्जी |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2027|1|16|format=dmy}} |कर्नाटक में स्थानांतरित |- |दिनेश कुमार सिंह |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2028|8|17|format=dmy}} |कर्नाटक में स्थानांतरित |- |विवेक कुमार सिंह |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2030|3|24|format=dmy}} |मध्यप्रदेश में स्थानांतरित |- |संजय कुमार सिंह |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2031|1|20|format=dmy}} |पटना में स्थानांतरित |- |रवि नाथ तिलहरी |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2031|2|8|format=dmy}} |आन्ध्रप्रदेश में स्थानांतरित |- |शमीम अहमद |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2028|3|7|format=dmy}} |मद्रास में स्थानांतरित |- |ओम प्रकाश शुक्ला |बार |{{dts|2022|8|3|format=dmy}} |{{dts|2024|3|21|format=dmy}} |{{dts|2039|4|19|format=dmy}} |दिल्ली में स्थानांतरित |} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+वर्तमान न्यायाधीशों को उच्चतम न्यायालय में पदोन्नत किया गया !न्यायाधीश का नाम !छवि !न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !उच्चतम न्यायालय में पदोन्नति की तिथि !सेवानिवृत्ति की तिथि |- |'''[[Vikram Nath|विक्रम नाथ]]''' |[[File:Hon'ble_Justice_Vikram_Nath.jpg|पाठ=|87x87पिक्सेल|Dhananjaya Yeshwant Chandrachud]] |{{dts|2004|9|24|format=dmy}} |{{dts|2021|8|31|format=dmy}} |{{dts|2027|9|23|format=dmy}} |- |'''[[Pankaj Mithal|पंकज मित्तल]]''' |[[File:Justice_Pankaj_Mithal.jpg|पाठ=|87x87पिक्सेल|Dhananjaya Yeshwant Chandrachud]] |{{dts|2006|7|7|format=dmy}} |{{dts|2023|2|6|format=dmy}} |{{dts|2026|6|16|format=dmy}} |- |'''[[Manoj Misra|मनोज मिश्रा]]''' |[[File:Justice_Manoj_Misra.jpg|पाठ=|108x108पिक्सेल|Dhananjaya Yeshwant Chandrachud]] |{{dts|2011|11|21|format=dmy}} |{{dts|2023|2|6|format=dmy}} |{{dts|2030|6|1|format=dmy}} |} == यह भी देखें == * [[भारतीय सर्वोच्च न्यायालय के वर्तमान न्यायधीशगणों की सूची]] * [[भारत के वर्तमान मुख्य न्यायाधीशों की सूची]] == संदर्भ == {{reflist}} pb0cbh487a953r7kh0k6rspwupmr9is 6556275 6556254 2026-05-25T11:14:42Z Ankit231132 874432 /* इलाहाबाद उच्च न्यायालय */ 6556275 wikitext text/x-wiki भारत में [[भारत के उच्च न्यायालयों की सूची|25 उच्च न्यायालय]] हैं। इन न्यायालयों में न्यायाधीशों की कुल संख्या 1122 है, जिनमें से 847 न्यायाधीश स्थायी हैं।<ref name="VacancyList" /> 22 मई 2026 तक, 329 सीटें, लगभग 29% रिक्त हैं। <ref name="VacancyList">{{citation |url=https://www.doj.gov.in/static/uploads/2026/05/c0f593db7c35d425c94883b9a4afb139.pdf|title= Statement showing Sanctioned strength, Working Strength and Vacancies of Judges in the Supreme Court of India and the High Courts |date=1 May 2026 |work=Department of Justice, [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार]]}}<br>{{Citation |url= https://doj.gov.in/vacancy-position/ |title=Vacancy Positions |work=Department of Justice, [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार]]}}</ref> [[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] में उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की संख्या सबसे अधिक (160) है जबकि [[सिक्किम उच्च न्यायालय]] में सबसे कम (3) न्यायाधीश हैं।<ref name=VacancyList/> उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की सूचियों का रखरखाव [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार|विधि और न्याय मंत्रालय]] द्वारा किया जाता है।<ref name=":1">{{Cite web|title=List of High Court Judges|url=https://doj.gov.in/list-of-high-court-judges/|access-date=2025-07-06|website=doj.gov.in}}</ref> ==प्रत्येक उच्च न्यायालय में न्यायाधीशों के स्वीकृत, कार्यशील और रिक्त पद== {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" !उच्च न्यायालय !क्षेत्राधिकार !प्रधान सीट !स्थायी न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !अतिरिक्त न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !कुल न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !वर्तमान में कार्यरत<ref name=VacancyList/> !वर्तमान रिक्तियाँ<ref name=VacancyList/> |- |[[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] |[[उत्तर प्रदेश]] |[[प्रयागराज]] |119 |41 !160 !108 !52 |- |[[आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[आंध्र प्रदेश]] |[[अमरावती]] |28 |9 !37 !31 !6 |- |[[बॉम्बे उच्च न्यायालय]] |[[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], [[दादरा और नगर हवेली और दमन और दीव]] |[[मुंबई]] |71 |23 !94 !78 !16 |- |[[कलकत्ता उच्च न्यायालय]] |[[पश्चिम बंगाल]], [[अंडमान व निकोबार द्वीप समूह]] |[[कोलकाता]] |54 |18 !72 !42 !30 |- |[[छत्तीसगढ़ उच्च न्यायालय]] |[[छत्तीसगढ़]] |[[बिलासपुर, छत्तीसगढ़|बिलासपुर]] |17 |5 !22 !14 !8 |- |[[दिल्ली उच्च न्यायालय]] |[[दिल्ली|राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली]] |[[दिल्ली]] |45 |15 !60 !44 !16 |- |[[गुवाहाटी उच्च न्यायालय]] |[[असम]], [[अरुणाचल प्रदेश]], [[मिजोरम]], [[नागालैंड]] |[[गुवाहाटी]] |22 |8 !30 !24 !6 |- |[[गुजरात उच्च न्यायालय]] |[[गुजरात]] |[[अहमदाबाद]] |39 |13 !52 !35 !17 |- |[[हिमाचल प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[हिमाचल प्रदेश]] |[[शिमला]] |13 |4 !17 !12 !5 |- |[[जम्मू और कश्मीर उच्च न्यायालय|जम्मू और कश्मीर और लद्दाख उच्च न्यायालय]] |[[जम्मू और कश्मीर (केंद्र शासित प्रदेश)|जम्मू और कश्मीर]], [[लद्दाख]] |[[श्रीनगर]]/[[जम्मू]] |19 |6 !25 !13 !12 |- |[[झारखण्ड उच्च न्यायालय]] |[[झारखण्ड]] |[[रांची]] |20 |5 !25 !13 !12 |- |[[कर्नाटक उच्च न्यायालय]] |[[कर्नाटक]] |[[बैंगलोर]] |47 |15 !62 !45 !17 |- |[[केरल उच्च न्यायालय]] |[[केरल]], [[लक्षद्वीप]] |[[कोच्चि]] |35 |12 !47 !38 !9 |- |[[मध्य प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[मध्य प्रदेश]] |[[जबलपुर]] |40 |13 !53 !41 !12 |- |[[मद्रास उच्च न्यायालय]] |[[तमिलनाडु]], [[पुदुचेरी (नगर)|पुदुचेरी]] |[[चेन्नई]] |56 |19 !75 !52 !23 |- |[[मणिपुर उच्च न्यायालय]] |[[मणिपुर]] |[[इम्फाल]] |4 |1 !5 !3 !2 |- |[[मेघालय उच्च न्यायालय]] |[[मेघालय]] |[[शिलांग]] |4 |0 !4 !4 !0 |- |[[उड़ीसा उच्च न्यायालय]] |[[ओडिशा]] |[[कटक]] |24 |9 !33 !18 !15 |- |[[पटना उच्च न्यायालय]] |[[बिहार]] |[[पटना]] |40 |13 !53 !37 !16 |- |[[पंजाब और हरियाणा उच्च न्यायालय]] |[[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[हरियाणा]], [[चंडीगढ़]] |[[चंडीगढ़]] |64 |21 !85 !57 !28 |- |[[राजस्थान उच्च न्यायालय]] |[[राजस्थान]] |[[जोधपुर]] |38 |12 !50 !39 !11 |- |[[सिक्किम उच्च न्यायालय]] |[[सिक्किम]] |[[गंगटोक]] |3 |0 !3 !3 !0 |- |[[तेलंगाना उच्च न्यायालय]] |[[तेलंगाना]] |[[हैदराबाद]] |32 |10 !42 !28 !14 |- |[[त्रिपुरा उच्च न्यायालय]] |[[त्रिपुरा]] |[[अगरतला]] |4 |1 !5 !4 !1 |- |[[उत्तराखण्ड उच्च न्यायालय]] |[[उत्तराखण्ड]] |[[नैनीताल]] |9 |2 !11 !10 !1 |- ! colspan="3" |Total !847 !275 !1122 !793 !329 |} == इलाहाबाद उच्च न्यायालय == उत्तर प्रदेश राज्य में [[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] में 119 स्थायी न्यायाधीशों के साथ-साथ 41 अतिरिक्त न्यायाधीश हो सकते हैं, जिससे इसकी कुल स्वीकृत संख्या 160 न्यायाधीशों तक पहुंच सकती है।<ref>{{Cite web|title=Introduction of the High Court of Judicature at Allahabad|url=http://allahabadhighcourt.in/intro.htm|access-date=2020-11-03|website=allahabadhighcourt.in}}</ref> उच्च न्यायालय की वेबसाइट के अनुसार, वर्तमान में इसमें 108 न्यायाधीश हैं।<ref>{{Cite web|url=http://allahabadhighcourt.in/service/judgeListLocation.jsp|title=Chief Justice/Judges of the High Court Allahabad & its Bench at Lucknow|website=Allahabad High Court|access-date=3 October 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.livelaw.in/news-updates/allahabad-high-court-gets-28-permanent-judges-165975|title=Allahabad High Court Gets 28 Permanent Judges|last=NETWORK|first=LIVELAW NEWS|date=2020-11-17|website=www.livelaw.in|language=en|access-date=2020-11-17}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+स्थायी न्यायाधीश !न्यायाधीश का नाम !स्रोत !अतिरिक्त न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !स्थायी न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !सेवानिवृत्ति की तिथि !टिप्पणियां !न्यायाधीश के रूप में नामितकर्ता |- |'''अरुण भंसाली''' ('''मुख्य न्यायाधीश''') |बार |{{dts|2013|1|8|format=dmy}} |{{dts|2015|1|7|format=dmy}} |{{dts|2029|10|14|format=dmy}} |'''05.02.2024 से मुख्य न्यायाधीश (पीएचसीः राजस्थान) ''' |[[अल्तमास कबीर]] |- |महेश चंद्र त्रिपाठी |बार |{{dts|2013|9|27|format=dmy}} |{{dts|2015|4|10|format=dmy}} |{{dts|2028|6|20|format=dmy}} | | rowspan="3" |[[पी सतशिवम|पलानीसामी सतशिवम]] |- |अरिंदम सिन्हा |बार |{{dts|2013|10|30|format=dmy}} |{{dts|2016|3|14|format=dmy}} |{{dts|2027|9|21|format=dmy}} |07.04.2025 पर शामिल हुए (पीएचसीः कलकत्ता) |- |राजन रॉय |बार |{{dts|2014|2|3|format=dmy}} |{{dts|2016|2|1|format=dmy}} |{{dts|2027|8|14|format=dmy}} | |- |यशवंत वर्मा |बार |{{dts|2014|10|13|format=dmy}} |{{dts|2016|2|1|format=dmy}} |{{dts|2031|1|5|format=dmy}} | |[[एच एल दत्तु]] |- |अतुल श्रीधरन |बार |{{dts|2016|4|7|format=dmy}} |{{dts|2018|3|17|format=dmy}} |{{dts|2028|5|24|format=dmy}} |11.11.2025 पर शामिल हुए (पीएचसीः एमपी) | rowspan="3" |[[टी॰ एस॰ ठाकुर|तीरथ सिंह ठाकुर]] |- |सिद्धार्थ वर्मा |बार |{{dts|2016|11|15|format=dmy}} |{{dts|2018|3|23|format=dmy}} |{{dts|2029|9|18|format=dmy}} | |- |संगीता चंद्र |बार |{{dts|2016|11|15|format=dmy}} |{{dts|2018|3|23|format=dmy}} |{{dts|2030|4|22|format=dmy}} | |- |सौमित्र दयाल सिंह |बार |{{dts|2017|2|20|format=dmy}} |{{dts|2018|3|14|format=dmy}} |{{dts|2031|12|19|format=dmy}} | |[[जगदीश सिंह खेहर]] |- |शेखर बी. सराफ |बार |{{dts|2017|9|21|format=dmy}} |{{dts|2019|9|16|format=dmy}} |{{dts|2033|10|20|format=dmy}} |17.11.2023 पर शामिल हुए (पीएचसीः कलकत्ता) | rowspan="30" |[[दीपक मिश्रा]] |- |सलिल कुमार राय |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2027|8|7|format=dmy}} | |- |राजेश सिंह चौहान |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2028|7|17|format=dmy}} | |- |इरशाद अली |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2020|3|18|format=dmy}} |{{dts|2026|12|11|format=dmy}} | |- |सरल श्रीवास्तव |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2026|10|28|format=dmy}} | |- |जहांगीर जमशेद मुनीर |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2029|8|22|format=dmy}} | |- |राजीव गुप्ता |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2028|10|21|format=dmy}} | |- |सिद्धार्थ |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2027|4|14|format=dmy}} | |- |अजीत कुमार |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2030|12|21|format=dmy}} | |- |रजनीश कुमार |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2031|8|9|format=dmy}} | |- |अब्दुल मोइन |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2030|10|31|format=dmy}} | |- |राजीव मिश्रा |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2031|1|19|format=dmy}} | |- |चंद्र धारी सिंह |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2031|7|11|format=dmy}} | |- |अजय भनोट |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2031|8|3|format=dmy}} | |- |नीरज तिवारी |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|21|format=dmy}} |{{dts|2026|7|8|format=dmy}} | |- |मनोज बजाज |बार |{{dts|2018|10|29|format=dmy}} |{{dts|2020|9|11|format=dmy}} |{{dts|2028|6|22|format=dmy}} |24.07.2023 पर शामिल हुए (पीएचसीः पंजाब और हरियाणा) |- |प्रकाश पाडिया |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2027|3|9|format=dmy}} | |- |आलोक माथुर |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2026|11|15|format=dmy}} | |- |पंकज भाटिया |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2028|9|14|format=dmy}} | |- |सौरभ लवानिया |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2028|4|16|format=dmy}} | |- |विवेक वर्मा |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2031|12|28|format=dmy}} | |- |पीयूष अग्रवाल |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2033|11|5|format=dmy}} | |- |सौरभ श्याम शमशेरी |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2031|2|3|format=dmy}} | |- |जसप्रीत सिंह |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2033|8|28|format=dmy}} | |- |राजीव सिंह |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2030|4|2|format=dmy}} | |- |मंजू रानी चौहान |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2028|8|28|format=dmy}} | |- |करुणेश सिंह पवार |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2033|5|18|format=dmy}} | |- |योगेंद्र कुमार श्रीवास्तव |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2027|12|29|format=dmy}} | |- |मनीष माथुर |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2034|6|8|format=dmy}} | |- |रोहित रंजन अग्रवाल |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2033|7|4|format=dmy}} | |- |राजबीर सिंह |सेवा |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2026|12|5|format=dmy}} | | rowspan="6" |[[रंजन गोगोई]] |- |दीपक वर्मा |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2027|3|29|format=dmy}} | |- |गौतम चौधरी |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2026|11|8|format=dmy}} | |- |दिनेश पाठक |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2034|1|6|format=dmy}} | |- |मनीष कुमार |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2032|9|15|format=dmy}} | |- |समित गोपाल |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2033|12|29|format=dmy}} | |- |संजय कुमार पचोरी |सेवा |{{dts|2020|9|16|format=dmy}} |{{dts|2022|6|21|format=dmy}} |{{dts|2027|2|28|format=dmy}} | | rowspan="2" |[[शरद अरविंद बोबडे]] |- |सुभाष चंद्र शर्मा |सेवा |{{dts|2020|9|16|format=dmy}} |{{dts|2022|6|21|format=dmy}} |{{dts|2026|10|3|format=dmy}} | |- |चंद्र कुमार राय |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2027|10|14|format=dmy}} | | rowspan="11" |[[नूतलपाटि वेंकटरमण]] |- |कृष्ण पहल |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2030|6|22|format=dmy}} | |- |समीर जैन |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2030|2|25|format=dmy}} | |- |आशुतोष श्रीवास्तव |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2026|12|2|format=dmy}} | |- |सुभाष विद्यार्थी |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2032|4|29|format=dmy}} | |- |बृज राज सिंह |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2032|8|6|format=dmy}} | |- |श्री प्रकाश सिंह |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2036|02|7|format=dmy}} | |- |विकास बुधवार |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2035|6|27|format=dmy}} | |- |विक्रम डी चौहान |बार |{{dts|2021|10|27|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2036|9|22|format=dmy}} | |- |सौरभ श्रीवास्तव |बार |{{dts|2022|8|3|format=dmy}} |{{dts|2024|3|21|format=dmy}} |{{dts|2037|7|29|format=dmy}} | |- |राम मनोहर नारायण मिश्रा |सेवा |{{dts|2022|8|15|format=dmy}} |{{dts|2023|9|25|format=dmy}} |{{dts|2026|11|5|format=dmy}} | |- |सैयद कमर हसन रिज़वी |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2029|11|18|format=dmy}} | | rowspan="9" |[[धनंजय यशवंत चंद्रचूड़]] |- |मनीष कुमार निगम |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2029|6|14|format=dmy}} | |- |अनीश कुमार गुप्ता |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2036|1|2|format=dmy}} | |- |नंद प्रभा शुक्ला |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2035|6|29|format=dmy}} | |- |क्षितिज शैलेंद्र |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2037|7|13|format=dmy}} | |- |विनोद दिवाकर |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2038|9|14|format=dmy}} | |- |प्रशांत कुमार |बार |{{dts|2023|2|27|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2029|5|29|format=dmy}} | |- |मंजीव शुक्ला |बार |{{dts|2023|2|27|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2033|11|7|format=dmy}} | |- |अरुण कुमार सिंह देशवाल |बार |{{dts|2023|2|27|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2035|7|6|format=dmy}} | |- |प्रवीण कुमार गिरि |बार | -- |{{dts|2025|1|27|format=dmy}} |{{dts|2037|1|19|format=dmy}} | | rowspan="7" |[[संजीव खन्ना]] |- |जितेंद्र कुमार सिन्हा |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2031|5|27|format=dmy}} | |- |अनिल कुमार-एक्स |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2033|4|20|format=dmy}} | |- |संदीप जैन |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2027|11|28|format=dmy}} | |- |अवनीश सक्सेना |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2033|2|7|format=dmy}} | |- |मदन पाल सिंह |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2033|1|1|format=dmy}} | |- |हरवीर सिंह |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2029|3|12|format=dmy}} | |- |प्रमोद कुमार श्रीवास्तव |सेवा | -- |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2027|1|4|format=dmy}} | |[[भूषण रामकृष्ण गवई]] |- |अब्दुल शाहिद |सेवा | -- |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2030|7|5|format=dmy}} | |[[संजीव खन्ना]] |- |संतोष राय |सेवा | -- |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2034|6|30|format=dmy}} | |[[भूषण रामकृष्ण गवई]] |- |तेज प्रताप तिवारी |सेवा | -- |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2033|8|1|format=dmy}} | |[[संजीव खन्ना]] |- |जफर अहमद |सेवा | -- |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2032|1|29|format=dmy}} | |[[भूषण रामकृष्ण गवई]] |- |अरुण कुमार |बार | -- |{{dts|2025|9|3|format=dmy}} |{{dts|2034|4|2|format=dmy}} | |[[धनंजय यशवंत चंद्रचूड़]] |- |अमिताभ कुमार राय |बार | -- |{{dts|2025|9|8|format=dmy}} |{{dts|2031|6|3|format=dmy}} | | rowspan="2" |[[संजीव खन्ना]] |- |राजीव लोचन शुक्ला |बार | -- |{{dts|2025|9|8|format=dmy}} |{{dts|2040|8|2|format=dmy}} | |- |विवेक सरन |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2032|10|30|format=dmy}} | | rowspan="26" |[[भूषण रामकृष्ण गवई]] |- |विवेक कुमार सिंह |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2037|10|7|format=dmy}} | |- |गरिमा प्रसाद |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2036|10|22|format=dmy}} | |- |सुधांशु चौहान |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2035|7|9|format=dmy}} | |- |अबधेश कुमार चौधरी |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2035|12|19|format=dmy}} | |- |स्वरूपमा चतुर्वेदी |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2039|12|31|format=dmy}} | |- |सिद्धार्थ नंदन |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2040|5|25|format=dmy}} | |- |कुणाल रवि सिंह |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2041|6|10|format=dmy}} | |- |इंद्रजीत शुक्ला |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2040|6|30|format=dmy}} | |- |सत्य वीर सिंह |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2039|7|6|format=dmy}} | |- |अजय कुमार-II |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|6|5|format=dmy}} | |- |चव्हाण प्रकाश |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2033|7|4|format=dmy}} | |- |दिवेश चंद्र सामंत |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2028|2|4|format=dmy}} | |- |प्रशांत मिश्रा-I |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|12|24|format=dmy}} | |- |तरुण सक्सेना |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|1|10|format=dmy}} | |- |राजीव भारती |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2033|1|20|format=dmy}} | |- |पदम नारायण मिश्रा |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2032|10|2|format=dmy}} | |- |लक्ष्मीकांत शुक्ला |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|7|1|format=dmy}} | |- |जय प्रकाश तिवारी |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|1|1|format=dmy}} | |- |देवेंद्र सिंह-I |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2030|11|13|format=dmy}} | |- |संजीव कुमार |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2028|2|7|format=dmy}} | |- |वाणी रंजन अग्रवाल |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2027|9|20|format=dmy}} | |- |अचल सचदेव |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2031|12|30|format=dmy}} | |- |बबीता रानी |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2035|4|23|format=dmy}} | |- |विनय कुमार द्विवेदी |सेवा | -- |{{dts|2025|10|17|format=dmy}} |{{dts|2028|10|31|format=dmy}} | |- |जय कृष्ण उपाध्याय |बार | -- |{{dts|2026|1|7|format=dmy}} |{{dts|2034|8|13|format=dmy}} | |} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+अतिरिक्त न्यायाधीश !अतिरिक्त न्यायाधीश. का नाम !स्रोत !नियुक्ति की तिथि !वर्तमान कार्यकाल की समाप्ति की तिथि !न्यायाधीश के रूप में नामितकर्ता |- | | | | | |} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+इलाहाबाद उच्च न्यायालय से स्थानांतरित न्यायाधीश !न्यायाधीश का नाम !स्रोत !अतिरिक्त न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि . !स्थायी न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि । !सेवानिवृत्ति की तिथि !टिप्पणियां |- |'''[[Ramesh Sinha|रमेश सिन्हा]]''' |बार |{{dts|2011|11|21|format=dmy}} |{{dts|2013|8|6|format=dmy}} |{{dts|2026|9|4|format=dmy}} |'''छत्तीसगढ़ के मुख्य न्यायाधीश''' |- |'''[[Sunita Agarwal|सुनीता अग्रवाल]]''' |बार |{{dts|2011|11|21|format=dmy}} |{{dts|2013|8|6|format=dmy}} |{{dts|2028|4|29|format=dmy}} |'''गुजरात के मुख्य न्यायाधीश''' |- |'''[[Devendra Kumar Upadhyaya|देवेंद्र कुमार उपाध्याय]]''' |बार |{{dts|2011|11|21|format=dmy}} |{{dts|2013|8|6|format=dmy}} |{{dts|2027|6|15|format=dmy}} |'''दिल्ली''' '''के मुख्य न्यायाधीश''' |- |'''[[Manoj Kumar Gupta|मनोज कुमार गुप्ता]]''' |बार |{{dts|2013|4|12|format=dmy}} |{{dts|2015|4|10|format=dmy}} |{{dts|2026|10|8|format=dmy}} |'''उत्तराखंड''' '''के मुख्य न्यायाधीश''' |- |अश्वनी कुमार मिश्रा |बार |{{dts|2014|2|3|format=dmy}} |{{dts|2016|2|1|format=dmy}} |{{dts|2030|11|15|format=dmy}} |पंजाब और हरियाणा में स्थानांतरित |- |विवेक चौधरी |बार |{{dts|2017|2|20|format=dmy}} |{{dts|2018|3|14|format=dmy}} |{{dts|2028|5|12|format=dmy}} |दिल्ली में स्थानांतरित |- |जयंत बनर्जी |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2027|1|16|format=dmy}} |कर्नाटक में स्थानांतरित |- |दिनेश कुमार सिंह |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2028|8|17|format=dmy}} |कर्नाटक में स्थानांतरित |- |विवेक कुमार सिंह |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2030|3|24|format=dmy}} |मध्यप्रदेश में स्थानांतरित |- |संजय कुमार सिंह |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2031|1|20|format=dmy}} |पटना में स्थानांतरित |- |रवि नाथ तिलहरी |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2031|2|8|format=dmy}} |आन्ध्रप्रदेश में स्थानांतरित |- |शमीम अहमद |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2028|3|7|format=dmy}} |मद्रास में स्थानांतरित |- |ओम प्रकाश शुक्ला |बार |{{dts|2022|8|3|format=dmy}} |{{dts|2024|3|21|format=dmy}} |{{dts|2039|4|19|format=dmy}} |दिल्ली में स्थानांतरित |} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+वर्तमान न्यायाधीशों को उच्चतम न्यायालय में पदोन्नत किया गया !न्यायाधीश का नाम !छवि !न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !उच्चतम न्यायालय में पदोन्नति की तिथि !सेवानिवृत्ति की तिथि |- |'''[[Vikram Nath|विक्रम नाथ]]''' |[[File:Hon'ble_Justice_Vikram_Nath.jpg|पाठ=|87x87पिक्सेल|Dhananjaya Yeshwant Chandrachud]] |{{dts|2004|9|24|format=dmy}} |{{dts|2021|8|31|format=dmy}} |{{dts|2027|9|23|format=dmy}} |- |'''[[Pankaj Mithal|पंकज मित्तल]]''' |[[File:Justice_Pankaj_Mithal.jpg|पाठ=|87x87पिक्सेल|Dhananjaya Yeshwant Chandrachud]] |{{dts|2006|7|7|format=dmy}} |{{dts|2023|2|6|format=dmy}} |{{dts|2026|6|16|format=dmy}} |- |'''[[Manoj Misra|मनोज मिश्रा]]''' |[[File:Justice_Manoj_Misra.jpg|पाठ=|108x108पिक्सेल|Dhananjaya Yeshwant Chandrachud]] |{{dts|2011|11|21|format=dmy}} |{{dts|2023|2|6|format=dmy}} |{{dts|2030|6|1|format=dmy}} |} == यह भी देखें == * [[भारतीय सर्वोच्च न्यायालय के वर्तमान न्यायधीशगणों की सूची]] * [[भारत के वर्तमान मुख्य न्यायाधीशों की सूची]] == संदर्भ == {{reflist}} awy83ho8393o8s4f5bmqnfk1o7xcms2 6556276 6556275 2026-05-25T11:22:35Z Ankit231132 874432 /* इलाहाबाद उच्च न्यायालय */ 6556276 wikitext text/x-wiki भारत में [[भारत के उच्च न्यायालयों की सूची|25 उच्च न्यायालय]] हैं। इन न्यायालयों में न्यायाधीशों की कुल संख्या 1122 है, जिनमें से 847 न्यायाधीश स्थायी हैं।<ref name="VacancyList" /> 22 मई 2026 तक, 329 सीटें, लगभग 29% रिक्त हैं। <ref name="VacancyList">{{citation |url=https://www.doj.gov.in/static/uploads/2026/05/c0f593db7c35d425c94883b9a4afb139.pdf|title= Statement showing Sanctioned strength, Working Strength and Vacancies of Judges in the Supreme Court of India and the High Courts |date=1 May 2026 |work=Department of Justice, [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार]]}}<br>{{Citation |url= https://doj.gov.in/vacancy-position/ |title=Vacancy Positions |work=Department of Justice, [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार]]}}</ref> [[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] में उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की संख्या सबसे अधिक (160) है जबकि [[सिक्किम उच्च न्यायालय]] में सबसे कम (3) न्यायाधीश हैं।<ref name=VacancyList/> उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की सूचियों का रखरखाव [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार|विधि और न्याय मंत्रालय]] द्वारा किया जाता है।<ref name=":1">{{Cite web|title=List of High Court Judges|url=https://doj.gov.in/list-of-high-court-judges/|access-date=2025-07-06|website=doj.gov.in}}</ref> ==प्रत्येक उच्च न्यायालय में न्यायाधीशों के स्वीकृत, कार्यशील और रिक्त पद== {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" !उच्च न्यायालय !क्षेत्राधिकार !प्रधान सीट !स्थायी न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !अतिरिक्त न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !कुल न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !वर्तमान में कार्यरत<ref name=VacancyList/> !वर्तमान रिक्तियाँ<ref name=VacancyList/> |- |[[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] |[[उत्तर प्रदेश]] |[[प्रयागराज]] |119 |41 !160 !108 !52 |- |[[आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[आंध्र प्रदेश]] |[[अमरावती]] |28 |9 !37 !31 !6 |- |[[बॉम्बे उच्च न्यायालय]] |[[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], [[दादरा और नगर हवेली और दमन और दीव]] |[[मुंबई]] |71 |23 !94 !78 !16 |- |[[कलकत्ता उच्च न्यायालय]] |[[पश्चिम बंगाल]], [[अंडमान व निकोबार द्वीप समूह]] |[[कोलकाता]] |54 |18 !72 !42 !30 |- |[[छत्तीसगढ़ उच्च न्यायालय]] |[[छत्तीसगढ़]] |[[बिलासपुर, छत्तीसगढ़|बिलासपुर]] |17 |5 !22 !14 !8 |- |[[दिल्ली उच्च न्यायालय]] |[[दिल्ली|राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली]] |[[दिल्ली]] |45 |15 !60 !44 !16 |- |[[गुवाहाटी उच्च न्यायालय]] |[[असम]], [[अरुणाचल प्रदेश]], [[मिजोरम]], [[नागालैंड]] |[[गुवाहाटी]] |22 |8 !30 !24 !6 |- |[[गुजरात उच्च न्यायालय]] |[[गुजरात]] |[[अहमदाबाद]] |39 |13 !52 !35 !17 |- |[[हिमाचल प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[हिमाचल प्रदेश]] |[[शिमला]] |13 |4 !17 !12 !5 |- |[[जम्मू और कश्मीर उच्च न्यायालय|जम्मू और कश्मीर और लद्दाख उच्च न्यायालय]] |[[जम्मू और कश्मीर (केंद्र शासित प्रदेश)|जम्मू और कश्मीर]], [[लद्दाख]] |[[श्रीनगर]]/[[जम्मू]] |19 |6 !25 !13 !12 |- |[[झारखण्ड उच्च न्यायालय]] |[[झारखण्ड]] |[[रांची]] |20 |5 !25 !13 !12 |- |[[कर्नाटक उच्च न्यायालय]] |[[कर्नाटक]] |[[बैंगलोर]] |47 |15 !62 !45 !17 |- |[[केरल उच्च न्यायालय]] |[[केरल]], [[लक्षद्वीप]] |[[कोच्चि]] |35 |12 !47 !38 !9 |- |[[मध्य प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[मध्य प्रदेश]] |[[जबलपुर]] |40 |13 !53 !41 !12 |- |[[मद्रास उच्च न्यायालय]] |[[तमिलनाडु]], [[पुदुचेरी (नगर)|पुदुचेरी]] |[[चेन्नई]] |56 |19 !75 !52 !23 |- |[[मणिपुर उच्च न्यायालय]] |[[मणिपुर]] |[[इम्फाल]] |4 |1 !5 !3 !2 |- |[[मेघालय उच्च न्यायालय]] |[[मेघालय]] |[[शिलांग]] |4 |0 !4 !4 !0 |- |[[उड़ीसा उच्च न्यायालय]] |[[ओडिशा]] |[[कटक]] |24 |9 !33 !18 !15 |- |[[पटना उच्च न्यायालय]] |[[बिहार]] |[[पटना]] |40 |13 !53 !37 !16 |- |[[पंजाब और हरियाणा उच्च न्यायालय]] |[[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[हरियाणा]], [[चंडीगढ़]] |[[चंडीगढ़]] |64 |21 !85 !57 !28 |- |[[राजस्थान उच्च न्यायालय]] |[[राजस्थान]] |[[जोधपुर]] |38 |12 !50 !39 !11 |- |[[सिक्किम उच्च न्यायालय]] |[[सिक्किम]] |[[गंगटोक]] |3 |0 !3 !3 !0 |- |[[तेलंगाना उच्च न्यायालय]] |[[तेलंगाना]] |[[हैदराबाद]] |32 |10 !42 !28 !14 |- |[[त्रिपुरा उच्च न्यायालय]] |[[त्रिपुरा]] |[[अगरतला]] |4 |1 !5 !4 !1 |- |[[उत्तराखण्ड उच्च न्यायालय]] |[[उत्तराखण्ड]] |[[नैनीताल]] |9 |2 !11 !10 !1 |- ! colspan="3" |Total !847 !275 !1122 !793 !329 |} == इलाहाबाद उच्च न्यायालय == उत्तर प्रदेश राज्य में [[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] में 119 स्थायी न्यायाधीशों के साथ-साथ 41 अतिरिक्त न्यायाधीश हो सकते हैं, जिससे इसकी कुल स्वीकृत संख्या 160 न्यायाधीशों तक पहुंच सकती है।<ref>{{Cite web|title=Introduction of the High Court of Judicature at Allahabad|url=http://allahabadhighcourt.in/intro.htm|access-date=2020-11-03|website=allahabadhighcourt.in}}</ref> उच्च न्यायालय की वेबसाइट के अनुसार, वर्तमान में इसमें 108 न्यायाधीश हैं।<ref>{{Cite web|url=http://allahabadhighcourt.in/service/judgeListLocation.jsp|title=Chief Justice/Judges of the High Court Allahabad & its Bench at Lucknow|website=Allahabad High Court|access-date=3 October 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.livelaw.in/news-updates/allahabad-high-court-gets-28-permanent-judges-165975|title=Allahabad High Court Gets 28 Permanent Judges|last=NETWORK|first=LIVELAW NEWS|date=2020-11-17|website=www.livelaw.in|language=en|access-date=2020-11-17}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+स्थायी न्यायाधीश !न्यायाधीश का नाम !स्रोत !अतिरिक्त न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !स्थायी न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !सेवानिवृत्ति की तिथि !टिप्पणियां !न्यायाधीश के रूप में नामितकर्ता |- |'''अरुण भंसाली''' ('''मुख्य न्यायाधीश''') |बार |{{dts|2013|1|8|format=dmy}} |{{dts|2015|1|7|format=dmy}} |{{dts|2029|10|14|format=dmy}} |'''05.02.2024 से मुख्य न्यायाधीश (पीएचसीः राजस्थान) ''' |[[अल्तमास कबीर]] |- |महेश चंद्र त्रिपाठी |बार |{{dts|2013|9|27|format=dmy}} |{{dts|2015|4|10|format=dmy}} |{{dts|2028|6|20|format=dmy}} | | rowspan="3" |[[पी सतशिवम|पलानीसामी सतशिवम]] |- |अरिंदम सिन्हा |बार |{{dts|2013|10|30|format=dmy}} |{{dts|2016|3|14|format=dmy}} |{{dts|2027|9|21|format=dmy}} |07.04.2025 पर शामिल हुए (पीएचसीः कलकत्ता) |- |राजन रॉय |बार |{{dts|2014|2|3|format=dmy}} |{{dts|2016|2|1|format=dmy}} |{{dts|2027|8|14|format=dmy}} | |- |यशवंत वर्मा |बार |{{dts|2014|10|13|format=dmy}} |{{dts|2016|2|1|format=dmy}} |{{dts|2031|1|5|format=dmy}} | |[[एच एल दत्तु]] |- |अतुल श्रीधरन |बार |{{dts|2016|4|7|format=dmy}} |{{dts|2018|3|17|format=dmy}} |{{dts|2028|5|24|format=dmy}} |11.11.2025 पर शामिल हुए (पीएचसीः एमपी) | rowspan="3" |[[टी॰ एस॰ ठाकुर|तीरथ सिंह ठाकुर]] |- |सिद्धार्थ वर्मा |बार |{{dts|2016|11|15|format=dmy}} |{{dts|2018|3|23|format=dmy}} |{{dts|2029|9|18|format=dmy}} | |- |संगीता चंद्र |बार |{{dts|2016|11|15|format=dmy}} |{{dts|2018|3|23|format=dmy}} |{{dts|2030|4|22|format=dmy}} | |- |सौमित्र दयाल सिंह |बार |{{dts|2017|2|20|format=dmy}} |{{dts|2018|3|14|format=dmy}} |{{dts|2031|12|19|format=dmy}} | |[[जगदीश सिंह खेहर]] |- |शेखर बी. सराफ |बार |{{dts|2017|9|21|format=dmy}} |{{dts|2019|9|16|format=dmy}} |{{dts|2033|10|20|format=dmy}} |17.11.2023 पर शामिल हुए (पीएचसीः कलकत्ता) | rowspan="30" |[[दीपक मिश्रा]] |- |सलिल कुमार राय |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2027|8|7|format=dmy}} | |- |राजेश सिंह चौहान |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2028|7|17|format=dmy}} | |- |इरशाद अली |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2020|3|18|format=dmy}} |{{dts|2026|12|11|format=dmy}} | |- |सरल श्रीवास्तव |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2026|10|28|format=dmy}} | |- |जहांगीर जमशेद मुनीर |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2029|8|22|format=dmy}} | |- |राजीव गुप्ता |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2028|10|21|format=dmy}} | |- |सिद्धार्थ |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2027|4|14|format=dmy}} | |- |अजीत कुमार |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2030|12|21|format=dmy}} | |- |रजनीश कुमार |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2031|8|9|format=dmy}} | |- |अब्दुल मोइन |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2030|10|31|format=dmy}} | |- |राजीव मिश्रा |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2031|1|19|format=dmy}} | |- |चंद्र धारी सिंह |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2031|7|11|format=dmy}} | |- |अजय भनोट |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2031|8|3|format=dmy}} | |- |नीरज तिवारी |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|21|format=dmy}} |{{dts|2026|7|8|format=dmy}} | |- |मनोज बजाज |बार |{{dts|2018|10|29|format=dmy}} |{{dts|2020|9|11|format=dmy}} |{{dts|2028|6|22|format=dmy}} |24.07.2023 पर शामिल हुए (पीएचसीः पंजाब और हरियाणा) |- |प्रकाश पाडिया |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2027|3|9|format=dmy}} | |- |आलोक माथुर |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2026|11|15|format=dmy}} | |- |पंकज भाटिया |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2028|9|14|format=dmy}} | |- |सौरभ लवानिया |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2028|4|16|format=dmy}} | |- |विवेक वर्मा |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2031|12|28|format=dmy}} | |- |पीयूष अग्रवाल |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2033|11|5|format=dmy}} | |- |सौरभ श्याम शमशेरी |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2031|2|3|format=dmy}} | |- |जसप्रीत सिंह |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2033|8|28|format=dmy}} | |- |राजीव सिंह |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2030|4|2|format=dmy}} | |- |मंजू रानी चौहान |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2028|8|28|format=dmy}} | |- |करुणेश सिंह पवार |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2033|5|18|format=dmy}} | |- |योगेंद्र कुमार श्रीवास्तव |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2027|12|29|format=dmy}} | |- |मनीष माथुर |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2034|6|8|format=dmy}} | |- |रोहित रंजन अग्रवाल |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2033|7|4|format=dmy}} | |- |राजबीर सिंह |सेवा |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2026|12|5|format=dmy}} | | rowspan="6" |[[रंजन गोगोई]] |- |दीपक वर्मा |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2027|3|29|format=dmy}} | |- |गौतम चौधरी |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2026|11|8|format=dmy}} | |- |दिनेश पाठक |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2034|1|6|format=dmy}} | |- |मनीष कुमार |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2032|9|15|format=dmy}} | |- |समित गोपाल |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2033|12|29|format=dmy}} | |- |संजय कुमार पचोरी |सेवा |{{dts|2020|9|16|format=dmy}} |{{dts|2022|6|21|format=dmy}} |{{dts|2027|2|28|format=dmy}} | | rowspan="2" |[[शरद अरविंद बोबडे]] |- |सुभाष चंद्र शर्मा |सेवा |{{dts|2020|9|16|format=dmy}} |{{dts|2022|6|21|format=dmy}} |{{dts|2026|10|3|format=dmy}} | |- |चंद्र कुमार राय |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2027|10|14|format=dmy}} | | rowspan="11" |[[नूतलपाटि वेंकटरमण]] |- |कृष्ण पहल |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2030|6|22|format=dmy}} | |- |समीर जैन |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2030|2|25|format=dmy}} | |- |आशुतोष श्रीवास्तव |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2026|12|2|format=dmy}} | |- |सुभाष विद्यार्थी |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2032|4|29|format=dmy}} | |- |बृज राज सिंह |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2032|8|6|format=dmy}} | |- |श्री प्रकाश सिंह |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2036|02|7|format=dmy}} | |- |विकास बुधवार |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2035|6|27|format=dmy}} | |- |विक्रम डी चौहान |बार |{{dts|2021|10|27|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2036|9|22|format=dmy}} | |- |सौरभ श्रीवास्तव |बार |{{dts|2022|8|3|format=dmy}} |{{dts|2024|3|21|format=dmy}} |{{dts|2037|7|29|format=dmy}} | |- |राम मनोहर नारायण मिश्रा |सेवा |{{dts|2022|8|15|format=dmy}} |{{dts|2023|9|25|format=dmy}} |{{dts|2026|11|5|format=dmy}} | |- |सैयद कमर हसन रिज़वी |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2029|11|18|format=dmy}} | | rowspan="9" |[[धनंजय यशवंत चंद्रचूड़]] |- |मनीष कुमार निगम |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2029|6|14|format=dmy}} | |- |अनीश कुमार गुप्ता |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2036|1|2|format=dmy}} | |- |नंद प्रभा शुक्ला |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2035|6|29|format=dmy}} | |- |क्षितिज शैलेंद्र |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2037|7|13|format=dmy}} | |- |विनोद दिवाकर |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2038|9|14|format=dmy}} | |- |प्रशांत कुमार |बार |{{dts|2023|2|27|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2029|5|29|format=dmy}} | |- |मंजीव शुक्ला |बार |{{dts|2023|2|27|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2033|11|7|format=dmy}} | |- |अरुण कुमार सिंह देशवाल |बार |{{dts|2023|2|27|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2035|7|6|format=dmy}} | |- |प्रवीण कुमार गिरि |बार | -- |{{dts|2025|1|27|format=dmy}} |{{dts|2037|1|19|format=dmy}} | | rowspan="7" |[[संजीव खन्ना]] |- |जितेंद्र कुमार सिन्हा |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2031|5|27|format=dmy}} | |- |अनिल कुमार-एक्स |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2033|4|20|format=dmy}} | |- |संदीप जैन |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2027|11|28|format=dmy}} | |- |अवनीश सक्सेना |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2033|2|7|format=dmy}} | |- |मदन पाल सिंह |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2033|1|1|format=dmy}} | |- |हरवीर सिंह |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2029|3|12|format=dmy}} | |- |प्रमोद कुमार श्रीवास्तव |सेवा | -- |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2027|1|4|format=dmy}} | |[[भूषण रामकृष्ण गवई]] |- |अब्दुल शाहिद |सेवा | -- |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2030|7|5|format=dmy}} | |[[संजीव खन्ना]] |- |संतोष राय |सेवा | -- |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2034|6|30|format=dmy}} | |[[भूषण रामकृष्ण गवई]] |- |तेज प्रताप तिवारी |सेवा | -- |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2033|8|1|format=dmy}} | |[[संजीव खन्ना]] |- |जफर अहमद |सेवा | -- |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2032|1|29|format=dmy}} | |[[भूषण रामकृष्ण गवई]] |- |अरुण कुमार |बार | -- |{{dts|2025|9|3|format=dmy}} |{{dts|2034|4|2|format=dmy}} | |[[धनंजय यशवंत चंद्रचूड़]] |- |अमिताभ कुमार राय |बार | -- |{{dts|2025|9|8|format=dmy}} |{{dts|2031|6|3|format=dmy}} | | rowspan="2" |[[संजीव खन्ना]] |- |राजीव लोचन शुक्ला |बार | -- |{{dts|2025|9|8|format=dmy}} |{{dts|2040|8|2|format=dmy}} | |- |विवेक सरन |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2032|10|30|format=dmy}} | | rowspan="26" |[[भूषण रामकृष्ण गवई]] |- |विवेक कुमार सिंह |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2037|10|7|format=dmy}} | |- |गरिमा प्रसाद |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2036|10|22|format=dmy}} | |- |सुधांशु चौहान |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2035|7|9|format=dmy}} | |- |अबधेश कुमार चौधरी |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2035|12|19|format=dmy}} | |- |स्वरूपमा चतुर्वेदी |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2039|12|31|format=dmy}} | |- |सिद्धार्थ नंदन |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2040|5|25|format=dmy}} | |- |कुणाल रवि सिंह |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2041|6|10|format=dmy}} | |- |इंद्रजीत शुक्ला |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2040|6|30|format=dmy}} | |- |सत्य वीर सिंह |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2039|7|6|format=dmy}} | |- |अजय कुमार-II |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|6|5|format=dmy}} | |- |चव्हाण प्रकाश |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2033|7|4|format=dmy}} | |- |दिवेश चंद्र सामंत |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2028|2|4|format=dmy}} | |- |प्रशांत मिश्रा-I |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|12|24|format=dmy}} | |- |तरुण सक्सेना |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|1|10|format=dmy}} | |- |राजीव भारती |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2033|1|20|format=dmy}} | |- |पदम नारायण मिश्रा |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2032|10|2|format=dmy}} | |- |लक्ष्मीकांत शुक्ला |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|7|1|format=dmy}} | |- |जय प्रकाश तिवारी |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|1|1|format=dmy}} | |- |देवेंद्र सिंह-I |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2030|11|13|format=dmy}} | |- |संजीव कुमार |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2028|2|7|format=dmy}} | |- |वाणी रंजन अग्रवाल |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2027|9|20|format=dmy}} | |- |अचल सचदेव |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2031|12|30|format=dmy}} | |- |बबीता रानी |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2035|4|23|format=dmy}} | |- |विनय कुमार द्विवेदी |सेवा | -- |{{dts|2025|10|17|format=dmy}} |{{dts|2028|10|31|format=dmy}} | |- |जय कृष्ण उपाध्याय |बार | -- |{{dts|2026|1|7|format=dmy}} |{{dts|2034|8|13|format=dmy}} | |} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+अतिरिक्त न्यायाधीश !अतिरिक्त न्यायाधीश का नाम !स्रोत !नियुक्ति की तिथि !वर्तमान कार्यकाल की समाप्ति की तिथि !न्यायाधीश के रूप में नामितकर्ता |- | -- | -- | -- | -- | -- |} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+इलाहाबाद उच्च न्यायालय से स्थानांतरित न्यायाधीश !न्यायाधीश का नाम !स्रोत !अतिरिक्त न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !स्थायी न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !सेवानिवृत्ति की तिथि !टिप्पणियां |- |'''रमेश सिन्हा''' |बार |{{dts|2011|11|21|format=dmy}} |{{dts|2013|8|6|format=dmy}} |{{dts|2026|9|4|format=dmy}} |'''छत्तीसगढ़ के मुख्य न्यायाधीश''' |- |'''सुनीता अग्रवाल''' |बार |{{dts|2011|11|21|format=dmy}} |{{dts|2013|8|6|format=dmy}} |{{dts|2028|4|29|format=dmy}} |'''गुजरात के मुख्य न्यायाधीश''' |- |'''देवेंद्र कुमार उपाध्याय''' |बार |{{dts|2011|11|21|format=dmy}} |{{dts|2013|8|6|format=dmy}} |{{dts|2027|6|15|format=dmy}} |'''दिल्ली के मुख्य न्यायाधीश''' |- |'''मनोज कुमार गुप्ता''' |बार |{{dts|2013|4|12|format=dmy}} |{{dts|2015|4|10|format=dmy}} |{{dts|2026|10|8|format=dmy}} |'''उत्तराखंड के मुख्य न्यायाधीश''' |- |अश्वनी कुमार मिश्रा |बार |{{dts|2014|2|3|format=dmy}} |{{dts|2016|2|1|format=dmy}} |{{dts|2030|11|15|format=dmy}} |पंजाब और हरियाणा में स्थानांतरित |- |विवेक चौधरी |बार |{{dts|2017|2|20|format=dmy}} |{{dts|2018|3|14|format=dmy}} |{{dts|2028|5|12|format=dmy}} |दिल्ली में स्थानांतरित |- |जयंत बनर्जी |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2027|1|16|format=dmy}} |कर्नाटक में स्थानांतरित |- |दिनेश कुमार सिंह |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2028|8|17|format=dmy}} |कर्नाटक में स्थानांतरित |- |विवेक कुमार सिंह |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2030|3|24|format=dmy}} |मध्यप्रदेश में स्थानांतरित |- |संजय कुमार सिंह |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2031|1|20|format=dmy}} |पटना में स्थानांतरित |- |रवि नाथ तिलहरी |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2031|2|8|format=dmy}} |आन्ध्रप्रदेश में स्थानांतरित |- |शमीम अहमद |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2028|3|7|format=dmy}} |मद्रास में स्थानांतरित |- |ओम प्रकाश शुक्ला |बार |{{dts|2022|8|3|format=dmy}} |{{dts|2024|3|21|format=dmy}} |{{dts|2039|4|19|format=dmy}} |दिल्ली में स्थानांतरित |} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+वर्तमान न्यायाधीशों को उच्चतम न्यायालय में पदोन्नत किया गया !न्यायाधीश का नाम !छवि !न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !उच्चतम न्यायालय में पदोन्नति की तिथि !सेवानिवृत्ति की तिथि |- |'''[[विक्रम नाथ]]''' |[[File:Hon'ble_Justice_Vikram_Nath.jpg|पाठ=|87x87पिक्सेल|Dhananjaya Yeshwant Chandrachud]] |{{dts|2004|9|24|format=dmy}} |{{dts|2021|8|31|format=dmy}} |{{dts|2027|9|23|format=dmy}} |- |'''पंकज मित्तल''' |[[File:Justice_Pankaj_Mithal.jpg|पाठ=|87x87पिक्सेल|Dhananjaya Yeshwant Chandrachud]] |{{dts|2006|7|7|format=dmy}} |{{dts|2023|2|6|format=dmy}} |{{dts|2026|6|16|format=dmy}} |- |'''मनोज मिश्रा''' |[[File:Justice_Manoj_Misra.jpg|पाठ=|108x108पिक्सेल|Dhananjaya Yeshwant Chandrachud]] |{{dts|2011|11|21|format=dmy}} |{{dts|2023|2|6|format=dmy}} |{{dts|2030|6|1|format=dmy}} |} == यह भी देखें == * [[भारतीय सर्वोच्च न्यायालय के वर्तमान न्यायधीशगणों की सूची]] * [[भारत के वर्तमान मुख्य न्यायाधीशों की सूची]] == संदर्भ == {{reflist}} mlkdeh81ax9d363037u443a4hx8xx37 6556277 6556276 2026-05-25T11:45:45Z Ankit231132 874432 Created by translating the section "Andhra Pradesh High Court" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1356011317|List of sitting judges of the high courts of India]]" 6556277 wikitext text/x-wiki भारत में [[भारत के उच्च न्यायालयों की सूची|25 उच्च न्यायालय]] हैं। इन न्यायालयों में न्यायाधीशों की कुल संख्या 1122 है, जिनमें से 847 न्यायाधीश स्थायी हैं।<ref name="VacancyList" /> 22 मई 2026 तक, 329 सीटें, लगभग 29% रिक्त हैं। <ref name="VacancyList">{{citation |url=https://www.doj.gov.in/static/uploads/2026/05/c0f593db7c35d425c94883b9a4afb139.pdf|title= Statement showing Sanctioned strength, Working Strength and Vacancies of Judges in the Supreme Court of India and the High Courts |date=1 May 2026 |work=Department of Justice, [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार]]}}<br>{{Citation |url= https://doj.gov.in/vacancy-position/ |title=Vacancy Positions |work=Department of Justice, [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार]]}}</ref> [[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] में उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की संख्या सबसे अधिक (160) है जबकि [[सिक्किम उच्च न्यायालय]] में सबसे कम (3) न्यायाधीश हैं।<ref name=VacancyList/> उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की सूचियों का रखरखाव [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार|विधि और न्याय मंत्रालय]] द्वारा किया जाता है।<ref name=":1">{{Cite web|title=List of High Court Judges|url=https://doj.gov.in/list-of-high-court-judges/|access-date=2025-07-06|website=doj.gov.in}}</ref> ==प्रत्येक उच्च न्यायालय में न्यायाधीशों के स्वीकृत, कार्यशील और रिक्त पद== {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" !उच्च न्यायालय !क्षेत्राधिकार !प्रधान सीट !स्थायी न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !अतिरिक्त न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !कुल न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !वर्तमान में कार्यरत<ref name=VacancyList/> !वर्तमान रिक्तियाँ<ref name=VacancyList/> |- |[[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] |[[उत्तर प्रदेश]] |[[प्रयागराज]] |119 |41 !160 !108 !52 |- |[[आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[आंध्र प्रदेश]] |[[अमरावती]] |28 |9 !37 !31 !6 |- |[[बॉम्बे उच्च न्यायालय]] |[[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], [[दादरा और नगर हवेली और दमन और दीव]] |[[मुंबई]] |71 |23 !94 !78 !16 |- |[[कलकत्ता उच्च न्यायालय]] |[[पश्चिम बंगाल]], [[अंडमान व निकोबार द्वीप समूह]] |[[कोलकाता]] |54 |18 !72 !42 !30 |- |[[छत्तीसगढ़ उच्च न्यायालय]] |[[छत्तीसगढ़]] |[[बिलासपुर, छत्तीसगढ़|बिलासपुर]] |17 |5 !22 !14 !8 |- |[[दिल्ली उच्च न्यायालय]] |[[दिल्ली|राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली]] |[[दिल्ली]] |45 |15 !60 !44 !16 |- |[[गुवाहाटी उच्च न्यायालय]] |[[असम]], [[अरुणाचल प्रदेश]], [[मिजोरम]], [[नागालैंड]] |[[गुवाहाटी]] |22 |8 !30 !24 !6 |- |[[गुजरात उच्च न्यायालय]] |[[गुजरात]] |[[अहमदाबाद]] |39 |13 !52 !35 !17 |- |[[हिमाचल प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[हिमाचल प्रदेश]] |[[शिमला]] |13 |4 !17 !12 !5 |- |[[जम्मू और कश्मीर उच्च न्यायालय|जम्मू और कश्मीर और लद्दाख उच्च न्यायालय]] |[[जम्मू और कश्मीर (केंद्र शासित प्रदेश)|जम्मू और कश्मीर]], [[लद्दाख]] |[[श्रीनगर]]/[[जम्मू]] |19 |6 !25 !13 !12 |- |[[झारखण्ड उच्च न्यायालय]] |[[झारखण्ड]] |[[रांची]] |20 |5 !25 !13 !12 |- |[[कर्नाटक उच्च न्यायालय]] |[[कर्नाटक]] |[[बैंगलोर]] |47 |15 !62 !45 !17 |- |[[केरल उच्च न्यायालय]] |[[केरल]], [[लक्षद्वीप]] |[[कोच्चि]] |35 |12 !47 !38 !9 |- |[[मध्य प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[मध्य प्रदेश]] |[[जबलपुर]] |40 |13 !53 !41 !12 |- |[[मद्रास उच्च न्यायालय]] |[[तमिलनाडु]], [[पुदुचेरी (नगर)|पुदुचेरी]] |[[चेन्नई]] |56 |19 !75 !52 !23 |- |[[मणिपुर उच्च न्यायालय]] |[[मणिपुर]] |[[इम्फाल]] |4 |1 !5 !3 !2 |- |[[मेघालय उच्च न्यायालय]] |[[मेघालय]] |[[शिलांग]] |4 |0 !4 !4 !0 |- |[[उड़ीसा उच्च न्यायालय]] |[[ओडिशा]] |[[कटक]] |24 |9 !33 !18 !15 |- |[[पटना उच्च न्यायालय]] |[[बिहार]] |[[पटना]] |40 |13 !53 !37 !16 |- |[[पंजाब और हरियाणा उच्च न्यायालय]] |[[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[हरियाणा]], [[चंडीगढ़]] |[[चंडीगढ़]] |64 |21 !85 !57 !28 |- |[[राजस्थान उच्च न्यायालय]] |[[राजस्थान]] |[[जोधपुर]] |38 |12 !50 !39 !11 |- |[[सिक्किम उच्च न्यायालय]] |[[सिक्किम]] |[[गंगटोक]] |3 |0 !3 !3 !0 |- |[[तेलंगाना उच्च न्यायालय]] |[[तेलंगाना]] |[[हैदराबाद]] |32 |10 !42 !28 !14 |- |[[त्रिपुरा उच्च न्यायालय]] |[[त्रिपुरा]] |[[अगरतला]] |4 |1 !5 !4 !1 |- |[[उत्तराखण्ड उच्च न्यायालय]] |[[उत्तराखण्ड]] |[[नैनीताल]] |9 |2 !11 !10 !1 |- ! colspan="3" |Total !847 !275 !1122 !793 !329 |} == इलाहाबाद उच्च न्यायालय == उत्तर प्रदेश राज्य में [[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] में 119 स्थायी न्यायाधीशों के साथ-साथ 41 अतिरिक्त न्यायाधीश हो सकते हैं, जिससे इसकी कुल स्वीकृत संख्या 160 न्यायाधीशों तक पहुंच सकती है।<ref>{{Cite web|title=Introduction of the High Court of Judicature at Allahabad|url=http://allahabadhighcourt.in/intro.htm|access-date=2020-11-03|website=allahabadhighcourt.in}}</ref> उच्च न्यायालय की वेबसाइट के अनुसार, वर्तमान में इसमें 108 न्यायाधीश हैं।<ref>{{Cite web|url=http://allahabadhighcourt.in/service/judgeListLocation.jsp|title=Chief Justice/Judges of the High Court Allahabad & its Bench at Lucknow|website=Allahabad High Court|access-date=3 October 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.livelaw.in/news-updates/allahabad-high-court-gets-28-permanent-judges-165975|title=Allahabad High Court Gets 28 Permanent Judges|last=NETWORK|first=LIVELAW NEWS|date=2020-11-17|website=www.livelaw.in|language=en|access-date=2020-11-17}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+स्थायी न्यायाधीश !न्यायाधीश का नाम !स्रोत !अतिरिक्त न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !स्थायी न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !सेवानिवृत्ति की तिथि !टिप्पणियां !न्यायाधीश के रूप में नामितकर्ता |- |'''अरुण भंसाली''' ('''मुख्य न्यायाधीश''') |बार |{{dts|2013|1|8|format=dmy}} |{{dts|2015|1|7|format=dmy}} |{{dts|2029|10|14|format=dmy}} |'''05.02.2024 से मुख्य न्यायाधीश (पीएचसीः राजस्थान) ''' |[[अल्तमास कबीर]] |- |महेश चंद्र त्रिपाठी |बार |{{dts|2013|9|27|format=dmy}} |{{dts|2015|4|10|format=dmy}} |{{dts|2028|6|20|format=dmy}} | | rowspan="3" |[[पी सतशिवम|पलानीसामी सतशिवम]] |- |अरिंदम सिन्हा |बार |{{dts|2013|10|30|format=dmy}} |{{dts|2016|3|14|format=dmy}} |{{dts|2027|9|21|format=dmy}} |07.04.2025 पर शामिल हुए (पीएचसीः कलकत्ता) |- |राजन रॉय |बार |{{dts|2014|2|3|format=dmy}} |{{dts|2016|2|1|format=dmy}} |{{dts|2027|8|14|format=dmy}} | |- |यशवंत वर्मा |बार |{{dts|2014|10|13|format=dmy}} |{{dts|2016|2|1|format=dmy}} |{{dts|2031|1|5|format=dmy}} | |[[एच एल दत्तु]] |- |अतुल श्रीधरन |बार |{{dts|2016|4|7|format=dmy}} |{{dts|2018|3|17|format=dmy}} |{{dts|2028|5|24|format=dmy}} |11.11.2025 पर शामिल हुए (पीएचसीः एमपी) | rowspan="3" |[[टी॰ एस॰ ठाकुर|तीरथ सिंह ठाकुर]] |- |सिद्धार्थ वर्मा |बार |{{dts|2016|11|15|format=dmy}} |{{dts|2018|3|23|format=dmy}} |{{dts|2029|9|18|format=dmy}} | |- |संगीता चंद्र |बार |{{dts|2016|11|15|format=dmy}} |{{dts|2018|3|23|format=dmy}} |{{dts|2030|4|22|format=dmy}} | |- |सौमित्र दयाल सिंह |बार |{{dts|2017|2|20|format=dmy}} |{{dts|2018|3|14|format=dmy}} |{{dts|2031|12|19|format=dmy}} | |[[जगदीश सिंह खेहर]] |- |शेखर बी. सराफ |बार |{{dts|2017|9|21|format=dmy}} |{{dts|2019|9|16|format=dmy}} |{{dts|2033|10|20|format=dmy}} |17.11.2023 पर शामिल हुए (पीएचसीः कलकत्ता) | rowspan="30" |[[दीपक मिश्रा]] |- |सलिल कुमार राय |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2027|8|7|format=dmy}} | |- |राजेश सिंह चौहान |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2028|7|17|format=dmy}} | |- |इरशाद अली |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2020|3|18|format=dmy}} |{{dts|2026|12|11|format=dmy}} | |- |सरल श्रीवास्तव |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2026|10|28|format=dmy}} | |- |जहांगीर जमशेद मुनीर |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2029|8|22|format=dmy}} | |- |राजीव गुप्ता |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2028|10|21|format=dmy}} | |- |सिद्धार्थ |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2027|4|14|format=dmy}} | |- |अजीत कुमार |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2030|12|21|format=dmy}} | |- |रजनीश कुमार |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2031|8|9|format=dmy}} | |- |अब्दुल मोइन |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2030|10|31|format=dmy}} | |- |राजीव मिश्रा |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2031|1|19|format=dmy}} | |- |चंद्र धारी सिंह |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2031|7|11|format=dmy}} | |- |अजय भनोट |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2031|8|3|format=dmy}} | |- |नीरज तिवारी |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|21|format=dmy}} |{{dts|2026|7|8|format=dmy}} | |- |मनोज बजाज |बार |{{dts|2018|10|29|format=dmy}} |{{dts|2020|9|11|format=dmy}} |{{dts|2028|6|22|format=dmy}} |24.07.2023 पर शामिल हुए (पीएचसीः पंजाब और हरियाणा) |- |प्रकाश पाडिया |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2027|3|9|format=dmy}} | |- |आलोक माथुर |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2026|11|15|format=dmy}} | |- |पंकज भाटिया |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2028|9|14|format=dmy}} | |- |सौरभ लवानिया |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2028|4|16|format=dmy}} | |- |विवेक वर्मा |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2031|12|28|format=dmy}} | |- |पीयूष अग्रवाल |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2033|11|5|format=dmy}} | |- |सौरभ श्याम शमशेरी |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2031|2|3|format=dmy}} | |- |जसप्रीत सिंह |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2033|8|28|format=dmy}} | |- |राजीव सिंह |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2030|4|2|format=dmy}} | |- |मंजू रानी चौहान |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2028|8|28|format=dmy}} | |- |करुणेश सिंह पवार |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2033|5|18|format=dmy}} | |- |योगेंद्र कुमार श्रीवास्तव |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2027|12|29|format=dmy}} | |- |मनीष माथुर |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2034|6|8|format=dmy}} | |- |रोहित रंजन अग्रवाल |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2033|7|4|format=dmy}} | |- |राजबीर सिंह |सेवा |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2026|12|5|format=dmy}} | | rowspan="6" |[[रंजन गोगोई]] |- |दीपक वर्मा |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2027|3|29|format=dmy}} | |- |गौतम चौधरी |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2026|11|8|format=dmy}} | |- |दिनेश पाठक |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2034|1|6|format=dmy}} | |- |मनीष कुमार |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2032|9|15|format=dmy}} | |- |समित गोपाल |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2033|12|29|format=dmy}} | |- |संजय कुमार पचोरी |सेवा |{{dts|2020|9|16|format=dmy}} |{{dts|2022|6|21|format=dmy}} |{{dts|2027|2|28|format=dmy}} | | rowspan="2" |[[शरद अरविंद बोबडे]] |- |सुभाष चंद्र शर्मा |सेवा |{{dts|2020|9|16|format=dmy}} |{{dts|2022|6|21|format=dmy}} |{{dts|2026|10|3|format=dmy}} | |- |चंद्र कुमार राय |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2027|10|14|format=dmy}} | | rowspan="11" |[[नूतलपाटि वेंकटरमण]] |- |कृष्ण पहल |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2030|6|22|format=dmy}} | |- |समीर जैन |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2030|2|25|format=dmy}} | |- |आशुतोष श्रीवास्तव |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2026|12|2|format=dmy}} | |- |सुभाष विद्यार्थी |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2032|4|29|format=dmy}} | |- |बृज राज सिंह |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2032|8|6|format=dmy}} | |- |श्री प्रकाश सिंह |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2036|02|7|format=dmy}} | |- |विकास बुधवार |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2035|6|27|format=dmy}} | |- |विक्रम डी चौहान |बार |{{dts|2021|10|27|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2036|9|22|format=dmy}} | |- |सौरभ श्रीवास्तव |बार |{{dts|2022|8|3|format=dmy}} |{{dts|2024|3|21|format=dmy}} |{{dts|2037|7|29|format=dmy}} | |- |राम मनोहर नारायण मिश्रा |सेवा |{{dts|2022|8|15|format=dmy}} |{{dts|2023|9|25|format=dmy}} |{{dts|2026|11|5|format=dmy}} | |- |सैयद कमर हसन रिज़वी |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2029|11|18|format=dmy}} | | rowspan="9" |[[धनंजय यशवंत चंद्रचूड़]] |- |मनीष कुमार निगम |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2029|6|14|format=dmy}} | |- |अनीश कुमार गुप्ता |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2036|1|2|format=dmy}} | |- |नंद प्रभा शुक्ला |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2035|6|29|format=dmy}} | |- |क्षितिज शैलेंद्र |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2037|7|13|format=dmy}} | |- |विनोद दिवाकर |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2038|9|14|format=dmy}} | |- |प्रशांत कुमार |बार |{{dts|2023|2|27|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2029|5|29|format=dmy}} | |- |मंजीव शुक्ला |बार |{{dts|2023|2|27|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2033|11|7|format=dmy}} | |- |अरुण कुमार सिंह देशवाल |बार |{{dts|2023|2|27|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2035|7|6|format=dmy}} | |- |प्रवीण कुमार गिरि |बार | -- |{{dts|2025|1|27|format=dmy}} |{{dts|2037|1|19|format=dmy}} | | rowspan="7" |[[संजीव खन्ना]] |- |जितेंद्र कुमार सिन्हा |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2031|5|27|format=dmy}} | |- |अनिल कुमार-एक्स |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2033|4|20|format=dmy}} | |- |संदीप जैन |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2027|11|28|format=dmy}} | |- |अवनीश सक्सेना |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2033|2|7|format=dmy}} | |- |मदन पाल सिंह |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2033|1|1|format=dmy}} | |- |हरवीर सिंह |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2029|3|12|format=dmy}} | |- |प्रमोद कुमार श्रीवास्तव |सेवा | -- |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2027|1|4|format=dmy}} | |[[भूषण रामकृष्ण गवई]] |- |अब्दुल शाहिद |सेवा | -- |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2030|7|5|format=dmy}} | |[[संजीव खन्ना]] |- |संतोष राय |सेवा | -- |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2034|6|30|format=dmy}} | |[[भूषण रामकृष्ण गवई]] |- |तेज प्रताप तिवारी |सेवा | -- |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2033|8|1|format=dmy}} | |[[संजीव खन्ना]] |- |जफर अहमद |सेवा | -- |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2032|1|29|format=dmy}} | |[[भूषण रामकृष्ण गवई]] |- |अरुण कुमार |बार | -- |{{dts|2025|9|3|format=dmy}} |{{dts|2034|4|2|format=dmy}} | |[[धनंजय यशवंत चंद्रचूड़]] |- |अमिताभ कुमार राय |बार | -- |{{dts|2025|9|8|format=dmy}} |{{dts|2031|6|3|format=dmy}} | | rowspan="2" |[[संजीव खन्ना]] |- |राजीव लोचन शुक्ला |बार | -- |{{dts|2025|9|8|format=dmy}} |{{dts|2040|8|2|format=dmy}} | |- |विवेक सरन |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2032|10|30|format=dmy}} | | rowspan="26" |[[भूषण रामकृष्ण गवई]] |- |विवेक कुमार सिंह |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2037|10|7|format=dmy}} | |- |गरिमा प्रसाद |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2036|10|22|format=dmy}} | |- |सुधांशु चौहान |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2035|7|9|format=dmy}} | |- |अबधेश कुमार चौधरी |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2035|12|19|format=dmy}} | |- |स्वरूपमा चतुर्वेदी |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2039|12|31|format=dmy}} | |- |सिद्धार्थ नंदन |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2040|5|25|format=dmy}} | |- |कुणाल रवि सिंह |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2041|6|10|format=dmy}} | |- |इंद्रजीत शुक्ला |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2040|6|30|format=dmy}} | |- |सत्य वीर सिंह |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2039|7|6|format=dmy}} | |- |अजय कुमार-II |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|6|5|format=dmy}} | |- |चव्हाण प्रकाश |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2033|7|4|format=dmy}} | |- |दिवेश चंद्र सामंत |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2028|2|4|format=dmy}} | |- |प्रशांत मिश्रा-I |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|12|24|format=dmy}} | |- |तरुण सक्सेना |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|1|10|format=dmy}} | |- |राजीव भारती |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2033|1|20|format=dmy}} | |- |पदम नारायण मिश्रा |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2032|10|2|format=dmy}} | |- |लक्ष्मीकांत शुक्ला |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|7|1|format=dmy}} | |- |जय प्रकाश तिवारी |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|1|1|format=dmy}} | |- |देवेंद्र सिंह-I |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2030|11|13|format=dmy}} | |- |संजीव कुमार |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2028|2|7|format=dmy}} | |- |वाणी रंजन अग्रवाल |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2027|9|20|format=dmy}} | |- |अचल सचदेव |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2031|12|30|format=dmy}} | |- |बबीता रानी |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2035|4|23|format=dmy}} | |- |विनय कुमार द्विवेदी |सेवा | -- |{{dts|2025|10|17|format=dmy}} |{{dts|2028|10|31|format=dmy}} | |- |जय कृष्ण उपाध्याय |बार | -- |{{dts|2026|1|7|format=dmy}} |{{dts|2034|8|13|format=dmy}} | |} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+अतिरिक्त न्यायाधीश !अतिरिक्त न्यायाधीश का नाम !स्रोत !नियुक्ति की तिथि !वर्तमान कार्यकाल की समाप्ति की तिथि !न्यायाधीश के रूप में नामितकर्ता |- | -- | -- | -- | -- | -- |} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+इलाहाबाद उच्च न्यायालय से स्थानांतरित न्यायाधीश !न्यायाधीश का नाम !स्रोत !अतिरिक्त न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !स्थायी न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !सेवानिवृत्ति की तिथि !टिप्पणियां |- |'''रमेश सिन्हा''' |बार |{{dts|2011|11|21|format=dmy}} |{{dts|2013|8|6|format=dmy}} |{{dts|2026|9|4|format=dmy}} |'''छत्तीसगढ़ के मुख्य न्यायाधीश''' |- |'''सुनीता अग्रवाल''' |बार |{{dts|2011|11|21|format=dmy}} |{{dts|2013|8|6|format=dmy}} |{{dts|2028|4|29|format=dmy}} |'''गुजरात के मुख्य न्यायाधीश''' |- |'''देवेंद्र कुमार उपाध्याय''' |बार |{{dts|2011|11|21|format=dmy}} |{{dts|2013|8|6|format=dmy}} |{{dts|2027|6|15|format=dmy}} |'''दिल्ली के मुख्य न्यायाधीश''' |- |'''मनोज कुमार गुप्ता''' |बार |{{dts|2013|4|12|format=dmy}} |{{dts|2015|4|10|format=dmy}} |{{dts|2026|10|8|format=dmy}} |'''उत्तराखंड के मुख्य न्यायाधीश''' |- |अश्वनी कुमार मिश्रा |बार |{{dts|2014|2|3|format=dmy}} |{{dts|2016|2|1|format=dmy}} |{{dts|2030|11|15|format=dmy}} |पंजाब और हरियाणा में स्थानांतरित |- |विवेक चौधरी |बार |{{dts|2017|2|20|format=dmy}} |{{dts|2018|3|14|format=dmy}} |{{dts|2028|5|12|format=dmy}} |दिल्ली में स्थानांतरित |- |जयंत बनर्जी |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2027|1|16|format=dmy}} |कर्नाटक में स्थानांतरित |- |दिनेश कुमार सिंह |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2028|8|17|format=dmy}} |कर्नाटक में स्थानांतरित |- |विवेक कुमार सिंह |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2030|3|24|format=dmy}} |मध्यप्रदेश में स्थानांतरित |- |संजय कुमार सिंह |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2031|1|20|format=dmy}} |पटना में स्थानांतरित |- |रवि नाथ तिलहरी |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2031|2|8|format=dmy}} |आन्ध्रप्रदेश में स्थानांतरित |- |शमीम अहमद |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2028|3|7|format=dmy}} |मद्रास में स्थानांतरित |- |ओम प्रकाश शुक्ला |बार |{{dts|2022|8|3|format=dmy}} |{{dts|2024|3|21|format=dmy}} |{{dts|2039|4|19|format=dmy}} |दिल्ली में स्थानांतरित |} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+वर्तमान न्यायाधीशों को उच्चतम न्यायालय में पदोन्नत किया गया !न्यायाधीश का नाम !छवि !न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !उच्चतम न्यायालय में पदोन्नति की तिथि !सेवानिवृत्ति की तिथि |- |'''[[विक्रम नाथ]]''' |[[File:Hon'ble_Justice_Vikram_Nath.jpg|पाठ=|87x87पिक्सेल|Dhananjaya Yeshwant Chandrachud]] |{{dts|2004|9|24|format=dmy}} |{{dts|2021|8|31|format=dmy}} |{{dts|2027|9|23|format=dmy}} |- |'''पंकज मित्तल''' |[[File:Justice_Pankaj_Mithal.jpg|पाठ=|87x87पिक्सेल|Dhananjaya Yeshwant Chandrachud]] |{{dts|2006|7|7|format=dmy}} |{{dts|2023|2|6|format=dmy}} |{{dts|2026|6|16|format=dmy}} |- |'''मनोज मिश्रा''' |[[File:Justice_Manoj_Misra.jpg|पाठ=|108x108पिक्सेल|Dhananjaya Yeshwant Chandrachud]] |{{dts|2011|11|21|format=dmy}} |{{dts|2023|2|6|format=dmy}} |{{dts|2030|6|1|format=dmy}} |} == आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालय == . न्यायालय में वर्तमान में 31 न्यायाधीश हैं।<ref>{{Cite web|url=http://hc.ap.nic.in/profile.html|title=CJ & Sitting Judges|website=Andhra Pradesh High Court}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://hc.ap.nic.in/profile.html "CJ & Sitting Judges"]. ''Andhra Pradesh High Court''.</cite></ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+स्थायी न्यायाधीश !न्यायाधीश का नाम !स्रोत !अतिरिक्त न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि . !स्थायी न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि . !सेवानिवृत्ति की तिथि !टिप्पणियां !न्यायाधीश के रूप में नामितकर्ता |- |''''''लिसा गिल ( मुख्य न्यायाधीश)''' ''' |बार |{{dts|2014|3|31|format=dmy}} |{{dts|2014|12|19|format=dmy}} |{{dts|2028|11|16|format=dmy}} |'''25.04.2026 से मुख्य न्यायाधीश (पीएचसीः पंजाब और हरियाणा) ''' |[[P. Sathasivam|पी सतशिवम]] |- |रवि नाथ तिलहरी |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2031|2|8|format=dmy}} |18.10.2021 पर शामिल हुए (पीएचसीः इलाहाबाद) | rowspan="5" |[[Ranjan Gogoi|रंजन गोगोई]] |- |राव रघुनंदन राव |बार | |{{dts|2020|1|13|format=dmy}} |{{dts|2026|6|29|format=dmy}} | |- |बट्टु देवानंद |बार | |{{dts|2020|1|13|format=dmy}} |{{dts|2028|4|13|format=dmy}} | |- |डोनाडी रमेश |बार | |{{dts|2020|1|13|format=dmy}} |{{dts|2027|6|26|format=dmy}} | |- |नैनाला जयसूर्या |बार | |{{dts|2020|1|13|format=dmy}} |{{dts|2030|8|26|format=dmy}} | |- |बोप्पुडी कृष्ण मोहन |बार | |{{dts|2020|5|2|format=dmy}} |{{dts|2027|2|4|format=dmy}} | | rowspan="2" |[[Sharad Bobde|एस. ए. बोबडे]] |- |कांचीरेड्डी सुरेश रेड्डी |बार | |{{dts|2020|5|2|format=dmy}} |{{dts|2026|12|6|format=dmy}} | |- |बोड्डुपल्ली श्री भानुमति |सेवा | |{{dts|2021|12|8|format=dmy}} |{{dts|2030|8|30|format=dmy}} | | rowspan="8" |[[N. V. Ramana|एन. वी. रमना]] |- |कोनाकान्ति श्रीनिवास रेड्डी |बार | |{{dts|2022|2|14|format=dmy}} |{{dts|2028|6|2|format=dmy}} | |- |गन्नमनेनी रामकृष्ण प्रसाद |बार | |{{dts|2022|2|14|format=dmy}} |{{dts|2026|5|27|format=dmy}} | |- |वेंकटेश्वरलु निम्मगड्डा |बार | |{{dts|2022|2|14|format=dmy}} |{{dts|2029|6|30|format=dmy}} | |- |तरलाडा राजशेखर राव |बार | |{{dts|2022|2|14|format=dmy}} |{{dts|2029|8|2|format=dmy}} | |- |सत्ती सुब्बा रेड्डी |बार | |{{dts|2022|2|14|format=dmy}} |{{dts|2032|2|4|format=dmy}} | |- |रवि चीमलपति |बार | |{{dts|2022|2|14|format=dmy}} |{{dts|2029|12|3|format=dmy}} | |- |वद्दीबोयान सुजाता |बार | |{{dts|2022|2|14|format=dmy}} |{{dts|2028|9|9|format=dmy}} | |- |शुभेंदु सामंत |सेवा |{{dts|2022|5|18|format=dmy}} |{{dts|2025|4|28|format=dmy}} |{{dts|2033|11|24|format=dmy}} |29.10.2025 पर शामिल हुए (पीएचसीः कलकत्ता) |[[Sharad Bobde|एस. ए. बोबडे]] |- |बोप्पना वराह लक्ष्मी नरसिम्हा चक्रवर्ती |सेवा |{{dts|2022|8|4|format=dmy}} |{{dts|2024|3|14|format=dmy}} |{{dts|2026|8|14|format=dmy}} | |[[N. V. Ramana|एन. वी. रमना]] |- |वेंकट ज्योतिर्मई प्रताप |सेवा |{{dts|2023|1|27|format=dmy}} |{{dts|2024|8|28|format=dmy}} |{{dts|2034|7|31|format=dmy}} | | rowspan="6" |[[Dhananjaya Y. Chandrachud|डी. वाई. चंद्रचूड़]] |- |वेणुथुरमल्ली गोपाल कृष्ण राव |सेवा |{{dts|2023|1|27|format=dmy}} |{{dts|2024|8|28|format=dmy}} |{{dts|2026|8|29|format=dmy}} | |- |हरिनाथ नुनेपल्ली |बार |{{dts|2023|10|21|format=dmy}} |{{dts|2025|8|13|format=dmy}} |{{dts|2034|1|11|format=dmy}} | |- |किरणमयी मंडवा |बार |{{dts|2023|10|21|format=dmy}} |{{dts|2025|8|13|format=dmy}} |{{dts|2032|7|29|format=dmy}} | |- |सुमति जगदम् |बार |{{dts|2023|10|21|format=dmy}} |{{dts|2025|8|13|format=dmy}} |{{dts|2033|6|27|format=dmy}} | |- |नयापति विजय |बार |{{dts|2023|10|21|format=dmy}} |{{dts|2025|8|13|format=dmy}} |{{dts|2036|8|7|format=dmy}} | |} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+अतिरिक्त न्यायाधीश !अतिरिक्त न्यायाधीश का नाम . !स्रोत !नियुक्ति की तिथि !वर्तमान कार्यकाल की समाप्ति की तिथि !न्यायाधीश के रूप में नामितकर्ता |- |महेश्वर राव कुंचेम |बार |{{dts|2024|10|28|format=dmy}} |{{dts|2026|10|27|format=dmy}} | rowspan="3" |[[Dhananjaya Y. Chandrachud|डी. वाई. चंद्रचूड़]] |- |तूता चंद्र धना सेकर |बार |{{dts|2024|10|28|format=dmy}} |{{dts|2026|10|27|format=dmy}} |- |चल्ला गुणरंजन |बार |{{dts|2024|10|28|format=dmy}} |{{dts|2026|10|27|format=dmy}} |- |अवधनाम हरि हरनाधा सरमा |सेवा |{{dts|2025|1|24|format=dmy}} |{{dts|2027|1|23|format=dmy}} | rowspan="2" |[[Sanjiv Khanna|संजीव खन्ना]] |- |यादवल्ली लक्ष्मण राव |सेवा |{{dts|2025|1|24|format=dmy}} |{{dts|2027|1|23|format=dmy}} |- |तुहीन कुमार गेडेला |बार |{{dts|2025|8|4|format=dmy}} |{{dts|2027|8|3|format=dmy}} |[[B. R. Gavai|बी. आर. गवई]] |- |बालाजी मेडामल्ली |बार |{{dts|2026|2|12|format=dmy}} |{{dts|2028|2|11|format=dmy}} |[[Surya Kant|सूर्य कांत]] |} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालय से स्थानांतरित न्यायाधीश !न्यायाधीश का नाम !स्रोत !अतिरिक्त न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि . !स्थायी न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि . !सेवानिवृत्ति की तिथि !टिप्पणियां |- |[[Lalitha Kanneganti|ललिता कन्नेगंती]] |बार | |{{dts|2020|5|2|format=dmy}} |{{dts|2033|5|4|format=dmy}} |कर्नाटक में स्थानांतरित |- |कुंभजदल मनमाधा राव |बार | |{{dts|2021|12|8|format=dmy}} |{{dts|2028|6|12|format=dmy}} |कर्नाटक में स्थानांतरित |} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+वर्तमान न्यायाधीशों को उच्चतम न्यायालय में पदोन्नत किया गया !न्यायाधीश का नाम !छवि !न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !उच्चतम न्यायालय में पदोन्नति की तिथि !सेवानिवृत्ति की तिथि |- |'''[[Sarasa Venkatanarayana Bhatti|सारसा वेंकटनारायण भट्टी]]''' |[[File:Justice_S._V._Bhatti.jpg|पाठ=|109x109पिक्सेल|Dhananjaya Yeshwant Chandrachud]] |{{dts|2013|4|12|format=dmy}} |{{dts|2023|7|14|format=dmy}} |{{dts|2027|5|5|format=dmy}} |} == यह भी देखें == * [[भारतीय सर्वोच्च न्यायालय के वर्तमान न्यायधीशगणों की सूची]] * [[भारत के वर्तमान मुख्य न्यायाधीशों की सूची]] == संदर्भ == {{reflist}} d1wmcitvgtr0co1hf9rkt5x1n5150w7 6556279 6556277 2026-05-25T11:49:57Z Ankit231132 874432 /* आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालय */ 6556279 wikitext text/x-wiki भारत में [[भारत के उच्च न्यायालयों की सूची|25 उच्च न्यायालय]] हैं। इन न्यायालयों में न्यायाधीशों की कुल संख्या 1122 है, जिनमें से 847 न्यायाधीश स्थायी हैं।<ref name="VacancyList" /> 22 मई 2026 तक, 329 सीटें, लगभग 29% रिक्त हैं। <ref name="VacancyList">{{citation |url=https://www.doj.gov.in/static/uploads/2026/05/c0f593db7c35d425c94883b9a4afb139.pdf|title= Statement showing Sanctioned strength, Working Strength and Vacancies of Judges in the Supreme Court of India and the High Courts |date=1 May 2026 |work=Department of Justice, [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार]]}}<br>{{Citation |url= https://doj.gov.in/vacancy-position/ |title=Vacancy Positions |work=Department of Justice, [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार]]}}</ref> [[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] में उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की संख्या सबसे अधिक (160) है जबकि [[सिक्किम उच्च न्यायालय]] में सबसे कम (3) न्यायाधीश हैं।<ref name=VacancyList/> उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की सूचियों का रखरखाव [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार|विधि और न्याय मंत्रालय]] द्वारा किया जाता है।<ref name=":1">{{Cite web|title=List of High Court Judges|url=https://doj.gov.in/list-of-high-court-judges/|access-date=2025-07-06|website=doj.gov.in}}</ref> ==प्रत्येक उच्च न्यायालय में न्यायाधीशों के स्वीकृत, कार्यशील और रिक्त पद== {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" !उच्च न्यायालय !क्षेत्राधिकार !प्रधान सीट !स्थायी न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !अतिरिक्त न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !कुल न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !वर्तमान में कार्यरत<ref name=VacancyList/> !वर्तमान रिक्तियाँ<ref name=VacancyList/> |- |[[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] |[[उत्तर प्रदेश]] |[[प्रयागराज]] |119 |41 !160 !108 !52 |- |[[आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[आंध्र प्रदेश]] |[[अमरावती]] |28 |9 !37 !31 !6 |- |[[बॉम्बे उच्च न्यायालय]] |[[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], [[दादरा और नगर हवेली और दमन और दीव]] |[[मुंबई]] |71 |23 !94 !78 !16 |- |[[कलकत्ता उच्च न्यायालय]] |[[पश्चिम बंगाल]], [[अंडमान व निकोबार द्वीप समूह]] |[[कोलकाता]] |54 |18 !72 !42 !30 |- |[[छत्तीसगढ़ उच्च न्यायालय]] |[[छत्तीसगढ़]] |[[बिलासपुर, छत्तीसगढ़|बिलासपुर]] |17 |5 !22 !14 !8 |- |[[दिल्ली उच्च न्यायालय]] |[[दिल्ली|राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली]] |[[दिल्ली]] |45 |15 !60 !44 !16 |- |[[गुवाहाटी उच्च न्यायालय]] |[[असम]], [[अरुणाचल प्रदेश]], [[मिजोरम]], [[नागालैंड]] |[[गुवाहाटी]] |22 |8 !30 !24 !6 |- |[[गुजरात उच्च न्यायालय]] |[[गुजरात]] |[[अहमदाबाद]] |39 |13 !52 !35 !17 |- |[[हिमाचल प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[हिमाचल प्रदेश]] |[[शिमला]] |13 |4 !17 !12 !5 |- |[[जम्मू और कश्मीर उच्च न्यायालय|जम्मू और कश्मीर और लद्दाख उच्च न्यायालय]] |[[जम्मू और कश्मीर (केंद्र शासित प्रदेश)|जम्मू और कश्मीर]], [[लद्दाख]] |[[श्रीनगर]]/[[जम्मू]] |19 |6 !25 !13 !12 |- |[[झारखण्ड उच्च न्यायालय]] |[[झारखण्ड]] |[[रांची]] |20 |5 !25 !13 !12 |- |[[कर्नाटक उच्च न्यायालय]] |[[कर्नाटक]] |[[बैंगलोर]] |47 |15 !62 !45 !17 |- |[[केरल उच्च न्यायालय]] |[[केरल]], [[लक्षद्वीप]] |[[कोच्चि]] |35 |12 !47 !38 !9 |- |[[मध्य प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[मध्य प्रदेश]] |[[जबलपुर]] |40 |13 !53 !41 !12 |- |[[मद्रास उच्च न्यायालय]] |[[तमिलनाडु]], [[पुदुचेरी (नगर)|पुदुचेरी]] |[[चेन्नई]] |56 |19 !75 !52 !23 |- |[[मणिपुर उच्च न्यायालय]] |[[मणिपुर]] |[[इम्फाल]] |4 |1 !5 !3 !2 |- |[[मेघालय उच्च न्यायालय]] |[[मेघालय]] |[[शिलांग]] |4 |0 !4 !4 !0 |- |[[उड़ीसा उच्च न्यायालय]] |[[ओडिशा]] |[[कटक]] |24 |9 !33 !18 !15 |- |[[पटना उच्च न्यायालय]] |[[बिहार]] |[[पटना]] |40 |13 !53 !37 !16 |- |[[पंजाब और हरियाणा उच्च न्यायालय]] |[[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[हरियाणा]], [[चंडीगढ़]] |[[चंडीगढ़]] |64 |21 !85 !57 !28 |- |[[राजस्थान उच्च न्यायालय]] |[[राजस्थान]] |[[जोधपुर]] |38 |12 !50 !39 !11 |- |[[सिक्किम उच्च न्यायालय]] |[[सिक्किम]] |[[गंगटोक]] |3 |0 !3 !3 !0 |- |[[तेलंगाना उच्च न्यायालय]] |[[तेलंगाना]] |[[हैदराबाद]] |32 |10 !42 !28 !14 |- |[[त्रिपुरा उच्च न्यायालय]] |[[त्रिपुरा]] |[[अगरतला]] |4 |1 !5 !4 !1 |- |[[उत्तराखण्ड उच्च न्यायालय]] |[[उत्तराखण्ड]] |[[नैनीताल]] |9 |2 !11 !10 !1 |- ! colspan="3" |Total !847 !275 !1122 !793 !329 |} == इलाहाबाद उच्च न्यायालय == उत्तर प्रदेश राज्य में [[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] में 119 स्थायी न्यायाधीशों के साथ-साथ 41 अतिरिक्त न्यायाधीश हो सकते हैं, जिससे इसकी कुल स्वीकृत संख्या 160 न्यायाधीशों तक पहुंच सकती है।<ref>{{Cite web|title=Introduction of the High Court of Judicature at Allahabad|url=http://allahabadhighcourt.in/intro.htm|access-date=2020-11-03|website=allahabadhighcourt.in}}</ref> उच्च न्यायालय की वेबसाइट के अनुसार, वर्तमान में इसमें 108 न्यायाधीश हैं।<ref>{{Cite web|url=http://allahabadhighcourt.in/service/judgeListLocation.jsp|title=Chief Justice/Judges of the High Court Allahabad & its Bench at Lucknow|website=Allahabad High Court|access-date=3 October 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.livelaw.in/news-updates/allahabad-high-court-gets-28-permanent-judges-165975|title=Allahabad High Court Gets 28 Permanent Judges|last=NETWORK|first=LIVELAW NEWS|date=2020-11-17|website=www.livelaw.in|language=en|access-date=2020-11-17}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+स्थायी न्यायाधीश !न्यायाधीश का नाम !स्रोत !अतिरिक्त न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !स्थायी न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !सेवानिवृत्ति की तिथि !टिप्पणियां !न्यायाधीश के रूप में नामितकर्ता |- |'''अरुण भंसाली''' ('''मुख्य न्यायाधीश''') |बार |{{dts|2013|1|8|format=dmy}} |{{dts|2015|1|7|format=dmy}} |{{dts|2029|10|14|format=dmy}} |'''05.02.2024 से मुख्य न्यायाधीश (पीएचसीः राजस्थान) ''' |[[अल्तमास कबीर]] |- |महेश चंद्र त्रिपाठी |बार |{{dts|2013|9|27|format=dmy}} |{{dts|2015|4|10|format=dmy}} |{{dts|2028|6|20|format=dmy}} | | rowspan="3" |[[पी सतशिवम|पलानीसामी सतशिवम]] |- |अरिंदम सिन्हा |बार |{{dts|2013|10|30|format=dmy}} |{{dts|2016|3|14|format=dmy}} |{{dts|2027|9|21|format=dmy}} |07.04.2025 पर शामिल हुए (पीएचसीः कलकत्ता) |- |राजन रॉय |बार |{{dts|2014|2|3|format=dmy}} |{{dts|2016|2|1|format=dmy}} |{{dts|2027|8|14|format=dmy}} | |- |यशवंत वर्मा |बार |{{dts|2014|10|13|format=dmy}} |{{dts|2016|2|1|format=dmy}} |{{dts|2031|1|5|format=dmy}} | |[[एच एल दत्तु]] |- |अतुल श्रीधरन |बार |{{dts|2016|4|7|format=dmy}} |{{dts|2018|3|17|format=dmy}} |{{dts|2028|5|24|format=dmy}} |11.11.2025 पर शामिल हुए (पीएचसीः एमपी) | rowspan="3" |[[टी॰ एस॰ ठाकुर|तीरथ सिंह ठाकुर]] |- |सिद्धार्थ वर्मा |बार |{{dts|2016|11|15|format=dmy}} |{{dts|2018|3|23|format=dmy}} |{{dts|2029|9|18|format=dmy}} | |- |संगीता चंद्र |बार |{{dts|2016|11|15|format=dmy}} |{{dts|2018|3|23|format=dmy}} |{{dts|2030|4|22|format=dmy}} | |- |सौमित्र दयाल सिंह |बार |{{dts|2017|2|20|format=dmy}} |{{dts|2018|3|14|format=dmy}} |{{dts|2031|12|19|format=dmy}} | |[[जगदीश सिंह खेहर]] |- |शेखर बी. सराफ |बार |{{dts|2017|9|21|format=dmy}} |{{dts|2019|9|16|format=dmy}} |{{dts|2033|10|20|format=dmy}} |17.11.2023 पर शामिल हुए (पीएचसीः कलकत्ता) | rowspan="30" |[[दीपक मिश्रा]] |- |सलिल कुमार राय |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2027|8|7|format=dmy}} | |- |राजेश सिंह चौहान |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2028|7|17|format=dmy}} | |- |इरशाद अली |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2020|3|18|format=dmy}} |{{dts|2026|12|11|format=dmy}} | |- |सरल श्रीवास्तव |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2026|10|28|format=dmy}} | |- |जहांगीर जमशेद मुनीर |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2029|8|22|format=dmy}} | |- |राजीव गुप्ता |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2028|10|21|format=dmy}} | |- |सिद्धार्थ |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2027|4|14|format=dmy}} | |- |अजीत कुमार |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2030|12|21|format=dmy}} | |- |रजनीश कुमार |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2031|8|9|format=dmy}} | |- |अब्दुल मोइन |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2030|10|31|format=dmy}} | |- |राजीव मिश्रा |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2031|1|19|format=dmy}} | |- |चंद्र धारी सिंह |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2031|7|11|format=dmy}} | |- |अजय भनोट |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2031|8|3|format=dmy}} | |- |नीरज तिवारी |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|21|format=dmy}} |{{dts|2026|7|8|format=dmy}} | |- |मनोज बजाज |बार |{{dts|2018|10|29|format=dmy}} |{{dts|2020|9|11|format=dmy}} |{{dts|2028|6|22|format=dmy}} |24.07.2023 पर शामिल हुए (पीएचसीः पंजाब और हरियाणा) |- |प्रकाश पाडिया |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2027|3|9|format=dmy}} | |- |आलोक माथुर |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2026|11|15|format=dmy}} | |- |पंकज भाटिया |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2028|9|14|format=dmy}} | |- |सौरभ लवानिया |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2028|4|16|format=dmy}} | |- |विवेक वर्मा |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2031|12|28|format=dmy}} | |- |पीयूष अग्रवाल |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2033|11|5|format=dmy}} | |- |सौरभ श्याम शमशेरी |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2031|2|3|format=dmy}} | |- |जसप्रीत सिंह |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2033|8|28|format=dmy}} | |- |राजीव सिंह |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2030|4|2|format=dmy}} | |- |मंजू रानी चौहान |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2028|8|28|format=dmy}} | |- |करुणेश सिंह पवार |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2033|5|18|format=dmy}} | |- |योगेंद्र कुमार श्रीवास्तव |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2027|12|29|format=dmy}} | |- |मनीष माथुर |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2034|6|8|format=dmy}} | |- |रोहित रंजन अग्रवाल |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2033|7|4|format=dmy}} | |- |राजबीर सिंह |सेवा |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2026|12|5|format=dmy}} | | rowspan="6" |[[रंजन गोगोई]] |- |दीपक वर्मा |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2027|3|29|format=dmy}} | |- |गौतम चौधरी |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2026|11|8|format=dmy}} | |- |दिनेश पाठक |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2034|1|6|format=dmy}} | |- |मनीष कुमार |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2032|9|15|format=dmy}} | |- |समित गोपाल |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2033|12|29|format=dmy}} | |- |संजय कुमार पचोरी |सेवा |{{dts|2020|9|16|format=dmy}} |{{dts|2022|6|21|format=dmy}} |{{dts|2027|2|28|format=dmy}} | | rowspan="2" |[[शरद अरविंद बोबडे]] |- |सुभाष चंद्र शर्मा |सेवा |{{dts|2020|9|16|format=dmy}} |{{dts|2022|6|21|format=dmy}} |{{dts|2026|10|3|format=dmy}} | |- |चंद्र कुमार राय |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2027|10|14|format=dmy}} | | rowspan="11" |[[नूतलपाटि वेंकटरमण]] |- |कृष्ण पहल |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2030|6|22|format=dmy}} | |- |समीर जैन |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2030|2|25|format=dmy}} | |- |आशुतोष श्रीवास्तव |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2026|12|2|format=dmy}} | |- |सुभाष विद्यार्थी |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2032|4|29|format=dmy}} | |- |बृज राज सिंह |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2032|8|6|format=dmy}} | |- |श्री प्रकाश सिंह |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2036|02|7|format=dmy}} | |- |विकास बुधवार |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2035|6|27|format=dmy}} | |- |विक्रम डी चौहान |बार |{{dts|2021|10|27|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2036|9|22|format=dmy}} | |- |सौरभ श्रीवास्तव |बार |{{dts|2022|8|3|format=dmy}} |{{dts|2024|3|21|format=dmy}} |{{dts|2037|7|29|format=dmy}} | |- |राम मनोहर नारायण मिश्रा |सेवा |{{dts|2022|8|15|format=dmy}} |{{dts|2023|9|25|format=dmy}} |{{dts|2026|11|5|format=dmy}} | |- |सैयद कमर हसन रिज़वी |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2029|11|18|format=dmy}} | | rowspan="9" |[[धनंजय यशवंत चंद्रचूड़]] |- |मनीष कुमार निगम |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2029|6|14|format=dmy}} | |- |अनीश कुमार गुप्ता |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2036|1|2|format=dmy}} | |- |नंद प्रभा शुक्ला |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2035|6|29|format=dmy}} | |- |क्षितिज शैलेंद्र |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2037|7|13|format=dmy}} | |- |विनोद दिवाकर |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2038|9|14|format=dmy}} | |- |प्रशांत कुमार |बार |{{dts|2023|2|27|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2029|5|29|format=dmy}} | |- |मंजीव शुक्ला |बार |{{dts|2023|2|27|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2033|11|7|format=dmy}} | |- |अरुण कुमार सिंह देशवाल |बार |{{dts|2023|2|27|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2035|7|6|format=dmy}} | |- |प्रवीण कुमार गिरि |बार | -- |{{dts|2025|1|27|format=dmy}} |{{dts|2037|1|19|format=dmy}} | | rowspan="7" |[[संजीव खन्ना]] |- |जितेंद्र कुमार सिन्हा |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2031|5|27|format=dmy}} | |- |अनिल कुमार-एक्स |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2033|4|20|format=dmy}} | |- |संदीप जैन |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2027|11|28|format=dmy}} | |- |अवनीश सक्सेना |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2033|2|7|format=dmy}} | |- |मदन पाल सिंह |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2033|1|1|format=dmy}} | |- |हरवीर सिंह |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2029|3|12|format=dmy}} | |- |प्रमोद कुमार श्रीवास्तव |सेवा | -- |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2027|1|4|format=dmy}} | |[[भूषण रामकृष्ण गवई]] |- |अब्दुल शाहिद |सेवा | -- |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2030|7|5|format=dmy}} | |[[संजीव खन्ना]] |- |संतोष राय |सेवा | -- |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2034|6|30|format=dmy}} | |[[भूषण रामकृष्ण गवई]] |- |तेज प्रताप तिवारी |सेवा | -- |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2033|8|1|format=dmy}} | |[[संजीव खन्ना]] |- |जफर अहमद |सेवा | -- |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2032|1|29|format=dmy}} | |[[भूषण रामकृष्ण गवई]] |- |अरुण कुमार |बार | -- |{{dts|2025|9|3|format=dmy}} |{{dts|2034|4|2|format=dmy}} | |[[धनंजय यशवंत चंद्रचूड़]] |- |अमिताभ कुमार राय |बार | -- |{{dts|2025|9|8|format=dmy}} |{{dts|2031|6|3|format=dmy}} | | rowspan="2" |[[संजीव खन्ना]] |- |राजीव लोचन शुक्ला |बार | -- |{{dts|2025|9|8|format=dmy}} |{{dts|2040|8|2|format=dmy}} | |- |विवेक सरन |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2032|10|30|format=dmy}} | | rowspan="26" |[[भूषण रामकृष्ण गवई]] |- |विवेक कुमार सिंह |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2037|10|7|format=dmy}} | |- |गरिमा प्रसाद |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2036|10|22|format=dmy}} | |- |सुधांशु चौहान |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2035|7|9|format=dmy}} | |- |अबधेश कुमार चौधरी |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2035|12|19|format=dmy}} | |- |स्वरूपमा चतुर्वेदी |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2039|12|31|format=dmy}} | |- |सिद्धार्थ नंदन |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2040|5|25|format=dmy}} | |- |कुणाल रवि सिंह |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2041|6|10|format=dmy}} | |- |इंद्रजीत शुक्ला |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2040|6|30|format=dmy}} | |- |सत्य वीर सिंह |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2039|7|6|format=dmy}} | |- |अजय कुमार-II |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|6|5|format=dmy}} | |- |चव्हाण प्रकाश |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2033|7|4|format=dmy}} | |- |दिवेश चंद्र सामंत |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2028|2|4|format=dmy}} | |- |प्रशांत मिश्रा-I |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|12|24|format=dmy}} | |- |तरुण सक्सेना |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|1|10|format=dmy}} | |- |राजीव भारती |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2033|1|20|format=dmy}} | |- |पदम नारायण मिश्रा |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2032|10|2|format=dmy}} | |- |लक्ष्मीकांत शुक्ला |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|7|1|format=dmy}} | |- |जय प्रकाश तिवारी |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|1|1|format=dmy}} | |- |देवेंद्र सिंह-I |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2030|11|13|format=dmy}} | |- |संजीव कुमार |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2028|2|7|format=dmy}} | |- |वाणी रंजन अग्रवाल |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2027|9|20|format=dmy}} | |- |अचल सचदेव |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2031|12|30|format=dmy}} | |- |बबीता रानी |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2035|4|23|format=dmy}} | |- |विनय कुमार द्विवेदी |सेवा | -- |{{dts|2025|10|17|format=dmy}} |{{dts|2028|10|31|format=dmy}} | |- |जय कृष्ण उपाध्याय |बार | -- |{{dts|2026|1|7|format=dmy}} |{{dts|2034|8|13|format=dmy}} | |} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+अतिरिक्त न्यायाधीश !अतिरिक्त न्यायाधीश का नाम !स्रोत !नियुक्ति की तिथि !वर्तमान कार्यकाल की समाप्ति की तिथि !न्यायाधीश के रूप में नामितकर्ता |- | -- | -- | -- | -- | -- |} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+इलाहाबाद उच्च न्यायालय से स्थानांतरित न्यायाधीश !न्यायाधीश का नाम !स्रोत !अतिरिक्त न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !स्थायी न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !सेवानिवृत्ति की तिथि !टिप्पणियां |- |'''रमेश सिन्हा''' |बार |{{dts|2011|11|21|format=dmy}} |{{dts|2013|8|6|format=dmy}} |{{dts|2026|9|4|format=dmy}} |'''छत्तीसगढ़ के मुख्य न्यायाधीश''' |- |'''सुनीता अग्रवाल''' |बार |{{dts|2011|11|21|format=dmy}} |{{dts|2013|8|6|format=dmy}} |{{dts|2028|4|29|format=dmy}} |'''गुजरात के मुख्य न्यायाधीश''' |- |'''देवेंद्र कुमार उपाध्याय''' |बार |{{dts|2011|11|21|format=dmy}} |{{dts|2013|8|6|format=dmy}} |{{dts|2027|6|15|format=dmy}} |'''दिल्ली के मुख्य न्यायाधीश''' |- |'''मनोज कुमार गुप्ता''' |बार |{{dts|2013|4|12|format=dmy}} |{{dts|2015|4|10|format=dmy}} |{{dts|2026|10|8|format=dmy}} |'''उत्तराखंड के मुख्य न्यायाधीश''' |- |अश्वनी कुमार मिश्रा |बार |{{dts|2014|2|3|format=dmy}} |{{dts|2016|2|1|format=dmy}} |{{dts|2030|11|15|format=dmy}} |पंजाब और हरियाणा में स्थानांतरित |- |विवेक चौधरी |बार |{{dts|2017|2|20|format=dmy}} |{{dts|2018|3|14|format=dmy}} |{{dts|2028|5|12|format=dmy}} |दिल्ली में स्थानांतरित |- |जयंत बनर्जी |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2027|1|16|format=dmy}} |कर्नाटक में स्थानांतरित |- |दिनेश कुमार सिंह |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2028|8|17|format=dmy}} |कर्नाटक में स्थानांतरित |- |विवेक कुमार सिंह |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2030|3|24|format=dmy}} |मध्यप्रदेश में स्थानांतरित |- |संजय कुमार सिंह |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2031|1|20|format=dmy}} |पटना में स्थानांतरित |- |रवि नाथ तिलहरी |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2031|2|8|format=dmy}} |आन्ध्रप्रदेश में स्थानांतरित |- |शमीम अहमद |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2028|3|7|format=dmy}} |मद्रास में स्थानांतरित |- |ओम प्रकाश शुक्ला |बार |{{dts|2022|8|3|format=dmy}} |{{dts|2024|3|21|format=dmy}} |{{dts|2039|4|19|format=dmy}} |दिल्ली में स्थानांतरित |} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+वर्तमान न्यायाधीशों को उच्चतम न्यायालय में पदोन्नत किया गया !न्यायाधीश का नाम !छवि !न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !उच्चतम न्यायालय में पदोन्नति की तिथि !सेवानिवृत्ति की तिथि |- |'''[[विक्रम नाथ]]''' |[[File:Hon'ble_Justice_Vikram_Nath.jpg|पाठ=|87x87पिक्सेल|Dhananjaya Yeshwant Chandrachud]] |{{dts|2004|9|24|format=dmy}} |{{dts|2021|8|31|format=dmy}} |{{dts|2027|9|23|format=dmy}} |- |'''पंकज मित्तल''' |[[File:Justice_Pankaj_Mithal.jpg|पाठ=|87x87पिक्सेल|Dhananjaya Yeshwant Chandrachud]] |{{dts|2006|7|7|format=dmy}} |{{dts|2023|2|6|format=dmy}} |{{dts|2026|6|16|format=dmy}} |- |'''मनोज मिश्रा''' |[[File:Justice_Manoj_Misra.jpg|पाठ=|108x108पिक्सेल|Dhananjaya Yeshwant Chandrachud]] |{{dts|2011|11|21|format=dmy}} |{{dts|2023|2|6|format=dmy}} |{{dts|2030|6|1|format=dmy}} |} == आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालय == [[आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालय]] आंध्र प्रदेश राज्य की राजधानी [[अमरावती]] में स्थित है और इसमें अधिकतम 37 न्यायाधीश हो सकते हैं, जिनमें से 28 को स्थायी रूप से नियुक्त किया जाना चाहिए और 9 अतिरिक्त रूप से नियुक्त किए जा सकते हैं। न्यायालय में वर्तमान में 31 न्यायाधीश हैं।<ref>{{Cite web|title=CJ & Sitting Judges|url=http://hc.ap.nic.in/profile.html|website=Andhra Pradesh High Court}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+स्थायी न्यायाधीश !न्यायाधीश का नाम !स्रोत !अतिरिक्त न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !स्थायी न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !सेवानिवृत्ति की तिथि !टिप्पणियां !न्यायाधीश के रूप में नामितकर्ता |- |'''''लिसा गिल (मुख्य न्यायाधीश)''''' |बार |{{dts|2014|3|31|format=dmy}} |{{dts|2014|12|19|format=dmy}} |{{dts|2028|11|16|format=dmy}} |'''25.04.2026 से मुख्य न्यायाधीश (पीएचसीः पंजाब और हरियाणा) ''' |[[P. Sathasivam|पी सतशिवम]] |- |रवि नाथ तिलहरी |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2031|2|8|format=dmy}} |18.10.2021 पर शामिल हुए (पीएचसीः इलाहाबाद) | rowspan="5" |[[Ranjan Gogoi|रंजन गोगोई]] |- |राव रघुनंदन राव |बार | |{{dts|2020|1|13|format=dmy}} |{{dts|2026|6|29|format=dmy}} | |- |बट्टु देवानंद |बार | |{{dts|2020|1|13|format=dmy}} |{{dts|2028|4|13|format=dmy}} | |- |डोनाडी रमेश |बार | |{{dts|2020|1|13|format=dmy}} |{{dts|2027|6|26|format=dmy}} | |- |नैनाला जयसूर्या |बार | |{{dts|2020|1|13|format=dmy}} |{{dts|2030|8|26|format=dmy}} | |- |बोप्पुडी कृष्ण मोहन |बार | |{{dts|2020|5|2|format=dmy}} |{{dts|2027|2|4|format=dmy}} | | rowspan="2" |[[Sharad Bobde|एस. ए. बोबडे]] |- |कांचीरेड्डी सुरेश रेड्डी |बार | |{{dts|2020|5|2|format=dmy}} |{{dts|2026|12|6|format=dmy}} | |- |बोड्डुपल्ली श्री भानुमति |सेवा | |{{dts|2021|12|8|format=dmy}} |{{dts|2030|8|30|format=dmy}} | | rowspan="8" |[[N. V. Ramana|एन. वी. रमना]] |- |कोनाकान्ति श्रीनिवास रेड्डी |बार | |{{dts|2022|2|14|format=dmy}} |{{dts|2028|6|2|format=dmy}} | |- |गन्नमनेनी रामकृष्ण प्रसाद |बार | |{{dts|2022|2|14|format=dmy}} |{{dts|2026|5|27|format=dmy}} | |- |वेंकटेश्वरलु निम्मगड्डा |बार | |{{dts|2022|2|14|format=dmy}} |{{dts|2029|6|30|format=dmy}} | |- |तरलाडा राजशेखर राव |बार | |{{dts|2022|2|14|format=dmy}} |{{dts|2029|8|2|format=dmy}} | |- |सत्ती सुब्बा रेड्डी |बार | |{{dts|2022|2|14|format=dmy}} |{{dts|2032|2|4|format=dmy}} | |- |रवि चीमलपति |बार | |{{dts|2022|2|14|format=dmy}} |{{dts|2029|12|3|format=dmy}} | |- |वद्दीबोयान सुजाता |बार | |{{dts|2022|2|14|format=dmy}} |{{dts|2028|9|9|format=dmy}} | |- |शुभेंदु सामंत |सेवा |{{dts|2022|5|18|format=dmy}} |{{dts|2025|4|28|format=dmy}} |{{dts|2033|11|24|format=dmy}} |29.10.2025 पर शामिल हुए (पीएचसीः कलकत्ता) |[[Sharad Bobde|एस. ए. बोबडे]] |- |बोप्पना वराह लक्ष्मी नरसिम्हा चक्रवर्ती |सेवा |{{dts|2022|8|4|format=dmy}} |{{dts|2024|3|14|format=dmy}} |{{dts|2026|8|14|format=dmy}} | |[[N. V. Ramana|एन. वी. रमना]] |- |वेंकट ज्योतिर्मई प्रताप |सेवा |{{dts|2023|1|27|format=dmy}} |{{dts|2024|8|28|format=dmy}} |{{dts|2034|7|31|format=dmy}} | | rowspan="6" |[[Dhananjaya Y. Chandrachud|डी. वाई. चंद्रचूड़]] |- |वेणुथुरमल्ली गोपाल कृष्ण राव |सेवा |{{dts|2023|1|27|format=dmy}} |{{dts|2024|8|28|format=dmy}} |{{dts|2026|8|29|format=dmy}} | |- |हरिनाथ नुनेपल्ली |बार |{{dts|2023|10|21|format=dmy}} |{{dts|2025|8|13|format=dmy}} |{{dts|2034|1|11|format=dmy}} | |- |किरणमयी मंडवा |बार |{{dts|2023|10|21|format=dmy}} |{{dts|2025|8|13|format=dmy}} |{{dts|2032|7|29|format=dmy}} | |- |सुमति जगदम् |बार |{{dts|2023|10|21|format=dmy}} |{{dts|2025|8|13|format=dmy}} |{{dts|2033|6|27|format=dmy}} | |- |नयापति विजय |बार |{{dts|2023|10|21|format=dmy}} |{{dts|2025|8|13|format=dmy}} |{{dts|2036|8|7|format=dmy}} | |} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+अतिरिक्त न्यायाधीश !अतिरिक्त न्यायाधीश का नाम . !स्रोत !नियुक्ति की तिथि !वर्तमान कार्यकाल की समाप्ति की तिथि !न्यायाधीश के रूप में नामितकर्ता |- |महेश्वर राव कुंचेम |बार |{{dts|2024|10|28|format=dmy}} |{{dts|2026|10|27|format=dmy}} | rowspan="3" |[[Dhananjaya Y. Chandrachud|डी. वाई. चंद्रचूड़]] |- |तूता चंद्र धना सेकर |बार |{{dts|2024|10|28|format=dmy}} |{{dts|2026|10|27|format=dmy}} |- |चल्ला गुणरंजन |बार |{{dts|2024|10|28|format=dmy}} |{{dts|2026|10|27|format=dmy}} |- |अवधनाम हरि हरनाधा सरमा |सेवा |{{dts|2025|1|24|format=dmy}} |{{dts|2027|1|23|format=dmy}} | rowspan="2" |[[Sanjiv Khanna|संजीव खन्ना]] |- |यादवल्ली लक्ष्मण राव |सेवा |{{dts|2025|1|24|format=dmy}} |{{dts|2027|1|23|format=dmy}} |- |तुहीन कुमार गेडेला |बार |{{dts|2025|8|4|format=dmy}} |{{dts|2027|8|3|format=dmy}} |[[B. R. Gavai|बी. आर. गवई]] |- |बालाजी मेडामल्ली |बार |{{dts|2026|2|12|format=dmy}} |{{dts|2028|2|11|format=dmy}} |[[Surya Kant|सूर्य कांत]] |} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालय से स्थानांतरित न्यायाधीश !न्यायाधीश का नाम !स्रोत !अतिरिक्त न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि . !स्थायी न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि . !सेवानिवृत्ति की तिथि !टिप्पणियां |- |[[Lalitha Kanneganti|ललिता कन्नेगंती]] |बार | |{{dts|2020|5|2|format=dmy}} |{{dts|2033|5|4|format=dmy}} |कर्नाटक में स्थानांतरित |- |कुंभजदल मनमाधा राव |बार | |{{dts|2021|12|8|format=dmy}} |{{dts|2028|6|12|format=dmy}} |कर्नाटक में स्थानांतरित |} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+वर्तमान न्यायाधीशों को उच्चतम न्यायालय में पदोन्नत किया गया !न्यायाधीश का नाम !छवि !न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !उच्चतम न्यायालय में पदोन्नति की तिथि !सेवानिवृत्ति की तिथि |- |'''[[Sarasa Venkatanarayana Bhatti|सारसा वेंकटनारायण भट्टी]]''' |[[File:Justice_S._V._Bhatti.jpg|पाठ=|109x109पिक्सेल|Dhananjaya Yeshwant Chandrachud]] |{{dts|2013|4|12|format=dmy}} |{{dts|2023|7|14|format=dmy}} |{{dts|2027|5|5|format=dmy}} |} == यह भी देखें == * [[भारतीय सर्वोच्च न्यायालय के वर्तमान न्यायधीशगणों की सूची]] * [[भारत के वर्तमान मुख्य न्यायाधीशों की सूची]] == संदर्भ == {{reflist}} bpj01o1yo8qwvu3uva945mlszrew5hg 6556280 6556279 2026-05-25T11:56:34Z Ankit231132 874432 /* आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालय */ 6556280 wikitext text/x-wiki भारत में [[भारत के उच्च न्यायालयों की सूची|25 उच्च न्यायालय]] हैं। इन न्यायालयों में न्यायाधीशों की कुल संख्या 1122 है, जिनमें से 847 न्यायाधीश स्थायी हैं।<ref name="VacancyList" /> 22 मई 2026 तक, 329 सीटें, लगभग 29% रिक्त हैं। <ref name="VacancyList">{{citation |url=https://www.doj.gov.in/static/uploads/2026/05/c0f593db7c35d425c94883b9a4afb139.pdf|title= Statement showing Sanctioned strength, Working Strength and Vacancies of Judges in the Supreme Court of India and the High Courts |date=1 May 2026 |work=Department of Justice, [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार]]}}<br>{{Citation |url= https://doj.gov.in/vacancy-position/ |title=Vacancy Positions |work=Department of Justice, [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार]]}}</ref> [[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] में उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की संख्या सबसे अधिक (160) है जबकि [[सिक्किम उच्च न्यायालय]] में सबसे कम (3) न्यायाधीश हैं।<ref name=VacancyList/> उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की सूचियों का रखरखाव [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार|विधि और न्याय मंत्रालय]] द्वारा किया जाता है।<ref name=":1">{{Cite web|title=List of High Court Judges|url=https://doj.gov.in/list-of-high-court-judges/|access-date=2025-07-06|website=doj.gov.in}}</ref> ==प्रत्येक उच्च न्यायालय में न्यायाधीशों के स्वीकृत, कार्यशील और रिक्त पद== {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" !उच्च न्यायालय !क्षेत्राधिकार !प्रधान सीट !स्थायी न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !अतिरिक्त न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !कुल न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !वर्तमान में कार्यरत<ref name=VacancyList/> !वर्तमान रिक्तियाँ<ref name=VacancyList/> |- |[[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] |[[उत्तर प्रदेश]] |[[प्रयागराज]] |119 |41 !160 !108 !52 |- |[[आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[आंध्र प्रदेश]] |[[अमरावती]] |28 |9 !37 !31 !6 |- |[[बॉम्बे उच्च न्यायालय]] |[[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], [[दादरा और नगर हवेली और दमन और दीव]] |[[मुंबई]] |71 |23 !94 !78 !16 |- |[[कलकत्ता उच्च न्यायालय]] |[[पश्चिम बंगाल]], [[अंडमान व निकोबार द्वीप समूह]] |[[कोलकाता]] |54 |18 !72 !42 !30 |- |[[छत्तीसगढ़ उच्च न्यायालय]] |[[छत्तीसगढ़]] |[[बिलासपुर, छत्तीसगढ़|बिलासपुर]] |17 |5 !22 !14 !8 |- |[[दिल्ली उच्च न्यायालय]] |[[दिल्ली|राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली]] |[[दिल्ली]] |45 |15 !60 !44 !16 |- |[[गुवाहाटी उच्च न्यायालय]] |[[असम]], [[अरुणाचल प्रदेश]], [[मिजोरम]], [[नागालैंड]] |[[गुवाहाटी]] |22 |8 !30 !24 !6 |- |[[गुजरात उच्च न्यायालय]] |[[गुजरात]] |[[अहमदाबाद]] |39 |13 !52 !35 !17 |- |[[हिमाचल प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[हिमाचल प्रदेश]] |[[शिमला]] |13 |4 !17 !12 !5 |- |[[जम्मू और कश्मीर उच्च न्यायालय|जम्मू और कश्मीर और लद्दाख उच्च न्यायालय]] |[[जम्मू और कश्मीर (केंद्र शासित प्रदेश)|जम्मू और कश्मीर]], [[लद्दाख]] |[[श्रीनगर]]/[[जम्मू]] |19 |6 !25 !13 !12 |- |[[झारखण्ड उच्च न्यायालय]] |[[झारखण्ड]] |[[रांची]] |20 |5 !25 !13 !12 |- |[[कर्नाटक उच्च न्यायालय]] |[[कर्नाटक]] |[[बैंगलोर]] |47 |15 !62 !45 !17 |- |[[केरल उच्च न्यायालय]] |[[केरल]], [[लक्षद्वीप]] |[[कोच्चि]] |35 |12 !47 !38 !9 |- |[[मध्य प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[मध्य प्रदेश]] |[[जबलपुर]] |40 |13 !53 !41 !12 |- |[[मद्रास उच्च न्यायालय]] |[[तमिलनाडु]], [[पुदुचेरी (नगर)|पुदुचेरी]] |[[चेन्नई]] |56 |19 !75 !52 !23 |- |[[मणिपुर उच्च न्यायालय]] |[[मणिपुर]] |[[इम्फाल]] |4 |1 !5 !3 !2 |- |[[मेघालय उच्च न्यायालय]] |[[मेघालय]] |[[शिलांग]] |4 |0 !4 !4 !0 |- |[[उड़ीसा उच्च न्यायालय]] |[[ओडिशा]] |[[कटक]] |24 |9 !33 !18 !15 |- |[[पटना उच्च न्यायालय]] |[[बिहार]] |[[पटना]] |40 |13 !53 !37 !16 |- |[[पंजाब और हरियाणा उच्च न्यायालय]] |[[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[हरियाणा]], [[चंडीगढ़]] |[[चंडीगढ़]] |64 |21 !85 !57 !28 |- |[[राजस्थान उच्च न्यायालय]] |[[राजस्थान]] |[[जोधपुर]] |38 |12 !50 !39 !11 |- |[[सिक्किम उच्च न्यायालय]] |[[सिक्किम]] |[[गंगटोक]] |3 |0 !3 !3 !0 |- |[[तेलंगाना उच्च न्यायालय]] |[[तेलंगाना]] |[[हैदराबाद]] |32 |10 !42 !28 !14 |- |[[त्रिपुरा उच्च न्यायालय]] |[[त्रिपुरा]] |[[अगरतला]] |4 |1 !5 !4 !1 |- |[[उत्तराखण्ड उच्च न्यायालय]] |[[उत्तराखण्ड]] |[[नैनीताल]] |9 |2 !11 !10 !1 |- ! colspan="3" |Total !847 !275 !1122 !793 !329 |} == इलाहाबाद उच्च न्यायालय == उत्तर प्रदेश राज्य में [[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] में 119 स्थायी न्यायाधीशों के साथ-साथ 41 अतिरिक्त न्यायाधीश हो सकते हैं, जिससे इसकी कुल स्वीकृत संख्या 160 न्यायाधीशों तक पहुंच सकती है।<ref>{{Cite web|title=Introduction of the High Court of Judicature at Allahabad|url=http://allahabadhighcourt.in/intro.htm|access-date=2020-11-03|website=allahabadhighcourt.in}}</ref> उच्च न्यायालय की वेबसाइट के अनुसार, वर्तमान में इसमें 108 न्यायाधीश हैं।<ref>{{Cite web|url=http://allahabadhighcourt.in/service/judgeListLocation.jsp|title=Chief Justice/Judges of the High Court Allahabad & its Bench at Lucknow|website=Allahabad High Court|access-date=3 October 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.livelaw.in/news-updates/allahabad-high-court-gets-28-permanent-judges-165975|title=Allahabad High Court Gets 28 Permanent Judges|last=NETWORK|first=LIVELAW NEWS|date=2020-11-17|website=www.livelaw.in|language=en|access-date=2020-11-17}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+स्थायी न्यायाधीश !न्यायाधीश का नाम !स्रोत !अतिरिक्त न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !स्थायी न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !सेवानिवृत्ति की तिथि !टिप्पणियां !न्यायाधीश के रूप में नामितकर्ता |- |'''अरुण भंसाली''' ('''मुख्य न्यायाधीश''') |बार |{{dts|2013|1|8|format=dmy}} |{{dts|2015|1|7|format=dmy}} |{{dts|2029|10|14|format=dmy}} |'''05.02.2024 से मुख्य न्यायाधीश (पीएचसीः राजस्थान) ''' |[[अल्तमास कबीर]] |- |महेश चंद्र त्रिपाठी |बार |{{dts|2013|9|27|format=dmy}} |{{dts|2015|4|10|format=dmy}} |{{dts|2028|6|20|format=dmy}} | | rowspan="3" |[[पी सतशिवम|पलानीसामी सतशिवम]] |- |अरिंदम सिन्हा |बार |{{dts|2013|10|30|format=dmy}} |{{dts|2016|3|14|format=dmy}} |{{dts|2027|9|21|format=dmy}} |07.04.2025 पर शामिल हुए (पीएचसीः कलकत्ता) |- |राजन रॉय |बार |{{dts|2014|2|3|format=dmy}} |{{dts|2016|2|1|format=dmy}} |{{dts|2027|8|14|format=dmy}} | |- |यशवंत वर्मा |बार |{{dts|2014|10|13|format=dmy}} |{{dts|2016|2|1|format=dmy}} |{{dts|2031|1|5|format=dmy}} | |[[एच एल दत्तु]] |- |अतुल श्रीधरन |बार |{{dts|2016|4|7|format=dmy}} |{{dts|2018|3|17|format=dmy}} |{{dts|2028|5|24|format=dmy}} |11.11.2025 पर शामिल हुए (पीएचसीः एमपी) | rowspan="3" |[[टी॰ एस॰ ठाकुर|तीरथ सिंह ठाकुर]] |- |सिद्धार्थ वर्मा |बार |{{dts|2016|11|15|format=dmy}} |{{dts|2018|3|23|format=dmy}} |{{dts|2029|9|18|format=dmy}} | |- |संगीता चंद्र |बार |{{dts|2016|11|15|format=dmy}} |{{dts|2018|3|23|format=dmy}} |{{dts|2030|4|22|format=dmy}} | |- |सौमित्र दयाल सिंह |बार |{{dts|2017|2|20|format=dmy}} |{{dts|2018|3|14|format=dmy}} |{{dts|2031|12|19|format=dmy}} | |[[जगदीश सिंह खेहर]] |- |शेखर बी. सराफ |बार |{{dts|2017|9|21|format=dmy}} |{{dts|2019|9|16|format=dmy}} |{{dts|2033|10|20|format=dmy}} |17.11.2023 पर शामिल हुए (पीएचसीः कलकत्ता) | rowspan="30" |[[दीपक मिश्रा]] |- |सलिल कुमार राय |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2027|8|7|format=dmy}} | |- |राजेश सिंह चौहान |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2028|7|17|format=dmy}} | |- |इरशाद अली |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2020|3|18|format=dmy}} |{{dts|2026|12|11|format=dmy}} | |- |सरल श्रीवास्तव |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2026|10|28|format=dmy}} | |- |जहांगीर जमशेद मुनीर |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2029|8|22|format=dmy}} | |- |राजीव गुप्ता |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2028|10|21|format=dmy}} | |- |सिद्धार्थ |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2027|4|14|format=dmy}} | |- |अजीत कुमार |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2030|12|21|format=dmy}} | |- |रजनीश कुमार |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2031|8|9|format=dmy}} | |- |अब्दुल मोइन |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2030|10|31|format=dmy}} | |- |राजीव मिश्रा |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2031|1|19|format=dmy}} | |- |चंद्र धारी सिंह |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2031|7|11|format=dmy}} | |- |अजय भनोट |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2031|8|3|format=dmy}} | |- |नीरज तिवारी |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|21|format=dmy}} |{{dts|2026|7|8|format=dmy}} | |- |मनोज बजाज |बार |{{dts|2018|10|29|format=dmy}} |{{dts|2020|9|11|format=dmy}} |{{dts|2028|6|22|format=dmy}} |24.07.2023 पर शामिल हुए (पीएचसीः पंजाब और हरियाणा) |- |प्रकाश पाडिया |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2027|3|9|format=dmy}} | |- |आलोक माथुर |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2026|11|15|format=dmy}} | |- |पंकज भाटिया |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2028|9|14|format=dmy}} | |- |सौरभ लवानिया |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2028|4|16|format=dmy}} | |- |विवेक वर्मा |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2031|12|28|format=dmy}} | |- |पीयूष अग्रवाल |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2033|11|5|format=dmy}} | |- |सौरभ श्याम शमशेरी |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2031|2|3|format=dmy}} | |- |जसप्रीत सिंह |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2033|8|28|format=dmy}} | |- |राजीव सिंह |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2030|4|2|format=dmy}} | |- |मंजू रानी चौहान |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2028|8|28|format=dmy}} | |- |करुणेश सिंह पवार |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2033|5|18|format=dmy}} | |- |योगेंद्र कुमार श्रीवास्तव |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2027|12|29|format=dmy}} | |- |मनीष माथुर |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2034|6|8|format=dmy}} | |- |रोहित रंजन अग्रवाल |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2033|7|4|format=dmy}} | |- |राजबीर सिंह |सेवा |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2026|12|5|format=dmy}} | | rowspan="6" |[[रंजन गोगोई]] |- |दीपक वर्मा |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2027|3|29|format=dmy}} | |- |गौतम चौधरी |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2026|11|8|format=dmy}} | |- |दिनेश पाठक |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2034|1|6|format=dmy}} | |- |मनीष कुमार |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2032|9|15|format=dmy}} | |- |समित गोपाल |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2033|12|29|format=dmy}} | |- |संजय कुमार पचोरी |सेवा |{{dts|2020|9|16|format=dmy}} |{{dts|2022|6|21|format=dmy}} |{{dts|2027|2|28|format=dmy}} | | rowspan="2" |[[शरद अरविंद बोबडे]] |- |सुभाष चंद्र शर्मा |सेवा |{{dts|2020|9|16|format=dmy}} |{{dts|2022|6|21|format=dmy}} |{{dts|2026|10|3|format=dmy}} | |- |चंद्र कुमार राय |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2027|10|14|format=dmy}} | | rowspan="11" |[[नूतलपाटि वेंकटरमण]] |- |कृष्ण पहल |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2030|6|22|format=dmy}} | |- |समीर जैन |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2030|2|25|format=dmy}} | |- |आशुतोष श्रीवास्तव |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2026|12|2|format=dmy}} | |- |सुभाष विद्यार्थी |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2032|4|29|format=dmy}} | |- |बृज राज सिंह |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2032|8|6|format=dmy}} | |- |श्री प्रकाश सिंह |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2036|02|7|format=dmy}} | |- |विकास बुधवार |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2035|6|27|format=dmy}} | |- |विक्रम डी चौहान |बार |{{dts|2021|10|27|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2036|9|22|format=dmy}} | |- |सौरभ श्रीवास्तव |बार |{{dts|2022|8|3|format=dmy}} |{{dts|2024|3|21|format=dmy}} |{{dts|2037|7|29|format=dmy}} | |- |राम मनोहर नारायण मिश्रा |सेवा |{{dts|2022|8|15|format=dmy}} |{{dts|2023|9|25|format=dmy}} |{{dts|2026|11|5|format=dmy}} | |- |सैयद कमर हसन रिज़वी |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2029|11|18|format=dmy}} | | rowspan="9" |[[धनंजय यशवंत चंद्रचूड़]] |- |मनीष कुमार निगम |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2029|6|14|format=dmy}} | |- |अनीश कुमार गुप्ता |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2036|1|2|format=dmy}} | |- |नंद प्रभा शुक्ला |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2035|6|29|format=dmy}} | |- |क्षितिज शैलेंद्र |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2037|7|13|format=dmy}} | |- |विनोद दिवाकर |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2038|9|14|format=dmy}} | |- |प्रशांत कुमार |बार |{{dts|2023|2|27|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2029|5|29|format=dmy}} | |- |मंजीव शुक्ला |बार |{{dts|2023|2|27|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2033|11|7|format=dmy}} | |- |अरुण कुमार सिंह देशवाल |बार |{{dts|2023|2|27|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2035|7|6|format=dmy}} | |- |प्रवीण कुमार गिरि |बार | -- |{{dts|2025|1|27|format=dmy}} |{{dts|2037|1|19|format=dmy}} | | rowspan="7" |[[संजीव खन्ना]] |- |जितेंद्र कुमार सिन्हा |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2031|5|27|format=dmy}} | |- |अनिल कुमार-एक्स |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2033|4|20|format=dmy}} | |- |संदीप जैन |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2027|11|28|format=dmy}} | |- |अवनीश सक्सेना |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2033|2|7|format=dmy}} | |- |मदन पाल सिंह |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2033|1|1|format=dmy}} | |- |हरवीर सिंह |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2029|3|12|format=dmy}} | |- |प्रमोद कुमार श्रीवास्तव |सेवा | -- |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2027|1|4|format=dmy}} | |[[भूषण रामकृष्ण गवई]] |- |अब्दुल शाहिद |सेवा | -- |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2030|7|5|format=dmy}} | |[[संजीव खन्ना]] |- |संतोष राय |सेवा | -- |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2034|6|30|format=dmy}} | |[[भूषण रामकृष्ण गवई]] |- |तेज प्रताप तिवारी |सेवा | -- |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2033|8|1|format=dmy}} | |[[संजीव खन्ना]] |- |जफर अहमद |सेवा | -- |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2032|1|29|format=dmy}} | |[[भूषण रामकृष्ण गवई]] |- |अरुण कुमार |बार | -- |{{dts|2025|9|3|format=dmy}} |{{dts|2034|4|2|format=dmy}} | |[[धनंजय यशवंत चंद्रचूड़]] |- |अमिताभ कुमार राय |बार | -- |{{dts|2025|9|8|format=dmy}} |{{dts|2031|6|3|format=dmy}} | | rowspan="2" |[[संजीव खन्ना]] |- |राजीव लोचन शुक्ला |बार | -- |{{dts|2025|9|8|format=dmy}} |{{dts|2040|8|2|format=dmy}} | |- |विवेक सरन |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2032|10|30|format=dmy}} | | rowspan="26" |[[भूषण रामकृष्ण गवई]] |- |विवेक कुमार सिंह |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2037|10|7|format=dmy}} | |- |गरिमा प्रसाद |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2036|10|22|format=dmy}} | |- |सुधांशु चौहान |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2035|7|9|format=dmy}} | |- |अबधेश कुमार चौधरी |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2035|12|19|format=dmy}} | |- |स्वरूपमा चतुर्वेदी |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2039|12|31|format=dmy}} | |- |सिद्धार्थ नंदन |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2040|5|25|format=dmy}} | |- |कुणाल रवि सिंह |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2041|6|10|format=dmy}} | |- |इंद्रजीत शुक्ला |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2040|6|30|format=dmy}} | |- |सत्य वीर सिंह |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2039|7|6|format=dmy}} | |- |अजय कुमार-II |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|6|5|format=dmy}} | |- |चव्हाण प्रकाश |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2033|7|4|format=dmy}} | |- |दिवेश चंद्र सामंत |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2028|2|4|format=dmy}} | |- |प्रशांत मिश्रा-I |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|12|24|format=dmy}} | |- |तरुण सक्सेना |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|1|10|format=dmy}} | |- |राजीव भारती |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2033|1|20|format=dmy}} | |- |पदम नारायण मिश्रा |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2032|10|2|format=dmy}} | |- |लक्ष्मीकांत शुक्ला |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|7|1|format=dmy}} | |- |जय प्रकाश तिवारी |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|1|1|format=dmy}} | |- |देवेंद्र सिंह-I |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2030|11|13|format=dmy}} | |- |संजीव कुमार |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2028|2|7|format=dmy}} | |- |वाणी रंजन अग्रवाल |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2027|9|20|format=dmy}} | |- |अचल सचदेव |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2031|12|30|format=dmy}} | |- |बबीता रानी |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2035|4|23|format=dmy}} | |- |विनय कुमार द्विवेदी |सेवा | -- |{{dts|2025|10|17|format=dmy}} |{{dts|2028|10|31|format=dmy}} | |- |जय कृष्ण उपाध्याय |बार | -- |{{dts|2026|1|7|format=dmy}} |{{dts|2034|8|13|format=dmy}} | |} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+अतिरिक्त न्यायाधीश !अतिरिक्त न्यायाधीश का नाम !स्रोत !नियुक्ति की तिथि !वर्तमान कार्यकाल की समाप्ति की तिथि !न्यायाधीश के रूप में नामितकर्ता |- | -- | -- | -- | -- | -- |} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+इलाहाबाद उच्च न्यायालय से स्थानांतरित न्यायाधीश !न्यायाधीश का नाम !स्रोत !अतिरिक्त न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !स्थायी न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !सेवानिवृत्ति की तिथि !टिप्पणियां |- |'''रमेश सिन्हा''' |बार |{{dts|2011|11|21|format=dmy}} |{{dts|2013|8|6|format=dmy}} |{{dts|2026|9|4|format=dmy}} |'''छत्तीसगढ़ के मुख्य न्यायाधीश''' |- |'''सुनीता अग्रवाल''' |बार |{{dts|2011|11|21|format=dmy}} |{{dts|2013|8|6|format=dmy}} |{{dts|2028|4|29|format=dmy}} |'''गुजरात के मुख्य न्यायाधीश''' |- |'''देवेंद्र कुमार उपाध्याय''' |बार |{{dts|2011|11|21|format=dmy}} |{{dts|2013|8|6|format=dmy}} |{{dts|2027|6|15|format=dmy}} |'''दिल्ली के मुख्य न्यायाधीश''' |- |'''मनोज कुमार गुप्ता''' |बार |{{dts|2013|4|12|format=dmy}} |{{dts|2015|4|10|format=dmy}} |{{dts|2026|10|8|format=dmy}} |'''उत्तराखंड के मुख्य न्यायाधीश''' |- |अश्वनी कुमार मिश्रा |बार |{{dts|2014|2|3|format=dmy}} |{{dts|2016|2|1|format=dmy}} |{{dts|2030|11|15|format=dmy}} |पंजाब और हरियाणा में स्थानांतरित |- |विवेक चौधरी |बार |{{dts|2017|2|20|format=dmy}} |{{dts|2018|3|14|format=dmy}} |{{dts|2028|5|12|format=dmy}} |दिल्ली में स्थानांतरित |- |जयंत बनर्जी |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2027|1|16|format=dmy}} |कर्नाटक में स्थानांतरित |- |दिनेश कुमार सिंह |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2028|8|17|format=dmy}} |कर्नाटक में स्थानांतरित |- |विवेक कुमार सिंह |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2030|3|24|format=dmy}} |मध्यप्रदेश में स्थानांतरित |- |संजय कुमार सिंह |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2031|1|20|format=dmy}} |पटना में स्थानांतरित |- |रवि नाथ तिलहरी |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2031|2|8|format=dmy}} |आन्ध्रप्रदेश में स्थानांतरित |- |शमीम अहमद |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2028|3|7|format=dmy}} |मद्रास में स्थानांतरित |- |ओम प्रकाश शुक्ला |बार |{{dts|2022|8|3|format=dmy}} |{{dts|2024|3|21|format=dmy}} |{{dts|2039|4|19|format=dmy}} |दिल्ली में स्थानांतरित |} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+वर्तमान न्यायाधीशों को उच्चतम न्यायालय में पदोन्नत किया गया !न्यायाधीश का नाम !छवि !न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !उच्चतम न्यायालय में पदोन्नति की तिथि !सेवानिवृत्ति की तिथि |- |'''[[विक्रम नाथ]]''' |[[File:Hon'ble_Justice_Vikram_Nath.jpg|पाठ=|87x87पिक्सेल|Dhananjaya Yeshwant Chandrachud]] |{{dts|2004|9|24|format=dmy}} |{{dts|2021|8|31|format=dmy}} |{{dts|2027|9|23|format=dmy}} |- |'''पंकज मित्तल''' |[[File:Justice_Pankaj_Mithal.jpg|पाठ=|87x87पिक्सेल|Dhananjaya Yeshwant Chandrachud]] |{{dts|2006|7|7|format=dmy}} |{{dts|2023|2|6|format=dmy}} |{{dts|2026|6|16|format=dmy}} |- |'''मनोज मिश्रा''' |[[File:Justice_Manoj_Misra.jpg|पाठ=|108x108पिक्सेल|Dhananjaya Yeshwant Chandrachud]] |{{dts|2011|11|21|format=dmy}} |{{dts|2023|2|6|format=dmy}} |{{dts|2030|6|1|format=dmy}} |} == आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालय == [[आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालय]] आंध्र प्रदेश राज्य की राजधानी [[अमरावती]] में स्थित है और इसमें अधिकतम 37 न्यायाधीश हो सकते हैं, जिनमें से 28 को स्थायी रूप से नियुक्त किया जाना चाहिए और 9 अतिरिक्त रूप से नियुक्त किए जा सकते हैं। न्यायालय में वर्तमान में 31 न्यायाधीश हैं।<ref>{{Cite web|title=CJ & Sitting Judges|url=http://hc.ap.nic.in/profile.html|website=Andhra Pradesh High Court}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+स्थायी न्यायाधीश !न्यायाधीश का नाम !स्रोत !अतिरिक्त न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !स्थायी न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !सेवानिवृत्ति की तिथि !टिप्पणियां !न्यायाधीश के रूप में नामितकर्ता |- |'''''लिसा गिल (मुख्य न्यायाधीश)''''' |बार |{{dts|2014|3|31|format=dmy}} |{{dts|2014|12|19|format=dmy}} |{{dts|2028|11|16|format=dmy}} |'''25.04.2026 से मुख्य न्यायाधीश (पीएचसीः पंजाब और हरियाणा) ''' |[[पी सतशिवम]] |- |रवि नाथ तिलहरी |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2031|2|8|format=dmy}} |18.10.2021 पर शामिल हुए (पीएचसीः इलाहाबाद) | rowspan="5" |[[रंजन गोगोई]] |- |राव रघुनंदन राव |बार | -- |{{dts|2020|1|13|format=dmy}} |{{dts|2026|6|29|format=dmy}} | |- |बट्टु देवानंद |बार | -- |{{dts|2020|1|13|format=dmy}} |{{dts|2028|4|13|format=dmy}} | |- |डोनाडी रमेश |बार | -- |{{dts|2020|1|13|format=dmy}} |{{dts|2027|6|26|format=dmy}} | |- |नैनाला जयसूर्या |बार | -- |{{dts|2020|1|13|format=dmy}} |{{dts|2030|8|26|format=dmy}} | |- |बोप्पुडी कृष्ण मोहन |बार | -- |{{dts|2020|5|2|format=dmy}} |{{dts|2027|2|4|format=dmy}} | | rowspan="2" |[[शरद अरविंद बोबडे]] |- |कांचीरेड्डी सुरेश रेड्डी |बार | -- |{{dts|2020|5|2|format=dmy}} |{{dts|2026|12|6|format=dmy}} | |- |बोड्डुपल्ली श्री भानुमति |सेवा | -- |{{dts|2021|12|8|format=dmy}} |{{dts|2030|8|30|format=dmy}} | | rowspan="8" |[[नूतलपाटि वेंकटरमण|एन. वी. रमण]] |- |कोनाकान्ति श्रीनिवास रेड्डी |बार | -- |{{dts|2022|2|14|format=dmy}} |{{dts|2028|6|2|format=dmy}} | |- |गन्नमनेनी रामकृष्ण प्रसाद |बार | -- |{{dts|2022|2|14|format=dmy}} |{{dts|2026|5|27|format=dmy}} | |- |वेंकटेश्वरलु निम्मगड्डा |बार | -- |{{dts|2022|2|14|format=dmy}} |{{dts|2029|6|30|format=dmy}} | |- |तरलाडा राजशेखर राव |बार | -- |{{dts|2022|2|14|format=dmy}} |{{dts|2029|8|2|format=dmy}} | |- |सत्ती सुब्बा रेड्डी |बार | -- |{{dts|2022|2|14|format=dmy}} |{{dts|2032|2|4|format=dmy}} | |- |रवि चीमलपति |बार | -- |{{dts|2022|2|14|format=dmy}} |{{dts|2029|12|3|format=dmy}} | |- |वद्दीबोयान सुजाता |बार | -- |{{dts|2022|2|14|format=dmy}} |{{dts|2028|9|9|format=dmy}} | |- |शुभेंदु सामंत |सेवा |{{dts|2022|5|18|format=dmy}} |{{dts|2025|4|28|format=dmy}} |{{dts|2033|11|24|format=dmy}} |29.10.2025 पर शामिल हुए (पीएचसीः कलकत्ता) |[[शरद अरविंद बोबडे]] |- |बोप्पना वराह लक्ष्मी नरसिम्हा चक्रवर्ती |सेवा |{{dts|2022|8|4|format=dmy}} |{{dts|2024|3|14|format=dmy}} |{{dts|2026|8|14|format=dmy}} | |[[नूतलपाटि वेंकटरमण|एन. वी. रमण]] |- |वेंकट ज्योतिर्मई प्रताप |सेवा |{{dts|2023|1|27|format=dmy}} |{{dts|2024|8|28|format=dmy}} |{{dts|2034|7|31|format=dmy}} | | rowspan="6" |[[धनंजय यशवंत चंद्रचूड़]] |- |वेणुथुरमल्ली गोपाल कृष्ण राव |सेवा |{{dts|2023|1|27|format=dmy}} |{{dts|2024|8|28|format=dmy}} |{{dts|2026|8|29|format=dmy}} | |- |हरिनाथ नुनेपल्ली |बार |{{dts|2023|10|21|format=dmy}} |{{dts|2025|8|13|format=dmy}} |{{dts|2034|1|11|format=dmy}} | |- |किरणमयी मंडवा |बार |{{dts|2023|10|21|format=dmy}} |{{dts|2025|8|13|format=dmy}} |{{dts|2032|7|29|format=dmy}} | |- |सुमति जगदम् |बार |{{dts|2023|10|21|format=dmy}} |{{dts|2025|8|13|format=dmy}} |{{dts|2033|6|27|format=dmy}} | |- |नयापति विजय |बार |{{dts|2023|10|21|format=dmy}} |{{dts|2025|8|13|format=dmy}} |{{dts|2036|8|7|format=dmy}} | |} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+अतिरिक्त न्यायाधीश !अतिरिक्त न्यायाधीश का नाम !स्रोत !नियुक्ति की तिथि !वर्तमान कार्यकाल की समाप्ति की तिथि !न्यायाधीश के रूप में नामितकर्ता |- |महेश्वर राव कुंचेम |बार |{{dts|2024|10|28|format=dmy}} |{{dts|2026|10|27|format=dmy}} | rowspan="3" |[[धनंजय यशवंत चंद्रचूड़]] |- |तूता चंद्र धना सेकर |बार |{{dts|2024|10|28|format=dmy}} |{{dts|2026|10|27|format=dmy}} |- |चल्ला गुणरंजन |बार |{{dts|2024|10|28|format=dmy}} |{{dts|2026|10|27|format=dmy}} |- |अवधनाम हरि हरनाधा सरमा |सेवा |{{dts|2025|1|24|format=dmy}} |{{dts|2027|1|23|format=dmy}} | rowspan="2" |[[संजीव खन्ना]] |- |यादवल्ली लक्ष्मण राव |सेवा |{{dts|2025|1|24|format=dmy}} |{{dts|2027|1|23|format=dmy}} |- |तुहीन कुमार गेडेला |बार |{{dts|2025|8|4|format=dmy}} |{{dts|2027|8|3|format=dmy}} |[[भूषण रामकृष्ण गवई]] |- |बालाजी मेडामल्ली |बार |{{dts|2026|2|12|format=dmy}} |{{dts|2028|2|11|format=dmy}} |[[सूर्य कांत]] |} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालय से स्थानांतरित न्यायाधीश !न्यायाधीश का नाम !स्रोत !अतिरिक्त न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !स्थायी न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !सेवानिवृत्ति की तिथि !टिप्पणियां |- |[[ललिता कन्नेगंती]] |बार | |{{dts|2020|5|2|format=dmy}} |{{dts|2033|5|4|format=dmy}} |कर्नाटक में स्थानांतरित |- |कुंभजदल मनमाधा राव |बार | |{{dts|2021|12|8|format=dmy}} |{{dts|2028|6|12|format=dmy}} |कर्नाटक में स्थानांतरित |} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+वर्तमान न्यायाधीशों को उच्चतम न्यायालय में पदोन्नत किया गया !न्यायाधीश का नाम !छवि !न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !उच्चतम न्यायालय में पदोन्नति की तिथि !सेवानिवृत्ति की तिथि |- |'''[[सारसा वेंकटनारायण भट्टी]]''' |[[File:Justice_S._V._Bhatti.jpg|पाठ=|109x109पिक्सेल|Dhananjaya Yeshwant Chandrachud]] |{{dts|2013|4|12|format=dmy}} |{{dts|2023|7|14|format=dmy}} |{{dts|2027|5|5|format=dmy}} |} == यह भी देखें == * [[भारतीय सर्वोच्च न्यायालय के वर्तमान न्यायधीशगणों की सूची]] * [[भारत के वर्तमान मुख्य न्यायाधीशों की सूची]] == संदर्भ == {{reflist}} h4vmu7wqmd7suockqsqu09ce7pdiy9p 6556281 6556280 2026-05-25T11:58:27Z Ankit231132 874432 /* इलाहाबाद उच्च न्यायालय */ 6556281 wikitext text/x-wiki भारत में [[भारत के उच्च न्यायालयों की सूची|25 उच्च न्यायालय]] हैं। इन न्यायालयों में न्यायाधीशों की कुल संख्या 1122 है, जिनमें से 847 न्यायाधीश स्थायी हैं।<ref name="VacancyList" /> 22 मई 2026 तक, 329 सीटें, लगभग 29% रिक्त हैं। <ref name="VacancyList">{{citation |url=https://www.doj.gov.in/static/uploads/2026/05/c0f593db7c35d425c94883b9a4afb139.pdf|title= Statement showing Sanctioned strength, Working Strength and Vacancies of Judges in the Supreme Court of India and the High Courts |date=1 May 2026 |work=Department of Justice, [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार]]}}<br>{{Citation |url= https://doj.gov.in/vacancy-position/ |title=Vacancy Positions |work=Department of Justice, [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार]]}}</ref> [[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] में उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की संख्या सबसे अधिक (160) है जबकि [[सिक्किम उच्च न्यायालय]] में सबसे कम (3) न्यायाधीश हैं।<ref name=VacancyList/> उच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की सूचियों का रखरखाव [[क़ानून एवं न्याय मंत्रालय, भारत सरकार|विधि और न्याय मंत्रालय]] द्वारा किया जाता है।<ref name=":1">{{Cite web|title=List of High Court Judges|url=https://doj.gov.in/list-of-high-court-judges/|access-date=2025-07-06|website=doj.gov.in}}</ref> ==प्रत्येक उच्च न्यायालय में न्यायाधीशों के स्वीकृत, कार्यशील और रिक्त पद== {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" !उच्च न्यायालय !क्षेत्राधिकार !प्रधान सीट !स्थायी न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !अतिरिक्त न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !कुल न्यायाधीश<ref name=VacancyList/> !वर्तमान में कार्यरत<ref name=VacancyList/> !वर्तमान रिक्तियाँ<ref name=VacancyList/> |- |[[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] |[[उत्तर प्रदेश]] |[[प्रयागराज]] |119 |41 !160 !108 !52 |- |[[आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[आंध्र प्रदेश]] |[[अमरावती]] |28 |9 !37 !31 !6 |- |[[बॉम्बे उच्च न्यायालय]] |[[महाराष्ट्र]], [[गोवा]], [[दादरा और नगर हवेली और दमन और दीव]] |[[मुंबई]] |71 |23 !94 !78 !16 |- |[[कलकत्ता उच्च न्यायालय]] |[[पश्चिम बंगाल]], [[अंडमान व निकोबार द्वीप समूह]] |[[कोलकाता]] |54 |18 !72 !42 !30 |- |[[छत्तीसगढ़ उच्च न्यायालय]] |[[छत्तीसगढ़]] |[[बिलासपुर, छत्तीसगढ़|बिलासपुर]] |17 |5 !22 !14 !8 |- |[[दिल्ली उच्च न्यायालय]] |[[दिल्ली|राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली]] |[[दिल्ली]] |45 |15 !60 !44 !16 |- |[[गुवाहाटी उच्च न्यायालय]] |[[असम]], [[अरुणाचल प्रदेश]], [[मिजोरम]], [[नागालैंड]] |[[गुवाहाटी]] |22 |8 !30 !24 !6 |- |[[गुजरात उच्च न्यायालय]] |[[गुजरात]] |[[अहमदाबाद]] |39 |13 !52 !35 !17 |- |[[हिमाचल प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[हिमाचल प्रदेश]] |[[शिमला]] |13 |4 !17 !12 !5 |- |[[जम्मू और कश्मीर उच्च न्यायालय|जम्मू और कश्मीर और लद्दाख उच्च न्यायालय]] |[[जम्मू और कश्मीर (केंद्र शासित प्रदेश)|जम्मू और कश्मीर]], [[लद्दाख]] |[[श्रीनगर]]/[[जम्मू]] |19 |6 !25 !13 !12 |- |[[झारखण्ड उच्च न्यायालय]] |[[झारखण्ड]] |[[रांची]] |20 |5 !25 !13 !12 |- |[[कर्नाटक उच्च न्यायालय]] |[[कर्नाटक]] |[[बैंगलोर]] |47 |15 !62 !45 !17 |- |[[केरल उच्च न्यायालय]] |[[केरल]], [[लक्षद्वीप]] |[[कोच्चि]] |35 |12 !47 !38 !9 |- |[[मध्य प्रदेश उच्च न्यायालय]] |[[मध्य प्रदेश]] |[[जबलपुर]] |40 |13 !53 !41 !12 |- |[[मद्रास उच्च न्यायालय]] |[[तमिलनाडु]], [[पुदुचेरी (नगर)|पुदुचेरी]] |[[चेन्नई]] |56 |19 !75 !52 !23 |- |[[मणिपुर उच्च न्यायालय]] |[[मणिपुर]] |[[इम्फाल]] |4 |1 !5 !3 !2 |- |[[मेघालय उच्च न्यायालय]] |[[मेघालय]] |[[शिलांग]] |4 |0 !4 !4 !0 |- |[[उड़ीसा उच्च न्यायालय]] |[[ओडिशा]] |[[कटक]] |24 |9 !33 !18 !15 |- |[[पटना उच्च न्यायालय]] |[[बिहार]] |[[पटना]] |40 |13 !53 !37 !16 |- |[[पंजाब और हरियाणा उच्च न्यायालय]] |[[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[हरियाणा]], [[चंडीगढ़]] |[[चंडीगढ़]] |64 |21 !85 !57 !28 |- |[[राजस्थान उच्च न्यायालय]] |[[राजस्थान]] |[[जोधपुर]] |38 |12 !50 !39 !11 |- |[[सिक्किम उच्च न्यायालय]] |[[सिक्किम]] |[[गंगटोक]] |3 |0 !3 !3 !0 |- |[[तेलंगाना उच्च न्यायालय]] |[[तेलंगाना]] |[[हैदराबाद]] |32 |10 !42 !28 !14 |- |[[त्रिपुरा उच्च न्यायालय]] |[[त्रिपुरा]] |[[अगरतला]] |4 |1 !5 !4 !1 |- |[[उत्तराखण्ड उच्च न्यायालय]] |[[उत्तराखण्ड]] |[[नैनीताल]] |9 |2 !11 !10 !1 |- ! colspan="3" |Total !847 !275 !1122 !793 !329 |} == इलाहाबाद उच्च न्यायालय == उत्तर प्रदेश राज्य में [[इलाहाबाद उच्च न्यायालय]] में 119 स्थायी न्यायाधीशों के साथ-साथ 41 अतिरिक्त न्यायाधीश हो सकते हैं, जिससे इसकी कुल स्वीकृत संख्या 160 न्यायाधीशों तक पहुंच सकती है।<ref>{{Cite web|title=Introduction of the High Court of Judicature at Allahabad|url=http://allahabadhighcourt.in/intro.htm|access-date=2020-11-03|website=allahabadhighcourt.in}}</ref> उच्च न्यायालय की वेबसाइट के अनुसार, वर्तमान में इसमें 108 न्यायाधीश हैं।<ref>{{Cite web|url=http://allahabadhighcourt.in/service/judgeListLocation.jsp|title=Chief Justice/Judges of the High Court Allahabad & its Bench at Lucknow|website=Allahabad High Court|access-date=3 October 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.livelaw.in/news-updates/allahabad-high-court-gets-28-permanent-judges-165975|title=Allahabad High Court Gets 28 Permanent Judges|last=NETWORK|first=LIVELAW NEWS|date=2020-11-17|website=www.livelaw.in|language=en|access-date=2020-11-17}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+स्थायी न्यायाधीश !न्यायाधीश का नाम !स्रोत !अतिरिक्त न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !स्थायी न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !सेवानिवृत्ति की तिथि !टिप्पणियां !न्यायाधीश के रूप में नामितकर्ता |- |'''''अरुण भंसाली (मुख्य न्यायाधीश)''''' |बार |{{dts|2013|1|8|format=dmy}} |{{dts|2015|1|7|format=dmy}} |{{dts|2029|10|14|format=dmy}} |'''05.02.2024 से मुख्य न्यायाधीश (पीएचसीः राजस्थान) ''' |[[अल्तमास कबीर]] |- |महेश चंद्र त्रिपाठी |बार |{{dts|2013|9|27|format=dmy}} |{{dts|2015|4|10|format=dmy}} |{{dts|2028|6|20|format=dmy}} | | rowspan="3" |[[पी सतशिवम|पलानीसामी सतशिवम]] |- |अरिंदम सिन्हा |बार |{{dts|2013|10|30|format=dmy}} |{{dts|2016|3|14|format=dmy}} |{{dts|2027|9|21|format=dmy}} |07.04.2025 पर शामिल हुए (पीएचसीः कलकत्ता) |- |राजन रॉय |बार |{{dts|2014|2|3|format=dmy}} |{{dts|2016|2|1|format=dmy}} |{{dts|2027|8|14|format=dmy}} | |- |यशवंत वर्मा |बार |{{dts|2014|10|13|format=dmy}} |{{dts|2016|2|1|format=dmy}} |{{dts|2031|1|5|format=dmy}} | |[[एच एल दत्तु]] |- |अतुल श्रीधरन |बार |{{dts|2016|4|7|format=dmy}} |{{dts|2018|3|17|format=dmy}} |{{dts|2028|5|24|format=dmy}} |11.11.2025 पर शामिल हुए (पीएचसीः एमपी) | rowspan="3" |[[टी॰ एस॰ ठाकुर|तीरथ सिंह ठाकुर]] |- |सिद्धार्थ वर्मा |बार |{{dts|2016|11|15|format=dmy}} |{{dts|2018|3|23|format=dmy}} |{{dts|2029|9|18|format=dmy}} | |- |संगीता चंद्र |बार |{{dts|2016|11|15|format=dmy}} |{{dts|2018|3|23|format=dmy}} |{{dts|2030|4|22|format=dmy}} | |- |सौमित्र दयाल सिंह |बार |{{dts|2017|2|20|format=dmy}} |{{dts|2018|3|14|format=dmy}} |{{dts|2031|12|19|format=dmy}} | |[[जगदीश सिंह खेहर]] |- |शेखर बी. सराफ |बार |{{dts|2017|9|21|format=dmy}} |{{dts|2019|9|16|format=dmy}} |{{dts|2033|10|20|format=dmy}} |17.11.2023 पर शामिल हुए (पीएचसीः कलकत्ता) | rowspan="30" |[[दीपक मिश्रा]] |- |सलिल कुमार राय |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2027|8|7|format=dmy}} | |- |राजेश सिंह चौहान |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2028|7|17|format=dmy}} | |- |इरशाद अली |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2020|3|18|format=dmy}} |{{dts|2026|12|11|format=dmy}} | |- |सरल श्रीवास्तव |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2026|10|28|format=dmy}} | |- |जहांगीर जमशेद मुनीर |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2029|8|22|format=dmy}} | |- |राजीव गुप्ता |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2028|10|21|format=dmy}} | |- |सिद्धार्थ |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2027|4|14|format=dmy}} | |- |अजीत कुमार |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2030|12|21|format=dmy}} | |- |रजनीश कुमार |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2031|8|9|format=dmy}} | |- |अब्दुल मोइन |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2030|10|31|format=dmy}} | |- |राजीव मिश्रा |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2031|1|19|format=dmy}} | |- |चंद्र धारी सिंह |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2031|7|11|format=dmy}} | |- |अजय भनोट |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2031|8|3|format=dmy}} | |- |नीरज तिवारी |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|21|format=dmy}} |{{dts|2026|7|8|format=dmy}} | |- |मनोज बजाज |बार |{{dts|2018|10|29|format=dmy}} |{{dts|2020|9|11|format=dmy}} |{{dts|2028|6|22|format=dmy}} |24.07.2023 पर शामिल हुए (पीएचसीः पंजाब और हरियाणा) |- |प्रकाश पाडिया |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2027|3|9|format=dmy}} | |- |आलोक माथुर |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2026|11|15|format=dmy}} | |- |पंकज भाटिया |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2028|9|14|format=dmy}} | |- |सौरभ लवानिया |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2028|4|16|format=dmy}} | |- |विवेक वर्मा |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2031|12|28|format=dmy}} | |- |पीयूष अग्रवाल |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2033|11|5|format=dmy}} | |- |सौरभ श्याम शमशेरी |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2031|2|3|format=dmy}} | |- |जसप्रीत सिंह |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2033|8|28|format=dmy}} | |- |राजीव सिंह |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2030|4|2|format=dmy}} | |- |मंजू रानी चौहान |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2028|8|28|format=dmy}} | |- |करुणेश सिंह पवार |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2033|5|18|format=dmy}} | |- |योगेंद्र कुमार श्रीवास्तव |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2027|12|29|format=dmy}} | |- |मनीष माथुर |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2034|6|8|format=dmy}} | |- |रोहित रंजन अग्रवाल |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2033|7|4|format=dmy}} | |- |राजबीर सिंह |सेवा |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2026|12|5|format=dmy}} | | rowspan="6" |[[रंजन गोगोई]] |- |दीपक वर्मा |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2027|3|29|format=dmy}} | |- |गौतम चौधरी |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2026|11|8|format=dmy}} | |- |दिनेश पाठक |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2034|1|6|format=dmy}} | |- |मनीष कुमार |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2032|9|15|format=dmy}} | |- |समित गोपाल |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2033|12|29|format=dmy}} | |- |संजय कुमार पचोरी |सेवा |{{dts|2020|9|16|format=dmy}} |{{dts|2022|6|21|format=dmy}} |{{dts|2027|2|28|format=dmy}} | | rowspan="2" |[[शरद अरविंद बोबडे]] |- |सुभाष चंद्र शर्मा |सेवा |{{dts|2020|9|16|format=dmy}} |{{dts|2022|6|21|format=dmy}} |{{dts|2026|10|3|format=dmy}} | |- |चंद्र कुमार राय |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2027|10|14|format=dmy}} | | rowspan="11" |[[नूतलपाटि वेंकटरमण]] |- |कृष्ण पहल |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2030|6|22|format=dmy}} | |- |समीर जैन |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2030|2|25|format=dmy}} | |- |आशुतोष श्रीवास्तव |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2026|12|2|format=dmy}} | |- |सुभाष विद्यार्थी |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2032|4|29|format=dmy}} | |- |बृज राज सिंह |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2032|8|6|format=dmy}} | |- |श्री प्रकाश सिंह |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2036|02|7|format=dmy}} | |- |विकास बुधवार |बार |{{dts|2021|10|13|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2035|6|27|format=dmy}} | |- |विक्रम डी चौहान |बार |{{dts|2021|10|27|format=dmy}} |{{dts|2023|3|13|format=dmy}} |{{dts|2036|9|22|format=dmy}} | |- |सौरभ श्रीवास्तव |बार |{{dts|2022|8|3|format=dmy}} |{{dts|2024|3|21|format=dmy}} |{{dts|2037|7|29|format=dmy}} | |- |राम मनोहर नारायण मिश्रा |सेवा |{{dts|2022|8|15|format=dmy}} |{{dts|2023|9|25|format=dmy}} |{{dts|2026|11|5|format=dmy}} | |- |सैयद कमर हसन रिज़वी |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2029|11|18|format=dmy}} | | rowspan="9" |[[धनंजय यशवंत चंद्रचूड़]] |- |मनीष कुमार निगम |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2029|6|14|format=dmy}} | |- |अनीश कुमार गुप्ता |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2036|1|2|format=dmy}} | |- |नंद प्रभा शुक्ला |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2035|6|29|format=dmy}} | |- |क्षितिज शैलेंद्र |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2037|7|13|format=dmy}} | |- |विनोद दिवाकर |बार |{{dts|2023|2|7|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2038|9|14|format=dmy}} | |- |प्रशांत कुमार |बार |{{dts|2023|2|27|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2029|5|29|format=dmy}} | |- |मंजीव शुक्ला |बार |{{dts|2023|2|27|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2033|11|7|format=dmy}} | |- |अरुण कुमार सिंह देशवाल |बार |{{dts|2023|2|27|format=dmy}} |{{dts|2024|8|23|format=dmy}} |{{dts|2035|7|6|format=dmy}} | |- |प्रवीण कुमार गिरि |बार | -- |{{dts|2025|1|27|format=dmy}} |{{dts|2037|1|19|format=dmy}} | | rowspan="7" |[[संजीव खन्ना]] |- |जितेंद्र कुमार सिन्हा |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2031|5|27|format=dmy}} | |- |अनिल कुमार-एक्स |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2033|4|20|format=dmy}} | |- |संदीप जैन |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2027|11|28|format=dmy}} | |- |अवनीश सक्सेना |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2033|2|7|format=dmy}} | |- |मदन पाल सिंह |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2033|1|1|format=dmy}} | |- |हरवीर सिंह |सेवा | -- |{{dts|2025|4|18|format=dmy}} |{{dts|2029|3|12|format=dmy}} | |- |प्रमोद कुमार श्रीवास्तव |सेवा | -- |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2027|1|4|format=dmy}} | |[[भूषण रामकृष्ण गवई]] |- |अब्दुल शाहिद |सेवा | -- |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2030|7|5|format=dmy}} | |[[संजीव खन्ना]] |- |संतोष राय |सेवा | -- |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2034|6|30|format=dmy}} | |[[भूषण रामकृष्ण गवई]] |- |तेज प्रताप तिवारी |सेवा | -- |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2033|8|1|format=dmy}} | |[[संजीव खन्ना]] |- |जफर अहमद |सेवा | -- |{{dts|2025|8|7|format=dmy}} |{{dts|2032|1|29|format=dmy}} | |[[भूषण रामकृष्ण गवई]] |- |अरुण कुमार |बार | -- |{{dts|2025|9|3|format=dmy}} |{{dts|2034|4|2|format=dmy}} | |[[धनंजय यशवंत चंद्रचूड़]] |- |अमिताभ कुमार राय |बार | -- |{{dts|2025|9|8|format=dmy}} |{{dts|2031|6|3|format=dmy}} | | rowspan="2" |[[संजीव खन्ना]] |- |राजीव लोचन शुक्ला |बार | -- |{{dts|2025|9|8|format=dmy}} |{{dts|2040|8|2|format=dmy}} | |- |विवेक सरन |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2032|10|30|format=dmy}} | | rowspan="26" |[[भूषण रामकृष्ण गवई]] |- |विवेक कुमार सिंह |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2037|10|7|format=dmy}} | |- |गरिमा प्रसाद |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2036|10|22|format=dmy}} | |- |सुधांशु चौहान |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2035|7|9|format=dmy}} | |- |अबधेश कुमार चौधरी |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2035|12|19|format=dmy}} | |- |स्वरूपमा चतुर्वेदी |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2039|12|31|format=dmy}} | |- |सिद्धार्थ नंदन |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2040|5|25|format=dmy}} | |- |कुणाल रवि सिंह |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2041|6|10|format=dmy}} | |- |इंद्रजीत शुक्ला |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2040|6|30|format=dmy}} | |- |सत्य वीर सिंह |बार | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2039|7|6|format=dmy}} | |- |अजय कुमार-II |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|6|5|format=dmy}} | |- |चव्हाण प्रकाश |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2033|7|4|format=dmy}} | |- |दिवेश चंद्र सामंत |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2028|2|4|format=dmy}} | |- |प्रशांत मिश्रा-I |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|12|24|format=dmy}} | |- |तरुण सक्सेना |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|1|10|format=dmy}} | |- |राजीव भारती |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2033|1|20|format=dmy}} | |- |पदम नारायण मिश्रा |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2032|10|2|format=dmy}} | |- |लक्ष्मीकांत शुक्ला |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|7|1|format=dmy}} | |- |जय प्रकाश तिवारी |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2034|1|1|format=dmy}} | |- |देवेंद्र सिंह-I |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2030|11|13|format=dmy}} | |- |संजीव कुमार |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2028|2|7|format=dmy}} | |- |वाणी रंजन अग्रवाल |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2027|9|20|format=dmy}} | |- |अचल सचदेव |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2031|12|30|format=dmy}} | |- |बबीता रानी |सेवा | -- |{{dts|2025|9|27|format=dmy}} |{{dts|2035|4|23|format=dmy}} | |- |विनय कुमार द्विवेदी |सेवा | -- |{{dts|2025|10|17|format=dmy}} |{{dts|2028|10|31|format=dmy}} | |- |जय कृष्ण उपाध्याय |बार | -- |{{dts|2026|1|7|format=dmy}} |{{dts|2034|8|13|format=dmy}} | |} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+अतिरिक्त न्यायाधीश !अतिरिक्त न्यायाधीश का नाम !स्रोत !नियुक्ति की तिथि !वर्तमान कार्यकाल की समाप्ति की तिथि !न्यायाधीश के रूप में नामितकर्ता |- | -- | -- | -- | -- | -- |} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+इलाहाबाद उच्च न्यायालय से स्थानांतरित न्यायाधीश !न्यायाधीश का नाम !स्रोत !अतिरिक्त न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !स्थायी न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !सेवानिवृत्ति की तिथि !टिप्पणियां |- |'''रमेश सिन्हा''' |बार |{{dts|2011|11|21|format=dmy}} |{{dts|2013|8|6|format=dmy}} |{{dts|2026|9|4|format=dmy}} |'''छत्तीसगढ़ के मुख्य न्यायाधीश''' |- |'''सुनीता अग्रवाल''' |बार |{{dts|2011|11|21|format=dmy}} |{{dts|2013|8|6|format=dmy}} |{{dts|2028|4|29|format=dmy}} |'''गुजरात के मुख्य न्यायाधीश''' |- |'''देवेंद्र कुमार उपाध्याय''' |बार |{{dts|2011|11|21|format=dmy}} |{{dts|2013|8|6|format=dmy}} |{{dts|2027|6|15|format=dmy}} |'''दिल्ली के मुख्य न्यायाधीश''' |- |'''मनोज कुमार गुप्ता''' |बार |{{dts|2013|4|12|format=dmy}} |{{dts|2015|4|10|format=dmy}} |{{dts|2026|10|8|format=dmy}} |'''उत्तराखंड के मुख्य न्यायाधीश''' |- |अश्वनी कुमार मिश्रा |बार |{{dts|2014|2|3|format=dmy}} |{{dts|2016|2|1|format=dmy}} |{{dts|2030|11|15|format=dmy}} |पंजाब और हरियाणा में स्थानांतरित |- |विवेक चौधरी |बार |{{dts|2017|2|20|format=dmy}} |{{dts|2018|3|14|format=dmy}} |{{dts|2028|5|12|format=dmy}} |दिल्ली में स्थानांतरित |- |जयंत बनर्जी |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2027|1|16|format=dmy}} |कर्नाटक में स्थानांतरित |- |दिनेश कुमार सिंह |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2028|8|17|format=dmy}} |कर्नाटक में स्थानांतरित |- |विवेक कुमार सिंह |बार |{{dts|2017|9|22|format=dmy}} |{{dts|2019|9|6|format=dmy}} |{{dts|2030|3|24|format=dmy}} |मध्यप्रदेश में स्थानांतरित |- |संजय कुमार सिंह |बार |{{dts|2018|11|22|format=dmy}} |{{dts|2020|11|20|format=dmy}} |{{dts|2031|1|20|format=dmy}} |पटना में स्थानांतरित |- |रवि नाथ तिलहरी |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2031|2|8|format=dmy}} |आन्ध्रप्रदेश में स्थानांतरित |- |शमीम अहमद |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2028|3|7|format=dmy}} |मद्रास में स्थानांतरित |- |ओम प्रकाश शुक्ला |बार |{{dts|2022|8|3|format=dmy}} |{{dts|2024|3|21|format=dmy}} |{{dts|2039|4|19|format=dmy}} |दिल्ली में स्थानांतरित |} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+वर्तमान न्यायाधीशों को उच्चतम न्यायालय में पदोन्नत किया गया !न्यायाधीश का नाम !छवि !न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !उच्चतम न्यायालय में पदोन्नति की तिथि !सेवानिवृत्ति की तिथि |- |'''[[विक्रम नाथ]]''' |[[File:Hon'ble_Justice_Vikram_Nath.jpg|पाठ=|87x87पिक्सेल|Dhananjaya Yeshwant Chandrachud]] |{{dts|2004|9|24|format=dmy}} |{{dts|2021|8|31|format=dmy}} |{{dts|2027|9|23|format=dmy}} |- |'''पंकज मित्तल''' |[[File:Justice_Pankaj_Mithal.jpg|पाठ=|87x87पिक्सेल|Dhananjaya Yeshwant Chandrachud]] |{{dts|2006|7|7|format=dmy}} |{{dts|2023|2|6|format=dmy}} |{{dts|2026|6|16|format=dmy}} |- |'''मनोज मिश्रा''' |[[File:Justice_Manoj_Misra.jpg|पाठ=|108x108पिक्सेल|Dhananjaya Yeshwant Chandrachud]] |{{dts|2011|11|21|format=dmy}} |{{dts|2023|2|6|format=dmy}} |{{dts|2030|6|1|format=dmy}} |} == आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालय == [[आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालय]] आंध्र प्रदेश राज्य की राजधानी [[अमरावती]] में स्थित है और इसमें अधिकतम 37 न्यायाधीश हो सकते हैं, जिनमें से 28 को स्थायी रूप से नियुक्त किया जाना चाहिए और 9 अतिरिक्त रूप से नियुक्त किए जा सकते हैं। न्यायालय में वर्तमान में 31 न्यायाधीश हैं।<ref>{{Cite web|title=CJ & Sitting Judges|url=http://hc.ap.nic.in/profile.html|website=Andhra Pradesh High Court}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+स्थायी न्यायाधीश !न्यायाधीश का नाम !स्रोत !अतिरिक्त न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !स्थायी न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !सेवानिवृत्ति की तिथि !टिप्पणियां !न्यायाधीश के रूप में नामितकर्ता |- |'''''लिसा गिल (मुख्य न्यायाधीश)''''' |बार |{{dts|2014|3|31|format=dmy}} |{{dts|2014|12|19|format=dmy}} |{{dts|2028|11|16|format=dmy}} |'''25.04.2026 से मुख्य न्यायाधीश (पीएचसीः पंजाब और हरियाणा) ''' |[[पी सतशिवम]] |- |रवि नाथ तिलहरी |बार |{{dts|2019|12|12|format=dmy}} |{{dts|2021|3|26|format=dmy}} |{{dts|2031|2|8|format=dmy}} |18.10.2021 पर शामिल हुए (पीएचसीः इलाहाबाद) | rowspan="5" |[[रंजन गोगोई]] |- |राव रघुनंदन राव |बार | -- |{{dts|2020|1|13|format=dmy}} |{{dts|2026|6|29|format=dmy}} | |- |बट्टु देवानंद |बार | -- |{{dts|2020|1|13|format=dmy}} |{{dts|2028|4|13|format=dmy}} | |- |डोनाडी रमेश |बार | -- |{{dts|2020|1|13|format=dmy}} |{{dts|2027|6|26|format=dmy}} | |- |नैनाला जयसूर्या |बार | -- |{{dts|2020|1|13|format=dmy}} |{{dts|2030|8|26|format=dmy}} | |- |बोप्पुडी कृष्ण मोहन |बार | -- |{{dts|2020|5|2|format=dmy}} |{{dts|2027|2|4|format=dmy}} | | rowspan="2" |[[शरद अरविंद बोबडे]] |- |कांचीरेड्डी सुरेश रेड्डी |बार | -- |{{dts|2020|5|2|format=dmy}} |{{dts|2026|12|6|format=dmy}} | |- |बोड्डुपल्ली श्री भानुमति |सेवा | -- |{{dts|2021|12|8|format=dmy}} |{{dts|2030|8|30|format=dmy}} | | rowspan="8" |[[नूतलपाटि वेंकटरमण|एन. वी. रमण]] |- |कोनाकान्ति श्रीनिवास रेड्डी |बार | -- |{{dts|2022|2|14|format=dmy}} |{{dts|2028|6|2|format=dmy}} | |- |गन्नमनेनी रामकृष्ण प्रसाद |बार | -- |{{dts|2022|2|14|format=dmy}} |{{dts|2026|5|27|format=dmy}} | |- |वेंकटेश्वरलु निम्मगड्डा |बार | -- |{{dts|2022|2|14|format=dmy}} |{{dts|2029|6|30|format=dmy}} | |- |तरलाडा राजशेखर राव |बार | -- |{{dts|2022|2|14|format=dmy}} |{{dts|2029|8|2|format=dmy}} | |- |सत्ती सुब्बा रेड्डी |बार | -- |{{dts|2022|2|14|format=dmy}} |{{dts|2032|2|4|format=dmy}} | |- |रवि चीमलपति |बार | -- |{{dts|2022|2|14|format=dmy}} |{{dts|2029|12|3|format=dmy}} | |- |वद्दीबोयान सुजाता |बार | -- |{{dts|2022|2|14|format=dmy}} |{{dts|2028|9|9|format=dmy}} | |- |शुभेंदु सामंत |सेवा |{{dts|2022|5|18|format=dmy}} |{{dts|2025|4|28|format=dmy}} |{{dts|2033|11|24|format=dmy}} |29.10.2025 पर शामिल हुए (पीएचसीः कलकत्ता) |[[शरद अरविंद बोबडे]] |- |बोप्पना वराह लक्ष्मी नरसिम्हा चक्रवर्ती |सेवा |{{dts|2022|8|4|format=dmy}} |{{dts|2024|3|14|format=dmy}} |{{dts|2026|8|14|format=dmy}} | |[[नूतलपाटि वेंकटरमण|एन. वी. रमण]] |- |वेंकट ज्योतिर्मई प्रताप |सेवा |{{dts|2023|1|27|format=dmy}} |{{dts|2024|8|28|format=dmy}} |{{dts|2034|7|31|format=dmy}} | | rowspan="6" |[[धनंजय यशवंत चंद्रचूड़]] |- |वेणुथुरमल्ली गोपाल कृष्ण राव |सेवा |{{dts|2023|1|27|format=dmy}} |{{dts|2024|8|28|format=dmy}} |{{dts|2026|8|29|format=dmy}} | |- |हरिनाथ नुनेपल्ली |बार |{{dts|2023|10|21|format=dmy}} |{{dts|2025|8|13|format=dmy}} |{{dts|2034|1|11|format=dmy}} | |- |किरणमयी मंडवा |बार |{{dts|2023|10|21|format=dmy}} |{{dts|2025|8|13|format=dmy}} |{{dts|2032|7|29|format=dmy}} | |- |सुमति जगदम् |बार |{{dts|2023|10|21|format=dmy}} |{{dts|2025|8|13|format=dmy}} |{{dts|2033|6|27|format=dmy}} | |- |नयापति विजय |बार |{{dts|2023|10|21|format=dmy}} |{{dts|2025|8|13|format=dmy}} |{{dts|2036|8|7|format=dmy}} | |} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+अतिरिक्त न्यायाधीश !अतिरिक्त न्यायाधीश का नाम !स्रोत !नियुक्ति की तिथि !वर्तमान कार्यकाल की समाप्ति की तिथि !न्यायाधीश के रूप में नामितकर्ता |- |महेश्वर राव कुंचेम |बार |{{dts|2024|10|28|format=dmy}} |{{dts|2026|10|27|format=dmy}} | rowspan="3" |[[धनंजय यशवंत चंद्रचूड़]] |- |तूता चंद्र धना सेकर |बार |{{dts|2024|10|28|format=dmy}} |{{dts|2026|10|27|format=dmy}} |- |चल्ला गुणरंजन |बार |{{dts|2024|10|28|format=dmy}} |{{dts|2026|10|27|format=dmy}} |- |अवधनाम हरि हरनाधा सरमा |सेवा |{{dts|2025|1|24|format=dmy}} |{{dts|2027|1|23|format=dmy}} | rowspan="2" |[[संजीव खन्ना]] |- |यादवल्ली लक्ष्मण राव |सेवा |{{dts|2025|1|24|format=dmy}} |{{dts|2027|1|23|format=dmy}} |- |तुहीन कुमार गेडेला |बार |{{dts|2025|8|4|format=dmy}} |{{dts|2027|8|3|format=dmy}} |[[भूषण रामकृष्ण गवई]] |- |बालाजी मेडामल्ली |बार |{{dts|2026|2|12|format=dmy}} |{{dts|2028|2|11|format=dmy}} |[[सूर्य कांत]] |} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालय से स्थानांतरित न्यायाधीश !न्यायाधीश का नाम !स्रोत !अतिरिक्त न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !स्थायी न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !सेवानिवृत्ति की तिथि !टिप्पणियां |- |[[ललिता कन्नेगंती]] |बार | |{{dts|2020|5|2|format=dmy}} |{{dts|2033|5|4|format=dmy}} |कर्नाटक में स्थानांतरित |- |कुंभजदल मनमाधा राव |बार | |{{dts|2021|12|8|format=dmy}} |{{dts|2028|6|12|format=dmy}} |कर्नाटक में स्थानांतरित |} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header" style="text-align:center" width="92%" |+वर्तमान न्यायाधीशों को उच्चतम न्यायालय में पदोन्नत किया गया !न्यायाधीश का नाम !छवि !न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की तिथि !उच्चतम न्यायालय में पदोन्नति की तिथि !सेवानिवृत्ति की तिथि |- |'''[[सारसा वेंकटनारायण भट्टी]]''' |[[File:Justice_S._V._Bhatti.jpg|पाठ=|109x109पिक्सेल|Dhananjaya Yeshwant Chandrachud]] |{{dts|2013|4|12|format=dmy}} |{{dts|2023|7|14|format=dmy}} |{{dts|2027|5|5|format=dmy}} |} == यह भी देखें == * [[भारतीय सर्वोच्च न्यायालय के वर्तमान न्यायधीशगणों की सूची]] * [[भारत के वर्तमान मुख्य न्यायाधीशों की सूची]] == संदर्भ == {{reflist}} e905xont2393g6jesntzl3z15nlcbxx 2026 नेपाल त्रि-राष्ट्रीय श्रृंखला (मई) 0 1612560 6556148 2026-05-25T04:53:47Z Neeelzzz20 693319 नया पृष्ठ: {{Infobox cricket series | series = 2026 नेपाल त्रि-राष्ट्रीय श्रृंखला | image = ICC Men's CWC League 2 logo (Round-18).svg | image_size = 250px | caption = '''Round 18''' | partof = [[2024-2026 क्रिकेट विश्व कप लीग 2]] | date = 12 – 22 मई 2026 | place = [[नेपाल]] | team1 = {{cr|NEP}} | team2 = {{cr|SCO}} | team3 = {{cr|USA}} | captain1 = रोहित पौ... 6556148 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket series | series = 2026 नेपाल त्रि-राष्ट्रीय श्रृंखला | image = ICC Men's CWC League 2 logo (Round-18).svg | image_size = 250px | caption = '''Round 18''' | partof = [[2024-2026 क्रिकेट विश्व कप लीग 2]] | date = 12 – 22 मई 2026 | place = [[नेपाल]] | team1 = {{cr|NEP}} | team2 = {{cr|SCO}} | team3 = {{cr|USA}} | captain1 = [[रोहित पौडेल]] | captain2 = [[रिची बेरिंगटन]] | captain3 = [[मोनांक पटेल]] <hr> सईतेजा मुक्कमल्ला{{efn|name="usacaptain"|सैतेजा मुक्कामाला ने सीरीज के दूसरे, तीसरे और चौथे मैच में संयुक्त राज्य अमेरिका की कप्तानी की।}} | runs1 = [[कुशल भुरटेल]] (177) | runs2 = [[ब्रैंडन मैकमुलेन]] (167) | runs3 = [[स्मित पटेल]] (192) | wickets1 = [[Sandeep Lamichhane]] (11) | wickets2 = [[Brad Currie]] (5)<br />[[Mark Watt]] (5) | wickets3 = [[Shubham Ranjane]] (6) | previous = [[2026 Nepal Tri-Nation Series (April)|Nepal 2026]] | next = [[2026 Canada Tri-Nation Series|Canada 2026]] }} == टिप्पणियाँ == {{notelist}} f4mixr0bs3p2i5x2n6aygkp42t8ds07 6556151 6556148 2026-05-25T04:56:19Z Neeelzzz20 693319 6556151 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket series | series = 2026 नेपाल त्रि-राष्ट्रीय श्रृंखला | image = ICC Men's CWC League 2 logo (Round-18).svg | image_size = 250px | caption = '''Round 18''' | partof = [[2024-2026 क्रिकेट विश्व कप लीग 2]] | date = 12 – 22 मई 2026 | place = [[नेपाल]] | team1 = {{cr|NEP}} | team2 = {{cr|SCO}} | team3 = {{cr|USA}} | captain1 = [[रोहित पौडेल]] | captain2 = [[रिची बेरिंगटन]] | captain3 = [[मोनांक पटेल]], सईतेजा मुक्कमल्ला{{efn|name="usacaptain"|सैतेजा मुक्कामाला ने सीरीज के दूसरे, तीसरे और चौथे मैच में संयुक्त राज्य अमेरिका की कप्तानी की।}} | runs1 = [[कुशल भुरटेल]] (177) | runs2 = ब्रैंडन मैकमुलेन (167) | runs3 = [[स्मित पटेल]] (192) | wickets1 = [[संदीप लामिछाने]] (11) | wickets2 = ब्रैड क्यूरी (5)<br />[[मार्क वाट]] (5) | wickets3 = शुभम रंजने (6) | previous = [[2026 नेपाल त्रि-राष्ट्रीय श्रृंखला (अप्रैल)|नेपाल 2026]] | next = [[2026 कनाडा त्रि-राष्ट्र श्रृंखला (जून)|कनाडा 2026]] }} == टिप्पणियाँ == {{notelist}} 01m7tm6emojinyrl1eqzurcwu7kvr2i 6556153 6556151 2026-05-25T05:00:02Z Neeelzzz20 693319 6556153 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket series | series = 2026 नेपाल त्रि-राष्ट्रीय श्रृंखला | image = ICC Men's CWC League 2 logo (Round-18).svg | image_size = 250px | caption = '''Round 18''' | partof = [[2024-2026 क्रिकेट विश्व कप लीग 2]] | date = 12 – 22 मई 2026 | place = [[नेपाल]] | team1 = {{cr|NEP}} | team2 = {{cr|SCO}} | team3 = {{cr|USA}} | captain1 = [[रोहित पौडेल]] | captain2 = [[रिची बेरिंगटन]] | captain3 = [[मोनांक पटेल]], सईतेजा मुक्कमल्ला{{efn|name="usacaptain"|सैतेजा मुक्कामाला ने सीरीज के दूसरे, तीसरे और चौथे मैच में संयुक्त राज्य अमेरिका की कप्तानी की।}} | runs1 = [[कुशल भुरटेल]] (177) | runs2 = ब्रैंडन मैकमुलेन (167) | runs3 = [[स्मित पटेल]] (192) | wickets1 = [[संदीप लामिछाने]] (11) | wickets2 = ब्रैड क्यूरी (5)<br />[[मार्क वाट]] (5) | wickets3 = शुभम रंजने (6) | previous = [[2026 नेपाल त्रि-राष्ट्रीय श्रृंखला (अप्रैल)|नेपाल 2026]] | next = [[2026 कनाडा त्रि-राष्ट्र श्रृंखला (जून)|कनाडा 2026]] }} '''2026 नेपाल ट्राई-नेशन सीरीज''' [[2024-2026 क्रिकेट विश्व कप लीग 2]] [[क्रिकेट]] टूर्नामेंट का अठारहवां दौर था, जो 12 से 22 मई 2026 तक [[नेपाल]] में हुआ था।<ref>{{cite web |url=https://english.ratopati.com/story/57850/cricket-mega-event-in-kirtipur-series-under-world-cup-league-2-to-be-held |title=Nepal to Host ICC Men's Cricket World Cup League-2 Tri-Series in April and May |work=Ratopati |date=7 April 2026 |access-date=17 April 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/nepal-vs-scotland-vs-usa-cwc-league-2-odi-tri-series-2026/ |title=Nepal Cricket to host Scotland and USA for ODI Tri-series in May 2026 |work=Czarsportz |date=7 April 2026 |access-date=8 May 2026}}</ref> यह एक त्रिपक्षीय श्रृंखला थी जिसमें [[नेपाल क्रिकेट टीम|नेपाल]], [[स्कॉटलैंड क्रिकेट टीम|स्कॉटलैंड]] और [[संयुक्त राज्य क्रिकेट टीम|संयुक्त राज्य अमेरिका]] की पुरुष राष्ट्रीय टीमों ने भाग लिया था।<ref>{{cite web |url=https://kathmandupost.com/sports/2025/10/19/after-qualifying-for-t20-world-cup-rhinos-aim-to-do-the-same-in-odi |title=After qualifying for T20 World Cup, Rhinos aim to do the same in ODI |work=[[The Kathmandu Post]] |date=4 January 2026 |access-date=19 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://kathmandupost.com/cricket/2026/01/04/cricketing-activities-for-2026-revealed |title=Cricketing activities for 2026 revealed |work=[[The Kathmandu Post]] |access-date=19 October 2025}}</ref> ये मैच [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय]] (वनडे) प्रारूप में खेले गए थे।<ref>{{cite web |url=https://www.latestly.com/sports/cricket/nepal-cricket-team-schedule-after-t20-world-cup-2026-7318386.html |title=Nepal Cricket Team Schedule After T20 World Cup 2026 |work=Latestly |date=17 February 2026 |access-date=19 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/eight-team-cwc-league-2-begins-in-nepal-on-the-road-to-2027 |title=Eight-team CWC League 2 begins in Nepal on the road to 2027 |work=[[International Cricket Council]] |access-date=13 February 2024}}</ref> [[नेपाल क्रिकेट संघ]] ने 7 अप्रैल 2026 को मैचों का शेड्यूल घोषित किया।<ref>{{cite web |title=CWCL2 returns to Nepal as CAN announces rescheduled League 2 tri-series dates |url=https://www.cricnepal.com/cwcl2-returns-to-nepal-as-can-announces-rescheduled-league-2-tri-series-dates |website=Cricnepal |date=2026-04-08 |access-date=2026-04-08}}</ref><ref>{{cite web |title=CAN announces dates for two CWC League 2 tri-series [With fixtures] |url=https://en.himalpress.com/can-announces-dates-for-two-wcl-2-tri-series/ |website=Himal Press |date=7 April 2026 |access-date=8 April 2026}}</ref> सभी मैच [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कीर्तिपुर]] में खेले गए।<ref>{{cite web |title=क्रिकेट विश्वकप लिग ‘टु’ का २ सिरिज नेपाल हुँदै |trans-title= 2 Cricket World Cup League ‘Two’ series to be held in Nepal |url=https://www.hamrokhelkud.com/cricket/171165.html |website=Hamro Khelkud |date=7 April 2026 |access-date=8 April 2026 |language=ne}}</ref><ref>{{cite web |title=लिग २ को त्रिकोणात्मक शृङ्खला २५ अप्रिलबाट नेपालमा हुने |url=https://www.nepalpress.com/2026/04/07/711892/league-2-triangular-series-to-be-held-in-nepal-from-april-25/ |trans-title=League 2 triangular series to be held in Nepal from 25 April |website=Nepal Press |date=7 April 2026 |access-date=11 April 2026 |language=ne}}</ref> == टिप्पणियाँ == {{notelist}} dwmsejpdq1pe9uwb2671rlrvyg0yipx 6556154 6556153 2026-05-25T05:00:22Z Neeelzzz20 693319 6556154 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket series | series = 2026 नेपाल त्रि-राष्ट्रीय श्रृंखला | image = ICC Men's CWC League 2 logo (Round-18).svg | image_size = 250px | caption = '''राउंड 18''' | partof = [[2024-2026 क्रिकेट विश्व कप लीग 2]] | date = 12 – 22 मई 2026 | place = [[नेपाल]] | team1 = {{cr|NEP}} | team2 = {{cr|SCO}} | team3 = {{cr|USA}} | captain1 = [[रोहित पौडेल]] | captain2 = [[रिची बेरिंगटन]] | captain3 = [[मोनांक पटेल]], सईतेजा मुक्कमल्ला{{efn|name="usacaptain"|सैतेजा मुक्कामाला ने सीरीज के दूसरे, तीसरे और चौथे मैच में संयुक्त राज्य अमेरिका की कप्तानी की।}} | runs1 = [[कुशल भुरटेल]] (177) | runs2 = ब्रैंडन मैकमुलेन (167) | runs3 = [[स्मित पटेल]] (192) | wickets1 = [[संदीप लामिछाने]] (11) | wickets2 = ब्रैड क्यूरी (5)<br />[[मार्क वाट]] (5) | wickets3 = शुभम रंजने (6) | previous = [[2026 नेपाल त्रि-राष्ट्रीय श्रृंखला (अप्रैल)|नेपाल 2026]] | next = [[2026 कनाडा त्रि-राष्ट्र श्रृंखला (जून)|कनाडा 2026]] }} '''2026 नेपाल ट्राई-नेशन सीरीज''' [[2024-2026 क्रिकेट विश्व कप लीग 2]] [[क्रिकेट]] टूर्नामेंट का अठारहवां दौर था, जो 12 से 22 मई 2026 तक [[नेपाल]] में हुआ था।<ref>{{cite web |url=https://english.ratopati.com/story/57850/cricket-mega-event-in-kirtipur-series-under-world-cup-league-2-to-be-held |title=Nepal to Host ICC Men's Cricket World Cup League-2 Tri-Series in April and May |work=Ratopati |date=7 April 2026 |access-date=17 April 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/nepal-vs-scotland-vs-usa-cwc-league-2-odi-tri-series-2026/ |title=Nepal Cricket to host Scotland and USA for ODI Tri-series in May 2026 |work=Czarsportz |date=7 April 2026 |access-date=8 May 2026}}</ref> यह एक त्रिपक्षीय श्रृंखला थी जिसमें [[नेपाल क्रिकेट टीम|नेपाल]], [[स्कॉटलैंड क्रिकेट टीम|स्कॉटलैंड]] और [[संयुक्त राज्य क्रिकेट टीम|संयुक्त राज्य अमेरिका]] की पुरुष राष्ट्रीय टीमों ने भाग लिया था।<ref>{{cite web |url=https://kathmandupost.com/sports/2025/10/19/after-qualifying-for-t20-world-cup-rhinos-aim-to-do-the-same-in-odi |title=After qualifying for T20 World Cup, Rhinos aim to do the same in ODI |work=[[The Kathmandu Post]] |date=4 January 2026 |access-date=19 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://kathmandupost.com/cricket/2026/01/04/cricketing-activities-for-2026-revealed |title=Cricketing activities for 2026 revealed |work=[[The Kathmandu Post]] |access-date=19 October 2025}}</ref> ये मैच [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय]] (वनडे) प्रारूप में खेले गए थे।<ref>{{cite web |url=https://www.latestly.com/sports/cricket/nepal-cricket-team-schedule-after-t20-world-cup-2026-7318386.html |title=Nepal Cricket Team Schedule After T20 World Cup 2026 |work=Latestly |date=17 February 2026 |access-date=19 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/eight-team-cwc-league-2-begins-in-nepal-on-the-road-to-2027 |title=Eight-team CWC League 2 begins in Nepal on the road to 2027 |work=[[International Cricket Council]] |access-date=13 February 2024}}</ref> [[नेपाल क्रिकेट संघ]] ने 7 अप्रैल 2026 को मैचों का शेड्यूल घोषित किया।<ref>{{cite web |title=CWCL2 returns to Nepal as CAN announces rescheduled League 2 tri-series dates |url=https://www.cricnepal.com/cwcl2-returns-to-nepal-as-can-announces-rescheduled-league-2-tri-series-dates |website=Cricnepal |date=2026-04-08 |access-date=2026-04-08}}</ref><ref>{{cite web |title=CAN announces dates for two CWC League 2 tri-series [With fixtures] |url=https://en.himalpress.com/can-announces-dates-for-two-wcl-2-tri-series/ |website=Himal Press |date=7 April 2026 |access-date=8 April 2026}}</ref> सभी मैच [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कीर्तिपुर]] में खेले गए।<ref>{{cite web |title=क्रिकेट विश्वकप लिग ‘टु’ का २ सिरिज नेपाल हुँदै |trans-title= 2 Cricket World Cup League ‘Two’ series to be held in Nepal |url=https://www.hamrokhelkud.com/cricket/171165.html |website=Hamro Khelkud |date=7 April 2026 |access-date=8 April 2026 |language=ne}}</ref><ref>{{cite web |title=लिग २ को त्रिकोणात्मक शृङ्खला २५ अप्रिलबाट नेपालमा हुने |url=https://www.nepalpress.com/2026/04/07/711892/league-2-triangular-series-to-be-held-in-nepal-from-april-25/ |trans-title=League 2 triangular series to be held in Nepal from 25 April |website=Nepal Press |date=7 April 2026 |access-date=11 April 2026 |language=ne}}</ref> == टिप्पणियाँ == {{notelist}} tk3hsfqtqwum5kuojyqfg70bg07e9fu 6556158 6556154 2026-05-25T05:06:02Z Neeelzzz20 693319 6556158 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket series | series = 2026 नेपाल त्रि-राष्ट्रीय श्रृंखला | image = ICC Men's CWC League 2 logo (Round-18).svg | image_size = 250px | caption = '''राउंड 18''' | partof = [[2024-2026 क्रिकेट विश्व कप लीग 2]] | date = 12 – 22 मई 2026 | place = [[नेपाल]] | team1 = {{cr|NEP}} | team2 = {{cr|SCO}} | team3 = {{cr|USA}} | captain1 = [[रोहित पौडेल]] | captain2 = [[रिची बेरिंगटन]] | captain3 = [[मोनांक पटेल]], सईतेजा मुक्कमल्ला{{efn|name="usacaptain"|सैतेजा मुक्कामाला ने सीरीज के दूसरे, तीसरे और चौथे मैच में संयुक्त राज्य अमेरिका की कप्तानी की।}} | runs1 = [[कुशल भुरटेल]] (177) | runs2 = ब्रैंडन मैकमुलेन (167) | runs3 = [[स्मित पटेल]] (192) | wickets1 = [[संदीप लामिछाने]] (11) | wickets2 = ब्रैड करी (5)<br />[[मार्क वाट]] (5) | wickets3 = शुभम रंजने (6) | previous = [[2026 नेपाल त्रि-राष्ट्रीय श्रृंखला (अप्रैल)|नेपाल 2026]] | next = [[2026 कनाडा त्रि-राष्ट्र श्रृंखला (जून)|कनाडा 2026]] }} '''2026 नेपाल ट्राई-नेशन सीरीज''' [[2024-2026 क्रिकेट विश्व कप लीग 2]] [[क्रिकेट]] टूर्नामेंट का अठारहवां दौर था, जो 12 से 22 मई 2026 तक [[नेपाल]] में हुआ था।<ref>{{cite web |url=https://english.ratopati.com/story/57850/cricket-mega-event-in-kirtipur-series-under-world-cup-league-2-to-be-held |title=Nepal to Host ICC Men's Cricket World Cup League-2 Tri-Series in April and May |work=Ratopati |date=7 April 2026 |access-date=17 April 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/nepal-vs-scotland-vs-usa-cwc-league-2-odi-tri-series-2026/ |title=Nepal Cricket to host Scotland and USA for ODI Tri-series in May 2026 |work=Czarsportz |date=7 April 2026 |access-date=8 May 2026}}</ref> यह एक त्रिपक्षीय श्रृंखला थी जिसमें [[नेपाल क्रिकेट टीम|नेपाल]], [[स्कॉटलैंड क्रिकेट टीम|स्कॉटलैंड]] और [[संयुक्त राज्य क्रिकेट टीम|संयुक्त राज्य अमेरिका]] की पुरुष राष्ट्रीय टीमों ने भाग लिया था।<ref>{{cite web |url=https://kathmandupost.com/sports/2025/10/19/after-qualifying-for-t20-world-cup-rhinos-aim-to-do-the-same-in-odi |title=After qualifying for T20 World Cup, Rhinos aim to do the same in ODI |work=[[The Kathmandu Post]] |date=4 January 2026 |access-date=19 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://kathmandupost.com/cricket/2026/01/04/cricketing-activities-for-2026-revealed |title=Cricketing activities for 2026 revealed |work=[[The Kathmandu Post]] |access-date=19 October 2025}}</ref> ये मैच [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय]] (वनडे) प्रारूप में खेले गए थे।<ref>{{cite web |url=https://www.latestly.com/sports/cricket/nepal-cricket-team-schedule-after-t20-world-cup-2026-7318386.html |title=Nepal Cricket Team Schedule After T20 World Cup 2026 |work=Latestly |date=17 February 2026 |access-date=19 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/eight-team-cwc-league-2-begins-in-nepal-on-the-road-to-2027 |title=Eight-team CWC League 2 begins in Nepal on the road to 2027 |work=[[International Cricket Council]] |access-date=13 February 2024}}</ref> [[नेपाल क्रिकेट संघ]] ने 7 अप्रैल 2026 को मैचों का शेड्यूल घोषित किया।<ref>{{cite web |title=CWCL2 returns to Nepal as CAN announces rescheduled League 2 tri-series dates |url=https://www.cricnepal.com/cwcl2-returns-to-nepal-as-can-announces-rescheduled-league-2-tri-series-dates |website=Cricnepal |date=2026-04-08 |access-date=2026-04-08}}</ref><ref>{{cite web |title=CAN announces dates for two CWC League 2 tri-series [With fixtures] |url=https://en.himalpress.com/can-announces-dates-for-two-wcl-2-tri-series/ |website=Himal Press |date=7 April 2026 |access-date=8 April 2026}}</ref> सभी मैच [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कीर्तिपुर]] में खेले गए।<ref>{{cite web |title=क्रिकेट विश्वकप लिग ‘टु’ का २ सिरिज नेपाल हुँदै |trans-title= 2 Cricket World Cup League ‘Two’ series to be held in Nepal |url=https://www.hamrokhelkud.com/cricket/171165.html |website=Hamro Khelkud |date=7 April 2026 |access-date=8 April 2026 |language=ne}}</ref><ref>{{cite web |title=लिग २ को त्रिकोणात्मक शृङ्खला २५ अप्रिलबाट नेपालमा हुने |url=https://www.nepalpress.com/2026/04/07/711892/league-2-triangular-series-to-be-held-in-nepal-from-april-25/ |trans-title=League 2 triangular series to be held in Nepal from 25 April |website=Nepal Press |date=7 April 2026 |access-date=11 April 2026 |language=ne}}</ref> == टिप्पणियाँ == {{notelist}} 24e8ep8jx5nxes8o9nmoh1ydvql11d2 6556161 6556158 2026-05-25T05:11:19Z Neeelzzz20 693319 /* टिप्पणियाँ */ 6556161 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket series | series = 2026 नेपाल त्रि-राष्ट्रीय श्रृंखला | image = ICC Men's CWC League 2 logo (Round-18).svg | image_size = 250px | caption = '''राउंड 18''' | partof = [[2024-2026 क्रिकेट विश्व कप लीग 2]] | date = 12 – 22 मई 2026 | place = [[नेपाल]] | team1 = {{cr|NEP}} | team2 = {{cr|SCO}} | team3 = {{cr|USA}} | captain1 = [[रोहित पौडेल]] | captain2 = [[रिची बेरिंगटन]] | captain3 = [[मोनांक पटेल]], सईतेजा मुक्कमल्ला{{efn|name="usacaptain"|सैतेजा मुक्कामाला ने सीरीज के दूसरे, तीसरे और चौथे मैच में संयुक्त राज्य अमेरिका की कप्तानी की।}} | runs1 = [[कुशल भुरटेल]] (177) | runs2 = ब्रैंडन मैकमुलेन (167) | runs3 = [[स्मित पटेल]] (192) | wickets1 = [[संदीप लामिछाने]] (11) | wickets2 = ब्रैड करी (5)<br />[[मार्क वाट]] (5) | wickets3 = शुभम रंजने (6) | previous = [[2026 नेपाल त्रि-राष्ट्रीय श्रृंखला (अप्रैल)|नेपाल 2026]] | next = [[2026 कनाडा त्रि-राष्ट्र श्रृंखला (जून)|कनाडा 2026]] }} '''2026 नेपाल ट्राई-नेशन सीरीज''' [[2024-2026 क्रिकेट विश्व कप लीग 2]] [[क्रिकेट]] टूर्नामेंट का अठारहवां दौर था, जो 12 से 22 मई 2026 तक [[नेपाल]] में हुआ था।<ref>{{cite web |url=https://english.ratopati.com/story/57850/cricket-mega-event-in-kirtipur-series-under-world-cup-league-2-to-be-held |title=Nepal to Host ICC Men's Cricket World Cup League-2 Tri-Series in April and May |work=Ratopati |date=7 April 2026 |access-date=17 April 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/nepal-vs-scotland-vs-usa-cwc-league-2-odi-tri-series-2026/ |title=Nepal Cricket to host Scotland and USA for ODI Tri-series in May 2026 |work=Czarsportz |date=7 April 2026 |access-date=8 May 2026}}</ref> यह एक त्रिपक्षीय श्रृंखला थी जिसमें [[नेपाल क्रिकेट टीम|नेपाल]], [[स्कॉटलैंड क्रिकेट टीम|स्कॉटलैंड]] और [[संयुक्त राज्य क्रिकेट टीम|संयुक्त राज्य अमेरिका]] की पुरुष राष्ट्रीय टीमों ने भाग लिया था।<ref>{{cite web |url=https://kathmandupost.com/sports/2025/10/19/after-qualifying-for-t20-world-cup-rhinos-aim-to-do-the-same-in-odi |title=After qualifying for T20 World Cup, Rhinos aim to do the same in ODI |work=[[The Kathmandu Post]] |date=4 January 2026 |access-date=19 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://kathmandupost.com/cricket/2026/01/04/cricketing-activities-for-2026-revealed |title=Cricketing activities for 2026 revealed |work=[[The Kathmandu Post]] |access-date=19 October 2025}}</ref> ये मैच [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय]] (वनडे) प्रारूप में खेले गए थे।<ref>{{cite web |url=https://www.latestly.com/sports/cricket/nepal-cricket-team-schedule-after-t20-world-cup-2026-7318386.html |title=Nepal Cricket Team Schedule After T20 World Cup 2026 |work=Latestly |date=17 February 2026 |access-date=19 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/eight-team-cwc-league-2-begins-in-nepal-on-the-road-to-2027 |title=Eight-team CWC League 2 begins in Nepal on the road to 2027 |work=[[International Cricket Council]] |access-date=13 February 2024}}</ref> [[नेपाल क्रिकेट संघ]] ने 7 अप्रैल 2026 को मैचों का शेड्यूल घोषित किया।<ref>{{cite web |title=CWCL2 returns to Nepal as CAN announces rescheduled League 2 tri-series dates |url=https://www.cricnepal.com/cwcl2-returns-to-nepal-as-can-announces-rescheduled-league-2-tri-series-dates |website=Cricnepal |date=2026-04-08 |access-date=2026-04-08}}</ref><ref>{{cite web |title=CAN announces dates for two CWC League 2 tri-series [With fixtures] |url=https://en.himalpress.com/can-announces-dates-for-two-wcl-2-tri-series/ |website=Himal Press |date=7 April 2026 |access-date=8 April 2026}}</ref> सभी मैच [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कीर्तिपुर]] में खेले गए।<ref>{{cite web |title=क्रिकेट विश्वकप लिग ‘टु’ का २ सिरिज नेपाल हुँदै |trans-title= 2 Cricket World Cup League ‘Two’ series to be held in Nepal |url=https://www.hamrokhelkud.com/cricket/171165.html |website=Hamro Khelkud |date=7 April 2026 |access-date=8 April 2026 |language=ne}}</ref><ref>{{cite web |title=लिग २ को त्रिकोणात्मक शृङ्खला २५ अप्रिलबाट नेपालमा हुने |url=https://www.nepalpress.com/2026/04/07/711892/league-2-triangular-series-to-be-held-in-nepal-from-april-25/ |trans-title=League 2 triangular series to be held in Nepal from 25 April |website=Nepal Press |date=7 April 2026 |access-date=11 April 2026 |language=ne}}</ref> == टीमें == {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{cr|NEP}}<ref>{{cite web |url=https://english.ratopati.com/story/62099/15-member-squad-announced-for-icc-cricket-world-cup-league-2-ishan-returns |title=Nepal Announces 15-Member Squad for ICC Cricket World Cup League 2 Series |work=Ratopati |date=9 May 2026 |access-date=10 May 2026}}</ref> !{{cr|SCO}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricketscotland.com/Article/bba8a834-3dce-4d80-ad4d-dc25f8f4db9b |title=Jones and English Included for Scotland's Tour of Nepal |work=[[Cricket Scotland]] |date=5 May 2026 |access-date=7 May 2026}}</ref> !{{cr|USA}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/138697/appidis-maiden-call-up-headlines-usa-squad-as-mukkamalla-named-deputy-cricbuzzcom |title=Appidi's maiden call-up headlines USA squad as Mukkamalla named deputy |work=Cricbuzz |access-date=8 May 2026}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[रोहित पौडेल]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]] ([[कप्तान (क्रिकेट)#उपकप्तान|उक]]) * [[बिनोद भंडारी]] ([[विकेटकीपर|वि]]) * [[कुशल भुरटेल]] * [[गुलशन झा]] * [[सोमपाल कामी]] * [[करण केसी]] * अर्जुन कुमल * [[संदीप लामिछाने]] * इशान पांडे * [[ललित राजबंशी]] * भीम शर्की * [[आरिफ़ शेख]] * [[आसिफ शेख (क्रिकेटर)|आसिफ शेख]] ([[विकेटकीपर|उक]]) * नंदन यादव | * [[रिची बेरिंगटन]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[मैथ्यू क्रॉस (क्रिकेटर)|मैथ्यू क्रॉस]] ([[विकेटकीपर|उक]]) * ब्रैड करी * जैस्पर डेविडसन * ओलिवर डेविडसन * माइकल इंग्लिश * ओवेन गोल्ड ([[विकेटकीपर|उक]]) * जैक जार्विस * ओली जोन्स * [[माइकल लीस्क]] * फिनले मैकक्रीथ * ब्रैंडन मैकमुलन * [[जॉर्ज मुन्सी]] * [[सफयान शरीफ]] * [[मार्क वाट]] | * [[मोनांक पटेल]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]], [[विकेटकीपर|वि]]){{efn|name=”usacap”}} * सैतेजा मुक्कमल्ला ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]){{efn|name='usacap'|[[मोनांक पटेल]] पहले वनडे के लिए कप्तान थे जबकि सैतेजा मुक्कमल्ला बाकी सीरीज के लिए कप्तान थे।}} * ऋत्विक अप्पीदी * शयान जहांगीर ([[विकेटकीपर|वि]]) * [[शेहान जयसूर्या]] * [[नोस्टुश केन्जिगे]] * [[संजय कृष्णमूर्ति]] * [[मिलिंद कुमार]] * [[मोहम्मद मोहसिन (अमेरिकी क्रिकेटर)|मोहम्मद मोहसिन]] * [[सौरभ नेत्रवलकर]] * [[स्मित पटेल]] ([[विकेटकीपर|वि]]) * शुभम रंजने * हरमीत सिंह * [[जेसी सिंह]] * रुशिल उगरकर |} == टिप्पणियाँ == {{notelist}} 28t63gd21kpg15nu6wo7v1lgdp98wgy 6556163 6556161 2026-05-25T05:12:16Z Neeelzzz20 693319 /* टीमें */ 6556163 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket series | series = 2026 नेपाल त्रि-राष्ट्रीय श्रृंखला | image = ICC Men's CWC League 2 logo (Round-18).svg | image_size = 250px | caption = '''राउंड 18''' | partof = [[2024-2026 क्रिकेट विश्व कप लीग 2]] | date = 12 – 22 मई 2026 | place = [[नेपाल]] | team1 = {{cr|NEP}} | team2 = {{cr|SCO}} | team3 = {{cr|USA}} | captain1 = [[रोहित पौडेल]] | captain2 = [[रिची बेरिंगटन]] | captain3 = [[मोनांक पटेल]], सईतेजा मुक्कमल्ला{{efn|name="usacaptain"|सैतेजा मुक्कामाला ने सीरीज के दूसरे, तीसरे और चौथे मैच में संयुक्त राज्य अमेरिका की कप्तानी की।}} | runs1 = [[कुशल भुरटेल]] (177) | runs2 = ब्रैंडन मैकमुलेन (167) | runs3 = [[स्मित पटेल]] (192) | wickets1 = [[संदीप लामिछाने]] (11) | wickets2 = ब्रैड करी (5)<br />[[मार्क वाट]] (5) | wickets3 = शुभम रंजने (6) | previous = [[2026 नेपाल त्रि-राष्ट्रीय श्रृंखला (अप्रैल)|नेपाल 2026]] | next = [[2026 कनाडा त्रि-राष्ट्र श्रृंखला (जून)|कनाडा 2026]] }} '''2026 नेपाल ट्राई-नेशन सीरीज''' [[2024-2026 क्रिकेट विश्व कप लीग 2]] [[क्रिकेट]] टूर्नामेंट का अठारहवां दौर था, जो 12 से 22 मई 2026 तक [[नेपाल]] में हुआ था।<ref>{{cite web |url=https://english.ratopati.com/story/57850/cricket-mega-event-in-kirtipur-series-under-world-cup-league-2-to-be-held |title=Nepal to Host ICC Men's Cricket World Cup League-2 Tri-Series in April and May |work=Ratopati |date=7 April 2026 |access-date=17 April 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/nepal-vs-scotland-vs-usa-cwc-league-2-odi-tri-series-2026/ |title=Nepal Cricket to host Scotland and USA for ODI Tri-series in May 2026 |work=Czarsportz |date=7 April 2026 |access-date=8 May 2026}}</ref> यह एक त्रिपक्षीय श्रृंखला थी जिसमें [[नेपाल क्रिकेट टीम|नेपाल]], [[स्कॉटलैंड क्रिकेट टीम|स्कॉटलैंड]] और [[संयुक्त राज्य क्रिकेट टीम|संयुक्त राज्य अमेरिका]] की पुरुष राष्ट्रीय टीमों ने भाग लिया था।<ref>{{cite web |url=https://kathmandupost.com/sports/2025/10/19/after-qualifying-for-t20-world-cup-rhinos-aim-to-do-the-same-in-odi |title=After qualifying for T20 World Cup, Rhinos aim to do the same in ODI |work=[[The Kathmandu Post]] |date=4 January 2026 |access-date=19 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://kathmandupost.com/cricket/2026/01/04/cricketing-activities-for-2026-revealed |title=Cricketing activities for 2026 revealed |work=[[The Kathmandu Post]] |access-date=19 October 2025}}</ref> ये मैच [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय]] (वनडे) प्रारूप में खेले गए थे।<ref>{{cite web |url=https://www.latestly.com/sports/cricket/nepal-cricket-team-schedule-after-t20-world-cup-2026-7318386.html |title=Nepal Cricket Team Schedule After T20 World Cup 2026 |work=Latestly |date=17 February 2026 |access-date=19 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/eight-team-cwc-league-2-begins-in-nepal-on-the-road-to-2027 |title=Eight-team CWC League 2 begins in Nepal on the road to 2027 |work=[[International Cricket Council]] |access-date=13 February 2024}}</ref> [[नेपाल क्रिकेट संघ]] ने 7 अप्रैल 2026 को मैचों का शेड्यूल घोषित किया।<ref>{{cite web |title=CWCL2 returns to Nepal as CAN announces rescheduled League 2 tri-series dates |url=https://www.cricnepal.com/cwcl2-returns-to-nepal-as-can-announces-rescheduled-league-2-tri-series-dates |website=Cricnepal |date=2026-04-08 |access-date=2026-04-08}}</ref><ref>{{cite web |title=CAN announces dates for two CWC League 2 tri-series [With fixtures] |url=https://en.himalpress.com/can-announces-dates-for-two-wcl-2-tri-series/ |website=Himal Press |date=7 April 2026 |access-date=8 April 2026}}</ref> सभी मैच [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कीर्तिपुर]] में खेले गए।<ref>{{cite web |title=क्रिकेट विश्वकप लिग ‘टु’ का २ सिरिज नेपाल हुँदै |trans-title= 2 Cricket World Cup League ‘Two’ series to be held in Nepal |url=https://www.hamrokhelkud.com/cricket/171165.html |website=Hamro Khelkud |date=7 April 2026 |access-date=8 April 2026 |language=ne}}</ref><ref>{{cite web |title=लिग २ को त्रिकोणात्मक शृङ्खला २५ अप्रिलबाट नेपालमा हुने |url=https://www.nepalpress.com/2026/04/07/711892/league-2-triangular-series-to-be-held-in-nepal-from-april-25/ |trans-title=League 2 triangular series to be held in Nepal from 25 April |website=Nepal Press |date=7 April 2026 |access-date=11 April 2026 |language=ne}}</ref> == टीमें == {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !{{cr|NEP}}<ref>{{cite web |url=https://english.ratopati.com/story/62099/15-member-squad-announced-for-icc-cricket-world-cup-league-2-ishan-returns |title=Nepal Announces 15-Member Squad for ICC Cricket World Cup League 2 Series |work=Ratopati |date=9 May 2026 |access-date=10 May 2026}}</ref> !{{cr|SCO}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricketscotland.com/Article/bba8a834-3dce-4d80-ad4d-dc25f8f4db9b |title=Jones and English Included for Scotland's Tour of Nepal |work=[[Cricket Scotland]] |date=5 May 2026 |access-date=7 May 2026}}</ref> !{{cr|USA}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/138697/appidis-maiden-call-up-headlines-usa-squad-as-mukkamalla-named-deputy-cricbuzzcom |title=Appidi's maiden call-up headlines USA squad as Mukkamalla named deputy |work=Cricbuzz |access-date=8 May 2026}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[रोहित पौडेल]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]] ([[कप्तान (क्रिकेट)#उपकप्तान|उक]]) * [[बिनोद भंडारी]] ([[विकेटकीपर|वि]]) * [[कुशल भुरटेल]] * [[गुलशन झा]] * [[सोमपाल कामी]] * [[करण केसी]] * अर्जुन कुमल * [[संदीप लामिछाने]] * इशान पांडे * [[ललित राजबंशी]] * भीम शर्की * [[आरिफ़ शेख]] * [[आसिफ शेख (क्रिकेटर)|आसिफ शेख]] ([[विकेटकीपर|उक]]) * नंदन यादव | * [[रिची बेरिंगटन]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[मैथ्यू क्रॉस (क्रिकेटर)|मैथ्यू क्रॉस]] ([[विकेटकीपर|उक]]) * ब्रैड करी * जैस्पर डेविडसन * ओलिवर डेविडसन * माइकल इंग्लिश * ओवेन गोल्ड ([[विकेटकीपर|उक]]) * जैक जार्विस * ओली जोन्स * [[माइकल लीस्क]] * फिनले मैकक्रीथ * ब्रैंडन मैकमुलन * [[जॉर्ज मुन्सी]] * [[सफयान शरीफ]] * [[मार्क वाट]] | * [[मोनांक पटेल]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]], [[विकेटकीपर|वि]]){{efn|name='usacap'}} * सैतेजा मुक्कमल्ला ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]){{efn|name='usacap'|[[मोनांक पटेल]] पहले वनडे के लिए कप्तान थे जबकि सैतेजा मुक्कमल्ला बाकी सीरीज के लिए कप्तान थे।}} * ऋत्विक अप्पीदी * शयान जहांगीर ([[विकेटकीपर|वि]]) * [[शेहान जयसूर्या]] * [[नोस्टुश केन्जिगे]] * [[संजय कृष्णमूर्ति]] * [[मिलिंद कुमार]] * [[मोहम्मद मोहसिन (अमेरिकी क्रिकेटर)|मोहम्मद मोहसिन]] * [[सौरभ नेत्रवलकर]] * [[स्मित पटेल]] ([[विकेटकीपर|वि]]) * शुभम रंजने * हरमीत सिंह * [[जेसी सिंह]] * रुशिल उगरकर |} == टिप्पणियाँ == {{notelist}} 17cz09o42xoys76bd0ix8f5vtn2iyct गुलशन झा 0 1612561 6556155 2026-05-25T05:02:47Z Neeelzzz20 693319 [[गुलसन झा]] को अनुप्रेषित 6556155 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[गुलसन झा]] mt0lpn7jbaas4h3e335rk7sepjnph4p आरिफ़ शेख 0 1612562 6556156 2026-05-25T05:03:50Z Neeelzzz20 693319 [[आरिफ शेख]] को अनुप्रेषित 6556156 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[आरिफ शेख]] kguu6kzwkv4lgj0rmbyqxns6rgyfoyy सफयान शरीफ 0 1612563 6556159 2026-05-25T05:08:25Z Neeelzzz20 693319 [[सूफ़ियन शरीफ़]] को अनुप्रेषित 6556159 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[सूफ़ियन शरीफ़]] 7cwqwz682figuss7brvlco20lf0bd0v नोस्टुश केन्जिगे 0 1612564 6556160 2026-05-25T05:10:02Z Neeelzzz20 693319 [[नास्तुष केन्ज़ीगे]] को अनुप्रेषित 6556160 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[नास्तुष केन्ज़ीगे]] tq93gkcsl8y4ykqfjhsoyutszk3lyqi जेसी सिंह 0 1612565 6556162 2026-05-25T05:11:29Z Neeelzzz20 693319 [[जसदीप सिंह]] को अनुप्रेषित 6556162 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[जसदीप सिंह]] enxhi72q0awwlc15rtpt6rsovk0bafi सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र/पुरालेख 2 3 1612566 6556181 2026-05-25T06:39:57Z चाहर धर्मेंद्र 703114 नया पृष्ठ: == नए साल की शुभकामनाएँ, चाहर धर्मेंद्र! == <div style="border: 3px solid #FFD700; background-color: #FFFAF0; padding:0.2em 0.4em; height:auto; min-height:173px; {{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}<!-- -->" class="plainlinks"> [[File:Fuochi d'artificio.gif|left|x173px]][[File:Happy new year 01.svg|x173px|right]] {{Paragraph break}} {{Center|{{resize|179%|'''''नव... 6556181 wikitext text/x-wiki == नए साल की शुभकामनाएँ, चाहर धर्मेंद्र! == <div style="border: 3px solid #FFD700; background-color: #FFFAF0; padding:0.2em 0.4em; height:auto; min-height:173px; {{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}<!-- -->" class="plainlinks"> [[File:Fuochi d'artificio.gif|left|x173px]][[File:Happy new year 01.svg|x173px|right]] {{Paragraph break}} {{Center|{{resize|179%|'''''[[नव वर्ष|नए साल की शुभकामनाएँ]]!'''''}}}} '''चाहर धर्मेंद्र''',<br />एक समृद्ध, उत्पादक और सुखद [[नया साल]], और विकिपीडिया में आपके योगदान के लिए धन्यवाद। <br /><span style="font-weight:bold">[[सदस्य:मनीष पँवार|<span style="color:black; font-style:italic">मनीष पँवार</span>]] <sup>[[सदस्य वार्ता:मनीष पँवार|<span style="color:green">वार्ता</span>]]</sup></span> 11:04, 31 दिसम्बर 2022 (UTC)<br /><br /> </div> &nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{resize|88%|सदस्य वार्ता पृष्ठों में <nowiki>{{</nowiki>मनीष/नव वर्ष<nowiki>}}</nowiki> जोड़कर नव वर्ष की खुशियाँ भेजें।}}'' {{clear}}<!-- From template:Happy New Year fireworks --> नए साल की शुभकामनाएँ, मनीष पँवार जी <div style="border: 3px solid #FFD700; background-color: #FFFAF0; padding:0.2em 0.4em; height:auto; min-height:173px; {{SAFESUBST:<noinclude />round corners}}" class="plainlinks"> [[File:Crackers 1.jpg|left|x173px]][[File:Happy New Year 2022!.gif|x173px|right]] {{Paragraph break}} {{Center|{{resize|179%|'''''[[नव वर्ष|नए साल की शुभकामनाएँ]]!'''''}}}} “ यहाँ एक उज्ज्वल नव वर्ष और पुराने के लिए एक स्नेहपूर्ण विदाई है; यहाँ उन चीजों के बारे में है जो अभी आने वाली हैं, और उन यादों के बारे में जो हमारे पास हैं । "आपके पास एक समृद्ध नया साल हो सकता है।" "आपको एक खुश, स्वस्थ नव वर्ष की शुभकामनाएं।" "नया साल आपको स्वास्थ्य, धन और खुशी का आशीर्वाद दे।" विकिपीडिया में आपके योगदान के लिए धन्यवाद। </div> == बिना स्रोत और आधार के एक विशेष जाति के सम्बंध में पक्षपात करने के सम्बंध में == आप लगातार दूसरे जाति के लोगों से संबंधित अभिलेख जो पर्याप्त स्रोतों के आधार पर लिखें गए हैं । उसके मूल स्रोत और आलेख को अनावश्यक रुप से हटाना विकिपीडिया मानकों के अनुरूप नहीं है । कृपया ऐसा न करें। [[सदस्य:Kamalydv|Kamalydv]] ([[सदस्य वार्ता:Kamalydv|वार्ता]]) 15:07, 3 अप्रैल 2023 (UTC) == केसर == आपने [[केसर]] नामक लेख की सामग्री बदली है और नयी सामग्री मशीनी अनुवाद जैसी प्रतीत हो रही है। ऐसा क्यों किया गया है? क्या आप इसे सुधारेंगे? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:08, 25 मई 2025 (UTC) :नमस्कार संजीव जी, बिल्कुल इसे सही कर दिया जायेगा <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 03:40, 26 मई 2025 (UTC) == ट्राली == आपने [[ट्राली]] नामक लेख में मूल शोध डाल दिया है। ऐसे ही आप विभिन्न लेखों में सम्पादन कर रहे हैं। यदि आपके सम्पादनों की समीक्षा करने में मुझे लिखने जितना ही समय लगने लग गया तो फिर आपके सम्पादनों की क्या आवश्यकता है? इससे बेहतर मैं स्वयं ही लिख लूँगा। आपको पहले भी [[केसर]] लेख पर मैंने लिखा था लेकिन आपने कुछ सुधार नहीं किया। कृपया पहले [[वि:स्वशिक्षा|स्वशिक्षा]] पर सम्पादन के तरिके सीख लें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:31, 28 मई 2025 (UTC) :* [[ट्राली]] नामक लेख इंग्लिश विकि [https://en.wikipedia.org/wiki/Trolley] लेख का हिंदी अनुवाद है। आप को इस में क्या कमी नजर आ रही है। मैने तो इसे हिंदी में बदला ही तो है, वो भी अपने अनुसार। कॉपी पेस्ट तो नहीं किया है ना। :* आप को लगता है की [[एडीसन रोग]] लेख पर एक पूरा दिन लगा कर मैने गलती की। आप मुझे बताये की मेरे से इस लेख में क्या क्या गलतियां हुयी है, ताकि अगले सम्पादनों में वो गलती ना की जाए। अपना कीमती समय निकाल कर [[एडीसन रोग]] लेख को सही कीजिए। :* रही बात स्वयं ही लिखने की तो, संजीव कुमार जी, जिन लेखों में मैने इन ४-५ दिनों से सम्पादन किये है वो 2022 से जैसे के जैसे ही है। :<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:52, 28 मई 2025 (UTC) ::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, मैं विशेष रूप से [[एडीसन रोग]] नामक लेख की बात नहीं कर रहा। मैंने ये देखा है कि आपने विभिन्न लेखों में सामग्री जोड़ी है। मैं समय की कमी के कारण उनकी समीक्षा नहीं कर पाया हूँ और यह मानकर चल रहा हूँ कि आपने सही सम्पादन ही किये होंगे। लेकिन [[ट्राली]] में आपके योगदान को देखते हुये लगता है कि समीक्षा करनी ही होगी। अभी के लिए मैं आपको इसी लेख पर लिखता हूँ: ::* सम्बंधित अंग्रेज़ी पृष्ठ के अंत में {{tl|disambiguation}} लिखा हुआ है जिसके तुल्य हमारे यहाँ स्थानीय रूप से {{tl|बहुविकल्पी शब्द}} है। ::* इसका अर्थ हुआ कि यह सामान्य लेख नहीं बल्कि एक बहुविकल्पी पृष्ठ होना चाहिए। इसका अर्थ है कि लेख उन शब्दों पर निर्मित है जो वर्तनी समान रखते हैं लेकिन संख्या में एक से अधिक हैं। ::* आपने जो सामग्री डाली है उसमें एक भी कड़ी नहीं है। बहुविकल्पी लेखों में विकि-कड़ियाँ होनी चाहिए। यदि अपने यहाँ पहले से लेख नहीं है या निकट भविष्य में आपकी योजना नहीं है तो वो कड़ियाँ नहीं जोड़ी जाती। ::अतः आपको लेख खाली करके उसमें केवल वो कड़ियाँ डालनी चाहियें जो [[ट्राली]] नाम से बने हुये लेखों की हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:32, 28 मई 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, ठीक है जब आपको समय मिले मेरे किये हुए सम्पादन की समीक्षा जरूर कीजिए। :::* ट्राली लेख एक बहुविकल्पी पृष्ठ है, ये जान कर ही इस को बनाया था। लेकिन ये नहीं पता था की विकि-कड़ियाँ होनी जरूरी है। :::* थोड़ा समय दे तो ये सारे लेख बना दिए जायेगे। यदि आप चाहे तो जब तक बाकि लेख नहीं बनते, इस लेख से सारी जानकारी को हटा दी जाए। :::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:59, 28 मई 2025 (UTC) ::::यदि अच्छा काम करोगे तो जाँचने की आवश्यकता नहीं होगी। मेरी भी समय सीमा है। यदि आप इतने अच्छे लेख बना दोगे तो बहुत ही अच्छी बात है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:11, 28 मई 2025 (UTC) :::::"घोड़ा-चलित ट्रॉली" नाम से आपने एक लेख बनाया है जो मुझे पूर्णतः मशीनी अनुवाद लग रहा है। जहाँ तक मुझे याद है, हिन्दी में इसे "तांगा" कहते हैं। यदि इसे तांगा पर स्थानान्तरित कर दूँ, तो आपको कोई ऐतराज होगा? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:57, 29 मई 2025 (UTC) ::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, जहा तक मुझे लगता है, घोड़ा गाड़ी या तांगा गाड़ी इंग्लिश के [https://en.wikipedia.org/wiki/Carriage Carriage] इस लेख का अनुवाद होगा। घोड़ा-चलित ट्रॉली लेख, इंग्लिश के [https://en.wikipedia.org/wiki/Trolley_(horse-drawn) Trolley (horse-drawn)] इस लेख का अनुवाद है। बाकि इस बारे में आप को मेरे से ज्यादा पता है। ::::::* मैने अनुवाद कर के वही लिखा है, जो इंग्लिश लेख में लिखा हुआ है। आप ने लिखा पूर्णतः मशीनी अनुवाद है, इसी लेख को आप जिस भी मशीन से अनुवाद करेंगे। जो मेरा लिखा हुआ है वैसा कभी नहीं आएगा। ::::::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:19, 29 मई 2025 (UTC) :::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मशीनी अनुवाद के बारे में बहुत नहीं जानता, आप से निवेदन है की, मेरे आज के ही बनाये हुए किसी भी एक लेख को आप बदलिए। जिस से मुझे भी ज्ञात हो की ये मशीनी अनुवाद क्या होता है। उस बदलाव को देख कर मै मेरे आगे के सम्पादन करुगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:29, 29 मई 2025 (UTC) ::::::::पूर्णतः मशीनी अनुवाद होता तो मैं लेख को [[वि:शीह#ल5|शीघ्र हटाने हेतु]] नामांकित कर देता। आपने प्रयास किया है कि मशीनी अनुवाद को सुधारकर रखा जाये। मैंने आपके निर्मित कुछ लेखों पर यह टैग इसीलिए लगाये हैं जिससे उन्हें भविष्य में सुधारा जा सके। चूँकि मैं विषय में विशेषज्ञता नहीं रखता अतः मुझे अनुवाद ठीक करने में अधिक समय लगेगा। लेकिन कुछ सुझाव दे सकता हूँ जिससे आपको इसमें सुधार करने में सुविधा रहेगी। आप लेख को अंग्रेज़ी या अन्य भाषा में पढ़कर समझ लें। उसके बाद बिना उसे देखे, जो आपको याद हो उसे हिन्दी में लिखें। उस समय अनुवाद मशीनी नहीं होगा। स्रोतो आप अंग्रेज़ी विकिपीडिया से ले सकते हैं। मैंने [[घोड़ा-चलित ट्रॉली]] में आपके लिखे पहले पैरा को सुधारने का प्रयास किया है। चूँकि अभी भी उसमें वाक्य लम्बे हैं और विराम-चिह्नों का प्रयोग ठीक से नहीं हुआ है। कोशिश करें की इसे और भी सरल रूप में लिखा जाये। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:49, 29 मई 2025 (UTC) {{od|9}}[[पर्यटक ट्रॉली]] में आपने सुधार का प्रयास किया है। इसमें भी सुझाव देता हूँ कि पहले वाक्य में आपने शुरूआत में लिखा है, "पर्यटक ट्रॉली, जिसे कभी-कभी रोड ट्रॉली भी कहा जाता है, एक विशेष प्रकार की बस होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या ट्राम की शैली में डिज़ाइन किया गया है।" इसे निम्नलिखिति में से किसी एक रूप में बदलना बेहतर होगा: * '''पर्यटक ट्रॉली''' अथवा '''रोड ट्रॉली''' एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में बनाया गया है। * '''पर्यटक ट्रॉली''' एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में बनाया गया है। इसे कभी-कभी '''रोड ट्रॉली''' भी कहा जाता है। * '''पर्यटक ट्रॉली''' (अन्य नाम '''रोड ट्रॉली''') एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में निर्मित किया गया है। आप शायद इससे भी बेहतर लिखोगे।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:58, 29 मई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, बहुत बहुत धन्यवाद आपका, ये सीखने के लिए एक बहुत ही अच्छा उदाहरण है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:00, 29 मई 2025 (UTC) == LLM == नमस्ते धर्मेन्द्र जी, [[प्रेम रेड्डी]] लेख पूरी तरह से [[:en:LLM|LLM]] से लिखा हुआ लग रहा है। क्या आपने इसे पूरी तरह से AI से तैयार किया है? – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 05:36, 5 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, [[प्रेम रेड्डी]] लेख इंग्लिश विकि लेख की कॉपी है। किसी ने कहा था की इंग्लिश लेख को देखो और अपने अनुसार बदल दो, इस लेख में यही किया गया है। मुझे अलग अलग पॉइंट बना कर लिखने में अच्छा लगा, इसलिए इस प्रकार लिखा। :* यदि इस तरीके से नहीं लिख सकते तो इस को बदला भी जा सकता है। :<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:47, 5 जून 2025 (UTC) ::लेख देखकर ऐसा लग रहा है कि यह पूरी तरह एआई द्वारा लिखा गया है। इसका पूरा प्रारूप एआई के उत्तरों की शैली जैसा है। जिन शब्दों और वाक्य संरचनाओं का उपयोग किया गया है, वे किसी व्यक्ति के नहीं, बल्कि एआई के लिखे हुए लगते हैं। आपने पूरे लेख में प्रेम रेड्डी के कार्यों की प्रशंसा की है, जो विकिपीडिया की [[विकिपीडिया:NPOV|तटस्थता नीति]] के विरुद्ध है। ऐसी स्थिति में यह लेख प्रकाशित करने योग्य नहीं लगता। यह अंग्रेजी लेख की सामग्री से भी मेल नहीं खाता है। मेरा सुझाव है कि आप इसे दोबारा लिखें। आप अन्य लेखों का प्रारूप देखकर मार्गदर्शन ले सकते हैं। साथ ही, लेख पूरी तरह तटस्थ होना चाहिए। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 06:04, 5 जून 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, जरूरी नहीं की जो काम एआई द्वारा किया जाए, वैसा हम नहीं लिख सकते, स्कूल समय में इसी प्रकार अलग अलग हेडलाइन बना कर निबंध लिखा करते थे। उस समय ये एआई तो, होता भी नहीं था। बाकि लेख सही कर दिया गए है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:00, 5 जून 2025 (UTC) ::::सुधार के लिए धन्यवाद। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 07:06, 5 जून 2025 (UTC) == पाँच प्रेम भाषाएँ == [[पाँच प्रेम भाषाएँ]] शीर्षक से आपने एक लेख निर्मित किया है। यह शीर्षक मुझे उचित नहीं लग रहा। यदि पुस्तक का प्रकाशकों द्वारा इस नाम से अनुवाद किया गया है तो इसे स्वीकार किया जा सकता है अन्यथा पुस्तक का मूल शीर्षक ही देवनागरी में रखना उचित होगा। "The Five Love Languages" को "द फाइव लव लैंग्वेजेज" लिखना ही बेहतर है जिसमें आप (अनुवाद: पाँच प्रेम भाषायें) जैसा कुछ जोड़ सकते हो। यदि यह प्रकाशकों का अनुवाद है तो कृपया स्रोत दें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:04, 9 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, पुस्तक का प्रकाशकों द्वारा इस नाम से अनुवाद नहीं किया गया है। [[पाँच प्रेम भाषाएँ]] शीर्षक लेख को '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' पर अनुप्रेषित किया जा सकता है या फिर आप इस लेख का नाम बदल कर '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' कर दीजिये। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:59, 9 जून 2025 (UTC) ::सही शीर्षक क्या है? [[गैरी चैपमैन (लेखक)]] में आपने "द फाइव लव लैंग्वेज" लिखा है जबकि अंग्रेज़ी में "लैंग्वेजेज" लिखा हुआ दिखाई दे रहा है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 9 जून 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, पाँच की बात हो रही है तो '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' ही सही होगा। गलती सही कर दी गयी है। :::* एक सवाल था, सदस्य वार्ता से पुरानी वार्ता को पुरालेख में कैसे बदल सकते है? :::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:27, 9 जून 2025 (UTC) ::::[[गैरी चैपमैन (लेखक)]] और [[स्नेह]] में सम्बंधित सुधार करने का प्रयास कीजियेगा। ::::पुरालेख वाले में अपने यहाँ ये काम करने वाला कोई सक्रिय बॉट नहीं है अतः यह काम हाथ से करना होता है। इसके लिए आप {{tl|archives}} साँचा लेख के उपर जोड़ लें और सामग्री को यहाँ से हटाकर पुरालेख में डाल लें। इसके लिए आप अपनी सुविधा के अनुसार "सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/पुरालेख_1" या "सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/पुरालेख_१" अथवा सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/Archive_1" में से कोई एक तरीका अपना सकते हो। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:18, 9 जून 2025 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी बिल्कुल, जैसे ही समय मिलता है [[गैरी चैपमैन (लेखक)]] और [[स्नेह]] में सम्बंधित सुधार कर दिया जायेगा। :::::*जानकारी के लिए आप का बहुत बहुत धन्यवाद, संजीव जी :::::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:31, 9 जून 2025 (UTC) == तकनीकी बातों पर अक्सर पूछे जाने वाले सवाल == आपने हाल ही में [[विकिपीडिया:तकनीकी बातों पर अक्सर पूछे जाने वाले सवाल]] निर्मित किया है। क्या यह [[:en:Wikipedia:FAQ/Technical]] के तुल्य निर्मित करने के लिए बनाना आरम्भ किया गया है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:48, 10 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, यह [[en:Wikipedia:FAQ/Technical]] के तुल्य निर्मित करने के लिए बनाना आरम्भ किया गया है, लेकिन इस में थोड़ा समय लगेगा। क्युकी इस लेख को पूरा करने के लिए, पहले कुछ और लेख बनाने होंगे। :{{tl|पाठक सहायता}} पाठक सहायता टेम्पलेट्स में यदि ये लेख '''सहायता:लिंक''', '''सहायता:पृष्ठ पाद लेख टेम्पलेट्स''' नहीं बनाना है तो इस को पाठक सहायता टेम्पलेट्स से हटा दीजिए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:27, 10 जून 2025 (UTC) ::मैंने आपके उत्तर में साँचे को कड़ी में बदल दिया है। मैं केवल जानकारी के लिए पूछ रहा था। आप समय लेकर आराम से निर्मित कर सकते हैं और जब पृष्ठ पूरी तरह बन जाये तब [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इसकी सूचना लिख दीजियेगा। अभी उसके उपर {{tl|काम जारी}} का साँचा लगा सकते हो। मैं यह जानकारी इसलिए ले रहा हूँ जिससे आवश्यकता पड़ने पर इसे विकिडाटा पर सम्बंधित कड़ी से जोड़ा जा सके।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:34, 10 जून 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, {{tl|काम जारी}} का साँचा लगा दिया है, लेकिन आप के संदेश से पहले ही मैने इस लेख को विकिडाटा पर सम्बंधित कड़ी से जोड़ दिया था। क्या इस को वापस हटाने की जरूरत है? <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:44, 10 जून 2025 (UTC) == बोमिस == आपने [[बोमिस]] नामक लेख निर्मित किया। मैंने कल [[मारियाडीबी]] में कुछ बदलाव किये थे जिससे यह स्पष्ट हो कि न्यूनतम लेख में कितने बदलाव आवश्यक हैं। लेकिन आपने इसके बाद भी विभिन्न लेख निर्मित किये हैं। यदि आप इन लेखों में सुधार नहीं करते हैं तो इन्हें मशीनी अनुवाद कहकर शीघ्र हटाने हेतु नामांकित कर दिया जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:14, 12 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[मारियाडीबी]] की तरह [[बोमिस]] लेख में भी बदलाव कर दिए गए है। बाकि लेख को भी जैसे ही समय मिलेगा, जरूरत के हिसाब से बदलाव कर दिए जायेंगे। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:54, 12 जून 2025 (UTC) == [[:श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध|श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध|श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:31, 28 जून 2025 (UTC) :[[विकिपीडिया:प्रशासन नये उपयोगकर्ताओं के लिए नहीं है]] पृष्ठ भी आपने ही निर्मित किया है। जब नियमावली पहले से मौजूद है तो आप ये निबंध क्यों लिख रहे हो? ये नियमावली के अनुरूप शीर्षक हैं अतः ऐसे निबंध लिखना उचित नहीं प्रतीत हो रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:46, 28 जून 2025 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! [[विकिपीडिया:प्रशासक अधिकार हेतु निवेदन]] परियोजना पृष्ठ पर अजनाभ जी ने स्व-नामांकन किया था। उस में आप की ओर से जवाब में यदि लिखा हुआ था की नये सदस्य को ये अधिकार नहीं दिए जा सकते। क्यों नहीं दिए जा सकते, इस लिए [[विकिपीडिया:प्रशासन नये उपयोगकर्ताओं के लिए नहीं है]] पृष्ठ बनाया। ::* [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] में Zendrago X जी के नामांकन पर मुरही जी ने जवाब दिया है '''इस नामंकन को बंद करने की ज़रूरत है। ये शुरुआत से [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Not_now अभी नहीं] के अंदर था। ''' मै तो ये पृष्ठ भी बनाने वाला था। ::क्या मुझे नहीं बनाना चाहिए? आप की राय मेरे लिए बहुत मायने रखती है। क्या करना चाहिए? जरूर बताए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:10, 29 जून 2025 (UTC) :::आपने जो दो उदाहरण दिये हैं, उनमें सम्बंधित पृष्ठ के उपर नियमावली लिखी हुई है जिसमें सदस्य का नया नहीं होना स्वतः आवश्यक हो जाता है। जैसे [[विकिपीडिया:प्रशासक अधिकार हेतु निवेदन]] की आवश्यकताओं में लिखा है: "समान्यत नामांकित सदस्य विकि पर सक्रिय होना चाहिये अर्थात लम्बे समय तक असक्रिय न रहे।" अर्थात् नया सदस्य तो हाल ही में आया है अतः वो इस आवश्यकता को पूरा नहीं करता। प्रशासक के लिए पहले से प्रबंधन अधिकारों का अनुभव होना आवश्यक है। ठीक इसी तरह [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] की आवश्यकताओं में भी लिखा है: "सदस्य को उत्पात हटाने (रोलबैक) हेतु एवं लेख गुणवत्ता जाँच (परीक्षक) का अनुभव भी होना चाहिये।" अर्थात् सदस्य को पुनरीक्षण (अधिकार सहित) अनुभव होना चाहिए। अतः इस आधार पर उपरोक्त पृष्ठ अनावश्यक हैं। यदि आप [[:en:Wikipedia:Not now]] का अनुवाद करना चाहते हो तो कर सकते हो लेकिन इसके लिए पृष्ठ के उपर {{tl|सूचना पृष्ठ}} जोड़ें तथा {{tlx|nutshell|पृष्ठ के बारे में संक्षिप्त जानकारी}} जोड़ सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:58, 29 जून 2025 (UTC) ::::आपने [[विकिपीडिया:अभी नहीं]] पर प्रशासक और प्रबन्धक की कड़ियाँ गलत जोड़ दी हैं। हिन्दी विकिपीडिया पर परम्परा के अनुसार [[वि:प्रबन्धक|प्रबन्धक]] शब्द अंग्रेज़ी के admin या sysop के तुल्य है जबकि [[वि:प्रशासक|प्रशासक]] अंग्रेज़ी के Bureaucrat के तुल्य है। कोई भी प्रबन्धक किसी अन्य प्रबन्धक व्यक्ति को बॉट, प्रबन्धक या उच्चतर अधिकार न ही दे सकता है और न ही ले सकता है लेकिन प्रशासक अन्य सदस्यों को प्रशासक, प्रबन्धक, बॉट आदि अधिकार दे भी सकता है और ले भी सकता है। सन् 2012 में हिन्दी विकिपीडिया को कुछ कारणों से प्रशासक मुक्त कर दिया गया था। वर्तमान में हिन्दी विकिपीडिया पर प्रशासकों की कोई आवश्यकता नहीं है हालांकि यदि सदस्य संख्या (गुणवत्ता वाले सम्पादन करने वाले) बहुत बढ़ जाती है तो यहाँ भी लोगों को प्रशासक बनाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:58, 30 जून 2025 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! जानकारी देने के लिए धन्यवाद :::::गलती को सुधार दिया गया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 16:18, 30 जून 2025 (UTC) == पन्ना देखने के आँकड़े == आपने [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चमोली के पर्यटन स्थल]] की चर्चा में पन्ना देखने के आँकड़े की कड़ी के बारे में पूछा है। वो इस उत्तर के लिए उचित स्थान नहीं है अतः यहाँ लिख रहा हूँ। यदि आप कंप्यूटर/लैप्टॉप में देख रहे हैं तो सम्बंधित पृष्ठ के इतिहास में जायें और आपको उपर ही यह कड़ी मिल जायेगी। यदि आप मोबाइल में देख रहे हैं तो यह कड़ी आपको सीधे नहीं मिलेगी अतः बेहतर होगा कि आप [https://pageviews.wmcloud.org/?project=hi.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-20&pages= ये कड़ी] खोलें। इसमें Pages में जहाँ सम्भवतः "बिल्ली", "कुत्ता" लिखा हुआ है, उसे हटाकर अपना इच्छित शीर्षक लिख दें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:53, 8 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, जानकारी के लिए बहुत बहुत धन्यवाद। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:03, 8 जुलाई 2025 (UTC) == Improving articles == Some Disney articles need improvement, especially ones without translations/transliterations in infoboxes. An example is [[लिव एंड मॅडी]]. Another example is [[लेडी एंड द ट्रैम्प]]. There's also [[फ्रोज़न]], [[फन एंड फैंसी फ्री]], [[वन हंड्रेड एण्ड वन डालमेशियन]], [[पिनोक्कियो (१९४० की फ़िल्म)]], [[द रेस्क्यूअर्स]], [[द रेस्क्यूअर्स डाउन अंडर]], [[डम्बो]], [[ग्रेट माउस डिटेक्टिव]], [[ओलिवर एंड कंपनी]], and [[अलादीन (1992 डिज्नी फिल्म)]]. Also, [[बोल्ट (2008 फिल्म)]] and [[डायनासोर (फ़िल्म)]] only have Wikidata infoboxes, [[कंकड़ और पेंगुइन]] doesn't have anything in its infobox, and [[ऑल डॉग्स गो टु हेवन]] doesn't have actual content. Finally, do you think you could add more context to [[एनकैंटो: अ मॅजिकल स्टोरी]]? [[विशेष:योगदान/&#126;2025-21994-3|&#126;2025-21994-3]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-21994-3|talk]]) 18:22, 20 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:~2025-21994-3|~2025-21994-3]] जी, बिल्कुल। सुधार कर दिए गए है <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:27, 21 जुलाई 2025 (UTC) == [[:माहिरा शर्मा|माहिरा शर्मा]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:माहिरा शर्मा|माहिरा शर्मा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये {{user|Sanjeev bot}} द्वारा नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 15:38, 1 सितंबर 2025 (UTC) == मड़वा मटकोर == नमस्ते धर्मेंद्र जी, आपने [[मड़वा मटकोर]] को परीक्षण पाठ के रूप में [[वि:शीह|शीघ्र हटाने हेतु]] नामांकित किया है। मुझे लगता है इसे उल्लेखनीय नहीं होने के लिए [[वि:हहेच|हटाने हेतु चर्चा]] के लिए नामाकित करना चाहिए। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:10, 15 नवम्बर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, आपने बिल्कुल सही कहा है। चर्चा के लिए नामांकित कर दिया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:16, 15 नवम्बर 2025 (UTC) == Request == Could you please translate what I wrote at [[लिव एंड मॅडी]] and [[ओलिवर एंड कंपनी]]? [[विशेष:योगदान/&#126;2025-35911-92|&#126;2025-35911-92]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-35911-92|talk]]) 19:08, 23 नवम्बर 2025 (UTC) :जी बिल्कुल <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 21:01, 23 नवम्बर 2025 (UTC) ::Could you remove the English text from these pages? I couldn't remove it, because of the abuse filter. Also, it looks like [[डम्बो]] has a machine translation in the story. Could you fix that too? [[विशेष:योगदान/&#126;2025-36690-40|&#126;2025-36690-40]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-36690-40|talk]]) 02:17, 27 नवम्बर 2025 (UTC) :::Yes, the work has been done. <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 20:26, 27 नवम्बर 2025 (UTC) == Please check your mail as soon as possible == {{You've got mail}} -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 18:33, 15 दिसम्बर 2025 (UTC) == [[जॉन लैसेटर]] == नमस्ते चाहर धर्मेंद्र जी, इस लेख को संभवतः आपने शीघ्र हटाये जाने से बचाने हेतु सुधारा है। इसे थोड़ा सा और विस्तार देकर कम-से-कम एक पैराग्राफ का बना देते तो बेहतर होता। एक लाइन वाले लेख देखकर पशोपेश के स्थिति हो जाती है और समझ में नहीं आता कि रखें या हटायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:37, 4 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, नमस्ते! बिल्कुल, याद दिलाने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद। उस दिन समय की कमी के कारण मैं विस्तार से नहीं लिख सका था। अब कार्य सफलतापूर्वक पूरा हो गया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:32, 5 अप्रैल 2026 (UTC) ::जी, सुधार करने के लिये आपका आभार। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:12, 5 अप्रैल 2026 (UTC) == [[कृत्रिम बुद्धिमत्ता संचालित अनुवाद]] लेख के नामांकन के संदर्भ में == आदरणीय चाहर धर्मेंद्र जी, राम-राम! मैंने देखा कि आपने एक नए सदस्य द्वारा बनाए गए लेख "अनुवाद में कृत्रिम बुद्धिमत्ता" पर शीघ्र हटाने (बर्बरता) का टैग लगाया है। मुझे हमारी [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:AMAN_KUMAR#%E0%A4%B8%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B9 पुरानी चर्चा] याद आ गई, जहाँ आपने ही मुझे बहुत अच्छी सीख दी थी कि ''"शीघ्र हटाने जैसे कड़े कदमों के बजाय लेखों में सुधार हमारी सामूहिक जिम्मेदारी है।"'' आपकी उसी सीख का पालन करते हुए मैंने इस लेख की जाँच की। यह लेख बर्बरता नहीं है; इसकी भाषा अकादमिक है और इसमें IEEE Access जैसे अंतरराष्ट्रीय जर्नल्स के 4 प्रामाणिक संदर्भ दिए गए हैं। मुझे विश्वास है कि गश्त (Patrolling) की जल्दबाजी में या टूल के कारण आपसे यह टैग गलती से लग गया होगा। इसलिए, आपकी ही दी गई सीख और 'नए सदस्यों को न डराने की नीति' (WP:BITE) का सम्मान करते हुए, मैंने इस लेख से हटाने का नामांकन हटा दिया है, ताकि नए सदस्य का उत्साह न टूटे। आशा है आप मेरे इस कदम से सहमत होंगे। आपके निरंतर मार्गदर्शन के लिए आभार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:07, 10 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, मुझे हमारी पिछली चर्चा स्मरण है। मेरे विचार से उपलब्ध प्रामाणिक संदर्भों के आधार पर यह लेख अभी उल्लेखनीयता के मानदंडों को पूर्ण नहीं करता। चूँकि आपने हटाने का नामांकन हटा दिया है, इसलिए पुनः हटाने हेतु नामांकन करने के बजाय इसे चर्चा के लिए नामांकित किया गया है। आप कृपया वहाँ अपनी राय प्रस्तुत कर दें, शेष निर्णय सामूहिक सहमति के आधार पर लिया जाएगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 16:29, 10 अप्रैल 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] महोदय, ::आपकी बात बिल्कुल सही है। किसी भी विवादित स्थिति में 'हटाने हेतु चर्चा' (AfD) के माध्यम से सामूहिक निर्णय लेना ही विकिपीडिया की सबसे पारदर्शी प्रक्रिया है। मैंने चर्चा पृष्ठ पर संदर्भों के आधार पर अपना मत रख दिया है। आपके इस सौहार्दपूर्ण और प्रक्रियात्मक दृष्टिकोण के लिए धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:38, 10 अप्रैल 2026 (UTC) == Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner. [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026. * You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]] * '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST''' With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply. For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page. Warm regards, <br> on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team ''This message was sent with [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) on 18:30, 11 अप्रैल 2026 (UTC)'' </div> :इसे अपनी भाषा में अनुवादित कर दिया गया है। [[विकिपीडिया:चौपाल#अंतिम कुछ दिन: विकि सम्मेलन भारत 2026 छात्रवृत्ति आवेदन]] <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 23:49, 11 अप्रैल 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Gnoeee@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == शुभकामनाएं == {| style="background-color: #f1f8ff; border: 2px solid #c8e1ff; padding: 15px; border-radius: 10px; width: 100%; box-shadow: 2px 2px 5px rgba(0,0,0,0.1);" |- | style="width: 120px; text-align: center; vertical-align: middle;" | [[File:Everlasting Fireworks looped.gif|200px]] | style="padding-left: 15px; font-size: 14px; line-height: 1.6;" | <span style="font-size: 18px; color: #0050a0;">'''बधाई हो, चाहर धर्मेंद्र जी!'''</span><br><br>आपको हिन्दी विकिपीडिया पर '''स्वतः परीक्षित''' अधिकार प्राप्त होने पर हार्दिक शुभकामनाएँ! <br><br> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:01, 27 अप्रैल 2026 (UTC) |} :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी। आपकी शुभकामनाओं के लिए हार्दिक धन्यवाद। यह मेरे लिए अत्यंत प्रेरणादायक है। मैं आगे भी विकिपीडिया के संवर्धन में अपना योगदान जारी रखने का प्रयास करूँगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:04, 27 अप्रैल 2026 (UTC) == पिंडर नदी पृष्ठ का स्थानांतरण == आप स्वयं चर्चा में शामिल थे। ऐसे में निर्णय लागू करने से बचना चाहिए; भले कोई आपत्ति न हो। विकिपीडिया पर पंचमाक्षर प्रयोग किया जाय अथवा अनुस्वार, यह एक विवादास्पद विषय है। आगे से स्थानांतरण करने से पूर्व ध्यान रखियेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:28, 28 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी। आपके सुझाव के लिए धन्यवाद। आपकी बात से सहमत हूँ और भविष्य में स्थानांतरण करने से पूर्व इस प्रकार के मामलों में विशेष सावधानी रखूँगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 10:50, 28 अप्रैल 2026 (UTC) == संपादन और संपादन सारांश == नमस्ते चाहर धर्मेंद्र जी, [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=हनुमान_जयंती&diff=next&oldid=6535314 यह संपादन] समझ में नहीं आया। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:30, 29 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी। जयंती सामान्यतः किसी महान, ऐतिहासिक अथवा पूजनीय व्यक्ति के जन्मदिवस की स्मृति में, प्रायः उनके निधन के पश्चात मनाई जाती है। इसी संदर्भ में उपलब्ध स्रोतों का अवलोकन करते समय “जन्मोत्सव” शब्द प्राप्त हुआ,[https://www.google.co.th/books/edition/Braja_ke_utsava_tyauh%C4%81ra_aura_mele/gktXAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C_%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8/kC7aAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/Bhajan_Ratnavali/d3zlEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&pg=PA53&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/Ramcharitmanas_Darshan/4K_IEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&pg=PT20&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/KANHA/h0ceEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&pg=PA89&printsec=frontcover] जिसके आधार पर यह परिवर्तन किया गया। :संभव है कि यह परिवर्तन पूर्णतः उपयुक्त न रहा हो। यदि आप इसे सुधारना उचित समझते हैं, तो कृपया मार्गदर्शन प्रदान करें; मैं आवश्यक संशोधन करने के लिए तत्पर हूँ। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 15:45, 29 अप्रैल 2026 (UTC) ::मेरा मतलब वो नहीं था, आपने लिखा कि आपने स्रोत सुधारे, जबकि आपने पाठ सुधारा था। उक्त स्रोतों के बारे में मैं यही कह सकता हूँ कि इनका हवाला देते हुए हम यह लिख सकते हैं कि कुछ लोग हनुमान को अमर मानते हुए इस त्यौहार को जयंती की बजाय जन्मोत्सव कहना अधिक पसंद करते। चाहे जितने स्रोत मिल जायें, हनुमान जी को विकिपीडिया पर अमर घोषित करना थोड़ा मुश्किल होगा, रहेगी यह चीज मान्यता ही। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:00, 29 अप्रैल 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी। स्पष्टीकरण हेतु धन्यवाद। आपके बिंदु से सहमत हूँ कि यहाँ मुख्यतः पाठ में परिवर्तन किया गया था। तथापि, साथ ही कुछ स्रोतों में भी आवश्यक सुधार किए गए हैं। :::आगे यह ध्यान रखा जाएगा कि ऐसे परिवर्तनों का उल्लेख अधिक सटीक रूप में किया जाए तथा सामग्री को मान्यताओं के रूप में ही तटस्थ ढंग से प्रस्तुत किया जाए। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:24, 30 अप्रैल 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, "तथापि, साथ ही कुछ स्रोतों में भी आवश्यक सुधार किए गए हैं" का मतलब |dead-url= प्राचल हटाना है? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:29, 30 अप्रैल 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, यह एक तकनीकी संशोधन था; “स्रोतों में सुधार” लिखना मेरी त्रुटि थी। भविष्य में इस प्रकार के परिवर्तनों का उल्लेख अधिक सटीक रूप में किया जाएगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:34, 30 अप्रैल 2026 (UTC) ::::::बिल्कुल सही जवाब! आप जीत गये हैं ## करोड़ की धनराशि! ::::::मेरे हर प्रश्न का या संदेश का उत्तर देना हर बार आवश्यक नहीं, बशर्ते कि मैं क्या इंगित कर रहा हूँ वो आप समझ जायें और आगे उसका इम्प्लीमेंटेशन करें। उत्तर देने को ज़रूरी मान लेने पे व्यक्ति गलत उत्तर भी दे देता है। ::::::और कृपया इस तरह के संदेशों को टांग खींचना न मानें। स्वतः परीक्षित हुये हैं तो बधाई के साथ-साथ कुछ दिन ट्रेनिंग भी मिलेगी। आशा करता हूँ आप ह्यूमर समझते होंगे। ::::::इस चर्चा को यही समाप्त करते हैं। धन्यवाद देने की जरूरत भी नहीं। वो मेरी ओर से आपको। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:54, 30 अप्रैल 2026 (UTC) == साफ़ प्रचार” टैग के बारे में == नमस्ते, भाईसाहब । टैग लगाने से पहले लेख [[मुकेश मिश्र]] के संदर्भों को ध्यान से देखिए और पढिए भी। दिए गए स्रोत विषय की जानकारी को सत्यापित करते हैं। यदि भाषा में सुधार की आवश्यकता हो तो उसे ठीक किया जा सकता है, परंतु सीधे “साफ़ प्रचार” कहना उचित नहीं लगता। धन्यवाद। [[सदस्य:Karatebr|Karatebr]] ([[सदस्य वार्ता:Karatebr|वार्ता]]) 18:40, 23 मई 2026 (UTC) :संदेश के लिए धन्यवाद। हालांकि, [[विकिपीडिया:उल्लेखनीयता]] के अनुसार केवल स्रोतों का मौजूद होना पर्याप्त नहीं होता, बल्कि यह भी आवश्यक है कि वे स्वतंत्र, विश्वसनीय एवं विषय पर पर्याप्त विस्तार से चर्चा करने वाले हों। :यदि लेख की भाषा, प्रस्तुति अथवा स्रोतों की प्रकृति प्रचारात्मक प्रतीत होती है, तो उस पर ध्यान दिलाना नीतियों के अनुरूप है। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:52, 24 मई 2026 (UTC) ::सभी स्तो [[सदस्य:Karatebr|Karatebr]] ([[सदस्य वार्ता:Karatebr|वार्ता]]) 13:23, 24 मई 2026 (UTC) ::धन्यवाद। मैं विकिपीडिया:उल्लेखनीयता की नीति से पूर्णतः सहमत हूँ कि केवल स्रोतों की संख्या पर्याप्त नहीं होती, बल्कि उनका स्वतंत्र, विश्वसनीय और विषय पर पर्याप्त कवरेज देना भी आवश्यक है। ::इसी आधार पर लेख में ऐसे समाचार स्रोत जोड़े गए हैं जो विषय के बारे में विस्तार से जानकारी प्रदान करते हैं तथा स्वतंत्र प्रकाशनों से हैं। यदि लेख की किसी विशेष पंक्ति, भाषा या स्रोत में प्रचारात्मक शैली प्रतीत हो रही हो, तो कृपया उसे इंगित करें ताकि उसे नीति अनुरूप सुधारा जा सके। ::केवल सामान्य रूप से “प्रचार” कहना पर्याप्त नहीं माना जाता, जब तक कि यह स्पष्ट न किया जाए कि कौन-सा भाग विकिपीडिया की तटस्थता या उल्लेखनीयता नीति का उल्लंघन कर रहा है। [[सदस्य:Karatebr|Karatebr]] ([[सदस्य वार्ता:Karatebr|वार्ता]]) 13:26, 24 मई 2026 (UTC) 2hj4fubo74iou49zr0hr2ppy4kaxjqs पीर बकरान का मकबरा 0 1612567 6556209 2026-05-25T08:00:32Z Mnjkhan 900134 नया पृष्ठ: '''पीर बकरान मकबरा''' (फ़ारसी: آرامگاه پیربکران) पीर बकरान ज़िले की राजधानी पीर बकरान में एक ऐतिहासिक मकबरा है। यह मकबरा इल्खानिद युग का है। इसके शिलालेखों पर रशीदुन ख़िलाफत|रशीदुन ख़लीफ... 6556209 wikitext text/x-wiki '''पीर बकरान मकबरा''' (फ़ारसी: آرامگاه پیربکران) पीर बकरान ज़िले की राजधानी पीर बकरान में एक ऐतिहासिक मकबरा है। यह मकबरा इल्खानिद युग का है। इसके शिलालेखों पर [[रशीदुन ख़िलाफत|रशीदुन ख़लीफ़ाओं]] के नाम बताते हैं कि यह इमारत मंगोलों के [[इस्लाम]] में बदलने के शुरुआती समय की है और वे तब भी सुन्नी थे। मकबरे का आंगन दीवारों, छोटे इवान और मुख्य इवान के मेहराबदार दरवाज़ों से घिरा हुआ है और इसे कुफ़िक स्क्रिप्ट और फूलों और झाड़ियों के आकार वाले प्लास्टर से सजाया गया है, जो मोहम्मद नग़श के काम हैं। मोहम्मद इब्न-ए-बकरान की कब्र आंगन के पीछे है। इसके उत्तरी तरफ़ एक छोटा बंद कमरा है, जो शायद उनकी पढ़ाने की जगह थी। मकबरे को प्लास्टर और टाइलों से सजाया गया है। iud1dd9wsb2pmc3lymdfzse1b1fzbbd 6556212 6556209 2026-05-25T08:03:46Z Mnjkhan 900134 6556212 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | building_name = पीर बकरान का मकबरा<br>Pir Bakran mausoleum | infobox_width = | image = General view of Pir Bakran mausoleum.jpg | caption = | map_type = Iran | map_size = 275 | location = [[पीर बक्रान]], [[ईरान]] | coordinates = {{coord|32.468889|51.557776|display=inline,title}} | religious_affiliation = | rite = | region = | state = | province = [[इस्फ़हान प्रांत]] | territory = | prefecture = | sector = | district = पीर बकरान जिला | cercle = | municipality = पीर बकरान | consecration_year = | status = | functional_status = | heritage_designation = | leadership = | website = | architecture = हां | architect = | architecture_type = [[मकबरा]] | architecture_style = [[अज़ेरी स्टाइल|अज़ेरी]] | general_contractor = | facade_direction = | groundbreaking = | year_completed = | construction_cost = | specifications = | capacity = | length = | width = | width_nave = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = 0 | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | materials = | nrhp = | added = | refnum = | designated = }} '''पीर बकरान मकबरा''' (फ़ारसी: آرامگاه پیربکران) पीर बकरान ज़िले की राजधानी पीर बकरान में एक ऐतिहासिक मकबरा है। यह मकबरा इल्खानिद युग का है। इसके शिलालेखों पर [[रशीदुन ख़िलाफत|रशीदुन ख़लीफ़ाओं]] के नाम बताते हैं कि यह इमारत मंगोलों के [[इस्लाम]] में बदलने के शुरुआती समय की है और वे तब भी सुन्नी थे। मकबरे का आंगन दीवारों, छोटे इवान और मुख्य इवान के मेहराबदार दरवाज़ों से घिरा हुआ है और इसे कुफ़िक स्क्रिप्ट और फूलों और झाड़ियों के आकार वाले प्लास्टर से सजाया गया है, जो मोहम्मद नग़श के काम हैं। मोहम्मद इब्न-ए-बकरान की कब्र आंगन के पीछे है। इसके उत्तरी तरफ़ एक छोटा बंद कमरा है, जो शायद उनकी पढ़ाने की जगह थी। मकबरे को प्लास्टर और टाइलों से सजाया गया है। 3iy8nir16wmu67p45vkwt0rsou2sexk 6556213 6556212 2026-05-25T08:04:26Z Mnjkhan 900134 6556213 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | building_name = पीर बकरान का मकबरा<br>Pir Bakran mausoleum | infobox_width = | image = General view of Pir Bakran mausoleum.jpg | caption = | map_type = Iran | map_size = 275 | location = [[पीर बक्रान]], [[ईरान]] | coordinates = {{coord|32.468889|51.557776|display=inline,title}} | religious_affiliation = | rite = | region = | state = | province = [[इस्फ़हान प्रांत]] | territory = | prefecture = | sector = | district = पीर बकरान जिला | cercle = | municipality = पीर बकरान | consecration_year = | status = | functional_status = | heritage_designation = | leadership = | website = | architecture = हां | architect = | architecture_type = [[मकबरा]] | architecture_style = [[अज़ेरी स्टाइल|अज़ेरी]] | general_contractor = | facade_direction = | groundbreaking = | year_completed = | construction_cost = | specifications = | capacity = | length = | width = | width_nave = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = 0 | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | materials = | nrhp = | added = | refnum = | designated = }} '''पीर बकरान मकबरा''' (फ़ारसी: آرامگاه پیربکران) पीर बकरान ज़िले की राजधानी पीर बकरान में एक ऐतिहासिक मकबरा है। यह मकबरा इल्खानिद युग का है। इसके शिलालेखों पर [[रशीदुन ख़िलाफत|रशीदुन ख़लीफ़ाओं]] के नाम बताते हैं कि यह इमारत मंगोलों के [[इस्लाम]] में बदलने के शुरुआती समय की है और वे तब भी सुन्नी थे। मकबरे का आंगन दीवारों, छोटे इवान और मुख्य इवान के मेहराबदार दरवाज़ों से घिरा हुआ है और इसे कुफ़िक स्क्रिप्ट और फूलों और झाड़ियों के आकार वाले प्लास्टर से सजाया गया है, जो मोहम्मद नग़श के काम हैं। मोहम्मद इब्न-ए-बकरान की कब्र आंगन के पीछे है। इसके उत्तरी तरफ़ एक छोटा बंद कमरा है, जो शायद उनकी पढ़ाने की जगह थी। मकबरे को प्लास्टर और टाइलों से सजाया गया है।<ref>{{cite book|first=Hosseyn |last=Yaghoubi|title=Rāhnamā ye Safar be Ostān e Esfāhān |trans-title=Travel Guide for the Province Isfahan|publisher=Rouzane|isbn=964-334-218-2|editor-first=Beheshti |editor-last=Arash|page=144|language=Persian|year=2004}}</ref> rjleyd3dllk542798kno5l82zbji2kp 6556220 6556213 2026-05-25T08:21:13Z Mnjkhan 900134 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:ईरानी वास्तुशास्त्र]] जोड़ी 6556220 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | building_name = पीर बकरान का मकबरा<br>Pir Bakran mausoleum | infobox_width = | image = General view of Pir Bakran mausoleum.jpg | caption = | map_type = Iran | map_size = 275 | location = [[पीर बक्रान]], [[ईरान]] | coordinates = {{coord|32.468889|51.557776|display=inline,title}} | religious_affiliation = | rite = | region = | state = | province = [[इस्फ़हान प्रांत]] | territory = | prefecture = | sector = | district = पीर बकरान जिला | cercle = | municipality = पीर बकरान | consecration_year = | status = | functional_status = | heritage_designation = | leadership = | website = | architecture = हां | architect = | architecture_type = [[मकबरा]] | architecture_style = [[अज़ेरी स्टाइल|अज़ेरी]] | general_contractor = | facade_direction = | groundbreaking = | year_completed = | construction_cost = | specifications = | capacity = | length = | width = | width_nave = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = 0 | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | materials = | nrhp = | added = | refnum = | designated = }} '''पीर बकरान मकबरा''' (फ़ारसी: آرامگاه پیربکران) पीर बकरान ज़िले की राजधानी पीर बकरान में एक ऐतिहासिक मकबरा है। यह मकबरा इल्खानिद युग का है। इसके शिलालेखों पर [[रशीदुन ख़िलाफत|रशीदुन ख़लीफ़ाओं]] के नाम बताते हैं कि यह इमारत मंगोलों के [[इस्लाम]] में बदलने के शुरुआती समय की है और वे तब भी सुन्नी थे। मकबरे का आंगन दीवारों, छोटे इवान और मुख्य इवान के मेहराबदार दरवाज़ों से घिरा हुआ है और इसे कुफ़िक स्क्रिप्ट और फूलों और झाड़ियों के आकार वाले प्लास्टर से सजाया गया है, जो मोहम्मद नग़श के काम हैं। मोहम्मद इब्न-ए-बकरान की कब्र आंगन के पीछे है। इसके उत्तरी तरफ़ एक छोटा बंद कमरा है, जो शायद उनकी पढ़ाने की जगह थी। मकबरे को प्लास्टर और टाइलों से सजाया गया है।<ref>{{cite book|first=Hosseyn |last=Yaghoubi|title=Rāhnamā ye Safar be Ostān e Esfāhān |trans-title=Travel Guide for the Province Isfahan|publisher=Rouzane|isbn=964-334-218-2|editor-first=Beheshti |editor-last=Arash|page=144|language=Persian|year=2004}}</ref> [[श्रेणी:ईरानी वास्तुशास्त्र]] 5zsbpsu2tpw6k1vaeiov1uxyzddkecd 6556250 6556220 2026-05-25T09:38:22Z Umarkairanvi 13754 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:मक़बरा]] जोड़ी 6556250 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | building_name = पीर बकरान का मकबरा<br>Pir Bakran mausoleum | infobox_width = | image = General view of Pir Bakran mausoleum.jpg | caption = | map_type = Iran | map_size = 275 | location = [[पीर बक्रान]], [[ईरान]] | coordinates = {{coord|32.468889|51.557776|display=inline,title}} | religious_affiliation = | rite = | region = | state = | province = [[इस्फ़हान प्रांत]] | territory = | prefecture = | sector = | district = पीर बकरान जिला | cercle = | municipality = पीर बकरान | consecration_year = | status = | functional_status = | heritage_designation = | leadership = | website = | architecture = हां | architect = | architecture_type = [[मकबरा]] | architecture_style = [[अज़ेरी स्टाइल|अज़ेरी]] | general_contractor = | facade_direction = | groundbreaking = | year_completed = | construction_cost = | specifications = | capacity = | length = | width = | width_nave = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = 0 | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | materials = | nrhp = | added = | refnum = | designated = }} '''पीर बकरान मकबरा''' (फ़ारसी: آرامگاه پیربکران) पीर बकरान ज़िले की राजधानी पीर बकरान में एक ऐतिहासिक मकबरा है। यह मकबरा इल्खानिद युग का है। इसके शिलालेखों पर [[रशीदुन ख़िलाफत|रशीदुन ख़लीफ़ाओं]] के नाम बताते हैं कि यह इमारत मंगोलों के [[इस्लाम]] में बदलने के शुरुआती समय की है और वे तब भी सुन्नी थे। मकबरे का आंगन दीवारों, छोटे इवान और मुख्य इवान के मेहराबदार दरवाज़ों से घिरा हुआ है और इसे कुफ़िक स्क्रिप्ट और फूलों और झाड़ियों के आकार वाले प्लास्टर से सजाया गया है, जो मोहम्मद नग़श के काम हैं। मोहम्मद इब्न-ए-बकरान की कब्र आंगन के पीछे है। इसके उत्तरी तरफ़ एक छोटा बंद कमरा है, जो शायद उनकी पढ़ाने की जगह थी। मकबरे को प्लास्टर और टाइलों से सजाया गया है।<ref>{{cite book|first=Hosseyn |last=Yaghoubi|title=Rāhnamā ye Safar be Ostān e Esfāhān |trans-title=Travel Guide for the Province Isfahan|publisher=Rouzane|isbn=964-334-218-2|editor-first=Beheshti |editor-last=Arash|page=144|language=Persian|year=2004}}</ref> [[श्रेणी:ईरानी वास्तुशास्त्र]] [[श्रेणी:मक़बरा]] 2rceq59bhmg3011d4mdmdqj1qmaa1ph कमाल उल मुल्क का मकबरा 0 1612568 6556223 2026-05-25T08:24:53Z Mnjkhan 900134 नया पृष्ठ: कमाल उल मुल्क का मकबरा (फ़ारसी: آرامگاه کمال‌الملک; अरबी: ضريح كمال الملك) [[ईरान]] के रज़ावी [[खोरासान प्रांत]] के निशापुर शहर के दक्षिण-पूर्व में एक मकबरा है। 1963 में बनकर तैयार हुई इस इमारत में मश... 6556223 wikitext text/x-wiki कमाल उल मुल्क का मकबरा (फ़ारसी: آرامگاه کمال‌الملک; अरबी: ضريح كمال الملك) [[ईरान]] के रज़ावी [[खोरासान प्रांत]] के निशापुर शहर के दक्षिण-पूर्व में एक मकबरा है। 1963 में बनकर तैयार हुई इस इमारत में मशहूर फ़ारसी पेंटर कमाल उल मुल्क (1848—1940) का मकबरा है। इस मकबरे को 31 मई 2003 को ईरान नेशनल हेरिटेज लिस्ट में शामिल किया गया था और इसे ईरान का कल्चरल हेरिटेज, हैंडीक्राफ्ट्स और टूरिज्म ऑर्गनाइज़ेशन मैनेज करता है। itifqr9bi3p5qkmu3eb42beyehxx5on 6556224 6556223 2026-05-25T08:26:14Z Mnjkhan 900134 6556224 wikitext text/x-wiki कमाल उल मुल्क का मकबरा (फ़ारसी: آرامگاه کمال‌الملک; अरबी: ضريح كمال الملك) [[ईरान]] के रज़ावी [[खोरासान प्रांत]] के निशापुर शहर के दक्षिण-पूर्व में एक मकबरा है। 1963 में बनकर तैयार हुई इस इमारत में मशहूर फ़ारसी पेंटर कमाल उल मुल्क (1848—1940) का मकबरा है। इस मकबरे को 31 मई 2003 को ईरान नेशनल हेरिटेज लिस्ट में शामिल किया गया था और इसे ईरान का कल्चरल हेरिटेज, हैंडीक्राफ्ट्स और टूरिज्म ऑर्गनाइज़ेशन मैनेज करता है। ==जानकारी== कमाल उल मुल्क का की मौत 1940 में हुई थी। लेकिन, मकबरा 1963 तक पूरा नहीं हुआ था। मशहूर ईरानी आर्किटेक्ट हूशांग सेहौन ने पहलवी स्टाइल में इसे डिज़ाइन किया था। मकबरे को 1 अप्रैल 1963 को ईरान के शाही राज्य की शाहबानू फराह पहलवी की मौजूदगी में खोला गया था। qimtpppu4g1y98x9w741mjmart167hi 6556231 6556224 2026-05-25T08:32:28Z Mnjkhan 900134 6556231 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = कमाल उल मुल्क का मकबरा<br>Mausoleum of Kamal-ol-Molk | native_name = {{lang|fa|آرامگاه کمال‌الملک}} | native_name_lang = fa | image = Tomb of Kamal-ol-Molk (Neyshabur) 003.jpg | image_upright = 1.4 | alt = | caption = 2010 में मकबरा | religious_affiliation = [[इस्लाम]] | tradition = | sect = | deity = | rite = | festival = <!-- or |festivals= --> | organisational_status = [[मकबरा]]<!-- or |organizational_status= --> | ownership = | governing_body = | leadership = | bhattaraka = | patron = | consecration_year = | functional_status = सक्रिय | religious_features_label = समर्पण | religious_features = कमाल उल मुल्क | location = [[निशापुर]], [[रज़ावी खोरासान प्रांत]] | locale = | municipality = | cercle = | state = | country = [[ईरान]] | map_type = Iran | map_size = 250 | map_alt = | map_relief = 1 | map_caption = Location of the shrine in [[Iran]] | mapframe = yes<!-- see below for more mapframe parameters --> | grid_name = | grid_position = | sector = | territory = | administration = | coordinates = {{coord|36|10|3|N|58|48|26|E|region:IR_type:landmark|display=it}} | coordinates_footnotes = | heritage_designation = | architect = [[Hooshang Seyhoun]] | architecture_type = {{nowrap|[[Islamic architecture]]}} | architecture_style = [[Pahlavi Iran|Pahlavi]] | founded_by = | creator = | funded_by = | general_contractor = | established = | groundbreaking = | year_completed = 1963 [[Common Era|CE]] | construction_cost = | date_demolished = <!-- or |date_destroyed= --> | facade_direction = | capacity = | length = | width = | width_nave = | interior_area = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | site_area = | temple_quantity = | monument_quantity = | shrine_quantity = | inscriptions = | materials = | elevation_m = <!-- or |elevation_ft= --> | elevation_footnotes = | nrhp = | designated = | added = | refnum = | delisted1_date = | website = | module = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = INHL | designation1_offname = Mausoleum of Kamal-ol-Molk | designation1_type = Built | designation1_date = 31 May 2003 | designation1_number = 8744 | designation1_free1name = Conservation organization | designation1_free1value = [[Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization of Iran]] }}<!-- for embedding other infobox templates --> | footnotes = }} कमाल उल मुल्क का मकबरा (फ़ारसी: آرامگاه کمال‌الملک; अरबी: ضريح كمال الملك) [[ईरान]] के रज़ावी [[खोरासान प्रांत]] के निशापुर शहर के दक्षिण-पूर्व में एक मकबरा है। 1963 में बनकर तैयार हुई इस इमारत में मशहूर फ़ारसी पेंटर कमाल उल मुल्क (1848—1940) का मकबरा है। इस मकबरे को 31 मई 2003 को ईरान नेशनल हेरिटेज लिस्ट में शामिल किया गया था और इसे ईरान का कल्चरल हेरिटेज, हैंडीक्राफ्ट्स और टूरिज्म ऑर्गनाइज़ेशन मैनेज करता है। ==जानकारी== कमाल उल मुल्क का की मौत 1940 में हुई थी। लेकिन, मकबरा 1963 तक पूरा नहीं हुआ था। मशहूर ईरानी आर्किटेक्ट हूशांग सेहौन ने पहलवी स्टाइल में इसे डिज़ाइन किया था। मकबरे को 1 अप्रैल 1963 को ईरान के शाही राज्य की शाहबानू फराह पहलवी की मौजूदगी में खोला गया था। t8xx872ocnsi7c4y8aiws02mfulugzy 6556234 6556231 2026-05-25T09:01:25Z Umarkairanvi 13754 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:मक़बरा]] जोड़ी 6556234 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = कमाल उल मुल्क का मकबरा<br>Mausoleum of Kamal-ol-Molk | native_name = {{lang|fa|آرامگاه کمال‌الملک}} | native_name_lang = fa | image = Tomb of Kamal-ol-Molk (Neyshabur) 003.jpg | image_upright = 1.4 | alt = | caption = 2010 में मकबरा | religious_affiliation = [[इस्लाम]] | tradition = | sect = | deity = | rite = | festival = <!-- or |festivals= --> | organisational_status = [[मकबरा]]<!-- or |organizational_status= --> | ownership = | governing_body = | leadership = | bhattaraka = | patron = | consecration_year = | functional_status = सक्रिय | religious_features_label = समर्पण | religious_features = कमाल उल मुल्क | location = [[निशापुर]], [[रज़ावी खोरासान प्रांत]] | locale = | municipality = | cercle = | state = | country = [[ईरान]] | map_type = Iran | map_size = 250 | map_alt = | map_relief = 1 | map_caption = Location of the shrine in [[Iran]] | mapframe = yes<!-- see below for more mapframe parameters --> | grid_name = | grid_position = | sector = | territory = | administration = | coordinates = {{coord|36|10|3|N|58|48|26|E|region:IR_type:landmark|display=it}} | coordinates_footnotes = | heritage_designation = | architect = [[Hooshang Seyhoun]] | architecture_type = {{nowrap|[[Islamic architecture]]}} | architecture_style = [[Pahlavi Iran|Pahlavi]] | founded_by = | creator = | funded_by = | general_contractor = | established = | groundbreaking = | year_completed = 1963 [[Common Era|CE]] | construction_cost = | date_demolished = <!-- or |date_destroyed= --> | facade_direction = | capacity = | length = | width = | width_nave = | interior_area = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | site_area = | temple_quantity = | monument_quantity = | shrine_quantity = | inscriptions = | materials = | elevation_m = <!-- or |elevation_ft= --> | elevation_footnotes = | nrhp = | designated = | added = | refnum = | delisted1_date = | website = | module = {{Infobox historic site | embed = yes | designation1 = INHL | designation1_offname = Mausoleum of Kamal-ol-Molk | designation1_type = Built | designation1_date = 31 May 2003 | designation1_number = 8744 | designation1_free1name = Conservation organization | designation1_free1value = [[Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization of Iran]] }}<!-- for embedding other infobox templates --> | footnotes = }} कमाल उल मुल्क का मकबरा (फ़ारसी: آرامگاه کمال‌الملک; अरबी: ضريح كمال الملك) [[ईरान]] के रज़ावी [[खोरासान प्रांत]] के निशापुर शहर के दक्षिण-पूर्व में एक मकबरा है। 1963 में बनकर तैयार हुई इस इमारत में मशहूर फ़ारसी पेंटर कमाल उल मुल्क (1848—1940) का मकबरा है। इस मकबरे को 31 मई 2003 को ईरान नेशनल हेरिटेज लिस्ट में शामिल किया गया था और इसे ईरान का कल्चरल हेरिटेज, हैंडीक्राफ्ट्स और टूरिज्म ऑर्गनाइज़ेशन मैनेज करता है। ==जानकारी== कमाल उल मुल्क का की मौत 1940 में हुई थी। लेकिन, मकबरा 1963 तक पूरा नहीं हुआ था। मशहूर ईरानी आर्किटेक्ट हूशांग सेहौन ने पहलवी स्टाइल में इसे डिज़ाइन किया था। मकबरे को 1 अप्रैल 1963 को ईरान के शाही राज्य की शाहबानू फराह पहलवी की मौजूदगी में खोला गया था। [[श्रेणी:मक़बरा]] ki5zl1k8m6zkyafapxla712vhlpqgy2 सदस्य वार्ता:डॉ रागिनी स्वर्णकार 3 1612569 6556242 2026-05-25T09:17:20Z चाहर धर्मेंद्र 703114 सूचना: [[:डॉ रागिनी स्वर्णकार]] को शीघ्र हटाने का नामांकन 6556242 wikitext text/x-wiki == [[:डॉ रागिनी स्वर्णकार|डॉ रागिनी स्वर्णकार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:डॉ रागिनी स्वर्णकार|डॉ रागिनी स्वर्णकार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:17, 25 मई 2026 (UTC) q0439c59wnc2akckxnuc0qhml1vpwqe